Доьрзуш долчу КIиран Хиламаш\nНохчийчоь -- Соьлжа-ГIаларчу даздаршкахь Кадыров Рамзан хелха волуш, 05Лах2012\nКадыров Рамзана «Комсомольская Правда» газетана еллачу интервью тΙера беламе хΙуманаш. Нохчийн лаьмнашкарчу тΙемалоша даккхий дараш дина шайна тΙегΙертачу Ιедална. Дагестанехь зенаш хилла тΙемалошна, вийна коьрта баьчча а, могΙара хьалханча а. Иштта бара кху денойн битамаш.\nНохчийчуьра хьал а зуьйш, мехкан финансех, Оьрсийчуьрчу демократин хотΙах а лаьцна ша динчу хеттаршна Кадыров Рамзана делла жоьпаш зорбане даьхна «Комсомольская Правда» газето.\nИ интервью а, Къилбаседа Кавказера кхидолу керланаш а тидар дийхира Маршо Радионо регион дика евзачу журналисте, комментаторе Фуллер Элизабетига.\nБеламе Стаг ву Кадыров...\nФуллер: «Кадыров Рамзанца, и емалван догΙуш, дуккха а дукха хΙуманаш ду. Амма цуьнан уггаре а луьрачу критикаша а дередо, иза самукъане стаг хилар - велар ца эккха йиш йоцу хΙуманаш цо дуккха а дуьйцу».\n«Комсомольская Правдана» елла интервью а яц беламечу хΙуманашна беркъа, боху Фуллер Элизабетас. Москохахь Путинна резабоцу нах арабовлар нийса дарий, аьлла, журналисто хаьттича, дацара, боху Кадыровс. Амма интервью оьцучо, иза демократица догΙуш-м ма ду, аьлла, тΙе а тоьхна, хоьтту: Соьлжа-ГΙалахь могуьйтийла дуй нахана гуламашка бийлар?\nДемократи-м тхан кхузахь а ю, бакъду, Москохахь санна кхайкхамаш бан тхан нахана дага а-м догΙур дацара, ша цхьа Умаров Докка схьаэцча-м хаац, ГΙалин мэро бакъо елча а, Путинна дуьхьалбаьккхинчу гуламе нах гΙур бацара, боху Кадыровс. Оцу къамело елар оьккхуйту шегахь, дуьйцура Фуллер Элизабетас.\nКадыровн коьрта лазам бу, аьлла, хета ингалсхочунна Фуллерна, Москохарчу "Роснефть" компанино ша юьллур ю хьалха баьхна мехкдаьтта чекхдоккху завод юьллуш яцар.\nКомментаторна беламе хета, Кадыровс массийтта шарахь дуьйцу махкарчу тΙемалой терахь даима а цхьаъ хилар.\nНабахтера Балийна "ТIемалой-м" бац-те Нажи-юьртарнаш?\nФуллер: «Комсомольская Правдано» дагадоуьйту, цо шо шаре моссаза долу а Нохчийчохь дийна бисинчу тΙемалойн терахь 50-нна тΙера 70-не кхоччуш далош хилар. Кадыровн чот метта а йогΙур йоцуш йоьхна ю ( цо ша экономикан Ιилманийн кандидат ву, бохуш, дозаллаш дахь а). Цкъа цо 70 террорхо висина ,бохура, тΙаккха - 40-50, тIаьххьара а бохура, махкахь цхьа а террорхо вац. Халахеташ делахь а, ца хоьтту «Комсомольская Правдано» цуьнга, хΙун башхалла ю тΙемалочунний, террорхочунний юкъахь».\nФуллер Элизабетас рогΙехь туьдург ду Кадыровн администрацино махкахь тΙемалошна дуьхьал латтабе къийсам жигара баккхар.\nФуллер: «Дахначу кΙиранах ас дагадаийтира, Кадыровс нохчийн полисхошна а, эскархошна а хьалха Дагестанан дозанехь лерина операцеш дΙакхехьар жигара а даккха, шена дика жамΙа гайта, аьлла, дина омра».\nИ гΙуллакх кхочушдеш юьхьанца бина тΙом низамхойн аьтто боцуш бирзира. Гарехь, Нажи-Юьртан кIоштахь тΙемалоша царна, хΙилланца уьш гура чу а бигина, шина агΙор тΙе герзаш диттина. Кхо полисхо вийна, бохура Iедало, ткъа Маршо Радиоца зΙене ваьллачу тΙемалочо, шаьш Кадыровн ницкъех 4 вийна, 13 лазийна, аьлла, хаам бира. Доцца аьлча, Iедало лахдеш дуьйцу шена хиллачу зенан терахь а дац кΙезигчех.\nКадыровс бехке до доккха деъна ло, иза тΙемалошна а доцуш санна иштта новкъа. Еарий дийнахь тΙемаш дΙабоьлхуш бу,аьлла, хаам бира официалехь. Фуллер Элизабетина го сурт иштта ду: Нажи-Юьртан а, луларчу Дагестанан Казбековски а кIоштахь кхаа декъе екъаеллачу тΙемалойн тобанех леташ бу шина мехкан ницкъаш а, эскархой а. Дараш хилларг цкъачунна Ιедал ду. Ткъа тΙемалойх лайлахь цΙийн ларш бен а ца карийна къепе хΙоттош хьийзачу агΙонна.\nФуллер: "Хьоло, гарехь, Ιедал юьхьΙаьржонах ларлуш декхаре хуьлу, Кадыровн доларчу набахтешкара, тΙе Ιаьн духар а доьхна, тΙемалой бара, аьлла, хьалхо байъина нах санна, хΙинца керла нах байъа».\nФуллер Элизабетас дагалоьцург ду, ши кΙира хьалха Веданана уллерчу Теза-Кхаьллахь, тΙемало бара, аьлла, набахтешкахь кхобуш хилла кхо кΙант халкъана вийна дΙагайтар.\nКомментатора кхидΙа тидам тΙеберзабо Дагестанехь кху кΙиранах хиллачу тΙемашна.\nШелоно ГIаттамхой Ярташна Герга Уьйзу\nФуллер: «Дагестанехь, мелхо а, тΙемалошна хилла зенаш дΙадахначу кΙиранах. Бахьана, хетарехь, шелонах къехкаш, тΙемалой ярташна гергаэхар ду. Ши тΙемало вийра кху кΙиранах Хасу-Юьртана уллерчу Муцал-Аулехь. Цхьаъ царех меттигерчу тΙемалойн тобан хьалханча Касумов Мохьмад ву, боху».\nИ Фуллер Элизабентас хьехабе хилам еарийн дийнан бара. Ткъа оршот дийнахь мехкан кхечу маьΙΙехь, Карабудахкентан кΙоштахь вийна виъ тΙемало, царех цхьаъ Дагестанерчу гΙаттамхошна стохка коьрте хΙоттийна баьчча Даудов Мохьмадхалил –Амир Салихь- вара. Иза, гарехь, чов хилла а волуш, кΙелхьарвала гΙиртина, амма гΙел а велла, шел а велла, дΙаваьлла.\nФуллер: «51 шо дара Салихьан, уггаре а шога а, дика тΙемаш бен баьчча а ларалора иза Дагестанехь. Оьрсаша цунна бехке дора массех доккха эккхийтар цо дайтина хилар. ХΙинжа-гΙалахь – цхьа полисхо а вуьйш, 40 лаза а веш эккхийтар даррий, Раздобудько Виталий а, Хорошева Мария а лелхаррий».\nΙедалан карах белла берриг а Даудовн доьзал, цхьа воΙ лурчахчул хьалха, шолгΙаниг-лурчаха, кхоалгΙаниг - иза леччу дийнахь вийна. Ткъа цуьнан зуда йийра Москохахь лурчаха, эккхийтар дан еъна, аьлла.\nДагестанан чоьхьарчу гΙуллакхийн министра Магомедов Ιабдулрешеда шайн махкахь 300 тΙемало ву боху, 12 тобанахь. ТIемалойн коьрте мила хΙоьттина, цкъачунна хууш дац.\nИштта дара даханчу кΙиран тидарш. Уьш деш дакъалаьцнарг яра журналист, комментатор Фуллер Элизабет.\nДоьрзучу КΙиран Хиламаш


Нохчочунна экстрадици ярна дуьхьал мацалла кхайкхийна "Вайфондан" куьйгалхочо\nСадулаев Мансур (Мовсар).\nМацал хьейинарг ву Швецехь куп тоьхначу "Вайфонд" цIе йолчу гIо-накъосталлан юкъараллан куьйгалхо Садулаев Мансур. Цу кепара цо ша а, шен накъостий а дуьхьал хилар гайтина Боснин Iедалша нохчочунна Алтамиров Ахьмадна Оьрсийчу экстрадици ян бинчу сацамна.\nГIалгIайчохь ваьхна 24 шо долу Алтамиров Оьрсийчоьне дIавала сацамбина Боснин, Герцеговинан юстицин министралло. Иза бехке веш ву Шемарчу даIишхойн могIаршкахь латтарна. Цунах лаьцна дийцина "Кавказ.Реалии" портале Европан кхелехь Алтамировн адвокат волчу Оболенец Алексейс.\nЦо дийцарехь, 2013-чу шарахь Оьрсийчуьра араваьлла Алтамиров Истанбулехь дIатарвелла хилла. Цигахь цхьаннан доларчу компанехь белхаш беш хилла ву иза. Стохка бIаьста Сараевохь дIалаьцнера Алтамиров, Интерполехула лоьхуш ву аьлла.


Шайн бахархошна Гуьржийчу баха кхераме ду аьлла Кремло\nОьрсийчоьнан културан гIуллакхдархошна кхераме ду аьлла Кремло Гуьржийчу баха. "Вайн артисташ кхеташ хила беза, цкъачунна Гуьржийчу баха кхераме хиларх", - аьлла журналисташка Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс.\n"Гуьржийчоьнан векалшкара вайна хезна ма дац, парламент чу а лилхина, кхечу пачхьалкхан (Оьрсийчоьнан) халкъан депутаташна тIелата гIертар емалдар. Цара лелийначунна критика еш цхьа дош хезна дац вайна", - аьлла, кхетийна Песковс.\nБайначу беттан 20-чохь оппозицица цхьана Гуьржийчоьнан парламентан гIишло чу баха гIоьртинера масех эзар демонстрантхой, спикере Кобахидзе Ираклига дарж охьадиллийтар тIе а дожош. БIаьргаш Iовжон газ а хецна, резинан даьндаргаш етташ, полицино дIайохийнера митинг. БIеннашкахь митинге бевллачарна чевнаш йинера, резинан хIоъно бIаьрг баьккхинера цхьана зудчун. Кобахидзес дарж дитира, амма хIетте а Тбилисехь чIагIйира полисхошна дуьхьал протесташ. Бахархоша дарж охьадиллар тIедожийна чоьхьарчу гIуллакхийн министрна Гахария Георгийна.\nВовшахтасадаларан бахьана хилира пачхьалкхан Думан депутато Гаврилов Сергейс а, кхечу Оьрсийчоьнан делегаташа а Тбилисехь йоьдучу парламентийн ортодоксан инарла ассамблейн сессехь дакъалацарца иккхина скандал бахьана долуш. Оппозицин депутаташ эргIадбаханера, оьрсийн коллегас кхеташо парламентан куьйгалхочун меттиг дIа а лаьцна, дIаяьхьна хиларца.


Нохчийн мотт – ирсе кхане\nИштта дешнаш ду Cоьлжа-ГIалин №18 йолчу юкъардешаран школин нохчийн меттан, литературин кабинета чуьрчу классан у тIехула дIатоьхна. Оцу ирсечу кханене нохчийн къоман маттехула шен дешархой кхачош, кху школин хьехархочо Магамадова Резидас къахьоьгу 43 шо ду. Иза дика евза гӀаларчу а, республикерчу а хьехархошна.\nШен балха тӀехь зеделлачунна хьулам ца беш, семинараш еш а, зорбанехула а, эфирехула а цо довзуьйтуш хиларна. Тахана «Хьехархо» газетин хьаша ю иза.\n– Резида, хьо хьехархочун болх бан йолаелла 1975-чу шарахь Веданан кIоштарчу Марзойн-махкарчу школехь. Оццул шерашкахь айхьа хаьржинчу говзаллина дохкоялар доцуш, мелхо а, шо-шаре мел долу а и говзалла кхиош схьаеъна хьо. ХIун эр дара ахь, тахана нохчийн мотт хьехарх, бахарх, бийцарх, кхиарх лаьцна?\n– Вайна ма-хаъара, кху дуьнентIехь дуккха а къаьмнаш ду, царах муьлххачух делахь а, хIора а адамана тIедоьжна декхар – шен къоман мотт а, гIиллакх-оьздангалла а Iалашъян гIортар ду. И кхетамаш боцучу нахах къам ца хуьлу, бахархой хилахь а. Мотт – иза адамийн синкхача а, са а ду, хIорангахь а дерг: яхь, гIиллакх, оьздангалла, адаман кхиаран барам гучубоккху гIирс бу. Муьлхачу а къоман дахар цуьнан ненан маттах а, адамийн синмогашаллах а доьзна ду. Цхьа а шеко йоцуш ду, жимма а ненан меттан са гIелделлачохь, кхечу меттан ницкъ алсам а болий, цо важа дIакхоллуш хилар. Кхузахь вай буьйцург беккъа мотт хилла а ца Iа, дийнна къам а ду.\nТахана мел халахеташ делахь а, оцу бохаман хьу хьакхаелла вайн къомах а. Оцу цамгарна дарба вай ваьш лаха дезаш ду, иза дуккха а ницкъ а, хан а оьшуш болх бу. Бакъду, хьалхарчуьнца дуьстича, вайн меттан орамаш хецадаларна оьшуш долу хьелаш дуккха а тоделла. И хьелаш кхуллуш вайн меттан гIароллехь юкъ йихкина схьабогIуш бу вайн паччахь Кадыров Рамзан, вайн дешаран Iилманан министр Байханов ИсмаьIал, Iилманчаш а, яздархой а, къаьсттина нохчийн меттан хьехархой а. Амма бан безаш берг хIинца а Iаламат дукха болх бу. Оцу некъа тIехь коьрта дакъа нохчийн меттан хьехархошна кхочу. Цхьа а шеко йоцуш, царах дукхахберш, керлачу стандартийн гурашкахь ненан мотт хьехарехь, кхиамца къахьоьгуш бу.\n– Резида, вайна хаьа, лазаме дерг матте доьрзийла, и ФГОС нохчийн маттахь муха дIатаръелла школин низамехь?\n– Хууш ма-хиллара, дуьххьарлера шен къоман меттан орам беран шен доьзалехь тасалуш бу. Берехь шен матте безам кхоллар а дай-наной декхар ду. Амма и декхар кхочушдан ницкъ кхочуш ца хуьлу дукхахболу дай-наной. Оцу хьолехь, хьалхара тIегIа карадерзийна а доцуш, кхочу и бераш хьалхарчу классе. ДIабуьйлалуш дуьйна халонаш хIуьтту царна дуьхьал, хIунда аьлча, керлачу ФГОС-ца арахецначу Iаматашна тIехь ду тIедахкарш «баккхийчеран, ден-ненан гIоьнца» бохуш. Ткъа и «гIо» дан таро йолу хаарш дерш кIезиг бу.\nЦиггахь, меттан «диттан» «гIад» кхуьуш хила дезачу 2-чу тIегIанехь хIутту хало, анпал (проблема), дешархоша юкъахь дитина хьалхара тIегIа бахьанехь (доьзалехь хила дезарг школехь карадерзо дезаш хиларна, уьш цхьа тIегIа тIаьхьа а буьсий, кхочу хьехархочуьнга). Хьалха дешархой оьрсийн мотт ца хууш хиллехь, хIинца телефонаш а, интернета а чохь болчу царна оьрсийн мотт хаьа, ткъа шайн ненан мотт хуучунна а ледара хаьа. Оцу хьолехь юха а, дешархой Iаморан а, тIекхиоран а, кхеташ-кхиоран а жоьпаллин декхар нохчийн меттан хьехархочунна тIедужу. Нагахь и хьехархо ша нохчийн мотт дика хууш а, шен белхан говзалла лаккхара йолуш а велахь, цо тIаьхьакхиор ву и дешархо, иза кхеташ волчу маттах пайда а оьцуш, нохчийн маттахь Iама а веш, нохчийн, оьрсийн шина маттана юккъе гергарло а тосуш, цу шиннан уьйр чIагI а (интерференци) еш.\nМотт – иза халкъ, къам латтош болу синпха бу, цундела иза цIенна бийца а, йозанехь нийса гайта а хаа деза. Цунна тIедоьгIна, Iалашонаш билгал а яьхна, схьахецна ю вайн керлачу ФГОС-ан хьелашна йогIу белхан программаш а, Iаматаш а, гIоьналлин пособеш а. Шеко йоцуш, таханлерчу дийнахь нохчийн мотт хьоьхучу хьехархошна, доккха гIо ду иза.\n– Резида, ахь билгалдаьхьначарел сов, кхин хIун декхарш ду тахана нохчийн меттан, литературин хьехархочунна тIехь?\n– Вай дийцинчу бакъдолчунна тIедоьгIна аьлча, нохчийн меттан хьехархо даима а меттан Iилманан а, методикин а, педагогикин а говзалла лакхаяккхарна тIехь къахьоьгуш а, керлачунна тIаьхьакхуьуш а хила веза, шен дешархошца цхьаьна, даиманна а лехамехь хила а веза, дешархойн хаарийн дикалла тоярна, Iамор кхетамца карадерзаран а, церан кхолларалин ойла кIаргъярна гIо деш долу некъаш, кепаш, гIирсаш а лохуш, царех нийса пайда а оьцуш. Дешар Iамор а, кхетош-кхиор а вовшех доьзна ду, къасто йиш йоцуш, цундела тIекхуьучу чкъурана ненан моттий, литературий Iамор, цаьрга безам кхоллар мехала гIуллакх ду. Хьалха и болх исбаьхьаллин книгаш ешарца бара, амма вайзаманан дешархошна и гIуллакх марздан дезаш хуьлу. Цундела классал арахьара ешар а, цхьаьнакхетарш а алсамдохуш, дIабахьа беза и болх. Дала аьтто бойла оцу халачу, амма хьаналчу новкъахь къахьогучу хьехархойн.\nP.S. Резидас тIаьххьара аьллачу дешнаша дагадахкийтира суна 18-чу школин куьйгалхочо Ж.Арсанукаевас шен хьехархочух аьлла дешнаш: «Резидан xӀopa урок а берийн хаарш кӀаргдарна а, тӀедузарна а лерина ю. Хьехархо шен белхан говзанча хилла ца Ӏаш, ша стихаш а, методически статьяш а язъеш, эшарш а локхуш, тӀаьхьара пондар а балош, похӀма долуш хиларо боккха аьтто бо цуьнан дешархойн тайп-тайпанчу къовсадаларшкахь а, олимпиадашкахь а, конференцешкахь а лаккхарчу кхиамашка кхача. Цунна тоьшалла ду дешархойн алссам тайп-тайпана совгIаташ. Ткъа Резидан шен а кху школехь болх бечу 18 шарахь Нохчийн Республикин куьйгалхочун грант а, Соьлжа-ГӀалин мэран грант а, Нохчийн Республикан Парламентан а, Дешаран а, Iилманан а министерствон а, Октябрьски кӀоштан администрацин куьйгаллин а, ДЦТ-н а, ГТр-н а, HP профсоюзийн а совгIаташ долуш, 30 сов грамоташ, дипломаш, баркаллин кехаташ а ду. Вайн махкарчу хьехархошна масал хилла болх беш ю Резида».


