Коронавирусах лаьцна 12 харцдерг (+видео)\nДуьненаюкъарчу могушаллаIалашъяран организацино (ВОЗ) вовшахтухуш ю коронавирусах лаьцна мел яржон информаци. COVID-19 вирусца къийсам латторехь 150 пачхьалкхехь а, дуьненан дозанаш тIехь а зеделлачух пайда а оьцуш, зорбане йохуш ю организацино шен рекомендацеш. Кхузахь билгалъяьккхина 12 миф а, Iилманчаша а, лоьраша а харцдийриг а.\n1. COVID‑19 ун къаьсттина йовха климат лаьттачу меттигашкахь даьржаш ду?\n- ВОЗ-ан карарчу хенахь карахь долчу тоьшаллашца, миччахь а кхета йиш йолуш ду коронавирусан ун. Муьлхха а климатан хьелашкахь велахь а, уьнах ларвала бахьанаш лелон деза. ХIораммо а кест-кеста куьйгаш дуьлуш хилча, коронавирусах къахкаран уггар а дика кеп ю иза. Боьхачу куьйгашца бIаьргех, бетах, я мерах куьйг кхетахь, тарло вирус хьакхаяла.\n2. Нагахь санна, шийлачу, ло догIучу дийнахь арахь хан яьккхича, керла юкъаяьлла коронавирус (2019-nCoV) хIаллакхир юй?\n- ХIан-хIа, хир яц. Могуш долчу адаман дегIан температура 36,5° тIера 37° градусе кхаччалц хуьлуш ю, арахь муьлхха хенан хIоттам белахь а. Цундела, бух боцуш ду, шийлачу хенахь арахь хан яьккхича вирус, я кхиндолу инфекцийн лазарш эшор ду бохург.\n3. Довха хи ванни чу а лаьцна, цу чохь Iиллича, ялур юй коронавирусан инфекцина дуьхьало?\n- ХIан-хIа. COVID-19 -ан уьнах лар ца во довхачу хино а. Адаман дегIан температура 36,5° тIера 37° градусе кхаччалц бен ца хуьлу, довхачу хица хьо лийчахь а, я ванни чохь Iиллахь а. Мелхо а довхачу хица лийчаро зен а дийр ду, дегI дагон а тарло.\n4. Куьйгаш дакъочу тоькаца йолчу аппараташа коронавирус юьйш ю бохург мел бакъ ду?\n- Бакъ дац иза а. Цара юьйш яц вирус. Профилактика ярхьама сих-сиха куьйгаш спирт шеца долчу коьчалца дилича дика ду, я саба а хьокхуш хи кIел дилахь.\n5. Дезинфекци ечу ультрафиолетан чиркхо (УФ)гIо до коронавирус йойуш бохург дуй бакъ?\n- ХIан-хIа, ишта дац иза. Куьйгашна, я дегIан кхечу меженашна стерилизаци ечу хенахь мегар дац УФ-н чирккхех пайдаэца. Эритема олу лазар дегIан чкъураца гучудаккха там бу цо.\n6. Этанолца, хлоран кирца доллу дегIана дезинфнкци йича 2019-nCoV вирус хIаллакхуьлу бохург билггал бакъ дуй?\n- Дац. Хьан организмах дIаийна вирус дегIа тIе спирт, я хлор хьекхарх эккхалур яц. Мелхо а хьуна тIерачу хIуманна а, хьан бIаьргашна а, багана а зен дийр ду цара. Хууш хила деза, хлоран киро санна, спирто а шен барам а ларбеш, царех пайдаэцахь, тIехуларчу хIуманна дезинфекци ян тарло. Цул а гIоле ду кест-кеста хьайн куьйгаш сабанца дуьлуш хилча.\n7. Туьханан шовраца сих-сиха мера чу хи кхаьрзича, вирусах ларлойла дуй?\n- ХIан-хIа. Iилманехь тIечIагIдина дац, туьхан берам сих-сиха мерачу кхаьрзича, керлачу коронавирусан инфекцех цо ларво аьлла. Цхьаболчара дийцарехь, шелвеллачу хенахь гIо дан тарло цо. Делахь а, билггал респираторан инфекцешна цо гIо деш хиларх, тоьшаллаш цхьанхьа а дац.\n8. Саьрмасекхо гIо дой коронавирус ца кхетийта?\n- Саьрмасекх - Iаламат могушаллина пайден бу. Микробашна дуьхьало йо цо, билгалдоккху ВОЗ организацино. Делахь а, кху некъахь иккхинчу лазарна цуьнгара дарба хилла аьлла, цхьа а тоьшалла дац.\n9. Кералчу коронавирусан инфекцина дарба а, профилактика а йой антибиотикаша?\n- Ца йо. Антибиотикаша вирусна эшам ца бо.Бактеришца йоьзна инфекци елахь, тIаккха бен дарба ца хуьлу царех. Керла коронавирус (2019-nCoV) вирус ю, цунна я профилактика ян а, я дарбанна ааьлла а, мела мегар дац антибиотикаш.\n- Коронавирусан инфекцина дарба дан, я профилактикина аьлла, цхьана а кепара молханаш дан а дуй?\n- Цкъачунна хIара, иза аьлла, билгалдаьккхина цхьа а молха дац коронавирусна дуьхьал. Амма тIетаьIIина болх бу беш, пайден керла молха юкъадаккха гIертачу говзанчаша. Цкъа хьалха уьш а зен дезаш ду клиникашкахь. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташкахь кху беттан 16-чохь зен йолийна коронавирусан инфекцина дуьхьал кхоьллина вакцина.\n11. Шелиг (холодильник) чохь латтийначу юургца яьржийла дуй коронавирус?\n- Цкъачунна тоьшаллаш дац, коронавирус юучух дехьайолу аьлла, тIечIагIдина. Дуккха а цомгуш нах болчу пачхьалкхера чуеанчу юучух коронавирусан ун дала там бу бохург а тIечIагIдан йиш яц. Вирус халла лаьтта тIехулахь, ткъа юучунна транспортировка ян дикка хан оьшу.\n12. Чуьрко къовзийча а тIедолу коронавирусан ун бохург дуй бакъ?\n- Керла коронавирус - респираторан вирус ю. Коьртачу декъанна иза яьржаш ю хIаваъца, тIадамца. И бохург хIун ду, нагахь санна, цомгашчун багара йолучу тIуналлех. Масала, йовхарш, хьоршамаш тоьхча, мерачуьра тIуналла иккхича, хьо уллохь нисвеллехь, хьуна тIеяла кхерам бу. Карарчу хенахь чуьрко къовзийча 2019-nCoV вирус кхета тарло боху информаци а йоцуш ю. Инфекцех ларвалархьама дан дезарг ду: йовхарш еттачу, я лакхара дегIан температура йолчу нахана герга цавахар, куьйгаш кест-кеста сабанца дуьлуш хилар, респираторан гигиенан низамаш Iалашдар.\nДуьненаюкъарчу могушаллаIалашъяран организацино ишта видео ю кечйина, вирусах ларлуш куьйгаш муха дила деза гойтуш, яьккхина.


