Хиламийн кIира: юха а цIий Iаний, чIир кхайкхий, вакцинаци йолий\nДечкен-бутт 03, 2021\nОршот, 28-гIа де\nСоьлж-ГIалин юккъехь герзаш диттина аьлла, хааме даьккхина оршотан дийнахь Mash Telegram-канало. Цуьнан информацица, Машаран ураме дIавоьрзучохь кхийса долийра герзаш. Дийцарехь, полисхошна дина тIелатар хиллера иза. Baza телеграм-канало яздо, полицин белхахошна тIелеттачеран карахь арсаш хиллера, бохуш. Цаьргара герз даккха гIоьртинера уьш, тIаккха полисхоша хIаллаквинера тIелетта шиъ. Вийна иштта ППС-н ши белхахо а. IАДАТ телеграм-каналан хьасташа бинчу хаамца, тIелеттачех шолгIаниг дийна ву. Цигахь яьккхинчу видео тIехь гайтарца, лазийна вара иза. ТIаьхьо хаамбира, дарбанан хIусамехь лазийна тIелеттарг а велла аьлла. Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедарца, ГIалгIайчуьра веана ТимурзиевгIеран ши ваша Хьасан а, Хьусайн а хиллера и шиъ.\nШинара, 29-гIа де\nШаьш бен болх бахьана долуш карарчу шарахь 50 журналист вийна. Царех дукхахберш (68 процент) байъина тIеман конфликташ йоцучу мехкашкахь. Дуьненаюкъарчу бакъоларъяран "Доза доцу репортераш" ("Репортеры без границ)" организацино зорбане даьккхинчу рапортехь бина и хаам. ТIемаш лаьттачу меттигашкахь байъинера 2016-чу шарахь хаамийн гIирсийн 58 процент белхахой. Организацин документа тIехь дийцарехь, бойъучу журналистийн кхоалгIа дакъа нисло Шемахь а, Йеменехь а, ОвхIанистанехь а, Иракъехь а. Хаа а хууш, Iалашонца вийна 2020-чу шарахь 84 процент журналисташ. Стохка 63% бара уьш. Иштта билгалдоккху, цхьаболу репортераш къиза байъина хилар. Къаьсттина дукха журналисташ хIаллакбина Мексикехь (бархI стаг), ХIиндойчохь (виъ), Филиппинашкахь (кхоъ), Гондурасехь (кхо стаг). Шайн болх бахьана долуш хаамийн гIирсийн мел лахара а 387 белхахо набахтешкахь хенаш токхуш ву аьлла, информаци Iораяьккхира ГIуран-беттан 13-чохь "Доза доцу репортераш" цIе йолчу бакъоларъяран организацино. Оцу терахьан эханнал а сов журналисташ пхеа пачхьалкхийн набахтешкахь бу бохура цара: Китайхь, СаIуда Iарбийчохь, Мисарахь, Иракъехь, Йеменехь. 50 сов журналист тIепаза вайна, йа йийсарехь ву Шемахь а, Иракъехь а, Йеменехь а. Стохкалерачу зерашца дуьстича, кхин а 35 проценте лакхадаьлла 31 шарера 42 шаре кхаччалц болу, набахте хьийсийначу зударийн-журналистийн терахь. 1995-чу шарера схьа дуьйна, хIора шарахь "Доза доцучу репортераша" Iорайоккхуш ю, журналисташна тIехь ницкъбарх хоуьйтуш, шаьш кечъен рапорт.\nКхаара, 30-гIа де\nДе хьалха Нохчийчохь вийна ТимурзиевгIеран ши воI билггал террорхой бара алий, тоьшаллаш гайта шайна аьлла, бистхилира СултыговгIеран а, ТимурзиевгIеран а ГIалгIайчохь бехачу тайпанийн векалш. Иштта цара хаамбира, байъинчийн гергара нах лаьцна хиларх, уьш маьршабаха аьлла, тIе а дожош. "Соьлж-ГIалахь байъинарш- тхан нах бу, нагахь санна, уьш билггал террорхой хиллехь, зорбане даха тоьшаллаш, цхьа видео хилла а тоьшалла хила ма деза, цкъа делахь. ШолгIа аьлча, шун бакъо яц церан дай-наной а, йиша а лаьцна латтон, оха тIедожадо уьш дIахецар а. КхозлагIа, схьало тхан байъинчийн декъий, уьш тхайн Iадатехь дIабохка", - бохура массеран а цIарах юкъаралхочо Султыгов Сараждина, цхьахйолчу гIалгIайн телеграм-каналехь бинчу видео кхайкхамехь. Султыговс билгалдаьккхина, ТимурзиевгIеран а, СултыговгIеран а цIийнах мел болчийн цIарах ша вистхуьлуш хилар. ГIалгIайчохь шуьйра дийцадаьккхина оцу хиламех. Соьлж-ГIалахь байъинарш тIемалой бара аьлла, дIакхайкхор шеконашка диллина цхьа могIа юкъаралхоша а, блогерша а. Цара тIедожийра, уьш гIаттамхой хиларх тоьшаллаш Iорадаха аьлла. Оцу юкъанна IADAT телеграм-канало хаам баржийра, кадыровхоша Соьлж-ГIалахь ехаш хилла ТимурзиевгIеран 20 шо долу йиша а, нана а лаьцна, йигина аьлла. Иштта, дуьйцура байъинчийн доттагIий а, цаьрца школехь цхьана классехь дешнарш а бигина бохуш.\nЕара, 3I-гIа де\nНохчийчоьнан куьйгалхочун а, цуьнан гергарчийн а цIарах махкахь 346 урам бу аьлла, шайн ларарш довзийтира оьрсийн BBC сервисо. Ресурсан зерашца, БIачи-юьртахь КадыровгIеран цIарах исс урам бу. Царех шинна цхьахволчу А.