Даиман а маршо лоьхучу нахаца хилла нохчийн къонахий\nФранци -- Машаран маршехь дакъалоцуш бу нохчий, 11ГIад2014\nУкраинин а Оьрсийчоьнан а тассадаларехь шина а агIор дакъалоцуш нохчийн къомах болу нах бу. Амма берриш а бац царех нохчийн къоман агIо юхьаралаьцна цига бахана.\nВевзаш волу нохчийн тIеманийн турпалхо а, хьалхара а, шозлагIа а тIемаш болчу хенахь йоккхачу тIемалойн тобан баьчча а хилла волчу Мунаев Iисас, Нохчийн Ичкери Республикан инарла а, Соьлжа-гIалин комендант а хилла волчу, масех кIира хьалха журналисташка интервью елира, ша а, шен накъостий а, тIаьхьарчу иттех шарахь Европехь бехаш хилла болу, Украинехь муха нисбелла, шаьш араяьхнарш хIун Iалашонаш ю бохучух лаьцна.\nМунаев Iиса: „Со сай декхар кхочуш деш ву. Декхарш дIатакха деза олуш ду-кх. Тхуна хала долчу хенахь, нохчийн къоманна уггаре а хала мур тIехIоьттинчу хенахь, Украинин тоьллачух кIентий сан къомана а, сан махкана а орцах бевлира. ХIинца оха сацам бина, цу гIоьнна дуьхьал гIо дан хан тIекхаьчна аьлла“.\nИ къамел хаамийн гIирсаша даржийначул тIаьхьа гучуделира, Нохчийчурчу Оьрсийчоьнна муьтIахьчу Iедалийн векалшна и хIума вуно гома дуйла а, иза царна новкъа деънийла а. Дукха хан ца елира интернет машанехь шайн цIераш а йохуш, шаьш цхьанна а омрица а доцуш, шайн маьршачу лаамца Мунаев Iиса лаха а, цунна бекхам бан а Украине баьхкина бу боху къамел деш болчу, тIеман духарш доьхначу наха шайгара хаам дIабазбале. Иштта дуьйцура цара:\nУкраинехь Оьрсийчоьнехьара тIом беш болу нохчийн бIаьхой: „23 шо хан ю боху ахь хьуо тIом беш волу. Царех 14 шо Европехь даьккхина ахь. Церан юург юуш ваьхна ву хьо. Церан юучунах мах дIабала схьаваийтина а ву хьо хIоккхуза. Декхар дIалуш ву боху ахь хьо. Ахь декхар мичахь лур ду кхечу къомана? Хьайн къомана а ямарт а хилла, едда лелаш пхьагал ю-кх хьо“.\nХIун къуьйсу-те Оьрсийчоьнан олаллех маьрша яла араяьллачу Украинехь нохчийн къомах болчу я нохчийн мотт буьйцучу наха? БIеннаш шерашкахь нохчийн къомана тIехь таIзарш латтийначу пачхьалкхана тIе а хIоьттина, цуьнан бахархойл а хьалха а буьйлуш, цигахь Кремлан луург тIедаккха бахнарш, багахь буьйцуш нохчийн мотт а болуш, кхайкхош „такбир“ а долуш, ирах ийдеш хьажо пIелгаш а долуш, муха хуьлу-теша нохчийн къоман сий лардан арабевлла? Ткъа цара кхерамаш туьйсуш болу и вукху агIонан векалш?Мунаев Iисайн накъостий а, цаьрца дог-ойла ерш а буй-те къоман лазам арабаьккхина лелаш? Я и ший агIо а – царех харц-бакъ муьлхарниг ву муха кхета деза?\nЦу хеттаршна жоьпаш, интернет машанехь бIеннаша нохчийн кегирхоша сел баккхийчу къийсамашкахь кху тIаьхьарчу кIиранашкахь лоьхуш делахь а, амма тергамхошна а, аналисташна а, ткъа уггаре а хьалха историн Iилманчашна а вуно атта хетало. Нохчийн къоман башхаллехь цхьаъ хилла ю, цара дийцарехь, даима а харцо ловчарна тIехIоттар а, гIийлохчаьргахьа гIо даккхар а. Даима а ца хуьлу нохчийн къомана цу шен амалах пайда балар.\nМелхо а, сих-сиха нисло и цуьнан догцIеналла а, яхь а кхечу, нуьцкъалчу я тIеIаткъамечу, ницкъаша шайна саяккхарехь я пайда барехь, я шайн цхьа политикан интерес толийтарехь пайда оьцуш. Амма хIетте а и гIийлачуьнга гIодаккхар – нохчийн къам кхолладаларан баххашкара схьадогIуш Iадат ду, аьлла, тешна ву вевзаш волу нохчийн историк Абумуслимов Сайд-Хьасан.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: „Иза вайн къоман историца доьзна хIума ду. Вайн историн башхаллийца доьзна хIума а ду. Маршо езаш а, и маршо ларйина а къам вай хиларца. Вай кхечу къаьмнел тоьлла я гIолехь ду бохург дац иза. Маршо бохург цхьа дош хилла ца Iа. Маршо езаш верг харцонна дуьхьал хуьлуш ву, гIелонна дуьхьал хуьлуш ву. И хIума вайн къоман цIийца долу хIума ду. Вайн къам кхолладаларан башхаллийца доьзна хIума ду иза“.\nИзза ду, Абумуслимов Сайд-Хьасанна хетарехь, таханлерчу чолхечу хьелашкахь а империн кIецигш гойтучу Оьрсийчоьнна дуьхьало ян гIертачу Украинин халкъехьа гIо а лаьцна, шайн дахаран аьхналла а йитина, Мунаев Iисас куьйгалла деш йолу Машарбаран батальон цу махка яхаран бахьана а.\nАмма нохчи бевра буй-теша кху хийцаеллачу заманчохь а, 2I-чу бIешеран дуьнен чохь тIом баьл-баьллачу ихна? Хийца дала догIий-те нохчийн къам а, даима а, Сайд-Хьасана ша ма-аллара, даго лелош къам долчуьра? Хийцаделаллачу дуьненан хьелашца хийцадала гIоьртинехь хIун дара-те нохчийн къам а? И хеттарш делира Маршо радионо историн Iилманче Абумуслимов Сайд-Хьасане\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: „Иштта хаза гIиллакхаш а, амалш а йолу къам дан йиш яц аьлла тешна ву со. И дика агIонаш вайна юккъера дIаевллча, хьо дог схьадиллина хилар дIадаьллча, тIаккха вайн къомах кхин къам хир ду. Адам адаман гIортор ю, дине диллича а, адамийн Iадаташка диллича а.\nВайн къомо лардина дара и хIума хIинцалца схьа. ХIинца-м цхьацца бахьанашца тIаьхьарчу заманашкахь талха-м телхина вай а цу тIехь мелла а. Суна вайн къоман и дика агIо лар а еш, иза дIа а ца тоттуш, вай дозалла деш йолу вайн къоман башхаллаш лар а еш, кху дуьненахь даха цхьа некъ лаха беза аьлла хета. Вайна лиъча, вайна иза карор бу аьлла а хета“.\nДуккхаъчу тергамхошна хетарехь а, ткъа иштта Украинерчу хьолана тIехь терго ечу бIеннаш нохчийн кегирхошна хетарехь а, Мунаев Iисас куьйгалла дечу нохчийн а, кхечу къаьмний векалш декъа болу Машарбаран батальон Украинин къомана гIоьнна яхар – иза цхьаццаболчу Оьрсийчоьнан ницкъийн декъа цигахь къепе дацарш лелочу нохчийн мотт буьйцучу наха къомана тIе йожийна йолу цIе дIаяккхарехь йоккха гIулч ю. Ду иза иштта украинхой а, нохчийн а барт чIагIбарехь мехала хIума а.\nШа Мунаев Iисас цкъачунна шен агIор тийсинчу кхерамех лаьцна аьлла хIума а дац. Цуо билгалдоккхуш дерг цхьаъ ду- ша а, шен накъостий а машар баран я, эшахь, машар байтаран Iалашонашца бахана бу Украине бохург.\nДаиман а маршо лоьхучу нахаца хилла нохчий


Вашинтгон - Москох: Шемина барт беза\nГезгмашин-бутт 30, 2016\nЦкъачунна хууш дац Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министран Лавров Сергейн а, Iамеркан Штатийн пачхьалкхан секретаран Керри Джонан а пIераскан сарахь телефонехула хилла къамел хIун барт бохьуш дирзина.\nШемарчу оппозицига болу хьажам цхьана тIегIане балош хила дезаш дара иза. Оьрсийчоьнан агенталлаша бахарехь, Лавровс дIахьедина хьалхо Вашингтоной, шаьшший Шемахь тIом сацорах бина барт лелаш бу аьлла.\nИштта, цо аьлла, Шемахь Оьрсийчоьно ца леладо дуьненахь лелон дихкина герз, иза шаьш леладо, маьрша нах бойу бохучу тоьшаллаш дало а деза, аьлла.\nХьалхо Керрис хаамбинера, Вашингтон Кремлца ша бина барт юхаоьцуче кхочуш ю, цо Алеппона кеманашца ден тIелетарш совцош дацарна, аьлла. Амма Кремло ша сацор бац авиацица Алеппорчу гIаттамхошца бен тIом, аьлла даржийра стомара.


Омаев Дагун: Къоман хазна ю театр\nНохчийчоь -- Омаев Дагун, 2012\nНохчийн театро, къома дахарехь шен меттиг дIалоцуш ялахь а, тахана цо нехан синошна ойлане кхойкхуш беш болу Iаткъам, гIелбелла, аьлла билгалдоккху говзанчаш. Хьовсрахой а кIезгалуш бу, спектакль хIотто пьесаш а яц дика язъеш, аьлла тидам бо. Царах ву нохчийн гIараваьлла актер Омаев Дагун а.\nТеатран дуьненаюкъара де Соьлж-ГIалахь билгалдаьккхира оцу тIегIан тIехь къахьоьгучу белхахошца, мехка куьйгалло динчу цхьанакхетарца а, концерташца а. Иштта йийцаре йира, тахана театро къома дахарехь дIалоцу меттиг а, керла Iалашонаш а хIоттира.\nМаршо радионо, оцу къамеле кхайкхина, нохчийн цIеяххана актер Омаев Дагун. Цо дийцира, тахана Нохчийчохь театрехь долу хьал муха ду. Дуьххьара цо халахетарца билгалдоккху, театран бух латтош долу хIума-хьовсархой кIезгабелла хилар.\nОмаев Дагун: «Таханлерчу дийнахь театр шен меттахь а дера ю. Вай кхузахь актерийн факультет а ю. Кхачамбацарш а тоам ца хилар аду. Делахь а, Оьрсийчохь театр гIеллуш схьайогIуш ю. Хьалха, чIогIа тидаме лоцура театрехь васт кхоллар а, кхечуьнна а.\nТкъа, хIинца ша верг оцу эшаршний, киношний тIедоьвла. Иштта хьал дIадоьдахь театр гена гIура яц. Нахана, муха лела хаа, муха даха деза а масалш гойту меттиг ма ю. Ткъа, вайна хелхарш, эшарш, хелхарш-эшарш тIе а доьвла, театр йицйелла».\nТеатре нах оьхуш ца хиларна бехк шайна тIера дIа ца боккху театран а, кинон а артиста Омаев Дагуна. Ховсархой кегий болчу дуьйна кхио безаш бу элира цо.\nОмаев Дагун: «Театран шен хьажархо ву. Иза жима волчу дуьйнеа кхио везаш ву. берийн а, кхиазхойн театрера дуьйна кхио везаш ву иза. ТIаккха, таханлерачу дийнахь хIуна бала болу хIума дуьйцуш а хилча, хьалха вогIура оцу спектакле, жима велахь а, воккха велахь а. Къома хазна ю театр. Ша гура ву хьажархочуьнна. Шен накъостий а гура бу цунна, кхуллучу васташ тIехь.\nЦундела хьажархо кхио веза. ТIамо дина ду аьлла хета суна иза. таханлерач удийнахь, кегийчу нахе хьовса хIунда боьлху? Цара локхучу эшаршка ладогIа богIу. Тахана зама сиха ю. Оцу ойланалла хьалха йорта етташ хьалхадаьлла адам.Цхьа жимма саца а сецна, хIун хила дала теша аьлла ойла а йина хIума дан дезара. Цундела лахбелла аьлла хета суна, оцу театре богIуш долу ховсархой».\nТахана Нохчийчуьрчу театрийн коьрта кхачамбацарех, Омаев Дагунан, драматургийн тIегIан тIехь болу яздархой ца хилар хета. Дукхачу яздархошна, и болх бан ца лаьа, элира цо.\nОмаев Дагун: «ХьастагIа Кадыров рамзана гулдинчу хенахь, 14-15 стага куьг айдира, шаьш драматургаш ду аьлла. Вай махкахь 2-3 бен драматург вац. Уьш а,тIаьххьарчу хенахь, романаш тIебоьвла. Шайна атта хилийтархьам далахь а, церан атта дог тIе ца доьду иза драматургиян.\nЯздархо хиларх, хьо драматург ма вац. Хьалха секцеш яра драматургийн. Иза театрехь кхиош ма ву. Хьалха санна и хIума лелош адц, цундела, вай драматургия янне а яц-кх».\n1928 кхаччалца, Оьрсийчоьнан кхиндолу къаьмнаш санна, нохчий театр йолуш хилла бац. Культура дукхачу хьолехь, къома кхолларехула кхиош хилла. Оцу шарахь, Яндаров Мохьмада, дуьххьара театран бух бу аьлла лара мегар долуш, драматикийн гуо кхоьллинера. ХIета, баттахь шозза спектакль гойтуш хилла оцу тобано.\nНохчийн театр кхиорехь йоккха меттиг дIалаьцна луларчу Гуьржийнчоьно. 1934 шарахь, нохчийн-гIалгIайн театран Iуналла дина Тбилисерачу Шота Руставелийн цIарахчу театро. Цуьнан куьйгалхо Чхартишвили Арчил хилла оцу гIуллакхан леррина Соьлжа-гIала болх бан ваийтина.\nХIета дуьйна, хьовсархойн таро хиллера, дуьненюккъерачу драматургийн пьесаш йовза.\nТеатран шозлогIа кхоллар 1950 шерийн чакхенгахь хилла, къам дIадуохийначуьра цIа дирзича. Дуккха а гина нохчийн театаршна вуонаш а, дика заманаш а, амма ма хуьллу шен Iалашонца болх бан гIиртина нохчийн актераш, холчохь болчеран дог оьцуш, ойла ян луучуьнна и аьтто луш.


ТIекIелдинчу цIийнан балкона тIехь видео яьккхинчу зудаберийн юьхьъяьхна полицино\nГуьмсерчу бакъоларъяран органийн белхахоша массарна а хьалха дIа а хIиттийна, бехкаш даьхна, тIекIелдинчу цIийнан балкона тIехь видеош яьхначу 14 дешархочуьнгара. Видео зорбане яьккхина "ЧП-Чечня" паблико шайн инстаграмерчу аккаунтехь. Мессенджерашкахула яржийначу видео тIехь гуш ю балконан йистехь телефон а карахь, хиина йоI, шозлагIниг а тIейогIу цунна.\nОцу тIехула полицин декъе ялийнера шайн дайшца-наношца кхо йоI-кхиазхо. Царах цхьаммо кхетийнера, балконан йистте а хиъна, статусаш дIаязъеш яра ша телефона тIе аьлла. Дешархошца-зудаберашца профилактикан къамел дина полисхоша, ткъа церан дайшна а, наношна а административан жоьпалла тIедожийна, доьзал кхиорехь шайн декхарш тесна дитина аьлла.\nДахначу кIиранах Соьлжа-ГIалахь рогIера "хIумахуу нах Iорабехира". Кхо зуда яра ницкъахоша лаьцна ялийна. Меттигерчу пачхьалкхан телеканало яржийначу видео тIехь цара чIагIдо, шаьш нахана дарба лелош дара бохуш. Оцу юкъанна, журналисташа бахарехь, "жинашца тайна бу зударий".\nКамерана хьалха "къурд" аларо пайда бохьу аьлла хета нохчийн Iедалхошна. Нохчийн вице-премьерна Умаров Джамбулатна хетарехь, нахана хьалха дIа а хIоьттина гечдар дехар эхье хIума дац, мелхо а, шен сица оьздангалла а, гIиллакх а хилар ду. И практика йоллу Оьрсийчохь яржо еза бохура цо.\nКавказ.Реалиица хиллачу къамелехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан гIоьнчас, зорбанан министро Дудаев Ахьмада чIагIдора, нохчийн Iедалхоша бертаза цхьа а ца хIоттаво гечдар деха камерана хьалха, хIунда аьлча, низамашкахь магош хIума дац иза аьлла.