Исламан арканаш - Ламаз\nШолгIа рукн –\nПайхамаршна гергахь ламаз лараме хилар\nЛамаз дан дезаран тешаллаш\nЛамаз даран пайда а, цуьнан маьIна а\nХьанна тIехь ду ламаз\nдар? Ламаз дитинчун хьукм\nЛамаз жамаIатца дар\nЛамаз галдоккхуш долу хIумнаш\nЛамаз дан ца мегаш йолу хенаш\nЛамаз даран юкъара сифат\nШен маьIна доккха хиларехь\nа, шен тешалла чIогIа кхетаме билгал\nхиларехь а уггар коьрта лоруш ду ламаз. Бусалба дино боккха тидам тIебахийтина ламазна, доккха маьIна а делла цунна. Бусалба дино довзийтина цуьнан\nдозалла а, кхечу Iибадаташна юкъахь йолу цуьнан меттиг а, иза Далла а,\nЦуьнан лайна юкъахь йолу зIе хилар а, оцу\nламазца хаалуш хилар а лайно шен Делан омрунаш мел лардеш ду.\nЛамазан маьIна: Iаьрбийн\nматтахь ламаз - «Ассолату» бохург доIа боху маьIна долуш ду. Оцу\nмаьIнийца Дала Къуръан чохь аьлла:\n×ДоIа де ахь царна,\nбакъдолуш, хьан доIа царна синтем (а, къинхетам а) буØ [Сурат «Ат-Тавбат» 103].\nШариIатехь ламаз –\n«Ассолату» - бохучуьнан маьIна иштта ду: Иза Iибадат ду,\nшена чохь къастийна дешнаш а, Iамалш а йолуш\nдолу, такбúраца дIа а долош, салам\nдаларца чекх а долуш долу.\nКъастийна Iамалш бохучун маьIна: дIахIоттар а, рукуI дар а, сужуд\nдар а, охьахаар а иштта и санна долу кхин долу хIумнаш а бохург ду. Пайхамаршна а,\nэлчанашна а – Делера салават а, салам а хуьлда царна – гергахь ламаз лараме хилар.\nЛамаз вайн Пайхамарал – Делера салават а, салам\nа хуьлда цунна – хьалха хиллачу стиглара схьа деллачу динашна а тIедожийна хиллачу Iибадатех\nлоруш ду. Масала, хIара ИбрахIим-пайхамар\nву – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен Деле доьхуш, шега а, шен тIаьхьене а и ламаз дайтар:\n×Сан Дела! Со хилийта Ахь ламаз деш, сан зьурет (тIаьхьло) а (хилийта Ахь иштта, ламаз дечарех)Ø [Сурат «ИбрахIим» 40 аят].\nИсмаIил-пайхамар а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна\n– хилла шен охIлунга ламаз дарца омру деш:\n×Иза вара омру деш ламазца а, закатца аØ [Сурат «Марйам» 55 аят].\nхинволчу Дала аьлла, Муса-пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна\n– вист хуьлуш:\n×Баккъалла а, Со АллахI ву, Со воцург кхин Дела вац хьуна; ткъа ахь суна Iибадат де, Со хьахош ламаз а деØ [Сурат «ТIахIа» 14 аят].\nКхин а Дала\nШен пайхамаре Iийсага а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –\nвесет дина цуьнца. Иза вайна гойту хIокху Делан\nдашо, Iийсана аьлларг дуьйцуш долчу:\n×Со миччахь хилахь а декъала хилийтира Цо (АллахIа) со, со дийна мел ву ламаз де аьлла весет а дира Цо\nсоьгаØ [Сурат «Марйам» 31].\nДала ламаз вайн Пайхамарна – Делера\nсалават а, салам а хуьлда цунна – парз дина тIедиллина стигланашкахь, "исраъ" а, "миIрадж" а –\nБуьйсанна дIавигар а, Стигала хьалаваккхар а – аьлла цIе йолчу буса. Доьххьара иза парз динчу хенахь шовзткъе\nитт ламаз хилла, цул тIаьхьа сийлахь цIена а, лекха\nа волчу Дала дайдина иза пхеа ламаз тIекхаччалц,\nткъа, вай дечу хенахь пхиъ бен дац уьш, делахь а мел хиларехь шовзткъе итт\nсанна ду уьш.\nИ вайна тIехь парз долу пхи ламаз массо бусалба нехан бартаца хIорш ду: Iуьйра ламаз,\nделкъа ламаз, малхбуза ламаз, маьркIижа ламаз,\nпхьуьйра ламаз а. Уьш иштта хилар массо бусалба нехан барт хиларца сецна ду.\nдезар дуккха а тешаллашна тIедоьгIна чIагIделла ду, церах цхьадерш хIорш ду:\n– Къуръан тIера тешаллаш.\nхинволчу Дала аьлла: ×Аш ламаз а дойла, закат а лойлаØ [Сурат «Ал-Бакъарат» 43 аят].\nКхин а аьлла\nлекха хинволчу АллахIа:\n×Бакъдолуш, ламаз, (Делах) тешаш болчарна шен-шен хенахь\n(дан дезар) яздина тIедоьжна хилла дуØ [Сурат «Ан-Нисáъ» 103 аят].\nлекха хинволчу Дала:\n×Царна омра дина дацара АллахIана Iибадат де аьлла бен,\nдинлелор цIенчу даггара Цуьнан доьхьа долуш, хьанифаш (ИбрахIиман дин тIехь АллахIана цхьанна Iибадат деш\nберш) санна, ламаз а де, закат а ло аьлла а бенØ [Сурат «Ал-Баййинат» 5 аят].\n1 – Ибн Iумара – Дела реза хуьлда цунна – дийцина хьадис ду,\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\nпхеа хIуманна тIедоьгIна ду: АллахI воцург кхин\nдела а вац аьлла, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла тешалла дарна а, ламаз\nдарна а, закат даларна а, хьаьжи цIен тIе хьадж дарна а, Рамадан бутт марха кхабарна а». (Шина\nшейхо Бухарис а, Муслима дийцина иза).\n2 – ХаттIабан кIанта Iумара – Дела реза хуьлда цунна – дийцинчу хьадис юкъахь деана ду Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –\n«Ислам – иза\nахь тешалла дар ду АллахI воцург кхин дела а\nвац, Мухьаммад Цуьнан элча а ву аьлла, ахь ламаз дар а ду, ахь закат\nдалар а ду, ахь мархи бутт кхабар а ду, хьажи цIен тIе хьадж дар а ду нагахь санна хьайн некъаца ваха ницкъ\n3 – Ибн Iаббаса – Дела реза хуьлда цунна – дийцина хьадис ду,\nПайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – МуIаз Йемене вохуьйтучу хенахь, цуьнга элира аьлла:\nкхайкха АллахI воцург кхин дела а вац аьлла, Мухьаммад цуьнан элча а\nву аьлла тешалла даре. ТIаккха, нагахь санна\nцара ахь бохург а дина и тешалла дахь, ахь царна хаийта Дала царна тIе пхи ламаз диллина хилар хIора дийнахь а, буса а.…» (Бухарис а, Муслима а дийцина\nду и хьадис).\nКхоалгIаниг: Массо Iелам-нехан\nхилла болчу бертан тешалла.\nбусалба нехан барт хилла хIума ду пхи ламаз дан\nдезаш хилар а, ламаз бусалба динан парзех цхьа парз хилар а.\nЛамаз даран пайда а, цуьнан маьIна а. Ламаз вайна тIедиллина ду цхьацца пайданашна а, къайленашна а. Церах\nцхьаерш хьахор ю вай кху лахахь:\nАдам, сийлахь цIена а, лекха а волчу АллахIан лай дуй а, иза Цуьнан\nдолахь дуй а хаийтар. Ламаз дарца хаало адамана ша Делан лай хилар, цундела иза даим ша\nКхоьллинчуьнца - сийлахь цIена а, лекха а ву\nИза – дозуш хуьлу, даим Иза дагахь волуш хуьлу.\nЛамазо Далла а, ламаз деш волчунна а\nюкъахь йолу зIе чIагIйо, иза даим Дела хьехош хуьлуьйту.\nЛамазо вочу хIуманах а, къинойх а вуха туху ламаз дийриг. Къинойх а,\nгIалатлонех а стаг дIацIанвеш дерг а ду ламаз. Иза иштта хилар вайна гойту IабдуллахIан кIанта Жабира – Дела реза хуьлда цаьршинна – дийцинчу\nхьадисо, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира аьлла:\nду шух цхьанне уьйтIахула охьадоьдучу хих, хIора дийнахь пхоьзза шу цу чохь луьйчуш долуш санна» (Муслим).\nЛамаз дагна синтем а, синна паргIато а ю. Синан цIеналлийна Iаткъам беш долчу\nвонех и са кIелхьара доккхуш дерг а\nду ламаз. Цундела Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – синпаргIато луш долу бахьана хилла\nиза, шена цхьа хIума дазделча ламазе воьрзуш хилла иза – Делера салават\nа, салам а хуьлда цунна –, цундела олуш хилла цо: «ХIай Билал!\n(Азан а дей,) садаIийтахь вайга ламаз дойтуш». (Ахьмад).\nЛамаз дар тIехь ду хIора бусалба стагана, пхийттара ваьлла а волчу, хьекъал\nчохь а волчу. Стагана а, зудчунна а цхьатерра тIехь ду ламаз дар. Керста стагана тIехь дац иза, йа вуьшта аьлча, кху дуьненахь цуьнга иза\nде алар тIехь дац иза шен керстаналлий чохь мел ву, хIунда аьлча иза цо дичи а нийса ца хуьлу дела иза керста\nмел ву, делахь а, эхартахь Iазап хир ду цунна\nцуьнах, бусалба дин тIе а лаьцна иза ше дан ницкъ кхоччушехь ца дина дела. Иза\nиштта хилар вайна гойту лекха хинволчу Делан дашо:\n×(Цаьрга эр ду:) Шу жоьжахати чу хьа дигна? Цара эр ду:\nТхо дацара ламаз деш болчаьрца. Тхо дацара мискачунна даар луш. Тхо дара\n(харцонна) чуиэгаш, чуиэгачаьрца. Тхо дара харц деш бекхам баран де. Тхайга\nкхаччалц баккъалла а долуш дерг (валар)Ø [Сурат «Ал-Муддассир» 42-47 аяташ].\nКхин а, ламаз дар тIехь дац берана, хIунда аьлча Iибадат тIедожаран\nбилламаш цуьнгахь кхочуш боцу дела. Иштта иза тIехь дац кхетам чура ваьллачунна (коьртана галваьллачунна). Кхин а иза тIехь дац беттан денош лардеш йолчу зудчунна а, бер\nдинчул тIаьхьа долу денош лардеш йолчу зудчунна а, къаьсттина цу деношкахь.\nШариIато цаьршинна тIерадоккху ламаз дар, цаьршинца иза дан цамагош долу бахьанаш хиларна.\nЖимачу беран - хуьлийла иза кIант, йа йоI - дéна, йа цуьнан метта волчунна тIехь ду бере ламаз де олуш омру дар ворхI шаре иза кхаьчча, цул тIаьхьа итт шо кхаьчча цо ламаз деш\nца хилахь меллаша тоха а еза цо берана, хьадисехь деана ма-дарра, ламаз цунна\nмарздалийта а, цуьнга цуьнан тидам байта а.\nЛамазана керста деш, цунна доьхьал ваьлларг бусалба динера иза аравоккхуш долу керстаналла дина лоруш ву. Бусалба дин Iад а дитина, бусалба динера араваьлла стаг лоруш ву иза,\nДала шена тIедиллинарг Iаддитарца иза Далла Iеса хилла дела. Цундела цунна тIедожадо тоба дар, ткъа нагахь санна тоба а дина, ламаз дан иза дIаволалахь - бусалба вуьссуш ву иза, амма цо тоба а ца\nдахь, ламаз дан юха дIа а цаволалахь - бусалба динера араволуш ву иза, керста\nстаг хуьлуш ву цунах. Иза иштта хилча, иза лийчо а ца мега, йа цунна марчо хьарчо\nа ца мега, йа докъа ламаз дан а ца мега, йа бусалба нехан кешнашка дIаволла а ца мега, иза бусалба нахах воцу дела.\n5) Къилбехьа верзар;\n6) Iаврат дIакъовлар. Стеган Iоврат цIонгана\nтIера когийн голаш тIе кхаччалц ду, зудчуьнан Iоврат ши куьг а, юьхь а йоцург\nкхин долу дерриге дегI ду, цундела иза дIахьулдина хила дезаш ду;\n7) Ламаз деш волчуьнан духар тIера а, цуьнан\nдегIа тIера а, ламаз дечу меттера а наджас (цIена йоцу хIума, боьхалла)\n8) ЦIано яр. ХIокху билламо чулоцу: ламаз эцар а,\nджанабатах (зудчуьнца гIулкх хиларх) цIанлуш лийчар а.\nЛамазан хенаш. 1 – Делкъа ламазан хан: Малх стигал юккъера малхбузехьа жимма\nдехьабаьлча дуьйна дIайолалой, цхьана хIумана IиндагIан дохалла цу хIуманан\nйохаллех терра дIанисдаллалц ю.\n2 – Малхбуза ламазан хан: Делкъа ламазан\nхан дIаяьллачул тIаьхьа дуьйна дIайолалой, цхьана хIумана IиндагIан дохалла\nоцу хIуманан шозза йохалле кхаччалц ю; малх цIийбала болалун хан а ю иза.\n3 – МаьркIижа ламазан хан: Малх\nчубуьзчначул тIаьхьа дIайолалой, маьлхан цIе зIаьнарш а, малх чубуьзча хуьлуш\nйолу цIелла а дIаяллалц ю.\n4 – Пхьуйра ламазан хан: МаьркIижа хан\nдIаяларца дIайолалой, Iуьйра ламазан хан хиллалц ю.\n5 – Iуьйра хан: ШолгIа сатасар дIадоладелча\nдIайолалой, малх гучубала болабаллалц ю.\nОцу хенашна тешалла ду IабдуллахI ибн Iамра – Дела реза хуьлда цунна –\nдийцина хьадис, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира\nаьлла: «Делкъа ламазан хан малх стигал юккъера\nмалхбузехьа жимма дехьабаьлча, адаман IиндагIан дахалла цуьнан дахалле\nкхаьчча дуьйна схьа, малхбуза хан кхаччалц ю. Малх буза хан малх цIий бала\nболабаллалц ю. МаьркIижа ламазан хан цIелла къайлаяллалц ю. Пхьуьйра\nламазан хан буьйса юккъе яххалц ю. Iуьйра ламазан хан малх хьалабаллалц ю, ткъа\nнагахь санна малх хьалабалахь (суннат) ламаз ма де». (Муслим).\nМассо парз ламазийн ракаIаташ дерриге вуьрхIийтта ракаIат ду. ХIокху\nкепехь ду уьш хIора ламазехь:\n1) Делкъа ламаз\nдиъ ракаIат ду;\nламаз диъ ракаIат ду;\nНагахь санна цхьамма шена хаа а хууш хIокху ракаIател\nсовдаккхахь, йа эшадахь цуьнан ламаз галдолу. Нагахь санна цо иза\nвицвелла динехь, вицваларан сужуд дичахьана дIанисло.\nдийцина ракаIаташ некъахочуьнан ламазехь доцурш ду. Некъахочунна мелехь\nду диъ ракаIат долу ламаз шина ракаIате дацдар.\nБусалба стагана тIехь ду хIара ламазаш\nшен-шен хена чохь дар, ШарIехь къобул деш долчу\nбахьанашца ламаз тIаьхьадуьссуш дацахь, масала: наб кхетта висар, вицвелла\nвисар, некъавоьдуш волуш шолгIачу ламазна тIеозар. Ткъа нагахь санна цхьаъ, наб\nкхетта хилар бахьана долуш шен ламазан хенах тIаьхьависсахь, йа\nцунна иза дицлахь, цо иза дан деза шена дага ма-деъанехь.\nЛамазан парзаш. - Ниййат дар;\n- Ламаз дIадоьхкуш долу\nтакбир – АллахIу акбар – алар;\n- ВорхI межена тIе сужуд дар;\nташаххIуд – эттахьиг – дешар;\n- ТашаххIуд – эттахьиг\n– доьшуш охьахаар;\nташаххIудехь Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда\nцунна – салават диллар;\n- ХIара рукнаш тIаьхьий-хьалхий, шен-шен къепехь дар;\nДоьххьара такбир а доцуш, кхин долу дерриге такбираш, ламазехь хьала-охьа таьIаш олуш долу.\nШолгIаниг: «СамиIаллохIу лиман хьамидахI» алар.\nКхоалгIаниг: «Роббана ва лакал-хьамд» алар. ХIара массара а –\nимама а, цунна тIаьхьахIоьттинчо а,\nша цхьаъ волчо а – олуш ду. ДоьалгIаниг: РукуIехь\n«Субхьáна роббийал-Iазúм» алар. ПхоьалгIаниг: Сужудехь «Субхьáна роббийал-аIлá» алар. ЯлхолгIаниг: Шина сужуд юкъахь «РоббигIфир лú» алар. ВорхIалгIаниг: Хьалхара ташаххIуд – эттахьиг – дешар. ТашаххIуд иштта ду: «Аттахьиййáтул-мубáракатус-салавáтуттIаййибáту лиллáхIи, ассаламу Iалайка аййухIан-набиййу ва\nрахьматуллóхIи ва баракáтухI, ассалáму Iалайнá ва Iалá IибáдиллáхIис-сóлихьина,\nашхIаду ал-лáилáхIа иллаллóхI, ва ашхIаду анна\nМухьаммадан расýлуллóхI». Суннатехь\nдаьхкина кхин а ду и санна ташаххIудаш, деша\nХIокху суннатех шена хаа а хууш цхьа суннат\nдитинчуьнан ламаз гал хуьлуш дац, иштта дитинехь а, йа вицвелла диссинехь а вицваларан сужуд дийр ду.\nЛамаз жамаIатца дар. Бусалба стага пхи ламаз бусалба нахаца\nмаьждигехь жамаIатца дан деза, шена Дела реза хилийта а, Цуьнгара мел хилийта а.\nламаз ша цхьамма динчу ламазал ткъе ворхI даржехь деза ду. Ибн Iумара – Дела реза\nхуьлда цунна – дийцинчу хьадисехь ду, Делан Элчано – Делера салават а, салам\nа хуьлда цунна – элира аьлла: «ЖамаIатца дина\nламаз деза ду ша цхьамма динчу ламазал ткъе ворхI даржехь» (Бухари, Муслим).\nБусалба зудчо шен цIахь деш долу\nламаз деза а, гIолий а ду цунна жамаIатца дечу\nгалдоккхуш долу хIумнаш.\n- Ламаз деш волуш шена хаа а хууш яа хIума яар, йа хи малар. Массо Iелам-нехан барт хилла хIума ду, ламаз деш волчо шена хаа а хууш хIума кхаллахь, йа цхьа хIума малахь, и динчо\nламаз юха дан дезаш хилар тIехь.\n- Ламазана хьашт доцучу хIуманна тIехь хаа а хууш вист хилар, къамел дар. Зайд ибн Аркъама – Дела реза хуьлда цунна – аьлла: «Доьххьара тхаьш ламаз дечу хенахь тхо ламазехь\nдистхуьлура. Шена юххехь лаьтташ волчуьнга а вист хуьлура ламаз деш верг, Дала\nхIара аят доссадаллалц:\n×Шу дIа а хIитта (ламазехь), Далла муьтIахь хиле (къамелаш ца деш)Ø\nОцу аятехь тхуна омру динера ламазехь\nдист ма хила аьлла, къамел а ма де аьлла». (Бухари Муслим).\nКхин а, ламазехь вист хила цамагаран тешалла\nду елам-нехан хилла болу барт, шена хаа а хууш ламазана оьшуш доцу къамел деш вист хиллачуьнан ламаз галдолуш ду аьлла.\n- Шена хаа а хууш совнаха меттахвийлар. Совнаха меттахвийлар хуьлу нагахь санна арахьара тIехьожуш\nволчунна ламаз деш верг ламазехь вац аьлла хеталур долчу кепара иза\nметтахвийлахь. - Ламазан цхьа биллам, йа рукн, хаа а хууш, дита бахьана а доцуш, дитар. Масала, ламаз керахь доцуш ламаз дар, йа\nкъилбехьа вирзина а воцуш ламаз дар. Цунна тешалла ду Бухарис а, Муслима а дийцина хьадис, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира\nаьлла, ламаз дика ца динчу Iаьрбочуьнга: «Юха а\nгIой, ламаз юха де, бакъдолуш, ахь динарг ламаз дацара».\n- Ламаз деш волуш\nвелавалар. Цуьнан тешалла ду, велавелча ламаз галдолуш хилар тIехь Iелам нехан хилла болу барт.\nЛамаз дан ца\nмегаш йолу хенаш. 1) Iуьйра ламаз динчул тIаьхьа, малх\nгоьмукъан йохалле кхаччалц хьалабаллалц;\n2) Малх стигалан\nюккъе кхаьчча, юкъал тIех баллалц;\nламаз динчул тIаьхьа малх чубуззалц.\nламаз дар мегаш цахилар гайтина Iукъбат ибн Iамира – Дела реза хуьлда цунна – дийцинчу хьадисо.\n«Кхо хан яра\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тхуна ламаз дан ца\nмагош а, белларш дIабохка ца магош а: малх хьалаболучу хенахь (жимма) иза\nлакхабаллалц; делкъа хан тIехIоьттича малх жимма (стигал юкъара) дехьабаллалц;\nмалхбузехьа малх гIоьртича, иза чубуьзна баллалц». (Муслим).\nКхин а, уьзза\nмаьIна ду Абу СаIида – Дела\nреза хуьлда цунна – Пайхамарера – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –\nдийцинчу хьадисехь, цо элира аьлла: «Малхбуза хенал\nтIаьхьа малх чубуззалц ламаз (дан мегаш) дац, Iуьйра ламазал тIаьхьа а малх\nхьалабаллалц ламаз (дан мегаш) дац». (Бухари, Муслим).\nЛамаз даран юкъара сифат.\nБусалба стагана тIехь ду Делан Элчанна – Делера салават а, салам а хуьлда\nцунна – тIаьхьавазар. Цу юкъа догIуш ду ламазан сифат а, цо – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –\nаьлла дела: «Аш ламаз де, шайна ас ламаз деш ма-гарра». (Бухари).\nДелера салам-маршалла хиларо ша ламазана\nхьала а гIаьттина, шен Далла хьалха ша дIахIуттучу хенахь шен дагца ниййат деш хилла – цо маттаца иза аьлла хилар деана а дац цхьанхьа а  - тIаккха такбир деш\nхилла цо «АллóхIу акбар» олуш, шен ши куьг белш тIе кхаччалц хьала а айдеш. Цхьайолчу хенахь ши куьг лергадуьме (лерган\nдуьхьиге) кхаччалц а ойъуш хилла цо. ТIаккха шен\nаьтту куьг шен аьрру куьйгана тIедуьллуш\nхилла цо, и шиъ ший а шен накхана тIе а дуьллуш. ТIаккха, цо ламаз дIадолош хилла, ламаз дIадолоран цхьана доIийца. Оцу доIанех цхьаъ\nду: «СубхьáнакаллохIумма ва бихьамдик,\nва табáрокасмук, ва таIáла джаддук,\nва лáилáхIа гIойрук». ТIаккха цул тIаьхьа сурат\n«Ал-Фатихьат» доьшуш хилла цо, тIаккха\n«АллóхIу акбар» олуш хилла, шен ши куьг хьала а айдеш, тIаккха рукуI деш хилла,\nшен букъ нисса дIа а нисбеш, хи чохь долу кад шен букъ тIебиллича а Iенар боцуш. ТIаккха цо олуш хилла кхозза «Субхьáна роббийал-Iазúм», тIаккха\nхьаланислуш хилла иза – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ша олуш:\nхьамидахI, роббанá ва лакал хьамд»,\nшен ши куьг юха а хьала а айдеш. ТIаккха «АллóхIу акбар» а\nолуш сужуд деш хилла цо, ша сужудана охьавахча шен ши пхьарс шен дегIана гена а боккхуш, пхьаьрсан кIелонаш гучу хьоле кхаччалц, шен хьаж а, мара а,\nши куьг а, когийн ши гола а, когийн буьхьигаш а дикка лаьтта тIе а кхочуьйтуш. ТIаккха сужудехь олуш хилла цо: «Субхьáна роббийал-аIлá» кхозза. ТIаккха\n«АллóхIу акбар» а олуш охьахууш хилла иза, шен аьрру кога тIе, иза шена кIеллахь а\nболуш, аьтту коган пIелгаш къилбехьа дирзина а долуш, сужуд дечу хенахь ма-хиллара. ТIаккха, ша охьахиъча олуш хилла цо: «РоббигIфир лú, вархьамнú, ваджбурнú, варфаIнú, вахIдинú,\nва Iáфинú варзукънú». ТIаккха «АллóхIу акбар» а\nолуш юха а сужуд деш хилла цо, тIаккха шолгIачу ракаIате хьалагIоттуш хилла иза, «АллóхIу акбар» а олуш. Иштта и хIума деш хилла цо – Делера салават а, салам а хуьлда\nцунна – хIора ракаIатехь а.\nТIаккха, ши ракаIат дIадаьллачул тIаьхьа, хьала\nа ца гIоттуш, хьалхарчу ташаххIудана (эттахьигана) охьа а хуий, цо доьшуш хилла: «Аттахьиййáтул-мубáракáтус-салавáтут-тIаййибáту лиллáхIи,\nассалáму Iалайка аййухIаннабиййу ва\nрохьматуллόхIи ва баракáтухI, ассалáму Iалайнá ва Iалá IибáдиллáхIис-сóлихьúн, ашхIаду\nал-лáилáхIа иллаллόхI, ва ашхIаду анна Мухьаммадан расулуллόхI. АллóхIумма солли Iалá Мухьаммад, ва Iалá áли Мухьаммад, ва саллим».\nТIаккха кхоалгIачу ракаIатана хьалагIоттуш хилла\nиза, «АллóхIу акбар» а олуш, ша хьаланисвелча ши куьг хьала а айдеш\n– хIара йоьалгIа меттиг а ю\nцо ламазехь куьйгаш хьала айдеш хилла йолу. ТIаккха, ша маьркIижа ламазехь\nволуш кхоалгIачу ракаIатера ваьлча\nташаххIудана охьахууш хилла иза, йа делкъа а, малхбуза а, пхьуьйра а ламазашкахь хилча доьалгIачу ракаIатал тIаьхьа охьахууш хилла иза,\nаьрру хенан маьIиг тIе, шен аьрру ког\nаьтту когана буххула жимма ара а боккхуш, аьтту ког сужудехь санна, пIелгаш къилбехьа дирзина а долуш Iад а буьтуш. ТIаккха шен ши\nкуьг шен шина ност тIе а дуьлле, аьтту куьйган пIелгаш схьагулдеш хилла, хьажоран пIелг дIабахийтина а буьтуш, иза хьалаайбархьама, тIаккха цу пIелге хьожуш а хилла иза. ТIаккха, ша ташаххIуд дешна ваьлча салам луш хилла цо, иштта: «Ассалáму Iалайкум ва рохьматуллóхI» - аьтту агIор а,\n«Ассалáму Iалайкум ва рохьматуллóхI» - аьрру агIор а. Цо шен\nкорта дIаберзош хилла салам лучу хенахь, шен шина беснен кIайла тIехьа болчарна\nгучу хьоле кхаччалц. Делера уггар деза салават а, салам-маршалла а хуьлда-кх\nПайхамара – Делера салават а, салам а\nхуьлда цунна – иштта ламаз даран сифат масийтта хьадисехь билгалдаьлла ду.\nХIара хIинца ахь дешнарш\nламазан цхьадолу хьукманаш дара. Оцу ламазах доьзна ду хьан кхин йолу Iамал къобул хилар, цундела, ламаз нийса а, дика а хилахь\nкхин йолу Iамал а нийса а, дика а хир ю хьан, ткъа иза\nнийса ца хилахь кхин дерг а нийса хир дац хьан. И ламаз ду уггар хьалха Делан\nлайга хоттур дерг а, къемат дийнахь хьесап дийр дерг а. Ткъа нагахь санна ахь\nи ламаз дан ма-дезза дахь - лекха хинволу АллахI-Дела реза хир ву хьуна, нагахь санна\nахь цунах цхьа хIума иэшадахь - хIаллакьхила\nгерга а ду хьуна. Кхин а хьуна хаа деза, и ламаз вочу хIуманах а, цамагийна долчух а хьо вухатухуш дерг хилар. И\nламаз ду, адамийн синош массо вочу хIуманех цIандаллац уьш туоден дарба.\nИ хан кхин тIаьхьа а ца\nтоттуш ламаз дича гIолий йолу хан ю, амма ламаз дан мегаш йолу хан малх\n Кхузахь лууш йолу ворхI\nмеже хIорш ю: ши куьг, шина коган буьхьигаш, когийн ши гола, хьаж а.\n ХIорш важиб хилар\nХьанбалий мазхIабехь ду, ШафиIий мазхIабехь уьш важиб дац, суннат ду.\n ШафиIийн мазхIабехь, и дешнаш имамо а, тIаьхьахIоьттинчо а, ша цхьаъ волчо а алар суннат лору. «Ал-Умм», 1/112, Имам ШафиIий; «Ал-МаджмуI Шархьул-МухIаззаб», 3/417, Имам Ан-Нававий; «Аснал-МатIолиб», 1/158, Шайхул-Ислам Закариййа Ал-Ансорий. Хьанбалий мазхIабехь, тIаьхьахIоьттинчо олуш дац уьш.\n Вайн мазхIабехь суннат санна долу хIума шена хаа а хууш\nдитнехь а ламаз галдолуш дац, вицваларан сужуд дичхьана тоьаш ду.\n Сурат «Ал-Бакъарат» 238\n Совнаха йолу Iамал\nйовзийтаран цхьа агIо ю и лакхахь ерг. Делахь а, цул нийсаниг ю: нахана гергахь\nдукха хеташ ерг дукха Iамал ю, йоцург яц. Масала, шега салам деллачунна доьхьал куьг\nлаьцча, йа когара тударг, йа (чимчаргIа доцу) мача дIаяьккхича, тIекхоьллина йолу коч дIаяккхича, йа тIеюха атта йолу коч\nтIейоьхча, оцу массо хIумано ламаз гал ца доккху. Цкъа а шозза а деш долу хIума а\nкIеззиг лоруш ду, масала шозза ког баккхар санна, цундела цо ламаз гал ца\nдоккху. Амма цхьа хIума тIаьхьий-хьалхий кхозза дахь цо галдоккху. И кхозза\nдича галдоккхуш йолу Iамал а йоккха Iамал ю, цундела, керахь меллаша суьлхьа\nхьовзош хилахь а, пIелг кIамбича а, нуьйда дIатесча а, ламаз гал ца долу.\n(Хьажа: Имам Нававийн жайна «Ровдатут-тIóлибийн» 131 агIо.)\n Оцу хенашкахь дан мегаш доцу ламаз суннат дерг ду, шен цхьа а бахьана доцуш долу. Ткъа\nнагахь санна цхьа бахьана долуш ламаз цу хенашкахь нислахь, и дича хIумма а дац.\nБахьана долу ламазаш ду, масала докъу-ламаз, маьждиган хьурмат ламаз, ламаз\nэцначул тIаьхьа деш долу суннат ламаз, доькхуш деш долу ламаз, иштта уьш санна\nцхьана бахьанийна деш долу ламазаш а.  Вайн Пайхамара – Делера\nсалават а, салам а хуьлда цунна – маттаца ниййат дина аьлла деана дац цхьанхьа а. Ткъа, вайн, шафиIий\nмазхIабера Iелам-наха маттаца шен дагчура ниййат меллаша хьаалар «мустахьабб» - «дича\nдика ду» аьлла, даг чохь долчунна маттаца хьаолучуьнца гIо хилийта. Цундела,\nмегар дац иза маттаца хьаолучуьнга иза ма ала бохуш цунах йоккха хилпало ян а,\nйа ца олучуьнга ала бохуш дов дан а.\n Кхузахь а, хьадисашкахь\nа деана «Iалас-содри» боху дош Iаьрбийн маттахь тайп-тайпана маьIна долуш ду.\nВай и дош вайна доьххьара доьвзачу маьIнийца гочдича иштта хуьлу: «накхана\nтIехь». Делахь а, оцу хьадисийн шархь динчу Iелам-наха цуьнан маьIна «накхана\nкIеллахь, цул лахахь» бохург ду аьлла. ТIаккха, вайн ШафиIийн мазхIабера\nтIаьхьабаьхкинчу Iелам-наха ши куьг даг тIе дилла, йа иза долчхьа, йа цунах\nтерраче дилла аьлла, вай йеш йолу уггар йеза Iамал – Делах тешар, Ийман –\nдагчохь йолу дела. [Хьашийатул Бажурий, 1\_179; Хьашийатул Къалйубий Iалал\nМахьаллий 1\_197]. Ткъа уьш даг тIе дехкича а, йа цунна улло дехкича а, йа\nцадехкича а галдала хIума дац, хIунда аьлча дог а ма ду некхан лахарчу агIона\nчохь. Цхьаболу кегий-нах оцу хIумнах ца\nкхета, оьрсийн, йа нохчийн маттара гочдина хIума дешча шайна доьххьара дIа\nхеталучу маьIнийца хIуманаш леладо. Цундела хьуна хаа деза – Дала хьо а, со а\nШен нийсачу некъа тIе нисвойла – нийсо а, нийса дерг а Къуръан-Суннат вайна\nдовзийтинчу Iелам-наха бохучунна тIаьхьавазар хилар, хIунда аьлча цара вайна\nДелан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – лелийнарг бен, вайна\nпайда берг бен эр доцу дела.\n ХIокху зикран а,\nдоIанийн а маьIна хьайна хаа лаахь, хьо хьажа «Бусалба стеган гIап» олучу жимчу\nжайни тIе. Цу тIехь хьуна карор ду церан вайн маттара маьIнаш а, иштта кхин а\nдуккха а доIанаш а, пайданаш а.\nхенахь, «АшхIаду ал-ла илáхIа» олуче кхаьчча, «илáхIа»\nдешан доьххьара элп «и» олуш хьажоран пIелг хьалаайъа беза, жимма охьасеттина а\nбуьтуш, къилбехьа бирзина хуьллучу агIор. Амма иза меттахбахар, Имам Нававис\n«Танкъúхь» жайни чохь цуьнан\nагIонаш йалийна, церах нийса ерг меттах а ца бохуш, цхьана метта латтор ю а аьлла