Р. Кадыров-н цIе тиллина. Ши кIант ву Кадыров Рамзанан оцу инициалашца – 15 шо долу Ахьмад а, 13 шо долу Адам а. Оцу эвлахь бу ишта Кадыровн ненан а, ден а, йишин а, шина вешин кIентан а, иштта, республикан куьйгалхочун бIанакъостан, парламентан спикеран Даудов Мохьмадан цIарах урамаш а. Нохчийчоьнан Къилберчу Нажин-Юьртан кIоштахь, мехкан куьйгалхочун тайп цигара схьадаьлла ду, 53 яртех 48 эвлахь ду "Кадыровн урамаш". Ткъа Къилбаседа-Малхбалерчу Шелковскан кIоштарчу 25 эвлашкахь КадыровгIеран цIарах биъ урам бен бац. Къаьсттина дукхачу урамашна техкина Нохчийчоьнан хиллачу президентан Кадыров Ахьмадан цIе. ШолгIачу меттигехь гоьваьлла Кадыров Рамзан, цунна тIаьхьа цуьнан нана а, деда а ду. КIира хьалха дийца даьккхира, бюджетан чоьтах БIачи-Юьртахь шозза тIекIелйинчу спортан комплексна Кадыров Рамзанан 15 шо долчу кIентан цIе тиллина аьлла. Куьршала кIоштана чуйогIуш ю и эвла, цигахь ю КадыровгIар схьабевлла юрт а. Ши шо хьалха хийцира Хоси-Юьртан цIе Ахьмад-Юрт аьлла.\nПIераска, 1-ра де\nСоьлж-ГIалахь полисхошна дина тIелатар шена тIелаьцна "Исламан пачхьалкх шех олучу тобано аьлла, хаамбира Reuters агенталло. ДаIишхошца йоьзначу хьастана Al-Naba газетана тIетевжинера уьш шайн информацехь. Ткъа, Соьлж-ГIалахь динчу тIелатарехь вийначу полицин сержантан Джабраилов Мохьмадан гергарчара еарин дийнахь, БугIан-Юьртахь дIахьединера шайн вийначух шаьш чIир оьцур хиларх. Оцу кепара бистхилла уьш ГIалгIайчуьрчу СултыговгIеран а, ТимурзиевгIеран а цIийнах болчу нахе.\nШотт, 2-гIа де\nСпортхочун Нурмагомедов Хьабибан доларчу "Сильди" компанино дехар дина Роспатенте, Khabib Gym цхьа могIа фитнес-клубаш а, шен ден Нурмагомедов Iабдулманапан цIарах латархойн школа а схьаелла а бакъо йоьхуш. Mash телеграм-канало бина цунах лаьцна хаам. Иштта билгалдаьккхина церан текстехь, Нурмагомедов Британехь а, Гергарчу Малхбалехь а спортан школаш схьаелла лаам болуш хиларх. Цул совнах, UFC чемпионан менеджеро Iабдул-Iазиз Iелас дIахьедина, Нурмагомедов октагоне юхаван тарло аьлла. Нагахь санна, 39 шо долчу Сен-Пьер Жоржа шен карьера юхайолаяхь, 202I-чу шарахь лата дагахь ву Нурмагомедов аьлла цо. Иштта тренеро билгалдаьккхина, ирландхочуьнца Макгрегор Конорца реваншах мел дукха ахча даларх а, Iехалур волуш вац Нурмагомедов. "Финансашка диллича, хIара чолхе болх бу, делахь а, вайна хууш ду, ахчанца Хьабиб ша аьллачунна тIера ваккхалур воцийла", - аьлла тренеро. Абу-Даби шахьарарчу Латархойн гIайри тIехь ГIадужу-баттахь дIаяьхьначу дуьненан UFC чемпионатехь, дегIан лахарчу йозаллин категорехь, дагестанхочо Нурмагомедов Хьабиба эшийра Американ Штаташкара Гейджи Джастин. КхозлагIа йоккхуш яра Нурмагомедовс UFC-н чемпионан титул. Цкъа а эшна воцуш, 29-0 ю цуьнан рекорд. Гейджи кхозлагIа эшна, 22-зза тоьлла UFC-хь, хаам бо Спорт.Ру портало.\nКIира, 3-гIа де\nКерлачу коронавирусан инфекцина дуьхьал мехий деттийтиначарна Оьрсийчоьнан Iедалша электронан кепехь паспорташ дала долийна. "Бутт карабеачхьана болх бан йолаелла сервис пачхьалхко кхийдочу хьелийн портала тIехь", - аьлла, хаамбина могушалла Iалашъяран министро Мурашко Михаила.\nЦо дийцарехь, коронавирусах прививкаш яйтина нах пачхьалкхан регистре бохур бу, цул тIаьхьа автоматан рожехь царна лур ду маха тоьхна хиларх электронан сертификат, яздо ТАСС агенталло. Оцу кепара барам байначу беттан тIаьххьарчу деношкахь юкъабаьккхина аьлла цо.\nТахана иммунизацех билгало йина хилар цхьанхьа а оьшуш яц. Делахь а, ГIуран-бутт бовш Москван мэро Собянин Сергейс дIахьедира, студенташна а, 65 шарел тIехбевллачу къаношна а бакъо лур ю вакцинаци йиначул тIаьхьа хьалха санна, маьхза юкъарчу транспорта тIехь дIасалела аьлла.\nДуьненчуьрчу масех пачхьалкхехь дIакхайкхийна бахархоша вакцинаци ян езаш хиларх, амма цкъачунна Израилехь а, Американ Цхьанатоьхначу Штаташкахь а, Британехь а, Германехь а, Китайхь а бен йолийна яц.


