Дукхахболчу Оьрсийчоьнан бахархошна ца хаьа Муратовна Нобелан совгIат даларх\n"Левада-центро" (Оьрсийчоьнан Iедалхоша арахьара агент лерина) бинчу талламца а догIуш, Оьрсийчоьнан бахархойх 4-чу декъана бен ца хаьа "Новая газетан" коьртачу редакторна Муратов Дмитрийна Нобелан машаран преми деллийла. 73 процент респонденташа аьлла, дуьххьара хезаш ду шайна цунах лаьцна. Муха дог-ойла гIаттайо шун оцу хаамо аьлла, деллачу хаттарна жоп луш, 26 проценто хазахетар гайтина, биэндацар хаийтина 64%.\nМуратов воцург а, кхин Оьрсийчуьра мила ваьлла Нобелан машаран премин лауреат хаьттича, дукхахболу хаттамехь дакъалаьцнарш (72 процент) ца хIоьттина жоп дала. 11 процент респонденташна дагавеана Советан пачхьалкхан президент лаьттина Горбачев Михаил, 10 проценто хьахийна – академик Сахаров Андрей, 7% - яздархо Солженицын Александр, 4 проценто цIе яьккхина физикан – Алферов Жоресан.\nКху шарахь Нобелан машаран премин лауреаташ къастийра "Новая газетан" коьрта редактор Муратов Дмитрий а, Филиппинашкара журналист-талламча Ресса Мария а.\n"Новая газето" кест-кеста материалаш зорбане йоху, Нохчийчохь адамийн бакъонаш йохорах лаьцна. Зазадокху-беттан 15-чохь "Новая газето" зорба туьйхира, Нохчийчохь кхел йоцуш байъинчу нахах ша бинчу талламан шолгIачу декъана. Кадыров Ахьмадан полкан хиллачу белхахочо, лакхарчу сержанта Гезмахмаев Сулеймана Нохчийчохь лелочу Iазапех а, байъинчу бахархойх а дина мукIарло дара иза.


Марсхьокху-бутт 07, 2017\n«Новая Газета»: Кегийнаха дуьйцу лецна кхобучохь шаьш ловчу Iазапах лаьцна\nКхел тера яц хIинццалц леллачех - дуьхьало йолийна нохчаша\n«Новая Газето» арахецна керла артикл цо хьалхо баржийначу таллам а, кхел а йоцуш нах хIаллакбарх болчу хаамийн кочарера ю.\nНохчийчоьнан кхелехь цкъа а ца хилларг хилла – дов талла балийначара дуьйцу шаьш лецна кхобучара шайна тIехь латтийначу Iазапах лаьцна, ца кхоьрруш царна тIехIуьтту церан гергарнаш.\nКерла шо тIекхачале, ГIуран-беттан 17-чохь, нах инзарбохуш тIематасалар хилира Нохчийчохь. Официало бахарехь, кегийнехан тоба – царех «даIишхой» элира – летира полисхойх, иза хIаллакйира. Баккъал а хIун дара хилларг вайна ца хаьа – талламо (иза а бу къайлабаьхьна) шеконаш йитина дуккха а. Ткъа хиллачун тIаьхьало къаьхьа юьйцу махкахь.\nКегийнах леца болийра цул тIаьхьа. Юхьанца лийцира байинчаьрца юкъарлонехь хилларш. ТIаккха – и мел лецнарш бевза нах, 200 стаг. Царех лаххара а 27 тоьпаш тоьхна вийна Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу полкан декъатIехь Дечкен-беттан 26-гIачу буса.\nЦхьа хан яьлча бухабисинчу лецначарна бехк тIебаьхьира – «Шема баха дагахь хилар». Оцу хьокъехь айдина девнаш луьстуш ша меттиг дIалоцу бехкебечара динчу дареша.\nБиъ бутт гергга хан ю Къилбаседа Кавказан Талламан комитето шега «Новая Газето» дIаделла тоьшаллаш толлу: тоьхна кегийнахана тоьпаш я ца тоьхна?\nТурбина майраллин масал гойтуш ю\nТIаьххьара мур тIехIотталц доьза байначийн гергарчаьрца къамел дина а бацара талламчаш.\nЦкъа а ца хилларг хилла кху деношкахь – лецначара шайна ечу кхелехь дийца долийна шаьш эха шарахь лайнарг.\nДахначу кIиранах кхелехь вистхилийтина низамехь йоцчу тIеман тобанехь латтарна бехкевен Соьлж-ГIалин йистерчу Турбинера Тарамов Мохьмад а (иза вина 1996 шарахь), Тазбиев Жамалай а (вина 1998 шарахь). Кхелехь лаьтта оцу хьукматна цкъа а ца дайнарг: ерриг а санна, шина кIентан юьрт хIоьттинна царна тIе, кегийнах банне а бацара Шема баха лерина, чIагIдо наха.\nБахархой гайта буьйлабелла Iедало лоьцучу наха ловш долу Iазап царна шайнна дуьтийла доцийла, иза лазаме массарна а дуйла.\nНохчийчохь байина хила тарлучу нахах "Новая Газетан" тоьшалла.\nСтенна эшна шина кIантах зуламхо ван?\nТарамов Мохьмад а, Тазбиев Жамалай а Дечкен-беттан 27-чу сарахь цIера лаьцна вигина Старопромыслан кIоштан полице. Царна тIахьабахначу гергарчаьрга аьлла, са ма гатде, цаьрца къамел а дина, уьш дIахьоьцур бу.\nИза 27-чохь хилла. Ткъа ши де даьлча, 29-чохь, Шелахь полисхошца тIемакхийсаре ваьлла шайн машен сацо хьовзийна меттигера кхо кIант – вийна ши полисхо а, тIелетта кхоъ а.\nЦундела ара ца хецна, хоьцийла а дацара, Турбинера вигина Тарамов, Тазбиев. Шела веъначу Кадыров Рамзана аьлла боху, «шайтIанашца» мел генара гергарло дерг а, «уьш гIенах байнарг а» хIаллакве.\nТарамов Мохьмадна а, Тазбиев Жамалайна а уьш лецна кхобу ши бутт гергга хан яьлча бен бехк тIе а ца баьхьна. И шиъ шо гергга хьалха волавелла, вовшашца дага а волуш, Шема тIаме ваха некъ леха. ГIаш, Гуьржийчухула а ваьлла, Туркойчу а кхаьчна, цигара дIакхета дагахь хилла ДАIИШ-ах. Оцу балханна IаIош хилла цара шайна дас-нанас мел луш йолу кепек.\nИштта ю талламчийн фабула. Талламчашна информаци елларг ву Старопромыслан кIоштарчу полицера оперативан белхахо Храмов. Ткъа Храмовга «дерг ма-дарра дийцинарш» бу шаьш Тарамов а, Тазбиев а.\nДелахь а, хьал кхеле кхаьчча хийцадала доьлла – шиммо а боху шаьшшиъ хIуманна а бехке вац.\nIедало беллачу адвокатех ца тешна\nТурбина юьрто ша лаьцна царна адвокаташ, Iедало белларш юьстах а буьтуш. Керлачу адвокаташа Рудковский Владимира а, Ахмадова Хьавас а дийцарехь, «таллам» бинчу юристаша дукха шеконаш йитина шаьш бинчу балха тIехь.\nКоьртаниг а даьккхина шина адвокато Iора – дареш етташ, ницкъаша даьхна хилар. Оцу бахьанийца юхьанца шиммо а шаьш ваха лерина вара Шема баьхна талламхошка.\nЦхьа башхалла ю кхузахь. Тарамов Мохьмадан да Салман стохккалц тIеман иччархо (ГРУ) лаьттина майор ву, хилла Либанехь, Гуьржийчохь, ГIирмехь, совгIаташ дина Iедало дуккха а.\nЦундела а хила тарло кхелехь ший а кIант а, юьртахой а майрабовлар.\nТазбиев Жамалай эшарлакхархо ву, конкурсашкахь толамаш а баьхна цо.\nТIехIуьттучу юьртахоша и ший а кIант а дика вуьйцу.\nШолгIа башхалла ю кхелан дов хоттуче хьалхо талламчашна «тоьшаллаш» делла нах а бахар. Масала, Турбинерчу Сусуркаев Ахьмада а, Байсултанов Денис а, шаьш тIекхайкхича, тIе а ца хьожуш, куьйгаш яздина хилла шайга талламчо кховдийначу кехаташна буха.\nШаьш харц тоьшалла динийла а кхетта, и шиъ а веъна кхеле бакъдерг ма-дарра дийца – ца хиинера шайна шаьш бехк-гунахь а доцчу шина адаман кхоллам бохош хиллийла аьлла цара кхеле.\nОццул майра нах кхелехь тоьшаллаш дан бахьар дуьххьара ду Нохчийчоьнна.\nИштта бу, боцца бовзийтича, «Новая Газетан» артиклан чулацам.


Къизача соцамах лаьца — Сердало\nКъизача соцамах лаьца\nУкх шера 70 шу дуз, вай къаманна а мехкех мел даьхача къамашта а духьала къиза соцам тIаийцача денз. 1948-ча шера арадаьннача СССР Лакхехьарча Совета Президиума Указо кхы а халагIча хьале оттабеш хиннаб низагIа Сибре бахьийта нах. Цу тIа белгалдаьккха хиннад, нагахьа санна пурам доацаш 3 километр ше вахача моттигера гаьнаваьнна саг хуле, цунна 20 шу суд йойла, эггара халагIдола балхаш де а оттавеш. Цу тайпарча гIулакхо ка ехкаш хиннай шоай гаргара нах мичаб ца ховш, уж лаха безам болча наьха. Нагахьа санна саг цамогаш хилча, кхыча юртара лор воалаве ваха йиш хиннаяц. Мехка столице е кхыча городашка, шоаш баьхача мехка гIолга вIалла дагадоха а мегаргдолаш хиннадац.\nЦу тайпара указ ца зувш дисадац вай йоазонхоша. Из бахьан долаш малагIа халонаш ловш хиннай Iобахьийтача наха яха дош гIеттадаьд цар шоа йоазонашка гIолла. Иштта я цIихезача гIалгIай йоазонхочо Ведзижев Ахьмада ший «Дикал – низ» яхача дувцара юкъейоалаяь цхьа моттиг. Цун керттера турпал Мухарбик тIем тIара хьа а ваьккхе гаьнарча Казахстане вохийт. Iокхаьчача мара хац цунна ше малагIча гIулакха цига вахийтав. Да, нана, йиша мичад ховш дацар цун. Уж лаха дагадийхача, коменданта пурам луц дIа-юха аха. Цу хьакъехьа иштта яздаьд А. Ведзижевс: «Бокъо йоацаш, хье вахачара дIа-хьа ваха йиш йоацаш хьо волга ховш хилалахь, — аьлар цо Мухарбикага, из спецпереселенций учёте дIаоттаваь хиларах долча каьхата тIа кулг яздаь ваьлча. – Бокъо йоацаш дIа-хьа ваьннача спецпереселенцá набахта валла ха тохаргья, — шийна лакхе пенах боаллача гомагахьа кулг лостадир цо. Гомагахьа дIахьежар Мухарбик а. Цунна юкъебоаллар В. Молотова кулг яздаь бола СССР Министрий Совета соцам…»\nДувцача указа бокъонца йола къизал дика гойтай «Берза къарзар» яхача ший дувцар тIа йоазонхочо Кодзоев Тимура. Бийберд яхача гIалгIачун тIеххьара йиIиг цамогаш хул. Ялар кхерам болаш я из, нагахьа санна лор тIа ца воалавойя. Коменданта пурам доацаш, из воалаве ваха йиш йолаш вац йиIига да. Цунна дала совгIат ийце вода из, лор воалаве цо ше вохийтаргволаш. Вож, къаракъ менна, веха вагIа. Цун сесага Мухарбик тIавут коменданта. Цу тIагIолла сесагаца къовсам боаккх фусам-дас. ХIаьта Бийберд эккхаву, жIалега санна «пашол» аьле.\nЦу тайпара соцам бале а, шоай динза даргдоаца хIама хьа ца деш, Iеш хиннабац мехках баьха нах. Шоаш набахта бохке а боабой а сагота боацаш, хьалхашка этта гIулакх чакхдоаккхаш хиннад цар. Ишттача нахах хиннав Бийберд а. ВIалла комендантагара пурам доацаш вода из, ший йиIига лор а воалавийя, из Iоажалах кIалхарйоаккх цо.\nЛакхе вай хьоахадаьраш говзамеча литературан йоазош да. Цар дувцаш дола хIамаш бокъонца вахаре ца хинна хила а тарлу. ХIаьта а царех тара, царел бирсагIа, унзарагIа йола моттигаш дукха нийсъеннай вай къаман вахаре. Нах тоIабе, боабе, дуненах, сердалах царга дог диллийта тIаийца каьхат хиннад из, амма турпала дегаш дола нах кагбе мегадац цунна а.\n← Къаман визза воI\nХалкъа дезаденна мукъамаш →


ГIажарошлахь уггаре беза ларалучу инарлех вара Iамерко вийна Сулеймани Касем\n«Исламан революцин гIаролхоша» арахьа дIахьочу тIеман барамех жоп лучу «Къудс» декъан буьйранча, инарла Сулеймани Кассем вийна пIераскана, БагIдадан аэропортехь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн кеманашца дIаяьхьначу операцехь.\nХилам уггаре хьалха бовзийтинарг ю Иракъан пачхьалкхан телегойтийла. Пентагоно а ца лечкъадо тIеман бараман да ша хилар - президентан Трампан омрица дIабаьхьина иза, аьлла Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарийн векало.\nСулейманица цхьаьна вийна ТехIерано гергарло лелочу Малхбалерчу шиIатойн Халкъан Ницкъийн эскаран (Ал-Хьашд аш-ШаIаби) куьйгалхочун гIовс Абу Маьхьди ал-МухIандис а, кхин а цхьа буьйранча а. Associated Press агенталло дийцарехь, Шемара, я Либанера шен кема охьадоьссинчул тIаьхьа дина Сулейманина тIе ракетийн тохар.\nТехIеранна веза инарла вара Сулеймани, цуьнца юзура гIажароша Малхбалехь шайн пачхьалкхо дIахьош йолу тIеман компанеш, герга вара иза Iедалан дайшна.\nВашингтоно операци дIахьош буха диллинарг ду деношкахь Иракъерчу Iамеркан тIеман базина ГIажарийчоьно тIекарло латточу шиIатойн эскаро ракеташ тохар а, цигахь Iамеркан цхьа контрактхо вер а.\nДуьххьара яц Iамеркахоша Сулеймани а вуьйш дIаяьхьина операци. Шайн эскархо вер доькхуш, цара деношкахь динчу тохарх велла шиIатойн герзахошлара 25 тIемало. ДIадахначу кхаарийдийнахь БагIдадерчу Цхьаьнатоьхначу Штатийн векалтна тIелетира шиIатой, цигарчу гIишлошна зен а деш. ТIемалоша гоне лаьцна латтийра векалт, амма дIасабахара уьш, шайна дуьхьал Вашингтоно 750 эскархо хьажийнийла хиича.\nПрезидента Трампа бехкейира ГIажарийчоь Иракъерчу шайн объекташна тIелатарна. Еарийдийнахь, Иракъехь тохарш дале, Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министра Эспер Марка, «ловзаршна тIера даьлла хьал», элира, дош делира Штаташна дуьхьал дина зулам бекхам боцуш ца дита.\nСулеймани веро кхин а гена доккхур ду иккхина дов, аьлла хета тергамчашна.


Блогер Абдурахманов вуьйриг лучу 50 эзар еврох цхьа дакъа схьа а эцна, диъ тIеэца дезаш хилла киллер\nблогер Абдурахманов Тумсо, видео чуьра скан\nШвецехь йоьдучу кхелехь хазийна блогер Абдурахманов верна луш хиллачу ахчан барам. Ша вен везарг тергалвеш хьийзарна, видеоца иза гайтарна, шена 10 000 евро караделлера, новкъанна ахча а делира, кхин а 40 эзар доллар тIедала дезаш а дара, аьлла Абдурахманов вен гIортарна жоьпе озийначу Мамаев Руслана. Цо кхелехь дина дареш довзийтина ша Абдурахманов Тумсос шен ютуб-каналехула.\n"Цо шен юьхьанца со вен 1алашо яцара боху. Амма тIаьхьо цунна со вен лиина, шена 50 эзар евро лучу даьлча", – д1ахьедина блогера.\nАбдурахмановс бахарехь, Нохчийчоьнан Iедало хьалхо пхи миллион евро лур да аьлла хилла иза вийначунна. Цунна хетарехь, киллерна 50 эзар бен а ца луш, дисина ахча шайна дита гIерташ хилла юкъалеларш.\n"Боккха болх бина цара, баттахь сов со тергалвеш, сан некъаш зийна, ас мел боккху ког ларбина", – билгалдоккху Нохчийчуьрчу 1едалан критика.\nКавказ.Реалиин корреспондентаца къамел деш Абдурахмановс довзийтира кхело тухур йолчу хенах лаьцна шена гург: зуламан дозанал арахьара лар гучуяьлла хиларе терра, Швецин прокурора коьрта бехкениг оьмар кхачаяллалц набахтехь кхаба сацам бар деха тарло, цунна гIодеш хьийзинчу зудчунна – набахтин 15 шо.\nКхел йоьдуш ю хIинца а.\nЧиллан-беттан 26-чу дийнахь Швецерчу Евле гIалахь дира Абдурахмановна тIелатар. Официалехь йоцчу информацица, Оьрсийчуьра веана Мамаев Руслан ву иза динарг. Блогеро чIагIдарехь, Соьлж-ГIалара Iабдурахьман цIе йолу стаг ву киллер ваийтинарг. Зазадоккху-беттан 1-чу дийнахь Оьрсийчоьнан кхин ши вахархо а лаьцна Швецехь Абдурахмановна динчу тIелатарца доьзна.\nЯхначу аьхка Швецин полицино хаам бира Абдурахманов вен г1оьртинчаларахь Хасханов Имран а ву аьлла.\nНохчийчуьрчу куьйгалхошна оппозицехь лаьтта блогер ву Абдурахманов Тумсо. Iедало шена тIе зуламаш хьерчо долийча битина цо шен даймохк.