Яралиев Юсуп: "Къомо ца могуьйту гIиллакхаш гIелдалар"\nНохчийчоь - Нохчийн меттан дийнахь, Соьлж-ГIала, 23Охаl2014\nГIиллакх-оьздангалла кест-кеста дийцаре долу нохчашлахь. Цхьаболучарна дагахьбаллам хуьлу уьш довш гуш. Кхечара олу, иза сагатда оьшуш хIума а дац, замано ша хоржу адамна цаьрца хила догIу хатI.\nНохчийн гIиллакхаш тIаьхьарчу хенахь эшна догIу, кест-кеста гучудуьйлу юкъараллехь къомо хийра а, эхье а лерина хIуманаш, ишта хила дезаш санна.\nКъаьсттина цу могIарера, товш доцурш хаало аренца йолчу кIошташкахь. Ишта дог-ойла кхобурш кIезиг бац, амма нийса бIоста, цу хьокъехь шен маьIне хьажам болчех цхьаъ ву яздархо, меттан говзанча, махкахь дика вевзаш волу Яралиев Юсуп.\nЦуьнан тептаршкара ду дийцаре диллинарг.\nЯралиев: «Кест-кеста хеза иштта текъамаш: вайна дицлуш лаьтта нохчийн гIиллакхаш, цкъа а вайн къоман ца хилла хIуманаш юкъадевлла, дайша лелийна гIиллакхаш лело ца лаьа,царех гIортор яр эхье лору. Вайн кегий нах кхечу къаьмнийн культуре кхийда.\nГIиллакхаш гIелделла моттар даима а хилла ду, хир долуш а ду. Къаьсттина вайн къоман амалехь ду и. ХIунда туьйсу вайн дегнаш чу и кхерам аьлча, суна хетарг я суна зеделларг иштта ду: къомана ца лаьа гIиллакхаш гIелдала, къомо ца могуьйту гIиллакхаш гIелдалар. Вай кхоьру къоман сийлахь гIиллакхаш делла дIадовларна. Цундела орцадоху вайн синоша.\nАмма гIиллакхаш долуш ду, лелош а ду. Лелочо лелош ду. Ца лелочунна тIехь дац гIиллакхаш лелор, йоIа коьртахь лело йовлакх санна. Оьздачу йоIана тIехь ду йовлакх лелор, оьзда йоцчу йоIана, сица лай йолчунна, тIехь дац; цунна мега мух-мухха лела а.\nНохчийчохь лераме ду гIиллакхаш. Дуьнен чохь мичча ша кхаьчча а, вайнахана сийлахь хетта шен ворхIе дайх дисина гIиллакхаш, амма сица заьIап волчо я арахь а ца леладо, я цIахь а ца леладо».\nИшта довзуьйту Яралиев Юсупа цу хьокъехь шена хетарг.\nЯралиев Юсупан агIончаш мел бу ала хаац. Бакъду, кIезиг бац вайнехан гIиллакх-Iадаташ дицделла а догIу, хIора шарна а галдалахь бен, толуш хIума а дац бохуш сингаттамехь берш. Царех ву Новр кIоштера Расаев Хасмохьмад.\nРасаев: «Цхьа бахьна телпонаш, кампутерш ю. Кегийрхой, кхиазхой цу чохь бохкуш бу-кх, царна кхин гуш хIума а дац хьуна. Боьдуш лаьтташехь цу чохь бу-кх. Iуьйра дика а.суьйре а дика а яц хьуна. Я некъ битар а дац, хьо воьду-вогIу а дац, цунна ца го-кх хьо.\nДIадуьйцург чуцалацар бахьнехь хердолуш ду-кх Iадаташ. Ненан мотт ца Iамабо, я и Iамор мехала ца хета, ткъа оьрсийн мотт караберзор перза хIума лору дай-наноша, и ца Iемаш буьсур болуш санна».\nНохчийн гIиллакх-Iадатийн хьокъехь бахархошна хетарг морзахдуьйлуш ду. Хьаам бийриг дара, хаттар мел делларг бала кхочург а хилла, хьасартне шена хетарг далхош,къамеле юкъаволар.\nКъоман гIиллакхех гIайгIа


Украинерчу тIамна дуьхьал хIиттийначу митингашкахь дакълоцу Европерчу нохчийн диаспоро\nЧиллан-бутт 21, 2022\nГрац гIалахь хIоттийна митинг\nОьрсийчоь тIамна кечлуш хиларна терго тIеоза Iалашонца, Европерчу политикашка кхайкхамбеш тIамна дуьхьал митингаш дIаяьхьна Европехь украинхойн диаспораша. Украинера бахархой боцурш а, жигара дакъалецира цигахь гуьржийн, белорусхойн, иштта, къобал ца йинчу Ичкерия республикан диаспораша.\nАвстрин Грац гIалахь хиллачу митингехь дакъалаьцначу нохчийн жигархочо Дунаева Розас Кавказ.Реалиига дийцарехь, Solidarität mit der Ukraine ("Украинаца солидарехь".-Редакцин билгалдаккхар.) хилла митинган цIе. Цуьнан декъашхоша кхайкхамбира Европерчу политикашка, Киевца цхьана хилар а, Украинана гIо лацар а, Путинан а, цуьнан гонан а хьокъехь цхьа барамаш тIеэцар а доьхуш.\nОцу тайпа акци хIоттийра, 250 гергга стаг вовшахкхетта, Венехь а. Украинан йоккха байракх йоцург а, цигахь дIасаяржийра кIайн-цIен-кIайн Беларусин а, Гуьржийчоьнан а, къобал ца йинчу Ичкерия республикан байракхаш а. Нохчийн диаспоран векалша дийцира митингехь, шайн мехкашца Москвано лелийначу агрессех а, шайн дуьхьалоярехь зеделлачух а.\nХаамбо, оцу кепара дуьхьалонан акцеш Украинан диаспоро Германехь а дIаяхьарх. Царех дIакхийтира, цигахь беха 250 гергга нохчий а.\nДечкен-бутт бовш Австрин бакъоларъяран организацеша а, нохчийн диаспоран векалша а Инсбрукехь хIоттийра "Дозанаша воь" аьлла митинг. Оцу некъашца церан Iалашо яра нохчий Оьрсийчоьне дIалуш хиларан а, цул тIаьхьа Нохчийчохь уьш хьийзош хиларан а проблемина Iедалхойн терго тIеозор.\nХIора дийнахь ОБСЕ миссин балхах лаьцна дечу дIахьедарна тIехь аьлла ду, дийнахь-буса а Донецкан кIоштахь 200-зза сов, герз сацош бина сацам, бохийна хиларх, Луганскан кIоштахь – 700-зза сов къепе йохорах. Къобал ца йинчу республикийн а, Украинан эскарша а вовшашна тIетуьтту бехкаш. Шина а агIоно дIахьедо, шайн-шайн позицешна тIелата кечлуш хиларх, оцу юкъанна хIораммо а бакъ ца до, кечам беш хилар:


Нохчийчуьрчу ницкъаллийн структурашкара цигахь хуьлучу зуламех официалан хаамаш лерина талла безаш бу, амма уьш бакъ ца бан я хуьлийла дац и тайпаниг ала, къаьсттина хала ду аьлла Оьрсийчоьнан бакъонашларъярхоша.\nМаршо Радионо де хьалха яздира шен сайтехь, Хьалха-Мартанарчу Рошни-Чохь буьйсанна полисхошна тIелатар дарх. Зорбанашкахь дийцарехь, тIелатар динарг жима ши стаг ву. Цхьаммо граната кхоьсина хилла, шолгIаниг тапча кхийса волавелла. Ший а вийна полисхоша дуьхьал герз диттина. Цхьаъ ГIалгIайчуьра вахархо Чахкиев Ахьмад ву, Важа Алтай кIоштара Цуцаев Адам.\nНохчийчуьра муьлхха а Iорабоккху официалан хаам шеконашца тIеэца безаш бу, аьлла «Мемориал» центран декъахочо Орлов Олега.\n"Информаци кхачам боллуш талла езаш ю. Полисхойх лазийна, вийна стаг цахиларо а кхуллу дуккха а шеконца хеттарш", - аьлла Орловс «Кавказан узел» агенталле.\nБакъонашларъярхо тIекхуьуш вац, Iедалша и тайпа тIелатарийн кепаш хIиттор мича Iалашонца лелош ду. Оцу инциденташа пайда ма ца бохьу куьйгаллина, ца кхета Орлов.\n"Оцу юккъехула, Нохчийчохь къайлах лелачу гIаттамхойн база яц бохуш, Кадыровс ден дIахьедарш бакъ ца хета, и тайпа тийсадаларш цигахь хуьлуш делахь", аьлла бакъонашларъярхочо..\nИзза ойла ю «Гражданское содействие» комитетан куьйгалхочун Ганнушкина Светланин а.\n"Нохчийчохь хIуъа а хила тарло. Кадыровс шен ма хуьллу даим а шен тамаш баллалчу кхиамех дийцахь а, цунна даим а оьшу къийсам латто объект",- аьлла Ганнушкинас.\nПолисхойн посташна тIелатар дийраш Iедална реза боцу нах бен хуьлийла дац аьлла хета бакъонашларъярхочунна, амма боху цо, Кавказехь, къаьсттина Нохчийчохь дуьххьара дац тIелатарш ду а бохуш, кхел йоцуш нах хIаллакбар.\n"Медведев Оьрсийчоьнан президент волчу заманчохь тхуна цхьана хиламах хиира. Цхьана кIентан гергарчара хаамбира тхоьга, шайн стаг лачкъийна вигина, къайлахчу набахтехь латтош ву, кхана-лама цхьанхьа тIелатар дина аьлла, оцу меттиге охьатаса кечвеш а ву аьлла. Оха орца даьккхира ницкъаллийн структурашка а, хIетахь президент хиллачу Медведевга а, амма тхоьга и кIадбоцург ду элира. Иштта дерза а дирзира. ТIемалошца хилла иза аьлла, вийна карийра",- дийцина Ганнушкинас «Кавказан узел» агенталле.


Беттадургаш — Сердало\nЦхьадола дешаш шоаш багенах дIаоале а цар маIан кхета ца деш, из фу яхилг да ца ховш хул цхьабола нах. КIезига бац уж моргаш вай къамах болча наха юкъе а. Мотт харга е цахарга диллача, ший къаман мотт дика ховш цахилар да из. МоллагIа ше багенах дIаоалаш долча деша маIан фуд а шийна цаховр дувцаш болча наьха тоаба юкъе ца ваха а ше дувцачун уйла йича бакъахьа я сага. Из аз хIана хьоахаду аьлча, тика чу мах беш, болхб беш волча цхьан дохкархочо телефон а теха хаьттар сога, редисках гIалгIай меттал фу оал хой хьона, аьнна. Цул совгIа, редискаш хар хул фу яхилга да, аьнна из а хаьттар цо. Цу хаттарашта духьал айса цун денна жоп хIанз шоана кердадаккха а из шуца декъа а воал со.\nРедиска/редис яха дош эрсий да ала йиш йолаш да, амма ший овла болаш а, ше хьахинна а да из латиний метта «radix» яхача дешах. ХIаьта гIалгIай меттал цох аргда «тIугаск», цул совгIа, беттадуарг а оал цох. ТIугаск яхар цун ший цIи я, хIаьта беттадуарг цох оал, лаьтта тIугаска ги дIадийначул тIехьагIа, нийсса цхьан бетта даа мара цадезаш из хьахуландаь.\nДIадийначул тIехьагIа 4-6 дийнахьа хьатIадоал тIугаск, цул тIехьагIа кхаь кIира болх бича даа мара ца дезаш кийча хул из. ДIадувшдола ги сов кIоарга ца а дувш, кIаьдагIа лаьтта долча де деза. Ше хорка а, ховха а хаьс да тIугаск. Цудухьа цун ларттIа болх бе кIаьда лаьтта эш, цул совгIа тIунал а эш.\nДIахо. ТIугас хара да яхилга да юкъера кIезиг-дукха даьсса из хилар. МоллагIа пхьегIа санна даьсса а доацаш хара да из, юкъе харшаш даьлча санна. ТIугаск ше кабуца дезале чудоагIаш да. Дуаш чам болаш мо шийх дарба доаллаш а да. Лораш-биологаша яхачох, тIугаск дуаш волча сага лазараш кIезигагIа хургда кхыболча наха хулачул. ХIана аьлча, сага дегIа эшаш дола фосфор, натрий, железо, кальций, магний яха кагийэлементаш йоахк цох. Иштта тIугасках йоахк дукха витаминаш С, РР, ВI, В6, ВI2 яхараш.\nХIанз, хIетта хьадаьннад тIугаск. Вай къамах болча наха чIоагIа дуаш хаьс да из. Малх цIарабалале дуаш хилча геттара дика да из. ХIаьта, вай мехка дIаде уж доладу март бетта тIехьарчеи, апрель бетта хьалхарчеи деношка денц хьа. Керда баьккхача тIайца уж дуаш хилча цар чам бувцилга а дац. ХIанз, тахан а тIехьа дац тIугаск дIадер. Дукха доал эшаш хала хаьс дац из.\nНагахьа санна, хьамсара дешархой, хаьс фу яхилг да аьнна шун хаттар эттадале из да рсий меттал аьлча – овощь.\n← Къаман вахар дувца йоазув


Дешара программаш хила мегаш я -\nДешара программаш хила мегаш я\nШколашка хьехача меттах а литературах а долча книжкашка хьежжа, уж дIахьеха гIо деш йола программаш а хила еза. Цар тIа белгалбаьха хила беза автораш, керттера темаш, царна лаьрхIа масса сахьат лу, дукхагIа хьехархочо теркам тIабахийта безар малагIа дешаш да, иштта цар тIа дIаяздаь хила деза оценкаш оттаяра боарамаш, вешта аьлча, маца оттаю йоазон балхах шиъ, кхоъ, йиъ, пхиъ. Укх тIехьарча шерашка дукха хIама хувцаденнад школашка а цига Iомадеча книжкаш тIа а. Цхьабола йоазонхой юкъера дIабаьхаб, цхьабараш тIатехаб, вокхар йоазош хийцад, иштта кхы дIахо а. Из доацаш, ФГОСа дIадехараш а тIакхийттад. Бакъда программаш шоаш хиннараш я. Масала, 5-11 классашка гIалгIай литература хьехара программаш оттаяьй 1996-ча шера. Уж оттаяь 25 шу даьннад. Тахан уж пайдана яц кердача хьисапе болх беш волча хьехархочоа, хIана аьлча уж къаеннай. Цар чулоацами книжкай чулоацами вIашкабоагIаш бац. Хьаэц вай духхьала ялхлагIча классера литература.\nПрограммаш тIа белгалъяьха дуккха темаш книжкаш тIа йоацаш я. Книжка тIара вайна короргдац «Инаркъ» яха легенда, «Мишта хьахиннад малх, бутт, седкъий» яха миф, «Цогало аьннар» яха кIоанолг, I. Хашагульгова «Бекарга кIориг», I. Костоева «Къоанои кIанти», Дж. Яндиева «Форда тIа мух баьлча», Дж. Бериханова «Тамаш ю аз», С. Чахкиева «ТIеххьара дош», Хь. Муталиева «Аратекхаб бIехал», Хь. Осмиева «ЦIи тиллар», А. Ведзижева «Шелбенна кхуврч», М. Вышегурова «Параз» яха а кхыдола а йоазош. Вешта аьлча, ах книжка хувцаденнад, хIаьта программа меттагIъяьннаяц. Из ала йиш я дIахо дIайолхаш йолча йоккхагIча классех лаьца а. Цу тайпарча программашца тахан болх бе йиш яц е булург а бац. Цудухьа хьехархоша шоай низашца увттаю уж, хIаране шийна бакъахьа хеттача беса, сахьаташ а шоаш белгалдоах: малагIча йоазонна масса сахьат лургда.\nКарарча хана из дош дийцад республикан дешара министерствос, хIара классе мотт, литература хьехара программаш кечъяр тIадиллад белггаларча наха. Хетаргахьа, из болх чакхбала гаргагIертаб. Цар теркалдаь хургда хувцаденна книжкаш а, федеральни паччахьалкхен дешара стандарташа (ФГОС) дIадехараш а.\nКъаьстта хало оз тахан 9-ча классе литература хьехача наха, хIана аьлча литературанна деннараш кIира ши сахьат мара дац, царех цаI, пхелагIча классагара хьа а даьккха, деннад. Сахьаташ кIезига дале а, ийслагIча Iомадеш дола книжка-м ондо да. ГIулакх тоадара ши никъ ба: е книжка тIарча йоазошка хьежжа сахьаташ тIатоха деза, е долаш долча сахьаташка хьежжа книжка лоацде деза. ХIанзарчоа е из а е вож а деш дац. Кхыча классагара сахьат хьа а даьккха, Iеш ба дешара болхлой, из хьадаьккхача а кхоачам боацаш доккха да, кIира кхаь сахьата лаьрхIа дола 9-ча классера хрестомати.\nНаьна меттах йола программаш а я, хувца езаш. Министерствос декхар тIа а дилла, меттах дола книжкаш тоадеш къахьийгад Iилман болхлоша, хьехархоша. Эргаяьннай упражненеш, параграфаш. Уж хIамаш теркалдаь хила еза хIанз араяргйола программаш а.\nКерда программаш бокъонца араяьлча, шедар ший метте дIаоттаргда аьнна хет сона. Цар тIа беча балха кулгал деш ба хьехархой говзал лакхъяра института методисташ Гагиев Къурейши, Аушева Мареми. Дуккхача хана денз, школашца болх беш хьабоагIача царна ховргда аьнна хет, хьехархой къахьегам аттача баккхара чIоаггIа эшаш, хиланза яргйоаца керда программаш кхолла.\n← Поддержка детей, находящихся в трудной жизненной ситуации\nСпортивный ресурс Магаса →