Ца лаахь а, лууш санна\nГIебарта-Балкхаройчуьрчу итнеллигенцино къаьмнийн меттанаш Iалашбар доьху Iедале\nОьрсийчохь къаьмнийн меттанаш Iамор бахархойн лаамехь дуьту низам Пачхьалкхан Думе тIе цачIагIдар деха шайн мехкан Iедал декхаредо ГIебарта-Балкхаройчуьрчу Iилманчаша а, юкъараллахоша а.\nЖигархойн тобано билгалдоккху къаьмнийн меттанаш кIоргга кризисехь дохкуш хилар. Буьйцурш бу конституцино Iедалан статусехь кхобу чергазийн а (гIебартойн), балкхаройн а меттанаш.\nБилдаккха догIу, хьалхо ГIезалойчоьнан а, кхечу мехкийн а векалша оццу маьIнехь дIахьедарш даржийна хилар. Масала, ненан меттанийн агIо лецира дукха хан йоццуш Дагестанан куьйгалхо лаьттинчу Абдулатипов Рамазана – "синмехаллашна а, оьздангаллина а" зуламе ду ненан меттанаш Iамор школашкарчу берийн лааме диллина дитар, элира цо.\nГIебарта-Балкхаройчуьрчу Iилманчийн юкъаралло хаам баржийна, ша меттанийн хьокъехь дIахьедарш Iедалан цхьацца хьукматашка а, мехкан куьйгалхошка а, президенте Путин Владимире а хьовсийна, аьлла.\nIилманчаша дагадоуьйту Оьрсийчоьхь лелачу "Дешарх долчу низамо" къаьмнийн меттанашна новкъарло еш хилар, цо царна, хьалха а санна, школашкахь къиранах 2-3 сахьт бен кхачош дацар.\n"Къаьмнийн меттанаш сихачу боларахь лекъаш лаьттачу кху муьрехь стенна мега уьш лаахь Iамош, ца лаахь ца Iамош, дIатесна дита?" – цецбуьйлу пачхьалкхо айинчу кампанех гIебартойн а, балкхаройн а Iилманчаш.\nЦарна хетарехь, низаман проекто "талхадо ишта а дикачу хьолехь доцу дуккхаъчу къаьмнех лаьттачу пачхьалкхера политикан хьал".\nДумин проект питане ю, массо а къаьмнашна зулам дохьу цо, аьлла хета дIахьедар даржийначийн тобанерчу филологин Iилманан докторна, ГIебарта-Балкхаройчоьнан Iилманийн академин литературан институтан куьйгаллерчу Хакуашева Мадинина.\n"Иза, уггаре хьалха, оьрсийн сийсазбеш проект ю, и санначу документаша оьрсашка тешам бойу, къаьмнашна юкъа питана тосу. Суна хетарехь, цхьа корта боцчу русофобо кечйина проект – шен къам, шен мотт безаш долу адамаш лараме хуьлу кхечу къаьмнашца, кхечу меттанашца. Кхин муха кхето деза дуьненахь уггаре дукха къаьмнаш дехачу пачхьалкхна "халкъан леша" иштаниг хьехар? – хеттаре юьйлу "Кавказ.Реалиица" къамелдина Iилманча.\nХакуашева Мадинина хетарехь, "халкъан кхолламаш луьстучу депутаташлахь дакъа ду я зуламхошна лобби латтош, я къаьмнашка цабезам болуш". Шина а харцоно сахьт дац пачхьалкхера барт бохон, боху цо.\nШайн махкахь ерриг а синбахамаллин элита ю гIебартойн а, балкхаройн а меттанашкахьа, "цо гойту тхан нах кхетамца могуш буйла, тхо дийна дуйла, тхоьгара мотт боккхур боцийла", элира "Кавказ.Реалиига" гIебартойн меттан, литературан хьехархочо Багова Мейрамас.


(ГӀалгӀай республика яха оагIув укхазахьа хьожаяьй)\nКалиматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла\nМехка цIи хьаяннай къаман цIерах — «гIалгIай» яхача дешахи «че» яхача суффиксахи. Цхьанна цар маIан оттаду — «ГIалгIай баха лаьтта». «ГIалгIай» ях дош геттара къаьна да. Iилманхоша цу деший маIан тохкаш тайп-тайпара версеш йоалаю. Царех цаI я «гIалгIай» яхача деша «ГIалий гIишлонхой» аьнна маIан деш яр, шоллагIа яр я цу этнонима «Даьли нах» е «Даьли къам» яха маIан гойташ яр.\nКхыдолча оттадаьчох термин «гIалгIай» белгалъяь хиннай сумерой метта чу (III-II эзар шу в.з. хьалха). Цу чу из яьннай сумерой метта хьалха хинна (прототигридский) метта чура. Иштта оалаш хиннад сумероша царел хьалхагIа Сумере баьхача нахах, Iилма чу уж бовзаш ба «су», «субир», «хуррий» (хурриты) яхаш цIераш йолаш. «ГIалгIай» яхача дешо сумерой меттал белгалдеш хиннад «боккхий лувраш» («великие говорящие») аьнна, «зиракаш» («мудрецы») яха ший маIан долаш.\n1944-ча шера Мутт-хьал ворхӀлагӀча дийнахьа [[Нохч-ГӀалгӀай АССР|автономи дӀаяьккхай. ГӀалгӀайчен дукхагӀа мел дола лаьтта (Гуржий СРС-га кхаьчача ГӀалме шахьараа лоаме мел йоацар) ГӀинбухера-ХӀирий АСРС-а лоаттаме енна хиннай, Наьсарен шахьар аьнна.\nПрезидентство Руслана Аушева[тоаде | тоаде чура]\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀалгӀайче&oldid=42265»\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 16 Саькур 2021, 15:59.