Гакаев, Джабраил Жоколаевич — Википеди\nГакаев Джабраил Жоколаевич\nДжабра́ил Жокола́евич Гака́ев (1942, Соьлжа-ГӀала — 2005) — нохчийн историк-кавказйовзархо. Нохчийн Республикан Ӏилманийн Академин президент, историн Ӏилманийн доктор, профессор, Н. Н. Миклухо-Маклай цӀарах йолу Этнологин а, антропологин а институтан Ӏилманийн белхало.\nИза винера Соьлжа-ГӀалахь 1942 шарахь. Иза Ӏинера Кхазакхстанехь Чимкентехь. 1957 шарахь иза шен доьзалца цӀавирзира.\n1966 шарахь цо чекхъяккхира Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн факультет. ТӀаккха иза ДегӀастанан пачхьалкхан университетан аспирантуре деша вахара. 1970 шарахь цо кандидатан диссертаци чекхъяккхира.\n1966—1996 шерашкахь иза вара Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан политикан историн а, политологин а кафедран белхало. 1989 шарахь цо чекхъяккхира докторан диссертаци. 1992 шарахь иза вара Нохч-ГӀалгӀайн республикан академи кхуллуш дакъалоцуш. Иза хаьржира академик а, хьалхара вице-президент а.\nНохч-ГӀалгӀайн АССР Ӏилманийн Сийлахь гӀуллакххо, 6 монографин а, 150 сов Ӏилманий статьян а автор.\nЮкъараллин болх[нисъе бӀаьра | нисъе]\nИза вара «Российн къаьмнийн ассамблейн» Советан декъашхо, «Къилбаседа Кавказехь машарбаран миссин» кхоллархойх цхьаъ. 1995 шо дуьйна иза вара «Нохчийн культуран а, юкъараллин а Москвахь йолу организацийн координационни советан» куьйгалхо.\nГакаев кхайкхинера Къилбаседа Кавказехь долчу хьалан эксперт ву аьлла Женеве ООН адамийн бакъонашан комисси гуламе а, Российн Пачхьалкхан думан а, Европан Советан парламентан ассамблейн а белхан тобанан гуламашка а.\nОтветы на вопросы посетителей форума сайта партии «Яблоко» 1 октября 1999 года Архивацийина 8 декабрехь 2000 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Гакаев,_Джабраил_Жоколаевич&oldid=5622346»\nБинарш 1942 шарахь\nБелларш 2005 шарахь\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 18 февраль, 17:47.


Хангошвилин доьзало шаьш Iалашдар дехна\nБерлинехь вийначу нохчийн тIемалойн хиллачу командиран Хангошвили Зеламхан гергарчу наха шаьш Iалашдар дехна,яздо "Эхо Кавказа" портало. Оршотан дийнахь DW гIирсан каракхачийначу Хангошвилин доьзалан адвокатийн дIахьедарехь бина цунах хаам. "Оха тIедожадо, хIинццалц тхох Iалашбеш хилла боцучеран Германино а, Швецино а доладар тIелацар", - аьлла ду динчу дIахьедарехь.\n"Халахеташ делахь а, дахначу шарахь тхо дегалазам а буьсуш кхийтира, Оьрсийчоьнан Iедалхой тхайна билггал а тIаьхьабевлла хиларх. Оцу тIехула даймахкара арадевлла а дара тхо", - билгалдаьккхина Хангошвилин доьзало.\nВийначун гергарчарна жимма а синтем хилла, Германин Федералан прокуратурано "лерина талламаш бинчул тIаьхьа" бехкенаш билгалбаьхна хиларна.\n"Талламхошна къаьстина, тхан да, ваша, хIусамда Оьрсийчоьнан Iедалхойн тIедилларца вийна хиллийла", - яздо доьзало шайн кехата тIехь.\nНохчийн тIемалойн хилла лидер Хангошвии Зеламха верна шеконашца лаьцнарг бехке хилар тIечIагIдина Германин Федералан прокуратурано. Орсийчоьнан Iедалхоша вейтина ву аьлла, билгалдаьккхина урхаллехь.\nКарладоккху, Хангошвили герз тоьхна вийра стохка Марсхьокху-беттан 15-чохь. Оцу сохьта лецира полисхоша шеконашца иза вийнарг. Цуьнан цIе немцойн Iедалхоша йоккхуш яц. Делахь а, журналистийн хаамашца, Красиков Вадим ву иза.\nЧIагIдарехь, ФСБ-н спецназехь гIуллакх дина цо. Иштта, масех стаг вуьйш дакъалаьцна а ву иза.\nГерманин прокуратурано федералан ордер елла Хангошвили вийнарг лаца


Мухьаррам баттахь а, цуьнан иттолгIачу (Iашураъ) дийнахь а марха кхабаран дозалла\nМУХЬАРРАМ БАТТАХЬ А, ЦУ БЕТТАН\nИТТОЛГIАЧУ (IАШУРАЪ) ДИЙНАХЬ А\nИмам Муслима а, кхечара а дийцина, Абу ХIурайратера схьа (Дела реза хуьлда цунна), Делан Элчано (ﷺ) элира аьлла: «Рамадан баттал тIаьхьа уггар деза марха АллахIан бутт мухьаррам (баттахь марха) кхабар ду, парз ламазал тIаьхьа уггар деза ламаз буьйсанна дина ламаз ду».\nИмам Муслима а, кхечара а дийцина, Абу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) аьлларг: «Делан Элчане хаьттинера – «парз ламазал тIаьхьа уггар деза ламаз а муьлхарг ду, рамадан баттал тIаьхьа уггар деза марха а муьлхарг ду?» - аьлла, тIаккха цо жоп делира: «Парз ламазал тIаьхьа уггар деза ламаз буьйсанан юккъахь динарг ду, рамадан баттал тIаьхьа уггар деза марха АллахIан мухьаррам баттахь марха кхабар ду».\nИмам Тирмизийс дийцина, Iелийга (Дела реза хуьлда цунна) цхьамма хаьттина хиллера аьлла – «Рамадан баттал тIаьхьа муьлха баттахь марха кхаба эр дара ахь соьга?» - тIаккха цо элира: «ХIара хаттар, со Делан Элча (ﷺ) волчахь хиъна Iаш а волуш, цуьнга цхьана стага хоттуш бен кхин цхьамма а хоттуш хезна дац суна. Цо цуьнга элира: «ХIай Делан Элча! Рамадан баттал тIаьхьа муьлха баттахь марха кхаба эр дара ахь соьга?» Цо элира: «Рамаданал тIаьхьа айхьа марха кхобуш хилахь, мухьаррам баттахь кхаба ахь, бакъдолуш иза АллахIан бутт бу хьуна, цу беттан чура цхьана дийнахь Цо цхьана нехан тоба къобал а дина, цхьаболчу кхечеран тоба къобал а до».\nИмам Бухарис а, Имам Муслима а, кхечара а дийцина, Iаббасан кIантера IабдуллахIера (Дела реза хуьлда цаьршинна) схьа, цо аьлларг: «Пайхамар (ﷺ) Мединате веанчу хенахь, жуьгтий Iáшýрáъ дийнахь марха кхобуш карийра цунна. Цо элира: «ХIара хIун ду (хIунда кхобу аш)?» Цара элира: «ХIара дика де ду, хIара АллахIа Исрáилан кIентий церан мостагIах кIелхьара баьхна де ду, цундела Мусас кхаьбна хIара». ТIаккха цо элира: «Со шул алсам хьакъ долуш ву Мусанаца». ТIаккха цо марха кхебира цу дийнахь, кхечаьрга а кхаба аьлла омру дира».\nИмам Бухарис а, Имам Муслима а, кхечара а дийцина, Iаишата (Дела реза хуьлда цунна) аьлларг: «Делан Элчано (ﷺ) Iáшýрáъ дийнахь марха кхаба аьллера, тIаккха рамадан бутт парз бинчул тIаьхьа шена луучо кхобура иза, шена ца луучо ца кхобура».\nИмам Бухарис а, Имам Муслима а, кхечара а дийцина, Iаббасан кIантера IабдуллахIера (Дела реза хуьлда цаьршинна) схьа, цо аьлларг: «Пайхамара (ﷺ) кхечу деношна тIехь даздеш, дита ца дуьтуш марха кхаба гIерташ гина вац суна, хIокху Iашýрáъ дийнахь а, хIокху рамадан баттахь а санна».\nИмам Муслима а, кхечара а дийцина, Iаббасан кIанта IабдуллахIа (Дела реза хуьлда цаьршинна) аьлларг: «Делан Элчано (ﷺ) Iáшýрáъ дийнахь марха кхаьбча, цо иза кхаба а аьлча, цуьнга элира: «ХIай Делан Элча! И де жуьгташа а, керстанаша а даздеш де ду». ТIаккха Делан Элчано (ﷺ) элира: «Дала мукъа лахь, тIедогIучу шарахь тáсýIáъ (иссолгIа де) а кхобур ду вай». Ткъа и керла шо тIе ца деара, Делан Элча (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) дIакхелхинчул тIаьхьа бен».\nИмам Муслима дийцина, Делан Элчане (ﷺ) Iáшýрáъ дийнахь марха кхабарх лаьцна хаьттича, цо элира аьлла: «ДIадаханчу шеран къинош дIадойъу цо (каффарат ду иза)».\nИмам Муслима а, кхечара а дийцинчу хьадисехь Пайхамара (ﷺ) аьлла: «Iáшýрáъ дийнахь марха кхабар – ас догдоху, АллахIа цуьнца цул хьалха хиллачу шеран къинош дIадайъарга».\nИмам Тирмизийс дийцина, Iаббасан кIанта IабдуллахIа (Дела реза хуьлда цаьршинна) аьлларг: «Делан Элчано (ﷺ) Iáшýрáъ дийнахь марха кхаба элира, (мухьаррам беттан) иттолгIачу дийнахь».\nИмам Муслима а, кхечара а дийцина, Iаббасан кIанта IабдуллахIа (Дела реза хуьлда цаьршинна) аьлларг: «Делан Элчано (ﷺ) Iáшýрáъ дийнахь марха кхаьбча, цо иза кхаба а аьлча, цуьнга элира: «ХIай Делан Элча! И де жуьгташа а, керстанаша а даздеш де ду». ТIаккха Делан Элчано (ﷺ) элира: «Дала мукъа лахь, тIедогIучу шарахь тáсýIáъ (иссолгIа де) а кхобур ду вай». Ткъа и керла шо тIе ца деара, Делан Элча (ﷺ) дIакхелхинчул тIаьхьа бен».\nИмам Ахьмада дийцина, Iаббасан кIантера IабдуллахIера (Дела реза хуьлда цаьршинна) схьа, Пайхамара (ﷺ) аьлларг: «Iáшýрáъ дийнахь марха кхаба аш, жуьгташ кхобучух тар а ма ло шу – цул хьалха цхьа де кхаба, йа цул тIаьхьа цхьа де кхаба».\nОцу шина хьадисо ма-гайттара, жуьгташа а, керстанаша а марха кхабарх тара ца валархьама, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша тIедогIучу шарахь иттолгIачу денца цхьаьна иссолгIа де кхобур ду аьлла цхьана хьадисехь, делахь а иза кхабале дIакхелхина иза (Делера салават а, салам а хуьлда цунна), ткъа шолгIачу хьадисехь йа цул хьалхара цхьа де кхаба, йа цул тIаьхьара цхьа де кхаба аьлла цо. Цундела, Iеламнаха аьлла: Iáшýрáъ дийнахь марха кхабар кхаа даржехь ду:\n3 – Iáшýрáъ а, цуьнца цхьаьна цул хьалахара а, цул тIаьхьара а ши де кхабар.


Литвиненкох йисинчо Европан кхелехула 3,5 милллион евро компенсаци йоьху Оьрсийчоьнера\nОьрсийчоьнан къайлахчу ницкъашкахь болх бинчу, 14 шо хьалха Лондонехь полони-дIовш даларца вийначу Литвиненко Александрах йисинчу зудчо адамийн бакъонашкахула йолчу Европан кхелехула 3,5 миллион евро доьху Оьрсийчоьне компенсацина, яздо Маршо Радион оьрсийн сервисо.\nЦIийнда верах хиллачу цатоманна а, оцу бахьаница доьзална рицкъанца хиллачу эшамна а дуьхьал доьху ахча Литвиненко Маринас. Орзан бухе дуьллу зудчо дина зулам къаьсттина ирча хилар а, и зулам схьадаьллачу меттера кхин дуккха а цунах тера зуламаш схьадевлла хилар а, церан орам орзахочунна дIалакъо лаар а. Европехь Литвиненко а, кхиболу нах а хIаллакбарна бехке лору зудчо Оьрсийчоьнан къайлах сервисаш.\nХаам баржочу The Guardian газето билгалдоккху Литвиенкос чуделлачух тера, шуьйрра динчу зуламех гIуда даккхарца доьзна дов Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело цкъа а листина цахилар.\nВелла Литвиненко Александр 2006-чу шеран Iай. Британино чIагIдарехь, къайлахчу сервисехь эпсар лаьттинчу, тахана Оьрсийчоьнан парламентехь депутат волчу Луговой Андрейс а, цуьнан доттагIчо, бизнесхочо Ковтун Дмитрийс а дIовш тесна Литвиненкон чайна чу, шаьш иза кафе кхайкхича. Амма Луговой а, Ковтун а кIера ца хилла шайн бехканна, ца вахара иза шиъ шайна тIехь Лондонехь еш хиллачу кхеле а.\nThe Guardian газетанна ша еллачу интервьюхь Литвиненко Маринас дагалоьцу химин герзаца Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIанна а дина зен, Навальныйна дIовш далар. Европера цхьамогIа пачхьалкхаш а, церан кхерамзаллин урхаллаш а тешна ю оцу зуламашна тIехьалаьтташ Оьрсийчуьра Iедал хиларх.