Хаамийн гIирсийн маршо къийсарна немцойн преми делла Навальный Алексейна\nНавальный а, Волков а. 2015 шо\nВладимирскан кIоштарчу колонехь волчу Оьрсийчоьнан оппозиционерна Навальный Алексейна хаамийн гIирсашкахула луш долу MI00 Media Award немцойн совгIат дина, яздо Свобода Радионо. Дахначу кхаарин дийнахь Потсдамехь хIоттийначу церемонехь Навальныйн цIарах преми схьаэцна цуьнан агIончас Волков Леонида.\nMI00 Media Award совгIаташ доькъуш ду 2005-чу шарахь дуьйна, зорбанаш а, дешан маршо а Iалашъярехь а, демократин принципаш чIагIъярехь а доккха дакъалоцучу нахалахь. "Немцойн тулгIе" ("Немецкая волна") гIирсо хаамбарехь, хьалхо цуьнан лауреаташ бевлира оьрсийн "Дождь" телеканалан инарла директор Синдеева Наталья а, францхойн сатирикан Charlie Hebdo журнал а, "Доза доцу лоьраш" организаци вовшахтоьхна Кушнер Бернар а, кхинберш а.\nНавальныйна преми даларца, цуьнан авторша шайн дIахьедарехь ма-баххара, "билгалдоккху йозуш йоцчу оппозицино а, могIарчу бахархоша а Европан мехаллаш Iалашъяр ладаме хилар", ишта оьрсийн оппозиционерна преми даларо дагабохкуьйту Оьрсийчуьра политикан тумакхаш, - бакъоларъярхойн зерашца, уьш бу, Навальный а цхьаьна, 400.\nЦеремонехь вистхуьлучу Маьршачу демократин партин куьйгалхочо Линдер Кристиана аьлла: "Германехь оха цкъацкъа латкъамаш бо плюрализмо гIело ярна, йа дешан маьршо къовларна, амма бакъду, ма кIезиг хета суна тхайн резадацарш, тахана Оьрсийчохь хуьлучуьнга хьаьжча".\nОьрсийн хIора а коррупционерна дуьхьал персонале санкцеш яхар хьехначу Навальныйн тобана тIетайна Линдер.\nХьалхо Польшин "Маршонан къонах" ("Рыцарь свободы") премин лауреат хилира Навальный. И совгIат дIалуш церемони а хилла кху деношкахь.\nНавальныйн агIончийн блогаша а, "Навальный LIVE" ютьюб-канало а тIеийзабо шайна бIеннашкахь эзарнашкахь шайн агIонашка язлурш, миллионашкахь бу цаьрга хьуьйсурш. Навальныйца мел йоьзна информацин ресурс дIакъовла гIерта Оьрсичоьнан Iедалхой.


Мисарахь дIалецна студенташ маьрша баха гIерта гIалгIайн Iедалхой\nКъахIиран исламан университетехь доьшу ГIалгIайчуьра студенташ болу меттиг толлуш ю, уьш дIалецна хилар бакъдина Мисаран векало аьлла, хаамбина Евкуров Юнус-Бека.\n"Маршо Радионо" яздира шен агIонашкахь, яхначу аьхка дуьйна Мисарахь доьшучу шайн берех цхьана а кепара информаци йоцуш бисарх церан гергарнаш. Цара чIагIдарца, ГIалгIайчуьра пхи вахархо ву Iедалхоша лаьцна, къайлаваьккхина.\nБетонан цIенкъахь, буха таса гоьнаш а йоцуш, буззалц юург а ца луш латтош бу уьш аьллера кегийрхойн нанаоша. Венехь а, Стокгольмехь а, Парижехь а акцеш дIаяьхьира гIалгIайн диаспорийн векалша, студенташ маьршабахар тIедожош.\nХIокху беттанашкахь Мисарахь набахтехь латточу кегийрхойн гергарчара кехаташ ца яздеш меттиг битина а бац. Оьрсийн а, Мисаран а Iедалхошка а, бакъонашларъярхошка а орца доьху цара. ХIетте а, тахана а шайн доьзалхойн кхолламех хууш дац царна.\nГIалгIайн Москохара векал цхьанакхетта Мисаран посолца Талаат Наср Исхьаб Ахьмадца, хаамбина Евкуровс.\n"Болчу хаамашца Мисаран ницкъаллийн структурийн белхахоша дIалецна уьш", - аьллачу Евкуровн дешнаш далийна инстаграмехь.\nДелахь а я векалто а, я оьрсийн Мисарарчу консулаллаша а къастийна дац, стенгахь латтош бу КъахIирехь лецна бигина гIалгIайн студенташ. Ишта дуьйцуш дац, мича бахьанашца дIалецна уьш а.\nИккхина инцидент бахьана долуш, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо динан гIуллакхашкахула волчу шен хьехамче меттигерчу телевизионехь вистхила аьлла, кхечу пачхьалкхе деша воьдучо миграцин низамаш лардан дезаш хиларх дIахьедеш.


Деньер Генриха даьккхина имаман Шамилан портрет, 1859\n"Оха лору Шамил динда санна, амма хаа лаам бу, Нохчийчохь ша волуш 19 бIешарахь Оьрсийчоьнца тIом хIунда бира цо, Нохчийчоь а, нохчийн халкъ а хIаллакдайта питана тосуш, ткъа Дагестане юхавирзича 4 бутт баьлча Оьрсийчоьнна йийсаре а вахана дворянин а хуьлуш? Нохчийчоьнна а, нохчийн халкъана а дуьхьал террор яцахь хIун ю иза, кхеташ лелийна ялахь а, яцахь а? Я шалха стандарташ гучуевллера 19-чу бIешарахь?", - дIахьедар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nЦунна гIортор йира нохчийн парламентан гIантдас Даудов Мохьмада. Цо шен инстаграмерчу агIонехь, Шамилан сурт а хIоттийна, далийра суьйлин поэто Гамзатов Расула имам Ингалсан шпион хилла, бохуш язйинчу байтан дакъа.\nДагестанера социалан машанех пайдаэцархой цу хеннахь шайн аватараш хийцабуьйлабелира имаман Шамилан портреташца. Социалан машанийн каналаш а, агоIнаш а юьзира вочу агIор чулацам болчу комментарийн тулгIенах.\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутатан гIоьнчо Чанкалаев Булача яздира, имам Шамил бехке вар "сонталла а, цхьа а доцург а ду" аьлла.\nХьаьж-Мурдан туьта дIалур ю Дагестане\nКадыровс имамо Шамила лейлийначун цу тайпа мах хадорна ша реза ца хилар хаийтира Дагестанан муфтиято а.\n"Тхо кхеташ дац цу тайпачу къамелаца имам Шамил хIунда вийцина, цо 200 шо хьалха Оьрсийчоьнах дIакхета луучу нохчийн аьтто бохийна хилла бохуш? Нохчийчоьнан куьйгалхо ала гIертарг имаман Шамилан IиндагIо 90-чу шерашкахь цуьнан халкъ шина тIаме гIаттийнера бохург ду Оьрсийчоьнна дуьхьал?", - аьлла ду Дагестанан Динан урхаллан дIахьедарехь.\nДе-буьйса далале Кадыров дIанисдан гIоьртира хIоьттина хьал, шегара интервью эцначу журналисто харцхьа тидинера ша аьлларг бохуш. ДIанисйина верси фейсбукехь дIахIоттийра Дагестанерчу жигархочо Халилов Мавлудина.\nКхечу шен къамелехь Кадыров кхето гIоьртира Шамилах лаьцна шена хетарг. Иза шех тешийта гIертара иамамах шен вон ойла хилехь а, бакъдолуш, ша шен ойла йовзуьйтур яцара, иза турпалхо лоруш болу дагестанхой ша лоруш хиларна, бохуш.\nДагестанерчу историко Доного Хаьж-Мурда дуьйцу, имам шен хенахь хьалхелело къонаха вара бохуш.\n"Иза вара Кавказехь цу хенахь ша-тайпа пачхьалкх кхоьллинарг ДаьргIа, ткъа цул тIаьхьа Ведана коьрта меттиг а йолуш. Адамийн дахар нисдарехь иза кхузаманахьлера а, имамна а, имаматана а гонах йолучаьрца юьстича, хьалхаяьлла йоьду а пачхьалкх яра. Цо йинчу реформаша аьто бира ломара юкъараллаш цхьаьнатоха, Кавказан юкъара кхетам кхио, пачхьалкхалла а, къепе а, бакъо а чIагIъян. Ма дарра аьлча, иза вара пачхьалкхан ойла яр долу стаг", - билгалдоккху Доногос.\n"Коммунист", "Туркойчоьно хӀоттийнарг", "инаглсхойн шпион"...\nТахнаева ПатIимат Оьрсийчоьнан Iилманан академин Малхабале Iаморан институтан лаккхара Iилманан белхахо ю. Цо дийцарехь, имаман Шамилна маситта цIе тиллина кху тIаьхьарчу 80 шарахь. Царах ю "къоман маршонан баьчча" а, "колонина дуьхьал боламан куьйгалхо" а.\nМаркс Карла Шамил "коммунист" ву аьллера, цул тIаьхьа иза хилира Туркойчоьно хIоттийнарг", Инагалсан шпион".\nШолгIа Дуьненан тIом боьдуш Шамилан цIарх пайда ийцира нацисташа а, Советан Iедалша а, экаме къоман синхаамца а, Даймахке безам хиларца а, Нохчийчуьра а, Дагестанера а ламанхой къонахалла йолуш хиларца а ловзуш. Историк тешна ю имам йийсаре лаьцначул тIаьхьа хиллачу къийсамаша гойтург ду бакъдерг къастош историн хаттарш хууш цахиларх.\nКавказан дуьххьара имам - шейх Мансур - кхелхина де\nСоветан Пачхьалкхан а, Оьрсийчоьнан а историн хаамийн Ӏилмано маситтоза хийцира имамах а, 19-чу бIешарерчу къоман маршонан болламах а йолу ойла. Историкаш имамах цкъа турпалхо вора, юха Британин а, Туркойчоьнан а агент вора.\nШа йозуш йоцу пачхьалкх хилар дIакхайкхийначу Ичкерехь имаман Шамилан сий деш почтин марканаш арахецнера, цуьнан сурт дара къоман валютана тIехь. Шамил вина 200 шо кхачар вуно шуьйра даздира Веданахь. Цуьнан цIерш техкинера Соьлж-ГIаларчу урамашна а, майданашна а, президенто Дудаев ЖовхIара Шамилна хIоттийна монумент схьайиллира Закаталахь (Азербайджан), иштта дIа кхин а.\nНохчийчуьрчу лаккхарчу доьшийлерчу хьехархочунна Б. Биболтана хетарехь, таханлерчу республикерчу куьйгалхошна оьшуш яц историн персонажаш, шайн цIершца Кадыров Ахмат а, цуьнан кIант Рамзан а санна фигураш дIахьулъян таро йолу.\nЦо тидам тIебохуьйту, Нохчийчуьрчу Iедалшна дагтIера воьжна хиларна кхин цхьа цӀе яхна турпалхо – шайх Мансур (Ушурма).\nШайх Мансур 224 шо хьалха кхелхира Шлисселбургехь\nРеспубликехь карарчу хенахь долчу Iедалша цуьнан цIе ца тиллина цхьана а Соьлж-ГIаларчу урамна. Цара юхацаерзийна 1990-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн Республикан Лаккхарчу Кхеташоно Соьлж-ГIаларчу аэропортана тиллина шайхан Мансуран цIе.


Къилбаседа Кавказан тIеман кхело 24 шо набахтехь даккха хан тоьхна Бекболатовна\nНурбагандов Мохьмад. Маршо Радион архивера сурт.\nКъилбаседа Кавказан тIеман кхело, луьрачу хьелашкахь даккха 24 шо хан тоьхна, чувоьллина Бекболатов Артур. Иза бехке вина Оьрсийчоьнан Турпалхо Нурбагандов Мохьмад вуьйш дакъалацарна. Кхело бехке лаьрра Бекболатов кхин долу зуламаш дарна а.\nМаршо Радионо хаам бина ма хиллара, талламхойн версица стохка Товбеца-беттан 10-чу дийнахь ши жима стаг а, кхо дешархо а Сергокала эвлан гергахь лаьмнашка вахана хилла садаIа. Сарахь цу тобан тIеIоттаелла герзаца хиллачу нехан тоба, шен коьртехь Халимбеков Мохьмад а волуш.