Махмудов А. «Футболан дада» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nМахмудов А. «Футболан дада»\nХьехархочун денна леринчу Российски Федерацин хьехархойн конкурсан толамхочунна, аьлла йолчу, дешаран министро Ливанов Дмитрийс куьг та1ийначу сийлаллин грамотица а, Президентан грантаца а, Нохчийн Республикера 60 хьехархочунна юкъахь билгалваьккхина Шеларчу берийн кхиазхойн спортивни школан (ДЮСШ) футболан тренер Ибрагимов Рамзан.\n1948-чу шарахь Сибрехахь вина волу Рамзан, 1964-чу шарахь Шелара №7 йолу юккъера школа а чекх а йоккхий, Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан спортан факультете заочно деша а воьду. 1970-чу шарахь дуьйна №8 йолчу юккъерачу школехь физкультуран хьехархо балхахь а волуш, Шеларчу «Вайнах» футболан командехь (12 шарахь) ловзуш хилла и.\nЦу хенахь берийн футболан командин тренер а хуьлу иза. Цуьнан куьйгаллица Шеларчу берийн командо 4-за – Россин Федерацин ЮФО-хь хьалхара меттигаш боху. 1980-чу шарахь цу хенахь г1араяьллачу «Т1аьрсиган буьрка» олучу Ерригсоюзни турнирехь чемпионаш а хуьлу.\nНохчашна юкъахь дуьххьара Нохч-Г1алг1айн Республикан берийн «Хьакъволу тренер» ц1е елларг а ву Рамзан. Дуккха а грамоташ а, кубкаш а ю цуьнан. 2011-чу шарахь Нохчийн Республикан «Т1аьрсиган буьркан» кубок а яьккхира цуьнан командо. Садаев 1умаран ц1арах йолчу Нохчийн Республикан ветеранийн турнирехь а хьалхара меттиг а баьккхира.\nДуьйцу Шелара ДЮСШ-н директора Халидов Вахитас:\n«Рамзан суна а, Шелара сан хенарчу футбол езачу массо нахана а, кегий долуш дуьйна вевзаш ву. Футболах а ловзуш, тренеран болх а беш, школехь физкультура а хьоьхуш, ша долу дахар берашций, футболаций доьзна ду Рамзанан, «Футболан дада» аьлла бераша тиллина ц1е а йолуш. Рамзана 1амош долу бераш цкъа а вониг, харцхьарниг лелош хааделла дац. Буьрканах ловза 1амадарал сов, г1иллакх-г1уллакх, иман-ислам (ламаз-марха леладайтар), низам лардайтар ч1ог1а ду цуьнан шен балха т1ехь. Бераша а, белхан накъосташа а ч1ог1а лоруш а, везаш а ву тхан Рамзан».\n№8 йолчу юккъерачу школан директора Атуев Рамзана боху:\n«Рамзан тхан школехь 40 шарахь сов физкультуран урок хьоьхуш хилла ву. Тхан коллективехь воккханиг а вара. Физкультура езаш долу кхечхьара бераш а и бахьана долуш дог1ура тхо долче деша. Уггар школе дан ца лууш долу бер а, вуон доьшуш долу бер а, цуьнан уроке дан г1ерташ, сатуьйсуш хилара. Х1унда аьлча цо х1ора урок шатайпа, керла х1ума далош, цхьа ловзар юкъадоккхуш, берийн самукъадолучу кепара д1ахьора. Къоначу хьехархойн наставник а волун дела, цуьнца дагабовлура массо а. Муьлхха хаттар эцна т1евахарх дала хьехар а, жоп а хилара цуьнан. Дуккха а г1арабевлла футболисташ бу цуьнан дешархой хилла, цо футболах ловза 1амийна. Масала, лакхарчу лигехь левзина Гайсумов Дени, «Терек» командин куьйгалхо Альвиев Руслан, администратор Ибрагимов Рукъман, «Вайнах» командин тренер Патаев Аюб, кхин дуккха а. Х1инца, халахеташ делахь а, школера д1а а ваьлла, беккъа тренеран болх а беш, 1ад 1аш ву иза. Амма шен школица йолу з1е хада ца йо. Кест-кеста вог1уш а, хьожуш а ву».\n«Хьалха санна масийтта болх бан ницкъ ца кхочу, могашалла а яц. Школехь сайн са лаьтташехь, д1а а ваьлла, берех хада ца лууш, тренеран болх беш 1аш ву со, – дуьйцу Ибрагимов Рамзана. – Суо хаъал хилчхьана футболах ловзуш а, и езаш а хилла ву со. Дог1анехь, лайнехь, хотталахь, чу даха пайден меттиг а боцуш, мел ч1ог1а лоьвзича а нохчо гена а ца вохуьйтуш хенаш яра уьш. Амма футбол т1ехъезарна, къар ца луш, дикане сатуьйсуш схьадаьхкина тхо, х1инцалера ветеранаш. Тахана, Делан къинхетамца, тоьлла стадион ю, спортивни комплекс ю, ловза луучунна аьтто а бу, г1о а ду деш. Со кегийчеран тоба 1амош ву. Хила дезаш дерг 36 бер бен дац, амма сан 56 ву. Буьрканах ловза лууш долу бер т1едеъча, соьга «меттиг бац» – аьлла, духа цатохало, коьртаниг – цигаьрка узуш ца хилчхьана. Х1унда аьлча цу беран рицкъа футболах доьзна хила там бу, суна иза суо бахьанехь хада ца лаьа. Шолг1а – цунах г1араваьлла футболист ца хилахь а, тхо долчехь цунна диканиг бен 1емар дац: воккханиг ларар, иман-ислам, вуочу х1уманна т1е ца г1ертар. Т1аккха цунах дена – нанна дика во1 а, махкана пайдехь стаг а кхуьур ву. Шелара боцурш, Чуьйри-Эвлара, Сиржа-Эвлара, Гермчигара бераш ду со волче схьалелаш.\nСайна еллачу грантах лаьцна ала лаьара суна. Тхан к1оштахь сол диканиш а, г1олийниш а шортта боллушехь, со хьалхататтарна доккха баркалла ала лаьара суна Шелан к1оштан дешаран урхаллин хьаькамна Керимов 1елина а, цуьнан заместительна Исаева Нурина а. Воккха велахь а, кхин д1а а, кхин дика а болх бан дог доуьйту цара, оьшуш вуй а хоуьйту, амма декхарш сов а доху. Сайн болчу ницкъаца ларо хьожур ву-кх со».