Помпео Майк: "Беларусин халкъана пайде а долуш, хьал дерзийта лууш ду тхо”\nGRAB Mike Pompeo\nПрагехь визитаца волчу Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретаро Помпео Майка Марсхьокху-беттан I2-хь интервью елла Радио Маьрша Европа/Маршо Радио медиакорпорацин корреспондентана. Помпеос емал дина Беларусин Iедалша президентан харжамаш хилале хьалха а, харжамаш хиллачул тIаьхьа а лелийнарг а, ткъа иштта низамаш лардочу органаша маьрша акцийн декъашхошна ницкъбар а.\n– Муха Iаткъам бийр бу цо Американ а, Белоруссин а хир йолчу юкъаметтигашна - ша аьлча Американ мехкадаьтта Беларусе даийтарна а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн векал Минске ваийтарна а?\n– Оха и хаттарш къасто дезар ду. Тхан вуно сагатдеш ду харжамашца доьзна хьал, тхо вуно догдоьхна ду уьш маьрша а, нийса а ца хиларна. Тхан хьалха а дийзира цу тайпаниг ган, хала хета цу тайпаниг хуьлуш хиларна. Тхуна гуш ду ницкъбар а, цуьнан тIаьхьалонаш а; маьрша демонстранташна дуьхьал лелош ду леладайта йишйоцург. Оха хIинца а сацам ца бина оцу хьолана муха реакци йийр ю бохучу хаттарехь, амма сан ала цхьаъ ду: оха цхьаьна болх бийр бу тхайн Европерчу доттагIашца, маршо лоруш болчу, хуьлург бахьана долуш синтем байна болчу. Тхуна луург ду хIоьттина хьал дIадерзар, Беларусин халкъана пайде а долуш, цул тIаьхьа хIоьттинчу хьоле хьаьжжина лелор ду оха лело дезарг.\n– Евробартан векалш санкцеш хьехош бу. Аш хьехош юй уьш, шаьш дийриг дерг дийцаре деш?Мехкадаьтта дохкар сацо мегаш дуй?\n– Кхеташ ду, йийцаре йир ю ерриг а варианташ. Кзузахь мехала ду критереш билгалъяхар. Билггала хIун далур ду – дуьйцург кхузахь Америко шен агIор дийр дерг хилла ца Iа, дуккха а агIонаш дакъалоцуш а йолуш лелондерг ду дуьйцуш, Беларусин халкъан аьтто бан. Санкцеш хир ю я яц а, я мехкадаьтта дохкар сацор ду я дац бохучух йист яккха езар ю. ХIинцца хилла бу харжамаш, хьовсур ду вай хьал муьлхачу агIор доьрзур ду.\n– ГIажарийчоьнах лаьцна дийца вай. Цхьаьнатоьхна Штаташ дагахь ю Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Кхерамазаллин Кхеташоне некъ кховдо цу пачхьалкхана герз дохкарца кхайкхийна эмбарго кхин а дIа яхъяйта. Дуккхахболчарна Оьрсийчоьно а, Китайно а цунна тIе вето юьллур ю аьлла хета. Дийцарехь, аш иза иштта хилахь гIулч юхайоккхур ю гIажарошца зарратан барт барца йоьзна, и барт бахьана долуш дIаяьхна йолу Американ санкцеш юха а кхайкхош. Амма цу тайпачу гIулчаша дуьхьало яр гIаттор ма ду, иштта дац иза?\n– Кхузахь мехала ду кхин. Со тахана Чехехь ву. ГIажарийчоь баккъалла а кхераме ю Европина. Тхуна гина цара кхузахь лелийнарг, леррина нах байитар хила мегаш дерг ду. Ерриг а Европехь низамаш лардочу органаша теллира иза. Европина хетарехь зарратан герз дан лууш йолчу ГIажарийчоьнна гIортор яр цхьа а доцург ду. [ГIажарийчоьнна герз дохкар доьхкуш Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохаралло кхайкхийна] эмбарго цхьана ханна кхайкхийна ю. [Цуьнан хан чекхйолуш ю] ГIадужу-беттан 18-хь. Хьалха хиллачу (Американ) администрацино куьг таIийна цунна тIе. Тхуна хала хета иза, амма тахана дуьненаюкъаралла цхьаьнакхета езаш ю.\n– Амма цхьа а цхьаьнакхетар хуьлуш ма дац?\n– ГIажарийчоь кху дуьнентIехь уггар йоккха спонсор ю терроризман.\n– Ю, амма Европерчу шун коллегашна иштта ца хета, иштта дуй иза?\n– Суна хетарехь, уьш цуьнах кхеташ бу. Суна хетарехь, царна гуш ду хуьлург, со сатесна ву цара Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллехь цу кеппара кхаж тосур бу аьлла.\n– Амма шуна ца хета…\n– Оха кховдийна резолюци – иза дехар бен дац герз дохкарна эмбарго кхин дIа а йитахьара аьлла. Дерриг а дукха дика гуш ду.\n– Ду, амма …\n– Тхайн и Iалашо чекхяккха оьшург дан дагахь ду тхо.\n– Цуьнца доьзна Европерчу партнёрашца конфликт хир ю аьлла ца хета-кх шуна?\n– Тхуна хаьа, ГIажарийчоьне герз кхача мегаш хиларна тхо саготта хиларх уьш кхеташ буй. Церан дукха атта кеп ю ГIажарийчоьнна герз эца а, дохка а дехка – Кхерамазаллин Кхеташонехь цара "хIаъ" аьлла кхаж таса беза, цул тIаьхьа ГIажарийчоьнан аьтто хир бац герзана тIекхача.\n– Амма иза хир ма дац, нагахь Оьрсийчоьно а, Китайно а вето кхайкхаяхь.\n– Тхан аьтто бу Кхерамазаллин Кхеташоне кхайкхам бан, 2231 номер йолчу резолюцина тIе а тевжаш. Американ а, Британин а, Францин а аьтто бу иза дан, цу кепара эмбарго кхин дIа яхъеш. 2231 резолюцино бакъо ло иза дан. Цу хаттарехь вуно хадам боллуш ойла йолуш ду тхо. Хьовса ГIажарийчоьнан лулахошка. Хьовса Iаьрбийн пачхьалкхашка. Хьовса Израиле. Уьш массо а гIортор еш бу цу хаттарна. ХIунда?\n– Делахь а, хIун дийр ду аш, цунна тIе вето йиллахь?\n– Оха юха а юкъайохур ю санкцеш. 2231 резолюцино бакъо ло тхуна иза дан, оха цунах пайда а оьцур бу.\n– Дика ду. Хьоьга хатта лаара суна, нисса дIа Маршо Радиох а, "Америака аз" медиапорталах а хьакхалуш долчу Оьрсийчоьнан арахьарчу агентех лаьцначу низамах лаьцна. Iедалша пайда оьцу цунах Оьрсийичохь вуно церан болх халчу баккха. Ахь вуно луьра емал дира иза, амма Оьрсийчоь иза кхин дIа а лелош ю. ХIун гIулчаш яхалур ю шоьга Оьрсийчохь болх бан тхан аьтто кхин дIа а хилийта?\n– Ас цкъа а хьалххе ца хьехабо, тхайга тIеэцалур боцу сацамаш. Амма, ахь тидам тIебахийтина ма хиллара, оха емал дина и низам. Цул сов, оха дуккха а кхийолу санкцеш кхайкхийна Оьрсийчоьнна, цо доттагIаллица догIуш доцу кхидерг а лелорна. Оха тхайн тидамехь латтош ду хьал. Тхо сатесна ду ерриг а дуьненаюкъаралло тхайна гIортор яре. Тхо сатесна ду пресса маьрша хилар деза хетачу кхечу пачхьалкхаша тхайна гIортор йийр ю аьлла. Бозуш боцчу журналисташа хаттарш ло, наггахь уьш оцу пачхьалкхийн лидершна ца дезахь а.\nБаккъалла а Iаткъам барца пресса [Оьрсийчохь] маьрша хиларе вай кхачалур ду, аьлла хета тхуна. Тхуна хаьа дIаяхначу хенахь цуьнца йоьзна проблемаш хиллий, амма оха цуьнца къийсам латтор бу кхин дIа а, болх бийр бу иза кхочуш хилийтар Iалашонца, цхьаьнакъахьоьгур ду тхайн партнерашца, масала, Маршо Радиохь болх бечаьрца, тхайн позицех кхетош, тхуна оьшург Оьрсийчуьрчу халкъана нийсо хилар бен тхайна кхин хIумма а ца оьшу ала, адамийн аьтто хилийта бакъйолчу информацина тIекхача, царна иза лаахь.\n– Делахь а, цкъачунна Оьрсийчоь кийча яц цу кеппара позици лаца. Американ талламан сервисо дийцарехь, Оьрсийчоьно талибашка а, церан ОвхIанистанерчу бертахошка а ахчанаш кхийлош хилла хIора вийначу Американ салтичунна дуьхьал. Хаам бара, ахь и хаттар дийцаре дина, бохуш, хьайн Оьрсийчуьрчу коллегица Лавров Сергейца. Сан хаттар иштта ду: шу шаьш теший талламан сервисан оцу хаамех?\n– Тхан комментареш еш Iедал дац Американ талламан сервисо бечу балхана, нагахь цхьана ук сервисан хьастанна шегахь бакъйолу информаци ю аьлла хетаделлехь а. Тхан позици иштта ю: нагахь Оьрсийчоьно америкахой, ткъа иштта Малхбузерчу пачхьалкхийн махкахой байъа ахча кхийдадахь, иза дарна беза мах бала безар бу. Билггал и ойла яра ас арахьарчу гIуллакхийн министре Лавровга дIакхачийнарг. Суна хаьа тхан тIеман буьйранчалло и хаттар дийцаре дина хилар шайн Оьрсийчуьрчу коллегашца. Оха могуьйтур дац цу тайпаниг.\n– Вуьшта аьлча, ахь дийцира цунах лаьцна Лавров Сергейга. И информаци мел лаххара а теша мегар долуш ю аьлла хетий хьуна?\n– Оха шеко йоцуш дIахаийтина тхайн позици. Вайна массарна а дагайогIу истори. ДIаяхначу хенахь Оьрсийчоьно герз латтадора талибашна. Иштта дуй иза? Вайна хаьа тахана царна герз латтош ГIажарийчоь хилар. Уьш факташ ю. Оха кхетийна тхайна луучух. Ткъа оха дерриг а дийр ду хIара Американ салти, я чехийн салти, я кхин волу "Хадаме гIортор” операцин декъашхо ларван. Iалашван. Оха хIинцале а деш ду иза. Оха иза стохка а дира, кхушара а дийр ду.\n– Президента Трампа дукха хан йоццуш шен интервьюхь элира, Путин Владимирца телефонехула дийцарш ша дIадахьале хьалха шега цуьнах лаьцна хаам цабинера аьлла. Цуьнга иза хаийта оьшуш дацара?\n– Иза КIайн ЦIийнехь болчаьрга леладайтахь, уьш битахь шаьш президенте хьа, хIун аьлла я ца аьлла бохург къийса. Сан хьога ала таро ю сайна гинарг: президентан Трампан командера къоман кхерамазаллица доьзначу хаттаршкахула волчу муьлхха а декъашхочуьнан аьтто бу, цунна тIе а вахана, ала: "Сэр, сан цхьацца кхерар ду. Вай тоам болоуш деш дац вай хIокху хаттарехула деш дерг. Вайн аьтто бу алсамо дан. Кхузахь цхьа риск хила мега". Президента забар йоцуш тIеоьцу цу тайпа дешнаш. Ишттаниг нисделча тхан реакци шен метта хилла ца Iаш, эвсаралла йолуш хуьлу вайн адамийн кхерамазалла ларъярехь.\n– Маршо Радионо болх бон цхьайолу пачхьалкхаш авторитаран ю, ткъа дерриг дуьнентIехь вуно забар йоцуш тIеоьцу Америко цигахь хуьлург бахьана долуш критика яр. Делахь а, Америкехь кхушара хуьлуш йолчу дуьхьалонан акцешна Америко еш йолу реакци а гуш, цхьаболчу комментаторша хоьтту: Портлендан урамашкахь адамаш чукхуьссуш хилча тIехь билгалонаш йоцчу машенашна, йохам-м ца йо-те Американ моралан авторитет, цо авторитаран режимашка аш лелош дерг нийса дац бохуш хилча? Зен ца до-те цо Американ имиджана?\n– И тайпа хаттар цу кепара хIоттор а сий доцуш ду. Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташна а, авторитаран режимашна а юкъара башхалла гуш ю. Вай долчехь бакъо коьрта хилар ду, маьрша пресса ю, нийсонан кхел ю. Маьрша демонстрацеш хуьлуш вай меттиг билгалйоккху, адамашка шайна хетарг алийта. Дуста иза авторитаран мехкашкахь хуьлучуьнца. Цу тайпа дустарш дар, ерриг а Америкехь вайн низамаш лардочу ораганаша беш болу болх шеконе биллар – ас, баккъалла а боху, цу тайпа хаттар хIоттор цхьа а доцург а, сий дайар а хета, дIахьедира Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан секретаро Помпео Майка.


Коррупцино, шен езаро а даржах ваьккхина Чехин премьер-министр Нечас Петр\nЧехийн Республика - премьер-министр Нечас Петр, ОДС партин Брнора конгрессехь дакъа лоцуш, (цунна тIехьа гуш ю Надьова Яна) Брно, 04Лах2012\nКоррупцица а, шпионаллица а доьзна доьзна доккха дов бахьанехь шегара пачхьалкхан премьер-министран дарж охьадиллина Чехин премьер-министро Нечас Петра. Оцу гIуллакхца боьзна лаьцна бу политикаш а, стоьлан дай а. Царна юкъахь ю премьеран администрацин куьйгалхо хилла йолу Надьова Яна а.\nЧехин премьер-министран даржехь хилла волу Нечас Петр дIавала дийзира кхаьънаш эцарца а, масех стагана тIехьажар хIоттийна хиларна а, дийцарехь, шен администрацин куьйгалхочуьнца Надьова Яница юкъаметтигаш хиларна а.\nХIокху тIаьхьарчу ткъеха шарахь Чехин республикехь иккхинчух уггар доккха дов ду хIара. Цуьнца доьзна лаьцна Нечасана уллера 7 стаг. Лаьцначарна юкъахь ю, девнан коьрта декъашхо, шен белхан декхарел совъяларца а, кхаьънаш даларца а боьзна бехкаш кховдийна йолу Надьова Яна а. Талламаш дIабаьхьна Iедалийн офисашкахь, иттаннаш виллашкахь, банкехь а.\nДаханчу оршот дийнахь ша шен дарж охьадилла воллу аьлла дIахьедар дира Нечаса.\nНечас: «Кхана Iедалан куьйгаллера дIаваларца доьзна дехар чулур ду аса. Суна билгалдаккха лаьа, суна сайн политикан жоьпаллех лаьцна дика хууш хилар а, цуьнан тIаьхьалонашна айса жамI дийриг хилар а.»\nПрокуратуро Надьова бехке еш ю, парламентера дIавоьдург, цо кхаа депутатана пачхьалкхан компанешкахь белхаш баларна. Иштта, цуьнга бехк кховдийна, кхаа стагана тIаьхьа хIоьттина лела лерринчу ницкъийн сервис тIеозорна а.\nКхаа депутате а цхьаьна, 7 стаге цу тайппа бехкаш кховдийна. Полицино схьадаьккхина масех миллион доллар барамехь ахча а, иттаннаш кийланаш деши а.\nОцу девнан кхин цхьа агIо а ю. Премьеран Нечасан хIусамнанна Нечасова Радкина тIехьажа хIиттийна а хилла лерринчу ницкъийн сервис.\nДаханчу кIирнахь премьер-министро дIахьедар динера, 25 шарахь сов ша ваьхначу зудчуьнца дIасакъаьсташ ву ша, аьлла. Хаамийн гIирсашкахь ишта а дуьйцуш дара, Надьова цуьнан езар ю, бохуш.\nНечаса чIагIдарехь, цунна хууш дацара, шен зудчунна тIехьожуш хиларх лаьцна. Амма даханчу кIиран дийнахь мукIарло дира, шен долара «дахаран билгалонаш» «Чехийн политикан тIегIане яьхна хилла» хиларх.\nИштта, Нечаса бахарехь, иза шен Махкахойн Демократан партера а дIавоьдуш ву. Цуьнан сацам къобалбина тIеэцна юкъараллехь.\nПрахIа-гIалин вахархочо Йирсас элира.\nЙирса: «Суна хетарехь, иза нийса яьккхина гIулч ю. Цуьнан кхин цхьа а некъ бацара оцу кхолладеллачу хьолехь. Суна хетарехь, политико санна, цо динарг нийса хIума ду.»\nЧехера талламан журналист волчу Плесл Ярослава бахарехь, Надьова лацаро Нечасана кхин цхьа а некъ ца битинера, даржера дIавалар доцург.\nПлесл: «Иза премьер-министран уллера накъост яра. Нах балха эцарехь оццул гIалат дар, къамел а доцуш, балхара дIавала бахьана ду.»\nНечаса дарж дитаро Европан Бертан пачхьалкхаш хIинца могIарерчу политикан къепедацаре юьгу. Чехин Конституцица а догIуш, дерриг Iедал дIадаха дезаш ду.\nНечаса дIахьедар дина, 2014-чу шеран Стигалкъека баттахь хила беза харжамаш тIекхачале, шен парти керла Iедал харжа хьожур ю, керлачу премьер-мнистрца, аьлла.\nНечас: «ХIинца со хIун дан воллу аьлча, сайн ОДС партина а, сайн пачхьалкхана а уггар диканиг ду. Сайн ма-хуьллу, гIо дийр ду аса коалицина, парламентехь оьшу 101 аз хилийтина, ОДСе керла премьер-министр хIоттавойтуш.»\nПартин коьрта коалицин накъосташа шаьш кийча хилар хаийтина.\nАмма карарчу хенахь кхаа-партино урхалла дечу коалицина хала хила тарло, парламентехь тоъал гIортор хилийта. Нагахь санна кхузза керла Iедал кхолларх гIуллакх ца хилахь я, парламент ша шех дIасахеца реза хилахь, хенал хьалха харжамаш дIа ца баьхьча бевр бац. Хенал хьалха болу харжамаш хилийта а, низамашкховдорхойн эхал сов леллхаш, кхаьжнаш хила деза.\nПрезидента Земан Милоша а тарло коалицин планаш йохон. Чехин Конституцино бакъо ло президентана премьер-министр хIоттон. Нечасан политикан оппонент волчу Земана дуьхьало ян мега, коалицин кандидатура тIечIагIъян.\nДелахь а, Плесана хетарехь, политикан партеша эххар а цхьа пайде барт бан тарло.\nПлесл: Коммунисташа а, Социала Демократан партин цхьана декъо а бен ца кхойкху хенал хьалхарчу харжамашка. Со цундела гIаьххьачул тешна ву, керла премьер а волуш, карарчу хенахь йолу коалици Iедалехь юьсург хиларх.»\nМухха делахь а, Нечас даржера вохор, цо коррупцина доьхьал ша йолийначу кампанех хилла ду. Цо куьйгаш даьстинера полицин а, прокуратурин а.\nНечасал а хьалха йоккха гIовгIа а йоккхуш, балхах вохийнера могушаллин министр а, оппозицин маьIнечех политик а хилла волу Рат Давид. Иза бехке вина Европан Барто дарбан хIусамаш тодан а, БустехIрад гIалара шира гIаланаш тоеш дайа а делла ахчанаш лечкъорна.\nШо хьалха лаьцна ву Рат, чагIар чохь лелон гIутакх чохь $ 355 000 барамехь ахча эцна вогIуш. ЧССД партин мандат а, Юккъерчу БохIемин губернаторан дарж а бара, цу девнан мах.\nШайн Iедалерчу стоьлан дайн кхаьънаш эцарх а, пачхьалкхан тIегIанехь бечу шеконан йохка-эцаран бертех а гIад дайначу чехаша къобалдинера, кхаьънаш эцарца къийса гIерта Iедал.\nПлесл: «Иза историн парадокс ю иза ша кхаьънаш эцарна доьхьал йолийначу кампанин закълтахо хилар. Амма, къамел а доцуш, иза дуьххьара премьер-министр вара кхаьънаш эцарна доьхьал къийсам болош гIулч яьккхина волу. ХIинца иза цу даржера дIаваларца, йоккха хаттаран хьаьрк юьсу, кхаьънаш эцарна доьхал йолийна кампани яхлур ю бохучуьнан хьокъехь.»