Дагестан -- Аух. 2016.\nОьрсийчоьнан президенташка хIара тайпа кхайкхам а, дIахьедар а, кху тIаьхьарчу 15-20 шарахь дуьххьара деш дац Дагестанера нохчаша. ХIоразза шаьш цуьнга нийсо яр доьхучу хенахь, уьш боккъала а теша хIинца-м цхьа жоп хира дара бохучух.\nКхин ца хиллехь а, бIозза хилла иштта. ХIинца а сатийсам бу цхьа жоп хир ду аьлла. Нохчийчохь бехачеран санна сихо яц, цундела хино тIулг башабо бохург хьалха а даьккхина, лакхара омра а хилла, шайн дахар талург хиларе сатуьйсу.\nДагестанера нохчаша-аьккхаша доьхург ду, шаьш дIабохочу хенахь хилла ярташ чу а лоцуш, шайн хилла йолу Аухан кIошт юхакхоллар а, шайн дай баьхначу ярташка шаьш юхадерзор а. Цу тIера довла меттиг а бац, ишта а бакъонаш 70 шо хьалха хьашшначохь лаьтташ ю шайн, аьлла Маршо радиога дийцира Дагестанера нохчийн къанойн кхеташонан куьйгалхочо Гамзатов Хьамида.\nГамзатов: «Вайн массарна ма-хаьъара Нохчийн-ГIалгIайн республика юхаметтахIоттае, аьлла 1957-чу шарахь омра арадаьккхинера Iедалша, дохийна къам юхадерзаде, аьлла. Нехан бакъо яра шаьш даьхначу метта юхаберза. Дагестанера аьккхийн и бакъо хилла яц. ХIинца а йоцуш ю.\nТхо цIадирзича, Аухан кIоштехь жIаьлеш а далийна, шу ярташка дIагIортахь, оха тIе герз тухур ду баьхнера. Шайгахь омра а ду, аьллера цара. Баржийра нах Кизил-юьрта, Хасавюьрта а».\nОьрсийчоьнан президенте Путин Владимире шаьш бечу кхайкхамна тIехь аьккхаша билгалдоккху, шаьш оцу Дагестанерчу къаьмнех уггаре а бакъо йоцург ду, аьлла. ДIадохийначуьра цIадирзича дуьйна меттигера Iедалша ког а туьйсуш схьадодогIуш а ду.\nШайн латта тIехь, дай баьхначу ярташкахь шайх дукхахберш бехаш ца хиларал сов, культура а, ламасташ а кхио аьтто ца бо меттигерчу Iедалша, боху Гамзатов Хьамида. Ур-аттала Дагестанехь дехачу кхечу къаьмнийн санна, кIоштан культуран кхерч а ца биллина шайна, элира цо.\nГамзатов: «Дагестанехь 13 къам ду бухбуьллуш долу. Нохчийн къам а ду царах цхьаъ. ГIазгIумкийн кIоштехь нах охьа а балийна, 3 эзар сов цIа а дина, цигахь культуран цIа а дина царна. Нохчашна ян мегаш яц те иза мукъне а? Оха доьхуш ма дац тхайн доцург а, тхайна догIуш доцург а. Конституци тIехь а, дуьненаюкъарчу низамашца яздина ма ду иза».\nШайн латта тIехь дай а боцуш, иштта хьал латторо боккха эшам бо къаьмнийн юкъаметтигашна. Хууш ма хиллара, Дагестан 30 сов къам машарехь деха республика ю, бохуш дIакхайкхош елахь а, шайца боцу лерам а, йоцу бакъонаш а Iаьткъина, кегийрхоша цхаъ дарна кхоьру шаьш, элира Дагестанера нохчийн къанойн кхеташонан куьйгалхочо Гамзатов Хьамида.\nГамзатов: «Къаьмнийн юкъаметтигаш телхина дуккхаза а вовшехлетта кхузахь. Кху тIаьхьарчу 10 шарахь 17 стаг вийна вайчарах. Нехан яьрташка вай охьаховшийча цигахь девнаш дуьйлу. Церан шайн тIеман тобанаш ю. Вайниш а летар болуш бара, амма оха сецош бу-кх уьш».\nТамаша бу Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир ша винчу дийнахь Дагестанера аьккхийн бала а айбина лелахь. БIозза оцу наха шайга дIахьедарш а, кхайкхамаш а бича, уьш буй-баций мукъне а хаьий теша, аьлла хаттар кхоллало. Царна шайна-м хета мацца а жоп лур ду аьлла.


