О втором этапе проекта "Чеченская литература. Персоналии".\nОткрывается второй этап проекта "Чеченская литература. Персоналии", в котором представлена чеченская литература второй половины ХХ века. Реализация второго этапа проекта предусмотрена на 2015 - 2016 годы.\nНа Фото Сулейманов Ахьмад\nСУЛЕЙМАНОВ АХЬМАД (1922 – 1995)\nТкъолгIачу бIешеран 50-чу шерашкара схьайолчу нохчийн поэзехь къеггина шен исбаьхьаллин дош, шен хатI долуш поэт вара Сулейманов Ахьмад. Кхечу воккхачу поэта Арсанукаев Шайхис яздина Сулейманов Ахьмадах лаьцна: «…И поэт вара шен амалца, и поэт вара шен дуьненехьежарца. И поэт вара адамашка, Iаламе болчу безамах дуьзначу шен тем боцчу деган дàгарца. Сулейманов Ахьмадан поэзи къаьста нохчийн къоман барта кхоллараллин хьу шеца хааяларца, произведенийн чулацаман кIоргаллица, мотт цIена а, хьалдолуш а хиларца, исбаьхьаллин васташ къегина хиларца. Ерриге а цуьнан поэзи юьзна ю вайн чолхечу, карзахечу заманан лазамех, адаман дахаран маьIнех, адаман сийлаллех а, цуьнан жоьпаллех а лаьцна йолчу ойланех. Поэта балхабо шен тембоцу деган лаамаш, сатийсамаш».\nНа Фото Юсупов Iазим\nНохчийн поэт, прозаик, краевед Юсупов Iазим вина 1940 шеран 20 февралехь Нохчийчоьнан ширчу юьртахь Девкар-Эвлахь. Нохчийн къам махках даьккхинчу хенахь ЮсуповгIеран доьзал Киргизехь Iийна, Фрунзенски областан Сталински районан Панфилова эвлахь. 1947 шарахь деша а вахана, чекхъяьккхина оцу районан Октябрьски юккъера школа. Нохч-ГIалгIайн республика юха меттахIоттийча, 1957 шарахь цIа бирзина ЮсуповгIеран доьзал. Грозненски районан военкомато ДОСААФ-н автомотоклубе а хьажийна шоферан говзалла караерзийна Iазима. ТIаккха цхьана муьрехь шоферан болх бина. 1959 шарахь нефтан, газан промышленностан Урхаллин дешаран комбинатехь бурутохаран корматаллин курсаш чекхъяьхна. Цул тIаьхьа Советски эскаре гIуллакх дан кхайкхина, цигахь мотористан, электрикан, трактористан говзаллех кхиъна. Эскарехь волуш а, цигара цIа вирзича а шоферан, автоэлектрикан, моторист-трактористан белхаш бина. Балхахь хиларца цхьаьна заочно доьшуш 1972 шарахь чекхъяьккхина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан филологин факультет. Университет чекхъяьккхинчул тIаьхьа цхьайтта шарахь болх бина «Ленинан некъ» газетан редакцин культурин отделехь. Журналистан говзалла кIорггера караерзарца цхьаьна газетан редакцехь бина болх пайдехьа хилла яздархочун корматалла кхиарехь а.\nНа Фото Шайхиев lалвади\nШАЙХИЕВ IАЛВАДИ (1947)\nПоэт, прозаик, публицист Шайхиев Iалвади XX бIешеран 60 шераш дуьйлалучу муьрехь веана нохчийн литературе. Шовзткъе итт шо сов хан ю иза къоман литературехь хаддаза болх беш волу. Оцу хенан юккъехь араяьлла цуьнан 17 книга. Алссам стихотворенеш, дийцарш, статьяш, очеркаш арайийлина юкъарчу гуларшкахь а, муьран зорбанехь а.\nШайхиев Iалвади вина 1947 шеран 12 апрелехь Киргизерчу Ошски областан Мирза-Акински районан Октябрьски юьртахь ахархочун Хасмохьмадан доьзалехь. Школехь дешар киргизийн маттахь дIадолийна, Октябрьски юьртахь киргизийн маттахь бен школа ца хилла. 1953 шарахь ШайхиевгIеран доьзал Сулюкта гIала кхелхина бахча, цигарчу школехь дешна кIанта. «1957-чу шарахь Киргизера Даймахка цIадирзича, тхайн юьртарчу (Нажин-Юьртан кIоштара Замай-Юрт) юьхьанцарчу школан 4-чу классе деша вахара со, – яздо Шайхиев Iалвадис «Даймохк» газето 2013 шеран 5 октябрехь зорбатоьхначу шен дагалецамашкахь.


Канадин премьер-министр Трюдо: Украинан кема чудаийтина Тегерано\nКанадин премьер-министра Трюдо Джастина ГIажарийчоь бехкейина кхаарийдийнахь Тегеранна гергахь Украинан Боинг ракета тоьхна чудожорна. «Кема гIажаройн ракето дохийна хиларх лаьцна дуккха а хьосташкара тоьшаллаш ду тхоьгахь. Тарло иза гIалатбевлла дина хила а», - дIахьедина Трюдос.\nШен махкара 63 стаг а леш, хилла бохам кIоргга талла беза, аьлла Канадин куьйгалхочо.\nТрюдона тIаьххье дIахьедина изза Британин премьер-министра Джонсон Бориса а. «Массийтта агIонера кхаьчна информаци ю, кема гIажаройн «лаьтта-хIаваъ» ракетица чудаийтина хилар гойтуш. Ларамаза дина хила а мега иза», - аьлла Джонсона.\nХьалхо Американ Штаташкарчу хаамийн гIирсаша даржийра, Пентагонерчу хьосташна а, иштта Американ а, Иракъан а къайлахчу сервисийн информацина тIе а тевжаш, Тегеранна гергахь кхаарийдийнахь чудеана пассажирийн кема дохийнарш бу кеманашна дуьхьалоен гIажаройн ницкъаш, аьлла.\nСи-би-эс телекомпанино, америкахойн иччархошкара кхаьчна тоьшаллаш а далош, боху, радараша лаьцна кхоьссинчу шина ракетин лар, царна тIаьххье хааелла эккхаран серло.\nРейтерца къамел хиллачу Цхьаьнатоьхначу Штатийн Iедалан векало довзийтина ша декъахь волчу гоно дина жамI: тешна а, кема чудожийнарг гIажаройн стигал ларъечу дакъойн ракета ю. Цо бахарехь, гIажаройн радар хилла Украинера кема тергалдеш.\nПентагонан векалийн дешнаш даладо Newsweek-о. Боинг 737-800 чудаийтина Оьрсийчохь йинчу "Тор" ракетица.\nХьалхо президента Трамп Доналда элира, ша ца теша кема шен бехканна доьхна бохучух. «Кхечу агIонера цхьа гIалат даьллачух тера хета суна», - элира цо еарийдийнахь.\nЦхьа а логика а йоцуш, хаамийн гIирсаша даржийна эладита ду гIажаройн ракета хьехор, аьлла ГIажарийчоьнан бахамаллин авиацин куьйгалхочо Абеджадех Iелас.\n«Iилманца зийча, дохадойла ракето Украинан кема, цхьа а маьIна дац эладитанийн», - аьлла цо, ISNA агенталло бахарехь.\nУкраино дахначу деношкахь дIахьедира, ша толлуш ю кема ракето чудаийтина бохург, амма иза бакъ ца до ГIажарийчоьно, аьлла.\nПассажираш эцна Тегеранехь стигала даьлла Украинан кема доьхна ГIажарийчоьно Иракъерчу шина тIеман базина ракеташ йиттина масех сахьт даьлча.\n176 стаг чохь волу «Украинан дуьненаюкъарчу авианекъийн» Боинг Тегеранан стигалахь доьхна чудеара кхаарийдийнахь. Дийна ца висина цхьа а. Пассажирех дукхахберш бара ГIажарийчуьра а, Канадера а, украинахойх велла 11 стаг (ши пассажир а, экипаж а). Уьш боцурш, бу беллачаралахь Швецин а, Афганистанан а, Германин а, Британин а бахархой.\nГIажарийчоьнанний, Цхьаьнатоьхначу Штатийнний юкъаметтигаш шагйира Иракъехь америкахоша гIажаройн инарла веро а, Тегеран Иракъерчу цхьацца меттигашна тIелатаро а. Оцу юкъанна ду, дохале кемано шегара хьал гойтуш хилла «Iаьржа батташ» я Boeing компанига а, я америкахошка а Тегеран дIаяла реза цахилар.\nДуьненаюкъарчу низаме диллича, ГIажарийчоьнан бакъо ю таллам ша цхьамма дIабахьа, делахь а, кема доьхча, иза дина йолу компани юкъаузу пачхьалкхаша дукха хьолехь.


Динул-Ислам - Бусалба динца доьзна долчу дешнийн маьIна\nБусалба динан Iилманашкахь дукха хьехочу цхьадолчу\nбертадешнийн (терминийн) маьIна\nАнса́раш – Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) Мединате хIижрат дича, иза тIе а лаьцна, цунна гIо дина болу Мединатан бахархой.\nАсхьа́б – Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) ган а гина, цунах тешна волу стаг а, зуда а, бер а.\nБайIат – бусалба наха шайна хаьржина волчу мехкадена муьтIахьаллийца чIагIо яр.\nБартхилла хьадис – Бухарийс а, Муслима а дийцина хьадис. И санна ду: "шина шайха дийцина хьадис" бохург а.\nВа́жиб – декхар хилла тIедоьжнарг; ца дича мегар доцу хIума, ца дича къа хуьлуш долу хIума; парз.\nВакъф - цхьана дикачу гIуллакхана цIе тоьхна, бусалба стага Дела доьхьа луш долу даьхни ду, масала маьждигана а, хьуьжарна а луш долу латта санна, йа хьаьжошка, йа некъахошка пайда эцийта луш долу цIа санна.\nВахьйу – АллахIа Шен пайхамарна луш болу хаам, кхайкхам, хуьлийла иза шарI даларца, йа жайна даларца.\nДика хьадис – (Iаьрбийн маттара цIе "хьасан") нийса хьадисал цхьа дарж лахара хьадис. Хьукманна лело а, дийца а мегаш ду хIара тайпа хьадис.\nЗа́хIид – Шегахь "зухIд" долуш верг.\nЗина́ – Шен долахь йоцучу зудчуьнца эвхьаза гΙуллакх хилийтар.\nЗухIд – дуьненан дахарца йолу ойла кIеззиг бен ца хилийтар, эхартан ойла а, Iамал а алсам хилийтар.\nИжтихIа́д – бусалба Iилманаш Iаморехь лаккхара гIулч яьккхина волу Iеламстаг, шена хьалха нисделла долчу гIулкха хьокъехь Бусалба дино бохург билгалдан гIортар ду, Бусалба динан баххаш тIе а тевжаш. Iеламстага шегара Iилманца цхьана гIуллакх тIехь къахьегар ду иза, оцу гIуллакхах дерг Бусалба динехь билгалдаран Iалашонца.\nИма́м – нах шена тIаьхьабозуш волу Iелам-стаг, Iелам-нахана юкъахь къаьсттина верг.\nИрджáъ-кхетам – иза мел доккха къа латорах а, мел вон дешнаш аларх а стагна хила зен дац, йа цо цкъа а керстаналла а ца до, нагахь санна иза дагчохь Делах тешаш велахь боху кхетам бу. Масала, ламаз дар тIедиллина дац, йа марха кхабар парз дац бохуш хилча а керста ца хуьлу стаг церан кхетамехь.\nИсна́д – хьадис дийцаран зIе.\nКъадарий бохург – Делан кхела тIехь а, Цо массо хIума билгалдаьккхина лелош хиларна тIехь а, вай еш йолу Iамалш Делан лаамца еш хиларна тIехь а галбаьлла кхетам болчу стагах олуш ду.\nКъе́да – кхелахо, Бусалба динца хьукм деш волу кхелахо.\nМазхIаб – 1) ижтихIадан лаккхарчу дарже кхаьчна волчу Iеламстага Бусалба динан баххашкара хьукм даккхарна хIиттийначу бакъонашна тIебоьгIна болу фикъхIан некъ; 2) оцу бакъонашкахула оцу Iеламстага (йа оцу бакъонаш тIехь цунна тIаьхьабо́зуш болчу кхечу Iеламнаха) фикъхIан баххашкара схьадаьхна долу хьукманаш.\nКхузара схьа девза вайна, масала шáфиIú мазхIаб бохург хIун ду: Имам ШафиIийс, Къуръан тIера а, Суннатера а хьукм схьадаккхарна хIиттийна йолу бакъонаш а, царна тIебоьгIна болу фикъхI Iилманан некъ а бу иза; цул совнаха, оцу некъаца цо фикъхI Iилмангахь билгалдина долу хьукманаш а ду уьш. Иштта ду Имам Абу Хьани́фан хьанафú мазхIаб а, Имам Ма́ликан мáликú мазхIаб а, Имам Ахьмадан хьанбалú мазхIаб а.\nМакру́хI – ца дича дика долу хIума; ца дича мел а болуш, дича къа а доцу хIума.\nМуне́пакъ (Iаьрбийн маттара «муна́фикъ») – Муне́пакъалла долу стаг.\nМуне́пакъалла (Iаьрбийн маттара «нифа́къ») – гучахь ша тешаш ву а бохуш, къайлах (дагчохь) тешаш ца хилар ду, дагчохь керста хилар ду.\nМурсал – табиIийчо “Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) элира” аьлла дийцина долу хьадис, шаьшшинна юкъахь волчу стеган цIе а ца йоккхуш.\nМуснад – Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) тIе кхаччалц зIе йолу хьадис.\nМустахьабб – дича дика долу хIума; дича мел а болуш, ца дича къа а доцу хIума.\nМухьаддис – хьадисан Iеламстаг, хьадисан Iилманаш девзаш верг, шен иснадаца хьадис кхечарна дIахьоьхуш верг. «Мухьаддис» - бохург «дуьйцуш верг» бохург ду Iаьрбийн маттахь ма-дарра маьIна дича. Амма бусалба динан жайнашкахь а, кхетамехь а «мухьаддис» – хьадисан Iилманан Iеламстаг ву, хьадис йа дийцарца, йа цуьнан гIийлаллаш йовзарца, йа и дийцинарш бовзарца, йа хьадисийн маьIна дарца болх беш волу. Масала, Ибн ас-Солáхь а, Нававий а, Бухарий а, Муслим а, Ибнул-Мулаккъин а, Хьáфиз Ибн Хьажар АлIаскъолáний – уьш берриш мухьаддисаш хилла бу.\nНиIмат – дика; дикалла; зовкх.\nНийса хьадис – хьадис заьIап деш долчу бахьанех шеца цхьаьна цхьа а бахьана доцу хьадис.\nПайхамар – Дала Шегара вахьйу дала а, шарI дала а хаьржина волу стаг.\nПарз – декхар долу хIума, ца дича мегар доцу хIума, ца дича къа хуьлуш долу хIума; важиб.\nРиба́ – Са́ (ял) йоккхуш декхар далар.\nРукн – бIогIам, бух, шена тIехь цхьа хIума лаьтташ болу бух. Дукхаллин терахь «арка́наш».\n«Сахьихь» жайна – Имам Бухарийн, я Имам Муслиман хьадисан жайна.\nСифа́т – куц.\nСуннат – 1) некъ, Пайхамаран (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) некъ; 2) дича ме́л а болуш, ца дича къа а доцуш долу хIума; дар дика долу хIума.\nТIагIут – Iиба́дат дарехь а, тIаьхьава́зарехь а, муьтIахь хиларехь а Дала шена тоьхна долчу дозанал тIехволуш долу хIума. ТIагIуташ дукха ду, церан кортош пхиъ ду: Дала Шен къинхетамах генадаьккхина долу Иблис ду, ша реза а волуш шена Iибадат дайтинарг а ву, шена Iибадат даре нах кхайкхинарг а ву, къайлах дерг шена хаьа бохург а ву, АллахIа доссийна доцучуьнца хьукм деш верг а ву".\nТΙава́ф – Маккахь КаIбатана гонаха гонаш дахар.\nТа́биIий – асхьабаш (Дела реза хуьлда царна) дIабевлча хилла долу чIор; асхьабаш ган а гина, цаьрца лелларш. (Кхин а хьажа "ШолгIа табиIий")\nТавхьид – Дела цхьаъвар; АллахIана цхьанна Iибадат дар; Цуьнца цхьаьна кхечунна Iибадат ца дар.\nТажвид – Къуръан нийса дешар.\nТайаммум – тема дар; ламаз эца таро йоцучо цуьнан метта лаьттаца цIано яр.\nТасаввуф-Iилма – тасаввуф-Iилмане нийсачу маьIнийца хьажча, цуьнан маьIна а, “зухIд” Iилманан маьIна а цхьаъ ду. Хьажа “зухIд” дешан маьIне жимма лакхахь.\nТасбихь – Дела вазвар, массо кхачамбацарех цIанвар; «субхьа́налла́хI» (кхачамбацарех цIена а, веза а ву-кх АллахI) алар.\nТафсир – Къуръанан маьIна дар, иза тидар.\nТафсиран Iилма – Къуръанан маьIна дар Iамош долу Iилма.\nТешалла (далил) – бух, шена тIе доьгIна хьукм хила тарлуш дерг.\nУсу́лул-фикъхI – хьажа: ФикъхIан баххаш.\nФакъи́хI – фикъхIан Iелам-стаг, хьанал-хьарам къасторан Iилма (фикъхI) девзаш верг.\nФикъхI – Iибадат даран бакъонаш а, наха вовшашца лелош йолчу юкъаметтиган бакъонаш а толлу Iилма, хьанал-хьарам довзуьйту Iилма.\nФикъхIан баххаш – (Iаьрбийн маттахь «Усу́лул-фикъхI») фикъхI Iилмангахь хьукманаш шех схьадоккхуш долу баххаш довзуьйту Iилма. Муьлха, хIун хIума бух бу, бух бац а, бух лоручух хьукм схьа муха даккха деза а, хьукм схьадоккхуш волу Iеламстаг муха хила веза а дуьйцу цо.\nХьалхале́ра – кхоллаза; даим хилла дерг; цкъа доцуш а хилла, тIаккха хила доладелла доцу хIума. И куц деккъа АллахIан бен дац, Цунна а, Цуьнан куьцашна а бен дала мегаш а дац иза.\nХьа́физ – Iелам-наха шайн жайнашкахь «хьафиз» аьлча царна лууш дерг: хьадисан Iилманаш дагахь хаарехь къасттина хилла волу Iелам-стаг билгалваккхар ду; тахана и дош вай долчахьа Къуръан дагахь хуучунна олуш ду.\nХьукм – хIуманан сацам; хIара иштта ду йа вуьшта ду аьлла хадам бар; хьарам-хьанал, дан дезарг, ца дезарг билгалден сацам.\nХьурул-Iийн мехкарий – ялсаманин мехкарий.\nШайхул-Ислам – Бусалба динан Iилмангахь лаккхарчу даржашка кхаьчна Iеламстаг.\nШарI – дин; да́харан а, Iиба́датан а низам.\nШафа́Iат – цхьанна цхьа дика дахьара аьлла, йа цунах цхьа вон духатохахьара аьлла дехар дар; кхечунна цхьа дика хIума хилийтаран Iалашонца цхьаьнга дехар дар.\nШафиIийн мазхIаб – Имам ШафиIийс – Дала къинхетам бойла цунах – бусалба динан баххашкара хьукм даккхарна хIиттийначу бакъонашна тIебоьгIна болу “фикъхIан” некъ.\nШахIадат – “Ас тешалла до АллахI воцург кхин Дела ца хиларца, ас тешалла до Мухьаммад АллахIан элча хиларца” аьлла тешалла дар.\nШейх – Iеламстаг, дешнастаг, Iилма девзарг; ханна воккха стаг.\nШолгIа табиIий – “табиIий” чIурал лахара чIор.\nШукр – баркалла; баркалла алар.\nЭлча – Дала Шегара вахьйу дала а, керла шарI дала а хаьржина волу стаг.\nIе́са – муьтIахь воцург, бохург ца дийриг.\nIе́салла – муьтIахь ца хилар, бохург ца дар.\nΙамал – болх; къахьегар; деш долу хIума.\nΙиба́дат – Далла муьтIахь хилар; Далла дезаш долу массо дика хIума; Далла герга вуьгуш долу хIума.