Терроран тохарш дан а, керла тIом болабала а болчу кхерамца. Стенна ца оьшу Кавказе ваха?\nКанадин арахьарчу гIуллакхийн министралло Дечкен-беттан юккъехь шайн бахархошна дIахьедина, Кавказе цабахар тоьлу царна, аьлла. И тайпа хьехам бира наханна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Австралин а, Британин а, Ирландин а, Керлачу Зеландин а арахьарчу гIуллакхийн министраллаша. ХIун ду Малхбузерчу туристашна оццул новкъарло йийриг, теллира Кавказ.Реалиино.\nКанадин арахьарчу гIуллакхин министралло Дечкен-беттан 16-чохь карлабаьккхина ша Оьрсийчоьнан цхьацца регионашка цалелар шайн бахархошка доьхуш хьалхо бина хилла кхайкхам.\nКанадахошна баха цамагочех бу Ростов-мохк – цигара гена яц тIеман кхерам тIехь лаьтта Донбасс, сахьт дац Оьрсийчоьнан эскарш Украинан дозанаш хадон а. ГIебарт-Балкхаройчу, Къилбаседа ХIирийчу, Кхарачой-Чергазийчу Канадин бахархошна лела ца магадо Гуьржийчоьнан дозанехь хьал гIоьртина лаьтташ хиларна. Ткъа Нохчийчохь, ГIалгIайчохь, Дагестанехь, Ставропол-махкахь даима а беха, боху терроризман кхерам.\n"Нагахь санна шу карарчу хенахь оцу мехкехь цхьаьнхьа делахь, шуна цигара дIадовлар тоьлу. Канадин Москварчу векалтан шуна гIодан йолу таро ледара ю я янне а яц", – боху Канадин политикан урхалло ша арахецначу документехь.\nОьрсийчоьнан регионашка лела стенна ца мега минитсралло хоуьйту шен сайтерчу "Iалашдалар а, кхерам а" цIе йолчу декъехь. Украинаца доза долу Ростов-мохк хьахош, урхалло боху, цигахь "алссам тIеман ницкъаш лаьтта". Хьехамо бахарехь, хьал "шен тIаьхьало евзаш йочу тIегIанехь ду, сиха хийцадала мега".\n"Ма-хуьллу сема лела, шаьша нагахь санна оцу регионе ца кхаьчча ца довлуш нислахь, тIеман хьал хIотта а, шуна гIело ян а кхерам бу цигахь", – билгалдоккху Канадин арахьарчу гIуллакхийн министралло.\n"Карнегин Фондан" геополитикехула а, кхерамзаллехула а волчу талламчига Строянски Пола Кавказ.Реалиина комментари луш, элира, ша кхетадо Украинаца доза долчу регионе нахе цабахар стенна доьху (Канадерчу а, муьлххачу а кхечу пачхьалкхерчу бахархойшка), цигахь аккъал а кхераме ду хьал, конфликте ерза тарло Оьрсийчоьнан, Украинан юкъаметтигаш.\nБилгалдаккхар: ТIаьххьарчу беттанашкахь Оьрсийчоьно шен тIеман дакъош а, техника к Генарчу Малхбалера пачхьалкхан малхбузене дехьакхийсаро сагатдойту Киевга а, Американ Цхьанатоьхначу Штаташка а, Европан Цхьанакхетараллин пачхьалкхашка а. Радио Свободин а, СIТ-ан а талламо гайтарехь, эскарийн цхьа дакъа ду Чиллан-баттахь хуьлучу Iамаршка Беларусе доьлхуш, ткъа важа – еххачу ханна Украинерчу дозанашна герга. Вашингтоно дIахьедина, Оьрсийчоьнан цхьана салтичо Украинан доза хададахь, иза агресси лорур ю, Малхбузено боггIу мах хадор а бу цуьнан, аьлла.\nКанадин арахьарчу гIуллакхийн министралло иштта кхераме лору шайн бахархошна Нохчийчу, ГIалгIайчу, Дагестане, Ставропол-мехкан Курской, Леквокумски, Степновски, Нефтекумски кIошташка бахар.\n"Кест-кеста лелхарш до террорхоша-балархоша,хIоттийна Iалашо а йолуш, адамаш дойъу. Лелхаза йисина минаш, хIоьънаш нисло. Дахаран могIара сурт ду ахча даккхархьама адамаш идор", – боху документа тIехь.\nСтронскис дийцарехь, массо а Малхбузено Къилбаседа Кавказ шайн кхетамехь дIатарйо Нохчийчоьнах.\n"Оьрсийчоьно цкъачунна мел-мкха а делахь а, куьйга кIел латтайо Кавказ, амма кхеташ дац, стенна хета и кеп цигахь латториг Нохчийчоь ю", –цецвуьйла эксперт.\nГуьржийчоьнца долчу дозанехь хьал гIоьртина латтар а хьахийна Канадин дипломатин урхалло, ца магийна бахархошна ГIебарта-Балкхаройчу а, Кхарачой-Чергазийчу а, Къилбаседа ХIирийчу а лела.\n"Цигахь тIеман операцеш нахана хоуьйтуш дIахьош а яц, цара а доьхку наханна дIасабаха цигашкахула. Азербайджане, Гуьржийчу боьлху некъаш къовлу юкъ-кара", – боху Канадин арахьарчу гIуллакхийн министралло.\nТкъа карачу хенахь Гуьржийчоь ю шен чоьхьара политикан гIуллакхаш луьстуш, боху Стронскис.\nАмерикан Цхьанатоьхначу Штатийн бахархошка: шуна къаьсттина боккха цабезам дуьхьалбаккха тарло Нохчийчуьрчу Iедало\n" Оьрсийчоьнца цхьа дипломатин юкъарло дац Гуьржичоьнан. 2019 шарера дуьйна схьа башха проблемаш а яц лаьтташ шина пачхьалкханна юкъахь. Ца хилла деш цигара схьа Оьрсийчоьнна дуьхьал, иза емалъеш дIахьедарш а", – иштта къастадо цо Гуьржийчуьра хьал.\n" Карнегин Фондан" векална гарехь, Канадерчу документо бахархошна Къилбаседа ХIирийчу а, кхечу гонахарчу мехкашка а бахар доьхкуш тергоне оьцу Нохчийчохь хьал цхьабосса тийна дацар а, цигахь иза талхахь, кхечу регионашкахь а кхераме хирг хилар а.\nКхерамзалла шеца йоцу Кавказ\nШайн бахархошна Оьрсийчоьнан регионашка лелар доьхкарца пачхьалкхашлахь цхьалха яц Канада. Американ Цхьанатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто а язйира Къилбаседа Кавказ шайн бахархошна 202I шарахь баха маьрша йоцчу регионийн декъа.\nОцу хьукматан сайта тIехь аьлла ду, "къепедацарш хила тарлуш йолу регион ю Къилбаседа Кавказ". Кхераме ю аьлла яздина Нохчийчоь, Къилбаседа ХIирийчоь, ГIалгIайчоь, Дагестан, Ставропол-мохк, Кхарачой-Чергазийчоь, ГIебарта-Балкхаройчоь.\n"Меттигерчу зуламхойн тобанаша идабо арахьара баьхкина нах, цигахь закъалтанна леца тарлучийн могIаршлахь бу Американ Цхьанатоьхначу Штатийн бахархой а. Цаьрна къаьсттина боккха цабезам дуьхьалбаккха тарло Нохчийчуьрчу Iедало", - боху документо.\nКъилбаседа Кавказе кхаьчначу шен бахархошна гIодойла дац, билгалдоккху дехкаро. Стронскина хетарехь, иза ду Оьрсийчу баха бахархошна цамагоран кхоьрта бахьана: дипломатин миссеш лахлуш хиларо некъ ца буту Малхбузерчу мехкийн векалташна, эшна меттиг еъча, шайн бахархошна гIо тIекхачо.\nТеррорхоша талораш латтийна Оьрсийчоьнан гIаланашкахь, шайлахь Москва, Петербург а йолуш\nАвстралин арахьарчу гIуллакхийн а, йохк-эцаран а минимтралло а дихкира ГIуран-беттан I0-чохь шайн бахархошна Къилбаседа Кавказе баха, цигахь "терроризм, политикан хьал бахаьнехь, къепе талха кхерам хиларна".\n"Террорхоша талораш латтийна Оьрсийчоьнан гIаланашкахь, шайлахь Москва, Петербург а йолуш. Керла тIелетарш дан тарло, къаьсттина Къилбаседа Кавказан мехкашкахь а, гуьржийн-оьрсийн дозанехь а", – боху Австралин арахьарчу гIуллакхийн мнистралло шен сайтехула.\nКерлачу Зеландино оццу маьIнехь шен кхайкхам баржийра ГIуран-беттан 15-чохь арахьарчу гIуллакхийн министраллехула. Цо а боху, "къаьсттина лакхара бу терроран кхерам хьал тийна доцчу Къилбаседа Кавказан федералан гонехь".\n"Керлачу Зеландин бахархошна хаа деза, Къилбаседа Кавказехь къепедацарш кхуьъушехь лакхаболу террораш ерриг а Оьрсийчухула яржаран кхерам", – боху дIахьедаро.\nДечкен-беттан 14-чохь ша хьалха баржийна кхайкхам карлабаьккхира Британин арахьарчу гIуллакхийн министралло. Цо а хIиттайо Къилбаседа Кавказера республикаш шен бахархошна баха кхераме лоручу мехкийн могIара.\nИ тайпа кхайкхам Дечкен-беттан 17-чохь Ирландин арахьарчу гIуллакхийн а, йохк-эцаран а министралло а баьккхина карла.\n"Къилбаседа Кавказехь хьал гIоьртина хилар тергоне а дуьллуш, оха кхойкху шуьга Нохчийчу, ГIалгIайчу, Дагестане, Ставропол-мехкан Курской а, Леквокумски а, Степновски а, Нефтекумски а кIошташка ца дахар", – боху хьукматан сайто.\nКризис хIоьттича даима а хьехна кхуза цалелар: хуьлда иза 1990-чу шерашкахь я 2000-гIа шераш дуьйлалуш\nПолитолога Леков Русланна ца хета лакхахь бовзийтинчу пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министраллаша шайн бахархошка бечу кхайкхамаша Къилбаседа Каквказерчу туризманна новкъарло йийр ю аьлла.\n"Ирландин я Канадин вахархо Къилбаседа Кавказехь ишта адацара наггахь гойла а. Уьш баьхкина нисбелча, бухахрчу бахархоша боккхачу ларамца тIеоьцу. Ирландино иштта аьллера аьлла, вагонашкахь нах юхахьовдур бу кхузара бохург бакъ дац", - тешна ву Леков.\nИза теша Австралин, Британии, Канадин, Американ Цхьанатоьхначу Штатийн, Керлачу Зеландин бахархошка бина кхайкхамаш сов ехачу хенах боьзна цахиларх.\n"Кавказ – иза чолхе регион ю. Кризис хIоьттича даима а хьехна кхуза цалелар: хуьлда иза 1990-чу шерашкахь я 2000-гIа шераш дуьйлалуш. Керлачу кхайкхамаша регионан васт талхадо аьлла ца хета суна", - элира Леков Руслана.\nСтронскина хетарехь, Австралин, Британии, Канадин, Американ Цхьанатоьхначу Штатийн, Керлачу Зеландин бахархошка иштта кхайкхамаш баржлш белахь, къайлахчу сервисаша теллина хьал. Амма иза баккъал а иштта хилча, Германи а, Франци а хIуттур яра шайн бахархошка Къиблбаседа Кавказе ма лела баха, амма цара цкъачунна ца бина и тайпа кхайкхам.


Терк – Къилбаседа Кавказехь уггаре доккха хи – боккхачу балехь ду тIаьххьарчу заманахь\nБраконьерашна тIехьовсурш а - браконьераш\nБаккхийчара тоьшаллаш дарца, хIинцачул 40-45 шо хьалха,жимма а хи йистехь сацавелча, ган йиш а йолуш, кхиссалуш чIерий хилла Терка чохь. ХIинца иза аьттехьа а дац. ЧIерийлецархоша шаьш ма-аллара, адамо даъал хаза, нисделла нIаьний тIе доьхкина, маIарний чукхиссича,сахьташкахь хан йолу нIаьна хьа ца беш. Стенна?\nБахьана хIун ду? ЧIерийн жигаралла сел лахъялар аша муха кхетадо ? Цу могIарерчу хеттаршна жоьпаш лохуш ас 100 чаккхарма гергга некъ тоьхна Соьлжа гIалин кIоштан Дойкар –эвлара хьала Теркйист кIоште, ХIирийн мехкан дозане кхаччалц. Шен цIе йоккхийла ца лиъначу чIерийлецархочо Правобережни - Аьхкина барз олучу юьртарчу вахархочо чIерий дIалакъаран ши бахьна далийра суна- ДегIастанара хьала ца дахкийтар,ток етташ хIаллакдар а.\nЧIерийлецархо: « Схьа ца дохкуьйту Дагестанера. Ток етташ дойуш а ду. Цаьрга хIума ала ,уьш совцо да а вац».\nХам-пусар ца деш Iаламна бечу харц тIеIаткъамах,тIалам боцуш чIерий дайарх, мелла а шуьйра дийцира Дойкар эвлара хица хьала 30-35 чакхарма лакхахь Iуьллучу Теркйист кIоштан Лаха-Неврерчу вахархочо, вахчавеллачу чIерийлецархочо Эльмурзаев Висхана. Сан хеттаршна ,ша хIун дуьйцу а хууш цо делла жоьпаш ишта дара.\nЭльмурзаев: «Ас чIерий лоьцу дукха хан ю. Советан Iедал долуш дукха дара чIерий.Чукхуссушехь лоцура цу хена. ЧIерийгIаролхой шайн болх беш бара. Харцонаш яцара. Ток етташ стаг ца хаалора. ДIаьвше диларш кху Терка чу хеца а ца бахьара хIетахь.\nХIинца кехат тIехь бен Iедал дац. Iедалан белхалой шаьш хьалха а бевлла,шайн бригадаш а кхоьллина ,дийнахь а.буса а ток йоьттуьйтуш бу. ДуьнентIе м ел йолу хIума чу кхуьссуш,гранаташ масала, лелхарш деш харцонаш лелайо. Нахе хIумма а далур дац Iедал ша меттах ца далахь. Цу тIе Нохчийчохь бен дац хьуна и акхаллаш.\nУр-атталла оццу Новр кIоштехь а ца леладо кхузахь лелош дерг. ХIорш эрчонаш ю кхара лелориг. И лелош берш муьлш бу а хаьа,мичара бу а хаьа,амма совцош бац.Мелхо а низамхой царна гIортораш а хилла Iаш бу.»\nХIирийн махкаца доза долчу юьртара,Малхбузехьа кхин а 40 чаккхарма лакхахь Теркаца яхъелла Iуьллучу эвлара ву Муса. ЧIерий лецарехь ша зеделла стаг хилларе терра, Эльмурзаев Висхана дийцинчуьнца шалха ца долуш къамел дара цо динарг а. ЧIерийн хаъал лахдаларх,церан къоьллех доладелира иза.\nЭльмурзаев: «Бегашена муьрг ца тухуш суьйранга воьдуш де а догIу. ЧIара бац. Дийнахь а ,буса а ток етташ бу хIурдкеманаш тIехь. ДIо-о лакха хьала а боьлхий ,ток етташ охьабогIу. И чIерий лардеш бу боху Iедалан белхой бара,дависарг,совцо безаш. Iедална хаа а хууш лелаш зуламхой бу. Орца деха меттиг бац кху махкахь».\nIедалан балхахь болчара,Iаламна гIароллехь латтар коьрта декхар долчара шайгара юьйлийта харцонаш Iеткъа а Iеткъаш,амма дан хIума а доцуш Iаш берш дукха бу. Цара сатуьйсу Iалам лардар декхар долчу министараллашка а, урхаллашка а низамана тIера а болуш, гIиллакхехь,ийманехь,хьарамлонаш шайна могуьйтуш боцу, дуьйцург а.лелориг а цхьана а догIуш,делах кхоьруш куьйгалхой бахкаре.


Магасерчу митингашкахь хиллачун цIийнах хьовсуш бу полисхой\nГIалгIайчуьрчу Сунжа гIаларчу ГалаевгIеран цIийнах хьуьйсуш бу тахана Iуьйранна ялх сахьт даьлчхьана полисхой, яздо "Интерфаксо". 2019-чу шарахь Нохчийчоьнца латтанаш хийцинчул тIаьхьа йолийначу митингашна тIехула гурахь дуьйна лаьцна ву меттигера вахархо Галаев Тимур.\nГалаевгIеран цIенна тIе боьду некъ къевлина бара тIеман "Урал" машенца а, "Газель" а, "Патриот" УАЗ автомобилашца а, - билгалдоккху агенталло шайн хьастана тIетевжина. Ши шо хьалха хиллачу протесташкахь ницкъахошна дуьхьло йинера бохуш, диллинчу гIуллакхна тIехула хила тарло аьлла хета цунна хIусамах хьийсар.\n2019 шеран Зазадоккху-баттахь Магасехь гулам бохош хьийзинчу Iедалан белхахошна дуьхьал ницкъ баьккхина бохуш, бехкаш дохку Галаев Тимурна. Мехкан шахьарахь хIиттийначу акцешкахь полисхойх летта аьлла, бехкебечарех 42-гIа ву иза.\nШа Галаевс тIе ца лоцу шега кхийдон бехкаш. Майданахь хуьлучуьнга бIаьрг тоха веана вара ша, боху цо.\n2019-чу шеран аьхка лецна гIалгIайн протестийн лидерш бехкебо экстремизман тобанехь хиларна а, 2019 шеран Зазадоккху-баттахь Магасехь гулам бохош хьийзинчу Iедалан белхахошна дуьхьал ницкъ баккхарна а.\n"ГIалгIайн протестан" гIуллакх айдеш лецира 48 стаг, 30 сов стаганна кхайкхийна набахти.\n2021-чу шеран Чиллан-беттан 26-чохь оццу девнаца доьзна лаьцна ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр лаьттина Погоров Ахьмад а.


Лавров Сергей: Сепаратисташа дуьхьал ницкъ боккхийла дац\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс дIахьедина, Украинан малхбалерчу къоштийн иттех гIалахь меттигерчу Iедалан хIусамаш лецна Iечу сепаратисташна дуьхьал ницкъ боккхийла дац, аьлла. Шинарий дийнахь, ша Пекине вахначохь къамел деш, цо элира Киево болам иштта хьашахь, цо юкъахдохур ду еарий денна Женевехь дIадахьа кечдеш долу дагадовларш.\nОцу юкъанна Украинан президентан декхарш кхочушдечу Турчинов Александра шинарий дийнахь даржийна, шайн кхерамзаллин ницкъаша Донецкан къоштахь антитерроран операци дIайолийна, аьлла. Украинан къилба-малхбалехь хьал эшон Iалашо юхьарлаьцна хьийзарна Оьрсийчоь бехкейо Турчиновс.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Барака телефонехула къамел дина оьрсийн президентца Путин Владимирца. Цо кхайкхина Путин шега далург дан Украинан малхбалера сепаратисташ маьрша дIасабовлург. Амма Оьрсийчоьно дацаре до ша оцу нахаца юкъарлонашкахь хилар.


Саратоверчу Балашовскан кIоштан кхело сацам бина, Украинано Оьрсийчу экстрадици йина гIалгIа Тумгоев Тимур шога хьелаш долчу колонера набахтен режиме ваккха кхаа шарна. Цуьнан йишас Тумгоева Маринас бина и хаам Кавказ.Реалиига.\nЦо дийцарехь, кхелан кхеташо хилла Охан-беттан 19-чохь.\n"Цунна лаьцна адвокат вара, юха кхин цхьаъ а лецира, хIунда нисделла хууш яц со ишта, кхелехь царех цхьа а вацара. Ша цхьаъ висинера иза, тIехIотта стаг а воцуш", - аьлла Тумгоева Маринас.\nЦуьнан ваша набахтен роже ваккхаран бахьана ду, Маринина хетарехь, таIзар токхучу меттигехь иза къепе вон йохош ву аьлла, цара тIечIагIдарна. Тумгоевас дийцарехь, ду оцу бахьанашлахь дин лелор а, доккхачу декъанна, маж яша дуьхьал валар, шен-шен хенахь дийнахь пхоьазза ламаз дан лаар, иштта, мархийн баттахь марханаш кхабар а.\nТутмакхо Тумгоевс шена кхерамаш туьйсу, набахтен хьаькамаша ницкъбо аьлла\nТумгоев Тимурна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх даьккхина, колонин болх галбаккхарна, йишас бахарехь. Оцу артиклехь цунна кхачайо набахтехь яккха пхи шо гергга хан.