Пхийттара довлазчу берех тIемашкахь дакъалацийтарал совнах, Iожалхойх а, чаьлтачех а санна пайдаоьцу «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобано.\nТеррорхоша шаьш „берийн эскар“ вовшахтоьхна бохуш, дIахьедарш до\nДаIиш тобано дозаллийца яржочу видеошна тIехь къорза эскархойн духарш а доьхна, герз детта Iамалучу берех цхьацца долчийн, тIехьажарехь, итт шо а ца кхаьчна. Ткъа царех уггаре а доккхахдолчу беран, мел дукха а, 15-16 шо бен хир дац. Делахь а, и бераш шайн долакхаьчна долу цхьа ша-башха чохь садолу герз санна лору ДаIиш тобанерчу террорхоша.\nИттанашкахь ю интернет машанахь бераш-салти тIехь болу видеош, бIеннашкахь ду уьш гойту сарташ.\nБерийн яххьаш а, цара шайна баккхийчара ма-Iамадарра, шайга аьл-аьлларг тIаьхьа а олуш, Малхбузенна а, керстанашна а, муртадашна а туьйсу кхерамаш, цара ирах бахийтина хьажон пIелг, церан кочахь я карахь наг-нагахь церан догIмел а яккхийха йолу Калашников маса- тоьпаш – и дерриге а шен пропагандина Iалашонашца даржадо ДаIишо.\nХьастагIа цу тобано яржийначу керлачу видеонна тIехь го цхьа, тIехьажарехь, 12 шо бен хир доцу жима кIант шен ден куьйгана тIаьххьара барт боккхуш. Цул тIаьхьа гойту и бер лоьлхучу молханах йоьттинчу машена чу хууш.\nМасех минот яьллачул тIаьхьа геналлехь и машен эккхий, цкъа хьалха цIеран алу а, цул тIаьхьа кIур а болуш го. Iожалхо-бер, шен дас а, цуьнан накъосташа а дала хьажийна долу, Алеппо гIалин гуонашкахь иккхинера.\nИ кIант, ДаIишо цуьнан цIе ца яккхахь а, амма воккха турпалхо а, бусулба умматан сийлахь-веза шахIид а санна вазвеш волу, даханчу цхьана шарчохь ДаIишо Iеха а деш, Iожалхой санна далийтинчу 89 берах цхьаъ ду. Доккхачу декъехь лоьлху молханах йоьттинчу машенашкахь я дегIаца Iожалхойн доьхка а доьхкий дала хьовсийначохь кхелхина уьш.\nДукха хан йоцуш Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу Вест-Пойнт эскархойн академино зорбане баьккхинчу талламехь дахкадо инзаре терахьаш, ша ДаIишо интернетехь зорбане йохучу видеошна а, сарташна а, артиклашна а тIе а тевжаш вовшахтоьхна долу.\nИштта, масала, даханчу шарахь Шемахь а, Иракъехь а ша шех Исламан Пачхьалкхе олучу террорхойн тобано шен могIаршлахь дайъинтинчу я далийтинчу пхийтара довланзачу берех 6 процент 12 шарел къонох ду. Кхин а 60 процент 12 шарера 16 шо кхаччалца хан йолуш ду. Вуьшдерш 16-17 шо долуш ду.\nЦу берех 39 процент Iожалхой санна делла, хIоъ-молханаш йоьттинчу машенаш чохь лелха а лелхаш. 33 процент баккхийчарна уллохь нийса накъостий санна тIом беш дайъина ду. 4 процент Iожалхойн доьхка эккхийтарца цхьанхьа нахана юккъехь лилхина.\nТкъа кхин а 18 процент цу берийн цкъа хьалха нах гулбеллачу меттехь масатоьпашца тIом а болабой, цул тIаьхьа Iожалхойн доьхканаш лелхийтарца белла бу.\nДоккхачу декъехь Шемара а, Иракъера а ду и бераш, тIамехь да я нана, я и ший а дийна, байлахь дисинчара ДаIишо шайн маьттазчу Iалашонашна пайдаэцархьама схьалахьийна, Iожалхой хила Iамийна долу.\nАмма ду царна юккъехь, рапорто чIагIдарехь, иштта Малхбузера ДаIишах дIакхета баханчу тIемалойн бераш а, масала, Британера, я Францера я, я Австралера.\nДу царна юккъехь ДаIиш боккъал а бусулба пачхьалкхе кхуллуш ю моьттуш, шайн доьзалш а эцна, цара шаьш цунах ма-аллара, Шема хиджрат динчу зударшкара дIадаьхна бераш а.\nТкъа шаьш и зударий, ДаIишан пропагандано царна гIело а, тIом а ловчу шемарчу халкъана гIодан яьтто бу олий Iехош хуьлу, Австрерчу вевзаш волчу бусулба динах Iилманчано Лолкер Рудигерс Маршо Радионе ма-дийццара.\nЛолкер Рудигер: „Вайн ала йиш ю, цу наха зударшна тайп-тайпана аьттонаш хьоьху, цара дакъамуха лаца йиш ю бохуш. Царех цхьа аьтто бу, шеко а йоцуш, ДаIишо цу зударийн гуманитаран синхьахьамашна тIеIаткъам а беш, уьш шайн агIор бахар.\nКъаьстина Европера цига дIаихна болчу зударшна юккъехь дукха масалаш хаа тхуна, цхьаболу зударий, шеко а йоцуш, йигарчу бахархошна гIодан Iалашонца цига бахана. Кхеташ ма-хиллара, харцахьчу новкъа бахана уьш, амма царна иштта хьехна хиллера иза“.\nКхин цхьаъ инзаре терахь далало академино шен рапортехь – ДаIиш тобанехь тIемашкахь я Iожалхой санна леш долу бераш алсамдовлуш ду хIора а баттаца.\nИштта, масала, даханчу 2015-чу шеран Дечкен баттахь 3 пхийттара валанза волу Iожалхо вала хьажийнера ДаIишо, цу шеран гIадужу баттахь бераш-Iожалхой ялх дара, ткъа кху шеран дечкен баттахь, аьлча а нийса шо даьлча, уьш 10 дара.\nЦу юкъана кегийчу берех салтий бар а, уьш тIемлой хила Iамор цхьана ДаIиш тобано лелийна ца Iа. Шемарчу тIеман тобанашна юккъехь уггаре а алсамох нохчийн а, гIалгIайн а, кхечу Кавказерчу мехкашкара а тIемлой болчу „Джунуд аш-Шам“, ала дашна, ДаIишна а, Асадна а дуьхьал тIом беш йолчу, шо хьалха интернетехь яржийра шайн куьйгалхо Маргошвили Муслим, я вуьшта аьлча, Муслим аш-Шишани, берийн лагере вахарх йолу видео.\nЦу тIехь дехха гойтура, цхьаццадерш тIехьажарехь, 5-6 шо а кхачанза долчу бераша герзаш детташ а, тIом бан Iамалуш а.


КъахIирехь, Оьрсийчоьнан векалтна хьалха\n"Оха лайнарг дийцина а вер вац"\nШаьш Мисарарчу ницкъхойн карарадовларе сатуьйсу лаьцна кхобучу пхеа гIалгIачо. Ца кхета тутмакхийн гергарнаш: Оьрсийчоьнан дипломатийн бала стенна бац хиллачун?\nСтохка аьхка лаьцначу Ал-Азхар университетан пхеа студентах кхааннан да-нана Iа КъахIирехь шайн берашна кхел йина яларе сатуьйсуш. Экстремизмна бехкебо кегийнах.\nВизан раж талхораш лоху аьлла, "Диъ ах" цIе йолчу шахьаран агIонехь дIаяьхьначу операцехь лийцира полицино Оьрсийчуьра баьхкина божарий. Хан ялале депорт йира царех цхьаболучарна, ткъа дIа ца хоьцуш, зуламхойн декъавига волийра пхиъ: Чемурзиев ИсмаьIал, Дугиев Хизар, Аушев Илес, Дзейтов Iела, Плиев Рамзан.\nТкъеха шо ду хIораннан а. Цхьа Аушев ву зуда ялийна, кхо бер ду цуьнан. Ах шо делира уьш бахана-бигина меттиг ца карош. Кегийнехан гоно, студенташа, дукха инстанцеш гезйира, дипломаташка орцанаш дехира, шайн бераш лаха баьхкинчу дайшна-наношна гIодеш. Бага хи лаьцна Iийра Мисарара Оьрсийчоьнан векалт а, Мисаран полици а, къайлах сервис а (Мухабарат).\nТIаьххьара а кIера хилира Мисара, цунна тIаьххье Оьрсийчоь а – хаийтира бераш КъахIирехь, Тора-набахтехь дуйла. Консулан департаментан белхахочо Латыпов Наила жоп делла лецначийн цхьаннан дена - Плиев Алисханна.\n"2019 шеран Чиллан-бутт болалуш Iаьрбийн Республико Мисаро официалехь хаийтина КъахIирерчу Оьрсийчоьнан векалтна хьан воI лаьцна латтош хиларх. Иза лецнарш кхобучу Тора-набахтехь ву. Экстремизмца доьзна зулам толлуш бу низамхой.\nМисаран агIоно хаамбарехь, хьан бакъо ю набахтехь лелачу рожехь хьайн воI ган. Оьрсийчоьнан векалто а дехна, шен кхочучу ницкъца, лецна кхобу Плиев шен векалшна гайтар", жоп делла Латыповс.\nЦхьа нюанс ю кхузахь: виъ ву карийнарг, ткъа хууш дац стенгахь ву пхоьалгIаниг – Дугиев Хизар.\nПлиев Алисхана (лаьцначу Плиев Рамзанан дас) билгалдаккхарца, дай-наношна шайн бераш карийна журналисташ орцахбовлар бахьана долуш. Бакъо елла тIаьхьабахкинчарна шайн кIентий ган.\nМисарарчу Ал-Азхар университетан библиотекехь\n"Чиллан-беттан 14-чохь гира тхуна бераш. Деа сахьтехь Iийра тхо набахтехь рогIе хIиттина, юхьанца мисархой буьтура гергарчарна тIе, царел тIаьхьа – арахьара нах. Деа сахьтехь Iайтира тхо берашца. Сирачу духарахь, азбелла бара уьш. Амма ца бора леткъамаш, шайна цигахь атта дацахь а. Бакъду, парггIат къамелдойла а ца хилира тхан.\nДIадоьлхуш, набахтин белхахочо элира, Оьрсийчоьнан векалтера стаг уллехь а воцуш, шаьш кхин дуьтур дац тхо берашна тIе. Кхеташ дац, стенна ца до тхуна дипломаташа гIо. Доцург тхайн берашна тIехьарчорна кхоьру тхо", - дийцира Плиевс.\nАлисхана дечу тоьшаллица, лецначарна ца велла я гочдархо а, я адвокат а. Цундела студенташка жоьпаш а ца даладелла, шаьш бIаьргаш а бихкина, бутт хьалха кхеле бигича. Ца евза берашна Iаьрбийн юридикан терминаш. Прокуроро чохь кхаба кхин а 40 де-буьйса тIетоха аьлла, кхелахо резахилла. Кхеле дипломатех цхьаъ веъна хиллехь, шайн бераш Оьрсийчу дIахьовсийна хила а тарлора, боху дас.\nБакъду, ГIалгIайчохь а буьтур бац кегийрхой маьрша – бегаш бац Мисаро царех "экстремисташ" бар, иза стагна велла дIаваллалц тIаьхьадаьлла лела томмагI ду, Алисханна хетарехь.\nСтенна ца до аш гIо, бехке ма дац шайн бераш, олий, хотту КъахIирехь хьал лардеш Iачу гIалгIайн дай-наноша Оьрсийчоьнан векалтерчу дипломаташка. Официалехь доцу жоп цхьаъ ду: тхоьга кIезиг ладугIу Мисаран агIоно. Дипломаташ шаьш а къехка сагатлуш векалте лестачу студентийн гергарчех.\nНабахтерчу веанга хIоразза а хоьтту пхоьалгIачух, дех-ненах а къайлаваьккхина латточу Дугиев Хизарх лоций. Плиев Алисханна хетарехь, цхьаьнхьа къайлах чохь валлош ву Iедало иза а. Дугиев, важа виъ санна, виллина Iаш ца хилла Мисарахь – иза Мединера (СаIуда Iаьрбийчоь) студент ву, КъахIире веана хилла, цуьнан нанас бахарехь, могашалла тоян а, мисархочуьнга-шайхе шена мелла а Iаьрбийн мотт шарбайта а.\n"Лаьцна латточу веанна тIевоьссина Iийна Мисарахь Дугиев. Иза эсктремист ву, ткъа хIорш цунна гIодеш хьийзина, боху талламо. Ткъа Дугиевн цIарачара дийцарехь, психика дика яц, эпилепси хила тарло цуьнан, аьлла хета царна", дуьйцу Алисхана.\nКарарчу хенахь, гергарчара бечу хаамца, меттигера адвокат велла набахтехь латточу гIалгIашна. Кхело къастор ду кхидIа берех хиндерг: депорт я набахти.


ДАIИШ-на дуьхьаллаьтта ТIалибан\nМарсхьокху-бутт 13, 2015\nПакистан - ТIалибанан лидерна Молла Омарна доIанаш деш бу иза лоруш хилла бусалбанаш, 01Мар2015\nМаршо Радион Узбекийн декъо интервью эцна Шемарчу, Иракъерчу ДАIИШ-ан тобанашна дуьхьалльаттачу тIемалочуьнгара. Цо байIат дина деношкахь ОвхIанистанерчу ТIалибанна коьрте хIоьттинчу Мансур Мохьаммадна. Оцу тIалибах, цуьнан Iалашонех а дуьйцу Маршо Радиона репортера Паращук Джоаннас.\nШемара схьа Маршо Радиоца къамел дечу узбеко шен цIе къайлахьо, даймахкахь Iедало ша тIаме вахарна хьоьстур вацаре терра. ОвхIанистанерчу тIалибийн тобанца цхьаьна тIом беш ву иза ИГИЛ-ерчу жихIадхошна дуьхьал. Иштта дуьхьаллаьтта иза юкъахь волу жамаIат Шемарчу Асад Башаран Iедална а. Цуьнан амир ву Шемахь хьалха дуьйнна а тIемаш беш схьавогIу узбек Бухори.\nБухорин жамаIат гергарлонехь ю ша хьалха декъахь хиллачу ОвхIанистанерчу ТIалибанца. Цунах а, и санначу кхечу тIалибийн Шемарчу жамаIатех а жоп ло коьртачу амира СалахIуддин-шайха.\nСалахIутдина шен бIаьхошца цхьаьна Омар Моллина байIат деш видео арахийцира яхначу гурахь, ткъа хIинца муьтIахь ю Омар веллийла хиича хаьржинчу Мансурна.\nТIалибаша-узбекаша догдоху, шайн Малхбалера Iалашонаш кхочуш а хилла, Узбекистанера хьал бусулба некъа даккха цIакхачаре.\nМаршо Радиоца зIене ваьллачу узбеко хаамбо, шаьш ДАIИШ-на стенна реза дац. «Цуьнан акъида (динан къайленашка кхачавен некъ) харц бу, лидер ал-БагIдади Абу-Бакър къинош летош а, дуьненан хIума дукха дезаш а стаг ву, цуьнан го а бу ишта, цигаьрка узурш а декъахь а болуш,» - боху тIалибо.\nЦо иштта дийцира шайний, ИГИЛ-ерчу жихIадхошний юкъахь хиллачу тIамех а, алссам цунна дуьхьаллаьтта шен накъостий кхалхарх а лаьцна.\nИза реза вац, ДАIИШ-о шен муджахIидашна магочу хIуманашна. «Бусалбанаш бойу цара, нахера бахамаш дIабоху, 500 долларх базаршкахь зударий бухку, тхо царех летар ду кхидIа а, оха цкъа а дийр дац БагIдадина байIат,» элира узбекех волчу тIалибо Маршо Радионе.\nЦо дийцарехь, иза волчу декъахь 300 узбек ву, и санна ДАIИШ-ца тIемаш беш. Берраш а лерича, 6000 узбек ву, боху цо, цхьацца жамаIаташкахь.\nТкъа тIалибан терахьаш мел догIу долучу хьолаца хууш дац.\nУзбекистанан бусалбанийн урхаллан куьйгалхочо Мансур Iабдулазиза шена хууш 200 гергга узбек ву Шемахь, аьлла Маршо Радионе. Ткъа казахийн аналитика Карин Ерлана цигахь 500 узбек ву боху.\nПаьнказарчу нохчочух, амирах ал-Шишани Iумарх (Батирашвили ТархIанах) лаьцна а дийцира узбекех волчу тIалибо.\nЦо дийцарехь, ал-Шишани емалбан волавелира ДАIИШ-ан куьйгалхой, цара дукха муджахIидаш бала хьийсабо куьйгалла ма-оьшшу дан ца хууш, аьлла.\n«Ал-Шишани, цIена жихIад дезаш амир вара. Оцу бахьанийца лакхарчара иза вийначух тера ду, суна иза мичахь ву, цунах хилларг хIун ду ца хаьа» - боху узбеко.\nТIалибанерчу узбекан хьажам