Таджикистанерчу набахтера 14 тутмакх велла баьпках дIавш а даьлла\nТаджикистанхь чубоьхкинчийн гергарнаш\nТаджикистанерчу Согдийскан кIоштарчу набахтешкара 14 тутмакх велла, дIовш даьлла. Дахначу кIирандийнахь хилла и бохам, 128 тутмакхах, шайлахь 8 зуда а йолуш, лаьтта тоба Душанберчу а, Нурекерчу а, Яванерчу а колонешка дIабуьгучу хенахь.\nТаджикистанан юридикан министраллан таIзар кхочушдаран урхалло хаамбина, бепиг диъначул тIаьхьа, цатам хиллера лецначарна аьлла. Варзобскан кIоштарчу Майхурехь цхьахволчу лаьцначо 16 тутмакхна бепиг дIасадекъначул тIаьхьа хилла ю и инцидент.\n"Ах сахьт даьллачул тIаьхьа 16 тутмакхийн дегнаш керчадоьлла, корта а хьийзаш, Iетта а беш", аьлла, яздина ду официалан хаамехь. Душанбе схьакхаьчначул тIаьхьа 16 тутмакх кхетамчуьра ваьлла хилла. Царех шиъ бен меттавало ницкъ ца тоьъна лоьрийн.\nТутмакхаш дIасалелочу кхаа спецмашенашкахь кху беттан 7-чохь Худжандера делкъанна арабевлла суьйранна 18.20 минот яьллачу хенахь шахьаре кхачийна хилла аьлла бу хаам. ХIиттийначу стандарташца а догIуш, Душанбе йоьду колонна 6-зза сецна хилла, тутмакхийн нишка баха аьтто беш.\nТаджикистанан Инарла прокуратурано дийцина, тутмакхаш баларца доьзна зуламан гIуллакх долийна, талламаш дIахьош бу шаьш аьлла. Лелачу версица, йовхачу хенахь бепиг ца талхийта раж лелийна цахиларна, матар тесна хилла баьпках. Цунах дIовш даьлла тутмакхашна.\nОцу юкъанна Радио Озодица къамел динчу гоьваьллачу лоьро дIахьедина, баьпках дIовш долу, амма цхьа наггахь бен баларш ца нисло аьлла. Душанберчу цхьана клиникехь болх бечу лоьро дийхира, шен цIе ца йовзийтар зорбанехь. Нагахь санна, демаца гелиотроп олу дIаьвше орамат хиллехь а, йа демах тоьхна химин хIума хиллехь а тарло стаг вала боху лоьро.\n"КIа юкъахь нисъяла тарло гелиотроп. Оцу аьхьначу кIах даьккхинчу демах пайдаэцахь нахах гелиотропах дIавш а даьлла, гепатит лазар кхета тарло. Амма бепиган цостар даарх стаг лийр вац. Нагахь санна, масех дийнахь оцу стага и бепиг дууш делахь, тIаккха ша ду, вала тарло", - боху шуьйра вевзачу лоьро. Демах цхьа химин хIума тоьхна хила тарло аьлла, шеконаш ю цуьнан.\nКарладоккху, 2018-чу шарахь Горно-Бадахшанскан автономин кIоштахь дема юкъахь гелиотроп нисъелла, дIавш даьлла велира 19 стаг, шайлахь 8 бер а долуш.\nИшкашимскан кIоштарчу Питут а, Шитхарв а эвланашкара бахархой дарбан цIийне кхачо болийра "гелиотропан гепатит" аьллачу диагнозца Дечкен-беттан 17-чохь. Ши кIира даьллачул тIахьа дIавш даьллачух цхьаъ велира - 11 шо долу кIант.\nТалламаш дIабаьхьча къаьстира, 2017-чу шеран Марсхьокху-баттахь меттигерчу бизнесхочо 5, 4 эзар кила кIа эцна хилла Хатлонскан кIоштарчу Хамадонехь аьлла. ТIаьхьо и кIа меттигерчу бахархошна доьхкина хилла цо, ткъа цара хьерахь ахьа а охьуш, хьокхамаш деш хилла дамех. Говзанчашна гучуделира, оцу демаца дIаьвше дотталг хиллийла.\nПачхьалкхан "Ховар" агенталло зорбане яьхна беллачу тутмакхийн цIераш:\nТурдиев Ёкуб, вина 28.01.1991-чу шарахь, Хуросонан кIоштан вахархо.\nОдинаев Валиджон, вина 13.12.1976 шарахь Гиссарскан кIоштахь.\nСолихов Неккадам, вина 23.07.1985-чу шарахь Варзобскан кIоштара вахархо.\nНазруллоев Усмонали, вина 21.03.1979-чу шарахь, Яванскан кIошт.\nБуриев Далерджон, вина 6.09.1998-чу шарахь Истаравшан гIалахь.\nУбайдов Афзалшо, вина 23.02.1995-чу шарахь Вахдат гIалахь.\nСунатуллои Имомали, вина 05.06.1989-чу шарахь Душанбехь.\nЮсупов Мехроб, вина 07.07.1992-чу шарахь, Варзобскан кIошт.\nВатаниев МаҳьмасаьIид, вина 20.04.1977-чу шарахь Абдурахмон Джоми кIоштахь.\nМанонов Раджабмурод, вина 26.05.1979 - чу шарахь Файзабадскан кIоштахь.\nХакимов Хьасан, вина 17.01.1987-чу шарахь, Рудаки кIошт.\nАбдурахмонов Абдурахмон, вина 10.02.1997-чу шарахь, Рудаки кIошт.\nХайдаров Некруз, вина 21.08.1999-чу шарахь, Дангаринскан кIошт.\nКаюмов Абдуджамил, вина 10.11.1967 -чу шарахь, Матчинскан кIошт.\nБеллачу тутмакхех кхи информаци яц. 2016-чу шарахь царех цхьахволчу- 27 шо долчу Юсупов Мехробан цIе зорбанашкахь йохура. 2014-чу шарахь даIишхойх дIакхеттачу, ОМОН-ехь ша болх бечу хенахь шен хиллачу командирца Интернетехула зIене вала гIортарна лаьцна, бохуш.\nКарладоккху, стохка гурахь дуьйна Таджикистанерчу набахтешкахь шозза бунт иккхира, тутмакхаш а бойуш.\n2018-чу шеран Лахьан-баттахь Таджикистанан Худжанерчу чолхечу рожан колонехь тутмакхашлахь тасадаларш хиллера. Iедалхоша дIахьедарца, цу къепедацаршкахь вийра 23 стаг, шайлахь набахтен кхо белхахо а волуш. Ткъа официалехь йоцчу информацица, мел лахара а 50 вара велларг, 180 сов стагна чевнаш йира.\nШолгIа Стигалкъекъа-беттан 19-чохь Вахдатскан колонехь хиллачу бунтехь велла 32 тутмакх а, церан 3 хадархо а.


Айдамирова Машар. Буьйсаннехь цхьалха\nМа цхьаьнайогIу шуьшиъ! Вовшехкъаста ца луш, бIешерийн дохалла ши йиша хилла схьайогIу. Сатассалц вовшийн маракъуьйлуш, ойланийн къайленаш юьйцуш. Амма яц шуьшиннан вовшашца я марзо я безам.\nЦаваьллачу денна дIакхоьхьу дахаран мур бу. Буьйса яьлла дIаяхча а ца юьту цхьалло – бIаьргаш хьаббой, юхаерзайо.\nГIайгIа! Буьйсанан а, цхьаллин а къаьхьачу ойланийн стом.\nДийнахь серлоно цхьажимма йожуьйтуш, яржайо хьо, амма буьйсана цхьалло, лаг Iовдий, тIегулйо.\nГIулч-м яьккхи. Нуьцкъах. Безам гIоттур бу бохург-м хьехочохь а ца хилира. Дукха хан а ялале, ша хIокху керта ялоран бахьанаш хиъначул тIаьхьа, чов хилла дог гуттаренна а дала дижира. ТIаккха а ца къевси шен ирсехьа. Кхолламна къера хилар а дацара иза. БIаьрзе я гIорасиз хилара дацара. ДуьххьалдIа, беккъа шен лаамашца, шен дуьхьа яха цалаар дара.\nЮьхьанца, шех цхьа йоккха дегайовхо а йина Iаш долчу, ден-ненан дуьхьа шегахь собар карийра.\nШен цхьа орам боцуш, цхьаннех дозуш доцуш адам хуьлуш ца хуьлу. И мел сонта адам делахь а, юкъараллин цхьана гурашкахь латта дезаш хуьлу. Бакъду, шен-шен хьекъале хьаьжжина лардо хIора а адамо и дозанаш. Ткъа Айманина дас-нанас дIагайтина дахаран коьрта декхарш–цIенчу дог-ойланца, оьздангаллица, доьналлица чекхъялар – кхочушдина цо.\nяхана, голаш тIехь, текхаш, хьалгIерта оцу чаккхе йоцчу ирхонах. Хьалахьаьжча, анайистбен гуш хIума а дац.\nИшттачу безаман хIаваэхь Аймани кхиийна ца хиллехь, безаме са а туьйсур дацара, яшен кхолламна оццул дегабаам а хир бацара. Ден цIахь сийлахь-деза хеттаргмарзахойн доьзалехь иштта лорура.\nДуьххьарлера доьзалхо дуьненчу ваьлча дахарна кхин лехам а, Iалашо а карийра Айманина.\nШен гIайгIа дIа а теттина, хIинца а диэзар эцаза йолу деган,ойланан хазна доьзалхочунна дIакховдийра.\nХIокху хIоьттинчу боданан йозаллина тIе чиркхаша дIабайина. Аймани сема ладоьгIна ю арахь мел долучу татане. ХIусамда цIа ваза кхо де-буьйса даьлла. Дуьненан синкъерамна араваьлла ву иза. Делахь а, сахьийзадо зудчо – хуьлу олий ца хуьлу, цунна цхьа хIума хилахь, кхуьнан доьзалан сий хир дац.\nМухха велахь а, берийн да ву иза.\nБерхIитта шо дуи шиъ хIокху цIийнан дукъ гихь схьадогIу. Айманис лерина луьсту шен дахаран хIора агIо. Ерриге а беса ю тептаран агIонаш, цхьа а яц воккхаверан лар йитина. ДегаIийжамаш, хьешна сатийсамаш, дегайовхонаш. Ур-атталла, ирсан зIийдиг тесна меттиг а бац.\nАймани хIинца инзаръюьйлу шаьшшиннан дахаран некъ кхин ца хедаш хIокху хене схьакхачабаларх. Латта а, стигал а санна, вовшехкъаьста ши адам – шайн-шайн амалшца, дуьненехьежарца. «Зуда а, майра а, цхьаъ вукхунах тарлой, дIанисло», – олу. Иза бакъ дац.\nАймани цхьаннех таръяла а ца оьшу – иза цуьнан дас-нанас хила ма-еззара Iамийна дахарна гIатта а, эшначохь Iожалла тIеэца а. Дала ма-бохху хила. Шегахь собар а, доьналла а алссам хиларна, некъана юьстах ца лелхаш, хIара дахаран беза мохь хIокху хене схьатекхабелла цуьнга.\nХIусамдас шен хьаьшна кхоллам а, дина халахетарш а, даг чохь латоза йисина безаман цIе а – шадерриге а гечдийр дара Айманис,цуьнгара цхьа хазахетар хилахьара. ЦIийнда цIа моссазза вогIу, оцу дегайовхонца неIарехь цунна дуьхьлайолу иза. Дукха яхъеллачу набарна Iуьллу безам а гIатта тарлора–дукха хIума а ма ца оьшу даг чохь безаман цIе кхарсто а, я иза кIур боцуш яйа.\n–Мама, хьо юьжуш ма яц? – схьахеза, вуьрхIитта шаре ваьллачу воккхахволчу кIентан аз.\n– Ма дика ду хьо цIа веана, – хазахетарца, доггахайистхилира Аймани.\n– Яра дера-кх. Хьо саготту цахиларх, хьуна сагатдешIаш хьан доьзал ма бу.\nХIара буьйса а дIаяха, амма Айманина юха ашенайисна хIара дог огуцхьалла. Да велла йисарг!\nЗуда иштта шена дуьхьал хьажар ца тайна стаг, кхин а хецавелира. Амма цо етта бага хезаш яцара Аймани. Хьажар майрачунна тIехь сецнехь а, чекх са гуш санна, иза гуш а вацара цунна. Сийсара шен хиллачу сатийсаман ойла йора.\nИ дерриге а хьехочохь а дац. Иза дIадели. ХIара елча а, хуур доцург ву. Дов а стенна тIехула ду – доьзална хьажийначу цхьа декъазчу пхи бIе соьмана тIера.\n– Дерриге а дохка дезаш хиллера, – парггIат юха а йистхилира Аймани. – Сайн дегIаннатам лаха ара ца яьллера со-м, хьан доьзална кхача тарбаняханера. Цу тIе, са а тасале, мохьма хьекха, бераш кхерор ду ахь. – Иза а аьлла, хIара дIайоьрззушехь, белш вон схьа ерзош, хIусамда хIокхунна тоха айина куьг, неIарехь гучуваьллачу Халида сацийра.\nАмма Халид меттах а ца велира. Тахана дуьххьара дена дуьхьало еш, ден а, кIентан а юкъаметтигаллин доза талхошша яьккхинчу гIулчовахьийнера иза.\nХIинца Айманин хьекъалх доьзна ду хIара хIоьттина чолхе хьал. Ша шен дегIан да а йоцуш, ийманехь доьзал кхио гIерташ хIокхо берхIитта шарахь йоьттина гIала харца гергаяханера. Нагахь саннадена а, доьзалхочунна а юкъа эвхьазло йолахь, нанас шен доьзал кхетош-кхиорехь хьегна къа, «хIуп» аьлла, даран кхерам теснера. Даиманна санна, тохар шена тIелаца дийзира ненан.\nХалид вист а ца хуьлуш, дена букъ а тухуш, юьстахвелира. Аймани ша хIинцца дена а, кIантана аюкъара юхатоьхначу галморзахаллех доккха садаккха а ца кхиира – кIанта нанна тоха айбина куьг маьрша дитинчу секундехь хьажийнначу дIакхечира.\nКIоршаме тоьхначу тIарано зудчун юьхь тIехь чудиссинчу пIелгийн хьоькхнаш а хIиттош, цIен лар йитира. Зудчун юьхьах цIе елира. Ма хIара цIе яцарацо шен сатийсамашкахь ларйинарг!Даг чохь безаман цIе яра.\nЗуда йоьлура шен кхолламах а, шен эрна хи чу тийсинчу шерех а, шен пусур ца хиллачу оьздангаллийн синхаамех а, хIордах тарбан сатийсинчу безамах а. Иза йоьлура. Ша оццул дахаро кIуркIамане хьийзаярх шех дIакъастаза йисинчу цIеначу ойланаша елайора иза. Безаман хIордана дуьхьал кхин а нуьцкъалниг хиллера–цабезаман хIорд, шен боьхачу тулгIешца дерриге а цIенаниг, сийлахьниг дIахьокхур долуш.\nАйманис бинчу дахаран некъан мах хадо ца хиихIусамдена, доьзална хуур ду ала а хаац…\n– Мама! Ма елхахьа! – лерехькIентан гIийла аз хезира нанна.\nШен марахь дIатийна нана, цо ша цкъа мацах, бераллехь санна, меллаша тахкийра кIанта. Ненан гIорийна дог, жим-жима дасталуш, дешна Iанадахара. Комаьршша охьахьаьлхинчубIаьрхиша паргIатбаьккхира синтем байна кийра а.\nХIан-хIа, эрна ца хили Айманис бина дахаран некъ. ХIокху дийнан дуьхьа, хIара уггар а гIорасиз йисинчохь, кIентан марахь сина паргIато карийначу минотан дуьхьа, юха иззадахаран некъ бан реза яра и.