Сан деган лазам » Нийсо-Дагестан\n25.11.2020 192 0 niyso\nТ1аьххьарчу шерашкахь вайн къомах доглозуш а, вайн дахаран некъ нийса хилахьара бохуш а нах вайна юкъахь к1еззига хилча санна хета суна. Дагестанехь бехаш болчу массо а нохчийн коьрта кхачамбацар, соьга хаьттича, кхио ма-езза т1аьхье вай цакхиор ю. Суна хетарг т1еч1аг1деш иштта масал дало луардара суна.\nДукхахболчу доьзалашкахь, баккхийчара а, кегийроша а цхьаа башхало йоцуш шаьш вовшийн юкъахь къамел деш кхечу меттанашкара дешнаш юкъадало. Цул совнаха, уггаре вуон дерг, къаьсттина берашка оьрсийн мотт буьйцу баккхийчара. Ткъа шега схьабийцаре терра, вукхара а юхабуьйцу иза.\nТ1аккха, хан мел йолу берашна шайн ненан мотт санна марзло и. Оьрсийн маттана дуьхьал вац со а. Иза 1амо а, хаа а беза, х1унда аьлча вайн пачхьалкхехь массо а къаьмнийн юкъара мотт бу и. Делахь, вайн дайша а, наноша а мел яккхий халонаш шайна т1е1иттаяларх д1а ца тосуш , биц ца беш вайга схьакховдийна болу вайн нохчийн мотт, д1а а тесна 1амо ца деза кхечу къаьмнтйн меттанаш.\nДукхахболчара олуш хезна - «Оьрсийн мотт берашна ца 1амийча, царна дахарехь хала хир ду. И олучарна сан цхьа а дуьхьарло еш ала х1ума дац. Делахь, вайна хууш ма ду хиндерг хууш Аллах1 воцург цхьа а ма вац.\nЦул совнаха, цхьаболчара шен бераш ингалсин а, 1арбойн а меттанаш 1амо цхьацца курсашка а д1ало. Оцу г1уллакхна а цхьа а дуьхьарло яц сан, нагахь санна кхин долчу меттанашца цхьана марзбеш, хазбеш вайн т1екхуьучу чкъоро сийлахь хиллаболу нохчийн мотт а 1амош белахь.\nХ1ун хир ду те вайн къомах, нагахь санна ненан мотт вай д1атасахь? Мотт ца хилчи къам ма ца хуьлу. Ткъа вай нохчи къомах ма кхоьллина Далла. Ойла йинийте вай иштта чеккхенна? Суна схьахетарехь, ца йина наггахь волчо бен. Таханалерачу денца я ахчанца чекхдолуш ма дац вай дахар.\nТкъа шун, хьоме газетдешархой, х1ун ойла кхоллало ...? Хуьлий вай хила ма-дезза вайн ненан маттан 1уналла дечарех?\nСийлахь сан ненан мотт, хьо-м суна аганахь дуьйна сан мерзачу нанас зевнечу аганан иллица Даймахкахула кхарставеш бовзийтина бай.Со-м сан нанас ненан маттаца хьистина,\nТахана, 21 -чу февралехь, Дуненан юкъара Ненан меттийн Де ду. Ненан мотт хьоьхуш мел болу вайн ишколашкара хьехархой даггара декъалбо ас, "Нийсо" газетан творчески


Нохчийчоьнан дозанаш къевлина латтош ду. Республикан Iедалхоша коронавирус яьржаш хиларна бахархойн могашалла Iалашъярца иза кхетадахь а, меттигерчу наха а, эксперташ а дуьйцу цуьнан коьрта Iалашо республике бозуш боцу журналисташ а, юкъараллин векалш а ца кхачийтар ю, бохуш. Цу кепара Iедалша шайн имидж ларйон боучух тешна бу цу версин агIончаш.\nКавказ.Реалиино хаьттира эксперташка, хIун чулацам болуш ду, Оьрсийчоьнан федералан дозанаш схьадостуш а долуш, Нохчийчоьнан дозанашкахь чу-ара волуш луьра билламаш латтош хилар.\n"Комитет против пыток" вовшахтохараллан юристана Янгулбаев Абубакарна хетарехь, Нохчийчоьнан куьйгалла гIерташ ду бакъонашларъярхой республике бахкар сацо.\n"Юкъараллин жигархой а, журналисташ а талламаш бан гIерташ бу адамаш лечкъорах а, нах байъарх а, адамийн бакъонаш йохорах лаьцна шайга кхочучу кхиболчу а хаамашна. ХIинца Нохчийчоьнан куьйгаллина аьхна ду пандемина тIехьа дIахьулдала а, информацин сферехь ницкъаш гулбан а. Иза хаамашна нуьцкъала Iуналла латтор ду, дуккха а дехкарш юкъадахарца. Шу дуьхьал хир дац, махкара цхьа регион карантинна дIакъовлаялар тамашийна ду аьлча, ерриг а пачхьалкх дозанаш схьадостуш а йолуш, - билгалдоккху юристо.\nЦо дагадоуьйту регионерчу бюджетан сферерчу берриг а белхахошна социалан машанашкахь аккаунташ кхоллар тIедожийна хилар, меттигерчу Iедалехьа йолчу пабликашка дIаязбелла, уьш хестош комментареш язъян.\n"Цхьадолу дехкарш диса а мега карантин дIаяьккхинчул тIаьхьа, масала, чекхволуьйту раж, хIинца Къилбаседа-ХIирийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъахь "Чермен" постехь ма ярра йолу. Дерриг дозуш ду Кадыров Рамзанна дагадогIур долчух", - боху Янгулбаевс.\n"Комитет против пыток" юкъараллин куьйгалхочунна Каляпин Игорьна нохчийн доза маца схьадостур ду бохург бахархойн реакцех дозуш хир ду аьлла хета: "Нагахь адамаша кхин дIа а иза лахь, Рамзан Ахматович дика кIант ву, Нохчийчоь коронавирусах а, мостагIийн талламан сервисех а, Каляпинах а, Локшинах а – кхин мила ву цигахь ЦРУ-ра Нохчийчу оьхуш? - бохуш уьш IадIахь, и хьал даиманна а дуьсур ду. Цу хаттарехула шайна хетарг ала аьтто бала беза нохчашна. Дукхахаберш гуш-хезаш хIуьттур бацахь а (шайна хетарг ала), тахана арадовла аьтто а ма боций церан. Дозанна тоьхначу догIано гIо ца до эпидемица къийсам латторна а, адамийн бакъонаш ларъярца доьзна хьал лортIе далорна а. Республике баха аьтто хила беза массера а, маьрша Iалашонашца а, герз доцуш а уьш цига боьлхуш белахь".\n“Мемориал” бакъонашларъяран центран кхеташонан гIнтдена Орлов Олегана хетарехь, Нохчийчоьнна изоляци ян эпидемица доьзна бахьанаш ду. Цуьнца цхьаьна цо даре до, шаьш гIо дан гIертачу вахархочунна накъосталла дан цу республике адвокат вахийта шен аьтто цахилар.\n"Цигахь болх бар сацийна латтош ду. Иза Кадыров Рамзана а, цуьнан гоно а чIогIа сатийсинарг ду – цу тайпачу нахана Нохчийчоь дIакъовлар. Иза хIинца деш ду цхьа а беш ницкъ а боцуш. Кхечу агIор, карантинан билламаш юхабаьхначул тIаьхьа цигахь алсамдаьлла коронавирус яржар. Статистиках теша бахьанаш дац, амма тхуна бевзаш нах бу цигахь, тхан белхахойн гергарнаш, тхоьга гIо дехнарш, ткъа цаьргара хаьа тхуна цомгуш хилларш дукха хиларх а, ткъа иштта белларш алсам – хьалха хиллачул а дукха - хиларх а лаьцна".\nУн даржаран пик луларчу Дагестанехьчул а тIаьхьа хилар Орловс кхетадо, Кадыровн омрица Нохчийчохь карантинан билламаш ларбеш хилла хиларца. "Оцу кепара Нохчийчоь дIачIагIарца боьзна барамаш бух боцуш а бацара. Нагахь хIинца ун Нохчийчуьра даржарна Кадыров кхоьруш велахь, иза хила мегаш долу хIума ду. Хаттар ду, маьрша дIасалелар юхадерзор дуй-те, пандеми яржале иза ма хиллара? Кхерам бу, иза ца дар мелла а дахдан (Iедалш) хьовсур хиларан", - дерзийра цо.\nЦӀехьулйина хилар дехар динчу Соьлж-ГIаларчу вахархочо дийцира Кавказ.Реалиига, ша Дагестанехь кхел листарехь эксперт санна дакъаолоцуш хиларх а, амма Товбеца-беттан 22-хь республикера арвала шен аьтто цабаларх а лаьцна: "Постехь кхеле кхайкхаран кехат гайта элира соьга. ЮхавогIуш цу кехатна тIе яздина хила дезаш дара со суьдан кхеташонехь хилла аьлла. Амма со цига воьдуш вара кхел хатта йолаяле хьалха беш болу болх бан, клиентца цхьаьнакхета. Мичара дера дара цу тайпа кехат? Юхаверза дийзира сан. Дозанехь лаьтташ дукха адам дара. Кхузза юхаверзийна со хIинцале а. Транзитан транспорт бен яц чекхйолуьйтуш".\nОха къамел динчу Нохчийчуьрчу кхечу вахархочо, доза хадоран проблема кхечу агIор кхочуш йон: "Ши километр аренехула гIаш воьду, постана го тосуш. Машенца дуьхьал богIу, цу чохь дIавоьду, ворданан некъахула ваха а мегар ду. Пачхьалкхан доза ма дац иза. ГIуллакх коронавирусца доьзна дац, аьлла хета суна. Iедал даиман а хоуьйтуш хуьлу ша Iедал хилар, шаьш беза хьаькамаш хилар, лараме хилар. Тхайна лууш ма хилла дон оха. Цхьа хан яра ГIлгIайчоьнан а, Дагестанан а оцу аренашна Iуналла деш Оьрсийчоьнан эскархой болуш, делахь а, шена луург чу а воьдура, ара а волура, посташна го тасара. Ткъа хIинца иза пост а бен яц, го таса хьуьнан асанехула, хIун проблемаш ю? Нагахь цхьаммо сацавахь, ала мегар ду, волалуш вара со, ткъа хIинца цIавоьдуш ву ГIалгIайчу аьлла.\nНохчийн Iедалшна оппозицехь долчу IADAT телеграм-каналан тобано довзийтира Кавказ.Реаллига шайн канале дIаязбеллачу наха Нохчийчоьнан дозанашкахь хуьлучух шайна хетарг дийцар:\n"Чуваран халонаш. Тоьшаллин кехат (справка) ехара, коронавирус цамгар кхетта дац аьлла. Кехат доцург аьтто лоьхуш хилар, цхьангахула постехь лаьттачуьнца барт бан. Тоьшаллин кехат даккха дезаш ду леррина билгалдаьккхинчу дарбан цIийнехь".\n"Моздок агIор воьдучу дозанехь, аравала лаам белахь цхьана дозанхошкахь долчу тептарна тIехь хила веза. Нагахь юхаван хьо дагахь вацахь, цхьа а проблема а йоцуш," араволуьйту. Нохчийчу чуваийта мега, нагахь хьо тIевоьдуш волу гергарнаш бевзаш белахь. Цу Iалашонца ДПС (некъан патрулан сервис) белхахочо хьан гергарчу нахех цхьанца къамел дан деза. Чува мегар дац олу, нагахь хьо Нохчийчохь виса дагахь вацахь. Нагахь чувита сацам бинехь буьззинчу барамехь толлу машен".\n"Нагахь араволуш велахь, хьо юха чувуьтур вац. Хьох лаьцна хаамаш дIаязбо, сурт доккху машенан номерийн, юха чу ца ваийта. Тоьшаллин кехаташка ца хьовсу, бала боцуш дуьту уьш. Иза могIарера кехат бен дац. Дозанхоша дийцарехь, Кадыровс омра делла "и дIа-сахьа лелар" дехка аьлла.\n"Моьттур ду хьуна хьо республике воьдуш вац, тIемаш боьлхучу гIали чу воьдуш ву. Лоьраша делла тоьшаллан кехат дацахь карантине хьажаво 14 денна. Вуно дукха хан а, нерваш а яйиар ас, оцу машенаша букъийначу некъана тIехь хIокху йовхонехь. Дукха нах бара реза боцуш, эргIад эхара адамаш. Товар дан баьхкина махбархой юхаберзийра. Адамаша хан а, ахча а дойъу, амма цхьаммо а пусар ца дон цуьнан".\nНохчийчоьнан дозанаш дIакъевлира Оханан-бутт болалуш. Цу хенахь Оьрсийчоьнан премьер-министро Мишустин Михаила, цIерш а ца йохуш, критика йира, шайн регионашка нах чубахкар дихкинчу цхьамогIа куьйгалхошна. Оцул тIаьхьа Кадыров хаам бира, Мишустине харц хаамаш бина аьлла.\nДозанаш дIачIагIар хилира республикехь кIоршамечу барамех пайда а оьцуш. Иштта, Зазадоккху-бутт чекхболуш ша шена изоляци яран раж йохийначарна 300 эзар соьме кхаччалц гIуда тухур ду элира. Цул сов, Кадыровс дIахьедар дира карантин йохийна нах байъа безара аьлла. ДIасалела дехкар дIа ца даьккхира Мангалан-беттан 22-хь а бен, цуьнца цхьаьна дисира дуккха а адамаша дакъалоцу мероприятеш яр дехкар, ткъа тахана а дуьсуш ду Соьлж-ГIала кеманца богIучу некъахошна коронавирус кетта цахиларх лаьцна тоьшаллин кехташ хилар тIедожор.\nКадыров: "Мишустине информаци нийса ца кхачайо"\nНохчийчуьра той хIиттон хIусамаш болх бан йолалуш ю


Галайн-ЧIожан кIошт меттахIотто воллу Кадыров\nЛаьмнийн дола ца дича ца долу\nНохчийчоьнанний, ГIалгIайчоьнанний дозанаш далхочу Магасерчу жигархоша къовсаме йиллина регион, иза нохчийн хиларе терра, сихха битаме ялор ю ша, аьлла Соьлжа-ГIаларчу куьйгалло.\nБовдаьллачу шина къоман дозанаш къастош, 1926-чу шарахь Нохчийн мехкан дола язйина гойту документаша Галайн-ЧIожара ярташ. Сталина нохчий махкахбохучу 1944 шарахь иттех эзар стаг ваьхна цигахь. 12 юьртан кхеташо (сельсовет) хилла оцу 140 гергга кIотарх лаьттачу кIоштахь. Дуккха а тукхамийн, тайпанийн векалша дечу тоьшаллица а догIуш, нохчийн къам деба доьллачу регионийн юкъ лара догIу Галайн-ЧIож. Вуно дукха ю цигахь историн, синбахамаллин билгалонаш: тIулган бIаьвнаш, цIуй-деланийн килсаш, маьлхан кешнаш, кхиболу хIолламаш.\nОцу кIоштах нохчашна дуьсучу латтанех цхьа дакъа гIалгIашна догIу, шаьш нохчашна герга а, цаьрца цIийн юкъарло долуш къам делахь а, боху Магасерчу жигархоша.\n1957 шарахь, политикан реабилитаци а йина, даймахка юхабохкуьйтучу нохчашна дихкира Нохчийчоьнан лаьмнашка охьаховша. Нохчийчоь-Ичкери де-факто Оьрсийчоьнах йозуш йоцчу 1990-чу шерийн муьрехь аьтто белира ЧIебарлойн а, Галайн-ЧIожан а кIошташ меттахIиттон. КIоштийн администрацеш куьйгалла дан охьаховшийра Соьлжа-ГIалахь - цара жигарабохур бу шайн дай баьхначу лома хьалабаха дагахь болу нах, аьлла болийра и болх.\nКремло дIахIоттийначу Нохчийчуьрчу урхалло а арахийцира и кIошташ юхаденъярх долу омранаш. 2012-чу шарахь Галайн-ЧIожан а, ЧIебарлойн а кIошташ мехкан коьртачу низаме дIаязъян сацамбира меттигерчу парламенто. 2014-чу шарахь кхоьллира Нохчийчохь ЧIебарлойн а, Галайн-ЧIожан а муниципалан кIошташ кхолларх йолу пачхьалкхан комисси.\nКIошташ меттахIиттор сихдан дезаш хилар дийцадаьккхина Кадыровн Рамзанан Iедало 2018-чу шарахь, ГIалгIайчоьнца доза къастош долчу низамна гонах къовсам эккхарца доьзна.\nДайначу шеран Лахьан-баттахь ломарчу Галайн-ЧIожахь бечу некъашка а, тIешка а хьожуш, карон тарлуш йолу инвестицеш а лохуш, болх сихбан безаш хиларх дийца вахара Кадыров шеца шен го а буьгуш. ГIалгIайн а, нохчийн а мехкаш дIасакъаьсточу Мартанга хинйистехь хIоттийначу оцу кхеташонехь сацамбира "Галайн-ЧIожан кIоштан Шо" цIе тилла 2019-чу шарна.\n"Кавказ.Реалиин" къамел хилира депортаци яле хьалха шайн дай оцу меттигашкахь баьхначу нахаца. Уьш дегайовха бу лаьмнашкахь юьллучу инфрактуре инвестицеш кхачахь, шаьш шайн тайпанийн ярташка дIатарлург хиларх. Ткъа уьш цигахь цкъачунна бехийла дац – хьежа безар бу Нохчийчуьрчу Iедало бахка болийна некъаш бина бовларе. Соьлжа-ГIаларчу хьаькамаша дийцарехь, кестта кхочур ю лаьмнашка серло а, газ а –хир бу нехан тIаккха шайн дайша 75 шо хьалха дIатесна хIусамаш юхаденъян аьтто.\n2018-чу шеран кхиамаш буьйцуш, Кадыров Рамзана юха а хьахийра денъеш йолчу Галайн-ЧIожан кIоштан проблемаш, дош делира, нагахь санна нахана дайн кхерчаш денбан лаахь, цигарчу ярташкахь школаш, берийн бошмаш, кхийолу хьукматаш яхка.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо дина дIахьедар гIалгIайн жигархойн декъо тидира шен кепехь – Мартангин аьтто агIо нохчашка дIалаца боху Кадыровс, ткъа иза церан хуьлийла а дац, аьлла.\nЮьйцу меттиг бахьанехь яхначу гурахь протестийн болам гIаьттира ГIалгIайчохь. Дараш доцуш бирзина иза.\nКарарчу беттан 9-чу дийнахь Галайн-ЧIожан кIоштахь бан болийначу белхан "некъан карта" дийцаредина Нохчийчоьнан министрийн кабинето.\nЦуьнца а догIуш, лаьмнашкара дахар аттачу даккхархьама 250 инвестицийн проект кхочушйийр ю 2020-гIа шо тIедале. Ярташкара хьелаш тодан хьажор ду, хьаькамаша бахарехь, 3,7 миллиард сом, айдинчу гIуллакхо бахархошна лур бу 1700 белхан меттиг.