Юхаяла дагахь яц PEGIDA\nДечкен-бутт 27, 2015\nГермани -- ПЕГИДА боламан дуьхьал волчу стага дIалаьцна "ПЕГИДА? Ца оьшу, баркалла!" аьлла яздина плакат. 26Дечк2015.\nГерманин Малхбалерчу гIаланашкахь дIайоьлхуш ю тIебаьхкинчарна, къаьстина бусулба дин лелочарна, дуьхьал демонстрацеш.\nНемцойн Дрезден гIалахь дIа а болабелла, йоллучу Германин малхбалехь шен хIун тессинчу Пегида боламах юкъараллийна а, пачхьалкхана а болу кхерам хIинца Германехь массарна а гуш бу ала мегар ду, - политикашна тIера исбаьхьаллин векалшна тIе кхаччалца, бизнес-гуонашнара тIера пачхьалкхан хьукматхошка кхаччалца а.\nЦара яржош йолу цабезаман идеологи а, цара юкъараллехь кхуллуш болу бух боцу кхерамаш а, ткъа иштта адамашна юккъехь цара тоссуш болу гамонан зирх а- и дерриге а, шен наци заманчуьра дIадаьллачуьнца тахана а къийсам латтош йолу Германехь, цхьана агIор, чевнаш тIе туьха тийсар санна, амма вукху агIор, къоман цхьаццаболчу векалшлахь а, гуонашкахь хIинцалца схьа тийна-таьIна, малха ца йоьхьуш, хIетте а шен цхьа де а, сахьт а кхачаре сатуьйсуш синан кIоргенашкахь тебна хилла нацистийн гIан самадоккхуш, цунна керла сатийсамаш луш болу ницкъ хилла дIахIуттуш лаьтта.\nТкъа и къайлаха сатийсамаш, мацахлерчу Рейхсгерманино кхаьбна сатийсамаш, тIеэца а, царна тешамца тIетовжа а лууш берш немцойн юкъараллехь вайн заманчохь а кIеззиг ца хиллийла гойту, Дрезденехь масех бIе стаго йолийна йолу Пегидин демонстрацеш, яьрж-яьржаш йоллучу Германин Малхбалехь яржаро а, царна белшаш гIорто эзарнаш адамаш тайп-тайпанчу гIаланашкахь урамашка даларо а.\nДаханчу кхаарий дийнахь Дрезденна гена йоцуш Iуьллучу Лейпцигехь санна. Цу дийнахь Лейпциган урамашка 35 эзар стаг ваьллера. I5 эзар Пегидин гара ша лоручу Легида боламан цIарах, ткъа важа 20 эзар стаг царна дуьхьало ян арабевлларш.\nНагахь санна бусулбачарна а, тIебаьхкинчарна а белшаш гIортон арабевлла болу немцой, терахьца шаьш дукхох белахь а, машаре шайн гулам дIа а баьхьна, цIехьа бирзинехь, Легида боламера нах полихойх а, журналистех а лататассабелира масийтаза. Царех 50 стаг журналисташна тIелеттера, ткъа иттанаша полисхошна шишанаш а, ягоргаш а, тIулгаш а дитинера. Цу нахах дала тарлуш долчу зуламах Лейпцигхой ларбан араваьлла 4000 полисхо хиллехь а, саца ца деллера Iедалхошка церан къепедацарш.\nИ вуно дIаьвше юкъараллера хIаваъ а, Пегидин а, цуьнан агIончаша а яржош йолу гамо а, харц цIе а кхин дIа иштта лан кхераме а хетта, Дрезденера дIаиэха буьйлабелла бусулба доьзалш бохуш яздо цу юкъана хаамийн гIирсаша. Уьш кхоьру, цу нацин хьежамаш марсабохуш болчу зуламхоша шаьшна я шайн берашна дуьхьал талорш дарх. Ишттаъ кIеззиг бен бусулба нах ца беха меттиг йолчу Дрезденехь вуно кIеззиг бен нохчийн терахь дац.\nАмма уьш цунна луларчу гIаланашкахь бу, цигахь мухIажарийн юкъараIойла хилар бахьана долуш, бохуш дийцира Маршо радионе вевзаш волчу немцойн адамийн бакъонашларйархочуо Маас Эккехарда. Амма цкъачунна цхьанна а нохчочунна дуьхьал цу кIошташкахь зулам дина меттиг бац аьлла билгалдаьккхира цуо.\nЭккехард Маас: „Цу Дрезденна луларчу Кемниц гIалахь бу дуккхаъ нохчи, иштта уьш Заксен регионан кIошташкахь а, гIаланашкахь бехаш а бу, амма иштта дIогара дукха бац. Церан билгал долу терахь цхьанна а ца хаьа. Амма суна бевзаш а, соьца зIе йолуш а нах бу цигахь. Цаьргара цхьа а хаам хилла бац соьга, нохчашна цигахь кхерам бу, я царна дуьхьал цхьа талор дан там бу, аьлла. Ткъа цу Пегида боламо ечу демонстрацех аьлча, суна маьттаза хеташ долу хIумнаш ду цара даржош дерш.\nКхетамца схьалаца хала ду суна, и хийрачаьрца цабезам баржош йолу шира идеологеш иштта атта самаяха йиш ю бохург. Цара дахкош долу бахьанаш тергоне эцча-м муххале а. Оцу Заксен лаьттахь верриге а вац вехаш 4000 герга бен бусулба стаг. Цаьргара Германина исламизаци хиларна кхерам бу бохург беккъа цIена пал бу, дошдоцург а ду. Немцойн бIеннашкахь кериста динера ара а бовлуш, бусулба дин тIеэца буьйлабелла хилча-м цхьа кхерам хьехон а тарлора, вуьшта дош дац цара дуьйцург“.\nМел кхераме бу Пегида болам а, цуьнан питанаш а шена Германина а, амма уггаре а хьалха цигахь бехачу бусулбачарна а? ХIун гойту цу боламан цIеххьана сел дукха агIончаш гучубовларо немцойн юкъараллерчу синхIоттамех? Ша а Малхбалерчу Германера орамаш долчу, ткъа Германи шине декъе екъначу хенахь диссидент хилла волчу адамийн бакъонашларйархочуо Маас Эккехарда дуьйцу, вуно кхераме а, инзар воккхуш а долу хьал ду Пегидано а серлоне даьккхинарг. Адам мел сиха муьлхачу а мел маьттазчу а Iалашонашна гуонахь вовшахтоха а, меттах даккха а, ира-кара хIоттон а йиш бохург гойту цу боламо, элира Мааса.\nЭккехард Маас: „Со тешна ву, цу наха Германехь юкъараллера климат хазнесанна дIаьвшечу хьесапе дерзош хиларх, цхьа а бахьана а доцуш, цара нахалахь кхерамаш баржош хиларх а. Германехь дуккхаъ мигранташ хиларо кхуллуш ду кху вайн кху махкара тароне а, исбаьхьа а дахар. Цу мухIажаршна Iедало еш йолу харжаш царех пачхьалкхана болуш болчу пайдан кхозлагIа дакъане а ца кхочу.\nЦу боламо гойту амма, и тайпа кхераме идеологеш нахана юккъехь самаяха мел атта ду бохург. Иштта, масала, атта хиллера изза национализман идеологи Оьрсийчоьхь самаяккха а, яржон а. Советан пачхьалкхе йоьхначул тIаьхьа цхьанна а ца моьттура, цу махкахь хийрачаьрга болу цабезам иштта баьржар бу бохург. Цхьа тамашийна шира амалш йолчух тера ду-кх уьш, мичча а хенахь самайовла а, хийрачаьрна дуьхьал жигарйовла а кийча йолу“.\nЦу юкъана цецваллал хIума ду шен Пегида боламан могIаршлахь лаьтташ дерг, цара кхайкхош дерг цара лелочуьнца цхьаьна дуьстича-м муххале а. „ Моллас бохург де, моллас деш дерг ма де“ бохучу нохчийн кицанахь санна, кхечу пачхьалкхашкара, къаьстина бусулба дин лелачу мехкашкара тIебаьхкинаберш лакхара криминалан потенциал йолуш а, зуламаш лелош а хуьлу, ткъа иштта уьш низамаш лардеш а ца хуьлу бохург чIагIдеш болчу цу боламан шен куьйгалхо Бахманн Лутц гIарваьлла волу зуламхо ву ша.\nИнзаре дукха зуламаш а, талораш а дарца кхелина ю цу 40 шо долчу стеган биографи, олуш ма-хиллара, оьздачу стага салам кховдор доцуш волчу. Масала, иза кхеле озийнера къоланаш дарна, къайлаха нехан хIусамашка чу а вуьйлуш, хIумнаш лечкъорна, нахах летарна, кокаин лелорна а, йохкарна а, ткъа иштта ненаца кхуьучу шен кIантана низамца даладезаш долу рицкъ дIадала ца тикарна а. Шена кхело тоьхна долу 4 шо герга хан ца яккхархьама ведда Къилба Африке а вахана, цигахь харцкехаташца ши шо даькхнера цуо, амма эххар а цигарчу полисхошна гучу а ваьлла, Германе депортаци йинера Бахманна.\nЦу кепарчу хьуьнаршца гIарваьллачу стаго, гуш ма-хиллара, шен дахарехь ша мел лелийнарг ду тIебаьхкинчара лелдо бохуш юхьаралаьцна. Амма и кепара биографи йолу стаг шен коьртехь латтон эхь ца хетара Пегида боламана еххачу хенахь.\nБакъду, хIинца эххар а Бахманн Лутцан цуо ша Гитлерх тарвеш, фюреран санна долу мекхаш а дитна, цуьнчух тарйеш кIозалш а хедийна сарташ гучудевллачул тIаьхьа шегара Пегидин куьйгалхочун дарж охьадилла дезна цу стеган. ХIунда аьлча хIинца юха а, рогIера Iедалшца гIулкх тассадала дезар ду цуьнан – Дрезденерчу прокуратурано керла бехкталламан гIуллакх схьадиллина Гитлеран агIончина дуьхьал.\nДрезденехь жигарабевлла неонацисташ


ТӀаьхьалонан меженаш — Википеди\nТӀаьхьало́нан ме́женаш — эксплуатацехь а лаьттина тоян Ӏалашо йолуш, хийца лерина йолу йоккхачу хӀуман хӀоттаман дакъа долу хӀума я меже. Лелайо дукха хьолахь техникехь (машенийн (автомобилан, тракторан), механизмийн, приборийн, иштта кхин а).\nТеро амал ло ТӀаьхьало́нан ме́же терминан ГОСТо 18322-78 (СТ СЭВ 5151-85) "Техникан Ӏуналла даран а, тояран а система. Терминаш а, билгалонаш а", кхин отраслийн стандарташ а, масала ОСТ 45.66-96 "ТӀаьхьалонан меженаш, гӀирсаш, хӀуманаш. ЭлектрозӀен хӀуманаш. Юкъара бехкамаш", ГОСТ Р 53863-2010. "ХӀаваан транспорт. Техникан Ӏуналла даран а, авиацин техника тояран а система. Терминаш а, билгалонаш а".\nАвтотӀаьхьалонан меже — автомобилан хуьйцу меже.\nАвиатӀаьхьалонан меже — тӀома лела аппаратан хуьйцу меже .\nЭлектронан тӀаьхьалонан меже — электронан аппаратура тоян лерина радиомеженаш.\nЗИП — тӀаьхьалонан меженаш, гӀирсаш, хӀуманаш гойту техникан системашкахь тӀеэцна билгало (ГОСТ 2.601). Иштта доьшу: Цуьнца йолу тӀаьхьалонан гӀирсаш.\nТӀаьхьалонан меженаш хуьлу оригиналан (OEM) а, оригиналан йоцуш а. Иштта йо контрафактан тӀаьхьалонан меженаш.\nАртикул – меженаш еш болчара елла, тӀаьхьалонан меженийн терхьан я элпийн билгало. Меженаш еш болчеран тайп-тайпан каталогийн лоьмарш хитторехь, вовшашца йоьзна тера йолу автотӀаьхьалонан меженийн артикулех кроссаш олу. Кроссийн система жигара лелайо дукхахчу тӀаьхьалонан меженийн интернет-туькаашкахь, ткъа кхин а автотӀаьхьалонан меженаш автомобилан марканца а, модификацица а хоржу тайп-тайпанчу автомобилийн каталогашкахь.\nВикидошам чохь бу яззам «тӀаьхьалонан меже»\nзапчасть на dic.academic.ru\n↑ 15 безумных идей использования автомобильных запчастей в интерьере - Колеса.ру\n↑ Современные тенденции в использовании авиакомпаниями запасных частей для воздушных судов\n↑ Что такое оригинальные, дубликатные, контрактные и контрафактные запчасти?\nХӀара техниках лаьцна чекхбаккханза яззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ТӀаьхьалонан_меженаш&oldid=2838093»\nТехниках лаьцна бовланза яззамаш\nВикидошам тӀе хьажоргаш йолу яззамаш\nКеп билгалъян иза бовланза яззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 11 январь, 02:57.


Сийлахьчу яздархочун юбилей » Нийсо-Дагестан\n28.10.2020 127 0 niyso\nКху деношкахь Соьлжа-ГIалахь Айдамиров Абузаран цIарахчу республикански библиотекехь дIаяьхьира шуьйра вевзаш волчу нохчийн яздархочун, поэтан Сулаев Мохьмадан 100 шо кхачарна лерина дагалацаман суьйре. Иза дIахьош волчу поэта, литературоведа Цуруев Шерипа, суьйре дIайолош, Сулаев Мохьмадах лаьцна хаза дош элира, цо нохчийн литература кхиорна юкъайиллинчу хазнин мах хадийра. Юбилярах дош олуш, вистхилира Нохчийн республикин Яздархойн союзан председатель Ибрагимов Канта. Шен бераллин хенах болчу дагалецамашна тIера къамел долийра Кантас.Шаьш Соьлжа-ГIалахь СулаевгIеран доьзална генахь Iаш дацара. Сарахь иза Толаман проспектехула волалуш, кест-кеста гора шена, ткъа цуьнан кIантаца Муслимаца цхьаьна ловзура шаьш бохуш, дуьйцу Кантас. Сулаев Мохьмадан биографех цхьацца болу хаамаш карлабоху цо. Баку-гIалахь медицински институт чекхъяьккхича, 1942-чу шарахь Итум-кхаьлла балха хьажаво Мохьмад. Цигахь цунна нохчийн шира культура евза, фольклор толлуш, нохчийн доIанаш гулдеш, болх бо къоначу стага. Алссам стихаш язйо цо цу муьрехь. Цигахь шен хинйолчу произведенешна материал гулйо яздархочо.\nСулаевн кхоллараллехь йоккха меттиг дIалоцуш бу и мур, ши шо бен цо лаьмнашкахь ца даьккхинехь а. Цуьнан синан кхиарехь мехала хан яра иза.\nКантас хаам бира, Нохчийн яздархойн союзехь зорба тоха кечйина Сулаев Мохьмадан книга ю, кестта цуьнан презентаци йийр ю вай аьлла.\nЯздархочух шен дагалецамаш бовзийтира литературоведа, Iилманчас Гайтукаев Казбека. Шаьш Соьлжа-ГIаларчу пединститутан студенташ долчу хенахь нохчийн яздархошца а, поэташца а цхьаьнакхетар хуьлура шайн, дуьйцу Казбека. Иза дIадаханчу бIешеран 50-гIа шераш чекхдовлу хан яра, вай Юккъерачу Азера цIадирзина мур. Вайн яздархойх массо а аьлла беркъа, гIийла вара цу хенахь. Массарна а юкъахь къаьсташ вара Сулаев Мохьмад – товш, хаза стаг а, бакъволу интеллигент а хиларе терра. Къамел хьекъале, лелар оьзда долуш, шех дозалла дан хьакъ вара иза. Ша аспирантура а яьккхина, диссертаци чIагIъян воьлча, республикерчу цхьаболчу Iилманчаша-реакционераша чIогIа новкъарло йира шена, дуьйцу Казбека. Амма нохчийн яздархоша, царна юкъахь къаьсттина доккха дакъа Сулаев Мохьмада а лоцуш, юкъараллин алар нисдира шех а, шен Iилманан балхах а. Цул тIаьхьа шен диссертаци чIагIъяр дика чекхделира. Мохьмад шен къоман вуьззина кIант вара, яхь а, доьналла а долуш,чIагIдира Гайтукаев Казбека. Iаламат дукха а, мехала а болх бина Мохьмада нохчийн литературехь. Дукха стихаш, поэмаш, прозехь дийцарш, повесташ, роман а язйина. Цо оьрсийн поэтийн-классикийн А.С. Пушкинан, М.Ю.Лермонтовн, кхечеран а стихаш нохчийн матте яьхна, гочдархочун доккха похIма гучу а доккхуш. Цуьнан шортта критически а, литературоведчески а статьяш ю. Цо дуккха а литературоведчески терминаш кхоьллина нохчийн маттахь. Иза литературехь керлахо вара, шегара нохчийн яздархошна а, поэташна а боккха пайда баьлла, олуш, дерзийра Казбека шен къамел.\nИштта Сулаевх лаьцна къамел дира Нохчийн республикин халкъан яздархочо Кусаев Iадиза. Шен а, ша санначу къоначу поэтийн, яздархойн а цуьнца хиллачу цхьаьнакхетарех а, шаьш Сулаев Мохьмадан кхоллареллех эцначу пайданах а лаьцна дийцира Iадиза. Хьалха муьлхха нохчийн маттахь араяьлла йоккха произведени, бевзаш болу яздархой а, къонанаш а вовшах а кхетий, йийцаре йора. Иштта шаьш цу хенахь А.П.Чеховн цIарахчу Республикански билиотекехь Сулаевн «Тавсолта лаьмнашкара дIавоьду» роман йийцаре ярх лаьцна дийцира Iадиза. Боккха пайда ийцира шаьш, къоначара, цу цхьаьнакхетарх, дуьйцу цо, хIунда аьлча литературни произведенин буьззина таллам бара цигахь бинарг, цуьнан дика а, ледара а агIонаш йийцаре а еш. Вайн заманахь ишттаниг хуьлуш дац, халахеташ делахь а, тIетуьйхира Iадиза.\nСулаевн кхоллараллехь фольклоран тIеIаткъамах лаьцна дийцира шен къамелехь республикехь вевзаш волчу фольклор гулъярхочо, Iилманчас Мунаев ИсмаьIала. Шен хенахь Мохьмада нохчийн доIанаш гулдинера, уьш дерриш а ворхI ду цо дIаяздинарг. Царна тIехь ша болх ву, уьш зорбане даха кечдеш, элира ИсмаьIала. Цул сов, Сулаевс гулдина 14 нохчийн илли ду. Уьш фольклоран произведенеш ю, халкъо ма-яххара. Цхьаболчарна ца тов царна тIера цхьацца аларш, делахь а уьш халкъан говзарш ю, царна тIера вайн цхьа дош хийца бакъо яц. Кхийолу фольклоран гуларш санна, иллеш а вайн халкъан синан хазна ю, вай ларъян а, ешархошна йовзийта а езаш йолу.\nМохьмадан нохчийн фольклораца уллора зIе хиларо гойту иза халкъан поэт хилар, цуьнан хазна ларъеш, нахана иза йовзуьйтуш къахьегна цо, элира ИсмаьIала, шен къамел дерзош.\nЦул тIаьхьа яздархочух дош олуш, бистхилира яздархо Бексултанов Муса, Iилманча Мазаева Тамара, поэт Борхаджиев Хож-Баудди, кхиберш а. Цара билгалдаьккхира Сулаев Мохьмад нохчийн литературехь йоккха лар йитина яздархо а, поэт а хилар, шен кхоллараллица къоман культурина юккъе доккха дакъа диллина волу. Массара а тидаме диллира шен дахарехь а, кхоллараллехь а иза оьзда а, шен халкъ дезаш а, яхь йолуш а стаг хилар.\nСулаев Мохьмадан стихаш йийшира кху суьйрене баьхкинчу дешархоша а, къоначу поэташа а. Хьовсарша йоккхачу тергонца тIеийцира уьш.\nГулбеллачеран самукъадаьккхира къоначу иллиалархочо, Нохчийн къоман театран актера Мунашев Адама, «ГIарагIулеш», «Нана» цIераш йолу иллеш а аьлла.\nСуьйре чекхйолуш, Сулаев Мохьмадан гергарчу наха а дира къамелаш, иза дага а лоцуш, цуьнан дахарера цхьацца хIуманаш а далош. Мохьмадан кIанта Муслима баркалла элира цхьаьнакхетаре, шен да а лерина, баьхкинЧАРНА.