Пушкин Александр. Евгений Онегин | ВАЙНАХ\n06.07.2018\tПопулярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юхь еша №1, 2018 ш.\nК1езга мел а еза эма,\nИ вай диэза атта 1ема,\nХ1аллакйо и цуьнца вай,\nIехаме ов юг1ий яй.\nАьхазалла ирча хийла\nБезаман 1илмано ойу,\nИ массанхьа х1уттуш кхийла,\nБезам човхош, синош дойу.\nТкъа вай буьйцу болх и къиза\nКхаъ – ширачу маймалшна,\nБевзинарг цкъа мацца дайшна;\nСий деш наха ц1ечу к1ажийн,\nТкъа кур-харсийн2, юьйжи иза,\nШираделла, сий Ловласийн.\nГ1айг1а боцург шалха ваха,\nЦхьаъ дерг х1утту шалха даха,\nЦунах йолу ойла хийца,\nКхечу кепара и дийца,\nШира хьехарш до цо денна,\nШена бе ца хууш стенна,\nДерг а, доцург кхуллу цо,\nКхойтта шо дерг юьйцу вуо.\nХьанна бац и боккха бала:\nДо1а, дуй а, туьйсу кхерам,\nХьоькхнаш ялх лист, боцург къерам,\nПуьташ, лер а, б1аьрехь хи,\nТерго децийн, нанойн, ала,\nТкъа дайн зер а луьра и?\nЕвгений и ойла еш.\nДархо верг, шен волуш теш,\nК1еж туьйсучу 1ехамийн,\nШовкъ марсачу лехамийн.\nДахаро зе кхобуш гена,\nЦхьадерг ч1ог1а тайна шена,\nТкъа кхечунна йоцуш шовкъ,\nЛаамийн евзина зовкх,\nДайдолчунан ца беш кхоам,\nТийналлехь а, г1арехь сецош\nШен синлеткъам, боцург тоам,\nСадаккхарш беламца эшош,\nДайинарг и барх1 шо атта,\nБарт бог1уш вуо цуьнга хатта.\nХазанчаш ца беза х1инца,\nТ1е и хьоьвзу иштта д1а;\nБарт ца хиллехь – д1атуьй сиха,\nIехийнехь – кхаъ да1а са.\nЦо уьш лоьху, боцуш суй,\nТкъа бай буьту, доцуш дуй,\nЦеран безам – биллац иэсе;\nИштта хьаша, раж а йоцу,\nСуьйренан ма вог1у висте3,\nОхьахуу; ловзу веха,\nТкъа д1авоьду мацца ц1ехьа,\nЦигахь набаро д1алоцу,\nЦунна хаац 1уьйренца,\nСтенгахь хир ву суьйренца.\nАмма кехато цу Танин\nОнегин вайн ч1ог1а айви:\nТкъа догдастар оцу йо1ан\nЦунна дийки, хилла до1а;\nДагалоьцу цо Татъяна:\nБос цхьа беса, б1аьрехь – ана;\nСхьагуш мерза, деза г1ан,\nИ ву синца луьттуш хан.\nСинхаамаша, гарехь, и\nЦхьана мурстана д1алеци;\nАмма тешний шех и хууш,\nВац са ц1ена 1ехо лууш.\nХ1инца, ког ца буьллуш лаьтта,\nГ1ур вай беша, уьшшиъ лаьтта.\nШи минот уьш тийна 1ий,\nТкъа Онегинс, т1е а веъна\nЭли: «Ахьа язди соьга,\nПарг1ат хила. Доьху хьоьга!\nАса, тамца дешна, зий,\nТешам, бехказалла екъна,\nСинан дийцар, безам хьан;\nСуна ц1еналла и хьоме,\nЦо муьрг кхачош соьга чоме,\nСинхаамаш денби сан;\nСо ца х1утту хесто хьо,\nСинкъадам бан воллу со;\nАхь т1елаца х1инца иза,\nКхиэл ма йиэха суна къиза.\nДоьзал боло лиъча суна,\nДоза тоха къераршна,\nКхолламна цкъа тайна, хьуна,\nСох х1усамда, майра ван,\nДоьзалан суьрташа 1ехош,\nСо к1адвича, шайх т1ех хьегош,\nХьо цхьаъ нускал хоржур аса,\nМел хиларх сан дукха хьа-са.\nЭр, ездареш дитина,\nКъоналлин сайн идеал,\nХууш юй хьо денйо ял,\nНеша денойн сайн йина,\nХ1уттур ваха г1оза со,\nЛаьрра ирсан закъалт хьо!\nТкъа зовкханна со вац т1ера,\nЦунна са ду сайниг хийра;\nХьан хазалла эрна ю,\nСох яц иза, къера ву.\nТеша (эхь-бехк цунна – ч1аг1о),\nВайчу уьйрах хир бац аг1о.\nЕзаш хиларх башха хьо,\nТкъа, цкъа воьлча, шеллур со.\nХьуна буьсург – белхам г1ийла,\nСан дог хьадийр дац-кха цо,\nБ1арздийр ду-кха, даздеш, хийла,\nЗезагийн, к1ох1цалшца вуо,\nГименейс курс кечйийр вайна,\nКъахьдеш уьду денош тайна.\nЦул дац ирча сурт ган дагна:\nДоьзал, миска зуда хийла,\nСагатдеш яхь йоцчу стагна,\nДийнахь, буса 1аш цхьа-а, г1ийла;\nЛуьра стаг, мах ца беш стенан,\n(Чехош кхоллам, боьлу шена),\nГуттар гуш кхоьлина, тийна,\nГ1ийрате, цкъа-а воцуш ийна!\nСо ву и. Ахь и лехна, х1ай,\nХьайн ц1еначу суйнан синца\nЯздеш соьга хазаллица,\nКхаъ-хьекъалца башха дай?\nКхолламо хилла-те иза\nХьо лан йина оьмар къиза?\nСхьа дац сатийсамийн, шерийн;\nАс ца хуьйцур са, хьал, хьаьхна…\nЙиэза хьо безамца вешин\nЯ, хетарехь, цул а аьхна.\nАхь ладог1а, дов ма диэ:\nХуьйцу йо1а, хьуна, шен\nСатийсамаш хийла бай,\nИштта дитт ма х1утту хийца\nБ1аьста г1аш шен, къарзбеш бай.\nГарехь, цунна стигал теш,\nКарор хьо кхи къобалвеш.\nIама бан лаамах хьулам;\nКхетар вац хьох муьлхха нийса;\nЦахааро кхуллу зулам».\nЕвгенийс и хьехам би.\nБ1аьрхих ца гуш цхьа-а а х1ума,\nДай садоь1уш, доцуш дош а,\nТатъяна, ладуг1уш, 1ий.\nЭххар куьг ма кховдий цо\n(Иштта, дагахь доцуш вуо),\nТкъа Татъяна т1е ма тоьвжи;\nЦхьаьна цара ма би некъ,\nХасбеш хадош, бовлуш чекх;\nТкъа схьакхечи цхьаьна, лиэн\nЦарна воьлла цхьа-а а ца ги:\nЮьртан маршонан ю ханна\nШен бакъонаш цхьа ирсе,\nКурачу Москохан санна.\nХьо хир реза, ешархо,\nЛацарна и г1иллакх тайна\nГ1ийлачу Таница цо;\nДоьххьара ца гайтина\nЦо са ц1ена ирхе синан,\nТкъа валхорах наха иза,\nЦа кхоош, цхьа башха къиза:\n(Уьш цхьаъ бу-кха, гарехь, вайна)\nИза лери дика ваша.\nХьенна ма бу мостаг1ий,\nТкъа доттаг1ехь ларде Дала!\nВа, доттаг1ий, доттаг1ий!\nЙиш ю сан шу бевза ала.\nЮй-те? Ю. Ткъа хьулбо ас –\nСатийсамаш баьсса, 1аьржа;\nАс, атлангаш4 ца ян вас\nЛаьцна, ч1аг1до: дац цхьа-а хабар,\nЦкъа ко1ано кхуллуш гина,\nТодакхаша хаздеш, даьржа,\nДац-кха цхьа-а а терге шабар\nЯ эпиграм, сонта йина,\nХьан доттаг1о, воьлуш гуш,\nДика адмаш т1е гуллуш,\nЙоцуш хьаг1 а, цхьа-а а дов,\nЮьйцур йоцург, вуьйлуш сов;\nВуьшта везаш хьо, хьан метта\nХ1инццехь валлал, буьрса летта!\nХм! Хм! Кура ешархо,\nМогуш буй гергарнаш хьан?\nЛаам белахь, бакъо ло\nСайгара хаийта цкъа,\nМуьлш бу билггал гергарнаш.\nГергарнаш ду иштта адмаш:\nВайна уьш ма белла хьеста,\nБелла биэза, лара, х1ай,\nГ1иллакх лардеш, цаьрга вай\nВиналлехь5 ма диэза лиэста\nЯ, язъеш, уьш декъалба,\nТкъа бисича шайна 1ан,\nВайх хир йоцуш цхьа-а вуо ойла…\nДала церан хан яхйойла!\nТкъа хазанчийн безам аьхна\nДоттаг1аллел, уьйрел – ч1ог1а:\nХьо да – цуьнан, уг1уш аьрха\nДарцаш, еъча санна моха.\nАмма модин мох и меха,\nТкъа 1аламан къайле вайн,\nТкъа татол хетарийн нехан…\nХьомениш, до санна, бай.\nМайранан дош башха сов\nДика зуда лардеш тов;\nНаггахь тешаме хьан неша,\nIехаелла цкъаццкъа вуо,\nГо кхи тайна, хьо ца веша:\nБезам зуьйш бу йилбазо.\nМила виэза? Мила меха?\nМила вайца вуьсур ву?\nМассо г1уллакх, къамел нехан\nХьа, вайх вогуш, дустур ду?\nМила ву вайх дика ала?\nХьа вай ч1ог1а 1алашдо?\nХьанна бац-кха вайн сакхт бала?\nТкъа вай мила хаставо?\nГ1алартан лехамча мукъа,\nЭрна хан ца йойуш дукха,\nIама хьо хьо-о виэза хьайна,\nЕшархо сан оьзда, тайна!\nСийлахь хьенехь: хьо ву и,\nДац хьол деза х1ума кхи.\nТкъа х1у хили вовшахкхетарх?\nШуна хала дац и хаа!\nБезам мохь бу, дош ца хетарх.\nБезаман и дера 1ийжам\nЦуьнан са ма биси даа,\nЯзъеш г1айг1а, к1аргбеш тийжам;\nЯл йоцуш, Татъяна йогу;\nЦунна оьшу наб ца йог1у;\nГ1ора, марзо, чам а веха,\nЕлар, оьмар, йоцу еха –\nДерриг дай, аз санна, тов,\nЖималла вайн Танин йов:\nИштта, 1индаг1 лоцуш т1е,\nДарцо хьулдо кхуьу де.\nТкъа Татъяна марг1алло,\nБеса, д1айовш, тийна 1а!\nХ1ума дац и 1ехая,\nМукъарло цо цунна до.\nЛулахоша, болуш мукъа,\nШабарш до-кха шайлахь дукха:\nМаре, маре – молха цунна!..\nТоьур ду-кха. Оьшу, хьуна,\nБекхаба сингойла тийна,\nСурт безаман дуьллуш хьийна.\nТкъа, хьомениш, дуу сан\nДохковаларо вуо са;\nЙиэза суна, бехк ма билла,\nСайн Татъяна, доцу х1илла!\nДенна веш йийсархо вина\nХазалло Олгинан ша-а,\nВладимир, зовкхалла гина,\nВеха, езаш иза лан.\nИ ву цуьнца. Цуьнан чохь\nУьш бодашкахь ма 1а хиъна,\nУьшшиъ бешахь, боцуш мохь,\nГо 1уьйренца, кхарста лиъна;\nХ1у ду? Вехна безамна,\nЭхьан ловш и къиза ов,\nОлгас шовкъ луш кхетамна,\nИ ма ваьхьа наггахь, тов,\nЛовзо месаш цуьнан, т1аккха\nКучан йистана барт баккха.\nЦо Олгина доьшу, хезаш,\nЦхьа хьехаме, дай роман,\nШен авторна 1алам девзаш,\nВицвеш и Шатобриан.\nЦхьа аг1онаш, къайле йой,\n(Даьсса лер, шеконийн мог1а,\nЗе дан тарлурш дагна йо1а)\nЦо ца доьшу, ц1иэ а лой.\nГена бовлий, тоьхна туш,\nШахматашех ловзуш мацца,\nСтоьла т1е базбелла гуш,\nУьш шаьш ма 1а ойлане,\nТкъа г1ашлоргца6 Ленскийс шен\nБ1овналг7 оьцуш, вицлой, цкъаццкъа.\nЦ1ехьа воьдий, ц1ахь а ву\nИза Олгин терго еш.\nАлбом, ша-а бе воцуш теш,\nЦо лерина кечъеш ю:\nДохку юьртан хьелаш дукха,\nЧурт, Кипридин элг1аз8 к1ай\nЯ лири т1ехь кхокха мукъа\nЦо басаршца буьллу бай;\nИэсан листашца зуьйш кхоллам,\nДуьсуш лакхахь куьйгаш нехан,\nЦо байт язъйо аьхна, еха, –\nСатийсаман башха х1оллам,\nМурст-ойланан лар ша-а дийна,\nЦхьаъ ерг, хан мел идарх тийна.\nШуна, тешна, гина хийла\nЭла-йо1ан и албом,\nНешаша, х1оьттина кхийла,\nДуьллуш цу т1е сибат, ц1ом…\nГ1алаташца, раз, ирх-пурх,\nЯзъеш байташ ламастца,\nСтамъеш шайн марзонан урх\nБайт яцъярца, яхъярца.\nЮьххьехь хьуна ма нисло:\nQu’ écrirez-vous sur ces tablettes;\nБухахь куьг: t. à v. Annette;9\nТкъа чаккхенехь хьуна го:\n«Ткъа хьо везарг сол а дукха,\nКхи д1а язъя декхар ю-кха».\nКхузахь карор, лоьхуш 1ийча,\nШи дог, хаьштиг, зезагаш а;\nКхузахь йоьшур ч1аг1о аша:\n«Валлалц безам ларба кийча».\nБайтхочо эскаран магий\nЙолла луьра байт цу юкъа.\nЦу албом т1е, доттаг1ий,\nСо а язъя реза ву-кха,\nТешна волуш билггал дагца\nСайн бухбоцурш х1ара цхьацца\nГан там хиларх цхьанна мацца,\nТ1аьхьа къежар ирча дарца\nХ1уттур бацахь кура нах,\nХадо вуо сан белхан мах.\nТкъа шу д1асаяьхна томаш\nЖаргат чуьра шайт1анийн,\nТкъа исбаьхьа шу албомаш –\nСур моданан байтанчийн,\nШу, хазйинарш денна хеста\nГовза Толстойн карсалгца,\nШу ягае Дала ткъесца!\nКъегинчу эмано соьга\nКховдийча in-quarto сира,\nСан дег1е зуз дог1у боьха,\nКхуьуш эпиграм цхьа ира,\nСан синан коргаллехь еха,\nТкъа мадригалаш йоьху меха!\nЛенскийс мадригалаш язъяц\nШен Олгин албома т1е,\nЦуьнан масна шело хаац,\nБезам балхо долуш де;\nДайнарг цунна, хезнарг цунна\nОлгех цо ма яздо, хьуна:\nБакъайист10 чулаьцна дийна,\nХи элегийн уьду тийна.\nИштта хьо, Язиков меха,\nДеган кхийсарш йийриг еха,\nХастош, Далла хууш мила,\nВина, гарехь, уьдург хила…\nХьайн элегийн нартол тайна\nХьо цхьаъ ву ма-ярра яйна.\nМеллаш! Хезий? Критик къиза\nОмра деш ву, йиш а хаьлла,\nЦ1ов элегийн бита аьлла.\nБайтхой гоне кхойкхуш иза:\n«Доьлхучура саца шайна,\nЯлхочура цхьа шовкъ вайна,\nКхоо дайнарг, хилларг мацца:\nТоьур, дазде кхиниг цхьацца!»\n– Хьо – бакъ, ахьа гойтур нийса:\nМ1аьжиг, шаьлта, некъ г1улч тийса,\nТкъа ойланийн белла гулам\nДенбе эр ду, ца беш хьулам:\nИштта дуй ? – «Дац». – Х1у диэ, х1ай?\n«Язъе одаш, даздеш вай,\nЯзйинарш ондачу хенахь,\nТкъа ерш х1инца вайна генахь…»\n– Еккъа одаш боху ахьа!\nДита, доттаг1, 1ад1а хаа.\nТида дош ахь сатирхон!\n«Нехан маь1нан» и лирхо,\nХьуна г1оле х1унда сел\nВайн г1ийлачу байтанчел? –\n«Элеги хат1 доцург ю;\nЦо ло кхетам беркъа бу;\nТкъа чулацам один лекха,\nБеза…» Кхузахь мотт сан лекъа:\nЛаац суна, хилла тхьамда,\nШи б1аьшо сайгара гамда.\nЛай сийлаллин, маршонан,\nВладимирс, ойланаш леша,\nЯзъя одаш тарлора,\nОлгин хилча дог уьш еша.\nЙиш хиллий шун, байтхой меда,\nЕша и шайн байташ к1еда\nЙиэшарх хилла цхьа кхаъ тайна?\nОьзда езархо ву зовкхе,\nСатийсамаш боьшург шен,\nХьалха 1аш безаман эла –\nХазанча, берг схьагар мела!\nЗовкхе… хиларх хьенехь и,\nЕзар юй-те дагахь – кхи?\nАс сайн иэсан стоьмаш дукха,\nВолуш со уьш беша мукъа,\nСайн бабина боьшу теккха –\nКъоналлин нешана еккъа,\nЯ, цкъа, делкъе г1ийла йина,\nЛулахо чувеъна гина,\nАс трагеди йоьшуш, хьуна,\nЦ1ена хорам ма бо цунна,\nЯ (яц аса йийриг забар),\nБайтех, рифмех хилла 1абар,\nТоллуш 1ам сайн, чохь хи техка,\nГо со къехкош бедаш чехка:\nУьш, сан мерза эшарш хезна,\nБердца гулло, дог сох лезна.\nТкъа Онегин х1у деш ву?\nСан вежарий, собар дайша!\nАса цуьнан белхаш тайна\nШаьш ма-дарра дуьйцур ду.\nIа Онегин, ша-а цхьаъ схьагуш:\nВорх1 долуш и г1отту аьхка,\nТкъа дег1 тусу цо шен аьхна,\nТ1аккха воьду, ваха – де,\nШу к1ел уьдучу хи т1е,\nГуьлнара язйинчух тарлуш,\nГеллеспонтах волу к1ай,\nТ1аккха х1утту къахьо мала,\nТкъа журнал листина дай,\nЭххар воьду и кечвала…\nКхерстарш, ешарш, г1ан а к1орга,\nIиндаг1 хьуьнан, т1айра г1орг1а,\nНаггахь к1айчу йо1ан перза,\nКъона, керла барт а мерза,\nАьрха дин, шен дуьрстах боьлла,\nДелкъе йийриг башха тоьлла,\nСирлачу чаг1аран шиша\nМолуш шена, цхьалла – йиша:\nИ мур ловш, Онегин веха,\nД1оггар т1ера воцуш цунна,\nАьхкенан ц1иэ денош деха\nДагарда ца х1уттуш, хьуна,\nТесна г1ала, доттаг1ий,\nГ1айг1а ц1айнийн боламийн.\nТкъа невренан аьхке вайн –\nКеп къилбенан 1аьнийн яй,\nЦкъа – ю, цкъа – яц: и вай хууш,\nКъера хила 1а ца лууш.\nСтигал яра гуьйре оьхьуш,\nТкъа малх бара, хебна, хьоьжуш,\nДеха де а дацлора,\nХьаннийн тхов а байлора,\nЦхьа г1овг1анца болуш цхьалха,\nДахкарлахь аренаш гуора,\nГ1езийн хьере ковра г1уора,\nКъилбехьа г1аьттина кхалха, –\nIаьнан кхочура мур г1ийла: –\nКет1ахь бара эрх-бутт11 шийла.\nБодашкахь ю 1уьйре кхуьуш,\nУрдаш т1ехь яц белхийн г1овг1а,\nСте борз меца т1аьхьа юьгуш,\nБоьрша борз ма йолу новкъа;\nИ хаъелла, говр а, хебна,\nТерса, ткъа гездархо, тебна,\nКхоьруш, лома ведда г1о;\nЖа1у 1уьйренца ца го\nХьелий лохкуш чуьра д1а,\nТкъа делкъенца уьш цо схьа\nШен шедагца чу ца кхойкху,\nЦхьамма, юцуш, чохь хан йойу,\nIаьнан буьйсанийн берг теш –\nЧиркх 1аш, декъа лелхарш деш.\nЮлуш, лелха юлу г1ура,\nДети хилла, арахь къегаш,\n(Ешархо, х1а – рифма гура;\nИ д1аэца ахь, кхаъ хеташ!)\nЙицъеш ц1енкъа, шаръеш гина,\nТатол сега, ша а бина.\nБерийн арданга ю девне\nКонкешца ша хедош зевне;\nЦ1иэ когаш и еза г1аз,\nХилла нека дан шен дог,\nШа т1ехь баккха йоьлла ког,\nШерши, хаьрци, тухуш ваз;\nЛовзу, хьийзаш, лайчимаш,\nСедарчашца еш хичаш.\nТкъа цу хенахь х1у дан шовкъ?\nКъиэра? Юрт цу муьрехь сов,\nЛаамза б1аьрг кхулуш вайн,\nЙотуш го ерзалла к1ай.\nГоврахь леций вай мох дера?\nТкъа говр, таслуш аьрта лан,\nШершаш, ц1ийзаш ша и шера,\nОхьакхета ма яц хан.\nIе хьо, ларъеш г1ишло г1ийла,\nЙиэша: хара – Прадт, W. Scott!\nЛаац? – Амма яц кхи чот,\nБ1арзло, мийла, суьйре шийла\nЙовр ю, кхана х1отта схьа,\nИрсе хир ду, гарехь, 1а.\nОнегин – Чайлд Х1аролд цхьа –\nЮу цо ойлане мало,\nГ1оттий, шашлахь и ма 1а,\nТ1аккха ц1ахь ву, ца еш хало:\nЦхьаъ, ша-а дагахь лоьруш маьрша,\nКара кий-герз эцна аьрта,\nШи авгол12 билъярдах веха,\nШеца ловзуш, иза веха,\nТкъа хан керчий, суьйре йоьлла,\nБилъярд юьту, кий а юткъа,\nТовха хьалха шун ду тоьлла:\nИза Ленский ларвеш ву-кха,\nКхо говр йоьжна иза вог1у;\nХ1инца делкъе ян ма дог1у!\nЖерой Клико я Моэта\nЧаг1ар ший ду, дог1урш кхета,\nШиша, йиллина т1е йис,\nЦ1ийндас х1оттий, воцуш пис.\nИпокренах и ма лепа;\nШен ловзарца, чопанца\nДукха ви цо тутмакх кепан,\nЦо баьккхинчу толамца\nДедоцу сом доьхки хийла.\nДагадог1у, хьеший, вайна\nХ1уттура и т1айра кхийла\nШен б1арлаг1аш 1ехаме,\nЗабарш, байташ хьекъале,\nТкъа къийсарш а, г1енаш тайна!\nАмма чопа цуьнан аьрха\nСан зорхана лан ю хала,\nЦуьнан метта Бордо аьхна\nКийча ву со х1инца мала.\nАинах чуо мега хьовза,\nАи, сесаг санна, дина,\nКъега, дийна, кийча ловза,\nАмал – хала, вуо ца гина…\nТкъа хьо, Бордо, доттаг1 санна,\nБоькъург бала, боькъург бохам,\nНакъост, велларг баккха толам\nВаха лериначу ханна,\nЯ зовкх екъа, хьегош мостаг1.\nИрсе хила Бордо-доттаг1!\nАлу яйна; юкъ т1е лаьцна,\nГ1ийла богуш к1ора лаьтта,\nЯй хаалуш ц1еран т1айра,\nГ1уьтту 1а, ткъа йовхо оьхьу\nСийса дечгийн дуткъа к1айра,\nК1ур 1уьргара 1уьрга боьду,\nК1ай кад мела «шах» дан булу,\nБода суьйренан ма тулу…\n( Доттаг1ийн чам тов-кха аьшпийн,\nЦеран чаг1аран бокал,\nЙолуш хан, ц1е тоьхнарг, хьуна,\nХан ва берзан, ва ж1аьлин,\nСтенна тоьхна хаац суна.)\nДоттаг1аша дуьйцу хьал:\n«Муха – хьеший? Ткъа – Татъяна?\nМуха – аьрха Олга хьан?»\n– Жимма дотта, г1ур и 1ана…\nДика, 1а… Доьзал – могуш.\nХьоьга салам бу и луш.\nТкъа, сан хьаша, т1ех хазъелла –\nБеснеш, белшаш, хьажар дай!\nТкъа г1ад цуьнан дуткъаделла.\nВола соьца; бе ахь хам;\nВуьшта, доттаг1, буй и чам?\nШозза кхетта, хьо д1авай.\nВоккха 1овдал ма ву со!\nВукха к1ирнах вехна хьо. –\n«Со?» – Х1аъ, ц1ерналг13 ду Татъянин\nШотехь. Олгас, нанас валхий\nСуна вуно ч1ог1а хьо,\nВекал веш хьо кхайкха со. –\n«Цигахь хир бу совнах нах,\nГ1оле берш шайн хила ц1ахь…»\n– Цигахь хир вац совнах цхьа-а.\nМила хир ву? Доьзал – ша-а.\nВолахьа, дац иза ант!\nХ1а? – « Со хир ву ». – Хьо ву к1ант! –\nТ1аккха кад цо мели шен,\nТ1ера чопа хаале,\nХ1уттуш хьоме Олга йийца,\nЦа лууш и экъа хийца.\nИ ву ирсе. Цхьа ши к1ира –\nХан т1екхочу йиллина,\nЛардеш нийса г1иллакх шира,\nТ1аккха иза виллина\nКечлур ву кхи дахар довза.\nБолх Гименан, дахар г1ийла,\nСадаккхарийн раг1 и шийла –\nЦунна бара башха ловца.\nТкъа вай, мостагийн Гименан,\nХууш ду доьзалан хьал\nБуй г1ийлачу суьртийн пал,\nЧомехь жаргин Лафонтенан…\nТкъа сан миска Ленский, гарца,\nЦу дахарна вина варца.\nИ везара … я ша-а цунна\nВезаш хетара, ирс гина,\nБ1озза зовкхе тешарг, хьуна,\nШийла хьекъал шен лахдина,\nВехарг ч1ог1а маьрша, ала,\nМелларг санна, байба бала,\nЯ кхерсталг14 шех хилла аьхна,\nIийриг тайна заз б1аьстенан;\nТкъа ву пекъар, хиндерг хуург,\nIехавала цкъа-а ца луург,\nЕрриг г1улчаш, дешнийн маь1на,\nГочдича, цадезарг шена,\nХааро дог динарг шийла,\nТакха дезарг дахар г1ийла!