38 шо чохь доккхуьйтур ду бакъонашларъярхочуьнга\nБакъонашларъярхо, адвокат Сотуде Насрин\nБакъонашларъярхочунна, адвокатна Сотуде Насрина дина таIзар: набахтехь даккха 38 шо а, 148-зза шад тохар а ду. Пачхьалкхерчу зударийн бакъонаш Iалашъеш, стаг вуьйш кхел кхайкхорна а дуьхьал къийсам латтабора цо.\n2012-чу шарахь адамийн бакъонаш ларъярехь къахьегарна Сахаровн цIарах совгIат дира цунна. Сотуде системана дуьхьалболчаьрца бертаяхарна а, ГIажарийчоьнан лакхара лидер аьшнашварна а кхеле хIоттийна.\nНасринан цIийндас дийцира, шена делла пхи шо токхучу бакъонашларъярхочунна кхи тIе а набахтехь даккха 10 шо кхайкхийна аьлла. Цо бахарехь, ворхIолгIа кхел ю хIара кхочушйийриг. Цунна тIедехкинчу бехкашца 38 шо хан яккха декхаре а ю иза, ишта 148-зза гIаж тохар а кхайкхийна цунна.\nAmnesty International организацино "инзаре харцо" ю аьлла, Сотудеца лелорийг.\n"Оха талламбарца, цхьа могIа дуьхьалдаьхна гIуллакхаш бахьана долуш, дукха бакъонашларъярхой бу набахтехь такха хенаш йиттина. ТIаьххьарчу шерашкахь тхуна девзинчу таIзаршлахь уггар а шогачех ду уьш. Iаламат ирча хьал ду хIара!", - аьлла Amnesty International организацин Гергарчу Малхбалехь а, Къилбаседа Африкехь а талламаш бечу директоро Лютер Филипа.\nСтохка аьхка лецира Сотуде Насрин. Хьиджаб лелор тIедожийча, протест еш, коьртара йовлакхаш дIадаьхначу зударшна тIехIоьттинера иза хIетахь. Шпионажалла лелийна аьлла, пхи шо хан туьйхира цунна. Цул хьалха пачхьалкхна дуьхьал пропаганда лелийна аьлла, кхо шо чохь даккхийтира цуьнга. Ша Насрина бехк тIе ца лецира.\nДахначу шарахь Amnesty International организацино динчу зерашца, ГIажарийчохь хенаш кхайкхийна, набахтехь ву 110 сов бакъонашларъярхо.\nГIажарийчохь адамийн бакъонашкахула волчу ООН-ан белхахочо Рехьман Джавида дIахьедира, Сотудена кхайкхийначу керлачу таIзаро ша Iадийнера аьлла. Цо емалдира, дукха хан йоццуш кхелан системан урхаллехь Iеламча Раиси ИбрахIим къобалвича. 80-чу шерашкахь дукха нах байитарна бехке лору иза бакъонашларъярхоша\n"Адамийн бакъонаш хьешна милла а жоьпе озо везаш ву пачхьалкхо. Бакъонашка диллича, цу тайпачу стага дIалаца хьакъ ма дац кхелан Iедалхочун дарж. И хаттар пачхьалкхца юкъахь дийца дезаш ду, ишта нах урхалле хIитторах жоьпалла а пачхьалкхо шена тIелаца дезаш ду", - аьлла Рехьман Джавида.\nМатериалан автор Цинцаев Сайхан, гочйинарг Димаева Лиза


„Путин а, харжамийн иллюзеш а“\n„Путин а, харжамийн иллюзеш а“ , „Путин: дуккхаъ агIончаш, амма кIеззиг доттагIий“, „Путин вуьсуш ву, Оьрсийчоьнан проблемаш санна“ – иштта цу кепара ю уггаре а даккхийчу газетийн хьалхарчу агIонашкахь арайийлинчу артиклийн цIераш. ОьрсийчохькIирандийнахь дIабаьхьначу президентийн харжамийн жамIех лаьцна ю уьш.\nАьлча а, цу жамIех цхьа а цец ца валарх а, харжамийн моттаргIанех а.„Путинан 70 процент“ цIе йолчу артиклехь Германерчу „Франкфуртер Аллгемайне“ газетехь яздо, «дера Оьрсийчуьра президенташ харжамаш я маьрша а, я цIена а ма бацара. ХIетте а Iама хIума дара цигахь.\nМоскохахь Путинна 70 процент харжамхоша кхаж тессина бохург, масала. Ялх шо хьалха цигахь 46 проценто бен ца хаьржинера иза. Оьрсийчохь хуьлуш лаьттачух кхетархьама а, Малхбузе Кремлерчу агрессивечу а, авторитеречу а режимана дуьхьал муха хIотта еза бохург хаархьама а мехал ду и керла терахь мичара даьлла бохучух кхетар», бохуш.\nБританерчу „Таймс“ газетехь яздо, эзарнаша тергамхоша йоллучу пачхьалкхехь дуккхаъ а фалсификацеш еш хиларх хаамаш бира, бохуш. «Йоллучу Оьрсийчохь харжамхоша хаамш бора тергамхошка, шайга шайн хьаькмаша нуьцкъалха кхаж тассийтира, бохуш.\nЦхьаболчарна тIедожийнера, шаьш кхаж тесна хиларан тоьшаллийна бюллетенийн сарташ дахар. Харжамийн каппашкарчу видеокамераша гойтуш дара бюллетенийн таппаш чукхуьйсуш. И деш берш харжамаш дIабахьарна жоьпаллехь болу Iедалан хьукматхой бара», - иштта яздо „Таймсан“ корреспонденто.\n«Якутерчу цхьаьна харжамийн куьперчу видеокамерано гайтира, цхьана стаго урни чу дукха бюллетенаш кхуьйсуш хан яйъарна цунна тIехьа харжамхойн дийна рагI кхоллаеллера. Дагестанехь тергамхой йистах а теттина, харжамийн комиссин белхахочой, цхьана кхечу боьршачу стагой урни чу вуно дукха бюллетенеш чукхиссира. Цхьаццайолчу меттигашкахь видеокамерашна тIе хIума теснера я уьш кхечу агIор дIаерзийнера“, - бохуш дуьйцу ша тергалдинчух Британерчу журналиста.\nИспанерчу „Лес Эхос“ газетехь билгалдоккху, Путинс толам ца баккха йиш а яцара ишттачу хьелашкахь, бохуш. „Оьрсийчоьнан бахархойн цхьанна а социалан институташка тешам бисина бац, цхьа Путин воцучуьнга.\nЦо урхаллехь даьккхинчу 18 шарахь уггаре а лакхара популяралла цуьнан кризисан муьрехь хуьлура. Нохчийчохь тIом болуш, Гуьржехахь, Украинехь. ХIинца Малхбузенца кризис уггаре а марсаяьллачу хенахь юха а ялх шаренна тоьлла иза“, - иштта яздо газетано шен „Путин Владимир шийлачу тIеман хьелашкахь юхахаьржина“ аьлла цIе йолчу артиклехь.\nОьрсийчоьнан президентан харжамех лаьцна язбинчу бIеннаш Малхбузерчу хаамийн гIирсийн юкъара ойла яра, цу харжамашкахь Путин Владимир юха харжаран кеп хIоттор бен, бакъболчу халкъан маьршачу харжамца цигахь цхьа хьаса а бацара, аьлла.\nЦундела цхьа могIа газеташа, „Путин президент харжаран харжамаш“ аьлла цIе тиллинера шайн артиклийн. Ткъа Германерчу Билд газетано харжамаш дIабахьале цхьа де хьалха йоккха артикл зорбане яьккхинера, „Оха декъал во Путин Владимир президентан дарже харжарца“, аьлла.\nНохчийчохь бинчу тIамо Оьрсийчоь юхучуьра кIелхьараяьккхина аьлла Путина\nОьрсийчьнан президент хоржуш дакъалаьцна 67 сов процент харжамхоша


Динан урхаллин куьгалхочунца пресс-конфиренци\nНохчийн Республикин бусалбанийн динан урхаллин куьйгалхочо Межиев Салахь-Хьаьжас тахана шуьйрачу хаамийн гIирсашца пресс-конференци дIаяьхьира. Иза лерина яра муфтий Шема, СаIудин Арави ваханчуьра ц1а варна.\nПресс-конференци йолош хаттар дира «Ан-Нур» газетан корреспондента: -Шемахь дешна дипломаш схьаэцанза бисинчу студентийн г1уллакх муха кхочушхуьлу, - аьлла. Оцу хаттарна жоп луш муфтис хаийтира Шема мехкан Президентаца Башар Асадца вовшахкхетарехь, диъ х1ума дийцаре дина хилар.\n«Уггар хьалха хьахийнарг вайн республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана Алеппехь тадан т1елаьцна долу маьждиг дара. Цхьацца дисина кегий х1уманаш дара цигахь болх д1аболон новкъарло еш. ШолгӀа - вай паччахьо дина омра дара Хомсехь Халид бин Валид чохь д1авоьллина долу маьждиг тодайтар а шена т1елаьцна хилар д1ахаийта аьлла. КхоалгӀа - вайн махкахь «Джамиату Биладу аш-Шам» ц1е йолу левантийски университетан филиал схьаеллар. Вайн махкара Шема деша д1аоьхуш хилла дукхахболу нах «Абу Ан-Нур» чохь а, «Аль-Фатхь Аль-Ислами» чохь а дешна хилар бахьана долуш цаьрца бу вайн з1е латтор ю аьлла бина барт. ДоьалгӀа - цигахь хьалха дешна, дипломаш схьаэцар ца нисделла ц1а баьхкинчу студентех лаьцна дара.\nИ дешар дешнарш Нохчийчохь хилла ца 1а, уьш Россин Федераци мел ю бу. Иштта университетийн ректоршца дагадевлла, оха цхьаьна и г1уллакх Шема мехкан Президенте д1ахьахийра, цо ша иза кхочушдийриг хилар хаийтира», – элира Салахь-Хьаьжас.\nЦул совнаха муфтис хаийтира, вовшахкхетарехь Асад Башара шен а, шен къоман ц1арах а ша Нохчийн Республикин хьалхарчу Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарахчу регионан юкъараллин фондан куьйгалхочунна Кадырова Айманина а, вайн паччахьна Кадыров Рамзанна а баркалла бохуш хилар.\n«Цхьаммо а шайна г1о ца дечу хенахь, сих-сиха г1о-орца доккхий, буобераш дузош, царна совг1аташ деш, мискачу нахана г1о деш, мархийн баттахь 1уьйкъана 20000 стаге марха лоцуьйтуш, сарахь цаьрга иза достуьйтуш кхача латтош, накъосталла дира цара. Нохчийн къомо а, шун паччахьо а санна г1онна схьакховдийна хилла долу куьг шайна цхьаммо а кховдийна дац. Ц1у т1е, эзар сов шерашкахь Хомсехь, Алеппехь, Дамаскехь лаьттина шира маьждигаш тодийр ду аьлла т1елацарна Дела реза хуьлда царна», – аьлла схьакхачийра Межиев Салахьа Шема мехкан Президентан лаам.\nКхид1а конференци д1ахьош «Грозный-Информ» хаамийн агентствон корреспондента хаьттира маьждигаш тодеш белхий д1аболийний, аьлла.\n«Болх болабина д1абоьдуш бу. Шема мехкан паччахьо кхоьллина леррина комитет ю шира маьждигаш юхаметтах1итторан план хотта ярна т1е тидам бахийтина. Х1ора т1улг шен номер язъйина, иза мича билла беза, муха билла беза билгалбаьккхина бу. Цундела уьш тадаран белхаш ч1ог1а меллаша боьлхуш бу», – элира Салахь-Хьаьжас.\nШен къамел т1еч1аг1деш муфтис хаийтира Хомсехь долу маьждиг Халид бин Валидан хилар, Алеппехь, Дамаскехь дерш «Масджид аль-Умайя би Халаб» юкъадог1уш хилар, цигахь д1абоьхкина Закария, Яхья пайхамараш хилар.\nКхид1а конференци муха д1аяьхьира, СаIудин Аравехь т1еэцна резолюцих лаьцна муфтис х1ун элира дуьйцур ду газетан рогIерчу номерехь.\nОбновлено (03.05.2017 12:46)


"Мемориал": 7 стаг лачкъийна Нохчийчохь. Кхоъ ву къайлахчу набахтехь латтош\nБакъоларъечу "Мемориал" центро дIахьедина Нохчийчуьрчу Чечана юьртара ворхI вахархо низам латто тIебехкинчу Iедалан ницкъаша вадийна хилар.\nШи бутт гергга хьалха Соьлжа-ГIаларчу къайлахчу набахте а бигина, Iазап латтийна царна тIехь. Бакъоларъярхошкахь йолчу информацица, виъ дIахецна, ткъа кхоъ хIинца а ву набахтехь.\nЧечанара Мангал-беттан 29-чу дийнахь лачкъийра Абдулвагапов Мохьмад, Дакаев Мохьмад, Амерханов Iаьрби, Хататаев Ихван. ШолгIачу дийнахь вадийра Идигов Адам а, Алиев Аслан а, Бероев Адам а. Уьш массо а латтийна Устрада-ГIаларчу полицин декъехь. Цигахь царна тIехь гIело латтийна, йиттина, сийсазбина, чIагIдо "Мемориало".\n"Шаьш ницкъхоша цунах "профилактика" олу. Гергарчарна ца хаийтина лечкъийнарш болу меттиг, царех дерг хиина царна нахехула", – боху бакъоларъярхоша.\nДIабахначу беттан 18-чохь дуьйна мукъабаха болийна лецнарш: юхьанца дIахецна Алиев, Бероев, карарчу беттан 7-чу дийнахь мукъаваьккхина Амерханов, цул тIаьхьа - Хататаев. Тахана а вуьсуш ву лаьцна Абдулвагапов, Дакаев, Идигов, официалехь уьш лецна бацахь а, яздо "Мемориало".\nБакъоларъяран центро дийцарехь, кху беттан 4-чохь Ростов-гIалахь лецна цига бахана хилла СемаьIашкара кегийнах: Дотмерзаев Адам а, Ашаханов Муса а. ТIаьхьа Нохчийчу дIабигина уьш, ТIехьа-Мартанарчу полице. "Мемориалан" хьостанаша чIагIдарехь, хIинца а ву и шиъ полицехь, цара Iазап лов цигахь.\n"Кавказский узел" газето дийцарехь, дIабахначу беккъа цхьана баттахь Нохчийчохь лачкъийна лаххара а 53 стаг. Царалахь ду зуда-майра а, кхиазхо а. Журналисташа бахарехь, Нохчийчохь нах лецарх, хьийзорах лаьцна информаци яржочу 1ADAT телеграм-каналан модераторан, шишанна тIехаийначул тIаьхьа ша волу меттиг къайленехь юьсуш волчу Тепсуркаев Салманца уьйрашкахь болу нах лохуш лецна уьш.