Тоба даран бехкамаш\n15 сентября в 10:12 (2010 г.)\nБИСМИЛЛАХIИРРОХЬМАНИРРОХЬИЙМ!Тоба даран бехкам кхоъ бу:Iесачу, къа долчу, хьарамчу хIуманах юхакхетар. Ша динчунна дохко валар.Кхин цкъа а цу тIе ца верза лаам хиларна тIехь чIагIо яр. ХIокху бехкамех цхьаъ ца хилча тоба дар мегаш дац. Дала боху: «Тоба де аш массара а, хIай бусалба нах, шу декъал а хуьлда». (Сура «Ан-нур»). Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) аьлла: «ХIай нах, Далла тоба де аш, цуьнга гечдар деха аш», боккъалла а, ша тоба до дийнахь бIозза. Тоба дечо хьалха шахIадат далор ду иштта: «АшхIаду аллаилахIа иллаллахI ва ашхIаду анна Мухьаммадар-расулуллахI. АстагIфируллахI»- кхузза эр ду. Деле гечдар доьху ас, яханчу хенахь сайгара дийлина Дела реза воцучу хIуманашна дохко вели со, тIейогIу заманахь Дала, Пайхамара хьарам динарг ца дан чIагIо йо ас. Иштта, Далла хьаставелла, «тоба къобалде Ахь» - аьлла, Деле доьхур ду ахь Делан къинхетаме дог а дохуш, цуьнан Iазапах кхера а кхоьруш, хьоьгара мел даккхий къинош девллехь а Дала гечдийр дац алий къинхетамах дог ма дилла ахь. Дала боху хьо дохко валахь хьан къинош дIа а даьхна, церан метта диканиг яздийр ду хьуна. Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) боху: «Къиношна тоба динарг – къа ца латийнарг санна ву». Юнус пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) чIеран кийра ваханчу хенахь цо Деле тоба дира: «ЛаилахIа илла анта субхьанака инний кунту миназзолимийн». Дала иза цу балех хьалхаваьккхира. Иштта Дала хьалха бохур бу бусалба нах и аят доьшуш болу. ИбрахIим пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) Намруз паччахьо цIерга кхоьссича ИбрахIима аьллера: «Хьасби яллохIу ва ниIмал вакийл». Дала цу цIеран балех хьалха ваьккхира иза. Иштта цIена шайн болх Деле буьллуш болу нах Дала массо балех хьалхабохур бу.\nАллахI Хьо воцург кхин дела вац, Хьо со кхобуш верг ву, со Хьан лай ву, Хьан чIагIонна тIехь ву со, сайн ницкъ ма-кхоччу Ахь бохург деш ву со, Хьоьца ларло со вонех ас дина долчу, со къера ву хьуна Ахь суна делла ниIматашна, со къера ву хьуна сайн къина, гечдехьа суна сан къиношна, къиношна гечдеш верг вац Хьо бен.\nТоба а Дина, из дуохича ху дан деза?цхьа а т1е диллин хумма дуй цунн?


Ах шо кхоччуш доллу Бакаева Маликин воI Зелим доь доцуш вайна. Дац цуьнгара хезаш кост, ткъа Iедалхоша шаьш лоьхуш ду олу.\nПхи бутт а буьзна, ялхолгIа а болабелла Соьлж-ГIалахь нохчийн иллиалархо Бакаев Зелим (Зеламха) тIепаза вайна.\nКерла шо а карадеа, амма цхьа а керла хаам а бац кIантера кхочуш. Хезаш дац керланиг я Iедалера схьа а.\nЗелиман доттагIий тешна бу, Iедална коьртехь болчара нуьцкъаша иза вигина, латтош хиларх.\nДелахь а, Зелиман гергарчарна денна хезарг цхьаъ ду кху беттанашкахь: "Лоьхуш ду", "Тхайн ницкъ берг дерриг деш ду", "Карор ву, са ма гатде", ткъа хууш дац, маца карор ву, меллалц садетта оьшу.\nИллиалархо къайлавьккхина бутт баьллачул тIаьхьа махкарчу зорбан министро Умаров Джамублата дегайовхо йитира: "кеста гучувер ву", "ша тIехьерчийначу декхарех ведда", я "хила тарло и цуьнана пиар-акци" бохуш, Маршо Радион currenttime.tv-н эфирехь.\nТкъа Бакаев Зелиман нанас Маликас Маршо Радиоца хиллачу интервьюхь бакъ дац элира шен кIантана тIехь нехан а, я банкан а даккхий я кегий декхарш хилар. Иза цецъюьйлура: "ХIун декхарш? Бакъ дац и! Банкера кредит оьцуш хилча, стаг цхьанхьа белхан цIарах хила ца веза? Зелим балхахь ма вацара", - аьлла, жоп делира цо тхан къамелехь.\nНохчийчоьнан Iедало я махкарчу хаамийн гIирсаша вайначу Бакаев Зелимах зорбане йоккхуш цхьана а кепара информаци яц.\nБац беш кхайкхам цуьнан варах, иза лахар сихдар доьхуш, шай дегнашачохь иза вехаш хилар хоуьйтуш Зелимца цхьана сцени тIехь иллеш, эшарш баьхначара а.\nБакаева Малика, Зелиман нана ю тахана а шен кIанте сатуьйсуш, дог ца дуьллуш, тешаш. Юха а цуьнца хилира тхан хIара къамел.\n- Малика, хIун ду керла шун доьзалехь, Зелимах кост дуй?\n- Цхьа а хIума-м дац.\n- ТIаккха Iедало хIун боху?\n- Iедал а хьожуш ду-кх. ХIара керлачу шеран мукъаденош дуьладалале бехкзуламан гIуллакх ду Талламан комитето диллина. Со тIекхойкхий, я ша суна тIе вогIуш а, шайн ма хуьллу бохкуш-м бу уьш. ТIаьхьакхуьур хир бу-кх уьш цунна. Дала мукъалахь, са-м туьйсу ас.\n-Ас юха а боху, шайна цатовриг аьлларг а оцу сохьта кара а вой, иза телевизионехь гайта а гойтуш, цуьнга къаронаш а йойтуш долчу Iедална, хIунда ца карош ву кху пхеа баттахь дийнан делккъахь вайна хьан к1ант?\n- ТIаьхакхуьур ду шаьш, ца кхуьуш дуьсур дац олий, сан са-м тедо цара, хIун дийр ду хууш яц со.\n- Зелиман телефон болх беш юй, дIатоьхча?\n- Цуьнан сим карта дIадоьхкинера Москохарчу "Мегафоно", дас юха схьа эцна кхечуьнгара. Зелиман дас лелош ю цуьнан хилла лоьмар. Зелимна и лоьмар дукха езаш хиларна а, нахехь хила ца лууш а схьаэцна шегахь лелош ю дас.\nЗелиме сатуьйсуш, сахьийзачу ас дIатухура цу тIе телефон, эххар а нахе а кхаьчнера сан зIе. Ша эцна ю Москохарчу "Мегафонехь" элира оцу кIанта соьга. Бехк ма биллалахь, сан кIентан яра хIара лоьмар, хIора буьйсанна а, сайн сатуьйсийла йолуш дIаеттара ас кху тIе, аьлла, дийцинера ас. Цул тIаьхьа кхеттачух тера дара и кIант, тIаккха тхоьга схьаделлера цо сим карта.\n- ХIинца оцу Iедало бохург схьа а лаьцна, царех тешам а болуш, кхечу ницкъашка орца а ца доьхуш Iаш ю-кх хьо?\n- ВаллахIи, массо а агIор хIокху вайн куьйгалхочо нахана гIо дой хаьа суна, цо ледарло йийр йоцийла а хаьа. Цхьа чIогIа дог тешна-м ю со, хаа-м ца хаьа суна, хьаьнга доккхур ду ас орца а? Нахана а орцах а волуш, къахьоьгуш ма ву и (Кадыров Рамзан), хIара санна долу гIуллакхаш дукха долу дела массарна а тIехьа ца кхиош хир ву олий, мел а сатуху ас.\n- Iедалехь болчу цхьаболчара шайг-шайгара комментареш йо Зелиман дIаварах, пиар еш ву олуш берш а хуьулу цаьрца…\n- Пиар еш велахь а, массо а агIор цхьажимма а ша мукъа а волуш, цхьана агIор ша хилча-м соьца зIене ца волуш Iийр вацара иза. Делахь а, Далла дика хууш хир ду.\n- Мехкан куьйгалхочо олуш дош дац Зелим варах, шен социалан машанерчу агIонаш тIехь, шена дIа мел хезнарг, аьлларг, баьккхина ког, дерриг а дуьйцуш ду цо, цхьана хенахь Зелиман кхолларалла езаш, тIеоьцуш ма хилли цо, тIехула куьг а даьккхина, цушинна даьккхина сурт а ду...\n- Ишта дан-м дара и тIаьххьалц. Цундела хIинца а, тIаккха а тешам болуш ю со цуьнах. Ас хьалхо ма аллара, кхуьуш хир вац кх иза, со санна болу наной, кхайкхамаш беш, дехарш деш дуккха а ма бу, массарна а тIаьхьа кхуьийла а дац. Доккха дукъ ма ду оцу стагна тIехь а.\n- Малика, хIоразза а вайшиъ къамеле мел йолу хаало суна, доккха собар хуьлу хьоьгахь. Мичара долу хьуна собар а, ницкъ а?\n- Дала ло-кх суна, ма доьху ас сайна и собар цуьнга. Со охьа а кхетта елла, дIаяьлча а, Дала бохучунна тIера йолийла ма дац сан. Са туху-кх ас, хIун дер ас, дан хIуммаъ ма дац, кийрахь боккха бала боцуш-м яц хьуна со.\n- ГIенах гой хьуна Зелим?\n- Гуш, цагуш, цкъа-шозза гина-кх суна.\n- ТIаьххьара а Iедало тIе маца кхайкхина хьо?\n- ХIара шо доьрзучу деношкахь, Талламан комитетера стаг схьа а веанера, со шена тIе а кхайкхира. Дала мукъалахь, тIаьхьакхуьур ду, массо а агIор дIа-схьа кховдийна шаьш хIара гIуллакх олий, схьайоьуьйту со.\n- Малика, 6-гIа бутт бу хьоьга цара и боху: "карор ву", "хьовсуш ду", кхи хIара ду-кх аьлла, мIара дIатасаяллал а хIума ца тусаделла -те царна хI инццалц схьа?\n- Суна кхи цунах хууш хIума-м дац. Нахах лета а сан йиш яц, чулелха а сан йиш яц, со санна ладегIамехь нах дукха бу, массарна а гIо кхачо ца ларош хир бу-кх уьш. Карийна, тIаьхаькхиина схьабалийна гойтуш нах ма хуьлу церан. ХIун дер ас? Цхьажимма собар хила деза соьгахь олий, Деле сайна собар а доьхуш, хала садетташ Iаш ю со. Иза схьакарор ву аьлла дог тешна-м ю со. ХIинций-хIинций цхьаъ хеза-кх сайна бохуш, Iаш -м ю со.\nБакаев Зелиман нанас са тийсахь а шен кIанте, Нохчийчоьнан зорбан министро Умаров Джамбулата, даим а санначу эпатажан шен вистхиларехь "Кавказ.Реалии" порталан журналисте аьлла, Зелимна доь доцуш вар гIоле ду, цкъа делахь, ша тIехьерчийна декхарш бахьанехь, шолгIа делахь, шен леларца нехан кхоллаелла ойланашна тIехула дена-нанна жоп дала дезарна а.\nБакаев Зелимхан карийна Германехь\nБакаевс "Германера" яийтинчу видеотIехь харцо карийна журналисташна\nБакаев Зелим Европехь вац\nБакаева: "Адамах тIех тешарна дакъазавер ву хьо, олура ас Зелиме..."