Соьлж-ГIалин школашкарчу классашкахь видеокамераш хIиттор ю\nДуьйцург дIа а яздеш, яххьаш къастош видеокамераш хIиттон дагахь бу Соьлж-ГIаларчу школан массо а чоьнаш чохь. Цул совнах, онлайнан рожехь дешаран процессан видеомониторинган юкъарчу системе ерзор ю шахьарера 60 сов дешаран хьукмат. Соьлж-ГIалин мэрин цIарахчу дешаран департаменто хьалхатеттинчу пректан барамаш ишта бу, яздо "Чечня Сегодня" агенталло.\n"Билгалдаккха догIу, гIалин массо а школашкахь хIинцале а дIахIиттийна, болх беш ю видеокамераш. Ткъа цара гойтург коридорашкахь а, дешаран хьукматан уьйтIахь дерг а бен дац, бераша а, хьехархоша а классашкахь дийриг хууш дац. Оцу бахьанашца берийн дайшна-наношна а, хьехархошна а юкъахь цакхетамаш буьту. Цундела лаьа царна ган а, хаа а хьехархочун а, дешархочун а юкъара уьйр а, зIе а муха ю", - аьлла, хаамбина агенталле Соьлж-ГIалин мэрин векалша.\nОцу системица хуур ду хьехархойн белхан хенех а, иштта дешархой школана юкъарбийларх а, боху урхалло.\nСтуденташна а, школашкарчу дешархошна а камера тIехь йолу а, интернете вала аьтто лун а гIирсаш шайца цхьана доьшийлашка кхехьа дехка деза аьлла, хьийхира кху деношкахь ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Калиматов Махьмуд-Iелас.\n"Берийн хаарш лакхадахархьама а, дисциплина нисъян Iалашонца а, ишта, коьртачу декъанна, ца оьшучу контентан тIеIаткъамах уьш ларбархьама а" коьрте деана шена аьлла, кхетийра цо.


Уггаре а шайн дахарехь шуна дагахь лаьттина шо муьлханиг дара аьлла, дара оха цаьрга делла хьалхара хаттар.\nШен хенахь нахана вуно хазахеташ а, уьш хIинца а тидамца хьоьжуш а ю Омаев Дагун коьрта турпалхо а волуш яьхна цхьамогIа кинош. Цундела далахь а, и шен кхиам хилла шо уггаре дагахь лаьттина шена бохуш, дийцира цо.\nОмаев Дагун: «Со Юккъерчу Азехь кинош йохуш, жигара дакъа а лаьцна, ах шо а даьккхина, цIа веана 1972 шо хета суна, сайна иза кхиаме дара аьлла. Цхьа а бала а бацара. Доьзалца дерриг а дика дара. ЦIахь, юьртахь, дерриг а дика дара. Гергарнаш дийна бара».\n«Горская новелла» кино чохь Цицо цIе йолу акха газа хуьлу Омаев Дагунан турпалхочуьнан доттагI. Иза баккъалла а ахьа караIамийна йолуш санна сурт хIутту. Бакъ дарий иза?\nОмаев Дагун: «Иза соьца «ловзучу» хенахь иза ловзуш яц. Корта ма туху цо. ХьалагIоттий бен ца туху цо иза. Цундела хьалагIуьттуш ю иза, суна корта тоха. Ткъа со дIакхоссалора, ловзуш сой волуш санна».\nШолгIа хаттар дара оха Омаев Дагуне делларг, даханчу шарахь хиллачух хIу латто луур дара хьуна хьайн дагахь аьлла. Цунах лаьцна доцца элира Дагуна.\nОмаев Дагун: «Кху шара могашалла дика йоцуш вара со. Кху дIадаханчу шарахь кхиамца операци йина суна дегана. Аштаркхнехь операци йина. ХIинца вуно дика ву со».\nДуккха а Нохчийчура бахархошна санна, цкъа а дицлур доцуш деара 1994-чу шеран ГIуран-беттан 31 де Омаев Дагунна а. Президентан цIанна уллехь долчу тIекъелдинчу цIенош чохь яра иза шен хIусамца веха петар. Иза, чим а хилла, егира цу дийнахь. Омаев Дагуна дагалуьйцу.\nОмаев Дагун: «Дукхах болчара шайн догIанаш соьга схьаделлера. ЦIе елира хIусамах. Сан библиотека цу чохь яра. Араяккха аьтто боцуш йисинера иза цигахь. Во хьал дара цу хенахь. Лаккхарчу Кхеташонан депутат волуш зорба тухуш йолу книгаш оьцуш вара со.\nКхоам хета суна цу библиотеках, иштта кхоам хета сайн хиллачу чIерий луьцучу гIирсах а. Цул сов, сайх лаьцна яздина хилла газеташ а, журналаш а, кхин дерг а дайра сан».\nХIора стеган дахарехь цхьа мукъам, цхьа илли, цхьа эшар хилла хир ю, цо дог реза хиларца дагалуьйцуш. Цу хьокъехь дара оха Омаев Дагуне делла кхоалгIа хаттар. Даиман а ша ладугIурш Магомедов Султанан иллеш дара бохуш, дуьйцу Омаев Дагуна.\nОмаев Дагун: «Суна чIогIа хазахетар Магомедов Султана лоькхуш долу иллеш. Ас кино йоккхуш дакъалаца воьдуш, сайн дог ир-карахIотто сайца хьора Магомедов Султанан иллеш».\nИндербиева Зараъ Соьлж-ГIалахь ехаш ю. Бераллин шераш Сибрех даьхна цо, кхечу шен нийсархоша санна. И бахьана долуш делахь а, шен дахарехь самукъадала меттигаш къезиг яра бохуш, дуьйцу цо.\nИндербиева Зараъ: «Диина дуьне дац аса, сайх лаьцна дийцича. Со дуьненчу а ялале да тIамтIе вигинчохь вайна сан. Сайн 6 шо долуш нана елла сан. Кхо класс Семипалатинскехь яьккхина аса.\n"Елка" яра аьлла цхьана а синкъераме тхо дигна-м дац. Оьрсийн мотт лелабора оха школехь. Амма тахана аса лелош берг нохчийн мотт бу. Iама а Iемина-кх суна нохчийн мотт».\nДаханчу шарахь шен дахарехь хиллачух лаьцна а элира Соьлж-ГIалара йоккхачу стага Индербиева Зараъа.\nИндербиева Зараъ: «Даханчу шарахь сайн дахарехь хIун хийцамаш хилла ца хаа суна. ХIара бу аьлла хилла хийцам бац сан. ХIинца кегийнаш а бац баш могашалла йолуш, сан могашалла а ю Дала схьаелларг».\nДуккха а вайнехан баккхийн зударий санна гIийла дуьне диинчу Индербиева Зараъа шен дагах кхеттарг дара «Дала ма лайла вай, кIентий» цIе йолу Дидигов Билу-Хьаьжас олуш хилла илли бохуш, дуьйцу.\nЦуьнан дешанийн автор ву Яралиев Юсуп. Ткъа ша Дидигов Билу-Хьаьжа бакъдуьнене дIавахана бохуш, яра Индербиева Зараъ. Цуьнан иллега ладугIуш йоьлхуш Iийра ша Нохчийчохь тIом баьлча бохуш, дагалуьйцу цо.\nИндербиева Зараъ: «Оцу Билу-Хьаьжас локхуш хилларг хазахета. «Дала ма лайла вай, кIентий» бохург локхучу хенахь хIокху со хьошалгIахь йолчу доьзалан нана а, со а елхара-кх. «Дайн махкахь каш доцуш ...» бохуш, цо и йиш локхуш йилхина ю-кх тхойшиъ. Далла дуьхьал дIаяхана иза а ю, кхузахь Iаш со а ю».\nУциев Абу поэт а, яздархо а ву. Цул сов, пародиш а язъйо цо нохчийн поэташа язйинчу байташна. Уггаре а шен дахарехь ирсе деана шо 1993-шо дара бохуш, дагалуьйцу Уциев Абус.\nУциев Абу: «1993 шо. Иза Нохчийчохь тIом хилале хилла зама яра. Цу хенахь суна уллехь, тIекхача а, марзо эца а аьтто болуш, сан накъостий бара – Хатуев Iабдул-Хьамид а, Ахмаров Рамзан а, Ахмадов Iийса а, кхиберш а.\nИза уггаре а мерза хан яра. Цул тIаьхьа еанчу замано дерриг а дохийра, хIаллак а дира. ДоттагIий а дIабаха. Уьш тахана боцуш бу. Накъостий а дIасабахана бу".\nУциев Абус кху дIадоьдуш долчу шарахь шен дахарех хилачух иштта элира.\nУциев Абу: «Дахначу шарахь сан доттагIех тIаьххьара дIавахана волу Хатуев Iабдул-Хьамид редактор а волуш, кечдина стихийн кочар дара сан «Шерийн зераш» аьлла. Иза а, «Дицдина ЖовхIарш» аьлла кхин цхьа книга а зорбане елира.\nВевзаш волчу композторца Даудов Рамзанца цхьаьна зорбане даьккхира оха «Дашо латта» цIе йолу къоначийн а, бевзаш болчу авторийн туьйранаш а, дийцарш а, пъесаш а тIехь а йолуш кхин цхьа кочар а.\nКхин цхьа хIума а ду. Кху даханчу шарахь Хатуев Iабдул-Хьамидан байташ тIехь йолуш 280 агIонах лаьтташ йолу книга а кечйина аса. Иза зорбане яккхар шена тIелаьцна Хатуевн накъост хиллачу, цуьнан юьртахочо Солтахмадов Хьамида».\nПоэт а , яздархо а волчу Уциев Абус иштта дуьйцу шен дегах кхеттачу иллех лаьцна.\nУциев Абу: «Сайн дахарехь суна дагахь лаьтташ долу илли иштта ду. 1999-чу шарахь Нохчийчохь боьдуш тIом болуш Москох цхьана дийнахь, сайн накъостий-журналисташ болчехь со гIайгIане хиина Iаш дийкира Хатуев Iабдул-Хьамидан дешнаш тIехь яздина долу «Бусулба сан Нохчийчоь» цIе йолу илли.\nЦу чохь хиллачу оьрсаша а, кхечу къаьмнех болчу наха а, хьала а гIиттина, ладуьйгIира цуьнга. Цул тIаьхьа, суна тIе а богIий, дешнех шаьш ца кхетахь а, цуьнан авторо цу чудиллина долу са гуш ду шайна, иза ду коьртаниг, олура цара соьга. Оцу кепара декна и илли чIогIа дагах кхетта суна».\nТIаьхьо Димаев Iелас олуш долу и илли, кар-кара а оьцуш, лакха долийра Оьрсийчохь бевзаш болчу эшаршлакхархоша Юлиана а, Басков Николайс а.


Нохчийчохь лечкъийначу нехан гергарчарна ахча далар тIедожийна Оьрсийчоьнна Европан кхело\n2005-чу шеран Гезгамашин-баттахь Нохчийчохь байначех шаьш бина ши сацам бовзийтина Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело. ТIепаза байначийн гергарчарна 1 168 000 евро компенсаци дIадалар тIедожийна Оьрсийчоьнна кхелахоша. Цу кепара шайн сацам кхелан сайтехь Iорабаьккхина цара.\n"Кахиевы против России", "Шаванова а и другие против России", "Хамхоева против России", "Иналкаева против России", "Умарова и другие против России", "Сигатиева против России" аьлла диллинчу гIуллакхийн хьокъехь бина сацам бу иза, яздо, "Правовая инициатива" организацино. Цуьнан адвокаташ бара и гIуллакх хьалхадаьккхина лелларш.\nМасала, Кахиев, цуьнан нанас дийцарехь, дIалаьцнера 2004-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 14-чохь Эвтарахь лерина операци дIахьочу юкъанна. 2010-чу шарахь цуьнан дакъа карийра юьртана гена доццуш цхьана коша боьхкинчу нахана юкъахь.\n"2000-2005-чу шерашкахь бертаза нах дIабигарца Конвенцин артиклаш хьешна аьлла бу кхелан сацам. Нохчийчоьнан территори тIехь оцу шерашкахь лаьттара контртерроран раж. 2009-чу шарахь юхаяьккхира иза. Шайн гергарнаш схьалахар доьхуш, уьш нуьцкъаша бигина хиларх талламаш бар доьхуш Iедалхошка дукха орцанаш даьхнера меттигерчу бахархоша. Амма хIетте а бина талламаш бац, нах лечкъорна бехкеберш хIинца а жоьпе озонза бу", - аьлла "Правовая инициатива" проектан адвокато Гнездилова Ольгас.