Путине Соьлжа-ГIалара дехар хьажийна махкахь нах хIаллакбарх долу тоьшаллаш даржорца доьзна\nЗазадоккху-бутт 17, 2021\nНохчийчоьнан Юкъараллин палата реза яц "Новое газето" махкахь нах хIаллакбарх долу тоьшалла довзийтарна. Цара дехар хьажийна Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире, "и санна долчу хIуманашна дуьхьал низамалла хIоттор, къепе латточу урхаллийн белхахой харцонах Iалашбар" доьхуш.\n"Юха а оцу хаамийн гIирсан журналисташа, цензура яцарх пайда а оьцуш, "дешан маршо" а, "журналистийн таллам" а олучу кирхьанашна тIехьа а лечкъаш, газетан агIон тIехь арахецна сийсазалла, эладитанаш шеца долу, полицин белхахой сий а, церан мах а божош йолу, церан гергарчарна а, уллерчарна а синхьаам беш йолу, юкъаралла парггIат къахьега а, кхиа а ца юьтуш, ир-карахIоттош йолу артикл", - аьлла ду Юкъараллин палатин дIахьедар.\nКехато бахарехь, Нохчийчохь кхел а йоцуш нах хIаллакбина аьлла бина таллам – иза "низамхойн дакъошкарчу буьйранчашна а, полкан белхахошна а, ерриг республиканна а тIехьаькхна нехаш ю". Бакъду, дIахьедар динчара ца далийна газето дуьйцу зуламаш харц хилар гойтуш цхьа а тоьшалла.\nМахкарчу Юкъараллин палато дина дIахьедар даржадо Нохчийчуьрчу а, Оьрсийчуьрчу а хаамийн гIирсаша. Республикерчу информацин министра, мехкан куьйгалхочун гIоьнчас Дудаев Ахьмада Оьрсийчуьра журналисташ кхайкхина Нохчийчоьнан куьйгалхойх лаьцна дуьйцучу "эладитанашна" дуьхьалхIиттаре.\n"Юкъараллин палато дина дIахьедар кхоллалур дуйла хаа дара хьалххе. Талламан хьукмател а, прокуратурел а хьалхаяьлла палата. Амма и дIахьедар дина деккъа дIа цIарна, цхьа а нийсонехьа яьккхина гIулч ца гойту цо, я бакъдерг къастор а ца доьху", - элира Кавказ.Реалиига динчу дIахьедарх лаьцна "Iазапна дуьхьолояран комитетан" Къилбаседа Кавказерчу декъан куьйгалхочо Аламов Мохьмада.\nБакъоларъярхочунна нийса ца хета "Новая газетан" талламо махкара массо а низамхой сийсазбо бахар. Газето яздийриг харц шайна хетахь, юкъархой декхаре бара доцург даржорна, полисхой сийсазбарна кхеле аьрзнаш дан, амма иза цара дийр долучух тера дац, боху Аламовс.\nЦунна гарехь, республикерчу бахархойх массо а бац Юкъараллин палатина хетарг къобалдеш, ткъа "Новая газето" арахецна таллам бийцаре бо наха шайлахь, къайлаха.


Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш юха а яхъян мегар дац аьлла Италин премьеро\nИтали-- Ренци Маттео а, Путин Владмир а Миланехь, Манг.10, 2015\nТIедогIучу еари дийнахь Брюсселехь дIахьур йолуш ю Евробертан пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министрийн рогIера саммит. Цу цхьаьнакхетарехь дийцаре дечу хеттаршна юккъехь кхерамазалла а, экономикан хеттарш а, террорца къийсам а хир ду. Лерина дацара царна юккъехь дийцаре дан Оьрсийчоьнна дуьхьал Евроберто яьхначу санкцийн хаттар.\nУьш, и санкцеш, рогIерчу ахшаренна нуьцкъаллехь йита еза аьлла яра хIинцалца схьа Евробертан куьйгалхойн позици. ХIунда аьлча, цкъачунна санкцеш юхалиста я яххане а юхаяха бахьана Кремло гайтина дац. Цундела санкцеш юхатоллу я шаьш ма-ярра юьту бохург дийцаре дар а эрна лоруш дара цара.\nАмма хIинца Италин премьер-министро Ренци Маттеос динчу дIахьедаро IалагIож яьккхина Малхбузерчу Европехь. Цуо кху деношкахь, Ройтерс агенталло дахкочу дешнашца, аьллера, Оьрсийчоьнна дуьхьал йолу санкцеш кхин цкъа а йийцаре ян еза тIейогIучу Евробертан пачхьалкхийн арахьарчу гIуллакхийн министрийн саммитехь, аьлла.\nЦуьнца цхьаьна Италино шен агIор блокада йина автоматикаллин режимехь саммитехь тIебогIучу ялх баттана санкцеш яхйарах болчу сацамна. И бохург ду, Италин урхаллин луург чекх далахь а, ца далахь а, амма Евробертан пачхьалкхийн коьрта дипломаташ шайн еари дийнахьлерчу цхьаьнакхетараллехь Оьрсийчоьнан хаттар а, цунна дуьхьал яьхначу гIуданийн гIулчийн хаттар а ца дийцича бевр бац бохург.\nИталин премьер-министро Ренци Маттеос и хIума шен махкарчу бизнесхоша шаьшна санкцеш бахьана хуьлучу зенашна бечу латкъамашца дуьйзира. „Цу санкцеша, вайна гуш ма-хиллара, Оьрсийчоьнан леламашкахь беш хийцамаш бац, я цара цхьа а тIеIаткъам а ца бо Оьрсийчоьнан куьйгаллина, цундела уьш пайденна хилар юха а дийцаре дан деза“, - элира цуо.\nАмма цхьа могIа аналисташна хетарехь, санкцеш юхаяха-м тешна а мегар дацара, уьш малйар а гIалат хир дара. Ткъа Кремлана цара тIеIаткъам ца бо бохург харц ду, хIунда аьлча экономикан кризисо лаьцначу Оьрсийчоьнна вуно хьашт ду Малхбузено шен санкцеш юхаяхар, аьлла хеташ ву немцойн тIеIаткъамечу Франфуртер аллгемайне Цайтунг газетин экономикехь аналист волу Штабенов Михаэл. „Маьттаза пируэт“ аьлла цIе тиллинчу шен артиклехь цуо емал до Италин премьер-министран леламаш, а цуьнан дешнаш.\n„Цхьаъ-м лаъ дац кхузахь, - бохуш язйо аналисто. - ТIаьхьарчу кIиранашкахь Евробертана юккъера массо а партнераш цхьа ойла йолуш бу, дечкен баттахь чекхйолуш йолу Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш кхин дIа а яхйарах долчунна тIехь.\nЦу хIуманна шен мехала бахьанаш а ду: ишттий бен Москохана кхин дIа а тIеIаткъам балур бац, цуьнга Минскера барт кхочушбарехь конструктиве дакъа лацийтархьама а, Украинин Малхбалехь конфликт дйаерзийтархьама а.\nТкъа цундела а вуно ца кхетаме ду, Италин премьер-министрана Ренцина хIинца юккъехула санкцеш юхалистаран гIуллакх дийцаре даккха лаар. Ренци и шен маьттаза пируэт а ца еш Iийнехь бакъхьара хир дара“, - аьлла яздира вевзаш волчу немцойн аналисто.\nШтабенов Михаэлна санна, Брюсселерчу саммитехь Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна санкцеш нагахь санна ца бевлла Евробертан дипломаташа йийцаре яхь а, амма уьш шеко а йоцуш, кхин дIа а нуьцкъаллехь юьтур хиларх тешна ву политолог Асхабов Хьамзат а.\nЦунна хетарехь, хIинца Италин премьер-министро и дIахьедар далле а, дуккхаъ бахьанаш девллера Малхбузенна, санкцеш мал а йина, Оьрсийчоь юха а, олуш ма-хиллара, шайн клубан декъа ялон, масала, ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIишца къийсам латторехь. Амма Малхбузено иза ца до.\nАсхабов Хьамзат: „Цунах гIуллакх хир ду аьлла ца хета суна. Украининий, Оьрсийчоьнний юккъехь долу дов а, цакхетамаш а, церан диспози а хийцаяла цхьа а бахьана дац, ткъа Малхбузенан санкцеш цуьнца йоьзна ю. Доллу дуьне а цу хьолана тIехь тидам беш а ду. Барт хир бац аьлла хета суна санкцеш юхаяхарехь.\nХIунда аьлча, хIинца долу хьал ца дийцича а, хьалха а дара Малхбузенна шен Оьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш юхалиста шортта бахьанаш, масала, Исламан пачхьалкхе шех олучу тобанца къийсам латторехь. Тхо шуна цу тIехь пайдехьа хир ду шуна, цхьаьна байта вайга и къийсам бохуш цаьрца берта яха гIерташ Оьрсийчоь елахь а, реза ца хуьлу Малхбузе“.\nАла догIу, Италин премьер-министр кхечу Европерчу куьйгалхойн позицех дIа а къехкаш, Оьрсийчоьнга гIо дохуш хилар тидам ца беш ца дитина оьрсийн хаамийн гIирсашкахь. Къаьстина пачхьалкхан политикана муьтIахьчу агенталлаш а, газеташа а хесторца дуьйцу италхойн „прагматикаллечу“ позицех лаьцна.\nИштта, масала, РИА агенталло дахкадо, цуо ма-яздарра, „вевзаш волчу“ италхойн политикан Маттео Салвинин дешнаш. Салвинис Италин куьйгалле кхайкхам бина бохуш дуьйцу агенталло, сихаллийца Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу санкцеш юхаяха еза, аьлла.\nБакъду, цара ца хьахдо шаьш вуьйцуш волу Салвини Маттео бакъдолчехь мила ву. Иза шен фашистийн хьежамашца вевзаш волу политик ву, италхой, кхечу къаьмнах болу нахий юкъараллин транспортехь вовшех къаьсташ ховшо беза, царна юккъехь мацах Iамеркехь Iаьржачарний, кIайчарний юккъехь санна пардонаш а кхуллуш бохучу дешнашца гIарваьлла волу.\nКхин а цхьа могIа расистийн хьежамаш гойтучу маьттазчу къамелашца гIарваьлла ву и Оьрсийчоьнан президента Путин Владимирс 2014-чу шарахь Москохахь тIеэцна хилла волу италхойн аьтто политик.


Нохчийчохь тахана хьахош а дац Iедалан тIегIанехь Сталина нохчашна дина таIзар, цигахь даздеш ду Оьрсийчоьнан Турслочун де.\nIедалан хаамийн гIирсаша кхайкхош, хьахош, ур-аттал къадош а дац кху чиллана бетта 23-чу дийнахь нохчийн къам дохийна, махках даьккхина 72 шо кхочуш хилар.\nХууш ма-хиллара, урхаллехь болчеран лаамара а ваьлла, къам дохадар хьокъехь гулам бина бакъонашларьярхо, къилбаседа Кавказерчу кегийчу къамнийн Ассамблеян хьаьакам Кутаев Руслан, киснахь кIомал карийна аьлла, набахте хьажийна ши шо дуьзна.\nКхузара могIарера нах, гIуллакхехь берш-м муххале а, хIуьттуш бац юкъараллехь къам Сибрех хьажорах а, цо цигахь Iожаллин жоьжагIатехь 13 шо такхарх а дийца.\nБакъду, Iедалехь болчара и къаьхьа денош билгалдахар дихкинехь а, кху беттан 23-чу денна мохк ларбархочун де, къонахчун де бохуш, тайп-тайпана цIерш техкинехь а, и де могIарерчу нахана къам дохийна, махке бала боьссина де ду.\nЦундела бахархоша шаьш, цхьаммо а хьеха я омра дан ца оьшуш, дагалоьцу Сибрехахь Iожалло лецна шайн гергарниш, уьш Деле боьхуш мовлдаш а доьшуьйту, сагIанаш а доху.\nДохадар а, цIерпошт тIехь байтина къиза некъ а, Казахстанехь яьккхина хан а дагаеъча, тахана а дегI дегош, дегIе зуз догIу шена боху Теркйист кIоштан Ломаз -юьртарчу вахархочо Хажмурадов Джамилас. ВорхIалгIа шо долуш жима адам хилла иза цIийнах-цIарх вохош.\nДагалецамашка вахча, кест-кеста дукха холча хIуттий, соцунгIа а хуьлуш дийцира цо нохчий бохабарх а, хетахьлера Iедалан векалш шайга цхьана къизачу акхарошка санна хьежарх а.\nДжамил: «Къизалла ю-кх и яллийнарг. Шалон тIехиинчул тIаьхьа мел хилларг дерриге а дагадогIу. ТIаьхьо бен дуьхе ца кхиира со баккхийчара лелочунна а,хIун-мила ду а хууш,дохийний а хиира. Суна гина хIума ду-кх иза.\nЦIерпошт тIехь хIора социйлехь салтий хьадабовлура шалон тIе,нахера схьа а дохуш,декъий охьадохура. Хетта а ца хоьттура. Нохчаша декъий къайладохий хууш дара царна,цундела дукха лорий зераш дора.\nЦхьаболчара шаьш охьа а лелхий шайн велларг тIе тIулгаш а дохкий,дIавуллу кепаш а лелайора. Хьаамна до хир дар-кх цара иза… Ницкъ чIогIа хилла нахана хIун дан волу хьо. ХIун ду а ца хаьара, мича дуьгу а ца хаьара. Билггал тхайх хиндерг хууш дацара.».\nМаршо Радио: Уггар хала хан, хала мор муьлханиг бара хьуна гергахь?\nДжамил: «Деллахь дара хьалхара шераш. Хьалхара шераш муха дацара. Болх бацара. КарадогIуш хIума дацара. ДIаяхьийтина хIума а яцара. Бухарчу казахашна а ца безара нохчий. Яа дIа кхалла хIума дацара. Цхьа саба санна бепиг дара луш, иза яккхий очарташ а хIуьттий лардора, вуно чIогIа ницкъ а хуьлуш.\nИза а дара цкъа дохьуш, тIаккха ца дохьуш. Дукха меттигаш яра, дог а гIеллой цу очартехь лаьтташехь баккхийнаш охьаоьгуш, цу юккъехь тIеттIаIийдар лан ца луш.»\nМаршо Радио: Цига валийнарг масса нохчо ву3 ца хаьаара Iедална. Нах а ца хьийзош массарна а цIа а хьуш дIадала мегаш ца хилла те и кхаллар?\nДжамил: «Мича лора дIа, ахь хIун дуьйцу? Цу хьалхарчу шерашкахь мацалла дукха адам делир-кх. Хала хан яра хьуна. Картол цIаньечу хенахь, масала и чкъоьрнаш охьаэга ца дуьтур-кх 17-18 шо долчу кегийрхоша. Валлай ца дуьтур-кх. Сан шина бIаьргана гина хIумнаш дар-кх уьш. Со, масала, 1947 –чу шарахь дIакхиссинчу чIерийн кортош а, кхиерг а юуш лелла-кх. Ас иза ца дина, оха мацалла ца лайна бахарх пайда буй, хилларг ма ду иза. Iожалла цахилар ду-кх».\nКъам дохадар хьокъехь соьца къамел динчу Ломаз-юьртарчу Хажмурадов Джамила дийцарехь, дицдан хакъдолу хIумнаш дац, дIабохка а ца ларалуш миллий, мацаллий адамаш далар.\n«ЦIерашца багарбан йиш а йолуш а, хIинца а бIаьрдуьхьал лаьтта, стенна ле а хууш, амма сан а, кхечеран а гIо дан ницкъ а боцуш белла махкахой а. Уьш цу Iожалле новкъабаьхна де ма ду 23-гIа де. И диц муха до, дехьа-сехьа муха тоьтту?»\nИшта хеттаре вуьйлура Хажмурадов Джамил.\nДжамил: "Вайн къам Iожалле новкъадаьккхина де ма ду и..."