Нохчийн Литература Учебник 10 Класс - programmyconnect\nНохчийн Литература Учебник 10 Класс\nХьехархоша а, яздархоша а Нохчийчохь кху тIаьхьарчу шерашкахь дийца даьккхина ду школашкахь литература хьехаран программаш ширьелла дукха хан хилар а, царна юкъара нисса ах бохург санна исбаьхьаллин ирташ дIа а яьхна, керланиш юкъаяьхча, дешархой кхетош-кхиорехь кхиамаш алсам хилахь бен эшам хир бацара бохург. Лахара классаш ца йийцича? Боху цхьаболчу хьехархоша, бераш Iаморехь толахь бен, халонга дер долуш хIума а доцуш, хаъал дацдан мегар долуш ду 9-чу классехь нохчийн литературехь дуьххьара гIулчаш яьхначарна къастийна сахьташ а, 10-чу классехь, масала, Арсанов С-Б а, Мамакаев М. А кхоллараллина билгалдаьхнарш. Мохьмад Мамакаев Хьакъдоцуш дукха хан къастийна лору хьехархоша 10-чу классехь Исаева Мареман «Ирсан орам» роман йовзарна. Галдала хIума а доцуш, юкъарьяккха тарлуш ду бах хьехархоша 11-чу классехь Iамош йолу Сулаевна кхолларалла.\nХьехархой боцуш, ишколан программаш хаза нехан санна карлаяха еза аьлла кIорггера хьажам болчех ву, нохчийн исбаьхьаллин литературан дийцарехь а доцуш, чуьра евзаш волу, байтанча-публицист Цуруев Шарип. Цо хадам боллуш чIагIдо ишколашкахь литература Iаморехь хийцамаш бан богIу хан тоххара тIехъяьлла бохуш. Цуруев: « Ахматова Раисинарг, Саракаев Хьамзатниг хIун кхолларалла ю? Тахна а уьш юкъа а етташ Iаш бу уьшша-м. И программаш хIитточийн шайн а мА дац хаарийн тIегIа.» Маршо Радио: ТIаккха и саннарг программаш юкъахь дуккха а карор ю бах ахь? Исаева Марем Цуруев: «Карор ю. Ишколан учебникаш хIитто цхьана стеган бакъо яц аьлла хета суна.\nИ болх, Iилма а,кхетам а болчу говзанчийн тобано бан беза. Цара къасто еза произведенаш.\nИсбаьхьалла хила еза уггар хьалха тидаме оьцург, бер кхетош-кхиорна тIехьажийна. Ас хьалха а.тIаьхьа а баьхна. Дудаев Iабдис, Нажаев Ахьмада цара шайн заманчохь нохчийн литература кхиорехь къахьегна, тайп-тайпана кепаш карорехь. Амма цаьрца эстетика яц, цхьаллиг цхьа исбаьхьаллин хазалла яцкхетош –кхиорехь юххехула а цара деш хIума дац зедар доцург.\nЦундела цу заманахьлера литература обзор маьIнехь сохьташ а дитна, вуьйш юкъара дIаяха еза. Нохчийн литературехь дика къахьоьгуш нах мА, тахана хилла ца Iаш, бу I960 –чу шерашкахь дуьйна. Мамакаев Мохьмад хуьлийла изу, я Гадаев Мохьмад-Салахь хуьлда – милла велахь а ледара произведенеш юкъара дIаяха ма еза» Ишколан программаш юкъахь дешархойн, хьехархойн кхетам.дог хьадеш доцу ирташ тIех дукха ю аьлла хьажам болчех ву байтанча-гочдархо Хатаев Хьусайн. Ишколан прграммаш юкъара дIабаха беза яздархой дукха бу аьлла хета хьуна бозхучу хаттарна тIера долалла тхойшиннан къамел. Iабди Дудаев Хатаев: « ДIабаха безарш вуно дукха бу. Ас сайга хаьттича церан ирташна чIогIа зераш дийр дара мегаш ерш билгалйохуш. Дукхахболчара цхьа барам ларбеш бац масала Мамакаев М.\n«Iожалла» байт. ХIун маьIна долуш юкъаяхийтина иза. Байт мА яц иза. Суна ца хаьа и хIун ю ала.\nЦуьнан «Даймехкан косташ» мехала ю. Иза хаза екаш а ю, цо барам а ларбина. ХIокхара воккха вара олий классик а вой, программа юкъавохуьйту. Классика мА яц иза. Талла а теллина хIума дан ма деза леррина тоба а кхоьллина.» Маршо Радио: ХIинца шуьйрра зераш а дина цхьайолу ирташ дIаяьхча церан меттан юкъа хIун яхийта еза хьуна гергахь? Хатаев: « Тахана язьеш берш дуккха а бу мехала хIумнаш а йолуш. Хьо гульян воьлча вовшах мА кхета.\nШарипа а нийса мА боху Бадуев СаьIида а мА яц массо хIума а дика. Цхьа гIайгIа, цхьа сингаттам балхош йолу, цхьана авторан хIума масийтта программа юкъаяхийта хIун хьашто ю?\nНохчийн мотт дика балхош, карчош йолу хIумнаш яхийтахь юкъа. Соьга дика дийцар, роман ешало оьрсийн маттахь. Нохчийн маттахь, ас стенна йоьшуш ю гомха, со хьавеш йоцу хIумнаш. Соьга ешархьама мА ешийтахь ирташ» Маршо Радио: Цуруев Шарипа. Хьан а, кхечеран а ю литературах ишта ойланаш. Шу агIончаш дукха буй те?\nХатаев: « Суна-м хета дукха бу аьлла. Массарна а хууш ду –интеллектуалан агIор тхан литература чIогIа ледара ю. Тхан чохь доьшуш оха философи Iамийна хиларрий, кхечу пачхьалкхийн, къамнийн литература евзина хиларрий гуш дац цхьанхьа оха уьш Iамийна хилар.\nБалош болу турпалхой, гойтуш долу васташ беркъа ду-кх. Цера-м дац дийца. Ала а аьлла хетало-кх дешархочунн. И стенна нисло ишта? Дера нисло и яздеш берш шаьш беркъий.миский хиларна, церан ойла къовзийна хиларна».\nСкачать бесплатно Литература. Базовый уровень. Учебник создан в соответствии с требованиями Федерального государственного образовательного стандарта среднего (полного) общего образования, по-новому внешне и внутренне оформлен.\nВ учебнике впервые устанавливаются интегрированные связи между предметами «Литература» и «Русский язык» образовательной области «Филология». Задания и вопросы рубрики «Язык литературы» ориенти¬рованы на содержание учебника А. Власенкова, Л. Рыбченковой «Русский язык. 10—11 классы».