\nХ1ай, ма довза ирча г1енаш\nХьуна, сан Светлана!\nТкъа цу шарахь гуьйре г1ийла\nУьйт1ахь еха 1иллира,\nIаламо 1а лардеш шийла.\nМархехь луо ма диллира\nБуса. Г1оттуш, йолуш 1уьйкъе,\nТатъянина схьа ма гира\nИ, к1айъелла, 1а шайн уьйт1е,\nШунаш, тхевнаш, ткъа и керт,\nКорца бустамаш, са ира,\nДитташ, 1аьнан дато – т1ехь,\nТкъа ч1ег1игаш ловзарехь,\nЛаьмнаш а т1е тесна черт\nIаьнан, къега, к1еда, дай.\nДерриг дара сирла, к1ай.\nIа!.. Ахархо, воккхавина,\nВорданца некъ боккхуш ву;\nЦуьнан говралг15, мар хабина,\nЧабол эцна, тиэкхаш ю;\nЯй тачанаш ирха кхуьйсуш,\nГ1удалкх аьрха уьду д1а;\nЯмхо, хьалха суйнаш туьйсуш,\nКетар, ц1иэ куй боьхна 1а.\nД1огахь к1анталг уьду сиха,\nК1ули салаза ду хиъна,\nК1анталгах дин хилла дика;\nЛовзархо п1елг шелба кхиъна:\nИ лазаво, и велало,\nНанас корах и чехаво.\nТкъа шу, дезна кхи хьа-са,\nГан кхи суьрташ дуй-те лууш?\nДохкучеран х1инца аса\nМах лахара ма бу, хууш.\nДелера – синг1аттам бовха,\nЦкъа байтанчас, з1еналг – ховха,\nЛуо хьалхара дийци вайна,\nЙостуш 1аьнан къайле тайна;\nСо цо дог шун эцарх теша,\nДуьйцуш байтаца, суй леша,\nСалазахь кхаъ-кхерстарш маьрша;\nДог сан дац-кха къийса аьрха\nЦхьаьнцца а, ткъа гуттар цуьнца,\nКъона финхо язъечуьнца.\nТкъа Татъяна (оьрси – синца,\nШа-а ца хууш маь1на дан)\nШен шийлачу хазаллица\nДезаш яра оьрсийн 1а:\nК1ай йис, малхо яхьийна,\nСалазаш, маьрк1ажан ц1ий,\nЛуо, т1е ал бос 1анийна,\n«Ткъарш» до бода суьйренийн.\nЯзйора шираллин кепехь\nЦаьргахь и суьйренаш мехехь,\nГ1арбаш гуллуш дан хьа-са,\nСту-йо1аршна пал таса,\nХ1орра шарахь хьехош, тов,\nЦарна б1аьхьой хаза сов.\nТатъяна тешара дийцарх\nШирачу хенера схьа,\nГ1енех, кехатца пал тийсарх,\nШи ма1а бутт х1оттарх д1а.\nЦу тутмакхна билгалонийн\nЦеран матто, йоккхуш акха,\nКхайкхадора х1умнаш цхьацца,\nСинхетарша16 къуьйлуш накха.\nКоча цициг, ала, ма ги\nКогаца бат юьлуш, хьуна:\nИ билгало яра цунна,\nХьеший кхочурх. Гинехь мацца\nСтиглахь васт къоначу беттан,\nАьтту аг1о лаьцна, летта,\nЕгош гуора и, бос баьхьна.\nТкъа и охьабужу седа,\nСтиглахула бедда аьрха,\nСхьагича, са даржош меда,\nТанаьс, боцуш синна хьаам,\nБожале и седа охьа,\nБуьйцура шен деган лаам.\nТкъа нисвелча цунна иза\nIаьржа мозг1ар цхьанхьа ган,\nТкъа пхьагало, едда лоха,\nХадийча некъ арахь цкъа,\nБехаш шеца кхерам къиза,\nИ ма 1ара, коьрте оьхуш\nВониг, зе хиларна кхоьруш.\nТкъа х1у дийр ду? Карош ду-кха\nИ кхерамца хазниг ша-а:\nИштта 1аламо вай дукха\nДина б1останалла лан.\nЯл-деналгаш17. Ирс и, х1ай!\nЖималла туьйсуьйтуш пал,\nЭшна дац-кха цуьнан хьал,\nХьалха ду дахаран д1а,\nСирла, чаккхе йоцуш ган;\nКъаналла пал тосуш ю,\nЦхьа ког цуьнан кошахь бу,\nЦуьнан дерриг д1а ма дай,\nIалашоно ю и 1ехош,\nШена мотт а берийн бекош.\nТатъяна, кхаж шена баьлла,\nСхьагуш ма 1а балоз лаьлла:\nБашхачу бустамца цо\nЦунна босту цхьа кхаъ-гуо;\nХих буьзначу кедахь мукъа\nРог1ехь мух1арш х1уьтту дукха!\nЦунна дели мух1ар мацца,\nБоца шира узам барца:\n«Цигахь – муьжгий-хьолахой,\nДетих ма 1а барз а бой;\nХ1окху эшарх хир бу чоме\nШуна ловца!» Эшам хийла\nХьехош бу и мукъам г1ийла;\nМехкаршна ду цицалг18 хьоме.\nГ1орош буьйса, стигал екхна;\nСегийлийн19 и башха сур\nШиэрша тийна, цхьа барт бекъна…\nТкъа Татъяна уьйт1ахь мур,\nЯй коч йоьхна, боккхуш го,\nБатте куьзга хьежадо,\nТкъа 1аьржаллехь цуьнан г1ийла\nЛиэста цхьалха бутт и шийла…\n«Чаш!»… г1арж хеза…\nЙо1 п1елгаш т1ехь йоду т1е,\nТ1аккха цуьнан дека аз,\nАьхна, шех хир йоцуш вас:\nХьан ц1е х1у ю? Ларвеш кхуо,\nАгафон ву олу цо.\nТатъянас, хьехамца бабин\nКечлуш буса пал таса,\nОмра дира чохь цу банин\nШун ши пхьега х1оттада;\nАмма кхоьру вайн Татъяна…\nСо а – схьагуш и Светлана –\nКхоьру – и ду долу хьал –\nТатъянина буьсу пал.\nТкъа Татъяна доьхка дарин\nДоккхий, духар тосий, метта\nЙолу. Лакхахь хьийза Лел,\nТкъа назбарна ма ду к1ел\nХаза куьзга мехкарийн.\nТийна. Танаь наб ю кхетта.\nТатъянина г1ан го башха.\nГ1енах йоьду иза д1а\nЛуо диллинчу к1айчу кхашца,\nГонд1а бода ма бу цхьа;\nЛайн коргешкахь хьалха цунна\nДека, сийсош тулг1е сийна,\nАьрха, 1аьржа, къоьжа, хьуна,\nТатол, ша ца бина, дийна;\nШина – г1уркхах, т1ехь – ша шорта,\nДу кхераме техка т1ай\nТатолна т1оьхула дай;\nТкъа бухахь 1ин зевне деха,\nШеконаш базбина корта,\nСецна, и 1а йистехь еха.\nТатол х1уьттаре еш нехан,\nЦунна т1е Татъяна чеха;\nЦа го цунна цхьа-а а дехьа,\nКуьг схьакховдо шега сехьа;\nТкъа лайн к1орге меттах хьов,\nЦу бухара мила г1аьтти?\nЙоккха, кхоьхкина ча, тов;\nВай! Татъяна. Ткъа ча 1аьхи,\nИра ма1арш – т1од цо кховдий\nКхуьнга; х1окхо, къовлаелла,\nИ схьалеци, куьг а делла,\nТаккха, хан ца йойъуш сов кхи,\nТатолах ма ели, хьаьдда;\nЙоьду, ткъа ча цунна – т1аьхьа!\nЮха хьажа и ца яьхьа,\nГ1улчаш сихйой, едда г1о,\nТкъа, лай ваьлла вуьтуш т1аьхьа,\nЕдда д1а ца яхало;\nКъарш деш, йог1у ча и дера;\nБазанаш ю хьалха царна,\nХаза васт кхоьлина кхарна\nДотуш; т1ехь гаьннашна церан\nЮ лайн патарш; боьххьех чекх и\nДекнийн, декхнийн, хьехийн кхета\nЗ1аьнар буьйсанан сегийлийн;\nНекъ бац; коьллаш; 1аннаш хета\nГомха: дарцо, хьоькхуш луо,\nЮьзна дела яккъаш буо.\nТанаь хьуьнха; т1аьха ча;\nЙоь1на гоьллелц ду к1ай луо;\nГа вортанах тасло цкъа\nЯ цо лергара, д1атоьхна,\nДешин ч1агарш йоху вуо,\nЯ когара лайлахь еза\nБашмакх юьсу цуьнан йоьжна,\nЯ цо йовлакх дожадо;\nДуьту долччохь; и д1аг1о,\nТ1аьхьа йог1уш ча ма хеза,\nДайчу куьйгаца ца яьхьа\nЙист шен кучан айа хьала,\nИ д1ауьду, ткъа ча – т1аьхьа,\nЙо1а г1улчаш йоху хала.\nЛайла южу; ча схьаэцна,\nКарахь и д1аяхьа туьгу;\nЙо1, ах1 доцуш, тийна 1а,\nМеттах ялац, де1ац са;\nХьуьнан новкъа и ма юьгу;\nЭццахь нисло бун цхьа беркъа;\nАкха меттиг, гонд1а хецна\nЛуо ма 1уьллу, ткъа бун герга,\nКорах са ду лешаш дукха,\nБун чохь мохь а, г1овг1а ю-кха:\nЧано эли: «Кхузахь – захал.\nЙохъяла хьан хир бу амал!»\nХ1ара не1аре цо юьллу,\nТкъа ша-а хьуьнха д1а ма туьлу.\nТатъяна дерг кхетош ю:\nЧа д1аяхна; учехь – и;\nДехьа мохь, ткъа кедаш бетта,\nШа-а барамехь санна, т1етт1а;\nЦа гуш цхьа-а а маь1на кхи,\nИ ма хьожу 1уьрга чу.\nХ1у го цунна?.. Тойнехь деха\nИрча васташ вуно шорта:\nЦхьаъ, ерг ма1аш, пхьун бат еха,\nКхи, берг борг1алан шен корта,\nЕшап, ерг газанан маж,\nТкъа чарх, сиэтта, техкаш таж,\nТкъа лохпути, дерг шен ц1ога,\nАхг1арг1ули, ахцициг а.\nСурт ду кхи а ирча дукха:\nД1о искогалг, гезг а йоьжна,\nГ1езан лаг т1ехь туьта ю-кха,\nХьийзаш, лекха ц1е куй боьхна,\nХьера, хиъна, хелхаюьйлу,\nЦ1ийза т1емаш цо ма кхуьйлу;\nГ1алх а, делар, йиш, шок, к1ур,\nНехан лер а, бергийн дур!\nТкъа Танин х1у ойла ю,\nСхьагича хьешашна юккъехь\nИ шен хьоме везар сов –\nКху романан турпал, тов?!\nОнегин, шун долуш юххехь,\nЦигахь доггах къоьруш ву.\nЦо хич яхь, гуо хьере беха;\nМалахь – молуш, иза 1а;\nИ велалахь – боьлу беха;\nХьаьжца шад бахь – дуг1у ла;\nИ ву тхьамда, кхеташ ду;\nТанаь меллаъ майра ю,\nХ1инца, бала кхаьчна цхьа,\nЖимма не1 цо йоьллу д1а…\nЭццахь мох ма болу, йойуш\nЦ1е буьйсанан лепаргийн20;\nЙоьхна г1ера г1емийн кхойкхуш,\nОнегин, б1аьр догуш гарца,\nСтоьла т1ера г1отту г1арца,\nМассо г1отту; ара – и.\nЙо1 кхерало: х1инца чехка\nТатъяна ма хьожу яха:\nТкъа яхалац; иза тиэхка,\nТерге, мохь ма лаьа хьакха;\nЕвгенийс не1 йоьллу д1а:\nЖоьжаг1атан г1емаш 1а,\nВайн йо1 – хьалха; доьлу дера,\nЛуьра керча б1аьргаш церан;\nИ бергаш, и ц1оьмаш сира,\nК1уж-ц1оганаш, к1омсарш ира,\nМекхаш, меттанаш, т1ехь – ц1ий,\nМа1аш, п1елгаш даь1акийн –\nМассо цунна т1е ма хьолху,\nМассо кхойкху: сан ю! сан ю!\nСан ю! – Евгенийс ма олу,\nБуьрса г1ера къайлайолу;\nГ1уранан бодашкахь ю\nКъона йо1, и гергахь ву;\nОнегинс ма юьгу тийна\nТатъяна маь1иге улле,\nГ1анта т1е и юьллу юххе,\nБелаш т1е ма буьллу, 1ийна,\nКорта цунна; эццахь йог1у\nОлга, т1аьхьа Ленский кхочу;\nОнегинс куьг ластадо,\nБ1аьргаш акха кхарстадо,\nЦо хьешашна вуо бехк буьллу,\nТатъяна, са даьхьна, 1уьллу.\nОьккху дов, Евгений урс\nКхуьу эца кара, мурст,\nЛенский вуьйжи; ирча кхуьйли\nДай 1индаг1аш, мохь ма бели\nКъиза… петар лиэста юьйли…\nТанаь, 1адош, самаели…\nХьаьжча, х1усам сирла ю;\nКорехь, б1аьрган шаца ийна,\nАл з1аьнар ма ловзу дийна;\nЭццахь Олга х1утту схьа, –\nНевренан Аврора21 цхьа,\nЧ1ег1ардигах тилла чу:\n«Т1аккха, – доьху, – дийца суна,\nМила гира г1енах хьуна?»\nТкъа шен йиша шена юьтуш,\nМеттахь 1а и, жарга кхобуш,\nЛиста т1аьхьа лист а луьстуш,\nЦхьа-а а дийца дог ца дог1уш.\nТкъа и жарга яц-кха, хьуна,\nДотуш байтанчийн моз-далхарш\nЯ кхаъ-суьрташ, я бакъ-аларш;\nТкъа Виргилий, Расин и,\nСкотт а, Байрон, и Сенека,\nМоде журнал эманийн –\nДацара сел герга цунна:\nИ вара Мартин Задека –\nШайх халдехойн, хьекъалча,\nГ1енаш туьду хьехамча.\nТкъа и к1орга кхоллар цаьрга\nСовдегар веара йохьуш,\nНекъах тилла, кхаьчна кхаьрга,\nЦо Танина, ловца олуш,\n«Малвинин» дакъошца цхьаьна\nКхаа эхах йоьхкира и,\nТкъа т1еяларца цаьрца кхи\nЦхьа гулам забарийн халкъан,\nТкъа гарматик, ши Петралг1а22,\nМармонтелан цхьа том т1амца.\nИ Мартин Задека т1аьхьа\nТанин хили 1у… Тидарца\nГ1енаш, г1айг1а яй а еш,\nДенна хилла церан теш.\nГ1ено и саготта йо.\nЦа хууш и тида шена,\nДог1а даккха оцу г1енан\nТатъяна вайн сихало.\nЦунна, юьхьалг23 йоьшуш, мацца\nРог1ехь элпийн схьаго цхьацца\nДешнаш: база, дарц, ешап, зу,\nКхолар, мох, т1айналг24, хьун, ча, 1у…\nИштта кхи. Ткъа ян и яй\nВац Мартин Задека вайн;\nАмма луьра и г1ан ду-кха\nДаккхий зенаш хьоьхуш дукха.\nТ1аьхьа масех дийнахь и,\nЦунах бала хилла, 1ий.\nТкъа бордахчу шен куьйгаца\nIуьйкъенан серлоно дай\nЦхьаьна малхаца дуьллийца\nИ Ц1ерналга – ирсе ц1ай.\nIуьйррехь Ларинг1еран кертахь\nХьеший хьийза; стенна хууш,\nЛулахойн ма кхечи бертахь,\nВорда, салаз, г1удалкх юттуш.\nУчехь – сийсар, забар, ловзар,\nХьешан ц1а чохь керла довзар,\nЖ1аьлийн г1алх, ткъа хьийза вортош,\nГ1овг1а, белар, сетто кортош,\nЦа хеда и барташ хьешийн,\nБабийн маьхьарш, белхарш берийн.\nШен доьрталчу стеца, тов,\nВеи стомма Пустаьков;\nГвоздин – тоьлла хьолада,\nКъечу муьжгийн 1у верг ша-а;\nСкотининаш, къоьжа, къена,\nШайн берашца, массо хенан –\nТкъе итт кхаьчнарг, ши шо дерг а;\nФрант Петушков, хууш мича,\nТкъа Буянов, и сан шича,\nДонах картуз, лаба еха\n(Хьаша верг ша-а тойнийн нехан),\nМаьрша г1оьнча Флаьнов-пхьа,\nЭладитхо, аьшпхо шира,\nВежарг, кхаьъхо25, жуг1арг сира.\nИ Панфила Харликова,\nВеи Трике мосъе цаьрга,\nТкъа забарча цу Тамбован,\nДерг куьзганаш, кур-харс хьаьрса.\nФрансо Трикес язйина\nЕи куплет Танина, –\n(Йиш а ма ю лард вайн дог1мийн):\nRévellez-vous, belle endormie26,\nАлманаха юкъа 1оьтти\nЦхьамма и, цкъа зорба тухуш,\nТрике, дерг байталлех хууш,\nЮха денъя и ма х1оьтти,\nД1адаьккхина и belle Nina27,\nЯздина belle Tatiana28.\nЛулара ма веи цига,\nКхиъначу мехкарийн эла,\nК1оштан нанойн верг ша-а Дела,\nРотан командир и дика;\nЧоьхьа…Кхаъ цо боккху тайна!\nМузик хир ю полкан вайна!\nПолкологан хили хьал\nИза нисъя. Хир бу бал!\nЗудабераш уьду т1етт1а;\nШуьне кхойкху. Боцуш къийса,\nБоьлху куьг куьйгаца нийса.\nСту-йо1арий Танех летта;\nК1ентий – доьхьал. Жа1арш лоьцуш,\nХалкъ д1атарло, гучо хьоьстуш.\nХанна д1атий хабарш чуьра;\nБарташ 1уьйшуш. Гонд1а хеза\n«Т1ак» бошхепийн, г1ирсийн шуьнан,\nЗов а кедий, уьйу деза.\nТкъа нах, тхьузлуш, хецало,\nДешнаш, маьхьарш, йоцуш моха,\nБоьлу, къуьйсу, детта ц1ог1а.\nЭццахь чу ма волу Ленский,\nТкъа Онегин. «Далла бу-кха\nХастам!» – х1усамнанас эли.\nХьеший меттахбовлу дукха,\nМа1ар-1айг, ткъа г1анташ юххе,\nХааво ши доттаг1 улле.\nУьш Танина хьалха ховший.\nЦо бос баттаца ма боькъу,\nЛу и хилла маса лоьхку,\nЦуьнга лан мохь беза кховдий,\nТов хьасартне цунна чуьра\nДаьржа, дилха дагош къиза,\nДоттаг1ийн маршалла шега\nЦунна хазац, б1аьрхиш дуьра\nХьада г1ерта; холчохь – иза.\nМиска, яц и ирсах хьега,\nТкъа, гулбина болу ницкъ,\nЦо дош эли, къардеш г1икъ,\nГ1ийла ц1иэ шен балдаш дегош,\nЮьсуш яха, чохь дерг лечкъош.\nТкъа мехкарийн бийлар сов:\nДогк1аддаларш, б1аьрхиш къиза\nЕвгений вацара товш, –\nЦара хьере вора иза.\nПелхьоно той зерца нехан,\nIаткъам хилла, и йо1 еха,\nЙоьхь а йогуш, холчохь гина,\nТкъа г1аддайна, балд лахдина,\nВусавелла, дош деш ира,\nЛенский б1арзва ч1аг1о йира,\nТкъа и ярца цунна диэкха\nИ вуьйлира цхьацца лиэха,\nХ1уттуш гона ц1ераш тахка,\nРаз-пурх суьрташ хьешийн дахка.\nЦхьа Евгений ма ца 1ийра\nГуш и Танин хьийзар йоьхна,\nЭццахь хьеший, оьхьуш кийра,\nБара б1аьрг т1е даллна боьг1на.\n(Ткъа дурйина иза карий);\nКхарзалг29 – схьа, бланманже галий,\nБокх30 хьаькхначу шишнахь мийла\nЦимлаьнан ма дохьу чаг1ар;\nТкъа когкедаш31, дуткъа, деха,\nЦу г1адъюкъахь тера хьан,\nЗизи, хьоме самарт сан,\nБехказчу сан байтийн къагар,\nБезаман 1ехаме пхьег1а,\nАхь вахийна, 1ий со хийла!\nТ1ус д1атухуш, «пох1» ма хеза:\nШишнахь долу чаг1ар аьхна\n«Шаш-ш» деш; ткъа, д1анислуш, веза,\nКуплет, х1инццалц лакха хьаьхна,\nТрике г1отту, хьалха тийна\nЦунна ма бу гулам дийна,\nТанаь – яьхьна; ткъа Трике,\nИза язъеш, вулу шен\nЙиш вуо лакха. Т1араш, мохь а\nБу и хастош. Йо1а лоха,\nЦунна лахлуш, та1бо корта,\nБайтхо, оьзда, сий дерг шорта,\nКад цо ойу, йо1 язъеш,\nКуплет цуьнга кховдаеш.\nХьеший ловцаша денби-кха;\nТатъяна баркаллаш луш.\nТкъа раг1 кхаьчча Евгенийга,\nЙо1ан г1ийла амат гуш,\nТкъа йохар а, б1аьргийн дехар,\nКъа а хетта, долуш кхетар,\nХьу хьулъеш, к1адвелла хаъал,\nЦуьнан б1аьргийн хьажар т1уьнан\nДара башха аьхна. Баккъал\nИ цу йо1ан васто малви\nЯ, качвелла, забар цо йи,\nЛаамза я лууш цуьнан\nБ1аьро кхаъ-ховхалла йийци:\nЦо дог Танин, дохдеш, ийци.\nНах тойнера хьолху ара,\nХьешийн чоь д1алоцу цара:\nИштта никха чуьра шайн\nНакхармозийн г1отту вай.\nДелкъе тайна, шиъ, деш тар,\nIа, вовшашна лоькхуш мар;\nЭманаш бу товха уллехь,\nШабарш деш мехкаршна юххехь;\nСтоьлаш баьццара ю маьрша,\nСхьакхойкхуш ловзархой аьрха:\nБостонна… нах биэза къена,\nВист ду мегаш милла шена;\nБу цхьатайпа доьзал иза,\nЕрг шен нана г1айг1а къиза.\nТкъа барх1 роберт32 левзи дийнна\nВистан турпалш; церан нийсса\nЦхьа барх1 меттиг хийца йийзи;\nЧай схьадохьу. Суна тов и\nЧайца къастаяр-кха 1уьйре,\nТкъа делкъе а, иштта суьйре.\nЮьртахь хенан хета дай:\nЗорха ма ю бергет вайн;\nАтланг лоцуш, ду сан ала,\nАса дуьйцу, кхочий бала,\nЮкъ-кара и тойнаш цхьацца,\nТкъа кхачанаш, т1ассаш цкъаццкъа,\nАхьа санна, сийлахь Iомар,\nХьан сий лахда ма дац омар!\nДохьу чай; бошхепаш дай\nМехкарша шайн караийци,\nТкъа эццахь сехьара, х1ай,\nФагот, флейта схьа ма йийки.\nМукъаман г1ар шена тайна,\nБитина кад ромца чайнан,\nГ1алангийн33 ша-а Парис34, тов,\nОлга кхойкхуш – Петушков,\nТаньа – Ленский; Харликова,\nНускал шераш идда, юьгу\nБуяновца – Пустаькова,\nЗал чохь сиха стамло гуо,\nБал къеггина лепа туьгу.\nТкъа боламехь кху романан\n( Юьхь тептаран листа юха)\nКепехь лиъна ву Албанан\nСо бал бийца Петарбухан;\nIехавеш сайн иэсо хийла,\nАс эманийн байна сайна\nДагалийци когаш тайна,\nТкъа шун юткъа лар а эцна,\nКогаш, тоьур лиэла, хецна!\nКъона г1улч йиш йоцуш кхийла,\nХьекъал гайта диэза сайн,\nБолх а, з1еналг нисъеш, тов,\nАс пхоьалг1а тептар дай\nЦ1анда деза долчух сов.\nЦхьана кепехь маса тилла,\nДахар санна къона, маьрша,\nВалс ду етташ муьрг шен аьрха;\nШиъ шиъ уьду, шайх цхьаъ хилла.\nШен ч1ирана веъна герга,\nОнегин ма воьлу царлахь,\nОлга цо ца юьту байлахь.\nЦунна улле иза г1ерта,\nГ1анта цо и хаайо,\nЦхьацца цунна далхадо;\nТкъа ши минот яларца,\nЦуьнца валсехь воду д1а;\nМассо цец ву. Ленский лаьтта,\nИ сурт схьагуш, дог а даьтт1а.\nМазуралг ма кхайкхи. Тов,\nХезча цуьнан хьере гов,\nНана-чоь ма егара,\nПаркет къаршца лелхаш цхьа,\nГурнаш, «зовв» деш, декара;\nХ1инца, зударш санна, бай\nГо ког шаршош хийла вай.\nТкъа нацкъарчу меттехь еха\nМазуралг, лардийриг деха\nХьалхалера суьрташ, некъаш:\nКхийсадаларш, к1ажош, мекхаш…\nТкъа уьш дуьтуш ма ца 1а\nМода, ерг вайн къиза 1у,\nХьу россехойн керлачу.\nСан Буянов, ша-а б1ов ваьлла,\nТурпална т1екхечи вайн,\nТанаь, Олга ялош; аьлла,\nОнегин Олгица вай,\nВаха, шершаш, г1улч а хецна,\nОхьат1аь1на, йоьшуш ховха\nЦунна сонта мадригал,\nКуьг а къуьйлуш, йо1ан, «ловв» цхьа,\nЙоьхь ма лети, ц1иэ бос эцна.\nЛенскийс, гуш и къиза хьал,\nВогуш, г1ийрате хан токху,\nКотилъон35 дан Олга кхойкху.\nЦуьнан йиш яц. Йиш яц? Х1унда?\nОлгас дош ма делла, шуна,\nОнегинна. Х1ай, сан Дела!\n(Х1у ду хезарг?) Биэ Ахь мела…\nАганара, гарехь, схьа\nЮ сеттархо иза цхьа!\nДевзаш юйца иза х1илла,\nIехам бан и 1аьмма хилла!\nЛенский, боцуш ницкъ кхи 1ан,\nЗударийн х1уманаш далхош,\nГовр шен йоьхий, воьду д1а.\nШи тапча, ши д1аьндарг оьшу,\nОьмар яхъеш я и хадош,\nХилларг къасто уьш ма тоьу.\nГочйинарг ХАТАЕВ Хьусейн\nНазад: Ахмадов Муса. Сатийсаман берд\nФедор Ошевнев г. Ростов-на-Дону. Рассказы\nЛеча Ясаев. В этой жизни, корявой и хилой, было все – и почти ничего…