"Оьрсийчуьрчу маьршачу прессан аз лекъна..."\nХIара карара 2017-га шо доладелча дуьйна схьа дуьненчохь 8 журналистий, цхьа хаамийн гIирсийн белхалой, 2 блоггерий вийна. Карарчу хенахь чувоьллина набахтехь ву 201 журналист а, 10 хаамийн гIирсийн белхало а, 161 интернетехула информаци яржош волу онлайн-жигархо а.\nИштта ю карарчу хенахь дуьнентIехь шайн болх, шайн йозанаш а бахьана долуш лийцина я байина болчу журналистийн статистика.\nХIора шарахь Cтигалкъекъа-беттан 3-чохь даздеш ду журналистийн де, я цуьнан бакъйолчу цIарца аьлча, „прессин маршонан де“.\nЦу дийнахь карладоху хаамийн гIирсашкахь болх бечара а, адамийн бакъонашларъярхоша а, шайн профессионалан декхарш кхочушдечу хенахь я и декхарш кхочушдар бахьана долуш закъалташ хиллачу коллегийн кхолламаш.\nДуьненаюкъарчу Репортераш Доза Доцуш цIе йолчу журналистийн цхьаьнакхетаралло хIора шарахь санна кху шарахь а цхьа могIа жигараллаш дIадаьхьира, цу денна лерина. Венерчу Бригиттенан кIоштахь, масала, меттигерчу Оранже радионо вовшахтоьхнера бIе сов лакхарчу классашкарчу дешархошца цхьаьнакхетар, Оьрсийчохь а, Туркойчохь а, кхечу мехкашкахь а маьршачу дашца долу хьал дуьйцуш.\nЕвропин цхьа могIа гIаланашкахь Туркойчоьнан векалташна хьалха митингаш дIаяхьира Репортераш Доза Доцуш цхьаьнакхетаралло, цу махкахь лийцина журналисташ маьрша бахаре кхойкхуш. Карарчу хенахь набахте воьллина 150 сов журналист ву Туркойчохь.\nЦхьа могIа бозуш боцу хаамийн гIирсаш дIакъевлина я дIакъовларан зил тIе кхачийна урхалло.\nАмма Оьрсийчуьра хьал а ду тIаьхьарчу хенахь долчул а тишделла догIуш, бохуш дийцира Маршо Радионе Австрерчу Репортераш Доза Доцуш юкъараллин декъан куьйгалхочо Моьринг Рубинас.\nМалхбалерчу Европехь а, Туркойчохь а журналистийн маршонийн хьал вочу дерзарца цхьаьна цо элира Оьрсийчохь а маьрша ойланаш а, маьрша дош а даржош берш бист ца хиларе берзон гIерташ къахьоьгу Iедало, аьлла.\nМоьринг: „Юкъарчу хьесапехь доллучу дуьненчохь а прессин маршонца я цу прессин маршоне хьежаршкахь долу хьал телхина ала йиш ю вайн. Iедалийн прессин маршонца йолу юкъаметтигаш а, прессин а, информацин а, хаамийн гIирсийн а маршонашца Iедалша лелош дерг а вочу агIор хийцаделла.\nИнформацига кхача маршо ю цигахь коьртаниг, хIунда аьлча адамийн бакъонашна юккъехь йозуш йоцучу информаце кхача бакъо а ю коьртачех цхьаъ. Цу бакъонца долу хьал карарчу хенахь массанхьа а ала мегар долуш телхаш схьадогIуш ду. Вайна иза го Малхбалерчу Европин пачхьалкхашкахь а, масала, Полшехь а, Венгрехь. Вайна го иза хазнесанна Туркойчохь а телхина хилар. Вайна го иза иштта Оьрсийчохь а.\nЦигахь дукхахьенахь дуьйна тийна Iара оппозици а, критикалле аьзнаш а. Амма хIинца дукха хан йоцуш йоккха демонстраци хилира Оьрсийчохь. Цигахь дакъалаьцначех дукха нах лийцира Iедало.\nОьрсийчоьнан бахархошна вуно во а, журналисташна вуно кхераме а хьал ду цигахь кхолладелларг. ХIунда аьлча шена хетарг ала дехкаро, маьрша хаамийн гIирсаш дIалакъоро нах жим-жима кхетамах боха бо, цаьрга хенаца бакъдерг пропагандех къаста ца ло“.\nРепортераш Доза Доцуш юкъаралло кху шарахь зорбане яьккхинчу прессин маршонан индексехь билгалдаьккхина ду, талламаш дIабаьхьначу 180 пачхьалкхенан могIаршлахь Оьрсийчоь дешан маршонца долчу хьолана 148 -чу меттехь бен яц, аьлла, Мексиканий, Таджикистанний юккъехь.\nДаханчу шарахь цу махкахь кхин а алсам яьккхинера пачхьалкхено бозуш боцучу хаамийн гIирсашна тIеIаткъам бар. Цул совнаха, прессин маршонан индексехь билгалдаьккхина ду, Оьрсийчуьрчу журналисташа критикаллечу кепехь хьахон ца магочу темашлахь Оьрсийн Килс а, Путин Владимиран долар дахар а, Роснефть концернан куьйгалхо Сечин Игор а ву, аьлла.\nОьрсийчохь журналистийн дахарна а, могашаллина а вуно кхераме хьал хилар а билгалдоккху Репортераш Доза Доцуш цхьаьнакхетаралло. Иштта хьастагIа Заздоккху - баттахь муьлш бу ца хуучу наха йиттина вийна волу журналист Андрюшенко Николай а ву хьахийна.\nНохчийчуьрчу тIамех а, цигахь адамийн бакъонаш хьешарх а лаьцна яздина хилла йолу Эстемирова Наташа а, Политковская Анна а ер талларехь а цхьа а кхиамаш ца хилар а билгалдаьккхина рапортехь.


ГIажарийн Полици Ю Духаран Кепана ТIехьожуш\nГIажарийчоь -- гIажарийн полици ю зударшна варе деш, церан духар а, месаш а муха хила еза дуьйцуш\nГIажарийн полицино дIахьедар дина, ша социалан коррупцица къийсам латтон дагахь ю аьлла. Къаьсттина, исламо боху духар ца лелачу зударшна дуьхьала. Оццу хенахь, гIажарийн зударий бу, исламан духаран кодекс йохочу зударшна дуьхьала протесташ еш.\n18-чу а, 19-чу а апрелехь бIе хиллал гIажарийн зуда вовшахкхеттера мехкан парламентана хаьлха, зударийн духаран кодекс йохочарна шаьш реза ца хилар гайта. Уьш латкъамаш беш бара, гIажарийн юкъараллехь исламо хьоьху духар ца лелар шуьйра даьржаш хиларна. Коррупци а, сийдоцуш лелар а даржош болчу нахана тIе бехкаш дохкуш бара уьш. И протесташ хилира ТехIранерчу полицин куьйгалхочо, дино хьоьху низамаш ца лоруш болчарца къийсам латтор болуш бу аьлла, дIахьедар дича. Ур-аттала, оьзда тIе хIума йоьхна боцу зударий дIасабигинчу таксисташна а таIзар дийр ду элира цо.\nСхьагарехь, и гIулчаш, къаьсттина, кегийчу нахах хьакхалуш хир ю. Аьхкенан довха денош тIекхачале дIакхайкхийна ю, духаран кодексаца йоьзна ойла.\nАмма, ТехIранерчу цхьа жимчу стагана, Акбарана хетарехь, Iедало йоккхуш йолу и гIулч, цхьа а пайда болуш хир яц.\nАкбар: Iедал мосузза хийцало, тхо жоьпаллехь ду олий, кегийчу нахана бечу тIеIаткъамна тIера долало. Хаттамин Iедал куьйгалле деъча иза а доладелира кегийрахошна тIеткъам барна тIера. Амма, тIаьхьуо, паргIато еара. Кегий нах, ша ма-луъу, лелара. Изза ду тахана а. ТIаьхьуо маьршо хир ю.\nПолицин куьйгалхочо Талаэйс элира, керлачу планашца а догIуш, 50 керла полицин тоба хир ю – шайна юкъахь зударий а болуш – исламо магош йолу коч юхарна тIехьожуш.\nЦо варе дира, голашка кхаччалц йоца хеча а; тIелетта я йоца коч а; дай тетIесна йовлакх а долчу зударшна а, зудаберашна а – нахана юккъехь, таIзар дийриг хиларна.\nБожарийн духар а хир ду, ша-тайпана тидам кIел. Амма, билггал, зударшна а, зудаберашна а тIе коьрта тидам бахийтина хир болчух тера ду,оцу клерикалан Исламан республикехь.\nИслам-дино хьоьхуш долу духар лелор юкъадаьккхинера 1979-чу шарахь, исламан революци иккхинчул тIаьхьа. Божаршна доьхкуш ду, шорташ олу, йоца хеча лелор. Зударий а бу шайн месаш а, хьорканаш а хьулъян дезаш. Цул сов, шуьйра кучамаш лелон а деза церан. ДIаихинчу шераша хийцина, духаран кеп. ГIажарийн цхьана коьрта шахьарахь ТехIранехь бIаьрг тоьхча кхеташ ду, дукха наха духаран кодекс тергал ца еш, юьтий. Дукха зударий а, зудабераш а ду, тIе йоца хIума юхий а; мелла а хаза кечбала а хьовсуш. Коьрта тиллина хIума елахь – иза дай тIетесна йовлакх ду, месаш дIакъовлуш долу.\nIедал мосузза хийцало, тхо жоьпаллехь ду олий, кегийчу нахана бечу тIеIаткъамна тIера долало.\nХIара керла кампани йолаелла, хьастагIа, парламентахь дукхалла йолчу консерваторийн декъашхоша, духаран кодекс йохочарна дуьхьала Iедало цхьа гIуллакхаш дан деза аьлчул тIаьхьа. Низамашкховдорхоша гIажарийн духар дика хир дара боху, къоман ша-тайпалла а, динан кеп а, култура а билгалъйоккхуш долу. Амма, духарца доьзна дехкарш юкъадахаро, оццул дукха кегийрахой болчу пачхьалкхехь вон тIахьалонаш йийр ю аьлла хета. Царах ю Азар цIе йолу ТехIранера яхархо.\nАзар: Пайда болуш дац и гIуллакхаш. Кегийрахошна тIеIаткъам бийр бу цо, сингаттам а кхуллур бу. Масала, кегийрахошна хетар ду, со аравалахь, со чу волла там бу. Цундела чохь соцур со. Синтгаттаме ду иза.\nТехIранерчу социологин профессора Доктора АманоллахI ГIарайи МогIадама Маршо радиога вистхуьлуш ма-аллара, духаран кодекс ларъяйтарна Iедалш тIедерзахь, хьал, еххачу хенахь гIоьртина лаьттар ду.\nГIарайи МогIадам: Ма-дарра аьлча, кегийрахой дуьхьала бохур бу цо. Цара тIе ца оьцу иза. Хьалха а, иштта бинчу бехкамаша цхьа а жамI ца деара. Иштта, тахана вайна гуш ду зудаберийн а, кегийрахойн а реза ца хилар алсамдолуш хилар. ГIалин къилбседехь хилла ца Iаш, цуьнан къилбехь а ду – къен а, мелла а шира гIиллакхаш лелочу нахана юкъахь а цхьана. Суна хетарехь, Iедалийн моьттучу кепара жамI муххале а хир дац, мелхо а, ша верг дуьхьала воккхур ву.\nАмма, Iедалш чIогIа тIедирзинчух тера ду, цара ма-аллара, социалан коррупцица къийса. 19-чу апрелехь ТехIранан прокуроран векала Саларкия Махьмуда элира бакъонаш а, исламан принципаш а талхочу нахаца болх бан безаш хир ю полици аьлла.\nСаларкияс билгалдаьккхира, низамца а догIуш, оцу нахана догIу таIзар ду – ши бутт набахтехь баккхар я гIуда тохар – 50 долларе кхаччалц.\nХIара материал 2006-чу шарахь Оханан-беттан (Апрель) 19чу дийнахь эфирехь хилла ю. Цуьнга ладогIа мегар ду тхан архивехь и терахь а лехна.