ДАЦА УСТАГIА — Сердало\nКерте ишта яздаьдале а, къамаьл вай воча хьале болча гIалгIай меттах лаьца хургда, хIана аьлча цхьаболчар цун боагIа лоархIам ца бендаь. Кхыметтел ай из-м юрта бахачарна хайча кхоачам бар, балха-така лелачарна е кхычахьа баха бахачарна из эшаш бац оалараш а нийслу. Цул совгIа кхыметтел дийшачарна юкъе а нийслу из дегIабанзеи къеи ба яхараш а. Шоаш цу хьакъехьа де йиш яр а ца деш, шоаш Iеш боллаше а. Кхоачам ба вай болх беча министерствай, предприятей, организацей вывескаш теркалйича, эшаш долча нийслуш дола гIалгIай меттала йоазонаш Iодийшача. Цкъаза вела меттал, велхача дIакхоачавеш хул наггахьа мара нийслуш доацараш а.\nЕр дешахьалхе я, хIаьта вай тахан дувцаргдар да устагIашца — жеца дувзаденна дош. Вай даьша цар лоархIам беш оалаш хинна кица да: устагIа боацача цIагIа беркат соцаргдац, яхаш. Хьалхарча замалахьа, лоам бахача хана, цIай дездеш хилча, хьалххе а устагIа дика кхоабаш тоабалийте, цу цIай моттиге бе дIабугаш хиннаб, цох даца устагIа оалар. ХIаьта хьалхарча замалахьа нонагIа бола гIалгIай юрташка бахаш а устагIа ца лелабеш атта дезал боацаш а хиннаб. Царна устагIо баьча Iаьхаргах ховхарг е цухи-баIашка оалаш хиннад. Цун ши бутт баьлча, чухьи е чухьарг аьле хувцар цIи.\nХIаьта цIаьхха хатар нийсденна нана йоацаш моллагIа зIамига Iаьхарг бусе, из къаьстта бераша барни яхаш боча хьестар. ХIара денна яхар санна ара даьгIенашка доажадеча хана а, сарахьа чудоаладаь желе е кхийчу ха йоаккхача хана а, уж кхоабаш эшача боараме доакъари хийи лоаттадеш хилча, сиха дегIаухаш долча Iаьхаргех ондаргаш хьахул. Уж цхьан шерага кхоачаш царех цIунто оал.\nБакъда деррига жа а устагIий а дегIаахара гIулакх цхьатара хилац. Царна юкъе а нийслу лерттIа тоадаланза е цамагарца дегIа эшам хиннараш. Цу унеча хьайбай нийш даим йиза хулийтар, лораш оарцагIбахар дарба дара гIулакха боахама даьй декхар да. Иштта дегIа эсала долча царех аьгIаза жерч да оал. Аьттув а баьнна, ха-зама яьлча царех тоаденнараш вокх гIаьххьа долчарех дIатох.\nИштта денгара ди массаза дала доккхий хулаш доагIа устагIий шин шерага кхоачаш тоа яха цIи яккхарца белгалдоах, тIаккха кхо шу дизача-кхоахка, диъ шерага кхаьчача – биарка, биаржий ала доагIа. Цхьабола ка, дас шийна лайча, боIаш хул.Из цо ду, уж алхха дезала дулхацеи тхацеи кхоачам бара тIадерзадар духьа. Уж даIараш яхараш да, вожаш — аьрхIа кой. Кхыдола кой Iул дебадара Iалашо еш да. Царех кома ка эрсий IаьдалагIа (кочкарь) оал, хIаьта нана-устагIий жа дебадараи маша Iалашбараи леладу. Духхьашха баьхкачох цIена жий оал вай.\nЖа леладеча чIоагIа низткъалча гIулакхех цаI да, уж хан-ханнахьа ларгар Iалашдар. Царна цох (даьшта) хьахула пайда дукхагIа алсамбалар тийша дар тхан дукхалах санна цун дикалах а. ТIаккха хадданза фу тоадара болх лелабанза а тоабанза а баргбоацаш ба. Из деш воацар замо тIехьабисарашта юкъетосс.\nКъаьстта пайдане да, кIаьда хьоаса бола тха лу жа леладелга. Царех мIаьмишкаш оал. Леладеш да элтараш доахараш а. Иштта долаш да вай дарша а мелхьаш а оала муIаш йоаца устагIий, хIаьта митIара оалачар муIаш зIамига хул. Царна юхе белггала ба хьайза йоккха шолха муIаш йола (укх сурта тIа гуш бар) борша устагIа е, вешта аьлча, ка. Мора тха дола хьука устагIий а нийслу вай боахамашка. Дукха деце а долаш да Iаьхара дусараш а. Наггахьа хулаш да хьувкхаш йола, цIогарч дале а думи боаца, сийна тха луш дола цогалаш, кхолха чIенгаш йола гIолаш яхараш,мора бос бола Iузаш дегIа тIа хьувкхаш хиларца эргаш аьнна цIи еннараш. Iула юкъе наггахьа нийслуш хул макхаш яхараш, цар гIовнаш мугIарч ухаш хиларца. ЦIогар ба, думи боацаш, дIаьха цIог дола устагIа.