Социолог: Къилбаседа Кавказерчу хьолах богу нах\nМангал-бутт 28, 2012\nОьрсийчоь -- "Левада-Центран" директор Гудков Лев, Москох,14Деч2008, Маршо Радионан бюрохь.\nЛевада-Центро рогΙера талламаш дΙабаьхьна Оьрсийчоьнан бахархошлахь, цара Къилбаседа Кавказера хьал муха зуьй толлуш. 68 процентна хетарехь, кхераме ду цигахь Ιер-дахар. Хеттаршна жоп деллачу хΙора итт стагах ворхΙ тешна ву, яккхийчу гΙаланашкахь теракташ хила тарло муьлххачу а хенахь бохучух. Оцу а, и санначу а талламийн жамΙаш мел герга ду бакъдолчунна дийцира Левада-Центран директора Гудков Лева.\n1600 стагах , «муха мах хадабо аш Къилбаседа Кавказерчу хьолан», бохучу хаттарна «гΙоьртина» я «эккха кийчча ду», жоп делла эзар сов стага. 74 проценто и хьал кеста хийцалур а дац, боху. Оццул нах бу, ша я шен гергарниг терактехь вала а сахьт дац, аьлла хеташ.\nОьрсийчохь и тайпа талламаш бечу центрех цхьайолучарах, уьш Кремлах йозуш а, цунна болх беш а хиларе терра, чекх са го бахархошна. Амма ю Ιедалх йозуш а йоцуш, и маршо боккхачу къийсамехь яьккхинчу талламчийн тоба - кхечу дуьнена дΙавахначу шен хьалхарчу куьйгалхочун Левада Юрийн цΙе лелош йолу Левада-Центр. Ялх шо ду цуьнан коьртехь социолог, политолог Гудков Лев волу.\nМР: Социалехь хΙун бух болуш, муьлха политикан хьажарш долуш бу аш хеттарш дан схьакъастош болу сила йолчу Оьрсийчоьнан дог-ойла гойту нах?\nГудков: «Оха леррина къаста ца бо нах, социологин талламна коьрта ду и нах хаьржина цахилар. Бахархошца къестамаш а боцуш къамел даро ма гойту юккъера ойла, массарна я дукхахболчарна хетарг».\nМР: Ткъа географи?\nГудков: «47 регион я 130 гергга хеттарш ден меттиг ю географи. Къаьмнех дерг аьлча, шатайпанарчу алгоритмаца пачхьалкхера гΙаланаш, юьрташ билгалйоху компьютеро, юьхьара эцна гΙаланаш, масала, каппашка йоькъу, цкъацкъа харжамхойн тептарш тΙера схьа а оьцу – иштта къастабо нах».\nМР: Къилбаседа Кавказерчу хьолах лаьцна Оьрсийчоьнан бахархошка хеттарш дар даима а модехь, политикаша, журналисташа тидаме оьцуш ма дуй...\nГудков: «Оха и хеттамаш Нохчийчохь хьалхара тΙом болабелча а, и болабалале а, цигахь хьал талха доьлча дуьйна а бо. Иза нехан юкъара ойла ма юй. Олийла дац нах дуьззина и хьал девзаш бу а, амма церан бала кхочуш ю-кх и тематика. Иза, шакепара, бахархойн дагара хаа аьтто луш барометр ю».\nМР: Кавказера хьал толлуш, аш шайн анкетехь хиттина нахе, цигара хьал гΙоьртина лаьтта аьлла хета шуна я чΙоггΙа телхина долуш лору аш, бохучу шина хаттарехь. Шинхьа а делла жоьпаш цхьаьна а тоьхна, нахана Кавказера хьал ирча го, олийла ду, дуй?\nГудков: «Оцу темин нехан мел бала бу хьаьжча, тоха а мега и ши жоп цхьаьна. Оцу шина хаттарна наха лучу жоьпийн динамика бут батте мел болу муха хийцало хьаьжча, дуккха а хΙуманаш гучудовлу вайна. Изза барометр санна ма бу оха бен болх, цхьа хаттар оха хенан йохалла юх-юха луш а нисло. Иза пачхьалкхана мехала хаттар хиларе терра ду-кх оха дийриг а».\nМР: Статистикан центраш а ю-кх Оьрсийчохь кеп-кепара, Кремлана эшнна социологин терахьаш ло цара, олу нахалахь цхьаболучара. Левада-Центр мел хьоьжу Ιедалан бага?!\nГудков: «Цхьана а кепара ца хьоьжу. Тхан цхьа а зΙенаш а яц цуьнца. 2003-чу шарахь тхо хьаша Ιедал гΙорттарх, тхоьца цуьнан цхьа а уьйр яц, гергарло тхан а дац цуьнца. Ιедалхоша тхоьгара цхьа а болх а ца боьху, урхалла а ца до лакхара охьа, яц тхан ишттачех цхьа а зΙе!».\nМР: Хеттамаш бар шашаха нисло шун я хьалххе кечйо аш бенболчу белхан чарх?\nГудков: «Шарахь, юкъара аьлча, 250 и тайпа талламаш бо оха. Цундела тхан Центрехь тайп-тайпана дакъош ду хеттамаш дΙахьош – йохк-эцарера хьелаш, культурах йолу ойланаш, хьан хΙун йоьшу, кхийолу а проблемаш толлу цара. Политиках дозу хеттарш кечдеш дакъа а ду. Дукха хьолахь тхаьш хΙиттадо оха хеттарш а».\nМР: «Аш а, ВЦИОМо а, кхечу социологин центраша а цхьана пачхьалкхарчу бахархошка дешшехь талламна хеттарш, стенна нисло жамΙаш тΙех йоккха башхаллаш йолуш?\nГудков: « ВЦИОМах дерг аьлча, иза уггаре хьалха политтехнологийн хьукмат ю, цунах социологин талламаш бен центр ю а алалур дац соьга. Нехан дог-ойланна, иза гайтарехь, тхаьш дуккха а герга ду, аьлла хета суна. Цу тΙе, ахь динчу хаттаран хотΙе, маьΙанан басе хьаьжжина а ма ло наха жоьпаш. Ас тхайн талламех оьцу пайда, суна хаьа, мел богΙуш нисло бакъдолчуьнца кхечеран талламаш».\nМР: Тхан ладогΙархоша тоьшаллаш а деш, Оьрсийчоьнан Дийнахь Соьлжа-ГΙала, гулам бестош, Нохчийчуьрчу школашкара бераш а, бюджетан хьукматашкара белхахой а, леххьош, ницкъаша бигира оцу бараме. Цул тΙаьхьа оьрсийн хаамийн гΙирсаша даржийра, нохчаша шаьш Москохна уггаре а мутΙахь къам дуйла гайтина оцу дийнахь, аьлла. И санна йолу моттаргΙанаш талла, Ιораяха охΙла дуй шу?\nГудков: «Тхан башхалла Оьрсийчуьрчу дерриг халкъан юкъара гΙайгΙанаш талларца ю. Доккха маьΙна долуш меттигашкара барамаш, хиламаш хилича а, хуьлда уьш Москох, тхо ца ларадо, халахеташ делахь а, дерриг тидамехь кхаба а, социологин талламаш кечбан а, дΙабахьа а.\nАхча хилча бен а ца дало иза. Масала, Москох нехан протестан дог-ойла зийра оха, иштта харж а еш. Амма даима а ца болу и аьтто. Карарчу хенахь Къилбаседа Кавказехь талламаш беш, хеттарш ду оха нахе деш, цигарчу пхеа республикехь, бахархойн хьал, дог-ойла, сатиймаш, кхерамаш, политикан хьелаш толлуш. Оцу талламан жамΙаш кийча хир ду аьхке чекхйоллуш».\nГудков Лев (Левада-Центран директор): Къилбаседа Кавказерчу хьолах богу нах


Рабочая программа по чеченскому языку 1 класс\nИнфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Рабочая программа по чеченскому языку 1 класс\n1 –ра классан нохчийн меттан программа.\n1-ра чийрик (18 сахьт)\nЙоза яздаран кеп а, цуьнан аг1онаш т1ера сизаш а довзийтар.\nЙозанан тетрадь довзийтар. Мог1анаш чу сизаш хьекха 1амор. Хаза яздан 1амор.\nНийса сизаш хьекхар, мог1анах а сизах а болу кхетам 1алашо йолуш шарбар.\nМог1анаш а, мог1анийн яккъаш а.\nМог1анийн яккъаш йовзийтар. Хаза яздан 1амор.\nКегийра а даккхий а сизаш хьекхар. Яздеш муха 1а веза, ручканах пайдаэца 1амар.\nНийса сизаш хьекхар.\nНийса сизаш хьекха 1амор. Хаза яздар.\nТептаран аг1он т1ера элпийн меженаш нийса яздар.\nДеха а, доца а сизаш хьекхар.\nДеха а, доца а сизаш хьекха 1амор. Хаза яздар.\nЭлпийн меженаш нийса а, хаза а яздар.\nМог1анан а, доккха а элп «Аа».\nМог1анан а,доккха а элп «А» яздан Iамор . «А» юкъахь долу дешнаш а предложенеш а барта х1итто 1амор.\nМог1анан элп «а» а, цуьнан меженаш а язъяр. Барта предложенеш х1иттор.\nМог1анан а, доккха а элп «Мм».\nМог1анан а, доккха а элп «М» яздар. «М» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\nДоккха а, мог1анан а элп «Мм» яздар, дешдакъош (ма-му) яздан 1амар.\nМог1анан а, доккха а элп «Уу».\nМог1анан а, доккха а элп «О» яздан 1амор. «У» юкъахь долу дешнаш яздар.\nДоккха а, мог1анан а элп» «У» яздар. Барта дешнаш, предложенеш х1иттор.\nМог1анан а, доккха а элп «Оо».\nМог1анан а, доккха а элп «О» яздан 1амор. «О» юкъахь долу дешнаш яздар.\nДоккха а, мог1анан а элп «О» яздар, и юкъахь долу барта дешнаш х1иттор.\nМог1анан а, доккха а элп «Ии».\nМог1анан а, доккха а элп «И» яздар. «И» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\nДешдакъош (ма му ми мо ) яздар, барта дешнаш, предложенеш х1иттор.\nМог1анан а, доккха а элп «Лл».\nМог1анан а, доккха а элп «Л» яздар. «Л» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\nДешнаш (лам, молу, лом, Лула, алу) яздар.\nМог1анан а, доккха а элп «Сс».\nМог1анан а, доккха а элп «С» яздар. «С» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\n«С»-юкъахь долу дешдакъош, дешнаш (Муса, Ислам), предложени (Саламус салам ло.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Рр».\nМог1анан а, доккха а элп «Р» яздан а, «Р» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\n«Р» юкъахь долу дешнаш (орам, рама, Румиса, Муса, Мисар, Раиса) яздар.\nМог1анан а, доккха а элп «Хх».\nМог1анан а, доккха а элп «Х» яздан а, «Х» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\n«Х» юкъахь долу дешнаш (хох, мох, Марха), предложении ( Румисас маха лоху.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп\n« Бб» .\nМог1анан а, доккха а элп «Б» яздан а, «Б» юкъахь долу дешнаш а, предложенеш а язъян 1амор..\nДоккха а, жима а элп «Б» яздар, дешнаш (саба, баба), предложени (Абус болх бира.) язъяр.\n2- чийрик ( 14 сахьт).\nМог1анан а, доккха а элп «Дд».\nМог1анан а, доккха а элп «Д» яздар. «Д» юкъахь долу дешнаш, предложенеш яздан 1амор.\nДоккха а, жима а элп «Д» яздар. И юкъахь долуш дешнаш, предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Ее».\nМог1анан а, доккха а элп «Е» яздар. «Е» юкъахь долу дешнаш, предложенеш яздан 1амор.\nМог1анан а, доккха а элп «Е» яздар, дешнаш, предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Нн».\nМог1анан а, доккха а элп «Н» яздан 1амор. «Н» юкъахь долу дешнаш, предложенеш яздан 1амор.\nДешнаш (нур, Нура, Нина, наб); предложени ( Сурхона, Сулимина бен гира.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Тт».\nМог1анан а, доккха а элп «Т» яздан 1амор. «Т» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\nМог1анан а, доккха аэлп «Т» яздар, дешнаш татол , бат, Тамара ; предложенеш (Аса абат хедина елира.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Вв».\nМог1анан а, доккха а элп «В» яздар. «В» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\n«В» юкъахь долу дешнаш( вота, верта, Ваха); предложенеш (Малх бовха бу.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Зз».\nМог1анан а, доккха а элп «З» яздар. «З» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\nДешнаш (Роза, Лиза, Замани), предложенеш (Заретина Седас седа белира.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Йй».\nМог1анан а, доккха а элп «Й» яздар. «Й» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\nДешнаш, (йоза, сай, йовхо,) яздар. Предложенеш ( Безам лойла,тешам лойла…) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Кк».\nМог1анан а, доккха а элп «К» яздар. «К» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\n( Кортали, комар, Макка) яздар. Предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Пп».\nМог1анан а, доккха а элп «П» яздан 1амор. «П» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\nДешнаш (баппа, полла, палс, пондар) яздар. Предложенеш (Бада полла! Полла боду.) язъяр.\n3 чийрик (18 сахьт)\nМог1анан а, доккха а элп «Ээ».\nМог1анан а, доккха а элп «Э» яздан а, «Э» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\nДешнаш (эса, элира, эмкал) язъяр. Предложени (Эдис эсана хи ло).\nМог1анан а,доккха а элп«Шш»\nМог1анан а, доккха а элп «Ш» яздан гайтар. «Ш»\nюкъахь долу дешнаш, предложенеш яздан гайтар.\nДешнаш (Шудди, Шукран, Шела) предложенеш (Тхуна тхайн школа еза...) язъяр. Барта дийцар х1оттадар.\nМог1анан а, доккха а элп «Цц».\nМог1анан а, доккха а элп «Ц» яздан 1амор. «Ц» юкъахь долу дешнаш, предложенеш яздан 1амор.\nДешнаш (цаца, цамза, дарц), предложенеш ( Маккас, Шаруддис борц беара. ) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «1».\nМог1анан а, доккха а элп «1» яздан 1амор. «1» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\nДоккха а, мог1анан а элп «1», дешнаш ма1ар, ба1ар, 1умар) яздар.\nК1еда хьаьрк «Ь» яздар.\nК1еда хьаьрк «Ь» яздан гайтар. «Ь» юкъахь долу дешнаш яздар.\nК1еда хьаьрк, и юкъахь долуш дешнаш, предложенеш язъяр.\nКъасторан хьаьрк «Ъ» яздар.\nКъасторан хьаьрк «Ъ» яздан 1амор. «Ъ» юкъахь долу дешнаш яздан гайтар.\nЧ1ог1а хьаьрк, и юкъахь долуш дешнаш (шиъ, диъ, диъна, Асмаъ) яздар.\nМог1анан а, доккха а элп«Хьхь»\nМог1анан а, доккха а элп «Хь» яздан 1амор, «Хь» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян гайтар.\n«Хь» а, и юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «КХкх».\nМог1анан а, доккха аэлп «Кх» яздан 1амор. «Кх» юкъахь долу дешнаш. Предложенеш язъян гайтар.\nДешнаш (кхокха , кхор), предложенеш ( Муш –беха,хабар доца.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «КЪкъ».\nМог1анан а, доккха а элп «Къ» яздан а, «Къ» юкъахь долу дешнаш предложенеш яздан 1амор.\nПредложенеш, дешнаш «къ» юкъахь долу яздан 1амар.\nМог1анан а, доккха а элп «Гг».\nМог1анан а, доккха а элп «Г» яздан 1амор. «Г» юкъахь долу дешнаш яздан гайтар.\nДешнаш, предложенеш язъяр. Барта «говрах») лаьцна дийцар х1оттор.\nМог1анан а, доккха а элп «Г1г1».\nМог1анан а, доккха а элп «Г1» яздан гайтар. «Г1» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\nДоккха а, жима а элп «г1» яздар, дешнаш предло-женеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «АЬаь».\nМог1анан а, доккха а элп «Аь» яздан а, «Аь» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян гайтар.\nДешнаш (аьрзу, н1аьна, шаьлта) яздар. Предложенеш( Аьхка 1иллинарг 1ай идда.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «ОЬоь».\nМог1анан а, доккха а элп «Оь» яздан а, «Оь» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян гайтар.\n«Оь» юкъахь долу дешнаш яздар, предложенеш (Мархий 1алхий ловзош аьлха, боьлхуш бара лаха Ваха.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «УЬуь».\nМог1анан а, доккха а элп «Уь» яздан а, «Уь» юкъахь долу дешнаш яздан гайтар.\nДешнаш (уьстаг1, туька, куьрк) яздар. Предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Чч».\nМог1анан а, доккха а элп «Ч» яздан а, «Ч» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян гайтар.\nЧарх, чам, ахча, коч-язъяр. Предложенеш (Жимачу Сурхона бохча карийра…язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Ч1ч1».\nМог1анан а, доккха а элп «Ч1» яздан гайтар. «Ч1» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\nДешнаш (ч1ара, ч1аба, ч1ег1ардиг) яздар. Предложенеш (Тхо хи чуьра ч1ерий леца дахара.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Т1т1».\nМог1анан а, доккха а элп «Т1» яздан а, «Т1» юкъахь долу дешнаш яздан гайтар.\nДешнаш (т1ам, т1улг, т1ай) яздар.\nМог1анан а, доккха а элп «Т1т1»\nМог1анан а, доккха а элп «Т1т1» яздан, и юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\n4 чийрик (16 сахьт).\nМог1анан а, доккха а элп «Жж».