Динза даргдоацар кхы тIехьатетта дагIац — Сердало\nДинза даргдоацар кхы тIехьатетта дагIац\nВай йоазув хьакхелла бIаь шу дузаргда хIанзчул тIехьагIа диъ шу даьлча, бакъда хIанз а тIехьа шера чубоагIача шийтта беттах оалаш е дIаязъеш а цIераш йолаш бац гIалгIай. ТIаккха из вахаре эшанза даргдоаца хIама хилча хIанз мукъа чакхдаккха аьттув боале а чIоагIа баркал аргда газет дешараша, цу хьаькъехьа шийна хьалхале дIатIаийцача редакце коллективаи кулгалхочоаи. Кхы хьем бе оамал бац цу деша.\nХIанз вайца цхьана дика а во а ловш никъ беш дола керда шу хьатIакхачалехьа цхьа шуи кхо бутти хьалха «Сердало» тIа духхьашха кепатехаяр меттаца хьашти алсамо дакъеи долаш болчар беттаех шоашта тиллача бакъахьа хета цIераш. Уж могаяь ца Iеш кхычарна хетар миштад хара духтIа бала ловш хиларца вайна бувцаш хезачеи бовзаш болчеи Iилманхошеи йоазонхошеи кийчъяча беттай таблицана тIа гIолла. Из дакъа лоацаш ийс саги цхьа ханорги хиларца итт даькъах латташ яр, хIарадар шийтта оагилг долаш чу бетташ яздаь. Вай укхаза дакъа лоацарий цIераш йоахача хана царна хьалха таьрахьа оттадергда къамаьл дIаьхлой уж белгалбоахача хана кега цабалийтар духьа. Дувцача деша керте аз таблица тIа йолча бесса фамилеши инициалаши язъю.\n1. Тутаев А.Ц., – хьалха оттаваьв тхьамада ве воагIаш вай хьалхачарех ва ала мегаргвола гIалгIай этнограф, мохктахкархо,\n2. Крупнов Е.И. – дерригача дунен тIа цIи хеза академик, историк,\n3. Базоркин И.М. – гIорваьнна цIи хеза халкъа йоазанхо,\n4. Акиев Х.А. – вовзаш вола Iилманхо, профессор шоаш дIадахача бIаьшере бахаш хиннача хана цар а, хIаьта иштта хIанзарча вай мехкахоша:\n5. Кодзоев I.А., – наха сийдарца лоархIаш вола халкъа йоазонхо,\n6. 2003 шера кийчдаьча истола тIарча Ханоргаца яраш,\n7. Тариева Л.У., – массехк дошлорг кийчдаь арадаьккха филологически Iилмай доктор,\n8. Барахоева Н.М., – Ахриев Чаха цIерагIча гуманитарни Iилмай института из хьаяьча хана денз духхьашха директоралла яхийта гIалгIай кхалсаг филологически Iилмай доктор а профессор а.\n9. Кодзоев Т.А., – модернизированни шин томах дола доккха дошлоргаш кийчдаь йоазонхо. .\n10. Мерешков С.А. – йоазонхо, жарналист, этнографии мотти кIоарга бовза а боаржабу а йоккха поалхам йола говзанч.\nУкхаза цар массане могадеш дIаязбаьча шоай оагилгашкарча 120 беттаех дуккха дукхагIдараш таханарча гIалгIашта кхыметтел дувцаш ца хеза, цар шоай лоIамагIа дIатIаэцаргдий–хьогI аьнна йолча уйлано сабIарздоаккхаш дар.Укх теххьарча иттех шерах а тоъал дукха арадаьхача дошлоргаш тIа а царех нонагIа дараш а маIан довза велча доацилга со дика ховш ва, хIана аьлча аз уж цIагIа даим сай кулгкIалеи гонахьеи леладендаь. Дерригаш дIалаьрхIача, дикка нонагIа эрсий метталла дараш а тIехьа цхьа бIаьи кхозткъеи совгIа да уж сога, кхыметтел Шамала имамах яздаьр а тIехьа. Цу даькъе гIалгIай, нохчий метталла дараш а да, шоашца Малсагнаькъан Кураза Зоврбика грамматикацарча дошлоргаца, царна юкъе лоархIамеча метте а увттадеш.\nИштта вайга аргIа кхаьча тахан деш дола къамаьл цхьан кога тIа даккхар духьа цу таблица тIара бетташ дуккхачарна юхахьадагадувхийтара цIаькха а цунна кепатохилга укх материалаца цхьана Iалашдича фу дар-хьогI, аьнна хеташ бар соца укх дешах къамаьлаш даьчарех цхьаццабараш. Газеташи вырезкаши дIадахка лелаераш вайна юкъе дукха мичаб. Редакци раьза яле де йиш йолаш хIама да из а.\nУкх дIабахача шин бетта со юххьанца яхар денз чакхваьннав цкъа а, шозза а, кхозза а санна вай гуманитарни Iилма-тохкама институте, «СелаIад» яхача журнала, «Сердало» редакцей болхлошца, республика цхьаболча кулгалхошца, иштта сайна бовзача метта говзанчашца, 20-ча феврале Iилма-тохкама институте вай гIалгIай метта хьала хетаяьча кхетаче къамаьл деш цу деша лоархIамах аьнна, ца Iеш, аз дIадовзийтар царна айса могаде лерхIа бетташ а, цу хьаькъехьа деча йоазонех а дагавоалаш хоамаш дир. Аз царех лаьца сайна хетар дIааьлча сона раьза воацаш е духьале еш хIанзалца саг нийсвеннавац. Амма из ишта дале а вай дувцача деша кхыбола нах а духтIа баха ловра сона.\n2018 шера къаьстта дукха хьисап даьд аз коа-карта, цIагIа къеззига хьедеш а нийслуш а берий вахарцара дола дешаш цар сакхетаме дIачIоагIдара. Цу гIулакха уж дIаяздеш леладеш лаьрхIа тептараш (тетрадаш) да тханцига. ХIаьта уж каст-каста юха хоатташ, цхьацца хабарашцеи йоазонашцеи кердадоахаш, хьедеш ца хуле ши-кхо бутт боаккхе а дицделе дус. КIиран денош, кулга пIелгий цIераш, ламазаш ду ханаш, тайп-тайпара тарахьаш замаш а, иштта кх. дI. ТIаккха хIанз бетташ вай тIаэце уж а юкъехьоргда царна.\nХалахете а шерагара шерага кIезигагIа хул коа-карта, Iуллашка дIалехкаш вай леладу бежанаш, жа, гаьзарий, москалаш, котамаш,тховнашка бIенаш дехка чIагаргаш, кхокхарч, коа уха зIийш, бешамашка кхебу сом, ябакхаш, кхыдараш.\nБакъда бетташ вай раьза хинна дIачIоагIдаь тIаэце, уж вай мел дах дIаяздеши дувцаши вайца хургда, бицбала йиш йоаца керда хинна гаргара нах санна. Укхаза аз хьехаду бетташ уж дерригаш дика дагахьа довзаши царна раьза йолаши я. Аз сага дIалургбац се я бутт яхаш, бегаш беш елаш гIадъяха, лелаш я.\nИз деррига ларде а лаьца, дIадахача бIарччача шера, се хIанз болх ца беш пенсе воландаь, кхыдола сагота йоазонаш кхоачашдарца цхьана, диц ца долийташ цу беттай вайна товргья, аьнна, хета цIераш хержаш хьавенав. ХIанз аз шоана дIайовзийтаргья цу хьакъехьара сай уйлаш сен тIа сацай.\nДIахо йодача хана хьаувттаргдолча кердача шерий, уж Дала вайна а дегIадале, хьалхарча беттах вай аргда гIордаде бутт мерзеи чамболеи из дукха коарчамаш яхьаш хIанзалца санна дIахо а берашта ухаргволандаь. Юххьанца денз цунца хьоашал тоссаргда цар, ловзараш деш иллеш доахаш халхадувргда. Бегаш беш а хIара денна сакъердаме ха дIахьош а каникулаш чакхяьаллаца.\nТIаккха дешаш цхьа ткъаьх ди даьлча бена хьаотт хIанз вайцига а чакхбоалаш латта шоллагIа бола бутт. Цох вай хIанзчул тIехьагIа гIалгIай метталла лоаца бутт аьнна цIи тулларгья, 28-29 деноех из латтандаь, нагахьа санна шо цун мутIахьа дале. Оалаш махиллара, даим яхар санна хаоттам наггахьа мара ара малх ца хулаш, баьдеи тIунеи денош латташ из боландаь, лоацбаьб вайна из Дала.\nЦхьа маIан дола дешаш, масала, хIанз карарча кхоана чакхбоалаш болча февраль беттах дIаязъяь укх таблица тIара цIераш а цхьатарра яц, хIана аьлча хIара саго из гIулакх тахкарга а кхетадарга а хьежжа мара хила йиш яц бухсоццаш хьахиннар а. ТIаккха уж тайп-тайпара да. Из кхетаде хала дац, хIана аьлча укх гIулакха вайцига къахьега болабеннабар ткъоалагIча бIаьшерен ткъаь иттлагIча шерашка. Юххьанца латински алапата ларде оттадаь йоазув карадерзаде Iалаьмате чIоагIа нах оарцагIбаьннача хана цунца дувзаденна согатагI долча кхыча декхараша из юстардаьккхар. Цу хана из чакхдаьккха даларе чIоагIа дика дар. Бакъда, декхараш Iалаьмате дукхеи чоалханеи хиннадале а кхоачашданза даргдоацараш сов дукха а низкъала а хиларца беттай цIерашта меттел эрсий яраш йоазонцара хьа а эцаш, укх ханага кхаьчад. Фу дергда СибрегIа Iодахийтар бахьан долаш а дукха хьамаш, гIулакхаш юкъагIдисад ца деш. ХIаьта хIанз, эрсаша оалаш махиллара, тIехьадиса дале а динза даргдоацар чакхдаьккхача бакъахьа да.\nЦун тIехьа боагIа кхоалагIа бола бутт, цунца дIайолалу кердача кхаь бетта йола юкь безаме болча малха сердалонца, йIовхалца, лоа дашарца хина тоаталошца ловзаювлаш йолча сакъердамеча ханаца белгалбувла, эрсаша март оала хьалхара бола бIаьстен бутт ба из.\nДIахора ха ди тIехьа Iалама а хаоттама а хозача эргалонашца наьха дегаш гIоздоахаш дIайода. Лоа уллача а даша даьннача а хIатIадаьнна гуш хул бIаьстингаш оала лай зизаш, цудухьа лаьрхIад аз цу беттах а иштта бIаьстен бутт, аьнна цIи яккха оаша пурам лойя.\nШийтта беттах лакхе вай хьоахабаьчар массане уйлаш кхыметтел цкъаь цкъа цхьатарра цIи еларца хоттаеннаяц. Цул совгIа февралах аьккхий бутт яздаьча кхаьннех цхьанне цунца мархий бутт а бийзаб. Ала деза мархий бутт кхыча бетташца а бувзаш хилар укхаза масехказа нийсденнилга. Иштта, эргаш я Наджгоанцхой, оагIой, Тушоли, Села, ардара, мангала, бекарга, миха,аьтинга, иштта кхыча бетташца ювзаш йола ханаш. Царех цхьайола цIераш, масала: чантар, оагIой, мутт-хьал, маIы, иштта дукха цу таблица тIара кхыдола дешаш довзаш бац гIаьхьа гIалгIай мотт ховш бараш меттел вай метта говзанчаш а Iилманхой а. Дукха да укхаза орфографически а кхыдола а гIалаташ. Тушоли яха дош ца довзаш е ца хозаш хургвац атта гIалгIа. Из дош а кхыметтел чаккхе кхаь тайпара увттаеш арадувл.\nХоза маьлха зIанарашца диза долча деношка чуийнна кхашка, шоай бешамашка балха мул боаккхаш болча наьха теркам тIаозаш юкъ отт, цIай саго оалаш махиллара, Даьла йоI Тушол котам гучаяьлча. Цун цIи елча бакъахьа хургда аьнна хет биълагIча беттах Тушоли бутт, аьнна.\nТIаккха аргIа кхоач бекаргага. Из цхьа хIама лоархIаш санна ку-ку яха йолаелча шоай шераш дагарде отт саг йоалае ха кхаьча кагий нахи маьре баха дага бола мехкарийи. Цох хилча мегаргба вайна лой бекарга бутт.\nШий ха кхаьча бена хьатIаотт шу декъа бутт а. Со къона волаш духхьашха ханорг оттаде гIийртача хана аз а иштта дIаязбаьбар из бутт . Цул совгIа къона волаш эскаре гIулакх деш хиннача ТIой-Юртарча Гасаров Бахьаудинага гIалгIай метталла каьхат яздаьдар аз «Сердало» газета заметкаш язъеш из хилар бахьан долаш цун дог хьастар духьа. Цо цох гIордаьнна цецбоахирг (анекдот) даь дувцаш цигара цIавеначул тIехьагIа а дикка ха яьккхар. Цун кIалха июнь меттел аз ши дош оттадаьдар. Бакъда хIанз из шин дешах латтарца аз юстара даьккхар, хIана аьлча яздеш махулла лоацагIа а аттагIа а дола дешаш харжар эшарца. ХIаьта мангалаш а хьалххе тийса, ирдаь ахкарца кхаш леладераш хьежа раьза ца хила тарлора, цудухьа цу беттах мангала бутт аргда вай шо цунна мутIахьа дале.\nХьалха хIанз шира лархIа йоагIача замалахьа вай даьша шоаш лоам бахаш яккха ха низкъала а къиза а Iазап увзаш хиннаяле а царна ха карайоагIаш хиннай кхыметтел пхий, хIирий, кхыбола лоалахой, вайцига аьхки хоза ха латтача хана хьа а хьийхе, наьха самукъадоаха цIейш дезде. Из деш хиннад Маьтцели санна долча лоамашкарча элгацашка. Iаьдалцара гIулакхаш дилла вIашагIкхеташ вайнах ханнабеце а Дала ший дикаех кхетийташ хиннаб уж. ХIаьта аьхки хIанз а боккхийчеи кагийчеи наьха тоабаш Бейни яхача юртага кхаччалца машинашца хьал а бахе, цигара кхо сахьата гIаша элгац долча кхаччалца хьалтIабаьле безаме шоай гIулакх чакхдоаккх. Цу ворхIлагIча беттах Маьтцели аьнна цIи енна из бутт безбар ловра сона оаша ак ца яхе.\nМихьардаьнна кхехкаш хул юрташка балхаш хьийкъа ялат кхашкара чудерзадеча хана. ХIанз механизмашца гуйре чуерзаелга чакхдоаккхаш дале а, Тутаев Албаста хьалха ма даккхара, цу беттах ардара бутт аьлча сона а нийса хургда аьнна хет.\nИшколе дешаш хиннав вай массава а. Из хиланза даргдоаца декхар дIадолалуча сентябрь беттах дешара бутт аьнна дIакхайкабар вIаштIехьа да мот сона, хIаьта октябрь сайIаьха бутт санна тIаийцача бакъахьа хургдацар-хьогI?\nНоябрь беттах чилан бутт оалилга могадеш бар таблица увттаяьчарех массехк саг. Со а мутIахьа ва цар яхачоа.\nХьалха гIалгIаша дувцаш махиллара, декабрь бетта 21-ча дийнахьа ах бийса ялча малх Iеле дIабодаш хиннаб. Цига кхо ди даьккхе, юха цIа а бийрзе зIанарашца вай дуне юха сийрдадоаккхаш хиннад цо. Иштта, 25-ча декабре дIадолалуш хиннад вайцига керда шу, шин кIира дездеши белгалдоаккхаши из леладаьндаь. ТIаккха Наджгоанцхой яха цун цIи январь беттаца дувзаденнар шоллагIдола дакъа мара ца хилча декабрь беттах Наджгоанцхой яха цIи цох тиллар ловш Акиев Хасолта ший хана хиннилгеи Барахоева Нина хIанз йолгеи теркалдича дIаязъеш а кхетаеш а зIамагIа болчарна сел чоалханеи йаьхеи ца хилийтар духьа Надж бутт аьлча гIойленагIа хургдацар-хьогI яха уйла керта чу латте а, деррига дош дизза дита деза яхараш совбоале, из а ла могаргда вайна ер вариант дIатIаэцаш яле. Дала аьттув хилба вай хIанз мукъагIа е тIехьадиса гIулакх кхы къерда ца дезаш чакхдаьккха довла.\nПаспорташ электронни дерзаш да →


Манчестерехь тIелеттарг ша цхьаъ хилла аьлла полицино\nДечкен-бутт 03, 2019\nКерлачу шеран буса Манчестерехь уьрсаца кхаа стагна чевнаш йина зуламхо ша цхьаъ хилла аьлла, Iорадаьккхина Британин полицино. Делахь а, Reuters агенталло хаамбарехь, полисхоша толлуш ду, хьаьнца уьйрашкахь хилла тIелеттарг.\nОфициалехь терроран акт санна толлуш ду Манчестерехь дина тIелатар. ДIалаьцна ша зуламхо а. 25 шо долу жимстаг хилла иза. Психикаца проблемаш йолуш хила тарло тIелеттарг аьллера полицино. Могушаллина талламбан дарбан хIусаме хьажийна иза.\nЦIерпоштан станцехь урс даьккхина, адамашна юкъа а иккхина, кхаа стагна чевнаш йинера зуламхочо керлачу шеран буса. И сурт гинчара дийцинера, ша тIелетачу заманчохь "АллахIу акбар" бохуш, мохь туьйхира цо аьлла.


Лоьраша цамгарна дарбанна массажийн курс язйина, уьш йийриг зуда хилча, мегар дуй-те уьш йайта? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум ва рохьматуллахIи ва баракатухI Олхазар! Лоьраша цамгарна дарбанна массажийн курс йазйина шена, уьш йийриг зуда хилча, мегар дуй-те шена уьш йайта хаттахьара ахь аьлла, дехар динера соьга цхьана бусулба йишо. ХIара хаттар хьога кховдадо ас сан Ваша. БаракаллахIу фийка!


"Артдокфестан" гран-при елла нохчийн ММА латархочух яьккхинчу фильмана\nРежиссеран Река Валерикан "Тийна аз" ("Тихий голос") фильмана документалан "Артдокфест" кинофестивалан гран-при елла, "хезаш доцург хаза а, гуш доцург ган а" корматалла хиларна. Оцу фильмехь дуьйцу, шен гергарчарна ша гей вуй хиъначул тIаьхьа, махкара аравала дезначу нохчийн ММА-н латархочух, хаам бина Свобода Радионо.\nФестиваль юкъаяьккхинчу режиссера Манский Виталийс совгIат дIалучу хенахь билгалдаьккхина, оцу бинчу сацамца цхьана а кепара политикан битам бац аьлла. "Жюрино билггал нийсонца бина сацам бу хIара, иза исбаьхьаллин, бараме, дагара алар ду". Кино яьккхинчарна кхо эзар долларшкахь ахча дIакхачор ду.\nВаларг-хи. Гайта магийна йоцу Нохчийчуьрчу гейх яьккхина фильм а, цуьнан режиссер а (чаккхе)\nБакъду, Оьрсийчоьнан хьовсархошна гина яц кино. Охан-беттан 5-чохь Москвахь гайта лерина хилла фильм юкъара яьккхира "цхьацца хиламийн тIеIатIкъам" бахьанехь. Вевзаш воцчу цхьана стага кхаам бинера цаьрга, Нохчийчохь "реза бац" яьккхинчу фильмана, нагахь санна, иза гайтахь яккхий проблемаш хила тарло аьлла.\n"Новая газетан" информацица, кхерамаш тийсинчух тера волчу стага социалан машанашкахь ша пачхьалкхан Думан депутатан, зорбанан министр лаьттинчу Саралиев Шамсаилан гIоьнча ву боху.\n"Оьрсийчоьнан Цхьаалла" партерчу депутата Милонов Виталийс фестивал хIоттийнарш жоьпе озор дийхира "Тийна аз" бахьанехь экстремизмалла толлуш.\nОхан-беттан 2-чу дийнера 9-че кхаччалц Iедалхоша хаъал новкъарло а еш, дIаяьхьира Москвахь "Артдокфест". Оцу деношкахь фестиваль хила езаш яра Санкт-Петербургехь а, амма полицино а, Роспотребнадзоро а ца хилийтира, коронавирусан инфекцина тIехула диттина дозанаш дохадо аьлла.\nФестивалан тIаьххьарчу дийнахь SERB радикалан боламан жигархоша тIелатар дира "Артдокфест" йиллинчу Манский Виталийна.\nРигехь дIаяьхьира "Артдокфест" Охан-беттан 28-чу дийнера Стигалкъекъа-беттан 3-че кхаччалц. Циггахь хилира фестивалан совгIаташ дIасадоькъу церемони а.


«Одноклассники» чуьра информаци кхин хьан долахь яц! - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » «Одноклассники» чуьра информаци кхин хьан долахь яц!\n«Хьо мила ву соьга и дIадаккхийта?» — аьлла жоп делла боху кIанта. Йозанехь деш долу къамел дол-долуш гена даьлча, «хьо стаг велахь хьайн цIе а, мичара ву а дийца» аьлла боху и сурт ца тайначо. Кху Iовдало шен телпонан лоьмар биста кхаччалц дIадийцина».