\nЛакхе вай дийцараш юрташка а лоам а бахачар леладу жа да.Иштта ца хьоадича далац вай чарахьаша доадераш. Царех берда-хьагIарч оал. ТIеххьара хьоадергда вай, хьалха вай Ачалкхенашка гIолла лехкаш хьалчакхдаьхе, ГIалгIайчен лоамашка доажадеш хинна Гуражехьара бений жа. Лакхе вай мел дийцачо хьагойт, вай мотт сел къе ца хиннилга,из къеи мискеи баьраш вай воаш да, хIара денна из бувца доагIа доазуви хаи вай кIезигдеши лоацдеши хиларца. ДIадахача бIаьшере долаш хиннад убыхи яха аьдагIой (черсий) халкъ, хIанз из халкъ а цар мотт а бицбенна дIабаьннаб. Дала цу ден тIа ма кхоачадолда вай. Амин!\nСекунды за чашкой чая →\nМастера и ремесленники Ингушетии Творческий путь Эсет Хамхоевой


Окуева Амина: Кхел дIаяхьале хьалха Адам вуьйр ву Оьрсийчохь\nУкраина - Окуева (Осмаева) Амина зорбан-конференцехь, Одесса, 17Мар2012\nОкуева Амина: Цхьа бакъонашларъярхо вуй - Кочетов Валерий Иванович, цо хьехар динера гIовгIа ян еза, аьлла. ГIовгIа ца яхь, кхел-хIума йоцуш, тIепаза войур ву цара Адам, элира.\nБаркалла цунна, чIогIа тIетаьIIина болх беш ву иза.\nМуса Таипов вуй, машаллахI, чIогIа дика дIахьедар кечдинера цо. Дела реза хила цунна.\nФейсбукехь агIо йиллина оха - "Осмаев Адам кIелхьарваккха" аьлла цIе а йолуш. Дукха нах бу цигахь (гIортор еш). Билггал нохчий бу, бакъонашларъярхой бу, Европера диаспора ю тхуна гIо дан гIерташ.\nМаршо радио: Цкъа дуьххьара 5 шо хьалха лаьцнера иза (Адам) Кадыровна (Рамзанна) тIелатар дан гIертарна бехке а вина. ХIетахь бехк бац аьлла, дIахийцира...\nОкуева Амина: ... хIаъ, хIинца юха а изза дан гIерташ бу цунна. Цуьнан да вуй, Осмаев Асланбек, Нохчийчохь гIуллакхехь стаг ма варий. "ЧеченНефтепродукт" организацин гIантда вара иза. Цуьнгара и бизнес дIаяккха гIерташ, Кадыровс дина иза, аьлла дара. Цул тIаьхьа дуьйна хьийзош ду-кх тхо, со а, Адам а. Ахча ша дерриг дIадаьккхина тхоьгара. ХIинца ахча диса а ца дисина. Дакъаза даьхна. Дакъаза даьхначул тIаьхьа, хьийзош ду.\nМаршо радио: Путин вен гIерташ вара ша аьлла, и (зулам) тIелаьцна цо. Цул сов, Умаров Доккас оцу кепара Iалашо хIоттийнера шена хьалха, аьллера цо. Ша иза дина ца хилча, иза тIелцара хIун бахьана дара?\nОкуева Амина: (Адам) ДIалаьцначу хьалхарчу деношкахь ФСБен талламхо веана кхуза (Украине). Цунна ницкъ бина, кхерамаш тийсина... Цуьнан (Адаман) да а ма лаьцнера дIа. Иза дог лозуш ву, цкъа инфаркт хилла ву иза. "Шуьшиъ хIинца Оьрсийчу дIавуьгур ву, цигахь шуьшиъ хьийзор ву. Дена ницкъ бийр бу" баьхна.\nЦул тIаьхьа, Пьянзин вуй, Илья, Адама накъост - Далла дика хуур ду - суна хетарехь, леррина тешнабехкана тIеваийтина, питанча ву иза. ХIунда аьлча, дIа ма лаьццина и верси йийцина цо. Дарбан цIийнахь хилла иза, цигахь ницкъ ца бо. Харжамаш хилале кхуза ваийтина тешнабехке питанча вара иза. Массарна а кхузахь ишта хета иза. Адам дIлаьцчи, цуьнга (Пьянзина) аьлларг тIечIагIде аьлла. Ца дахь, 24 сохьтехь хьан да а, хьо а Оьрсийчоь дIавуьгур ву. Нагахь, ахьа иза тIечIагIдахь, кхузахь (украинехь вуьтур ву), экстрадици йийр яц, аьлла дош делла цунна. Пуьташ боьттина-кх... Лазар ца доуьйту маха туху аьлла, морфий тоьхна цунна. Коьртах пластикан тIоьрмиг боьллина, йиттина. Цундела иза (тIелаьцна) куьг таIийнера цо.