Элчанан Амалш, гIиллакхаш, кхийолу дикаллаш (Делера салам-маршалла хуьлда цунна)\nАллахIан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) нахана юкъахь уггаре а майра верг вара. Iелас дийцина (Дела реза хуьлда цунна): «Ши агIо чучча а яхана, тIом марса баьлча, АллахIан Элчанна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) улле доьлхий, цуьнца ларлора тхо (мостагIех, тIеман буьрсаллех)».\nНахана юкъахь уггаре а комаьршаниг вара иза. Шега цхьа хIума ехча, цкъа а «хIан-хIа» аьлла дац цо.\nДуьххьара далийначу нускалначул чIогIа эхь хетар долуш хилла ву иза; шен бIаьрса цхьана адаман юьхь тIедогIийна латтош ца хилла цо.\nШа шен дуьхьа бекхам беш ца хилла цо, шен дуьхьа оьгIазвоьдуш ца хилла иза. Делан дозанаш дохийча, Дала хьарам диначунна тIегIоьртича, Делан дуьхьа оьгIазвоьдуш хилла иза тIаккха. Иза АллахIан дуьхьа оьгIазваханчул тIаьхьа цхьана а адамо (я цхьана а хIумано) юхатухуш ца хилла (цо и вониг дIадаккхалц, и хьарам дерг цо нисдина даллалц).\nНийсонна тIехь, бакъонна тIехь цхьатерра хилла цунна гергарниг а, генарниг а, ницкъ болуш верг а, гIийланиг а.\nЮучунна цкъа а вон хIума ца аьлла цо, шена езахь, юуш хилла цо, ца езахь, Iадъюьтуш хилла. АгIонна тIе дIатевжина а волуш, яахIума юуш ца хилла цо. Стоьла тIехь яахIума юуш а ца хилла цо.\nМегаш долчу цхьана а даарх ийзалуш ца хилла иза, шена хурма хилча, и юууш хилла цо, бепиг (кхаллар) хилча, и дууш хилла, еттина хIума карийча, иза а юуш хилла, кIен бепиг хилча, я мекхан бепиг нисделча, иза а дууш хилла, ткъа шена шура карийча, цунах тоам беш хилла цо. ТIедачу хурманца «паста» йиъна цо. Мерза хIума а, моз а езаш хилла цунна.\nАбу ХIурайрас (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Делан Элча (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) хIокху дуьненах къаьстира мекхан бепиг вуззалц цкъа мукъане диъна воцуш». «Мухьаммадан доьзалехь ши-кхо бутт бо́луш хилла, цуьнан хIусамехь кхача кечбан латош цхьа а цIе йоцуш. Церан кхача хи а, хурма а хилла».\nСовгIат къобалдеш хилла цо, сагIанах хIумма юуш ца хилла цо, шена деллачу совгIатана дуьхьал (хIуъа елла а) цхьаъ луш хилла цо.\nКхачанехь, духарехь хаз-хазаниг, дик-диканиг лоьхуш ца хилла цо. Шена карийннарг, шена хилларг юуш хилла, тIеюхуш хилла цо.\nШен йоьхна мача ша тоьгуш хилла цо, шен тишъеллачу бедарна йома ша латош хилла цо, шен доьзалехь (хIусамехь) дечу гIуллакхехь да́къалоцуш хилла цо, цомгаш берш болчу зерате воьдуш хилла иза.\nНахана юкъахь уггаре а эсала хилла иза. Хьолахочо я мискачо, схьавалар муьлххачу а кепара долчо шега хьошалгIа кхайкхича, воьдуш хилла иза цига.\nМиска нах безаш хилла цунна, церан тезета воьдуш хилла иза, царах цомгаш верг волчу зерате воьдуш хилла иза, къен стаг лахара хеташ ца хилла цунна, паччахьийн паччахьаллех ийзалуш ца хилла иза.\nДинна тIе а, эмкала тIе а, вира тIе а, бIарза тIе а хууш хилла иза; шен азатхо (лай) верг а, кхиверг а шеца цхьаьна шена тIе́хьа́ цу тIехаош а хилла цо. Шена тIаьхьахIоьттина цхьа а воуьйтуш ца хилла цо, «сан букъ малийкашна бита» олуш хилла цо.\nТIергIан бедарш юхуш а хилла цо, тегна мачаш юхуш а хилла цо. Уггаре а цунна дукхадеза духар «ал-хьибарахI» олург хилла, Йеменера оба-тайпа духар хилла иза, цIен-кIайн могIанаш я тайнаш долуш.\nЦуьнан мухIар дато хилла, (тIебиллина арахьара тIулг боцуш), дерриге а дети хилла иза. Аьтту куьйган цIаза-пIелгахь лелош хилла цо иза, наггахь аьрру куьйгахь лелош а хилла.\nМацаллина шен гай тIе тIулг боьхкуш хилла цо, АллахIа дуьненан ерриге а хазнийн догIанаш делла хилла цунна, делахь а цо уьш схьа ца оьцуш, царал хьалха эхарт даьккхина, эхартара дахар хаьржина хилла.\nНахана юкъахь уггаре а дукха велалуш верг хилла иза, царна юкъахь уггаре а чIогIа векхавелла верг хилла иза, шен саццаза сагатдарш хиллашехь, ша даим ойла еш хиллашехь.\nХаза хьожа йогIу хIума (IатIар-тайпа хIума) дукха езаш хилла цунна, вон хьожа ца е́заш а хилла цунна.\nМегаш долу самукъадаккхар гуш хилла цунна, иза сацош я ца магош ца хилла цо.\nЗабар еш хилла цо, (делахь а) бакъдерг бен олуш ца хилла цо. Шена бехказаволучуьнгара бехказло къобалъеш хилла цо.\nЛайш хилла цуьнан, гIарбаш а хилла цуьнан, даарехь я духарехь царал хьалаийалуш ца хилла иза, царал лакхавуьйлуш ца хилла иза.\nАллахIан дуьхьа еш йолу цхьа Iамал еш и воцуш, шена я шен доьзална оьшуш долу цхьа гIуллакх деш и воцуш цхьа а хан дIайоьдуш ца хилла цуьнан.\nIа́ишате (Дела реза хуьлда цунна) хаьттина хилла Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) амал-гIиллакхах лаьцна. Цо жоп делла: «Цуьнан амал-гIиллакх Къуръан дара». АллахI-Дела оьгIазвоьдучу хIуманна оьгIазвоьдуш хилла иза, Иза резаволчу хIуманна реза хуьлуш а хилла иза.\nМа́ликан кIанта Анаса дийцина (Дела реза хуьлда цунна), нийсачу хьадисехь: «Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) куьйгал кIеда хир долу цхьа а да́рих куьг Iоттаделла дац сан. Делан Элчанах (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) йогIучу хазчу хьожанал хаза хьожа а еана яц суна цкъа а. Делан Элчанан (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гIуллакхе хьожуш, цунна оьшучуьнга хьожуш итт шо даьккхина ас, цкъа а «уфф» аьлла дац цо соьга, ас динчу цхьа а хIуманна «Иштта хIунда дина ахь иза?» аьлла дац цо соьга, ас ца динчу хIуманна «Иштта а, иштта а дина делара ахь иза» аьлла дац цо соьга».\nЛекхаволчу АллахIа амалийн а, гIиллакхийн а кхачамалла елла хилла цунна, гIуллакхийн дикалла елла хилла цунна, хьалха хиллачеран а, тIаьхьа хиллачеран а Iилма а делла хилла цунна, (дакъазаллех) кIелхьаравоккхуш долу Iилма, (декъалаллица) толам хуьлуьйтуш долу Iилма делла хилла цунна Дала. Ткъа ша иза еша а, язъян а хууш ца хилла, я адамашна юкъара цуьнан цхьа а хьехархо ца хилла, цуьнан кхиар а Iилма девзаш доцучу мехкашкахь, гIамар-аренийн мехкашкахь хилла.\nIаламашкахь Ша́ цхьанна а цаделларг делла цунна АллахI-Дала, хьалха хиллачарна а, тIаьхьа хирболчарна а массарна юкъара (вазвина) хаьржина хилла ву иза Цо.\nАллахIера къинхетам, хаза хестораш, лаккхара даржаш, дерриге а диканаш хуьлда-кх цунна даима, Къематан де тIекхаччалц.