\nМог1анан а, доккха а элп «Ж» яздан 1амор. «Ж» юкъахь долу дешнаш. Предложенеш язъян 1амор.\nДешнаш , предложенеш (Жима Ваха кхойкху нене...) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Х1х1».\nМог1анан а, доккха а элп «Х1» яздан 1амор. «Х1» юкъахь долу дешнаш яздар, предложенеш язъяр.\nДешнаш (х1оа, х1оз, х1усам, х1унда) яздар; Предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «К1к1».\nМог1анан а, доккха а элп «К1» яздан 1амор. «К1» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъян 1амор.\n«К1» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Юю».\nМог1анан а, доккха а элп «Ю» яздан 1амор. «Ю» юкъахь долу дешнаш яздан гайтар.\nДешнаш (юху, юрт, юкъара) яздар; предложенеш ( Арахь ч1ог1а дог1а туху,\nТ1аккха аса плащ т1е юху.) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «ЮЬюь».\nМог1анан а, доккха а элп «Юь» яздан а, «Юь» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор..\nДешнаш, ( юьхь, юьртахь, юьззина, юьлу,) яздар; предложени (Юьртана а дерг-ловзар ду…) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Яя».\nМог1анан а, доккха а элп «Я» яздан 1амор. «Я» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\nДешнаш, предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «ЯЬяь».\nМог1анан а, доккха а элп «Яь» яздан 1амор. «Яь» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъяйтар.\nДешнаш (яьшка, яьржина, яьстина, яьлла) яздар; предложенеш( Лаьмнийн сурт дилла) .\nМог1анан а, доккха а элп «Ц1ц1».\nМог1анан а, доккха а элп «Ц1» яздар. «Ц1» юкъахь долу дешнаш яздар.\nДешнаш ( ц1а, ц1азам, ц1ено, ц1ов) яздар, предложенеш (Ц1е йоцуш к1ур хир бац…) язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «П1п1».\nМог1анан а, доккха а элп «П1» яздар. «П1» юкъахь долу дешнаш яздар.\n«П1» юкъахь долуш дешнаш, предложенеш язъяр.\nМог1анан а, доккха а элп «Фф».\nМог1анан а, докха а элп «Ф» яздан 1амор. «Ф» юкъахь долу дешнаш, предложенеш язъяйтар.\nМог1анан а, доккха а элп «Ёё».\nМог1анан докха а элп «Е» яздан 1амор. «Е» юкъахь долу дешнаш довзийтар.\nДешнаш (ёлка, вертолёт, лётчик) яздар. Предложени (Ёлка хаза кечйина.) язъяр.\nМог1анан докха а элп «Щщ».\nМог1анан докха а элп «Щ» яздан 1амор. «Щ» юкъахьдолу дешнаш довзийтар.\n«Щ» юкъахь долу дешнаш яздар, предложенеш язъяр.\nМог1анан элп «ы».\nМог1анан элп «ы» яздан а, «ы» юкъахь долу дешнаш яздан 1амор.\nДешнаш (вышка, лыжаш) яздар; предложени (Суна дукхабеза сайн Даймохк, сайн хьоме латта, сайн пачхьалкх.) язъяр.\nНохчийн алфавит. Дешнаш а, предложенеш а, язъяр.\n1амийнарг т1еч1аг1дар, къамел кхиоран болх бар, предложенеш х1итто а, язъян а 1амор.\nШейн классах лаьцна текст х1оттор, язъяр.\nНохчийн меттан юьхьанцарчу классашна лерина герггарчу хьесапехь йолу программаш\nНохчийн меттан дешаран предметан башхаллаш,1алашонаш, декхарш\nЮьхьанцара юкъарадешаран школа - мехала, керла, жоьпаллин мур бу беран дахарехь: х1окху школехь д1адолало диллина долу дешар, кхузахь шорло цуьнан гонахарчу дахарца йолу юкъаметтигаш, хийцало юкъараллин дарж а, ша -шен вовзийта оьшуш хилар а совдолу. Т1аьхьа хиндолчу дерриге а дешаран бух кхуллу юьхьанцарчу школашкахь. Юьхьанцарчу школехь нохчийн матто, кхечу предметаша санна, меттан 1илманан декъехь шен маь1ница а йоккха меттиг д1алоцу. Цуьнан дешарца а, кхетамца кхиорехь а доккха маь1на ду.\nМаттах лаьцна хаарш, барта а, йозанан а къамелан хаамаш караберзорца дешархойн таро хуьлу кхийолу дешаран предметаш а кхиамца 1амо, цуьнца цхьаьна гонахарчу дахарх дозуш долу шайн хаарш шордан.\n«Школана хьалха лаьтта декхарш кхочушдарехь 1аламат доккха маь1на ду ненан меттан, х1унда аьлча школо болх оцу маттахь д1аболорца караерзайо беро дахарехь гулйина а ненан маттахь билгалйолуш йолу а хьекъалан хазна. Оцу кийчачу буха т1ехь школо д1ах1оттабо ша кхид1а а бен болу болх, аьлча а дуьненах лаьцна болу берийн кхетам алсам а боккху, уьш г1иллакх-оьздангалла йолуш кхиорехь а царна дешар 1аморехь а дерриге а декхарш кхочуш а до.\nВайн школашкара дешархой юкъараллин пайдечу къинхьегамна а, нохчийн къоман беркате т1аьхье хинйолчу кепара а кечбаран декхарца цхьаьна царна нохчийн меттан хаамаш балар доккха маь1на долуш ду.\nЮьхьанцарчу муьрехь ненан мотт хьехаран коьрта декхар ду къамелан г1уллакхан цхьадолу тайпанаш 1амор (кьамеле ладог1аррий, цунах кхетаррий; вистхила 1аморрий; дешаррий, йозий). Цул сов, оцу муьрехь ондда бух кхолла беза ненан маттахь вовшашца т1екаре хила хаарна, иза берашна хьехаран а, кхетош-кхиоран а коьрта г1ирс хилар хаийтарна.\nЦуьнца цхьаьна кхийолчу дешаран предметийн санна, не- нан матто юьхьанцарчу муьрехь кхочушдан деза цхьадолу мехала юкъара г1уллакхаш а:\nдешархойн 1аламах а, юкъараллих а долу хааршший, 1илманан юьхьанцара кхетаммий кхиор;\nлогически а, васт х1отторан а ойла кхиор;\nкъинхьегаме а, цуьнца цхьаьна дешаре а болу лаам кхиор;\nлакхарчу классашкахь кхиамца деша бераш кечдар;\nгонахарчу дахарца йолу юкъаметтиг а, нахе йолу нийса дог-ойла а кхетош-кхиор»1.\nПрограммин бухе ехкина х1ара принципаш:\n-уьйран принцип, къамел кхиоран декъехь дешархой т1екаре хила 1амор шегара лоьхуш йолу;\nкхетамаллин принцип, мотт 1аморца доьзнарг кхетам болуш 1амор лоьхуш йолу.\nПрограммо маттаца дозург практически карадерзо дезарг къастийна ца 1аш, меттан хиламаш, цара маттехь д1алоцучу меттиге хьаьжжина, хьалха-т1аьхьа уьш караберзор а тидаме эцна.\nНохчийн мотт 1аморехь дешархойн дешнийн барам совбаккхар а ду мехала. Жигара шех олуш болу дешнийн барам х1ора классехь билгалбеш тидаме эцнарг х1ара ду: оцу барамехь дешнаш берийн лексикехь хилахь, цара таро лур ю царна х1ора денна йоза - дешар 1аморан декъехь т1екаре хила. Юьхьанцарчу классийн дешархойн лексикийн барам 3000 гергга дош хила деза, царах 600 дош карадерзадо цара 1-чу классехь, 700-шолг1ачу классехь, 800-3-чу классехь, 850-4- чу классехь. Хьехархочо шен лаамехь церан барам совбоккхуш х1ора классехь юкъадало тарло кхин а 50-70 дош.\nИ дешнаш жигара карадерзор д1ахьо церан лексически цхьа маь1наш хилар а довзуьйтуш, омонимаш, синонимаш, антонимаш йовзийтарца, дешхьалхенийн, суффиксийн г1оьнца цхьана орамах керла дешнаш кхолларца.\nДешархошна бовзуьйту дешан фонетически, морфологически х1оттам, цара 1амадо коьрта къамелан дакъош а, церан грамматически категореш а, предложенехь оцу къамелан дакъоша кхочушден синтаксически г1уллакх а. Лексически а, грамматически декъехь дешнаш карадерзор деа шарахь д1ахьо.\nГрамматически а, орфографически а материал программи юкъа ялийна х1ора т1ейог1учу классехь т1етт1а шоръяран,1 Солтаханов Э. Х. Нохчийн школан юьхьанцарчу классашна программаш. Соьлжа-Г1ала «Глобус», 2010.\nк1аргъяран, чолхеяккхаран хьесапехь.\nМассо а кепара мотт 1аморан а, къамел кхиоран а г1уллакх кхочушдина самукъанечу, еша дог дог1учу тексташна а, упражненешна а т1ехь.\nПрограммехь коьрта меттиг д1алоцу т1екаре хила 1аморан карадерзораш, шардарш кхиоран балхо. Барта къамел кхиор хила деза дешархойн коьртачу тидамехь уьш еша а, яздан а 1емачу хенахь а, грамматикех болу хаамаш царна бовзуьйтуш а, йозаелла тексташ х1иттош а, упражненеш кхочушъеш а.\nХ1ора урокехь берийн дистхилар алссам хила деза: хаттарш деш, царна жоьпаш луш, шайх лаьцна дуьйцуш, вовшашца къамел деш, хьехархочуьнца юкъаметтиг лелош, ешначун чулацам юхасхьабуьйцуш.\nДешан маь1ни т1ехь а, аларна, нийсаяздарна а т1ехь бен болх биллина беш хилар мехала ду. Билгалйинчу темина, суьртах, бинчу тидамех, кинох лаьцна шайна еллачу кепаца а, шаьш а дийцаран, хаттаран, айдаран, т1едожоран предложенеш, тексташ, диалогаш х1итто 1амо деза бераш.\nЮьхьанцарчу школехь нохчийн мотт 1аморан 1алашонаш:\n-т1екаре хила дезаран, йоза-дешар кхид1а а 1амо дезаран 1алашонца нохчийн мотт караберзор;\n-къамелдаран хьуьнарш кхиор, нохчийн маттахь вовшашца т1екаре лело хаар;\n-нохчийн меттан лексикех, фонетикех, грамматикех болу т1еххулара хаамаш караберзор;\n-ладог1а, вистхила, шен маттахь еша, яздан хаар карадерзор;\nНохчийн Республикин пачхьалкхан нохчийн матте шовкъ кхоллар, шен къоман культурин дакъа иза хиларе терра.\nДешаран предметан чулацаман мехаллин аг1онаш:\nЮьхьанцара школа чекхъяьккхинчу дешархойн программа караерзийча хила деза жам1аш:\n-дешархой синъоьздангаллин мехаллаш евзаш, къоман г1иллакх-оьздангаллин баххаш т1ехь кхиъна хилар; -доьзалан дахар девзаш хилар; -къоман культура а, бусулба дин а девзаш хилар;\nРосси пачхьалкхан гражданин ша вуйла хууш хилар; -синъоьздангаллин мехаллаш кхиор дешархойн коьртачу\nг1уллакхашна т1е дахар: урокийн, урокел арахьарчу а, юкъараллин пайдечу а.\nДешаран планехь нохчийн матто д1алоцу меттиг\nПрограмма х1оттийна юьхьанцара юкъарадешаран федеральни пачхьалкхан дешаран стандартан буха т1ехь, базисни дешаран планан 2-чу варианто нохчийн маттана луш йолчу таронашца нисъеш. Нохчийн мотт хьехаран башхалла билгалъяьккхина тематически планаш т1ехь. Мотт хьеха билгалдина сахьташ кху кепара ду: 1-чу классехь -66 сахьт, 2-чу классехь -102 сахьт, 3-чу классехь -102 сахьт, 4-чу классехь -102 сахьт ду.\nАла деза, х1ара программа герггарчу хьесапехь ю. Герггарчу юьхьанцарчу юкъарадешаран программин буха т1ехь х1отто езаш ю пачхьалкхан аккредитаци йолчу дешаран учрежденин дешаран г1уллакхан декъашхойн хьашташка а, оцу дешаран учрежденин башхалле хьаьжжина а йолу юьхьанцарчу дешаран юкъарадешаран программа.\nДешаран предмет 1аморан жам1аш\nЮьхьанцара школа чекхъяьккхинчу дешархочуьнгахь нохчийн меттан программа караерзоран декъехь хила деза хаарш:\n-нохчийн мотт пачхьалкхан мотт а, иза уьйран а, гонахара дахар довзаран а г1ирс хиларх кхеташ хилар;\n-школан а, юкъараллин а дахарехь нохчийн меттан хаарех пайда эца хьуьнар хилар;\nнохчийн мотт къоман культурин а, синъоьздангаллин а мехаллийн цхьа т1ег1а лара дезарх кхеташ хилар;\nтайп-тайпанчу хьелашкахь шен нийсархошца а, баккхийчаьрца а юкъаметтигаш лело хаар карадерзор, мехалчу х1умнашка а, синъоьздангаллин мехаллашка а экаме хила везарх кхеташ хилар.\nЮьхьанцарчу школехь нохчийн мотт 1аморан метапредметни жам1аш:\nхезаш долу къамел цхьатера т1елацар ( баккхийчара а, шен нийсархоша а олург, берийн радиопередачашкахь, аудиозаписашкахь, кхечу хаамийн технологийн кепашкахь хезарг);\nдешнаш, дешдакъош, аьзнаш, аьзнийн цхьаьнакхетарш, предложенеш ала а, х1итто а карадирзина хилар;\nбилгалйинчу темина диалог х1отто, даьржина а, доцца хаттаршна жоьпаш дала а, диалог д1айоло а, чекхъяккха дог дар карадирзина хилар;\nкечам бина а, боцуш а, кхеташ, сиха къастош ешар, текст йоцца а, хоржуш а юха схьайийцар карадирзина хилар;\nхьехархочун г1оьнца а, ша а орфографически а, пунктуационни а бакъонаш ларъеш талламан а, 1аморан а кепара белхаш кхочушбан хаар карадирзина хилар;\nша язбина белхаш талла а, нохчийн маттах шен долчу хааршна вукху предметашца дустарца анализ ян а хаар карадирзина хилар;\nнохчийн меттан чулацаме хьаьжжина юьхьанцарчу дешаран материальни а, хаамийн а гонахехь болх бан хаар карадирзина хилар;\nшколехь а, школал арахьа а нийсархошка а, баккхийчаьрга а вистхила хаар карадирзина хилар.\nЮьхьанцарчу школехь нохчийн мотт 1аморан предметни жам1аш:\nладог1а хууш хилар: дуьйцучун чулацамах а кхеташ, къамел хазаран хьесапехь т1елацар;\nнохчийн меттан фонетически система евзаш хила езар: мукъа а, мукъаза а элпаш а, аьзнаш а къасто, дешнаш дакъошка декъа а, аьзнаш ала а хууш хилар;\nшен меттан доцу (т1еэцначу дешнашкахь бен ца лела) аьзнаш а, аьзнийн цхьаьнакхетарш а довза а, нийса схьаала а хууш хилар;\nдешнаш, церан грамматически форманаш а евзаш, уьш муха кхоллаелла а, царах предложенеш вовшахтаса а, къамелехь пайда эца а хууш хилар;\nнийсаяздаран бакъонаш евзаш хилар: доккха элп, дешдакъошца дош сехьадаккхар, сацаран хьаьркаш;\nкарадирзинчу хаарех дешаран а, вовшашца йолчу юкъаметтигашкахь а пайда эца хууш хила везар: диалог д1аяхьа, хаттаршна жоьпаш дала, евзаш йолчу лексикин бараме хьаьжжина, шегара хаттарш х1итто, текст юхасхьайийца, суьрташка хьовсуш предложенеш, тайп-тайпанчу теманашна билгалйинчу тематически кепашца йоцца монологически тексташ х1итто хууш хилар (чолхе доцу суртх1оттор, дийцар, ойлаяр);\nхезаш а, шен дагахь а, къастош а еша къаьстина предложенеш а, тексташ а цхьаьна, хууш хилар;\nтекст дакъошка екъа а, царна ц1ерш тахка а, план х1отто а, т1едахкарш т1едуза а, т1еяздан а, х1уманийн, суьртан куц-кеп довзийта а хууш хилар;\nмотт къоман культурин цхьа дакъа а, уьйран г1ирс а, пачхьалкхан мотт а хиларх кхеташ хилар.\nЮкъарадешаран юьхьанцарчу дешаран нохчийн меттан предметан чулацам\nПрограммехь «Нохчийн мотт» предметан чулацам билгалбина дешаран декъан т1ег1анашка хьаьжжина.\nчу\tклассехь: абатал хьалхара мур, йоза-дешар 1амор, абатал т1аьхьара мур.\n4-чуй классашкахь цхьаьнадог1уш (комплексно) къамел кхиор, грамматикин а, орфографин а пропедевтически курс.\nХьалхарчу классехь йоза-дешар 1аморан кхо мур бу: абатал хьалхара я кечамбаран муррий, деша а, яздан а 1амош болу абатан муррий, 1амийнарг т1еч1аг1деш болу абатал т1аьхьара муррий.\nАбатал хьалхарчу муьрехь бераш 1амадо предложенеш дешнашкий, дешнаш дешдакъошкий, дешдакъош аьзнашкий декъа.\nАбатан оццу муьрехь д1ахьо дешархой къамеле ладог1а 1амор лакхадоккхуш бен болх.\n1-чу классехь йоза-дешар 1аморан чулацам билгалбеш программо тидаме эцна дешархойн кечам а тайп-тайпана хирг хилар. Цундела абатал хьалхара мур, цхьана аг1ор, иза школе дахкале берашна 1емина йолу лексико-грамматически материал карлаяккхаран мур бу, вукху аг1ор- йоза-дешар 1аморна кечамбаран а, къамел шардаран мур а бу.\nЦуьнан 1алашо - школе дахкале барта къамелехь берашна карадирзина хаарш т1еч1аг1дар а, кхиор а ю; берийн бошмашкахь кечам банза долчу берашна ладог1а а, дийца а хааран юьхьанцара шардарш д1адахьар; вовшашца юкъаметтиг д1акхехьа а, йоза-дешар 1аморна а оьшшучу барамехь йолу дешнийн лексически хазна совъякккхар; шайх къамелехь алсам пайда оьцуш йолу дешнийн грамматически форманаш жигара яхар; шуьйра евзаш йолчу къамелан кепех пайда оьцуш предложенеш кхоллар а.