Стомахин Борис: "Со кийча вара оппозицин лидер хIотта"\nСтомахин Борис: "Со кийча вара оппозицин лидер хила"\n"Радикалан политика" бюллетенан редактор хилла Стомахин Борис маьршаваьлла колонера. Иза кхоалгIа хан яра цунна тоьхнарг. Стомахин бехкевинера нах экстремизме кхайкхарна а, терроризм бакъярна а. Шен материалашкахь кхайкхамаш бора карарчу хенахь Оьрсийчохь йолчу режимца ницкъаца къийсаре , гIортор йора нохчийн сеператизмана, къовсаме кхийкхара "оьрсийн оккупанташца".\nСтомахина, цо дийцарехь, даима а Iаткъам ловш хилла Перман махкарчу ИК-10 колонехь. Шена тоьхначу 6 шо 10 баттах дукхахайолу хан цо яьккхина ша цхьа стаг латточу камери чохь. И бахьана долуш мацалла а хьегна тутмакхо: Маршо Радион (Оьрсийн сервисан) корреспондент хьажа-хӀотта вахана хилира иза атточу колонехь 2016-чу шарахь.\n2017-чу шарахь Стмахин дехьаваьккхира Саратовн кIоштарчу Балашов гIаларчу ТаIзарш кхочушдаран федералан урхаллан набахте, ткъа 2019-чу шарахь тоьхна хан яцйира цунна шина баттана, Криминалан кодексан 282-гIа артикл (цабезам я мостагIалла кхоллар) цхьанадекъана яйинчул тIаьхьа.\nМаршо Радион (Оьрсийн сервисо) зорбане яьккхина Стомахин Бориса ша маьршаваьллачул тIаьхьа елла интервью.\n– Борис, вайшиъ тIаьххьара гира 2016-чу шарахь Оханан-баттахь. ХIун хийцаделла цул тIаьхьа даьллачу 3 сов шарахь?\n– Дуккха битаме хIуманаш хилла. Со цу хенахь мацалла хьегар дIадерзийна воллуш вара. Мацалла хьегначул тIаьхьа прокурораш баьхкира. Пхеа баттахь эха баттахь со Iадвитира, со ШИЗО (таIзаран изолятор) хьежор сацийра, ерриг аьхке тийна дIаяхара, ас хан яьккхира сайн камери чохь, ЕПКТ-хь (камеран кепан чоь -МР).\n– Ткъа хIун башхалла ю царна юкъахь?\n– ЕПКТ раж цхьана шаре кхаччалц ханна луш Iедал ду. И раж хIоттийча, кхин хIумма а дац, хьой цхьаъ камери чохь Iа хьо. Цу чохь волуш мел кIеззиг а, набахтерчу туьканара хIума эца бакъо ю. Ткъа ШИЗО хьажаво тутмакх 15 де-буйса даккха. Цигахь вуно луьра раж хуьлу, дерриг а дихкина ду цигахь.\nЦара 5-зза кхеле делира сан гIуллакх, со къевлинчу набахте хажо гIерташ, нийса документаш кеч ца лора цаьрга. ПхоьазлагIа кхеле бевллача церан аьтто белира со набахтан роже ваккха, иштта 2017-чу шарахь гуьйранна Перман махкара со дехьаваьккхира Саратовн кIоштарчу Балашово гIаларчу луьра зуламаш дина нах латточу набахте. Цигахь 21 бутт баьккхира ас, ткъа тахана маьршаваьлла со.\nСтомахин Борис араваьлла Балашоверчу набахтера\n"Из цIена адамах кхардар дара"\n– Балашоврачу набахтех лаьцна дийцахьа.\n– Цхьа а дика хIума дац цигахь. Суна хетарехь, иза Iазап лелочерах яц. Владимирерчу набахтехь санна еттар а, къизаллаш лелор а цигахь дац. Цигахь тийна а ду, кIеда а ду. Амма цхьа а дика хIума дац цигахь а. Цигахь со хан токхуш вара СИЗО йолчу корпусехь, со цигахь сой цхьаъ латтош вара, Далла хастам болуш.\nАс хьоьга хьалха а дийцира цигахь милла а низамца хIаллаквийр хиларх лаьцна. Низамаш иштта яздина ду, уьш а, инструкцеш а ма ярра кхочуш ян йолийча милла а хIаллаквийр волуш. Соьца, масала, иза дара-кх. Цара соьга элира, омра ду лагершкахь а, набахтаашкахь а, талламан изоляторехь а, кхин йолчу меттигашкахь а талламаш бар хьокъехь. Цу омрица а догIуш, луьрчу рожехь хан токхучу тутмакхана хIора баттахь лаххара а 8-зза талам бу бан безаш. Соьца иштта нислора. 8-зза таллам бора суна сайна, цул сов хIора баттахь массо а тумакхан талламаш беш хуьлу цкъа я шозза. Нислора суна 9-10 таллам бар.\nЦара етта ца еттара, амма цара дерриг а тIекIелтасара. Иза цIена кхардар дара адаманна тIехь лелош долу. Иза чIогIа адам кӀезиг хоьтуьйту хIума ду шен кепаца а, чулацамца а. ХIоразза а богIурш бу цхьа батош йолу, суна бовза буьйлабелла нах. ЧубогIий, цхьаъ лоьху сурт хIоттош, дерриг а тIекъелтосу цара, шайна дукха дика хууш доллушехь соьгахь хIумма а йоций, тIоьлгаш а, соьга яздина кехаташ а доцург.\nПхеа минотехь цара дерриг а дIасадаржадо, ас и хIуманаш юха дIанисйо, къепе еш, ши-кхо де даьлча цуьш изза дан юха а богIур буй а хууш. Хьо сийсаз вийриг ду, хIуна хууш хилар ахь деш дерг эрна дуй. Ахь дIанисйо, ткъа цара дIасакхуьйсу.\n– Ткъа хIинца хIун дан дагахь ву хьо?\n– Дика хаттар ду иза. ХIун далур ду соьга кху системица къийса? Сайна хетачу кепехь, ваха йисина хан кху системица тIом беш дIаяхьа дагахь ву со. Билггал хIун дийр ду, алалур дац соьга, хIунда аьлча суна иза ца хьаьа. Аьттонашка хьажжина хир ду иза. Iер-вахарца доьзна гIуллакх дIанисдан дезаш ву со. Москох дIакхача, чохь Iан меттиг нисъян.\n– Хьо Оьрсийчохь виса дагахь ву я махкахваьлла дIаваха дагахь ву?\n– Гой хьуна, лаам хилар цхьаъ ду, ткъа иза дадалар кхин ду. Суна лууш хила а мегара (махкахвала), хьул дийр дац ас, амма иза дан аьттонаш бац сан. Суна сецна дуьхьалбевлла доза хадо оьшу паспорт ца луш.\nДукха хан йоцуш сан адвокат хьаьжира, шен аьттонех пайда а эцна, Саратовн кIоштахь суна и паспорт муха доккхур дара. Амма цуьнга наха элира, ФСБ дуьхьал ю аьлла.\n– Москох иза даккха вахача, хIун бахьана долуш лур дац хьуна иза?\n– ХIун бу бахьана дара цара суна иза 2012-чу шарахь цадаларан? Царна бух карийра хан тоьхна хилар. Лаьцна хилар. Ткъа хIинца а бух бу аьчкабетонан: Iедалш тIехьожуш хир ду суна кхаа шарахь. Суна дика хаьа и бахьана хIумма а доцург дуй, амма дан хIумма а дац сан.\nИза набахтехь санна хIума ду: оперо соьга юьхьдуьххьала цхьаъ олу, со кхеташ хуьлу, цо буьйцург цхьа гIурт хиларх, иза сох кхаьрдаш вхиларх, амма дан хIумма а дац сан, хIунда аьлча цунна тIехьа лаьтташ динна гварди ю чхьонкарш карахь, ткъа со цхьаъ бен вац. Соьга цунна бетах хIума тохалур ю, амма иза бахьана долуш кхин а хан тухур ю суна.\n– Ткъа стенах ваха дагахь ву хьо?\n– Цкъачунна ца хаьа суна. Тхан нанас суна ша леш дитина ахча лачкъийна Iедало. Иштта дIаяздан мегар ду хьуна. ХIунда аьлча, и ахча Iуьллуш дара Сбербанкерчу сан ненан чоьта тIехь. Иза йеллачул тIаьхьа цуьнан чот формалан кепара сан цIартIе яьллера, ткъа оцу маьIаргонна иза лецира, со террористийн а, экстремистийн а Росфинмониторинган тептарна тIехь ву аьлла.\nСбербанко официалан жоп даийтинера, цу чоьтаца йоьзна операцеш яр дихкина ду аьлла. Цара лачкъийна сан ахча, со веллачул тIаьхьа иза Iедална дIалур долуш ду. Европерчу кхело бинчу сацамца суна догIу ахча дийцича (Европерачу адамийн бакъонашкахула кхело маситтоза сацам бира Стомахинан бакъонаш йохош хиларх лаьцна. Хьарчу Стомахинан гIуллакхехула цунна 12,5 эзар евро далар тIедожийнера Оьрсийчоьнна Страсбургерчу кхело) Юстицин министралло шозза хаам бина иза схьалур ду аьлла. Амма иза доцуш ду. Ас кехат деллера сайн накъостана сайн метта ахча схьаэца бакъо луш, амма цуьнан чоьта тIе ца даьлла иза.\n– Москох хьоьга хьоьжуш цхьа а вуй? Накъостий, гергарнаш?\n– Мичара бевр бу суна накъостий? Воьлуш-м вац хьо? Сох доглозуш болу нах хила а мега соьга хьоьжуш, со вевзаш болу нах, амма ас юьхьарлаьцначу гIуллакхехула накъостий уьш бу олийла далахь тамаш бу, хунда аьлча ас дакъалаьцна ду ала цхьа а цу тайпана хIумма а дац. ХIумма а дац. Соьца нисделла хьал политикан чулацамехь аьлча буьззинчу барамехь ду "цхьаъ тIеман аренехь тIемало вац" бохург. Со ву-кх тIеман аренехь цхьаъ, суна ца хета сайн накъостий бу аьлла.\n"Со иштта цхьаъ бен вац"\n– Москох кху аьхка хиллачух лаьцна хIун хета хьуна -- дуьхьалонан акцех, лецарех, харжамех?\n– Ас эр дерг баккъалла а эфире доккхур дуй "Маршоно"? Суна хетарехь, ас эр дерг чекхдолуьйтур дац "Маршоно". Со вуно хазахетта ву моттбеттархо Яшин Москох гIалин думан депутат хир воцуш а, цуьнан карьера кхин хьалаер йоцуш а. Суна вевза и накъост, тхойшиъ вевзаш ву 2001-чу шарахь дуьйна, со цуьнан цIахь а хилла. Цо милцошка суна мотт туьйхира со уллехь лаьтташ а волуш, суна а гуш. 2002-чу шарахь Марсхьокху-баттахь цо вовшахтоьхначу цхьана митингехь дара иза. Со цхьа хIун ю ца хуург йоькъуш ву аьлла, мотт туьйхира цо милцошка. Ткъа 2012-чу шарахь цо моттбиттина юкъарваьккхира со Оппозицин кординацин кхеташонан харжамашна. Стомахин дIаваккха веза, ца ваккхахь Собчак юкъарайолуш ю аьллера цо, Собчакна Стомахин мила ву хууш ца хиллехь а.\nСтомахин Борис 2006 шо\n– ХIун хир ду гергарчу шерашкахь, хьуна хетарехь?\n– Цхьа а диканиг хир дац. Со иштта цхьаъ бен вац, сан санна радикалан ойланаш йолу нах бац махкахь. Сталина шен хенахь ягийна ерриг а цIанйира и меттиг, таханлерчу дийне кхаччалц цхьа а хIума дац цу тIехь долуш. ХIунда аьлча 1917 шарал хьалха дерриг а вуно буьрса дара. Эссераш бара министарш а, губернаторш а бойуш, иштта дIа кхин а. Ткъа хIинца… Ас эр ду Буковскийн дешнашца: "Докъазалла ю сий дайначу къоман, хIунда аьлча церан бераш дуьненчу девр ду, телхина а долуш". Иза ю-кх кху мехкан кхане. Церан я сий а дац, я хIумма а дац, уьш кхоьруш бу, цара сурташ доху, уьш текхош бу полисхоша, тIаккха чубухкуш бу, уьш лагере боьлху. Иза дерриг а хуьлуш ду хIумма а ца динчхьана, цара интервьюш ло, шаьш бехк боцуш эшам ловш ду бохуш.\nЦа оьшу, дIа а хIиттина, сурташ дохуш Iан, лата деза. Шайн сий лардан деза, кхетий хьо? Лууш дацахь ваха а оьшуш дац, цхьа а кхане а яц цхьанне а кху пачхьалкхехь.\n– Яшин ца веза хьуна, со кхийтира, кхин мила ву политикан аренехь? Соболь Любовь, Навальный Алексей?\n– Сан вон хьажар ду Навальныйс а, Собола а лелочуьнга. И "тусовка" олу тоба бахьанехь тасавала гIур вацара со. Навальный къайлаха коммунист ву. Цунна хетарг а, цуьнан талламаш а, шен логикан чакхене кхачийча, Шарикон лозунгана тIе гIоьрта – "Дерриг а схьадаккха, тIаккха декъа". Иза ду-кх иза. Люмпенан хьолахошка долу хьегар. Адамашна юкъахь хьоладайшка хьагI коллахь, и нах Iедалхошна а, коррупцин дайшна а бекхам бина Iийр бац, Навальныйна хеташ хила ма маггара. Арадаьлла адам рицкъ дIадаккха гIур ду хьал долчу нахера, уьш муьлш бу ца къестош -- могIарера махбархой я бизнесхой а.\nЦул сов, Навальный ша ма варра питанча ву, 21-чу бIешеран мозгIар Гапон ву. Ас чохь 12 шо даьккхина, кхузза хан тоьхна суна, суна тоъал дика хаьа и система болх муха беш ю. Сан олийла ду, ишттаниг хуьлийла дац. Стаг шозза арахь яккха хан тоьхна ву, маьршша лелаш ву, махкал араваьлла лелла. Цул сов, гуш-хезаш дозаллаш дина цо, Испане бIаьргана дарба дайта вахархьамма президентан Администрацехула дехар дина ша шена паспорт доккхуш, макхахвала гIо доьйтуш. Иза ву ша оппозиционер ву бохуш, ткъа зорбан гIирсаша вуьйцу иза режимна кхераме волу Оьрсийчуьрчу оппозицин уггар коьрта лидер волуш санна. Цу тайпанинг хиллане а хуьлийла дац.\nИза баккъалла а волу оппозиционер хилча, цхьана агIор режимна кхераме волу, иза маьрша лелар вацара арахь якккха шозза хан кхайкхийна а волуш, иза дIатакхийна хир вара со такхийначе.\n– Ткъа мила ву оппозицин лидер хила хакъ долуш?\n– Сан ала таро ю, со кийча вара оппозицин лидер хIотта, нагахь оппозицина иза лууш хиллехь. Со кийча ву. Амма иза оьшуш цхьа а стаг ву аьлла ца хета суна. Кхечерах лаьцна дийцича, суна иза ца хаьа. "Новая газетана" язвелла вара со набахтехь, дерриг а дешара ас иза. Амма, сан кхетамехь, ур-аттал улле ваха а цу тайпа стаг вац. ТIаьххьара мелла а суна хетарехь къаьсташ ерг яра, со декхарелахь вуьсуш йолу, 5 шо хьалха елла Новодворская (Валерия). Иза дIаяьллачул тIаьхьа цхьа а ца го суна.\nАвтор Сергей Хазов-Кассиа


Москохарчу некъан бохамехь велла Дагестанан вице-премьер\nДагестанан вице-премьер Махачев Гаджи\nПIераскан буса Москох, пхи машен а йохош хиллачу некъан бохамехь велла Дагестанан вице-премьер Махачев Гаджи. Еза чевнаш хилла цуьнан хIусамнанна а, кхаа берана а. Цу некъан бохамехь велла кхин а ши стаг.\nЦунах лаьцна ю тахана Умарова Аминас кечъйина материал.\nМоскох-юккъерчу Кутузовн цIарахчу шуьйра урамехь, пIераскан буса хилла некъан бохам. ТIаьххьарчу хаамашца велла кхо стаг. Царна юкъахь ву Дагестанера уггар вевзачех волу политик, оьрсийн пачхьалкхан ДУМин депутат хилла, Дагестанан вице-премьер Махачев Гаджи. Маситтанна еза чевнаш йина. Юьхьанцара елла бохуш дийцира Махачевн хIусамнана, 30 шо долу Каменева Анна а. Иза а еза чевнашца дарбан цIийне кхачийна. Чевнаш хилла, машенахь хиллачу Махачевн кхаа берана а.\nНекъан бохам гиначу тешаша дийцарехь, Mercedes GL джип тIех чехка йоьдуш яра, ши некъ боькъучу сизанна тIехула. Кутузовн урамерчу новкъахь беш белхаш бу, цу юкъахь некъ боькъучу тIехь а. Цунна лерина хIиттийна дуьхьалонаш ю, бетонах йина йолу.\nМашен хьалха хиина Iаш хиллачу Махачевна дукха тIаьхьа гинчух тера ду и дуьхьало я, машен тIех чекха хаьхкина хиларна, саца ца елла цуьнга. И бахьанехь, цIеххьаша сацон гIоьртина машен дуьхьала богIучу некъа тIе а кхоссаелла, Chevrolet микроавтобусах кхетта. Эццахь иккхина микроавтобус, чимаш бен ца буьсуш, яьгна. ТIеттIа кхеттачу оцу шина машенах кхин кхо машен а кхетта. Махачев воцург, микроавтобусана хьалха хилла стаг а велла, тIекхеттачу цхьана машена чохь хилла зуда а елла.\nМахачев Гаджи къаьсташ вара Дагестанерчу политикех. Советан заманахь шозза набахтехь хан яьккхиншехь, 1990-чу шерашкахь жигара политикан карьера ян волавелира, цкъа дуьххьара Дагестанехь, цул тIаьхьа «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин декъашхо а хIоьттина, оьрсийн пачхьалкхан ДУМехь депутат хилира шозза. Депутат волчу муьрехь цуьнан маситтаза Iотта-баккхам хилла либерало-демократийнй партин девне лидерца Жириновский Владимирца.\nХIокху шеран Гезгмашин-баттахь Дагестанан вице-премьер хIоттийра Дагестанан керла куьйгалхочо Абдулатипов Рамазана.\nДагестанера журналистана Биакай Мохьмадана хетарехь, републикерчу политикехь хIумма а хийцалур дац, Махачев валарца.\nБиакай: Иза дIавахар Дагестанан политикина тIехь цхьана кепара хаалур дац. ХIунда аьлча, тIаьхьарчу пхеа шарахь Махачевн башха тIеIаткъам бацара республикехь хуьлчунна. Аьлча а, I990-чу шерашкахь санна Iаткъам бацара цуьнан.\nСуна хетарехь, Махачевна башха оьшуш а дацара вице-премьеран дарж. ХIунда аьлча, мел йолчу ницкъаллийн структурерчу куьйгалхошца девнехь хила деза.\nДагестанехь йолу федералан центрах къаьстина ю. И бохург, регионашкахь (Iедалан даржакахь) болу нах дуьхь-духьала а хIиттош дIахьо Москохо политика, бохург ду.


Уггаре кIезиг ахча дерш бу Нохчийчоьнан, Дагестанан, ГIалгIайчоьнан бахархой\nОьрсийчоьнан бахархоша шаьш беха-бехачу меттигашкахь банкашка ахча диллар зуьйш, РИА "Новости" агенталло дIабаьхьначу талламан жамIаша тIаьххьарчу меттигашкахь гойту Нохчийчоь, ГIалгIайчоь, Дагестан.\nЦентробанкан терахьаша бахарехь, Нохчийчохь цхьана вахархочунна кхочу банкашка диллинчу ахчанах 11,8 эзар сом, ГIалгIайчохь – 12,2 эзар сом. Юккъерчу барамехь схьаэцча, цхьана дагестанхочун ду банкехь 26,4 эзар сом.\nКъилбаседа Кавказехь болх боцуш бисначу нахах ах декъанна баттахь а тоьар дац шайгахь дисна ахча\n"Уггере къечу " итт мехкашлахь ю Къилбера кхин а йиъ регион. Уьш ю Кхарачой-Чергазийчоь (37,5 эзар сом), ГIебарта-Балкхаройчоь (45 эзар сом), ГIалмакхойчоь (49 эзар сом), Адыгей (59 эзар сом).\nЕрриг а пачхьалкхехь наха банкашкахь латточу ахчан барам бу Зазадоккху-беттан 1-чу денна 33,7 триллион сом. Лидер ю Москва, цхьана вахархочунна кхочу депозит ю цигахь 967 эзар сом. ШолгIа ю Петербург – 488 эзар сом.\nТалламо гайтарца, стохка бахархойн банкашкара ахча кхиина 2,4 триллион соьманна. Сом лахдаларца, валютин мах хийцабаларца дузу иза.\nХьалхо бинчу талламо гайтира Къилба а, Къилбаседа Кавказан а федералан гонаш нах бизнесна юкъаийзабелла хиларх лаьцна хIоттийначу Оьрсийчоьнан рейтинган лахарчу могIаршкахь. Массерачул а эшна дара хьал ГIалгIайчохь а, Нохчийчохь а.\nЗазадоккху-баттахь Къилбаседа Кавказан республикаш яра кегийчу а, яккхийчу а ярташкара алапаш довзуьйтучу рейтинган уггаре лахарчу могIаршкахь. ТIаьххьара ши меттиг дIалоцура Нохчийчоьно а, ГIебарта-Балкхаройчоьно а.