Оьрсийчоьнца лелон богIу некъаш лоьху политикаша\nЗазадоккху-бутт 19, 2015\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн вице-президентан Байден Джон а, Украинан президентан Порошенко Петрон а бартхилла, тIейогIучу хенахь Оьрсийчоьнна туху санкцеш цо бахначу баттахь Минскехь шена тIеэцначу машаран барт кхочушбарца йоьзна хир ю аьлла. КIайчу ЦIийно бечу хаамца, телефонехула Байденан а, Порошенкон а къамел хилла кхаарийдийнахь.\n«Украинехь ницкъбар, хьал эшна латтор Оьрсийчоьно марса мел доху, дуьне кийча хила деза дуьхьало ян», - аьлла ду дIахьедар. Байден Джос къобалдира Украинан парламенто кхаарийдийнахь Донбассна шатайпа статус а къастош, цигахь Украинан низамашца харжамаш дIабахьа сацамбар.\nТкъа Оьрсийчоьно а, Донбассерчу гIаттамхоша а тIе ца оьцу Лакхарчу Радин сацам. Чиллан-беттан 12-чу дийнахь Белоруссин шахьарахь бина барт юхаязбан гIерта Украинан парламент, аьлла, къамелдина еарийдийнахь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс.


Кинотеатрийн долахоша шаьш-шайна цензура ян еза аьлла хета Дагестанан Iедална\nЗазадоккху-бутт 07, 2017\n"Матильда" кино гойтуш яьккхина скриншот.\nЮкъараллан оьздангаллин орамаш талхош йолу кинош ма гайтахьара аьлла, кхайкхам бина Дагестанан Iедало махкарчу кинотеатрийн долахошка.\nАбдурахманов Мохьмад Дагестанан Iедалехь дешан маршонехула а, динца йоьзначу вовшахтохараллашца юкъаметтигаш лелорехула а йолчу комитетан гIантда ву. Кху деношкахь республикерчу кинотеатрийн долахошка кхайкхам бина цо, «юкъараллан оьздангаллин орамаш талхош йолу кинош" ма гайтахьара аьлла.\n"Дагестанехь йолчу кинотеатрийн дайшна тIехь доккха жоьпалла ду, кегийрхошна мехала хетарг кхиорехь, цундела цара цхьа этикан кодекс кхоьллича дика хир дара", - аьлла хета цунна.\nИза дуьххьара дехар дац кино гойтучу нахе Дагестанерчу Iедалша динарг. Цу кеппара дехарш дина цаьрга республикерчу муфтиятан векалша а.\nСтохка исламан юкъаралло а, кегийрхойн вовшахтохараллаша а Iаткъам бар бахьана долуш, Дагестанехь гойтучуьра сацийра «Сирачу бесан 50 амат» цIе йолу филм. Кху шарахь дукхахйолу кинотетраш реза ца хилира цуьнан шолгIа дакъа гайта.\nДагестанера муфтиятан рогIера синтем байинарг яра «Матильда» цIе йолу филм. Цу кинохь дуьйцуш ду оьрсийн паччахьан Николай ШолгIачуьнан балерине Кшесинская Матильде хиллачу безамах лаьцна.\n«Кавказ.Реалии» портало дийцарехь, Дагестанерчу кинотеатрийн долахой дагахь бу, и кино гайта. Уьш цецбевлла Iедалан комитетан гIандас Абдурахмановс, шайга иза ма гайта аьлла дехар дарна а.\nКиногайтархоша дийцарехь, филм хоржуш цара ладугIу Оьрсийчоьнан културан министраллана хетачуьнга. Цара латкъамаш бо, диндайша а, Iедалан векалша а деш долу дехарш кхочуш дича, шайн болх дIа ца боьду, рицкъ даккха аьтто ца хуьлу, бохуш. "И ловзарш стенна ду бохучунна, шаьш тIаьхьакхууьш дац" боху цара.\nЮкъаралло цхьатерра тIе ца оьцу Iедало кинотеатрийн долахошка, шайна цензура яхьара бохуш, дехарш дар.\nМасала, islamdag.ru интернетан порталан редактор Гаджиев Iабдулхьамид тешна ву, кинотеатрийн дайша Дагестанан Iедалша бина кхайкхам тидаме оьцур бу аьлла.\n«Нагахь цара, адаман сакхташка кхуьйкхучу филмийн меттан дикане а, адамалле а, даймахке безам хиларе а кхуьйкху кинош гайтахь, дика хир ду царна шайна а, юкъараллана а» - элира шайна еллачу интервьюхь Гаджиевс бохуш, хаам бо «Кавказ.Реалии» портало.\n«Цхьа а чулацам боцу а, цхьаъ алархьамма аьлла бина кхайкхам бу кино гойтучу нахе бинарг аьлла хета «Даптар» интернетан сайтан куьйгалхочунна Анохина Светланина.\n"Кхузах юьйцуш, хIара ю аьлла, билгалъяьккхина цхьа а кино яц. Дуьйцург ду, кинотеатрийн долахоша шаьш шайна цензура ян еза бохург, хIунда аьлча, царна тIехь ду кегийрхой кхиоран декхар. Уьш кинотеатрийн долахой бен ма бац. Уьш мачаш а, книжкаш а юхкуш болу нах санна бу, цара жоп лойла дац, цу книжкашна тIехь яздиначух», - боху Анохинас.\nГереев Руслан Къилбаседа Кавказера исламан талларан центран директор ву. Цунна хетарехь, кино гайтарца йоьзна проблема хилла яьлла. Кинотеатрийн долахочо шаьш хоржу кино. Вукха агIор, рынок ю. Цара кино гойту, нахана ган лууш йоллу.\n«Суна цензурех жоп луш йолу орган хила еза аьлла хета. Цензура ца хиларан жамI ду вайн кегийрхошна доцург коьртачу дуьллуш хилар. Амма иза деккъа дехкарш деш йолу орган хилийта мегар дац», - боху Гереевс.\nХууш ма хиллара, Оьрсийчоьнан Федерацехь цензура официалан кепара йихкина ю. Цундела цкъачунна хууш дац, цензура оьшуш ю бохуш, кхайкхамаш бар, муха тIеоьцур ду Iедалан органаша.


Оьрсийчоьнан цхьана а регионехь синтеме бац бахархой.\nМоскохарчу журналистна Кашин Олегна къиза еттарна бехкевина Псков кIоштан хилла губернатор Турчак Андрей, хIинца «Цхьаалин Оьрсийчоьнан» инарла кхеташонан секретар хIоттийна.\nДоккхачу декъанна хIара истори ю, Оьрсийчохь цхьана а меттехь маьрша адам цахиларх, я Нохчийчохь а, цигахь тIепаза бов Кадыровна критика йинарш, я Дагестанехь а, кхузахь полисхоша бойу кегийрхой, цул тIаьхьа гIаттамхой бара уьш олий, дIакхайкхадо.\nЯц кхерамзалла я Оьрсийчоьнан коьртачу шахьарахь а.\n33 шо долчу хенахь дуьххьара Псковн кIоштан урхалле хIоттийра и политик. Карьерехь баккхий кхтамаш баха аьтто хилира цуьнан, да Турчак Анатолий Петарбухарчу долахойн а, бизнесхойн а союзан а президент а, «Ленинец» холдинган коьртехь а хиларна а.\nТкъа цъадолчу хьасташа дийцарца, Путин Владимирца цхьана хенахь дзюдо лелла ву иза.\nТурчак Андрей бехкево Кашин Олега, шена тIелатар а дина, чевнаш ярна.\n2010-чу шарахь ша вехачу цIенна уллехь йиттинера репортерна.\n«Коммерсантехь» болх бинчу журналиста бахарехь, ша сийсазваккхарна хьаькамо бекхамбина хиллера Кашинна.\nТкъа ша Турчака, шена тIедохку бехкаш юхатоьтту.\nШи шо хьалха Турчака Псков кхайкхира Кашин, юьхьдуьхьал а хиина къамел дан дагахь. Журналист реза ца хилира, дуьалхIотта.\nДовхочуьнца кхелан хIусамехь бен цхьанакхетар вац ша элира репортеро.\nШен да верна ша бехкевен Немцова Жанна а кхайкхира Соьлжа-ГIала Кадыров Рамзана.\nЙоIа а тIе ца дитира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнца цхьанакхетар. Цул а полици гIо хьийхира Немцовас, мукIарло дан.\n"Иштта ду-кх хIара дахар, хIун дийр ду, сан да а ма вийна", - жоп деллера Кадыровс.\nКадыров а, Турчак а доттагIаллийн уьйрашкахь ву.\nХIоразза а дезачу деношкахь декъалво цушиммо вовшийн, масийттазза Нохчийчохь хилла «Цхьааллийн Оьрсийчоьнан» керла секретар.\nКадыровн регионехь журналисташна етта, церан автобус ягайо, ткъа шолгIачу куьйгалхочун регионехь репортерийн машенийн чкъургаш яссайо.\nНохчийчохь бакъонашларъярхо Эстемирова Наталья йийра, къизаллашна дуьхьалояран комитетан офисна тIелатар до.\nДонбассехь оьрсийн десантникаш байар толлучу Псковн меттигерчу парламентан депутатна Шлосберг Левна етта.\nАмма цхьа башхалла ю цу шинна юккъехь, Турчака а, цуьнан гоно а Инстаграмехь суьрташ ца ухку, шайн оппоненташна тIе герз хьажийна, я кхерамаш а ца туьйсу, шаьш жIаьлеш тIехоьцур ду бохуш, спортехь бовдучу некъатIе а ца хIиттабо, Iедал къинтIера доккхуш.\nШа Кашина а дуьйцу масех башхаллех.\nПсковн кIоштарчу эвлашкахь ширделлачу рекламийн баннершца тхевнаш тохку, ткъа Нохчийчохь чIогIа лекха тIекIел гIишлош югIу, мраморх маьждигаш до.\n"Кадыров винчу денца декъалван Ван Дамм Жан-Клод а, Суонк Хилари а догIу, ткъа Турчакан тойнехь Полозкова Вера а, Салахова Айдан а хуьлу, - дуьйцу Кашина. - Кадыровн да муфтий вара, ткъа Турчакан да – ницкъе, вехаш стаг вара. Цундела иштта атта а дац Кадыров Москох схьа а валийна, цунна болх нисбан".\nКхи цхьа аргумент а ю аьлла хета журналистна, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна пайден.\n"Кадыровна еза а еза Нохчийчоь, цигахь иза хийра а вац, Псковна Турчак санна", - боху журналиста Кашин Олега «Кавказ.Реалиица» хиллачу къамелехь.\nЦхьана Нохчийчуьрчу а, Псковерчу а Iедалша леладо шайна луъург аьлла чIагIдойла яц.\nНохчийчуьрчу Лакхарчу кхелан куьйгалхочун декхарш кхочушдечу Мурдалов ТIахIирна парламентан спикеро Даудов Мохьмада еттар дуккхаъчарна дагадогIу хир ду, амма массарна а ца хаьа Иркутскан кIоштарчу Черемховон мэран вешо, депутата Семенов Сергейс школан директорна Антипина Ксенина тIелатар дийнийла.\nМуниципалан харжамашкахь агитаци ян еза аьлча дуьхьалъяларна балхара дIаяьккхира иза байначу беттан 10-чохь.\nДагестанерчу полисхоша тIемалой бара аьлла байинчу ГасангусейновгIеран вежарех Гасангусейнах, Набих лаьцна массарна а хууш ду.\nНицкъаллийн структурийн белхахоша шина кIанта тIелатар динера шайна, цул тIаьхьа дуьхьал герз диттина, вийнера и шиъ шаьш аьллера.\n"Полицино шайн декхарш кхочушдеш цахиларан бахьанашца сан берашна 8, 11 патарма дегIах тоьхна, - бохуш, воьлхура шина кIентан да Муртазали. – Цушиннах гIаттамхой бан гIерта Iедалхой. Оьрсийчоьнан байракх бухахь бехар буй тIемалой? Массарна а гуш яра, и шиъ вехачу цIенна тIехула кхозу оьрсийн байракх".\nБехкенаш тахана а таIзаре балийна бац. Уггар а резонансе даьлла гIуллакх дара и, ткъа мел дукха кегийрхой байна полицин дакъошкахь.\nМичча хенахь а шайн хIусаме баьхкинчу полисхошна граната я наркотикаш карор юйла хаьа бахархошна шайн цIийнах, цара шаьш богIуш еана йолу.\n2015-чу шеран гурахь Къилбаседа ХIиричуьрчу полисхоша тIехь ницкъбина вийра 39 шо долу Цкаев Владимир.\nЮхьанца Iедалхоша инфаркт хилла велла аьлла долийра, амма цуьнан гергарчара социалан машанашкахь даржийра веллачун тIаьххьара суьрташ. Царна тIехь гуш ду, къиза йиттинчу цунна тIехь дисина таммагIаш.\nКадыровн луьра критика а еш, цуьнан харцонаш Iораяьхна журналист Политковская Анна ерах массарна а хезна.\nАмма кIезигчарна дагахь ву «Химкин бакъдерг» газетан коьрта редактор Бекетов Михаил.\n2008-чу шарахь къиза йиттинчул тIаьхьа заьIап висира иза. Цул тIаьхьа масех шо даьлча, велира. Ша Бекетовс дийцарехь, тIелатар динера цуьнан администрацица хилла конфликт бахаьана долуш. Химкера хьун хаькхарх а, коррупцех а лаьцна цхьа могIа артиклаш арахецнера цо.\nХьан вен кхачийнера Бекетов, хIинца а къастаза ду.\nИ тептар чакхе а йоцуш, кхи дIа а дахдойла ю."Тхо дийна ду, цкъачунна бакъо ло тхуна даха", - боху Къилбаседа ХIиричуьрчу журналисто Фарниев Заура.\nКадыровн Нохчийчоь - Путинан масале Оьрсийчоь ю, цуьнан хьалхара, кхиаме мохк, кхийолчу Оьрсийчоьнан регионаша а масала эца тарлуш аьлла хета Кашинна.\n"ХIоразза а, айса Нохчийчоьнах лаьцна язъеш, ас билгалдоккху, автобус Оьрсийчохь ягийна хилар, къизаллашна дуьхьалояран Комитетна тIелатар а Оьрсийчохь дина хилар, гейшна тIаьхьабевлла, царна тIехь Iазап а Оьрсийчохь латтош хилар.\nНемцов верна набахте хьовсийнарш а Оьрсийчоьнан эпсарш хилар", боху «Кавказ.Реалиица» къамел деш Кашин Олега.\nНохчийчоь йозуш йоцу пачхьалкх санна билгалъякхар – 90-чу шерашкара нохчийн сепаратизман рецидив ю1, - боху журналиста Кашин Олега.


Къахьегама балхаш Iалашдараи социальни хьашташ дегIадоаладараи дола вIашагIкхетар — Сердало\nУкх деношка ГIалгIайчен Парламента ховшараш хулача доккхача цIагIа Халкъа гуллама тхьамадас Йовлой Заьлмаха 6 тIабехарга 24 хар дIадихьар. ГIалгIайчен Правительства доакъашхоша, тIахьожам беча органий хьалхалаттараша, иштта министерствай, ведомствай, муниципальни образованей болхлоша дакъа лаьцар цу балха юкъе. Цох бола хоам язбу ГIалгIайчен Парамента лаьрххIа йолча сайта тIа.\nАргIанара ховшар хьаделлаш йистхилар парламента тхьамада Йовлой Заьлмах. Ший къамаьле цо даькъала бийцар гIалгIай метта, Iаьдалкхоллама болх бе гулбеннараш, иштта аргIанарча ховшара викалаш.\nУк ховшарга Халкъа гуллама депутаташа ладийгIар 2017 шера даьчох ГIалгIайчен Къахьегамаи, социальни хьашташ дегIадоаладираи йолча Министерства кулгалхочо Котиканаькъан Заьлмаха ший отчетагахьа дийцача къамаьлага. Iаьдала бокъонах оттадаь выплаташ, пособеш, компенсацеш дIателар кхоачашдеш ГIалгIайчен къахьегама министерствос баьча балхах бола хоам бир цо ший доклад ешаш.\nИштта Котиканаькъан Заьлмаха довзийтар, Россе Паччахьа майски указаш мехка долчун даькъ тIа кхоачашдирах дола гIулакх. Путин Владимара бюджетникий алапе хьакъехьа 2017 шера тIадиллар кхоачаш а деш социальни болхлой юкъера алапи 15840,0 сом, регионе долаш долча къахьегама юкъарча доходах 82,3%, хилийтад. Цу наькъаца аьттув баьннаб мехка балхазал лохъе а, болх боацаш багIача наха Iалашо йирца балха моттигаш кийчъе а.\nБалха таьрга хьакъе дар дувцаш министра теркалдир, балха боаца бIорахой дIаязбара хIама лаьгIдаларца дувзаденна тIеххьарча 2 шера динамика дегIаахара гIулакх. Иштта цо белгалдир, 2014-2020 шерашка ГIалгIайчен бахархоша дечох боахкаш хилийтара гIонна йолча подпрогграмма наькъашца 2018 шера январь бетта хьалхарча денга кхаччалца дIалаьрхIача мехка балха боацача нахах 3794 саг балха оттаваьв, 10309 сага профориентаце еча гIо а даьд, аьнна.\n«Программо яхар кхоачаш а деш нах балха меттигашца Iалашбар духьа дарех да лакхарча дешарцара дараш вIаштIехьадоахача дIакхохьаш дола балхаш. 2017 шера стажировках хьожаваьв балха бац аьнна дIаязбаь учете латтачарех 261 выпускник а стажера цун говзал лакхъяра гIо деш вола 84 наставник а», — аьнна къаьстта теркалдир Котиканаькъан Заьлмаха.\nМинистра яхачох, «доступная среда» яхача паччахьалкхен программах федеральни а мехка а бюджеташцара тIах аьнна боацача тоабашцарча наьха а керт-керттера йолча объекташцара оагIув аттача боаккхаш массехк цу гIулакха хетадаь вIашагIкхетараш дIадихьад. Беррига а цу хьаькъе баь болх 21 объекта адаптаци йирца ба.\nЦул совгIа, цхьацца бIарга гораргахьа а лерга хазаргахьа а эшамаш долча наха лаьрхIа вIашагIъелла, хIа аьннача эшаш дола гIо дергдолаш, ден-бус болх беш бувзама диспетчерски центр я, субтитраш а тифлокомментировани а йолаш кинохьокха кинотеатр я, тIаккха иштта проффесиональни коммуникаце даькъ тIа болх бе кийчбаь эрсий оашхарий метта говзал караерзаяь таржамхой а ба.\nШий къамаьл даьлча Котиканаькъан Заьлмаха профильни комитетете а Парламента электронни почте а мехка бахача наха шоашка хьаахийтача хаттарашта жоп делар. УнахцIенено лораеча юкъарчешка дIаухаргболаш телача путевкай, из эшаш болча наха лаьрхIача транспорта, кхы дIаха балха оттабира, мехка балхазал лохъяра, социальни объекташта паспортизация яра, кхыдарий хьаькъе дар депутаташ хьакхайкадаь хаттараш.\nХовшара доакъашхошка къахьегама министерства субсидешца 200 эзар сомал материальни гIо дергда цхьацца ше-ший хIама хьаделла гIерташ болча бIорахошта аьлар Министра тIехьара тIа, шишша саг шера йолча хана предпринимателаш балха а отторгволаш. Наькъа ваха-ва таро луш долча билета хьаькъе Министр раьза хилар депутаташ аьннача деша, – хIанз кхаь бетта мара лаьрхIа доацача цар бокъо ахшерага кхаччалца хилийта.\nЮххера халкъа гуллама аргIанара ховшар чакхдоаллаш парламентарий предложенеш а рекомендацеш а юкъе йола, эца безаш бола соцам тIаийцар.\n← Отдыхать готовы все\nШоана фу хой вай литературах? →\nОбвиняемый хранил пистолет…\nШИ ХАРБАЗ ЦХЬАН БЕ ТАРЪЕННАЯЦ