\nДешнаш а, предложенера грамматически конструкцеш карайоьрзу берашна къамел дечу муьрехь (гайтаман г1ирсаш т1ехь а, урокехь а, урокал арахьа а ловзарш д1ахьош, стихаш дагахь 1амочу хенахь а, шена гинчух, хезначух лаьцна дуьйцуш\nа, суьрташца болх беш а, упражненеш кхочушъеш а).\nАбатал хьалхарчу муьрана юьхьанцарчу школашкахь 1-чу классехъ билгалдо 20-25 сахьт, дешархойн кечаме хьожжий. Йоза-дешар 1аморо шена чулоцу:\n-дешан аьзнийн х1оттам а, цуьнан маь1на а, мукъа а, мукъаза а аьзнаш девзаш хилар, элп, аз къасто хаар, дешнаш, предложенеш йовзар;\n-хаттаран, т1едожаран предложенех пайда эцарца диалог д1аяхьа хаар;\n-схьааьллачун чулацамах кхеташ а, хаттарш даларца юхасхьадийца а, доцца сюжетни суьртийн чулацам т1ехь дийцар-жоьпаш дала хаар;\n-юьхьанцара йоза-дешаран хаарш.\nЙоза-дешар 1аморна кечамбеш аналитико-синтетически болх вовшахтуху: предложенеш дешнашка а, дешнаш дакъошка а, дакъош аьзнашка а доькъуш; аьзнех дешдакъош а, дешдакъойх дешнаш, дешнех предложенеш а кхуллуш.\nЙоза-дешар карадерзочу хенахь барта къамел кхиоран болх а бу д1абахьа безаш, нохчийн маттахь яздан а, еша а хааран юьхьанцара бух а кхуллуш.\nЙоза-дешар 1аморан муьрехь берашна йовзуьйту аз-элп ц1е йолу кеп, ткъа иза кхочушдо оза т1ера элпа т1е вигарца.\nАбатан муьрехь бераша уьйр тосу къамелан аьзнашций, уьш элпашца гойтуш йолчу билгалонашций. Цара 1амадо элпеххий, дешдакъойххий дешнаш х1итто а, уьш д1адеша а. Цуьнца цхьаьна бераша 1амадо дешаран урокехь 1амийнчу рог1ехь, элпийн меженаш а, элпаш а яздан, вуьшта аьлча йоза карадерзадо. Аз а, элп къастош болу белхаш биллина вовшахтоха беза (хезаш язъен диктанташ).\nАбатал т1аьхьара мур лексико-грамматически балхана лерина хуьлу. Цуьнан 1алашо дешархойн къамел кхиор ю. Боккха тидам т1ебохуьйту элпаш нийсаяздарна -каллиграфина. Меттан аьзнаш, дешнаш, синтаксически конструкцеш йовзарца цхьаьна, къамел даран тайпанаш а карадоьрзу царна (алар, ладог1ар, ешар, йоза).\nБарта а, йозанан а къамел кхиоро х1окху муьрехь берийн кху тайпана карадерзораш хила дезар шена чулоцу:\n-аьзнаш, аьзнийн цхьаьнакхетарш , дешдакъош ала а, буьйцучу нохчийн маттах кхеташ а хилар;\n-йоза-дешар 1амочу хенахь диалог д1аяхьа хууш хилар; - кхеташ, шера, къастош еша хууш хилар; -каллиграфин лехамашна жоп луш, орфографин, пунктуацин бакъонаш ларъеш, йозанан 1аморан а, талламан а декъера белхаш нийса кхочушбан хууш хилар;\nчу\tклассехь а гонахарчу дахарх лаьцна долу хаарш к1аргдаран, кхетош-кхиоран а, юкъара кхетам баларан а болх кхид1а а д1ахьо; 1-чу классехь санна йоккха меттиг д1алоцу барта къамел кхиоро. Билгалйоллу меттиг д1алаца еза цкъа хьалха орфографически, къамелан кечам бина д1ахьош болчу кхоллараллин белхаша. Билгалйинчу кепехь я юьхь йолорца диалог д1аяхьа карадерзор а кхид1а а д1ахьо, къастош ешар шардар а, нийсаяздар а кхид1а к1аргдо. Барта а, йозанан а къамел кхиор цхьана лексико- грамматически а, кхетош-кхиоран а, цхьана темина леринчу коьчал т1ехь д1ахьо.\nчу\tклассехь кхул хьалхарчу классашкахь барта а, йозанан а къамел кхиоран декъехь карадерзийна хаарш шордеш, к1аргдеш болх кхид1а а д1ахьо. Берийн тидам къамелехь хандешнех, билгалдешнех, лач дожаршкахь ц1ердешнех пайдаэцарна т1е берзабо. 3-чу классехь меттан лингвистически, культурни кхетамашна т1еберзабо. 1амийнчу материала т1ехь юкъара маь1на до: ц1ердашах, билгалдашах, ц1ерметдашах, хандашах, дешт1аьхьенах юкъара кхетам ло. Оьрсийн маттахь род ю, хандешнаш яххьашца а хийцало. Вайн маттахь ц1ердешнийн кхо класс ю (божарийн, зударийн, кхийолу). Церан предлогаш ю, вайн - дешт1аьхьенаш. Х1ара а, меттан кхин а башхаллаш тидаме эца езар ю. Нийсаяздаран бакъонийн а, царах нийса пайда эцаран буха т1ехь кхоллало дешархочун йозанан, шех нийса олуш долу къамел. Цу декъехь алсам тидам т1ебохуьйту 1аморан сочиненешна а (ши х1ума юстарца йовзийтар, суртх1отторан кепехь дийцар), 1аморан декъера изложенешна а.\nчу\tклассехь а, кхул хьалха йолчу классехь санна, коьрта 1алашо дешархойн барта а, йозанан къамел кхиор ю, гонахарчу дахарх болу хаамаш шорбеш, ши мотт (оьрсийн, нохчийн) анализ, синтез ян хаарца а, бустуш талларца а доьзна долу дешархойн лингвистически хаарш к1арг а деш. Кху кепара сочиненеш язъян хаар а карадерзон там болуш ду ( ойлаяран кеп шеца йолу дийцар, ши х1ума вовшашца юстуш язъен сочинени, суртх1отторан кеп шеца йолу сочинени-дийцар).\nКомплексно къамел кхиоро шена чулоцу:\n-школехь а, школал арахьарчу дахарехь а т1екареш д1акхехьа оьшучу барамехь ладог1а а, къамел дан а, еша а, яздан а карадирзина хилар;\n-юьхьанцара школа чекхъяьккхича кхид1а а деша таро лучу кепара а, вовшашка парг1ат бистхила аьтто беш а болу дешнийн барам дешархочун хазнехь хилар;\n-къамелан диалогически кеп практически карайирзина хилар (къамел дар, къамелаца къовсам д1абахьар); дешар т1ехь а, юкъарчу декъехь къамелехь оьздангалла ларъян хаар: салам- маршалла хаттар, 1одикаяр, баркалла алар, дехар дар;\n-монологически къамелан т1еххулара форманаш карайирзина хилар: бинчу балхах лаьцна барта жам1 дар, цхьана билггалчу теманах лаьцна шена хетарг алар, планан а, хаттарийн буха т1ехь шен тексташ кхоллар;\n-дешархойн къамел дан хааран хьуьнарш кхиор, шен маттахь вистхила а, вовшашца къамеле вала а хаар, кхид1а деша хьуьнар хилар;\n-нохчийн мотт дуьнене болу хьежам совбаккхарехь а, кхечу культурашца з1е тасаран оьшуш болу г1ирс хилла д1ах1отта безаш хиларх кхетар.\nБарта къамел кхиъна а, ешар карадирзина хиларал сов, дешархойн йозанан къамел, цуьнан хат1 карадерзоран хаарш а хила деза.\nЮьхьанцарчу классашкахь йоза яздан 1аморан декхар дешархошкахь х1ара карадерзораш, шардарш кхиор ду:\n- нохчийн дешнаш, дешнийн цхьаьнакхетарш, предложенеш, яккхий йоцу йозаелла тексташ т1ера нийса схьаязъян хаар;\n-ладог1арца орфографически а, пунктуационни а бакъонаш ларъярца текст нийса д1аязъян хаар;\n-шен дозаделла йозанан къамел кхиъна хилар (хаттаршна жоьпаш дала, 1аморан изложенеш а, сочиненеш язъян хаар).\nЙозанан белхаш кхочушбеш тидаме эца деза иштта х1ора беран каллиграфически кхачамбацарш а: элпан д1асатаь1на хилар, цуьнан лекхалла а, шоралла а, сизал арадалар, элпан сурт талхийна хилар и д1. кх. а. Цу 1алашонца тетрадаш т1ехь элпийн хила ма-еззара йолу кепаш яла еза, церан вукху элпашца хоттадалар муха хила деза а гойтуш (1-чу классехь х1ора дешархочун тетрадаш т1ехь, 2-4 классашкахь- хаьржина).\nЦ1енаяздаран урокашкахь кхочушбечу белхан барам 1-чу классехь 1 мог1анал лахара хила ца беза, 2-чу классехь- 3 мог1анал, 3-4 классашкахь- 3мог1анал.\nЙоза яздан 1аморан г1уллакх чекхдолу дозуш долу къамел кхиоран хаарш, шардарш карадирзинчул т1аьхьа. Йозанан къамел кхиор 1-чу классехь дуьйна хаддаза д1адахьа деза тайп- тайпана кечамбаран упражненеш кхочушъярца. И упражненеш т1ехьажийна хила еза предложенеш нийса х1итто а, билггала, оьшшуш долу дешнаш далорца шен ойланаш йоцца, кхеташ а, царна юкъара бахьанин а, т1аьхьалонан уьйрийн кхетам луш, яло хаарна а.\nТалламан диктантийн, 1аморан изложенийн, сочиненийн дешнийн барам 1-4 классашкахь школан тайпане хьаьжжина, хийцалуш хила беза, амма юккъерчу хьесапехь иштта хила тарло:\n1аморан а, талламан йозанан белхашна (хаттаршна жоьпаш, изложени, сочинени, диктант и д1. кх. а.) билгалдо к1ирнах 1 сахьт. И сахьт нохчийн маттана (грамматика, ешар) леринчу сахьташна юккъера схьаоьцуш ду. Изложенеш а, сочиненеш а 1аморан кепара хила еза. Бакъду, 4 классехь 1 талламан изложени язйойту. Изложенийн, сочиненийн тематика еххачу хенахь йовзийтинчу лексически темица йог1уш хила еза.\nНохчийн мотт 1аморехь кхиамаш хир бу, нагахь санна оьрсийн маттахь дешархоша карадерзийнчу хааршна т1етевжаш 1амош белахь. Масала, цхьатерачу грамматико- орфографически хиламех пайдаэцарца (аз, элп, мукъа, мукъаза аз боху кхетамаш; доккха элп; дош сехьадаккхар; предложених, дешдекъах, дашах болу кхетамаш и д1. кх. а.). Цара г1о дийр ду кхиамца материал караерзорехь а.\n4 класс чекхйоккхуш дешархочунна нохчийн мотт тоъъал 1емина хила беза, кхид1а а деша аьтто бечу а, берийн вовшашца йолу юкъаметтигаш д1акхехьа таро лучу а барамехь.\nТематически планашкахь нохчийн мотт кхаа декъехь балийна бу: хьалхарчу декъехь теоретически хаамашца йозаелла теманаш а, ситуацеш а ю; шолг1ачу декъехь хьалхарчу пунктехь билгалйинчу темица йозаелла маттах лаьцна коьчал ю; кхоалг1ачу декъехь дешархочо кхочушден г1уллакхаш ду довзуьйтуш.\nСистематически курс (практически караерзор) Кечамбаран мур (барта)\n1. Коммуникативни г1уллакхаш кхиорца доьзна хаарш карадерзорна коьчал\nВовшашца йолу юкъаметтигаш д1акхехьаран теманаш, хьелаш. Алсам пайда оьцу тема-доьзал, 1ер-дахар, дешаран, дешархочун, хьехархочун юкъаметтигаш. Х1ора муьрана тема\nбилгалйо гонахарчу дахарна юкъара хиламаш билгалбахархьама. И бахьана долуш кхоллаяла тарло текст 1амочу маттехь. Бакъду, кхоллалучу хьелашка хьаьжжина теманаш кегийчу теманашка екъаяла а тарло, уьш а х1ора муьрехь шайн башхаллаш йолуш хир ю. Масала, юьхьанца алсам пайда оьцург ловзаран кепара тема елахь, мотт караберзарца доьзна и теманаш дешаран, х1ума довзаран декъаца а йоьзна хир ю т1аьхьа.\nМеттан материал, теманашца а, хьелашца йозаелларш, меттан т1ег1анашца билгалйина ю: лексика, фонетика, грамматика.\nЛексически цхьааллаш караерзор шен-шен муьрехь д1ахьо, 1амош йолчу темига а, хьелашка а хьаьжжина.\nФонетика йовзийтар алсам шайх пайда оьцучу къамелан аьзнаш довзийтарца а, царах дешдакъош а, дешнаш а кхолларца гайтина. Нийсаяздаран пропедевтически курс ялийна йоза- дешар 1аморан декъехь. Цул т1аьхьа и курс систематически хуьлий д1ах1утту.\nГрамматика йовзийтина типовой шайх олучу конструкцешца а (къамелан кепаш), царна беллачу кхетамашца а: дешархошна карайирзина хила еза грамматически кепаш.\nХ1ума довзаран а, 1ер-дахаран а, ловзаран а кепара дешар 1аморан тексташ. Исбаьхьаллин тексташ (стихаш, туьйранаш, дийцарш) 1амийнчу темица а, хьелашца а йозаелла йолу.\nКультура кхиоран декъехула йолу коьчал:\n-ц1е, ден ц1е;\n-нохчийн а, т1еэцна а ц1ерш;\n- тайп-тайпанчу къаьмнийн ловзарш.\nКоммуникативни г1уллакхаш кхиорца доьзна хаарш карадерзорна коьчал\nВовшашца йолу юкъаметтигаш д1акхехьаран теманаш: доьзал, 1ер-дахар, 1илманан (берана самукъане а, пайден а хир йолчу кепара), ловзаран.\nТеманаш: Школа. Доьзал. 1алам (ораматаш, дийнаташ). Стоьмаш, хасстоьмаш. Деза денош. Вина (йина) де (сан, сан гергарчеран, доттаг1ийн). Даймохк. Г1ала. Юрт. Вайн Республика, вайн мохк.\nМаттаца доьзна хаарш кхиоран коьчал.\nЛексика: дош, цуьнан маь1на. 1амош йолчу теманашца дозаделла дешнаш карладахар а, жигарадахар а.\nФонетика а, орфоэпи а: аз хазарца къастор, мукъанаш, мукъазнаш, къоранаш, зевненаш нийса алар а, яздар а. Т1еэцначу дешнашкахь бен ца лела элпаш билгалдар.\nГрамматика: дожарийн маь1на; къамелан дакъош; предложенеш: цхьанах1оттаман, шинах1оттаман (кху кепара: ц1ердош +билгалдош+ хандош); диалогически цхьааллаш: хаам -хаттар - ж оп.\nТекстаца йозаелла коьчал\n1аморан тексташ 1ер-дахаран кепара. 1амош йолчу теманашца йог1у дешаран, х1ума довзаран тексташ. 1амош йолчу теманашца йог1у дийцаран кепара исбахьаллин тексташ (стихаш, туьйранаш, дийцарш).\n4. Культура кхиоран декъехула йолу коьчал:\nх1ума юуш лело деза г1иллакх;\nчохь, арахь лело деза г1иллакх;\nц1ахь кхобу дийнаташ (тайп-тайпанчу къаьмнийн);\nц1ахь кхобучу хьайбанашна а, дийнаташна а техкина ц1ерш.\nБарта а, йозанан а къамел кхиор. Абатал т1аьхьара мур\nВовшашца йолу юкъаметтигаш д1акхехьаран теманаш: ловзаран, 1ер-дахаран, дешаран.\nТеманаш: Ц1а. Доьзал. Вовшийн довзар. Школа: урок, перемена, каникулаш. Адам а, могушалла а. Дийнан хан, шеран хан, беттийн ц1ерш. Туьканахь, школан буфетехь, нохчийн къоман даарш. Транспорт. Туька: эцар, мах д1абалар. Хьуна хазахетарг.\nМаттаца доьзна хаарш кхиорна лерина коьчал.\n1амочу темица доьзна долу дешнаш карладахар а, жигарадахар а. Т1еэцначу дешнашкахь бен ца лела аьзнаш: ф, ы, ё, щ.\nГрамматика: х1окху дешнашца йолу (мегар ду, мегар дац) предложенеш, цхьанатайпанарчу меженашца йолу предложенеш. Диалогически цхьааллаш: хаам-хаттар-хаам, хаттар-жоп-хаттар.\nДилогически кепара х1ума довзийтарх лаьцна йолу 1аморан тексташ, 1амочу темица дог1учу туьйранашна а, берийн произведенешна т1ера а дакъош.\n-типологически гергара долу нохчийн, оьрсийн туьйранаш;\n- вайн къоман сувенираш;\n-Россин къаьмнийн деза денош;\n-нохчийн къоман даарш;\n-Россин халкъийн г1иллакхаш а, ламасташ а.\nКомплексно къамел кхиор. Грамматикин а, орфографин а пропедевтически курс.\nВовшашца йолу юкъаметтигаш д1акхехьаран теманаш: 1ер- дахаран, дешаран, 1илманан-х1ума довзийтаран, социальни.\nТеманаш: шеран хенаш (аьхке, гуьйре, 1а, б1аьсте). Нохчийн поэташ а яздархой, дукхаеза книга, халкъан туьйранаш. Космонавтика. Культурехь, 1илманехь, техникехь баьхна кхиамаш. Толаман де.\n1-3-чуй классашкахь фонетикехула, морфологехула, грамматикехула карадерзийна хаарш, шардарш жигарадахар. Синонимех, антонимех болу кхетам. Къамелан дакъош: ц1ердешнийн легарш; хандешан билгалза кеп, хенаш; билгалдешнийн дожар; яххьийн ц1ерметдешнаш, куцдешнаш, масаллин, рог1аллин терахьдешнаш. Предложенин цхьанатайпанара меженаш. Чолхе предложени (ткъа, амма, делахь а) хуттургашца.\nГрафика: элпийн ц1ерш, доккха элп адамийн, г1аланийн ц1ерашкахь. Орфографи. Пунктуаци. Къамел кхиор: диалогехь дакъалаца а, доцца монологически аларш а, чолхе йоцу йозанан тексташ а х1итто а, орфографически, пунктуационни а бакъонаш ларъеш яздан а хаар. Юьхьанцарчу школехь дешна волуш кхид1а а деша кийча волуш кхиийна хилар.\n-нохчийн ц1ерш, фамилеш;\n-нохчийн къоман ловзарш а, ловзоргаш а;\n-нохчийн берийн эшарш;\n-нохчийн халкъан деза денош, ламасташ, г1иллакхаш;\n-нохчийн къоман даарш.\nЯкубова Зульфия Темировна\nНомер материала: ДA-023059\nПрезентация для классного часа или окружающего мира "Цветы вокруг нас"\nМастер-класс. Синтетическая технология работы над текстом.\nКонспект урока по окружающему миру на тему "Лекарственные растения"\nРабочая програма курса "Математический калейдоскоп. 2 касс"\nИнтегрированный урок русского языка по теме ""«8-е Марта - праздник мам. Склонение имен существительных 1-го склонения единственного числа».