\nМаршо радио: Одессера прокуратурин зорбан-секретаро дIахьедар дира цхьа ши де хьалха, цхьана баттахь Адам дIаалур ву, аьлла. Цул тIаьхьа, кхин а сиха лур ву, элира. Нагахь дIалахь, хIун дан дагахь ду шу?\nОкуева Амина: Нагахь санна дIалахь, бохий ахьа?\nМаршо радио: ХIаъ, Украино иза дIалахь, хIун дийр ду аша?\nОкуева Амина: Ца хаьа суна... варианташ яц тхан.\nТкъа хIинца тхан планаш муха ю - Европерчу Адамийн Бакъонийн Кхеле латкъам кечбеш ду тхо. Украинин президенто а экстрадици къобал ца ярна догйовхо йолуш Iаш ду тхо. Амма уггар хьалха, Европерчу Адамийн Бакъонийн Кхеле документаш кечдеш ду.\nНагахь санна иза Оьрсийчоьне дIалахь, 99% иза дийна дIакхочур вац. ХIунда аьлча, цаьргахьа дац иза. Тоьшаллийн бух бац цу гIуллакхан. Шаьш кхоьллина гIуллакх ду. Украинера, оьсрийн а Iедалшкахьа дац кхел хилийтар.\nОфициала кепара цхьа а уьйр яц тхан Адамца. Хьенан низамашкахула иза чекхвоккхуш ву а ца хаьа цхьаннена а. Цунна тIекхача цхьа а бакъонехь болу некъ бац тхан. Адвокат цунна тIевуьтуш вац. Апелляцин кхеле адвокат ца витина, я ша Адам ца валийна. Суьдхой а, прокурор бен, кхин цхьа а вацара цигахь.\nХIинца суна (хIун дан деза) ца хаьа. Цхьа политикан тхов-кIело йоьхур ю аса. Кхузара Iедалша а суна кхерамаш туьйсу - со Iад ца Iахь, хьерабевлла нах латточу хIусамна чуюллур ю, я суна дуьхьала бехк-такхаман гIуллакх долор ду, бохуш. Ишта аьлла-кх соьга. "Ахьа гIовгIа яхь, Iад ца Iахь" (и хир ду, аьлла). Къайлаха дан гIерташ бара уьш иза (экстрадици). Ткъа хIинца, иза гIарадаьккхинчул тIаьхьа, церан ша йолу планаш йоьхна.\nОсмаева Амина: Адам Оьрсийчоьне дIалахь, иза кхел хилале вуьйр ву


Нохчийчохь лечкъийна бигина хилла шен массо а герганаш маьршабаьхна аьлла, хаамбина Швецехь вехачу нохчийн оппозицин блогеро Абдурахманов Тумсос. Шен телеграм-каналехь пост хIоттийна цо цунах лаьцна, гергарнаш Нохчийчохь буьсу, цаьргарчу хьолах а, уьш мича бахьанашца дIахецна а хууш вац ша аьлла, тIе а тухуш.\nКхаа дийнахь 11 шен цIийнах стаг вигарх, царех цхьаберш тIаьхьо цIабахкийтарх а хаам бира стохка ГIуран-бутт бовш Абдурахманов Тумсос. Цо дийцарехь, лецна бигинчарна "ультиматум хIоттийнера иза сацаве" аьлла, ца хуьлчу далахь, кхерам теснера царна чIир йоькхур ю аьлла.\nОцу деношкахь масех иттаннашкахь лечкъийра нохчийн оппозиционерийн-эмигрантийн гергарнаш.\nБлогерша а, юкъараллин жигархоша а, бакъонашгларъярхоша а хаам бира, ГIура-бутт чекхболуш Нохчийчохь беха шайн гергара нах Iедалхоша дIабигарх лаьцна. Бара царна юкъахь бакъоларъярхой Янгулбаев Абубакар, Садулаев Мансур, Арцуев Аслан. Иштта оппозицин блогерш, Швецехь веха Абдурахманов Тумсо, Германера Мализаев Минкаил, Туркойчохь веха Халитов Хьасан.\nСоьлж-ГIалахь хиллачу пресс-конференцехь Кадыровс лач хьахийра критикийн гергарнаш лечкъийна хиларх, амма тIе ца дитира ша юкъара ву бохург. Нохчийчоьнан куьйгалхочо бахарехь, "блогерша а, бакъоларъярхоша а вас йинарш" хила там бу уьш бигинарш. "ЧIир екхар вай долчахь юкъара даьккхина ма дац", - дIахьедира Кадыровс.\nМехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан рожо кест-кеста репрессеш лелайо Нохчийчохь, шен критикашна Iаткъам беш.