Обарг Зеламхий,Чермоев Тапий\nОбарг Зеламхий,Чермоев Тапий.\nМиллионер хилла волу Чермоев Тапа хилла\nбоху цхьана йо1ана т1ехьийзаш. Цхьана юьрта ловзарга яхана 1аш и йо1 хилла, шен б1оца веана кхаьчча цига Тапа а. Нахана а хууш хилла боху оцу\nйо1ана и т1ехьийзаш хилар а, цо цунна хан йиллнна хилар а. Ч1ог1а вазвина т1еэцна Тапа шен б1оца.\nЛовзар доладелла д1адоьдуш, оцу йо1ана хаавелла\nшен везар кхечуьнга сакъоьруш 1аш хилар. Ч1ог1а халахетта, ша стиглахь ю\nя лаьттахь ю ца хууш, йоьхна боху и йо1, и шена хиъча.Хелхавала юкъаваьлла боху Тапа. Дерриг а халкъ хьалаг1аьттина. Вукху йо1аца хелха а\nваьлла, охьахиъна Тапа. Иза хелхаволуш, хан а йиллина йолчу х1окху йо1ана когаш хьалха герз кхоьссина цуьнан накъосташа.\nЦу хенахь цига, т1ехьаьжна беркъа а волуш, цхьа бере кхаьчна хилла боху. Хелхаваккха юкъаваьккхина иза. Х1окху йо1а хабар кхетийтина цунах, иштта х1окху дуьненан х1ума кхоор дацара ша хьуна, ша хелха а яккхахьара ахьа, хьайгахь герзах х1ума елахь. Тапина т1екхаьчча, иза а кхоссахьара ахь аьлла. Х1окху йоь1аца хелхаваьлла и бере. Кхо ма-аллара, Тапина т1екхаьчча, хьалха лаьттах тапча йиттина кхо\nцунна, т1е латташ а детташ.\nБуьрса хьалаиккхира боху Чермоев Тапа. Ловзар дап-аьлла сецна боху. - Цхьана лаьмнашкара охьавеана цхьа суьйле хир ву хьо, ас хоуьйтур ду хьуна, - аьлла, вист а хуьлуш, меттиг йиллина боху цо кхуьнца, лата дагахь:- Хьо стаг велахь, иштта оцу метте вола, - аьлла.\n- Вайшиннах суьйле мила ву цкъа къастор ду вайшимма, - аьлла вукхо, - наха вуьйцуш волу харачойн Зеламха ша ву-кх хьуна, шена т1ехула долу верта даржош д1а а дахийтина.\nВерта охьакхоьссича, нахана гина боху цуьнан дег1аца долу герз.- Хьо стаг велахь, айхьа йиллинчу метте д1авог1ур хьо,\n- аьлла, шен дина т1е а хиъна, иккхина ваьлла вахана боху харачойн обарг Зеламха. 1\n5Категория: Проза | Добавил: kav-kaz (31.01.2011) Просмотров: 1870 | Теги: проза, Проза на чеченском языке\nПриходит ингуш(И)в ювелирный магазин в пригородный районАлбаков Ахмет Изнаурович : учтя боевые заслуги ... под конвоем депортировали к семьекороче,пацан хиннав массахан кашмакш ухаш буц увзашЗаря алела на востокеМага и три невестыСценарий - СудьбаВчера питерские скинхеды избили в булочном магазине буханку черного хлеба)))))))))))))))))))))))))))))))Знай нашихРазлукаСлучай в Ингушетии (на дороге)


Мохк жима хиларе терра, махкахь лоьраш цатоаре а, ткъа болучу говзанчийн декъо нахера кхаьънаш дахаре терра, сиха даьржа Нохчийчохь дарбанхошкара долу сакхт. Кхел хилла яцахь а, бахархоша кар-кара а луш дуьйцу кху деношкахь лоьран бехканна жима стаг валарх лаьцна.\nСоьлж-ГIалин Ленинан кIоштан талламхоша кху беттан 25-чу дийнахь бехктакхаман гIуллакх долийна «Берс» цIе йолчу лоьрийн центрна дуьхьал, цуьнан говзанчаша операци йина I6 долу кIант валар бахьаненна. Пластика операци еш этIийначул тIаьхьа масех сахьтехь бен ца ваьхна кхиазхо.\nИ веллачул тIаьхьа говзанчаша динчу зераша гайтина цуьнан Iожалла кхачар бахьана дагца цхьа сакхт хилар дуй. Билгалдаьлла цунна лоьраша операци кхачо йоллуш, массо агIор талламаш а бина, кардиолагах а, педиатрх дага а бевлла, цара хIун боху а хьаьжжа, йина цахилар.\nЦкъачунна ишта шеко ю талламхойн кIант кхалхар хьокъехь. Могушаллин министаралло цхьана а кепара хIума хааме доккхуш дац и бохам бахьнехь, ткъа юстицин министаралло гIардаккхарца ООО «Лоьрийн центр «Берс», Iедало бакъо а елла, болх бан йолаелла 2013 шеран ГIадужучу- баттахь дуьйна.\nЛоьрашца йозаелла ишта цхьа бохаме меттиг нисьелча могIарерчу наха, билггал хилларг хIун ду а хууш, шаьш мел дуьхе кхуьуш бацахь а, кхоа ца бо лоьраш.\nУггар хьалха цара уьш нажжаз бо ахчане марзбелла бохуш. Цу могIарера хьажам болчех ву Шелан кIоштера гIеметта хIиттина бахархой Муса а, Бакар а.\nМуса: «Наркоз-маркоз а ловр ю-яц хьовса ма безара уьш, шадерг ахчане дирзина ду хIара массанхьа а. Хьо мичча вахарх ахча дIадала деза. Ахь шен хенна йогIург дIакхачаяхь, лоьраш тIома бевлча санна маса лела хьан гIуллакхашка хьожуш. Мехкан куьйгалхочо лоьралла маьхаза ду боху баха-м. амма да-м дац»\nБакар: «Суна хетарехь оцу кIентан дас, нанас, хьалххехь ахча дIаделлехь, цара дан мел дезарг дина хир дара шен хеннахь. Операци а йина тергамзха витинчух тер аду-кх цара иза».\nЦхьаболучара бахархоша лоьрашкара йовлу ледарлонаш говзалла цатоарца дузу. «Делахь а,- боху цара,- бан ма беззара, хьаннал болх бийраш а бац кIезиг».\nИштачех ю Шелан кIоштан Чирин-юьртара яхархо Рукъидат а.\nРукъидат: «Говзалла ерш ба-м бу, дукха бацахь а. Делахь а хьалхалерчуьнга хьаьжча, хIинца пIелгашца багарбан йиш йолуш хир бу, делахь а дехьа - сехьа ваьлча санна-м бац. Ша бан ма- беззара болх беш берш а бу, оцу соьме дог дохуш берш а бу.\nДера дика лоьраш а ма бу. Уьш алсам бу аьлла а хета суна-м. ХIинцца жимма хан яьлча махкара лоьралла хаъал лакхадер ду аьлла дегайовхо-м ю, Дала мукъалахь».\nБилггал хилларг хIун-мила а ду ца хууш, оцу кIентан Iожалла бахьнехь, стоьла тIе буй бетташ санна, хадам боллуш къамелаш дар нийса ца хетачех ву, 30 шарахь гергга лоьралла лелош схьавогIу говзанча-терапевт Хизар. Цо ишта, оьзна-а довзийтира цу хьокъехь шена хетарг.\nХизар: «Бахьана, дан ма-деззара зераш ца дина хила а там бу. Операци операци ма юй пIелган маIар бен ца яккхахь а дIа. ЦIерачийн бехк хила а тарло, шен хенна лоьрашна тIе ца вигарна. Жима ву, воккха хилчахьана толур ву бохуш, вуьтуш меттиг а хуьлу. Лоьраша тIевола аьлча, ца воьдуш меттиг а хуьлу.\nЦунна дан ма-дезза зераш цадарна цунна и хиллехь, тIаккха лоьрийн бехк хила а тарло. Вуьшта аллергически шок бохуш цхьа хIума ду, молханаш ца ловш. Иза хьалххехь хаа йиш йолуш хIума дац. И ца хууш хила тарло. Цу кIантана и мехий тоьхна а, хIума а ца хилча, и аллергически шок хила сахьт дац, талламаша гойтур ду».\nСоьлж-ГIалахь дарбанан цIийнехь операци еш этIийначул тIаьхьа, ши-кхо сахьт даьлча I6 шо долу кIант кхалхар хьокъехь къамел динчу лор Хизарс, дуй а ца хууш цуьнца шеца цхьа айп-лазар хила а тарло боху ойла-хьажам а бу баха хьакъдолуш.\nСтенна аьлча, могашаллин министаралло, масех шо хьалха, официалан Iорадаьхначу терахьашца Нохчийчохь дуьнентIе мел долучу берех 40% дегIаца цхьа сакхт-айп долуш дуьнентIе долуш ду.\nМасала ишта зер-талламаш бина хIинцачул исс шо хьалха. Лоьрийн урхаллин хьостано чIагIдарца 2006 –чу шарахь махкахь дуьнентIе даьллачу 5 эзар берах 2 эзар сов цхьацца лазарш долуш хилла. И гIайгIане терахьаш хьесапе эцаро йойту ойланаш а яц дог делош.\nХизар: «Бахьана, дан ма-деззара зераш ца дина хила а там бу..."


"Лезгинка" хелхаран школа схьайоьллуш ю Кишинёвхь\n"Лезгинка" хелхаран школа схьайоьллуш ю Молдован коьртачу гIалахь Кишинёвхь. Цуьнан куьйгалхо ву Дагестанера халханча Калоев Заур. Цо хIинцале а схьайиллина куьйгалла деш ю цу махкахь хелхаран ши студи – Комратехь а, Чадыр-Лунгехь а, хаам бо "Publika TV" телеканало.\nКалоевн хелхаран тобанехь 50 сов бер ду 8 а, кхин лакхара а шераш долу. Концертан костюмаш царна тоьгу Гуьржийчохь.\nДукха хан йоццуш Кишиневехь хиллачу "Кавказ 2019" дуьненаюкъарчу фестивалехь Калоевн хелхаран тобано хьалхара меттига яьккхира. Карарчу хенахь Молдовера халханчаш кечлуш бу Соьлж-ГIалахь хин йолчу фестивалехь дакъалаца.\n"Калоевн берашна юкъахь йоIарий а бу. Ши шо ду 13 шо долу Мария Чебан "лезгинка" халхар деш йолу. "Со юкъайолу кIант санна, ткъа халхар дерзош ас цIеххьана коьртара куй дIабоккху ", - со йоI юй хааро вуно онда Iаткъам бо хьажархошна, дуьйцу Марияс . Карарчу хенахь Молдовера хелхрхой кечлуш бу Соьлж-ГIалахь хин йолчу фестивалехь дакъалаца. Уьш цига кхайкхина Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана", - яздо "Publika TV" телеканало.


Дзортов Тимур - ГРУ-н шпион - полицин каравелла Украинехь\nУкраинан Кхерамзаллин урхалло полице талла дIаделла Оьрсийчоьнан ГРУ-н (тIеман иччархойн урхалла) белхахочун, ГIалгIайчуьра схьаваьллачу Дзортов Тимуран гIуллакх.\nОцу хьокъехь хаамбина Урхаллерчу пресс-гIоьнчас Гитлянская Еленас. «Талламаш оха беш бац, полице дIаделла гIуллакх, кхин цунах лаьцна дийца суна ца хаьа», - аьлла цо.\nХьалхо Кхерамзаллин урхаллехь кьуйгалдинчу Грицак Василийс а, Украинан Инарла прокуроран гIовса Митиос Василика а хаамбира, Оьрсийчуьра хьовсийначу шпионийн тоба лаьцна аьлла. Царех цхьаъ вара ГIалгIайчоьнан коьртехь лаьттинчу Евкуровна хадеш Iийна Дзортов Тимур.\nДзортовс ша а, шен кхечу цхьана накъоста а Украинехь кхочушъян еза Iалашо ю оцу пачхьалкхан Кхерамзаллин Урхаллера цхьа белхахо вер, элира ша лаьцча. И ши стаг шайн некъ кхочушбан гIертачу муьрехь лецира Украинан низамхоша.\nУкраинан полицерчу пресс-гIоьнчас шегахь яц Дзортовх лаьцна информаци, элира, шега «Кавказ. Реалиино» комментари ехча. Амма полицех жоп лучу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу векало дийцира Дзортов лаьцна – цунна хетарехь, иза декъахь а волуш, лаьцна кхобу шпионийн тоба хийца тарло Украино шен Оьрсийчохь бохкучу политикан тутмакхех.\nУкраинерчу вайнехан диаспорерчу хьасташа бахарехь, ГIалгIайчохь нах лечкъош а, уьш тIемалой бу бохуш, тIехь гIело еш а хьийзиначех ву Дзортов.\nУкраинерчу вайнехан диаспорерчу хьасташа бахарехь, ГIалгIайчохь нах лечкъош а, уьш тIемалой бу бохуш, царна тIехь гIело еш а хьийзиначех ву Дзортов.