Кхаа доьза вайъинчу нохчочун гΙуллакхаш цхьаьнатоьхна листина Еврокхело. Хьалхарниг Шелан къоштарчу Мескар-Эвлара Касумов Ιабдулла ву. Сатоссуш чулилхинчу оьрсийн эскархоша, шен цΙера, коьртах мΙаьжиг а йоьллина, етташ, араваьккхина, дΙавигина Ιабдулла 2002-чу шеран гурахь. Жима стаг кхин юха ца веана.\nШолгΙаниг, Кудаев Мохьмад, 2004-чу шарахь Соьлжа-ГΙалара, шен чуьра, дΙавигинарш, гергарчарна хетарехь, Ямадаев Сулимас куьйгалла деш хиллачу «Малхбале» батальонера нах хилла. И цара Ведана шаьш куп тоьхначу метте дΙавигинийла а хиина цΙерачарна. Иштта дΙавиггарх вайна Кудаев.\nКхоалгΙаниг, Герасиев Валид, 2000 шеран Ιай лаьцна. Лаццале де хьалха, хьуьнха дечиге вахханчохь бомбанийн кхиссаршна кΙел а нисвелла, лазийна иза. Оцу бахьанийца, шен цΙа ца кхачалуш, ша дечигехь хиллачу луларчу юьртахь буьйса яккха сецна хилла Валид. Амма дΙа а вигина, хΙаллаквина шолгΙачу Ιуьйранна «зачистке» баьхкинчу оьрсаша.\nЕврокхело бина сацам иштта бу: Оьрсийчоьно талхийна Европин конвенцин шолгΙа артикл – адаман даха бакъо, кхоччуш ца бина пачхьалкхерчу Ιедало и кхо стаг верца доьзна талламаш, низамца а доцуш лаьцна кхуьй а.\nКасумовн, Кудаевн, Герасиевн доьзалшна а, уллерчу гергарчарна а кхело Оьрсийчоь декхаре йина ши бΙе ткъе ши эзар евро охьадилла.\nТΙаьххьарчу пхи-ялх шера чохь Европин кхело листинчу нохчий оьрсаша байъарца доьзна Оьрсийчоьнна диттинчу гΙуданийн барам ши миллион евроне кхоччуш бу.\nТкъа кхелехь толлуш а, листа кечдеш а а ду кхин а дуккха а девнаш. Цунах лаьцна дийцира Маршо Радиона Голландехь куп тоьхначу Оьрсийчухула йолу низаман инициатива цΙе йолчу юкъарлонан экперта Весселинк Эгберта. Иза а, цуьнан хьукмат а дукха хан ю Ιедало бакъонаш талхийначу Оьрсийчоьн бахархошна юридикан гΙо латтош Ιен.\n«I00 сов гΙуллакх ду тхоьгахь хΙокху сохьта. Оцу I00 сов гΙуллакхехь оха толам баьккхина. И нах тхоьга схьабахкар бахьана ду царна оьрсашлахь нийсо карош цахилар. Церан дегнаш чу паргΙато юссу, и гΙуллакхаш адамийн бакъонаш ларъечу хьукмате дΙа а кхачийна, цигахь шайна нийсо карийча. Цхьадика, оцу кхелехь царна, коьртачу декъанна, иза кара а йо.»\nЕвропин Страсбургерчу кхело, шен хенан таронашка хьаьжжина, юкъара схьаэцча, кхоъ-диъ дов толлу баттахь. Гуш ма-хиллара, Весселинка тоьшалла а деш, цигахь хΙинца а рогΙехь лаьтта деккъа Нохчийчуьрчу бахархойн I00 сов долу арз талла Еврокхелана оьшу массийтта шо.\nИштта алссам ахча охьатаса дезар ду шен куьйга кΙелхьарчу нохчийн халкъана дуста ца даллал дукха зенаш динчу Оьрсийчоьн. Ткъа ахчано восах цΙандийр ду олийла а дац тΙерачу дех, я вешех-йишех къастийначу нехан дегнаш.


Керла Iедал кхоьллина Оьрсийчохь\nОьрсийчоь -- Президента Путин Владимира дIаяьхьира керлачу министрийн кабинетан хьалхара кхеташо, Москох, 21Стиг2012\nМинистрийн кабинетан кепах а, цуьнан хIоттамах а лаьцна указаш арадхецна Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира. Уьш цо дIадийшира оршотан дийнахь хиллачу керлачу Iедалан хьалхарчу кхеташонехь.\n- Дерриг а указаш тIе куьг таIийна ду. Вай барт бина ма-хиллара, дерриг а дийцина чекхдаьккхина ду хIора кандидатаца, - элира Путин Владмира Оьрсийчоьнан премьер-министре Медведев Дмитрийга керлачу Iедалан хьлхара кхеташо дIахьуш. Керла кхоьллинчу министрийн кабинетан коьртачу декхарх лаьцна а элира цо.\nПутин Владмир: Дуьненан экономикан хьал кхеташ дац. Билгалдаьлла доцу хьал хIоттарш дукха ду. Цу хьелашкахь дезар ду шу кхочуш ян Оьрсийчоь кхиаран программа.\nМинистрийн кабинетан хIоттаманна тIе къаьсттина тидам бахийтирна Оьрсийчоьнан президентана баркалла а аьлла, Медведевс билгалдаьккхира, Iедалан деа декъан кхо дакъа керлачу нахах лаьтташ хилар. Уьш керла нах бу, дуьххьара министрийн кабинетехь болх беш болу бохуш, вара иза.\nКерлачу Оьрсийчоьнан Iедалехь вице-премьераш бисина Сурков Владислав (иза куьйгалхо хIоттийна Iедалан аппаратан), Шувалов Игорь (иза ша цхьаъ бен вац керлачу Iедалехь хьлхара вице-премьер), Козак Дмитрий, Хлопонин Александр ткъа иштта Рогозин Дмитрий.\nИштта вице-премьер хIоттийна Оьрсийчоьнан президентан гIоьнча хилла волу Дворкович Аркадий. Социалан хаттаршкахула йолчу вице-премьеран дарж делла Москох мэрехь болх беш хиллачу Голодец Ольгина а.\nФинансийн министран даржехь висина Силуанов Антон. Коновалов Александр висина юстицин министран даржехь. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллан хьалха санна куьйгалла дийра ду Лавров Сергейс. ТIеман министр висина Сердюков Анатолий.\nФинансийн министран когаметта хилла Новак Александр энергетикан министр хIоттийна. Ткъа могашаллан а, социалан кхиаран а министран когаметта хилла волчу Топилин Максима куьйгалла дийра ду къинхьегаман а, социлан тергонан а министраллана. Могшаллан министр хIоттийна Скворцова Вероника.\nЭкономика кхиоран министраллан коьртехь хиллачу Набиуллина Эльвирин метта хIоттийна Iедалан аппаратан куьйгалхочуьнан когаметта хилла волу Белоусов Андрей.\nМутко Виталий висина спортан министр. Чоьхьарчу гIуллакхийн министр хIоттийна хьалха Москох гIалин чоьхьарчу гIуллакхийн урхаллан куьйгалхо хилла волу Колокольцев Владимир. Хьалха зIенан министр хиллачу Щеголев Игоран метта хIоттийна Никифоров Николай.\nТранспортан министраллан куьйгалхо хир ву Соколов Максим. Иза хьалха Iедалехь йолчу транспортан департаментанна куьйгалла деш вара.\nРегионаш кхиоран министр хIоттийна Говорун Олег. Цулхьалха иза вара Оьрсийчоьнан президентан Юккъерчу федералан гонехь волу векал.\nТрутнев Юрийн метта Iаламан министран дарже хIоттийна Донской Сергей. Ткъа Чувашин куьйгалхо хилла волу Федоров Николай хIоьттина хIинццалц Скрынник Еленас куьйгалла деш хиллачу юьртабахаман министр.\nИндустрин а, йохка-эцаран а министр хIоттийна Мантуров Денис. Дешаран министран Фурсенко Андрейн меттиг дIалаьцна Ливанов Дмитрийс. Иза вара хьалха МИСиС олучу Москох йолчу болатан а, лаламийн а институтан ректор.\nШойгу Сергейн когаметта хиллачу Пучков Владимира шен куьйгалле эцна Оьрцаллин министралла.\nКултуран министр хIоттийна «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин Пачхьалкхан Думехь йолчу фракцин цIарах депутат волу, Москох дуьненан юкъаметтигийн пачхьалкхан институтан профессор волу Мединский Владимир.\nШа куьйгалла дечу министрийн кабинето болх муха бийра бу хьахийра Медведев Дмитрийс, Iедалан кхеташонехь ша вист хуьлуш.\nМедведев Дмитрий: Iедалан сацамех лаьцна йолу проекташ йийцаре яр дIахIотто деза вай, аса гергарчу хенахь вовшахтухур йолчу экспертийн кхеташонехь а, ткъа иштта хIора кху стоьлана гонах хиина Iаш волчу хIора а министран хила езачу юкъараллан кхеташонашкахь а.\nТкъа хIун мах хада бо Медведевс куьйгалла дечу Путина кхоьллинчу Iедалан политикан говзанчаша?\nШевцова Лилия Москох Карнеги центран политолог ю. Баккъалла а болу Iедалан болх дIахьуш верг Медведев хир вац аьлла, хета цунна.\nШевцова Лилия: Путина юха а тIечIагIдина цу Iедалехь Медведев координатор хиларх ша тешаш ца хилар. ХIунда аьлча, техникан премьер цу Iедалехь Медведев хир вац, зеделларг долу Шувалов Игорь хир ву.\nТкъа политологана Белковский Станиславна хетарехь, Путин Владимира кхоьллинарг ахча декъаран Iедал ду.\nБелковский Станислав: ТIейогIучу финансашна урхалла даран Iедал ду иза. Я, вайн оьрсийн къомо ма-аллара, ахча декъаран Iедал. Ахча къезиг хир ду, нагахь мехкадаьттан мах охьа балахь, ткъа иза гергарчу хенахь хила мегаш ду.\nТIаккъа цунна компенсаци йийра ю, цкъа далахь, махкал арахьара иза юхалург а оьцуш, ткъа иштта шуьйра приватизаци а еш, коьртачу декъана эенргетикан комплексехь, шолгIа далахь. Иза бен яц Iедалан идеологи. Ткъа иза хийцалуш яц цуьнан хIоттам мухха а белахь а.\nКритикан хьажар долуш ву керлачу Оьрсийчоьнан министрийн кабинете ИНДЕМ центран куьйгалхо Сатаров Георгий а.\nСатаров Георгий: Жоьпалла долу министрш, жоьпалла долу министраллаш боху кхетам хилар а дац. Жоьпалла долу вице-премьераш олу кхетам хилар а дац вайн. Цундела вайн дац жоьпалла долу Iедал боху кхетам хилар а. Ткъа и эвсаралла йоцу структура хийцина яц.\nТкъа хIун хийцамаш хир бу керла Iедал кхолларца Къилбаседа Кавказах хьакхалуш болу? И хаттар делира Маршо Радионо Къилбаседа Кавказера хьал шен тидамехь латточу политологе Кутаев Руслане.\nКутаев Руслан: Хийцамаш ца хилла. Царна таханлерчу дийнахь цигахь долуш долу сурт мегаш ду. Кхин дика хир ду иза ала меттиг яц. Амма Къилбаседа Кавказехь хийцамаш бан безар бу. Оьрсийн регионашкахь, нагахь санна, нах ара а бевлла, «гуляниш» йо шаьш бохуш далахь, Кавказера къаьмнаш гIоьвттича иштта хир дац. Цигахь цIий Iенар ду. Дала ма Iана дойтийл иза. Амма цу тIе доьдуш ду иза.\nДерриг а тидаме оьцуш аьлча, говзанчашна хетарехь, керла Iедал хIинццалц хилчуьнца дуьстича, хьалха яьккхина гIулч ю иза. Амма генна кхоьвдича, хиллачулла а сов даьлла хIума хир ду аьлла, ца хета царна.


Наркотикашта духьалара къовсам цхьана лоаттабе беза -\nНаркотикашта духьалара къовсам цхьана лоаттабе беза\nГIалгIайчен Мехкадас Келматанаькъан Макшарипа Махьмуд-Iаьлас вIашагIкхетар дIадихьар мехка юкъраболх лелабечарцеи, бусалба Iилма дийшача нахацеи, лорашцеи, наркомания яхача уна духьал къовсам лоаттабеча Iадала а юкъара а цхьанкхетара тоабай викалашцеи. Айдаь даьшха хаттар дар наркотикашта духьал къовсам мишта лоаттабича бакъахьа ба, мишта юхатохаргда къаман низ болашагIдола ноахал хIалакдеш дола из зулам. Цох бола хоам бу ГIалгIайчен керттера кердадарий сайто.\nГIалгIайчен унахцIенон министерства керттера нарколог волча Ваделнаькъан Джамбулата яхачох карарча хана ГIалгIай Мехка наркологе дIаязваь 1,6 эзар саг ва, царех 237 саг диспансерни дарба деш ва, вожаш 1359 саг тIахьожам беча кепе язбаь ба. ДIадахача шера хинначарел сов накортикашка ваьнна 39 саг кхы ва укх шера дIаязваь. ДукхагIбараш 35 шерага кхоачаш бола кагий нах ба.\nЦох керттера кхерам аптечная наркомания яха хIама да. Халача наркотикашка лоралуш дIатIабовла кагий нах, къаьстта героинага. ХIаьта медицински препоратошта хала ца хеташ дIатIехьабовл уж. Молхаш санна лоархI цар уж, цудухьа шоашка хаьттача цох зе даргдоацаш санна а хет царна. Цунца цхьана цар ца а зувш кхы а халагIйолча наркотикашта тIабуг уж цу хIамо, цар сага деш дола зе а толхаеш йола могашал а ца йийцача а доккха зулам да цох хьадоаллар, – аьнна дийцар психиатр-нарколога.\nГIалгIайчен Мехкадас яхачох кхувшбоагIча кагирхошца цу оагIораха беш бола болх кIезига ба. Уголовни гIулакхаш хьаделлаш, уж бехктокхаме озаш, чубехкаш болх лелабой а уж нах хьасовбовлаш мара кIезгалуш бац, латташ дола хьал чоалхане да. БоагIача тайпара болх дIахьош ца хилар да из. Макшарипа Махьмуд-Iаьлас яхачох цу зулама духьал къовсам лоаттабара гIулакх кхоачам болаш бартаца хила деза. Цох хьадоалаш долча зенах дIакхетаве веза саг, ший кертаца уйла а яь кхы дIахо из ца деш зулам цо дутаргдолаш.\nНаркотикашка ваьнна саг хилар вай халкъанга товш, къаман гIулакхашца вIашкадоагIаш хIама дац. Шийна ховше шийна зе дар къа да. Сага ше ший дезал хатарга кхоачабар хьаькъало хьалоацаш хIама дац. Цу наркотикаш мелачо уйла еций-хьогI, бала, гIайгIа, сагото, сийдоадар дирал совгIа ший даьнеи наннеи ше хало ельга? Наркотикаша вийна воай дезалхо хьакхайкаве эхь хета вайна. ХIаьта дезалхочо уйла йой ше венначул тIехьагIа цу халонца баха ший даьшта мел хала хургда? Йиц, даьра, цудухьа да из-м адамал хIалакдеш дола у даржар. Цкъа е шозза хьалаьца саг хьакхайкаве веза мехка хьалхашка хьа а оттаваь. ТIаккха мара хIама хургдац цох. Наркотикаш хIалакваь саг хьахьокхар эхь да, хIаьта уж чу а теха уж яхьаш вар эхь дац дий? Ишта хила йиш яц. Цкъа хьалаьцар вай хьакхайкавой кхыбараш дикагIа лоралургба цу гIулакхах, – аьнна белгалдир Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас.\nВIашагIкхетаре дакъалоацаш хинначаа имамаша яхачох лаьрххIа къахьега деза кагирхошца, уж харцача новкъа баргбоацаш, царна ма хулла бусалба дин хьалхадаккхарца. Нагахьа санна дин кхетам а болаш Даьлах кхераш саг хуле цох наркоман хургвац, цо кхыдола зуламаш а леладергдац.\nСтатистикага хьажача ГIалгIай Мехка школаш цу хIамах цIена я. Амма, студенташта юкъе чIоагIа яьржа я наркотикаш. Цудухьа сога хаьттача кагирхошта бусалба дин кхетам дIабалара гIулакх школал дIахо колледжашка а, институташка а, университеташка а хила деза. Динца кердадаккха йиш я царна къа хургдола гIулакхаш а дегIа зе дергдола хIамаш а, – аьнна дийцар Буро-кIалхарча имама Дудурганаькъан Муссас.\nСурхо тIарча маьждигех цхьаннахьа имамал деш волча Муцольганаькъан Абос яхачох кагирхошта дин а, гIулакх-оамал а хьалходаохаш хьехам лоаттабар чIоагIа лерхIаме хIама да карарча хана. Цо яхачох бусалба дина викалаша цхьоагIо а йолаш болх хьа ца бой цох пайда кIезига баргба.\nКультура цIенош ма дий вай юрташка массанахьа. Цига юртара лерхIам бола боккхий нах а, дийша нах а, имамаш а, туркхаш хьагул а баь дувца деза из гIулакх цу зулама духьала къовсам лоаттабаргахьа барт кхетаргболаш. Iаьдала викалаш а царца цхьана болаш хIара юрташка, шахьарашка вай из болх хьабой цох вайна пайда баргба, – аьнна хьоахадир Сурхо тIарча иимама.\nИмамаш даь къамаьл хьаллоацаш царна цу оагIорахьа гIо-новкъостал дергда аьлар Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас.\nШох масал гу хаха. Шуга ладувгI цар, оаш яхар а ду наха, шуца къамаьлаш а ду. Цудухьа цхьа барт болаш хьадеш долча хIамо геттара боккха пайда лургба вай цхьана къовсам лоаттабеча зулама духьал. Шун болаш бола аьттув мах баь варгвоацаш лакха ба. Дийшача нахага дикагIа ладувгI халкъо. Мадарра аьлча, хIара саг мичахьа вах ма хой вайна, массанахьа хьожаш болх хьабе беза-кх вай, – аьнна белгалдир Мехкадас.\nШий къамаьл чакхдоаллаш дийшача нахага а юкъара болх лелабечарга а дехар деш аьлар Мехкадас юкъарча зулама духьала цхьана къехьегаш хила деза вай аьнна.\nНагахьа санна уж вай дезал маьрша хьалкхер, уж алсамбовлар воашта дезе уж кхебаргахьа къахьегар вай керттера декхар дольга кхетадеш хила деза вай. ТIаккха вай котало йоаккхаргья, вIаший духьал дола цатоамаш а, цатовраш а дIадаргда. Шоана сол дикагIа мах хой из, вай бартаца воай къам хьаметта ца доаладой вай хоаттаме хургда, – аьлар Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас вIашагIкхетар чакхдоалаш.\n← «Россети Северный Кавказ» доставят в Ингушетию силовой трансформатор из Ставрополья для решении проблемы низкого качества электроснабжения в с.п. Троицкое\nЙоазонхочун аргIанара книжка →