Информацин-аналитикан «Оьрсийчоьнан пенсионер» юкъаралло талламаш дIабаьхьна пенсионерашлахь, муьлхачу регионехь беха уггар а ирсе, шайн дахаран хьелех тоам хилла нах. Хьалхарчу меттигехь ю Нохчийчоь, шолгIаниг ГIалгIайчоь, оцу шиннал тIаьхьа Дагестан.\nДукха хьолахь шайн цIераш яха а ца луш, дуккхаъчу бахархоша мукIарло до Маршо Радионе, Нохчийчохь пенсеш лахара хилар, шайн хеннахь, бутт байча бахархошка ахча дIакхачош цахиларх а.\nТкъа Оьрсийчоьно кху деношкахь зорбане дехкина 6 баттахь шаьш зийначу Оьрсийчуьрчу пенсионерийн дахаран хьелийн барам.\nШайн дахаран хьелаш аьхна хиларца, уггар ирсе пенсионераш бу боху Нохчийчохь, шолгIа меттиг дIалоцу ГIалгIайчоьно, цунна тIаьхьа ю Дагестан.\nХIун оьшу пенсехь бехачу нахана, шаьш ирсе хета? Могашалла, социалан хьелаш кхачамболлуш хилар, доьзалш могуш-маьрша гар, синтеме хилар шайн пачхьалкх. И дериге а чу а лоцуш хIоттийна «ирсечу пенсионерийн»рейтинг.\nДукха хан йоццуш, NewsEffector агенталло хIоттийра «ирсан» рейтинг. Оцу талламашкахь а Нохчийчоь хьалхарчу меттехь яра.\nЖамIдеш цара тидаме эцнера бахархойн дахаран аьхналла, Iаламера хьал, тоьлла-тоаме кхерамзалла махкахь хилар.\nДуккхаъчу тергамчаша шеконе биллира хIетахь NewsEffector-ан и бIаьрла хаам.\nБилгалдевлла жамIаш шалхонашца го тахана а.\nМасала, шолгIачу меттехь йолчу ГIалгIайчуьрчу пенсионерийн урхаллин векалшна хууш дацара, и статистика хьаьнга хеттарш дина, хьанах дагабевлла хIоттийна ю Оьрсийчоьно. И жамIаш, терахьаш шайга хаьттина даржийна дац, шаьш цаьрца реза а яц элира Маршо Радионе ГIалгIайчуьрчу пенсионерийн урхалллин пресс-векалтин куьйгалхочо.\nДагестанца а зIене елира Маршо Радио. Оха хаьттира, хаьий-те Оьрсийчоьнан жамIашца дагестанхойн пенсионераш ирсе хиларца 3-чу меттехь хиларх, юй-те церан цхьанне а кепара шеконаш оцу хьокъехь?\nТхан хеттаршна жоьпаш делира пенсионерийн урхаллин пресс-векалтин куьйгалхочо Сумкулиева Альбинас.\nСумкулиева: «Ма-дарра аьлча, суна хаьа и хаттам хиллий а, суна цуьнан жамIаш а девза, ас дешна. Бакъдерг аьлча, со цец а ца елира хIуммаъ! Ас и хьал дузу, уггар хьалха вайн менталитетца. Вайн пенсионераш, баккхий нах, цкъа делахь уьш безаш, лоруш, оьшуш бу шайн доьзалашкахь, и ламаст хилла дIахIоьттина ду.\nСо йоккхае кавказхойн къаьмнашлахь, тхан махкахь а, и ламасташ хIинца а лелаш хилар. ШолгIа делахь, баккхий нах иштта вайн юкъараллехь а тергонехь бу. Цхьайолчу Оьрсийчоьнан кIошташкахь санна, вайн мехкашкахь ца го урамехь сагIа доьхуш, я цхьаьннан тергонехь боцуш, шайна буьйлабелла лела баккхий нах.\nНохчийчуьра, ГIалгIайчуьра, тхан Дагестанера пенсионераш ирсе хилар иза коьртачех цхьа ламаст ду, вайн цаьрга болу лерам… Кхин цхьа хIума а ду, вайн баккхий нах экаме бац, цара цкъа а ца бо латкъамаш, уьш реза бу шайн дахарна, церан цIийх, тIамарх йоьлла и амал.\nДино боху, тоам бе хьайн долучух, ткъа баккхий мел хуьлу ойлано цу тIе балабо уьш. Цундела, ас и дозу, уггар хьалха, вайн менталитетца».\nМоскохарчу NewsEffector олучу мониторинган агенталло дахначу шарахь хIоттийначу «ирсан» рейтингехь хьалхарчу меттехь яра Нохчийчоь, ткъа ирсечу махкахь ца хуьдлийла а дацара «ирсе пенсионераш».\nМаршо Радион зIе хилира Соьлж-гIаларчу Пенсионерийн урхаллерчу векалшца а.\nАутарханов Люба коьрта говзанча ю цигахь. Цхьанне а кепара шеконаш яц шен, иза бакъ дацарца, элира цо тхан къамелехь, цхьана заманахь дуккха баланаш лайна нохчийн къам хьакъ ду ирсе хила.\nАутарханова: «Суна хиира и хаттам хиллий а, вайн нохчийн пенсионераша щаьш ирсе ду аьлла, хьалахара меттиг Нохчийчоьнна еллийла а. Иштта хIунда нисделла те аьлла, ойла йича суна хета, вайн къам хало лайна ду, цхьа мур текхира цара, луш доцуш пенсеш, тIеман халонаш, хIусамаш йохийна, хIинца шайн хеннахь луш пенсеш ду.\nМеттахIуттуш йохийна гIишлош, шайн хIусамашкахь бехаш хиларна а, Iедалера а мелла а гIо а хуьлуш, Нохчийчохь пенсеш Оьрсийчохьчул а лахара делахь а, хIетте а шаьша гIоле хета царна, кхечахьа долчу хьоле ладоьгIча».\nЛюбин белхан накъоста, пенсионерийн гIуллакхаш луьстучу отделан коьртачу говзанчас Жандаева Лайлаъа а дийхира шегара жоп хазийтар тхан хаттарна.\nЖандаева: «Суна и жамIаш нийса ду аьлла хетта, хIунда аьлча, вайн республикехь массо а куьйгалхо царна тIе тидам а бахийтина Iаш ву. Тхан белхан хьаькамаша, уггар хьалха церан гIуллакх делаш, олу тхоьга даима . Цундела пенсионераш тхайна реза хир бу аьлла хета суна. И жамIаш цунедела нийча хир ду аьлла, тешна ю со».\nНохчийчутра масех пенсионер зийра Маршо Радионо, буй-те ма дуьйццу ирсе Нохчийчуьра пенсионераш, хаа лууш.\nТеркйистера пенсиэцархо Умидат ю дуьйцуш.\nУмидат: «Хьажал, хIинца бутт байча, пенси схьадала декхар бу, амма и схьа ца луш, шолгIачу батте доккху цара. Суна а хета, нахана санна, шайна са йоккхуш, лелош ду те цара и ахча, олий. Туьканара хIума оьцу ахь, дIа а язвойтий, лург.\nЮха лаххьадой и царна дIало, вукху баттахь схьадаллалц хьо вакъа а лой Iа. Нах дIауьду кхечу пачхьалкхашка, ой, дIа ца идича бовлий уьш, я бала ца белча бовлий и нах, чохь яа сискал йоцурш а бу дуккха а».\nНеврерчу вахархочунна Адама дика евза пенсионерийн проблемаш, ша а хиларе терра\nАдам: «Цхьацца йолчу ярташкахь бутт бола ма белли схьало пенсеш, тхан юьртахь, хIун до, бутт бола ма белли I0-20 стагана дIало, оцу юкъа кIира-ши кIира дулу, тIаккха юха вукхарна ло, цул тIаьхьа юха а хьембо. ЦIерабаьхначарна луш 300 туьманаш дара, Ставрополе, кхечанхьа а хьо дехьаваьлча. 3-4-зза совду-кх царна лург.\nХIара Нохчийчоь а Оьрсийчу йогIуш ма ю, цигахь ишта луш, кхузахь вуьшта луш, стенна ду? Шайна дууш ду-кх!»\nИрсечу халкъалахь хир яц белхан меттигашца къоьлла, нах байарш, лецарш, лелхарш-лелхийтарш, уьдур бац дикачу мехкан бахархой хийрачу пачхьалкхашка баха, я оьхур бац мохь: «Къоьлла кхидIа ца кхехьало», бохуш.\nЛайлаъ: «Де доьхна сан, суна ца хаьа ас хьаьнга гIо деха деза а. 6 бер ду сан. Бан болх ца хуьлу, аьтто боьхна ю-кх со. 6 эзар пенсе ду суна догIуш, бакъдерг аьлча, цуьнах тоам а ца хуьлу».\nГарехь я NewsEffector-о а, я «Оьрсийчоьнан пенсионер» юкъаралло а Iедалера боцчу Нохчийчуьрчу зударшка я божаршка хаьттинчух тера а дац, юй хьо, вуй хьо ирсе, кхачо юй даарца-маларца.\nКъайле ю, и терахьаш хьанах дагабовлуш схьаоьцу талламаш бечу Оьрсийчоьнан агенталлаша а, юкъараллаша а.\nСумкулиева: "Баккхий нах иштта вайн юкъараллехь а тергонехь бу..."


ТIаьхьарчу дийнахь-бусий COVID-19-х уггар дукха адам делла Америкехь\nАмерика, Нью-Йорк, COVID-19 вирус кхетта зуда ялийна Бруклинерчу дарбан цIийне\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь коронавирусан ун кхетта тIаьхьарчу дийнахь-бусий велла 1800 стаг, хаам бо "Американ аз" зорбан гIирсо. Оццул дукха нах цхьана дийнахь белла бацара Америкехь эпидеми йолалчхьана.\nХIопкинс Джонан университето арахецначу хаамца, верриг а Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь велла 13 эзар ун даьлларш. Коронавирус хьакхаелла ву 398 эзар сов стаг. Иза уггар лакхара гайтам бу коронавирус кхетарехула кху дуьненехь.\nОццу хенахь Американ президента Трамп Доналда Вашингтонехь зорбан конференцехь дIахьедар дина цу цамгаран лакхене кхочуш ю пачхьалкх аьлла. Трампа дийцарехь, цуьнан лаам бу мехкан экономика гергарчу хенахь шен даима хуьлучу роже юхаерзийтар.\nКарарчу хенахь дуьнентIехь COVID-19 вирус хьакхаелла ву 1 миллион 400 эзар стаг. Коронавирус дерриг а дуьненехула яржа йолаеллачу Кийтаqy Ухань гIалахь дIакхайкхийна 11 баттахь лаьттинчул тIаьхьа луьра карантин дIаерзорах лаьцна.\nАмерикерчу Вашингтон штатерчу Сиэтлан Университетан IHME институто (Institute for Health Metrics and Evaluation ) арахецна цхьамоггIа пачхьалкхехь COVID-19 вирусах лийр долчу адамийн терахьашца доьзна Iилмане диллина хиндерг схьадийцар, яздо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nБританерчу Guardian газето анализ йина цунна. Иштта, цу талламца а догIуш, уггар дукха адам дала мегаш ду Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь – 82 эзар стаг эпидеми йолаелчхьана.\nЕвроперчу пачхьалкхашна юкъахь уггар дукха адам лийр ду Британехь – 66 эзар сов стаг. Иза 40% ю Европехь COVID-19 вирусах лийр долчу адамийн терахьан. Британино оцу статистикехь тIаьхьаюьтур ю Итали а, Испани а. Цу шина пачхьалкхехь лийр ву 20 эзар гергга вахархо хIораннехь а. Генна тIаьхьа юьсуш ю царна Германи. Марсхьокху-бутт тIекхочуш цигахь лийр ву 9 эзар вахархо.\nIHME институтан говзанчаша шайн лараршна бухе диллина ду маситта хIума, шайна юкъахь Италехь а, Испанехь а эпидеми яржарца доьзнарг а, кхечу пачхьалкхашкахь иза яржаран динамика а, карантинца йоьзна гIулчаш яхаран сихалла а, эпидеми чIагIеллачу деношкахь вочу хьолехь болу нах охьабахка дарбан хIусамашкахь маьнгеш кечдар а долуш.


Хьаьнга кхочуш ду и ахча ма-дарра хууш дац, амма студенташ тешна бу, оцу гулдечу ахчан цхьа дакъа куьйгаллана дуьсу аьлла.\n"Дуьххьара 2017-чу шеран ГIуран-баттахь 6 эзар сом яздинера тхуна, - дуьйцу юридикан факултетан дешархочо Марьяма (цIе хийцина ю). – Тхуна моьттура Керлачу шарна совгIатна делла хьуна тхуна оццул ахча аьлла. Делахь а цецдевллера тхо, хIунда аьлча, 4 эзар соьмал а лакхара яздеш ма дац стипенди.\nОцу ахчанах "ас и дийр ду", "хIара оьцур ю" бохуш, со Iачу заманчохь, тхан группехь коьрта йолчо хаийтира тхуна, банкехь а ахча схьа а эцна, цунах 1 эзар сом тхайна а дитина, пхиъ кураторе дIадала дезаш хилар. Нагахь дуьхьало яхь, дешар тIехь проблемаш хирг хилар билгалдаьккхира цо.\nДукхахболчара, ас а цхьана, чIагIо йира, и ахча дIа ца дала. ТIаккха кураторо къамел дира тхоьца, нагахь аш и ахча дIа ца лахь, шен алапа тIера дIасацор ду куьйгалло аьлла. ТIаьххьара а оха массара а ахча дитира царна. Цу тIехь дирзи моьттура суна, амма оцу барамехь стипенди хIора баттахь чоьта тIе доккхура тхуна", - аьлла, дерзийра Марьяма шен "Кавказ.Реалиица" хилла къамел.\nДуьххьара дац студенташна кхерамаш туьйсу, "экзаменашка дуьтур дац", "дипломан болх схьаоьцур бац" бохуш. Iедало вошахтухучу митингашка ара ца бевлча а олу цара, шаьш дуьхьалдоккхур ду. Амма баллашца гIуда а тухий, дуьту шаьш боху студенташа.\nУниверситетан куьйгалло, шайн ахча стенга доьду аьлла, дешархоша хаьттича, цхьана фонде хьажош ду олу. Амма цхьана а кепара тоьшалла ца даладо цара, я цIарца юьйцуш яц и фонд.\n"Кавказ.Реалии" портал зIене елира нохчийн пачхьалкхан университетца, студентийн ахчанаш чусецорах комментари йоьхуш, амма жоп дала дуьхьало йира цара.\n7-8 эзар гергга студент ву тахана университетехь бIаьрхьалха доьшуш. Оцу схеми юкъахь бац лахара хаарш долу дешархой. ХIунда аьлча, царна ца кхачадо стипенди.\nБакъду, уьш юкъара баьхча а, хIора баттахь куьйгаллана дуьсург хIуммаъ а кIезиг ахча дац.\nУниверситетан филологин факультетехь доьшучу Iаьрбис (цIе хийцина ю) дийцарца, "лакхарчу" хьаькамийн инициатива ю иза. Ишта ца хилча, боху цо, доьшийлехь цхьа а ваьхьар вацара, шайгара оццул ахчанаш чусецо.\nХила тарло университетан куьйгалло юьйцург регионера Кадыров Ахьмадан цIарах йолу фонд. Кхи варианташ янне а яц, хIунда аьлча, цу кепарчу финансийн Iуналла дан оцу цхьана фондан бен бакъо яц.\nРеспубликехь болхбеш йолу кхийолу гIоьналлин цхьанакхетарш лаьтта социалан машанашкахула а, мессенджершкахула а меттигерчу догIийжамечу бахарошкара лехьочу ахчанех.\nЛакхахь юьйцу ахчанаш чусецадаран схема, нагахь и боккъал а лелош хIума делахь, тера хета шена боху "Трансперенси Интернешнл - Россия" боламан инарла директоран гIовса Шуманов Ильяс, хьукматехь харц даржаш латточу схемех.\nЦу кепарчу бертадахарехь куьйгалхочо шен белхахой даржашкахь лакхабоху, церан алапаш а тIетуху. И дерриг а мича Iалашонца деш ду, оцу ахчан цхьа дакъа шена чусацо.\nХала хеташ делахь а боху Шумановс, ишта хьарамлонаш Iораяха хала хуьлу, наха дIахьедеш ца хиларна.\nКадыров Рамзанан нанас урхалла дечу фондан регионерчу пачхьалкхан хьукматашна а, организацешна а тIеIаткъамбан шуьйра спектр ю. Шен бюджет ша-тайпачу кепашца дIаюзуш хиларца евзаш ю и фонд.\nАмма республикехь дихкина ду, шен резавацар дIахаийта, кхераме ду и. Теркйистерчу Iелин-юьртарчу реабилитацин центрехь болх беш хиллачу Инаева Iайшата WhatsApp-ан мессенджерехула дийцира, ша тоьках, хих, газах ахча дIаделлашехь, шен куьйгалхочо 3 эзар сом дIасацийна шен аьлла. Шалхачу маьIнехь мехкан куьйгалхо Кадыров Рамзан бехкевора зудчо, цо дIасадоькъу ахчанаш, совгIаташ хьехош.\nХьем ца беш, кхеле озийра Инаева. Нохчийчоьнан куьйгалхочунна хьалха бехказайийла дийзира цуьнан. Делахь а, цу тIехь ца йирзира кхерамаш тийсаран акци.\nКадыровн гергарчу Кадыров Ислама Инаева Iайшатан гергара мел верг а, цуьнан белхан накъостий а, кIоштара къаной а схьа а гулбина, Кадыров Рамзане шайна массарна а гечдар дехийтира, "эладитта кхолларна".\nЦундела цецволийла дац, Нохчийчохь лаьттачу хьолехь студенташ-м хIунда буьйцура, цхьа а вац ваьхьаш, шайца лелочу коррупцех далхо.