Кхел "оьрсашкахьа яларна" реза бац хIирий\nГезгмашин-бутт 05, 2018\nКхелан сацамна реза яц ХIирийчоь\nКъилбаседа ХIирийчохь дирзина дерриг къомо тергалдина дов. Шина сержантна Албегов Селимна а, Сланов Арсенна а оьрсийн эпсаршна еттарна тIеман гарнизонан кхело набахтехь яха хенаш кхайкхор (3,5 а, 1,5 а шераш) Iаьткъинчара дов эккхийтира кхелахошца, цара сацам дIакхайкхошшехь. Чуьччабаханарш къасто кхелан хIусаме кхайкхира полици. Албеговс а, Слановс а тIе ца эцна бехк. ХIирий куьйгаш лахьош бу Оьрсийчоьнан президенте яздинчу орза кIел.\nКхел шинарийдийнахь чекхъяьлла. БуьрийтIерачу 4-чу тIеман базерчу эскархошна Албегов Селимна а, Сланов Арсенна а кхелахочо Калита Ивана бехкедина кхечу регионера тIевеъначу шина эпсарна, Зайнутдинов Антонна а, Патыка Богданна а еттар. 3,5 шарна набахте хьажочу Албеговгара дIаяккха сацам бина эпсаран цIе, дихкина тIейогIучу хенахь эскаршкахь гIуллакх дан а, Iедалан балха хIотта а.\nКхел йоьдучу цIенна гонах 300 гергга меттигера вахархо лаьттара. Шина сержантна хенаш кхайкхоро цецбехира и нах. Прокуроро "ехначул" а дукха ю кхело тоьхна хан. Ткъа нахана моьттура Оьрсийчуьра баьхкинарш бехке а беш доьрзур ду дерриг а.\nГулбеллачарна хетарехь, прокурор а, кхелахо а цхьаьна хилар гучудаьлла, прокуроро дов хоттуш кIеда позици "нехан само йижорхьама" лаьцна хилла.\nКхелан сацамо бахарехь хилларг иштта ду. Вехначу шина хIирийчо йиттина эпсаршна Зайнутдиновна а, Патыкина а. Ткъа нах карзахбаьхнарг ду оцу шинна тIехь гуш цхьа а сакхт дацар, амма Албеговн кагдина мерадукъ а, Сланов лазийна куьг а хилар. Цу тIе, тешаша кхеле дийцина, леттарш хIирийн ши сержант вацара, мелхо а эпсарш бара, аьлла. Масала, кхелахочо Калитас тидаме ца эцна эскархочо Катрич Андрейс иштта дина тоьшалла.\nСацамца реза вац сержантийн адвокат Тезиев Олег, иза дагахь ву латкъа:\n"Тхо данне а реза дац сацамна. Зулам дина бертабахарца кхелахочо а, прокуроро а. со цецвуьйлу, муха мега оцу нахана шайгахь и даржаш кхаба. Сацамна латкъарал сов, оха доьхур ду прокурор а, кхелахо а балхара вохор. Цхьадика, мехкан куьйгалла кхета тхох, тхоьга юкъахь толам а баккхалур бу аьлла хета суна".\nТезиев Олега бакъдо, кхело сацам кхайкхинчул тIаьхьа бахархой Оьрсийчоьнан президенте а, Лакхарчу кхеле а арздан лерина хилар.\nКхелера дов резонанс йолуш хилар гойту кхин а цхьана хиламо. Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхо Битаров Вячеслав кхел йирзича цхьаьнакхетта Слановн а, Албеговн а гергарчаьрца.


Исламан Нур - Свет Ислама - Хьаж даран а, макки чу вахаран а къепе\nХьаж даран а, макки чу вахаран а къепе\n620. Жабир ибн IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьаж дан негатца аравелира. Цуьнца цхьаьна тхо а девлира новкъа. Тхо зул-Хьулайфе дIакхечира. Цигахь Асмаъ бинт Iумайса доьзалхо вира. (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Лийча а лийчий, тIаккха дехха шуьйрра кIадин кийсакца цIий оьху меттиг дIаехка, цул тIаьхьа ихьрам дехка ахьа». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) маьждигехь ши ракаIат ламаз дира, цул тIаьхьа шен эмкална ал-Къасванна тIе хиира иза. Цуьнан эмкал ал-Байда олучу меттиге кхаьчначу хенахь, чIоггIа АллахI цхьаъ хиларан тоьшалла а кхайкхийна, («лаббайк» баха вуьйлира иза): «ХIан, Хьуна хьалххахь ву со, я АллахI! ХIан, Хьуна хьалххахь ву со, я АллахI! ХIан, Хьуна хьалххахь ву со, я АллахI! Цхьа-цхьаъ накъост вац Хьоьца! ХIан, Хьуна хьалххахь ву со! Боккъалаъ, Хьуна хьакъ бу берриге хастам, Хьан ду ниIмат а, паччахьалла а! Цхьа-цхьаъ накъост вац Хьоьца! (ЛаббайкаллахIумма лаббайк! Ла шарика лака лаббайк! Иннал хьамда ванниIмата лака вал мулк, ла шарика лак!)». Тхо хьажцIенна тIе дIакхаьчначу хенахь (АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) цуьнан маьIигах дIахьакхавелира. Цул тIаьхьа, чехка гIулчаш а йохуш, цунна гонаха кхо го тесира цо, ткъа биъ го - меллаша тесира. Цул тIаьхьа ИбрахIиман (АллахIера маьршо хуьлда цунна) меттигна тIекхечира иза, ткъа цигахь (ши ракаIат) ламаз дира цо. Цул тIаьхьа, хьажцIийнан маьIигна тIе а вахана, юха а цуьнах дIахьакхавелира иза. Цул тIаьхьа, цуьнан кевнех ара а ваьлла, ас-Сафа ломанна тIе вахара иза. Ас-Сафа ломанна улле ша дIакхаьчначу хенахь (хIара аят) дийшира цо: «Боккъалаъ, ас-Сафа а, ал-Марва а – АллахIан шаIаирех бу». Аса дIадоладо АллахIа доллийначуна тIера». Ас-Сафанна тIе хьалавелира иза, цигара дIахьаьжча хьажцIа а гуш. Цул тIаьхьа дIахIоьттина, шен юьхь хьажцIенна тIе а ерзийна, АллахI цхьаъ хиларан тоьшалла а далийна, АллахI ваз а вина, тIаккха хIара (доIа дийшира) цо: «Кхин дела вац, Ша цхьаъ волу, АллахI воцург! Цхьана а тайпана накъостий а бац Цуьнца! Цуьнан ду паччахьалла а, Цунна бу хастам а, доллучунна ницкъ кхочург а ву И! Кхин дела вац, АллахI воцург, Шен ваIда кхочушйина волу, Шен лайна гIодина волу, Ша цхьамма мостагIаллин бартахой хIаллакбина волу! (ЛаилахIа иллаллахIу вахьдахIу, ла шарика лахIу, лахIул мулку, ва лахIул хьамд, вахIума Iала кули шаъин къадир. ЛаилахIа иллаллахIу, анжаза ваIдахIу, ванасара IабдахIу, вахIазамал ахьзаба вахьдахIу)». Юх-юха кхузза а доьшуш, дийшира цо и. Цул тIаьхьа ал-Марва ломанна тIевахара иза. ТогIичу воьссича, хьаьдда вахара иза. Ал-Марванна тIе ша хьалаваьлча, меллаша гIулчаш яхарна тIевелира иза. Ал-Марванна тIе ша хаьалаваьлча, ас-Сафанна тIехь диннарг дира цо… (КхиндIа а дехха хIара хьадис дийцира цо): Ат-Тарвийа де тIедеъча (зул-Хьижжат беттан борхIалгIа де), Мина тогIенга дIабахара уьш. Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (шен эмкална) тIехиъна воьдуш вара. Ткъа оцу тогIичохь цо делкъан а, малхбузан а, маьркIажан а, пхьуьйра а, Iуьйра а ламазаш дира. Цул тIаьхьа цигахь малх схьакхетталц сецира иза. (Муздалифехь) саца а ца соцуш, цунна тIех а ваьлла, Iарп ломанна тIевахара иза. Ткъа цигахь Намира олучу ломанна тIехь оцале дIатоьхна тIергIан четар а дара цунна. Оцу чохь сецира иза. Ткъа делкъал тIаьхье ма хиллина, омра дира цо: шен ал-Къасва эмкал схьаялае аьлла. Шена иза схьаялийча, оцу тIехь Iарп ломан тогIенга велира иза. Цигахь цо нахана хутIба дира. Цул тIаьхьа моллалла кхайкхира, тIаккха къамат дира. Цигахь (АллахIан элчано (АллахIера къинхеттам а, маршо а хуьлда цунна)) делкъан ламаз дира. Цул тIаьхьа, юха а къамат а дина, малхбузан ламаз а дира цо. Оцу шина ламазна юккъехь цхьа а тIедеш долучу ламазех ламаз ца дира цо. Цул тIаьхьа, эмкална тIе а хиъна, лаьттачу метте дIавахара иза. Цул тIаьхьа тархашна тIе шен ал-Къасва охьахаийра цо, гIашлой-хьажой лела сокхамкх (некъ) шена хьалха нислучу кепара саца а соцуш. ТIаккха, къилбехьа (Маккехьа) а вирзина, цигахь сецна Iийра иза, малх дIабузехьа таIIалц. Кестта бIаьрг кхулу къегар а дайра, гучуьра малх дIа а белира. АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) чIоггIа шегахьа озийра ал-Къасванан архаш, цуьнан корта луьйтанна чохь а буьссуш. Шен аьтту куьг хьалхахьа а тосуш, цо элира: «ХIай, нах! Собарах ма доха! Собарах ма доха!». ГIамарийн оьланех цхьана оьлина тIе мосазза кхечи, озийна архаш жим-жима еш малйора цо, цигашхула чекхъяала а, хьалаяла а цунна атта хилийта дагахь. Муздалифе дIакхечира иза. Ткъа цигахь, цкъа моллалла а кхойкхуш, шозза къамат а деш, маьркIажан а, пхьуьйра а ламазаш дира цо. Цу шина ламазна юккъехь тасбихь а ца дира цо. Цул тIаьхьа сатассалц йолучу юкъанна дIатаьIира иза. Iуьйренан са къаьстташ гучудаьллачу хенахь, молла а кхайкхина, къамат а дина, Iуьйра ламаз дира цо. Цул тIаьхьа, ал-Къасванна тIе а хиъна, ал-МашIар ал-Хьараме кхечира иза. Ткъа цигахь, къилбехьа а вирзина, АллахIе доIа дира цо, ваз а вира цо И, И цхьаъ хиларан тоьшалла а далийра цо. Иштта лаьттира иза дикка сатассалц йолучу юккъанна. Малх схьакхетале хьалха дIановкъа велира иза. Иштта иза дIакхечира Мухьассир тогIенга. Шен дIавахар сихдира цо. Цул тIаьхьа коьртачу ураме велира иза, ал-Жамра ал-Кубра (боккха бIогIам) болучехьа араболуш болучу. Уллохь даьлла дитт долучу бIогIамна тIекхечира иза. Ткъа цигахь оцунна тIе кегийрачех ворхI тIулг кхоьссира цо, хIора тIулг мосазза кхуссу АллахI воккха а веш. Цул тIаьхьа гIурба дече дIавахара иза. Цигахь шен куьйга гIурба а дира цо. Цул тIаьхьа АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), шен эмкална тIе а хиъна, хьажцIа долучухьа а вахана, цигахь делкъан ламаз дира цо» (Муслим: 1218).\n621. Хузайма ибн Сабита (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьаж я Iумрат дечу хенахь, ша «лаббайк» баьхна ваьлча, АллахIе шена резахилар а, ялсамане а йоьхуш, доIа дора. Иштта АллахIан къинхетамца жоьжагIатах ларвар а доьхура цо» (хIара хьадис, гIийла зIе а йолуш, аш-ШафиIис: 1/307 далийна).\n622. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Аса кхуззигехь гIурба дина, ва амма Мина тогIе ерриге а ю шуна гIурба ден магийна меттиг ларош. Цундела шаьш дол-доллучохь шайн гIурба де. Кхузахь лаьттина со, амма Iарафат тогIе ерриге а ю шуна латта магийна меттиг ларош. Кхузахь а лаьттина со, амма Муздалифа тогIе ерриге а ю шуна латта магийна меттиг ларош» (Муслим: 1218).\n623. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Макки чу гIалин лакхенгахула вогIура, ткъа ара – лахенгахула волура» (ал-Бухари: 1577, Муслим: 1258).\n624. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Макка вогIучу хенахь гуттар а, Зу ТIува олучу меттигехь буьйса яккха саца а соций, цигахь лийча а луьйчий, Iуьйранна бен ца водуьра иза гIалина чу. Кест-кеста хьаха а дора цо - пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дора и иштта олий» (ал-Бухари: 1553, Муслим: 1259).\n625. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Iаьржачу тIулгана барт боккхура, оцу тIе сужда а дора» (ХIара хьадис далийнарг ал-Хьаким: 1/455 ву, пайхамарера (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ду аьлла. Ал-БайхIакъис а: 5/75 далийна, IабдуллахIера (АллахI реза хуьлда цунна) ду аьлла).\n626. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьажошка омра дира: хьажцIенна гонаха тосуш болу дуьххьарлера кхо го – чехкачу боларехь таса, ткъа тIаьхьабогIу биъ го – шайн гуттарчу боларехь таса. Иштта (омра дира цо): шина маьIигах дехьа а шайн гуттарчу боларехь довла аьлла» (ал-Бухари: 1602, Муслим: 1264).\n627. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элча (АллахIера къихетам а, маршо а хуьлда цунна) хьажцIийнах Йеменан ши са боцучу цхьана а меттигах хьакхалуш ца вайра суна» (Муслим: 1269).\n628. Iумара (АллахI реза хуьлда цунна), Iаьржачу тIулганна тIе а вахана, цунна барт а баьккхина, тIаккха элира: «Бакъдолуш, суна хаа ма хаьа, хьо тIулг бен боцийла - дан я зен а доцуш, бан я пайда а боцуш. Сайна АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьуна барт боккхуш ца гинехьара, со а хIуттур ма вацара хьуна барт баккха» (ал-Бухари: 1597, Муслим: 1270).\n629. Абу ТIуфайла (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаваф дечу хенахь, шен саттийна тIам болу Iаса хьажцIийнан сонах а хьакхаялийтина, цул тIаьхьа оцу Iасанна тIе барт баьккхуш гира суна» (Муслим: 1275).\n630. ЙаIла ибн Умаййас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаваф дира, баьццара оба а хьарчийна, аьтту белш ерзина а яьккхина» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 17273, Абу Дауд: 1883, ат-Тирмизи: 859, ибн Мажа: 2954. Оцу тIе ат-Тирмизис бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n631. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Тхох цхьа берш - чIоггIа «лаббайк» олуш бара, ткъа вуьш - чIоггIа АллахI воккхавеш бара. Ткъа оцу балхана резавоцуш (инкарло еш) цхьа а вацара» (ал-Бухари: 1659, Муслим: 1285).\n632. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) буса Муздалиф тогIенгара гIаддайначу (зударшца а, бераш-керашца а, гIорасиз къаношца а, лазархошца а) бахийтиначарех цхьаъ вара со» (ал-Бухари: 1856, Муслим: 1293).\n633. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Совдас (АллахI реза хуьлда цунна) Муздалифехь буьйса йоккхучу хенахь АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), ша хьалххе дIаяхийта аьлла, пурба дийхира. Деза дегI долуш яра иза, вуьшта аьлча - тоелла яра. Ткъа цо бакъо елира цунна - буса дIановкъа яла» (ал-Бухари: 1680, Муслим: 1290).\n634. IабдуллахI ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шайга элира аьлла: «БIогIамна тIулгаш кхийсар доламаделаш - малх схьакхетталц» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 19778, Абу Дауд: 1940, ат-Тирмизи: 893, ибн Мажа: 3025, ан-Насаи: 5/270. Амма и дийциначеран зIен юккъехь цхьа чIуг йоцуш ю).\n635. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кхана гIурбанан Iийд ду аьллачу буса Умм Саламанна дIаяха пурба делира. Ткъа цо сатасале хьалха бIогIамна тIулгаш кхийсира. Цул тIаьхьа, Макка дIа а яхана, ифада тIаваф дира цо» (ХIара хьадис далийнарг Абу Дауд: 1942. Хьадис дийциначеран зIе, Муслиман бехкамашка хьаьжжина, бакъ зIе ю).\n636. Iурва ибн Мударриса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIокху оха Муздалифехь диначу тхан ламазехь хиллачо, тхо дIа новкъа довла дуьйладаллалц тхоьца цхьаьна латта а лаьттиначо, ткъа цул а хьалха Iарафат тогIичохь дийнахь я буса латта а лаьттиначо - кхачам боллуш хьаж а дина, цуьнан декхарш кхочуш а дина» (ХIара хьадис далйинарш Ахьмад: 15619, Абу Дауд: 1950, ат-Тирмизи: 891, ан-Насаи: 5/263, ибн Мажа: 30I6. Оцу тIе ат-Тирмизис а, ибн Хузайма а: 2820 бакъ хьадис ду аьлла а ду хIара).\n637. Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Мушрик-нах малх схьакхетталц Муздалифера Мина юхацабоьрзура. Цара олуш дара: «Сабир, серлабалахьа!». Пайхамарах (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дерг дийцича, ткъа цо оцу церан Iадатна нисса дуьхьал дерг дора. Цундела иза малх схьакхетале дIавоьдура Мина» (ал-Бухари: 1684).