www.islamannur.org - ЙИЪ БАКЪО\nتأليف: محمد بن سليمان التميمي\nЯздинарг: Мухьаммад ибн Сулайман ат-Тамими\nترجمة: فاروق بن تربال\nКъинхетамечу а, Къинхетамбечу а АллахIан цIарца!\nКомаьршачу АллахIе доьху ас, сийлахь-йоккхачу Iаьршан Дела волчу, хьан доладар дуьненахь а, иштта эхартахь а.\nМиччахьа велахь а, хьо беркате вар а, шайна делча - шукардечарех вар а, тIе бала-зер деъча - собарехиллачарех вар а, къа латийча - гечдардоьхучарех вар а доьху ас. ХIунда аьлча, боккъалла а, и кхо куц – ирсан хьоста ду.\nХаалахь (хIай, АллахIа Шена муьтIахь хиларан новкъа нисварг) ИбрахIиман дин - Дела цхьаъвар, ахь цхьана АллахIана Iибадатдар дуйла, цIенна Цуьнан дуьхьа лелорца, хьайн дин а цIандеш. Сийлахь-Везачу АллахIа ма-аллара:\n«Ас жинаш а, адамаш а кхоьллина дац, цаьрга Сайна Iибидатдайтаран дуьхьа бен» («аз-Зарийат», 51:56).\nХьуна хиъна даьлча, АллахIа хьо Шена Iибидатдайта кхоьллина хилар, - хаалахь, Iибадатах Iибадат олуш цахилар, Дела цхьаъвеш и дина хилча а бен, ламаз карахь а доцуш динчу ламазах ламаз олуш ма ца хиллара. Нагахь Iибадатна юкъа ширк (АллахIаца накъостий нисбар) дагIахь, - духуш ду иза, ламаз карара долу бахьана даьлча, ламаз карахь хуьлуш ма ца хиллара.\nХьуна хиъна даьлча, ширко Iибадат дохош хилар, нагахь и цуьнах дIаэлахь, Iамалш йохош хилар а, и динарг даиманна а жоьжагIатехь хирболучарех хилар а - тIаккха хьуна билгалдолу, хьайна тIехь долу уггаре а доккха декхар ширк довзар хилар. АллахIа оцу (лоцуш йолчу) бойнах ларван герга ду хьо, шен цIе «АллахIаца ширкдар» аьлла йолчу, Сийлахь-Везачу АллахIа шен хьокъехь аьлла йолчу:\n«Боккъалла а, АллахIа геч ца до Шеца накъостий нисбарна [ширкдарна]. Дисинчу дерриге а [я цул а лахарчу] къиношна гечдо Цо, Шена лиъначунна» («ан-Нисаъ», 4:116).\nЦундела, ширках ларвалархьама йиъ бакъо йовза еза хьуна, Сийлахь-Везачу АллахIа Шен Жайнахь (Къуръан чохь) хьахийна йолу:\nХьуна хаа деза, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шайна дуьхьал тIемаш дина болу керстанаш - массо а хIума кхуллуш верг, дуьненна тIехь массо а хIуманна Iуналла деш верг (рицкъа луш верг, денбеш верг, Iожалла луш верг) Сийлахь-Веза АллахI хиларна къера хилла хилар а, цара и тIелоцуш хилла хилар а. Амма и дерриге доллушехь а, Ислам-динна чу ца балийна Цо уьш. Цуьнан тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«Ала [хIай, Мухьаммад]: «Мила ву шуна стигалара а, лаьттара а рицкъа луш верг? Мила ву хазар а, гар а шен карахь дерг? Мила ву еллачух дийнаниг йолуьйтуш верг а, дийначух елларг йолуьйтуш верг а? Мила ву [дерриге а] гIуллакхаш лелош верг а? Цара эр ду: «АллахI ву!». Ала [хIай, Мухьаммад]: «Делах ца кхоьру, ткъа, шу?» («Юнус», 10:31).\nЦара (мушрикаша) олу: «Оха цаьрга я кхойкхуш а дац, я доIа деш а дац - цаьрга тхаьш АллахIана гергакхачадайтархьама а бен, Цунна хьалха тхайна шапаIатдайтархьама а бен».\nАллахIана гергакхачабайтаран Iалашонца цара доIанаш даран тоьшалла Сийлахь-Везачу АллахIа аьлларг ду:\n«Ткъа Цуьнан метта кхинаш доладийраш а, гIоьнчий а лаьцначара [олу]: «Оха царна Iибадат ца до, цаьрга тхаьш ницкъ ма-кхоччу АллахIана гергадигийтархьама а бен». АллахIа кхел йийр ю царна юкъахь, церан [ойланаш] екъаеллачунна тIехь. Боккъалла а, АллахIа нийсачу новкъа ца нисво харцлуьйриг, цатешарг» («аз-Зумар», 39:3).\nШапаIатдайтаран Iалашонца цара (мушрикаша) кхайкхина хиларан тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«АллахIана дан дезачу меттана Iибадатдо цара [мушрикаша], шайна дан цхьа а зен а, шайна бан цхьа а пайда а боцучарна. Цара олу: «ХIорш тхан шапаIатхой бу АллахIана гергахь» («Юнус», 10:18).\nТкъа шапаIат – шина тайпана ду: «хир дац» аьлла, дацаре дина шапаIат а ду, «хир ду» аьлла, билгалдаьккхина шапаIат а ду.\nХирдоцу шапаIат - АллахI воцучуьнгара доьхуш дерг ду, и дан цхьана АллахIан а бен ницкъ боцуш долу. Цуьнан тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«ХIай‚ имандиллинарш! Харжъе [я сагIа ло] Оха шайна деллачу рицкъанах‚ [къематан] де тIекхачале, шена чохь хиндоцу я махлелор а, я доттагIалла а‚ я вовшашна гIодаккхар [шапаIат, тIехIиттар] а. Керстанаш – зуламхой бу» («ал-Бакъара», 2:254).\n«Хир ду» аьлла, билгалдаьккхина шапаIат - АллахIе доьхуш дег ду. Иштта и шапаIат ден верг - АллахIа шен сий а дина, шапаIатдан шена бакъо елларг хир ву. Ткъа шапаIат – АллахI шайн къамелашна а, Iамалшна а резахиллачарна дийр долуш ду. Оцу тIе АллахIа пурба деллачул тIаьхьа а бен дан йиш йолуш а хир дац и. Оцу хьокъехь Сийлахь-Везачо аьлла:\n«Мила ву, ткъа, Цунна хьалха гIодаккха [шапаIатдан] гIертан верг, Цуьнан пурба а доцуш?» («ал-Бакъара», 2:255).\nБоккъалла а, пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тайп-тайпанарчу деланашна Iибадатдеш хиллачу нахана юкъахь ваьлла ву. Царна юкъахь маликашна Iибадатдеш берш а хилла. Царна юкъахь пайхамаршна а, иштта дикачу нахана а Iибадатдеш берш а хилла. Царна юкъахь дитташна а, тIулгашна а Iибадатдеш берш а хилла. Царна юкъахь малхана а, баттана а Iибадатдеш берш а хилла. ХIетте а АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIомбина цаьрца, уьш къеста а ца беш. Цуьнан тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«[ХIай, имандиллинарш!] ТIомбе цаьрца [мушрикашца] - питана дIадаллалц а, дин [Iибадат] дерриге а цхьана АллахIан дуьхьа лелош хиллалц а» («ал-Анфал», 8:39).\nМалхана а, баттана а Iибадатдеш (мушрикаш хилла хиларан) тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«Цуьнан [АллахIан] билгалонех ду - буьйса а, де а, малх а, бутт а. Сужуд ма делаш я малхана а, я баттана а, ткъа сужуд делаш АллахIана, и [дерриге а] кхоьллина волчу, нагахь шаьш Цунна Iибадатдеш делахь» («Фуссилат», 41:37).\nМаликашна Iибидатдеш (мушрикаш хилла хиларан) тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«Иштта шуьга омрадан а яц цуьнан [пайхамаран] бакъо: маликаш а, пайхамарш а, шайн деланаш а бай, лаца [аьлла]» («Али Iимран», 3:80).\nПайхамаршна Iибидатдеш (мушрикаш хилла хиларан) тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«ХIан, АллахIа элира: «ХIай, Марьяман кIант Iиса! Нахе аьллий ахь: «АллахIаца нис а дай, сой [хьой], сан [хьан] наний – ший а дела ву алий, тIелаца?». Цо [Iиса-пайхамара] элира: «ТIехцIена ву Хьо! Ас муха эр ду сайн бакъо йоцург? Ас ишттаниг аьлла хиллехьара, Хьуна хууш хир ма дара и. Хьуна хууш ду сох дерг, ткъа суна ца хаьа Хьох дерг. Боккъалла а, къайлахдерг хуушверг ву хьо» («ал-МаидахI», 5:116).\nДикачу нахана Iибидатдеш (мушрикаш хилла хиларан) тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«Цара [мушрикаша] шайга кхойкхуш берш шаьш а бу шайн Дална герга кхачош долу некъаш лоьхуш, кхечарел а хьалхе яккха а гIерташ. Цуьнан къинхетаме сатуьйсуш бу уьш. Цуьнан Iазапах кхоьруш а бу уьш» («ал-Исраъ», 17:57).\nДитташна а, тIулгашна а Iибадатдеш (мушрикаш хилла хиларан) тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«Ца гина шуна ал-Лат а, ал-Iузза а, кхин а и кхоалгIа - ал-Манат а?!» («ан-Нажм», 53:19-20).\nАбу Вакъид ал-Лайсис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина хьадис а ду:\n«Пайхамарца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна Хьунайне даха арадевллера тхо. Тхо бусалба дине даьхкина дукха хан а яцара. Ткъа мушрик-нехан цхьа дитт дара цигахь, шена уллехь уьш гуллуш. Цунна тIе шайн герзаш а ухкура цара. «Зат АнватI» олура цуьнах. Оцу диттана тхо тIех довлучу хенахь, оха элира: «ХIай, АллахIан элча, тхуна а дехьа «Зат Анват», цераниг санна долу». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира тхуна:\n«АллахI Воккха ву! Уьш дерриге а дIадахана вон Iадаташ ду. Ас дуй буу сайн са Шен карахь долучух! Аш дийхи соьга Бану Исраилаша Муса [пайхамаре] дехннарг:\n«Дела вехьа тхуна а, цераниг санна волу». Цо [Муса-пайхамара] элира: «Боккъалла а, жехIала нах ду шу» («ал-АIраф», 7:138).\nБоккъалла а, шайл хьалха хиллачеран Iадаташна тIаьхьадозур ду шу»».\nБоккъалла а, вайн заманчуьра мушрикаша деш долу ширк кхин а доккха а, чIогIа а ду хьалха хиллачу мушрикаша динчу ширкал а, хIунда аьлча хьалха хиллачу мушрикаша АллахIаца накъостий нисбеш хилла шаьш аьттонехь а, паргIатонехь а болчу хенахь. Амма шаьш бохамехь а, халонехь а болчу хенахь цIенна цхьана АллахIе боьрзура уьш. Ткъа вайн заманчуьра мушрикех дерг аьлча, цара даиманна а нисбо АллахIаца накъостий - аьттонехь а, иштта халонехь а. Цуьнан тоьшалла Сийлахь-Везачо аьлларг ду:\n«Шаьш хIордкеманна тIе хевшича - АллахIе кхойкху цара, Цунна хьалха цIенна шайн дин цIан а дой. Ткъа Цо шаьш, кIелхьара а даьхна, лаьтта тIе даьхча - оцу сохьта Делаца накъостий бан [ширкдан] буьйлало уьш» («ал-Iанкабут», 29:65).\nЦундела, доIадеш верг – Iибадатдеш ву. Цуьнан тоьшалла Сийлахь-Везачу АллахIан дешнаш ду:\n«Мила ву, ткъа, тIехдоккхачу тиларехь верг, АллахI воцучаьрга кхойкхучарел а, къематде даллалц шайна жоп лун боцчу, цара шайга кхойкхий хууш а боцчу?» («ал-Ахькъаф», 46:5).\nАллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда вайн пайхамарна а, цуьнан гергарчарна а, цуьнан массо асхьабашна а.


Мултимедиа, Мангал-бутт 20, 2019\nЕари-де 20 Мангал-бутт 2019\n"Террорхо" ву аьлла нохчийн муфтийс Францин президент\nРостовхь лаьцна шиъ Нохчийчу дIавигина. Шина баттана чохь вуьтур ву и шиъ кхелан сацамца\nХlей, со ца кхийтирб и "Пранцера" хьехархо вийнарг нохчийн кlант вари? Твиттер тlехь @altchetchene аьлла цlе гинера суна цуьн\nИ путки лай ву, цуо хуъъу дуьйцар ду, шен эланаш путки рамзесси резава. Царна ц1ен бусулб дин лелош вег ца веза йа шай режиман доьхьал волу кхи д1а болу нах ца беза. И нах ДЕЛА мостаг1и бу. И ня1алт царна шайна хуьлуш ду.\nПайхамарна ехкина карикатураш гайтарна Францехь хьехархо вер муха туьду аш?\nДоккха зулам ду иза 69 %\nЦа вийнехь дика дара 23 %\nСуна бен-башха дац 8 %


Автоматашца нах тIе а хIитттина дов хаьттина Хазбиевн\nМарсхьокху-бутт 07, 2018\nГIалгIайн оппозиционеран Хазбиев Мохьмадан кхелехь тешаш лебар ца нисделла, кхеташоне уьш ца бахкарна. Амма кхел йоьдучу хIусамчохь ткъех гергга туьтмIаьжгаш йоьхкина, автоматашца нах бара, яздо "Кавказан узел" агенталло. Беттан хьалхарчу дийнахь кхелан процессехь видеозIенехула хеттарш дира "Э" Центрехь лелийначу къизаллашна бехкебинчу ГIалгIайчуьрчу полисхошка. Царех цхьаммо Беков Мохьмада бехкбиллира адвокатна Ибриева Хедина, ша кхеле хIотторна иза бехке а еш, ша кеста маьрша вериг хилар дага а доуьйтуш.\nЮьззинчу гIишло чохь нахана а хезаш тийсира Бековс адвокатна кхерамаш.\nКху шеран Дечкен-баттахь Нохчийчуьра юхавеача дIалецира Хазбиев Мохьмад. Иза бехкевора герз латторна а, Iедалхой сийсазбарна а, цул тIаьхьа масех бутт баьлча кхин а бехкаш дуьхьал дехира оппозиционерна - социалан группашкахь цабезам а, гамонаш а самсаяхарна.\nРогIера кхеташо дIаяьхьира Хазбиевн гIуллакх кегош оршотдийнахь. 2015-чу шарахь ХазбиевгIеран цIийнах хьовсучу заманчохь видеосъемка йинчу Гадаборшевга хеттарш дан дезаш дара цу дийнахь, амма иза кхеле ца веанера.\nАдвокато Ибриевас тIедожийра баллистикан экспертиза дIаяьхьна эксперташ а, Хазбиевс лачкъийна йигина боху машен хIоттийна меттиг хууш ву аьлла, билгалваьккхина Имагожев а левар.\nХьалхо Хазбиевс дIахьединера, полисхоша тIехь ницкъ а бина, алийтина Имагожевга, Хазбиевгара ша машен эцнера аьлла.\nКхеле баьхкинера бакъонашларъярхо Юсупова ПетIамат а, юкъаралхо, публицист Албаков-Мяршхи Руслан а, юрист Хаутиев Багаудин а, Хазбиев Мохьмадан гергарнаш а.\nТIедогIучу еаридийнахь кхи дIа хьур долуш ду довхаттар.