Муртазалиева Зараъ: Нохчо хилар бара сан бехк\nНохчийчоь -- Бехк а боцуш набахтехь 8,5 шо текхна нохчийн йоI Муртазалиева Зараъ, 17Деч2005\nОьрсийчохь бехказа чубоьхкинчу нахах лаьцна евзаш йолчу журналиста Светова Зояс яздина тептар довзаре даьккхина Соьлж-ГΙалахь. Доккхачу декъанна цу тΙехь дуьйцу, бехк-гуьнахь а доцуш, набахтехь 8 шо ах шо такхийтинчу нохчийн йоIах Муртазалиева Зараах лаьцна. Цуьнца доьзна Маршо Радионо массех хаттар дира шега Муртазалиевага.\nОьрсийчоьнан таханлерчу бехктакхаман системан мах а хадош, ша цигахь лайначу балех лаьцна дийцира Муртазалиева Зараа. Шен коьрта бехк ша нохчо хилар дара, аьлла, дIадолийра цо тхан къамел.\nМуртазалиева: «Уггаре а халаниг дара нохчо хилар. Массо а хенахь, нохчий ду, олий, дIакхаьчнначохь хьийзадора тхо. Кхечарна мегаш дерг тхуна ца магадора. Тхо нохчий долун дела мегаш дацара иза а. Чохь бохкучу нохчийн я хеназа набахти чуьра араволийла а дац я чохь йоккху хан аттачу йоккхийла а дац. Цхьа а бакъо а яцара сан. Суна массо а маьIIехь дуьхьалтухура, со террорхо ю, олий. Уггаре а халадерг дара иза.\nМаршо Радио: Чохь бохкучу нахаца юккъметтигаш муха яра хьан?\nМуртазалиева: "Чубоьхкинчу нахаца цхьа а хало яцара. Шайолу проблемаш а, хало а набахтийн администрацешца яра-кх.\nМаршо Радио: Оьрсийчоьнан бехктакхаман система хийца еза, бохуш, дуьйцу наха. Хан а яькхкина, набахтера араволу стаг хийцалой араволий? Я оьгIазло хуьлу цуьнгахь?\nМуртазалиева: "Цигахь олуш ду цхьа хIума: Хьан боху, зоно (набахтино - ред.) адам хуьйцу? Цо адам талхадо. Цу чуьра аравериг, оьгIазвахана араволу. Цигахь хан йоккхуш, дагчохь оьгIазло йоккха хуьлу. Дукха нах хуьлу цигахь, шаьш-шайна хорам а бой, леш, куьйган пхенаш хедош а.\nСветова Зояс яздинчу тептар тIехь, дика гуш ю Нохчийчуьрчу тIеман къиза а, маьттаза а тIаьхьалонаш, уьш маьршачу нахана тIехь хаалуш хилар, аьлла, цунна мах хадийра «Дош» журналан редакторан гIовс волчу Дудуев Iабдуллас.\nДудуев: "Тептаран башхалла ю тIеман тIаьхьалонаш цо ма-ярра гойтуш хилар. Цхьана йоьIан кхолламна тIехь ма-дарра гойтуш ду иза. Цхьа а бехк боцуш, харцо латтийна цунна тIехь. ХIума ца хуучунна дуккха а хIума хоуьйтур долуш ду-кх и тептар".\nМуртазалиева Зараъца интервью


Кадыровн троллийн команда. Муьлш бу уьш?\n«Кавказ.Реалии» порталан ешархочо яитийна хIара текст. Кхуьнан чулацамехь мел дерг бакъдо тхан Соьлжа-ГIаларчу хьосташа а.\nТIаьххьарчу шерашкахь лилхинчу скандалаша сийсош ю Нохчийчоь.\nIедал ЛГБТ-н декъашхошна а, шайна критика ечарна а тIаьхьадаьлла лелар, журналисташна а, бакъонашларъярхошна а тIелатарш дар, иштта кхи дIа а.\nТидам шайна тIеберзош хIуманаш дуьйлу тIаьхьий, хьалхий, цундела хаамийн гIирсашкахь юьйцург еккъа цхьа Къилбаседа Кавказан республика ю.\nИнформацин тIамна дуьхьало латточу махкарчу коьртачу ньюсмейкерша биэндацарца хазадо оьрсаша олуш ма хиллара: "ЖIаьла леташ ду, амма ковра шена ма хетта дIайоьдуш ю".\nКерлачех дац информацин тIамех, троллингех, Iаьржачу пиарах даьржина дийцарш.\nПропагандин и технологеш дукха хенахь дуьйнна теллина, караерзина ю. Кремлан троллех лаьцна бен Интернетчохь кхи дуьйцуш хIума а дац. Кху шеран Чиллан-баттахь тIеман министро Шойгу Сергейс официалехь дIахазийра, «кибер-эскар» кхолларх.\nАмма кIеззигчарна бен ца хаьа, Нохчийчоь и «эскар» а кхоьллина ши шо дуйла. Гарехь Оьрсийчоьнан тIеман министраллал а хьалха яьлла йоьдуш ю нохчийн республика.\nМасала, федералан тIегIанехь пропагандан, контрпропагандан хеттарш говзанчаша дийцаредеш делахь а, Нохчийчуьрчу «кибер-армехь» "тIемаш" бийраш дилетанташ бу.\nЦа лаахь а лууш санна\n«Грозный-Сити» комплексан 11-чу гIат тIехь дIатаръелла нохчийн "кибер-арми". ХIусамна чувоьдучу йоккхачу аьчган неIарна тIехь цхьа а йоза а дац, домофонан панел йоцург. Цу чохь ю информацин агресси юхатухучу центран штаб.\n«Командирийн команда» - иштта цIе ю ши шо хьалха йолийначу нохчийн троллинган проектан. Проект дIакхайкхаяле шуьйрра кхеташо дIаяьхьира Зорбан ЦIийнерчу йоккхачу хIусамехь. Цу чохь гулбеллера меттигера хаамийн гIирсаш, блогерш, кеп-кепарчу хьукматийн, урхаллийн пресс-гIуллакххой.\nКхеташонан декъашхоша дIахьедира хIетахь, оцу проекта юкъа шаьш ца луъушехь дитина хиларх. Пиархойх, журналистех лаьтташ белхан тоба кхоллар дуьххьара дагадеанарг ву пачхьалкхан Думан депутат, къоман политикан министран даржехь цхьана хенахь лаьттина Саралиев Шамсаил.\nНохчийн «кибер-эскаран» белхан структура муха ю хьуна аьлча, оцу белхан тобанерчу (хIора тобанехь 5-10 стаг хуьлу) пиархоша, журналисташа, блогерша жигара комментарешкахь йийцаре ян еза центро хаамийн гIирсашка яьхна артиклаш.\nИнстаграмехь а, фейсбукехь а, твиттерехь а, вконтакте а хIора тобано схьайиллина масех фейкан аккаунташ хуьлу. Нохчийчоьнах а, цуьнан куьйгалхочух а тешам бойуш яржочу негативе информацица эвсара къийсам шаьш латтабо аьлла хета проектан инициаторшна.\n«Командирийн команад» проект догреза къобалйира Кадыров Рамзана, цул совнах цуьнан администрацино верасалла а латтадора цунна тIехь.\nОцу хенахь администрацин куьйгаллехь хиллачу, тахана парламентан спикеро Даудов Мохьмада, проекте юкъабалийначу хьукматийн, урхаллийн пресс-гIуллакххойн куьйгалхошна а, хаамийн гIирсийн куьйгалхошна а тIедожийра ахчанца а, мел оьшучуьнца а гIо латтор «кибер-армина».\nКомандийн штабан декъехь (иза ю аналитикан центр) 10-20 белхахо ву. Иштта зорбанашкахь мониторинг а еш, Iедална резабоцурш гучу а бохуш, критике комментареш йинарш а лоьхуш, болх дIахьо цара. Цул тIаьхьа гулйина информаци куьйгалхочуьнга дIакхачайо.\nТкъа цо омра до WhatsAppан чаташкарчу тобанашкахь и информаци яржаян, цаьрга йийцареяйта олий.\nТешначу бахархоша йозанашкахь шайна-шайна хетарг дуьту, ткъа вукхара цу комментарийн скриншоташ а йохуш, шаьш бинчу балхах информаци флешкаш тIехь дIакхачайо штабе.\nТроллаша даим бохург санна шаьш гучудоху, хIинццал цхьанне а сайташ тIехь комменташ йитина боцу хIорш чухахкалой къийсаме а буьйлуш, дийцарш дуьйладо Нохчийчуьрчу тIамах лаьцна, цкъа делахь.\nШолгIа аьлча, сайтийн администраторшна IP адресца дукха сихонца караво, комментареш йитинарг. Меттигаш нисло, масех йоза троллаша дитинчул тIаьхьа церан аккаунташна модератораша блок хIоттош а. Цундела сихонца ша бинчу белхан скриншоташ йохий, шена тIехь лаьттачу куьйгалхочуьнга дIакахачайо троллаша.\nСабанан лоппаган дуьхьал делла депутатан мандат\nНагахь санна «Командирийн командин» белхан жамIаш пайден дацахь, хIунда саццаза къахьоьгу цара хIинца а?\nЦхьа дакъа тIаьхьа ца кхуьу, и проект сабанан лоппаган меха бен цахиларна, важаберш кхеташ бу, амма ца хIуьтту уьш бакъдерг ала (хала ду паччахь верзана ву ала, гонахарнаш цуьнан духар хестош хилча).\nПачхьалкхан Думера гIант лестадоьлча, Саралиев Шамсаилна дуьсург дара. Кадыров Рамзанна хьалха хеставалар, ша кхи дIа а пайден хилар чIагIдеш.\n«Эхо Мрсквы» радиостанцино а, «Кавказан узел» агенталло а, «Лента.ру» ресурсо а зорбане яьхначу артиклашна тIелатар дира нохчийн «кибер-армино».\nНагахь санна кадыровцашна томехь дош ца аллехь, ца кхоабора троллаша ур-атталла, шайн махкахой а.\nСоциалан машанашкахь троллийн уггар а коьрта Iалашо кхи ю. Дийнахь а, буса а Кадыров Рамзан хестор. Куьйгалхочунна тан а тов и. Цундела, Саралиувн проект катоьхна шега ерзийра Даудов Мохьмада.\nСаралиев Шамсаил висира Думехь шолгIачу ханна а. Даудов Мохьмад Нохчийчоьнан парламентан коьрте хIоьттира (делахь а, цуьнан даржехь лакхавалар оцу проектца доьзна ду ала а ца хаьа суна).\nТкъа проект кхиорехь къахьегна Даудовн гIоьнча лаьттина Ибрагимов Iийса кегийрхойн гIуллакхашкахула йолчу министраллан урхалле хIоттийра. Цундела махкарчу Iедало и проект ерзор ю бохучуьнга догдохийла а яц. ХIунда аьлча, бонусаш йоху, «паччахь» а реза ву.\nБелхахойн ресурс а, финансаш а махкана а, цуьнан бахархошна а пайда хинболччу агIор хьовсийча бакъахьа хилар, цхьаммо а юьхьар ца лоцу.


Дино вошал хотта\nБекарга бетта 6 ди 2021 шу\nВахача метте сага моллагIа хIама нийслу. Могаш вар цамогаш хул, лазар кхийттар меттавоагIа, кIалвисар хьалвоал, тIаваьннар Iочувода иштта кхы а. Цхьацца дегIа могашал бахьан долаш Краснодарский края Лазаревский районе чуйоагIача Большой Кичмай яхача адыгIий юрта нийсвелар со цхьа дарбанча йолча ваха. Цигара гIулакх даьлча, лоро цхьа иттех ди даккха деза аьнна ханна сеца хIанз укхаза ва со Iеш. Даьла къахетамца дихьа гIулакх дика чакхдаьннад. Ер дешахьалхе аз язъю се дувцавоаллачунна шо дешархой дух тIа дахар духьа.\nБольшой Кичмай дукха хана денз адыгIаш бахаш цар юрт я. Укх деношка укх района имама укхаза хьакхайкадир Лазаревский районе бахаш мел бола масса долча къамех бусалба нах чубех марха даста, аьнна. Се вахача юрта из моттиг хиларах со а вахар бусалба нах вIашагIкхетача метте. Цига баьхка адыгIаш, селий, гIалгIай, таджикаш, эрмалой, узбекаш, эрсий иштта кхы а бусалба нах бар. МаIача нахал совгIа кхалнах а, бераш а дар укхаза. Марха кхоабаш хиннача нахал совгIа бусалба динца чам бола нах а бар укхаза марха дастар фуд ха а, бусалба наьха вIашагIкхетар миштад ха а баьхка. Из деррига гIулакх вIаштIехьа а даьккха дIадихьар Краснодарский края муфтият я.\nГулбеннача наха марха а даьста, ламазаш а даь хIама диача Лазаревский района имама Нибо Iумара къамаьл дир мархий бетта дозал дувцаш. Ший къамаьле цо белгалдир марха кхаьбача сага хургбола маьл Дала шийга битаб, из боккха а хургба аьнна. «Массайолча Iамалгахьа бола маьл белгалбаьб вайна Дала, амма мархий маьл шийгахьа битаб. Марха са да, сай лаьшта цох маьл айса лургба аз, йоах Дала. Дала къуръана чухьа йоах: «ХIай тийшараш, шоана марха кхабар тIадиллад оаха шул хьалха дIабахачарна дилларах тарра, шун Даьлах кхерар чIоагIа хургдолаш». Даьла салам хилда цунна вай пайхамара аьннад, «Хурмай цхьа дакъа сагIийна дале а шоай дегI жожагIатенах хьалдаккхалаш», аьнна. Цудухьа ший лоалахошка, гаргарча нахага, кхы дIахоболча бусалба нахага марха доастийташ дакъа хила веза бусалба саг. МоллагIа укх бетта чухьа вай хьадаь дикаш Дала шийна мара ховшбоацача боараме маьлагахьа дуккхаза совдоахаргда вайна. Велавенна бIарахьажа а дика де деза укх бетта чухьа. Бусалба дин чIоагIа да, шоайла бIаргбовнза, малаш ба ца ховш болча нахах вежарий-йижарий баьб Дала. Динга гIолла тахан а вIаший вошал хеттад вай. Дала къоабала долда вай марха».\nЛакхе аз белгал ма дарра марха даста баьхкача наха юкъе гIалгIаш-ха а нах бар, царех цхьаннеца къамаьл хилар са. «Цхьа иттех ди да со укхаза Лазаревский районе сай дезалца хьаена кIаьнка форда юхе кхувлаш дарба деш. Вайцига каст-каста марха даста нах чубехаш а е хье дIавийхача дIаводаш а чIоагIа хоза дIахьу ер еза ха. Даьллахьа, укхаза бусалба нах кIезига ма бий, мархий беттаца сакъердадалар мишта лохаргдар-хьогI яхаш уйла еш хиннай со. ХIаьта иштта укхаза ер гуллам ба аьнна хеза гIад а даха укхаза хьадаьхкад тхо. БоккхагIчар хьалха дувцаш хезад сона адыгIашца вай даьша дукха хана денз гIулакх, вошал леладаьд яхаш. ХIанз ер да-кх из вошал. Укхаза еррал бусалба нах бIаргабайна чIоагIа дог гIоздаьнна, шолха гIадъяха я со. Дала сагIа долда ер вIаштIехьадаьккхачун, Дала массане а Марха къоабала долда вай», — аьнна дийцар Раяс.\nМоллагIа шийгахьа маьл болаш наха хьадеш долча хIамангахьа къематден пайда хулачул совгIа дунен пайда а хул. Нах шоайла бовз, вIаший гIулакхаш ду, балхагахьа, дIахо вахаргахьа эшашдола хIама Iалашде вIаштIехьадоал.\nБольшой Кичмая Лоалахарча юртара Ахинтамера венача имама воккхача сага Нибо Iабдулмажита гIадваха дийцар гулбеннарашка. «Са яь варгвоацаш товр хинна ва со тахан вай ишта хоза ухаза гулденна. Далла хоастам ба вай бусалба даьча. Хьалха дIаяхача ханашкахьа санна а доацаш тахан шоай дин леладе аттагIа да бусалба наха. Укх вай гулламо вайна из хьа а гойт. Вай йоккхача паччахьалкхен дукха кагий къамаш да. ХIара къам ший дин а леладеш, ший мотт, оамал, Iадат лора а деш боккхийча нахаца эр а долаш хила деза. Дала къамаш а даь хьакхеллад вай, хIара къаман белгало я — мотти оамали, хIаьта уж ши хIама вай лораде деза. Бакъда, къамаш тайп-тайпара дале а Дала бусалба динга гIолла вежарий даьд вайх. Даьла боккха къахетам ба из. Воайла хьерчаш, вIаший дукхадезаш, кIалвисачун оагIо хьаллоацаш, Дала ма яххара бусалба хила хьажа деза вай. Вай бахьанаш хьаувттадой Дала вайна гIо дергда», — аьнна чакхдаьккхар Iабдулмажита ший къамаьл.\nМарха а даьста, таравихь ламазаш а даь хоза баьгIа дIа-хьа къаьстар нах. Тайп-тайпарча къамех бале а, цхьан къамах болаш санна дар Большой Кичмае марха даста гулбаьча бусалба наьха багIар, лелар, къамаьл дар. Из да — бусалба дино цар дегаш хоттар. Дала марха къоабала долда вай! Хьийа хало маьлехьа язйойла! Дехка а, даста а ер ха, ди маьрша дайталда вайна!