ТIелеттачу Оьрсийчоьнан эскаршна дуьхьал украинхошкахьа тIемаш беш нохчийн ши батальон ю. Цхьахйолчун куьйгалхо ву – Осмаев Адам. Дудаев ДжовхIаран цIарах батальонан урхалла дан иза хIоьттира 2015- чу шарахь, Дебальцевохь хьалхара командир Мунаев Iийса вийначул тIаьхьа.\nПутин Владимир вен Iалашонца тIелатар кечдеш хиллера аьлла, бехкевина Осмаев, - нохчийн лоруш долчу тайпера ву. Республикехь мехкадаьттан индустрехь куьйгалла деш вара цуьнан да, деваша Нохчийчуьрчу парламентан куьйгалхо а, Федерацин Советан сенатор а лаьттира. Осмаевн хIусамнана – Окуева Амина – йийра командирна 2017-чу шарахь шолгIа кIело йича.\nКавказ.Реалиица хиллачу интервьюхь Осмаев Адама дийцира, ша оьрсийн эскаршна дуьхьал стенна лаьтта а, Оьрсийчоь Украинана тIелатар нохчийн тIемашца муха догIу а.\n– Со кхетарехь, хьо тахана Украинехь ву. Отрядца вуй хьо?\n– ХIаъ, ву дера.\n– Маса ву шу?\n– Оха и хоуьйтуш дац. Экаме информаци ю иза, тхайн ма-хуьллу и гIара ца яккха гIерта тхо.\n– Шун отрядехь – тIеман зеделларг долу нах буй? Беккъа цхьа нохчий бу уьш, йа кхечу къаьмнашкара нах а бу шуьца?\n– Юьхьанца дуьйна дуьненаюкъара машарбаран Дудаев ДжовхIаран цIарах батальон олу оха тхайх. И бохург хIун ду, тхоьца кеп-кепарчу кхечу къаьмнийн векалш а хилар. Дуьххьара алсамох нохчий бацара, украинхой бара дукхахберш, Гуьржийчуьра а, Азербайджанера а нах бу тхоьца. Хилла а бу, хIинца а бу тхоьца зеделларг долу эскархой нохчийн тIамех чекхбевлларш а, Афганистанехь хилларш а.\n– Львовна гергахь вовшахтухучу кхоалгIачу отрядах лаьцна хууш хIун ду шуна?\n–Ма-дарра суна хууш дац, хьуна чулацам боллуш жоп дала. Хууш дерг ду, тайп-тайпанчу каналашкахула схьабахка хьийзаш дуккха а нах хилар, Украина Iалашъеш, схьакхета.\n– ХIара тIом хьуна коьрта стенна бу? Хьайн бекхам бар санна хIума дуй иза хьуна?\n– Сан сайн хIума хIара цкъа а хилла дац. 2017-чу шарахь эшам хилла суна, сан хIусамнана Амина йийча. 2000-чу шеран юьххьехь ваьлла со кху новкъа, 20-х сов шо а ду со кху некъа тIехь волу. Сайн доьзалх хаьдда со, Оьрсийчоьнна муьтIахь бу уьш, эр ду-кх. Уьш гуттар а бара Iедална гергахь нах. Сайн гергарчаьрца а, сайн нахаца а зIенаш яйна сан.\nСуна хIара – бекхам бац, хIара сан декхар ду. Сан декхар ду, бусулбачун а, боьршачу стеган а, адаман а санна. Оккупант тIелетча, даймохк Iалашбар ду. Тхан республика, пачхьалкх къона хиллехь а. Тхоьца куьйгаш яздинера Оьрсийчоьно, факташкахь тхо дозуш дацара. Тхайн декхар кхочушдора оха, кхин хIуммаъ дацара.\n– Тахана Украинехь дерг хьуна хIун ду?\n30 шо хьалха боллабеллачу тIеман тIаьхье ю-кх хIара\n– Тоххарлерачу тIеман тIаьхье ю-кх хIара. ХIалхалерра арми ю, хIетахьлерра зуламхой а бу. Кавказана 600 километар дехьа баьккхина тIом бу-кх хIара, вуьшта аьлча. Хьалхалеррачу мостагIца тIом беш ду-кх тхо. Тхан президент Дудаев ДжовхIар олура: Украинаца тIом хир бу. Тхуна хаьара, и хила йиш юйла, - тхо бакъдолу Украинан агIончаш ду.\nТхоьца болу дукхахберш – Украинан бахархой бу, кхузахь бина нохчий а бу. Украинехь маршо ю, Оьрсийчохь йоцу. Иштта динан маршо а, дешан маршо а, ойланан а, кхиндолчун а… Амма тхуна 30 шо хьалха боллабеллачу тIеман тIаьхье ю хIара.\n– Ахь нохчийн тIемаш хьаххинчуьра, алахьа, Адам, федералан эскарша Нохчийчохь лелийнарг дагатуьйсий хьуна хIинйца Оьрсийоьно лелочо?\n-Оха дика зийна хIара арми а, хIокху пачхьалкхан куьйгалхо а, цундела тхуна церан тактика а, цара дийриг а, хууш ду, кхеташ ду. Украинхошна шок хилла цунах, цара маьрша гIаланашна бомбанаш еттар. Ткъа оха цкъа лайна а ца Iа хIара дерриг а. Тхуна хаьа, оккупаци йинчу дозанашкахь хиндерг. Зачисткаш, Iазапаш, кхел йоцуш нах байъар. Тхайн ницкъ ма-кхоччу, гIо дан хьийза тхо, хIара дах ца далийта, оккупацех маьршадовла, Украинехьара баларш кIезиг хилийта. Дуьненан юкъараллин гIоьнца, тхайн ницкъ кхочур бу аьлла хета суна. Нохчийчохь цхьанхьара а кхача орца дацара, цундела цигахь дахделира, дуккха а цIий Iаьнаш.\n– ХIокху тIамехь дакъалацар – хьайн бусулбачун декхар ду элира ахь. Жимма кхетош алахьа, муха, хIунда бу хьуна Украинера тIом коьрта, хьуо бусулба хиларе терра?\n– Кхузахь бинчу бусулбанашна, тхоьца болчарлахь дуккха а бу уьш, цара Iалашйо шайн хIусамаш, шайн доьзалш, шайн бахам, шайн динан маршо. Кхузахь маьршша дин лело йиш ю церан- Оьрсийчохь иштта дац. Тхуна хаьа, бусулбанаш боцурш а, ламастин динца боцу керста нах а магош бац, цхьайолу книгаш йоьхкуш ю. Бусулбачийн классикан литература. Имамаш чубухку, бойъу.\n– Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа джиIадан тIом бу боху хIара, Оьрсийчоьнан агIор оцу тIамехь нохчаша дакъалацарх кхетош. Хьуна муха хета цуьнан дешнаш?\n– И муфтийш муха бу аьлча, КГБ-н муфтийш бу, керла хIуммаъ дац цигахь. Изза Кадыров Ахьмада а, ша муфтий волчу хенахь, кхайкхамаш бора Оьрсийчоьнна дуьхьал джихIаде довла бохуш, цул тIаьхьа Оьрсийчоьнехьа къамелаш дора. Церан коьрташкахь и дерриг а муха тарло? Хьанна дуьхьал белахь а – церан гуттар а джихIад хуьлу. И нах бохкабелла бу. Дан хIуммаъ дац, хIора пачхьалкхехь бу иштта бохкабелла нах, нахана тIахь са еш, къа дуу нах, шайн къам а, дин а, йоллу адамалла а юхкуш. Муьлххачу динехь а, Iедалан бакъонца а – пачхьалкхана ямартвалар ду иза. Цкъа ямартваьлларг, юха а вер ву: цара Оьрсийчоь а юхкур ю, дикка шайна мах лахь.\n– ХIокху тIамехь Кадыров Рамзанан дакха муха го хьуна?\n– Путинна хьалха хаставала хьийза Кадыров, цуьнан фаворит хила. Шен куьйгакIел болу нах бахийта гIерта иза, цаьрга Путинан дуьхьа цхьа Iалашонаш кхочушъяйта – и ду-кх дерриг а, ца кхета хала а дац.\n– Ша Киевна гергарчу Гостомелехь ву бохуш, цо ден дIахьедарш муха тIеийцира ахь?\n– ТIамна 30-40 километар гена а бевлла, оьрсашна тIехьа а лечкъина, даим роликаш йоху цара. Тхуна ца хаьа, оцу тиктокершна тIе тхо муха кхочур дара, ткъа Рамзан а царех цхьаъ ву. Пиар лелош. Массарна а хууш ду, уьш [кадыровцаш] тIамна генахь буй а, цара нахана къоланаш дой а, котамаш лечкъайой а.\n– Ткъа стенна оьшу Кадыровна и пиар?\n– Путинна хьалха ша чIогIа ву аьлла, дIагайта, хIунда аьлча, Оьрсийчоьнан цхьахйолу ницкъ болу структура иза хиларна, царна юкъахь къийсамаш бу. Мидалш яхарехь, лакхабахарехь, иштта кхин дIа а. ХIора инарлина ша уггар а хьалха схьаяккха лаьа, хIуъа а елахь а. Оцу ницкъахошна юкъахь шен маьIналла гайта лаьа цунна, эскаран коьртера хьаькаман омраш массарчул а дика кхочуш ша до алийта.\n– Шун батальонан украинхойн Iедалхошца юкъарлонаш муха ду? Мича буха тIехь ду уьш?\nХала хеташ делахь а, баккхий тIемаш бан дезаш ду тхо\n– Эскаран коьртачу хьаькаман куьйгакIел ду тхо, кхечаьрга а кхайкхам бо оха, тIеман хенахь оцу вертикалехь дIанисло аьлла – Iаламат чIогIа оьшуш ду иза. Вертикаль мел ю а, тIеман буьйралла мел ду а, массара а цхьаьна Iалашонаш кхочушъян еза. Оха-м вовшашца зIе тосур ю, дага а дуьйлур кеп-кепарчу урхаллашца тхаьш дечуьнца. И мелю, и вертикаль, иза ларъян а еза, чIагIъян а еза, цхьаьнакхета а деза.\n– ХIинцале а тIамехь дакъалаьцний шун батальоно?\n– Цигахь гIо деш ду тхо, Iаламат чIогIа оьшу цигахь тхоьгара накъосталла.\n– ТIамах хIинца а Iоттаделла дац бохург дуй иза?\n– Ас дIа ма боху: тхо цигахь ду, тхо оьшучохь. Лаккхара а. Цаторийла хилахь, тIемашкахь дакъа а лоцур ду.\n– Хьуна хетарехь, Украинехь нохчашка йолу ойла муха ю?\n– Оцу тиктокерша, эр ду-кх вай, еш йолу антиреклама бахьанехь нохчашка йолу дог-ойла Iаламат вон ю Украинехь. И хийца хьийза тхо тхайн ма-хуьллу, оцу агIор боцу нохчий а буй гайта гIерташ.\n– ТIамца доьзна кхин дIа хиндерг муха хир ду аьлла хета хьуна? Муха боьрзур бу иза, мел бахлур бу?\n- Суна хета, халахеташ делахь а, баккхий тIемаш хир бу аьлла. Церан коьрта Iалашо –Киев ю. Цкъачунна ницкъаш ца тоьа церан, амма шайн тобанашкахь хийцамаш бан гIерта уьш. Кхечу агIор Киев схьаяккха хьовсур бу. Ма-боггIура гIуллакх ца хилира церан, цундела, баккхий тIемаш Киевехь а, Укрианан къилбехьа а хир бу аьлла, ю сан ойла.\n– Адам, хьан гергарнаш Нохчийчохь бехаш бу, хаьий хьуна Нохчийчуьрчу хьолах? Муха ду и?\n– Со зIенехь вац Оьрсийчуьра а, Нохчийчуьра а гергарчаьрца. Амма суна хууш ду цигарчу хьолах, кхечу хьасташкара. Украинхошкахьа бу нах. Бахархой бу ас буьйцурш. ХIаъ, тIамехь болу кадыровхой а, церан гергарнаш а хир бу дера Оьрсийчоьнехьа. Амма царна гуш ду, хIара бакъонца лелош хIума цахилар а, украинхой бакъ буй а. Уьш кхета цунах, царна хаа а хаьа.\n– ХIун аьлла хета хьуна, тIамца йолу хIара йоллу историно, санкцеш бахьана долуш, шеко йоцуш, мискачу нахах хьакхалуш ю, оппозицехь болчу нохчийн тIегIанна цо Iаткъам бийр буй?\n– Со тешна ву, хIара тIом боьрзур бу цхьана кепарчу халонех чекхбаьлла. Оьрсийчоь оьшуш боьрзур бу. Кавказехь а Оьрсийчоь оьшуш. Кхетам болчу нохчийн дезар ду Нохчийчохь къепе тоян, оьрсийн Iедал доьхча. Къепе нисъян еза, лулахошца уьйраш дIатийса а. Гуьржийчоьнца, Украинаца. Унитаре пачхьалкхана санна, атта хир ду дийна йиссар лардан. Ткъа Оьрсийчоь, химера хиларе терра, оццул йолу санкцеш а, Украинехь эшам а хиллачул тIаьхьа, тамаш бу йисахь. Дукха а болх бу бан безаш! Цундела кхузахь Украинаца уьйраш туьйсуш ду тхо, Кавказехь къепе тоеш цаьрга гIо дайта.\nВукху нохчийн батальонан лидеро – шейх Мансуран цIарахчу – ЧIебирлойн Муслима Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь дийцира, шен мостагI мила ву а, Кадыров шена дош стенна ца хета а, Нохчийчуьра беллачу ницкъахойх Москвано дIахьедечу терахьех теша стенна мегар дац а.


Байначу гIалгIайн гергарчара пикеташ йолийна Мисаран векалтехь\nМисарахь вайначу пхеа ГIалгIайчуьрчу студентийн гергарчара кхааридийнахь Москохарчу пачхьалкхан векалте дехар дина, шайн нах схьалохуш гIо доьхуш. Ишта дIахIиттина пикет а дIаяьхьна цара гIишлонна хьалха, шайн кIентий схьабоьхуш.\nМаршо Радионо яздира, Мисарахь вайначу ГIалгIайчуьрчу пхеа студентах хаам бац, я уьш болу меттиг юьйцуш а яц аьлла, "Кавказан узел" агенталлана тIе а тевжаш. Вайначех цхьахволчун, Плиев Рамзанан йишас кхачийнера агенталле и информаци.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло довзийтира, шайна хетарехь, гIалгIайн пхи студент Мисарахь дIалацаран бахьана. Оцу пачхьалкхехь еххачу ханна хила бакъо а йоцуш, доьшуш, бехаш хилла уьш аьллера министраллехь.\nКхааридийнахь консулан гIоьнче яздина кехат-дехар чуделла байначу кегийрхойн гергарчара, шайн берийн а, цара доьшучу меттигийн а цIераш билгалйохуш.\nДугиева Джанната "Кавказан узел" агенталле бинчу хаамашца, иза йоцург а, кхин а виъ стаг веара цуьнца Оьрсийчоьнан векалте. Шайгара кехат схьаийцира, амма къаьстина элира цара, "консулалла Оьрсийчоьнан дозан тIехь бехачу Мисаран бахархошна гIо латтош ю, Мисарахь байначу оьрсийн бахархошна гIо ца латтадо" шаьш аьлла.\nВекалтан гIишлочуьра арабевллачул тIаьхьа цхьааллин пикеташ дIаяьхьна байначийн гергарчара, Iедалхошкара бакъо а ца йоьхуш.\n"Марсхьокху-беттан 14-чохь Оьрсийчоьнан пхи вахархо дIалаьцна Мисарахь. Схьало тхан кIентий" аьлла, плакат кара а эцна, лаьттира уьш. Новкъарло ца йира шайна цхьаммо а, векалтан белхахочо тIе а веана, шен телефонца сурт даккхар доцург аьлла, дийцина Дугиевас.


Шира гIап а йохош, Зилгера БуьритIе…\nЗильгинское городище, памятник аланской культуры, Северная Осетия / Zilginskoe fortification, a monument of Alan culture, North Ossetia\nАланийн тIаьхьало дIахьокхуш ю экскаваторшца\nЗилги юьртахь карийна шира гIап а хьошуш, буьллуш бу Къилбаседа ХIирийчохь Мазалкера БуьритIе боьду машенийн некъ. II-V бIешерашкара аланийн бахам хIаллак ца байта арабевлла археологаш а, могIара жигархой а, ткъа царна дуьхьаллаьтта кхузаман хьашташ кхочушдан гIерта хьаькамаш.\n"Кавказ.Реалиино" хьалхо дийцира яхначу заман тоьшалла дийна дисийта гIертачу жигархоша некъан белхаш сацабайтарх лаьцна. Юьхьанца Къилбаседа ХIирийчоьнан некъийн урхаллин куьйгалхочо Солиев Тариэла, историна пайде хIума яц, бохура, Зилгерчу гIопехь. Иза харцвеш видео яржийра жигархоша – гайтира цигара уьншарахьлера пхьегIаш, кешнаш-катакомбаш.\nЦул тIаьхьа, бакъду, пачхьалкхан "ХIирийчоь-Ирыстон" телеканало шира гIап йоха цаяйта ара ца бевлира, аьлла, бехкбиллира археологашна а, бахархошларчу жигархошна а.\nШирачу бIаьрзнашна гонах тийналла лаьтта. Йохонза йисина гIап, истори, ларъеш ца го стагга а – бац кхузахь юкъархой. Церан берриг а тIом социалан машанашкахь бу», - бохура тележурналисто.\nЯн а ю кху деношкахь Зилги тийна. Бац цигахь археологаш.\n«Низам ду пачхьалкхехь ишта меттиг карийча, ца могуьйту цигахь белхаш бан археологашна, некъ буьллучарна муххале а мегаш дац и тайпа меттигаш йохо. Москвара бакъо луш долу кехат карахь хиллалц, талламаш бан йиш яц ур-атталла Къилбаседа ХIирийчоьнан историн, археологин институтан а. И бакъо а йоцуш болх болийнарг зуламхо лору. Ткъа гIопанна тIе Iедалан тидам берзор некъ буьллучарна тIехь ду. Соьга кхаьчначу информацица, некъийн урхалло хIинцца бен ца хаийтина говзанчашна шайна Зилги юьртахь шира гIап хааеллийла»,- элира "Кавказ.Реалиига" историка, юкъараллин жигархочо Цагараев Марата. Иза вара дуьххьара гIап йохош ю аьлла орца даьккхинарг.\nГучуяьлла шира гIап йоллушехь, цунна тIехула некъ буьллуш хьийзачу Дагестанерчу белхалошна (цигара ю некъан белхаш бан ялийна тоба) дуьхьалбевлира меттигера кегий нах. Тохар-Iоттар ца хиллехь а, цара девнаца, машенаш чуьра охьа а бохуш, совцийра истори хьоьшуш хьийза белхалой.\nЗамано лаьтта буха даьхьина Зилгерчу гIапан оганаш, 3-5 метр бухахь ду кешнаш-катакомбаш. Адаман чалхаш карайора цигахь некъ буьллучу юкъанна. Хьалха оцу меттехула йолуш яра цхьа готта некъан аса, хIинца цигахь хир бу 38 метр шуьйра трасса.\nБIешерашкахь аланийн оьмар къайлахьош лаьттинчу гIопан кхо метр дIахьашна экскаваторша. Гуш ю цигахь адамийн а, дийнатийн а даьIахкаш, йохийначу пхьегIийн гаьргаш. Катакомбаш а ю хьейина, тIе керла латта хьаькхна царна.\n«Йохийнарг ю историна вуно мехала гIап – 3 эзар квадрат метр хила тарло иза. Йисинарг мукъа а еза кIелхьаръяккха», - аьлла хета Цагараевна.\nИсторика дагалоьцу массех шо хьалха, федералан «Кавказ» трасса буьллуш махкарчу Кировн кIоштахь Змейскехь катакомбанийн кешнаш карор. ХIетахь дика хьавзира некъ буьллу урхалла – сихха тIеуьйзира Оьрсийчоьнан цхьацца гIаланашкара археологаш, ца йохош йисира историн объект.\nМазалкера БуьрийтIе хьош болу трасса билла 2,1 миллиард сом делла федералан центро. Цагараев Маратна хетарехь, оцу ахчанах Зилгерчу гIопанна цхьа жима дакъа дича дика дара. Иза ден а йина, туризман хазанех дIатоха мегар дара. Амма буьллуш болчу некъо, нагахь санна цуьнан проект карла ца яккхахь, цхьа а тIаьхьало ца юьту гIопана.