Редакторан дош — Зори Ислама\nХьоме вежарий, йижарий! Тахана аша караоьцу иштаниг хиларе вай дукха хенахь дуьйна сатийсина долу газет. Бусалба нахана, церан синхьашташна лерина ду хIара. ХIара къаьсташ хир ду ша тайпанчу чулацамца, адамийн синоьздаллина тIехьажийна хиларца. ХIокхуьнан таханлера де, генара хиндерг вайх массарах а доьзна ду: газет дуьххьара арахеца ирс хиллачу тхан жимачу тобанах а, хIара доьшуш мел волчух а.\nСхьагарехь, цхьа а стаг хир вац шен къомана диканиг дина юьхькIайчу хIотта ца лууш. Оцу лаамца хIара болх тIелаьцна оха. Iалашо иштта ю: шуьйрачу халкъийн гIоьнна тIе а тийжаш, вайн юкъараллина, цуьнан хIора а векална пайден Iаткъам бар, дешан ницкъаца цуьнгахь дуьнене, ша-шега хьежаран керла кеп кхоллар. «Керла» бохург дац вайн цхьа хIума хIинцца юкъадаккха дохку бохург. Вешан кхиарехь вай пайдаоьцур бу дицдинчу а, дицдаларан новкъахь долчу а нохчийн халкъан гIиллакхех а, бусалба динан хьехамех а. Газет кечдарехь, арахецарехь дакъалаца таро йолуш ву хIора а бусалба стаг, шен халкъан, цуьнан таханалерчу дийнан, кханалерчу хиндолчун а хьокъехь ойла еш волу.\nХIора а мелла а хууш хила веза шен халкъан селханлерчу дийнах лаьцна – вай дуьйцур ду нохчийн халкъан исторех, къоман турпалхойх лаьцна. Шен кхиаран бехачу новкъахь халкъо кхуллу инзаре яккхий хазнаш – вай дуьйцур ду исбаьхьаллин декъехь халкъо динчух лаьцна. Цхьа а халкъ дац ша-шах когахIоьттина, зIенаш йоцуш схьадеана – вай дуьйцур ду иштта кхечу къаьмнашца хиллачу, йолуш йолчу юкъаметтигех, уьш кхин а шаръеш-тоярехула дан дезачарех а лаьцна. Кхузахь къамел дац массарна а чIогIа кIордийначу «халкъийн доттагIаллех» лаьцна, ткъа дуьйцуш дерг догIуш хир ду оцу агIор болчу нохчийн халкъан хьежамашца. И дош шайна хууш ца хиллехь а, нохчийн гуттара а бан а бара, бан а бу бакъболу интернационалисташ. ХьагI-гамо яцара церан цхьана а къомаца. Цунна Iаламат дика тоьшалла ду халкъан бартан кхолларалла: туьйранаш, иллеш, хабарш, кицанаш.\nНохчичун амалехь къастаме лара деза да-нана, воккханиг ларар, гIийлачух болу къинхетам, вешица-йишица, гергарчаьрца йолу марзо, хIоранца а тIекаре хилар, доккха собар. Вайн тидамехь хир ду уьш а, кхидолу къоман дуккха а гIиллакхаш Iалашдар къоначарна дIадалар стенца доьзна ду боху гIуллакхаш.\nКъоман хиндерг цуьнан мотт кхиорца хадалур доцуш ду. Шун гIоьнца газет хьожур ду ширлуш, дицлуш долу дешнаш карладаха, дайша бийцинчу меттан къайлене кхача, и хазна къоначарна схьаелла – зорбатухур ду шира дийцарш, назманаш, газетадешархошна оьшуш хета кхидолу а йозанаш.\nХIора а халкъо шен исторически некъан йохаллехь IаIадо бахам лелоран зеделларг, кхуллу дахаран-Iеран шатайпа кепаш. Иттанаша Iилманчаша билгалдоккхуш а, вайна ваьшна хууш а ма-хиллара, дийцина цаваллал дукха ду оцу агIорхьа нохчийн халкъо кхоьллинарг, цу юккъехь уггаре а бIаьрла дерг – гуттара а коьртачу тидамехь Iалам лардар. БIешераш хьалха вайн халкъан хьекъал кхаьчна Iалам талхоро ден долчу зуламан бухе кхиа. Газето деш долу къамел дуьззина хир дацара оцу агIор дан дезарг дицдича.\nЦхьа а дин доцу стаг цхьана а хIуманах тешаш воцу стаг ву. Хаттар хIутту: ишттачух теша мегар дуй? Ша дин долуш, адамалла йолуш, оьзда хилар дечу гIуллакхехь гайта деза – газето дуьйцур ду вайн заманхойх, хьаналчу адамех, вайн вежарех, йижарех лаьцна. Кху тIехь шуна карор бу молланийн, Iеламнехан хьехамаш, деза йозанаш.\nБусалба нахана лерина долчу хIокху газетан агIонаш шуьйра дIайиллина хир ю диканна араваьллачунна, халкъан гIуллакхан дуьхьа ойла еш волчу хIоранна а хьалха. Вайн коьрта Iалашо иштта хила еза – адамийн дегнашкара хьагI-гамо, оьгIазалла дIаяккхар, къизаллех, сутараллех, кхечаьрга болчу цабезамах уьш ларбар, церан амалехь коьртаниг комаьршалла, адамах болу къинхетам кхиор.\nВайнаха даима а сийсазбора малончаш, жуккарш, къинхьегам безаш боцурш. Вайн хьал кхуллург хьанал къинхьегам бу.\nГазетехь йоккха меттиг дIалоцур ю тIаьххьарчу хенахь юкъадаьхкинчу, амма вайн хиндолчунна кхерам туьйсучу айпечу хIуманашца латточу къийсамо: вахош долу маларш мийлар, наркомани, зударий а, божарий а оьзда боцуш лелар, бахамна тIаьхьаваьлла адаман сибат дицдар, Iедал а, адам а Iехоран некъа тIе хIоттар, ямартло лелор.\nГазет юьстах ду политикина, политически къийсамашна, къаьмнийн а, тобанийн а, тайпа-тукхамийн а озабезамашна, цунна хийра ю хьеннан а цIарах еш йолу кхийсарш а, и кхийсарш еш берш а. Цхьа а вац нанас дена ваза, йиша-ваша, гергарнаш боцуш, тайпа-тукхам доцуш. Цуьнга хьаьжжина, шен къоман векал ву иза, иза ямарт вара, цIена вацара, аьлла цхьа а стаг дIакхосса йиш яц вайн: гIодан деза нийсачу новкъа хIоттарехь. Цхьа йижарий-вежарий ду вай дерриге а, цунах кхеташ, маьIна доккхуш а, жоьпалла а хила веза хIора нохчи.\nГазетан балхахь дакъалаца йиш йолуш ву хIора а, вайн халкъан таханалерчу дийнах, цуьнан хиндолчух дог лозуш верг. Кхуьнан формат жима хилар тидаме а оьцуш, дехар ду кехаташ доцца яздар (зорба тоьхна 3-4 кехатан агIо). Тхан таро хир яц кехаташна дуьхьал жоьпаш яздан, рецензеш хIитто (газетан коллектив дукха жима ю) амма цхьа а кехат эрна дойтур дац оха, лаккхара ял яларца кхачо а йийр ю.\n← Суннат марханаш\n«Исламан зIаьнарш» кхолладалар →\nНадёжный путь к арабскому языку\nIесачу стагах дийцар


Нухажиев: "Федералан некъаш маьрша хила деза"\nНохчийчохь адамийн бакъонашкахула волчу векало Нухажиев Нурдийс дIахьедар дина, Оьрсчийчохь федералан некъаш мелла маьрша хила деза аьлла, хаам бо "Нохчийчоь тахана" агенталло. Цу кепара цо жоп делла Къилбаседа ХIирийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанца лаьтта "Чермен" полисхойн пост дIаяккхарна дуьхьал дIахьедарш дечу "Бесланан наной" тобанан хьалханча йолчу Дудиева Сусаннина.\nЦу зудчо кехат яздина Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министре Колокольцев Владимире, шайн республикан а, ГIалгIайчоьнан а дозанехь лаьтта "Чермен" олу полицин пост йитар доьхуш.\nЗударий эргIадбахана бу, боху Дудиевас, социалан машанашкахь дискусси яржарна, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Къилбаседа Кавказехь ерриг а блокпосташ дIаяха еза алар бахьана долуш.\n"Бесланан наной" тобанан хьалханчо дийцарехь, Шемара Кавказе цIабогIуш бу "бандформированех" дIабетталуш болу бIеннаш "Исламан пачхьалкх" тобанан агIончаш. "И бахьана долуш КПП 'Чермен', мелхо а, чIагIъян езаш ю", – чIагIдо цо.\nНухажиевс дийцарехь, цу тайпачу посташкахь дукха хьолахь эхь-бехк доцучу погонаш лелочу наха лелочо кхуллу гӀоьртина хьал. Ша тешна ву, боху Нохчийчоьнан омбудсмено, дуккха а машенаш дIасалела федералан некъаш мелла а маьрша хила деза бохучух.


Замано хийцина амалш я амалша хийцина зама? - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nЗамано хийцина амалш я амалша хийцина зама?\n22.02.2018 15:50 Четверг\nВыпуск 10-11 от 22.02.2018 г.\nАвтор: СУМБУЛАТОВ Дени\nБакъдерг, сахуьлуш малх санна, меллаша гучудолу\n(Юьхь еша 1-2, 8-9 номершкахь) «Нохчийн пачхьалкхан» куьйгалхошкара хезарг кхин дара: «Кхо класс тоьаш ю… Кхин 1илманан лакхе оьшуш а яц». А.Айдамировс шен рог1ерчу статьяхь дуьйцучунна лерина «Даймохк» газетан редакцехь горга стол вовшахтуьйхира оха. Горгачу столехь дакъалаьцначу хьехархоша, 1илманчаша, журналисташа, юристаша дийцира Нохчийчохь долчу юкъараллин-политически хьолах. Тидамза ца дитира дешарехь, культурехь долу ирча хьал а. Абузара аьлларг: «Кхетамна т1аьхьадисинчу, дег1 цомгашчу къоме шен культура а, экономика а кхоллалур яц, шен дахаран хьашташ а кхочушдалур дац, ткъа цуьнга шен пачхьалкх кхоллалур ю бохург хьехочохь а дац» — коьрттехь а долуш, редакцехь д1адаьхьначу цхьаьнакхетаран дакъалацархойн къамелаш т1ехь долу газет арадаьккхира. Т1аьххьарчу шерашкахь вайн къоман дийнна цхьана чкъоран кхетаме, амале йохкурш амална хийра хилла «мехаллаш» яра: къизалла, сутаралла, саьхьаралла, къоладар…\nИ «мехаллаш» шайн амалехь а йолуш баьхначу «турпалхойх» статьяш язйинчарна ахчанан преми-совг1ат билгалдоккхуш, конкурс д1акхайкхира «Ичкерия» газетан редакцино. Амалан «мехаллаш» ерг шен дахарехь чекхвалавеллехь, иза «турпалхо» ву, цуьнах статья, очерк язъян хьакъ ду, бохура цара. Шайна бевзачу хьанал-ц1еначу, г1иллакхе-оьздачу нахах ца язъеш, оцу заказаца язйинарш бара. Уьш к1езиг а бацара. «Хене вала х1ума дац, доьзална дан х1ума дац, цундела язйина» — бохура царах цхьаболчара, хьан хьежамаш, амал кхин ма яра, хьуна х1ун хилла, аьлла, шайга хаьттича. Масех шарахь хийцаеллера, хийцинера цхьадолчу адамийн ойланаш а, амалш а. Нохчийчохь дехачу дуккха а адамашна ца хаьара, мила мила ву а, церан некъ а, 1алашо а хьан билгаляьккъина а. Политика вовшахъеттачарах, шаьш-шайн баьччанаш кхайкхинчарах дуккха а берш Нохчийчохь к1езиг баьхна, адамашца уьйраш йоцуш, Москвахь а, Казахстанехь а баьхна, цигахь дешна а, дешанза а бара. Царна х1умма а доцу х1ума хетара гуш лаьтташехь харцдерг дийцар, х1инцца дийцинарг, хуьйцуш, кхечу аг1ор дийцар. Шаьш дуьйцург халкъан а, мехкан а кхолламца доьзна делахь а, шаьш динчу къамело питана, зулам даржор делахь а. Дийнахь а, буса а телевиденехь, радиохь къамелаш деш, газетийн аг1онаш т1ехь статьяш арайохуш 1едалан идеологаш бара: журналисташ, историкаш, политикаш, 1еламнах. Сих-сиха Москвара, кхечу г1аланашкара, республикашкара, пачхьалкхашкара схьаоьхучу политикийн хьехамаш бара схьахезаш: «Шу санна нийсачу некъа т1ехь маршонехьа, парг1атонехьа къуьйсуш цхьа а вац шуна, юха ма довлалаш, шайн къийсам д1ахьолаш!» — бохуш.\nШайн мехкашкахь а, пачхьалкхашкахь а 1едалца юкъаметтиг гал мел яьлларг а вара Нохчийчу схьавог1уш, кху чуьра д1а шайн 1едалшна лен, цаьрга т1ом д1ахьебан. Ишттачарах цхьаъ вара, даржах а воьхна, шен доьзалца а, дуккха а накъосташца а (цхьаболу депутаташ, министраш, 400 т1емало) Нохчийчу веана Гуьржийн мехкан президент хилла З.К.Гамсахурдиа. Т1аьхьо иза Гуьржехахь вийча, Соьлжа-г1алина юккъехь, Кировн ц1арах йолчу парке воьдучохь, аьрру аг1ор, НР-Ичкерин куьйгалхоша боккхачу сий-ларамца д1авоьллира. Циггахь 1аш а вара иза шен доьзалца. Гуьржехахь ша президент волуш националистически политика д1акхехьарца билгалваьллера З.Гамсахурдиа. Абхазийн а, Къилба-Х1ирийн а, Аджарийн а республикаш д1аяьхна, гуьржийн пачхьалкх – Жима импери – вовшахтоха 1алашо яра цуьнан. Керста динехь боцурш Гуьржехахь баха лууш вацара иза. И шен лаам цо д1абовзийтинера (Гуьржехахь бехачу кистоша дийцарехь) Ахмета г1алина генайоццуш Бахтриони крепость лаьттинчохь д1абаьхьначу гуламехь. Гуьржашца цхьаьна кистой а, суьйлий а, х1ирий а бехаш к1ошт ю иза. Кхечу къаьмнийн маршо, парг1ато, дин елмадечуьнца юкъара х1ун дара-те «Маьрша Нохчийн пачхьалкх» д1акхайкхиначеран?\nТамашена кхин цхьа х1ума дара: гуьржашна дуьхьал т1ом бан бахана нохчий а бара, Кавкказан къаьмнийн конференцин ц1арах. Гуттар а валош ма-хиллара, 1едалан векалша Нохчийчу кхайкхина валийна т1еман историк, профессор Х.Ибрагимбейли вара лекцеш йоьшуш, пресс-конференцеш еш, нохчийн къийсам нийсонан бух т1ехь, парг1атонехьа бу, бохуш. Профессоро, конфликтолого М.Шанибовс шен къамелашкахь Абхазехь т1ом беш волу Ш.Басаев ХIХ-чу б1ешарахь Россина дуьхьал т1ом бинчу имам Шемалца д1анисвора, «Кавказехь шолаг1а имам, турпалхо гучуваьлла», — бохуш.\nСоьлжа-г1алина юккъерчу майданахь митинг яра профсоюзо вовшахтоьхна. «Болх бечарна алапа ло, болх боцучарна белхан меттигаш хилийта, парг1ат, маьрша а даха хьелаш кхолла, зуламхойх, къуйх д1ац1анъе Нохчийчоь!» — бохура митинге баьхкинчара 1едалан векалшка. Церан д1ахьедарш, дехарш, кхайкхамаш, доху орца а тидамза дитарал совнаха, митингехь жигара дакъалаьцнарш «халкъан мостаг1ий бу» аьлла, д1акхайкхира, цхьаберш чубоьхкира, ткъа царах цхьаберш кхечу мехкашка д1абахара, 1едалах къайлабовла.\n1993-чу шеран апрель баттахь дара иза. Оцу деношкахь йоккха пресс-конференци вовшахтоьхна, республикерчу а, кхечу мехкашкарчу а журналистийн хаттаршна жоьпаш луш вара профессор Х-М.Ибрагимбейли. Дуьненан политиках, Россих, Кавказах, нохчаша парг1атонехьа д1ахьочу къийсамах къамелаш дора Москвара веанчу т1еман историко, профессоро. Нохчийчохь долучу юкъараллин-политически хьолах баккхийбуьйш, долуш долчух шайн самукъадалар лечкъа а ца деш, къамелаш а дора, шайна хаа луучух хетта а хоьттура хьешаша-журналисташа. Церан хаттаршна самукъанечу, воккхаверан шовкъехь жоьпаш профессоро а лора. Гуш дара, пресс-конференци, хьалххе кечам а бина, еш хилар. Оцу пресс-конференцехь сан аьтто белира хаттарца цхьаьна сайна хетарг ала: «Хьан Нохчийчу вар сих-сиха нисло, Нохчийчохь карзахе хьал долуш вог1у хьо. Масех де ду майданахь профсоюзо вовшахтоьхна митинг йолу. Ахь х1окху пресс-конференцехь до къамел масла1ате дац. Нохчийчоьнах Россин эскарна рог1ера полигон ян х1унда г1ерта хьо? Луларчу Дагестанехь х1унда ца до ахь къамелаш, цигахь хьайн гергара нах а хилча?» Ас аьллачунна дуьхьал цо, резавоцуш, цхьаъ элира, журналистех цхьаммо а дош ца элира, я со, я иза бакъвеш.\nБакъду, цул т1аьхьа цхьа-ши де даьлча суна дуьхьал, ас аьлларг емалдеш, статья араелира республикански газетехь. Пресс-конференцехь хилла а воцу юрист Ш.Мусаев вара, хьенеха Нохчийчоьнан патриотана Х-М.Ибрагимбейли дуьхьал къамел дира, иза емалвеш бохуш яздора цо шен статьяхь. Оцу хенахь Нохчийчохь долу юкъараллин-политически хьал шайх доьзна ду моьттучарна дог1уш дара: «Аьтту куьйгана ца хаьа аьрру куьйго дийриг».\nДуьненан а, Россин а йоккхачу политикина юкъакхоьссинера нохчийн къам баккхийчу политикаша, цхьаболчу нохчашна шаьш политикаш ду а, шаьш нохчийн къоман кхолламан некъ къастош ду моттуьйтуш. Царах цхьаберш-м, шаьш стенах дохкаделла а, мел мехах шаьш къам а, мохк а боьхкина а хууш, шаьш олу х1ора а дош, шайн х1ора а къамел маца, стенна до а хууш, политикина юкъахь хиллера, дагабовлуш кхечу пачхьалкхашкара хьехамчаш а болуш. Цунах цхьадерг к1еззигчу адамашна (церан гонехь болчарна) девзаш хиллехь, Нохчийчу т1ом беъча, дуккха а дерг гучуделира нохчийн халкъана бина ницкъ, къизаллица х1аллакдар лан ца деллачара, цунах къахеттачара, бакъдерг а, нийсо а езачара. Царна юкъахь бара Россин политикаш а, шайн 1алашоне шаьш ца кхаьчча, дохкобевлла. Нохчий юха а политикина юкъакхуьссуш бара, кхечу политикина, нохчашна пайде хинйоцчу, амма шайна пайдечу. Нохч-Г1алг1айн Республикин Лакхарчу Советехь 1990-чу шеран ноябрь беттан 27-чу дийнахь т1еэцна «Декларация о государственном суверенитете Чечено-Ингушской Республики» нохчийн а, г1алг1айн а халкъашна яккхий бакъонаш луш яра. Ма-дарра аьлча, топ ца кхуссуш, дов а доцуш, пачхьалкх кхолла йиш йолу законан бух а бохийна, карчам а бина, 1едале баьхкинарш, хьалха санна, къобалбора «дохкобевллачу» политикаша, церан аг1о лаьцначу журналисташа а. Царна юха а шайн 1алашоне кхача лаьара кхечу некъашца, цхьана ханна. Декларацин 16-г1а статья: «Любые попытки неконституционным путем изменить государственный строй в Чечено-Ингушской Республике являются тягчайшим преступлением против ее народа» — талхийнарш, карчам а бина, ницкъашха 1едале баьхкинарш пачхьалкх йича а, ца йича а, шаьш бохург хилчхьана. Пачхьалкх ян бина бацара Нохч-Г1алг1айн Республикехь карчам, пачхьалкх я республика а ца яйта байтина карчам бара, Нохч-Г1алг1айн Республика кхолла Дуьненахь къобалдинчу законийн а, Конституцин а бух т1ехь Нохч-Г1алг1айн Республикин Лакхарчу Совето «Декларация о государственном суверенитете Чечено-Ингушской Республики» т1еэцча.\nШаьш 1едал схьадаьккхинчу хьалхарчу дийнахь дуьйна пачхьалкх кхолла г1ерташ бацара революционераш. Иза иштта хилар ч1аг1дора схьа мел гучу, схьа мел хезачу бакъдолчо. «Ша чохь вехаш волу ц1а тишделча, иза т1екхета гергадахча, керла ц1а дан волало стаг. И керла ц1а д1ах1оттийна валлалц ширачу ц1а чохь веха иза. Т1аккха, оцу керлачу ц1а чу а волий, шираниг вовшах а доккхий, цуьнан мегаш йолчу коьчаллех шен бахамехь пайдаоьцу. Вай х1ун дина? Ваьш чохь дехаш долу дика, ц1ена ц1а тишделла, ширделла аьлла, дохийна, вовшах а даьккхина, шерачу меттехь керла ц1а д1ах1отто доьлла. Иза д1ах1отто ахча а, коьчалш, пхьераш а бац вайн!» — яздора Абузара.\nНохчийчохь 1едал мухха схьалаьцнехь а, карчам бинарш зуламхой белахь а, цара мел динарг Конституцина дуьхьал делахь а, Россин куьйгалхой резабара НР-Ичкери къобалъян. Оцу муьрехь Кремлехь а, дийнна Россихь а хьалхарчу рог1ехь листа дезаш а, д1анисдан дезаш а дуккха а 1отбаккхаме г1уллакхаш дара, цундела Нохчийчоьнца доьзнарг политически т1ег1анехь, барт а бина, сихха д1адерзо лаам бара. Иштта иза д1адерза цалуучара новкъарлонаш йора. Цхьаболчеран 1алашонаш кхочуш ца хуьлуш юьсура, нохчашна пайде барт иза белахь а. Оцу хьелашкахь массо а (политикаш, дарж дезарш!) резаволуш барт хуьлийла а дацара. Бакъду, эзарнаш адамаш а, Нохчийчоь а дийна йисна-м хир яра, и барт бинехь. И барт бан лууш парламентан цхьаболу депутаташ бара, шайн коьртехь парламентан председатель Ахмадов Хьусайн а волуш. Москвара йог1у делегаци т1ехь йолу кема Соьлжа-г1аларчу аэропортехь охьа ца доссийтира, т1улг охьабоьхкина, КамАЗ-аш д1ах1иттийна. Кема, Нохчийчоьнна т1ехула а хьаьвзина, Г1алг1айчохь я Х1ирийчохь охьадоьссира, ткъа Барт ца бира. «Россехь 16 автономни республика яра, царех цхьаерш вайн республикал яккхий а йолуш. Ялхитта сов долчу къаьмнех цхьа а Россих д1акъаста ца г1оьртира, цхьа нохчийн къам доцург. Нохчаша 1991-чу шеран гурахь, Россех д1а а кхъаьстина, шайн йозуш йоцу пачхьалкх кхайкхира. Россех д1акъаста, шайн йозуш йоцу пачхьалкх кхолла массо а аг1ор уггар а аьтто берш г1езалой бара. Социально-экономически хьелашца а, 1илманца а, культурица а, массо а аг1ор кхиъна къам ду иза. Барамехь дукха а бу уьш – ворх1 миллион. Царна т1е цхьа бохам беъча, мелла а церан г1о лаца цаьрца цхьа мотт, цхьа дин, цхьа культура а йолуш б1е миллион гергга къаьмнаш дара СССР-на чохь а, дозанал арахьа а дехаш: башкираш – 1 млн. 500 эзар, казахаш – 3 млн. 136 эзар, киргизаш – 2 млн. 600 эзар, узбекаш – 17 млн., туркменаш – 3 млн., азербайджанаш – 6 млн. 800 эзар, каракалпанаш – 424 эзар, уйгураш – 263 эзар, г1умкий – 282 эзар, кхарачой, балкхараш, ног1ий, кхиберш а.\nЦарал совнаха, г1езалошца цхьа мотт, цхьа дин, цхьа культура а йолуш, дуьненарчу пачхьалкхашна юкхъахь сий-лерам а болуш, массо а аг1ор кхиъна, 50 миллион болчу туркойн пачхьалкх а ю. Х1етте а, г1езалой ца г1оьртира, Россех д1а а къаьстина, шайн пачхьалкх кхолла. Москвагара шайна дуккха а политически, экономически, юридически, дипломатически бакъонаш а яьхна, Росси чохь севцца уьш. Иза дан къомана хьекъал а, кхетам а, собар а оьшу. Ткъа нохчаша т1е ца лецира, г1езалошначул а т1ех бакъонаш луш, 1992-чу шарахь Россис шайна кховдийна Барт», — яздира Абузара, и Барт ца бича, шен статьяхь. И Барт бахьнехь 1едалехь берш шина тобане бекъабелира. Парламент а шина тобане екъаелира: цхьана тобано парламентан спикеран Ахмадов Хьусайнан аг1о лецира (Барт бан лаам берш), ткъа вукху тобано президентан Д.Дудаевн аг1о лецира (Барт бан цалуурш). Парламентехь 41 депутат вара. Царех 20 депутато, Нохчийчоьнан куьйгалло къам стенга кхачийна, хила тарлучу бохамах къам а, мохк а ларбан 1алашо йолуш, Россица Барт а бай, х1оьттина юкъараллин-политически хьал ваьштадаладе бохура. «И ткъа депутат новкъарло еш ву йозуш йоцу пачхьалкх кхолла», — бохуш, кхайкхадора телевиденехула, митингехь, газетийн аг1онаш т1ехь Халкъан а, мехкан а мостаг1ий а бина, йохуш яра оцу ткъа депутатан ц1ерш.\nТ1аьхьо 1еламнехан а, къанойн а Гуламехь т1еэцначу сацам т1ехь дара: парламентехь 21 депутат хила веза, харжамаш бан ца оьшу, 1еламнахах а, 1илманчех а Лакхара Дагаваларан Кхеташо вовшахтоха еза, уьш кхочушдан Конституци т1ехь хийцамаш бан беза, аьлла.\n(Чаккхе еша рог1ерчу номерехь)


Спортаца гергарло дукха ледара леладо бусалба наха\nБусулба духар а доьхна футболах ловзуш йолу Мисарара орамаш долу Австралера футболах ловзархо ХIелал Асма масал хила мегар ду спортаца доттагIалла дукха ледара лелочу бусалба нахана.\nКху беттан 12-чу дийнахь Лондонехь дIадирзира XXX-гIа Олимпин ловзарш. Хьалхара кхо меттиг яьккхина Iамерко а, Китайно а, Британино. Иза баш тамашийна хIума а дац. Иза хуьлуш ду хIора а Олимпиадехь.\nШена тIе тидам бохуьйтург ду цхьацца борзан мидал а бен ца яьккхинчу 7 пачхьалкхах 6 пачхьалкх бусулба хилар. Амма кхин а тамашийна дерг ду 2020-чу шарахь Олимпин ловзарш шаьш долчехь дIадахьа лаара шайна аьлла, дехар динчу пхеа гIалана юкъахь кхоъ ю бусулба пачхьалкхашкара гIаланаш.\nДуккха а наха тIе тидам бахийтина хир бу Олимпин ловзаршкахь мидалш яьхначу\nспортхошна а, Олимпин чемпионашна а юкъахь дукха къезиг бусулба нах хиларна. 100 сов миллион адам дехачу бусулба пачхьалкхийн спортехь болу кхиамаш дукха ледара бу. Делахь а Олимпин ловзарш вовшахтоха лууш ю дукхах болу бахархой Ислам-дин лелош йолу цхьамогIа пачхьалкхаш.\nИштта 2020-чу шеран Олимпин ловзарш шаьш долчехь хилийта лууш ю 5 гIала. Царах кхоъ бусулба пачхьалкхашкара гIаланаш ю, ша аьлча Катаран коьрта шахьар Доха а, Туркойчура Истанбул а, ткъа иштта Азербайджанан коьрта гIала Баку а. Царца и бакъо къовсур ю Испанин коьртачу гIало Мадрида а, Японин коьртачу гIало Токионо а.\nЛондонехь хиллачу Олимпиадехь уггара ледара жамIаш гайтинчу пачхьалкхашна юкъахь ю бусулба нах бехарш. Царах ю Сауди Iаьрбийн пачхьалкх а, Кувейт а, Таджикистан а, Марокко а, ОвхIанистан а, Бахьрейн а. Цхьацца борзан мидал яьккхинчу 7 пачхьалкхана юкъахь бусулба йоцуш цхьа пачхьалкх а бен яц. Иза ю ХIонконг. ХIонконг Китайн дакъа далахь а, ша яра Олимпин ловзаршкахь дакъалоцуш цу пачхьалкхана юкъахь а йоцуш.\nВай лакхахь хьахийна йолу бусулба пачхьалкхаш тIех сов хьал долуш ю. Цигахь проблемаш яц кхачанца, медициница, я спортан объекташца йоьзна йолу. Мелхо а цигахь доьхнарг ду кхача дукха алсам хилар а, иза адамаш сатохар доцуш баар а.\nДукхах йолчу бусулба пачхьалкхашкахь спорт тесна ютуш хиларан бахьана изза ду аьлла, хета Нохчийчоьнан Олимпин комитетан куьйгалхо хилла волчу Бадалов Русланна.\nБадалов Руслан: «Суна хетарехь, цхьаболчара олу-кх массо а хIума вузхарца доьзна ду олий. Иза бакъ ду. Массо а хIуманна къахьега деза. Къахьега деза оцу спортехь а, дийнахь а, буьйсанна а аьлса санна. Спортхоша шаьш кхоо оьшуш дац. Оццула шайн аьтто хилча а цара иза ца лелочух тера ду».\nЛонденхь хиллачу Олимпин Ловзаршкахь мидалш яхарца 12-гIа меттиг яьккхина Казахстано. Амма цигарчу спортхошна юкъахь бусулба нах болчух тера дац, цу пачхьалкхан цIарах уьш цу ловзаршкахь дакъалоцуш хиллехь а.\nГIажарийчоьно яьккхина 17-шIа меттиг. Иза дика гайтам бу. Бакъдерг дийцича, кху шарахь хилла Олимпиада хала хан яра бусалба нахана. Церах дукхах берш марханаш кхобуш бара. Амма цхьайолчу спортан кепашкахь мецалеларо новкъарло ца йора спортан гайтамашна. Царах дара, масала, топ кхоссар а, чIу тухуш къовсадалар а.\nЛондонерчу Олимпин ловзарша гайтира Малхбухезь бехаш болчу бусулба спортхоша гIоле жамIаш гойтуш хилар. Масала, Британехь вехачу Фарах Мохьаммада дашо мидалш ехира Лондонерчу Олимпиадехь.\nТамашийна далахь а, тIом боьдучу ОвхIанистано а, уггара хьал долчу пачхьалкхех йолчу Саудин Iаьрбийн пачхьалкхо а цхьатерра борзан мидалш яьхна.\nЛуларчу Пакистано ца яьккхина цхьа а мидал.\nИндино 55-гIа меттиг яьккхина Лондонерчу Олимпиадехь. Цигарчу спортхоша яьккхина 2 дато а, 4 борзан а мидал. Туркойчоь а яра дика аьттонаш хила мегаш йолчу бусулба пачхьалкхашна юкъахь. Цо яьккхина шиъ дашо а, шиъ дато а, цхьаъ борзан а мидал.\nТкъа 90 миллион ца кхоччуш болчу мисархошна юкъахь ши спортхо бен ца ваьлла Олимпиадехь лакхе гайтина волу. Цаьршимма а яьккхина хIораммо а цхьацца дато мидал.\nНагахь хоржуш хилча 2020-чу шеран Олимпин ловзарш дIадахьа Баку хаьржича дика хир дара аьлла, хета Нохчийчоьнан Олимпин комитетан куьйгалхо хилла волчу Бадалов Русланна.\nБадалов Руслан: «Бусалба динехь чIогIа мехала лоруш ду спорт лелор а, спортаца гергарло лелор а. Делера салам-маршалла хуьлда цунна Мохьаммад-Пайхамара тидаме лаьцна суннат хилла спортлелоран гIуллакх.\nСпорт дIакхехьа аьтто болуш дуккха а пачхьалкхаш ю бусулба мехкашна юкъахь. Къаьсттина Азербайджанехь тидам тIебахийтина бу спортана. Оцу кхаа пачхьалкхах Азербайджанехь хьал дика ду. Нагахь цигахь Олимпиада яйтахь иза хаалуш хир ду аьлла а хета суна».\nОлимпин ловзарш дIадахьа дуккха а ахча оьшу. Наггахь иза дукха беза мохь хуьлу. Цундела Малхбузе лууш ю хьал долу Iаьрбийн пачхьалкхаш цу Iалашонна юкъаозо.\nБадалов Руслан тешна ву Олимпиадах бусулба нахана пайда хир бу аьлла.\nБадалов Руслан: «Бусулба пачхьалкхийн иза д1аяхьа аьтто балахь цигахь спорт гуттар а хьала айалур ю аьлла, хета суна. Х1унда аьлча берриг а тидам цунна т1е а берзийна, уьш лаккхара кхиамашг баха г1оьртар хилар, иза мехала г1уллакх ду».\nАмма кхузахь доккха хаттар дуьсуш ду, нагахь Олимпиада тIеоьцуш ерг мехкадаьттано юкъийна хьал долу Iаьрбийн пачхьалкх, я пачхьалкхаш хилахь, маса мидал яккхалур ю цигарчу спортхошка аьлла .\nСпортаца доттагIалла дукха ледара леладо бусалба наха