БIеннаш протестхой лаьттара оршоьтадийнахь Ереванехь, де хьалха хиллачу референдуман жамIашна резабоцуш.\nКIирандийнахь хIоттийначу референдумехь къасталуш дара Эрмалойчоьнах, президентан республика ларалучуьра а яьлла, парламентан республика хуьлу я ца хуьлу. Мехкан харжамийн комиссино хаамбина, харжамхошна лаьа мохк парламентаризмехьа боьрзийла, конституцица хийцамаш бойла, аьлла.\nПрезидента Саркисян Сержа къадийначу лаамна тIехь бу, боху комиссино, 63, 5 процент харжамхой. Амма оппозицино харцдо референдуман жамIаш – кхаьжнаш тесначу махкарчу харжамхойн терахь ца кхочу эханне, барам жамI доцуш бирзина, боху протестан гуламехь лаьттачара.\nЭрмалойн Халкъан Конгрессан лидеро Зурабян Левона бахарехь, мехкан куьйгаллехь Iан бакъо ю Саркисянан Сержан ши шо даьлча кхачош. Саркисян, оппозицина хетарехь, мехкан статус а хийцина виса гIерта пачхьалкхан лидеран гIентахь.


Путинан "перлаш" ю юха а йийцарехь\nПутин Владимира ша, шена лиича, Кэскаршна омра а дина, Киев шина кIиранах йоккхур яра, аьлла, дийцаредо дуьнено. Цо иза алар хенаца деъна, Донбассерчу сепаратисташа, шайна оьрсех лаьтта керла гIо кхаьчча, Украинан эскаршна даккхий дараш дарца.\nИталерчу «Ла Република» газето довзуьйту даржера дIавоьдучу Европан комиссин президента Баррозу Жозе Мануэла оршотдийнахь аьлларг. «Сайна лаахь, шина кIиранах Киев дIалоцур ю ас», элира Путина, аьлла, даржийна Баррозус.\nМассех де хьалха Европан Берто Оьрсийчоьнна дуьхьал кхин а санкцеш хIиттон еза, цо Украинан тIамца тIеIаткъам беш хиларна хIинца а, аьлла, динчу дIахьедарна жоп луш санна аьлла Путин Владимира ша аьлларг.\nАмма шинарий дийнахь оьрсийн президентан арахьарчу политикехула гIоьнча волчу Ушаков Юрийс дIахьедарехь, Путина динцу къамела юкъара, маьIна а дохош, схьаэцна, даржийна цо аьлла бохуш дуьйцург. «Цо динчу къамелан кхин маьIна дара», боху Ушаковс.


Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, "Синмехаллаш" проект дIахьон Шамсуддинов Эзар-Iела.\nХIан-хIа, ас шун тидаме юьллург яц оьздангаллин «Синмехаллаш»цIе йолу проект, амма вайн дийцаредо, кегийрхошна юкъахь дайн оьзда гIиллакхаш, ламасташ марздеш, хаздеш, даржорехь и болх эвсарабаьккхина дIахьочарех.\nНохчийн оьздачу духарца, холхаза куй туьллий, некхан хьалха кхозуш Кадыров Ахьмадан цIарх мидал а йолуш гучуволу хIоразза а программа дIахьошволу Шамсуддинов Эзар-Iела.\nМаршо Радион ладогIархоша хаамаш барца цхьана дийнахь бухахь йолчу зудчунна а, доьзална а тIе ши зуда ялийна «Синмехаллаш» дIахьочу Шамсуддинов Эзар-Iелас.\nИза-м дуьххьара вац.\nМасех шо хьалха шина йоIана тешнабехк бинера Нохчийчуьрчу цхьана эвларчу жимачу стага. Цаьршиннах хьулам а бина цхьана буса хан йиллийтина шингге а, схьаялийра цо.\nВидеоца карладоккху и сурт.\nДахначу шарахь йоккха сенсаци яра махкарчу Курбан цIе йолчу цхьана хьоладас зудчунна тIе ши зуда ялийна бохуш, социалан машанашкахь эккхийтина гIовгIа.\nВидео а, суьрташ а даржийра цу тойнера оцу сохьта.\nДуьненаюкъарчу Каннехь дIахьочу фестивалан кепехь дара хIоттийна ловзар: лаьтта тесна цIен куз, цхьацца езачу машенаштIехь схьакхоьхьу нускалш, церан цу кузатIехула Голливудан артиcтийн боларехь схьабахкар...\nБу цу ловзаргахь баккхий нах: зударий, божарий.\nГучу чуьртаца, дуьхьал бац уьш нохчийн Iадаташкахь данне доцчу ламастна.\nХуьлийла а дац, хIунда аьлча, Курбан хьал-бахам совбаьлла стаг ву, цо диннарг ца магийтийча ца долу.\nГIиллакхаш лардар, дайн весеташца вахар мискачунна тIехь ду.\nНохчийн филармонин артисташ бу цигахь иллеш, эшарш лоькхуш, дешнашца Курбан саннарг ван а вац бохуш, декъалвеш.\nЦеран хIун дов, шайн кисанаш дуьзна дIагIонболчу.\nДуккхахболчу, ламазна муьлхачу агIор хIутту а ца хуучу боьршачу наха зударшца баьллачу къовсамехь олуш хеза «Дала тхуна магийна ду-кх 3-4 зуда яло».\nМехкан куьйгалхочо даржехь айвинчу «Синмехаллаш» дIахьочу Эзар-Iелина а, цуьнан лорах воьдучунна а ца хууш хир ду, оьздангалла, эхь-бехк, тешам, яхь и дерриге а синмехаллех лаьттийла.\nЦхьана дийнахь шех тешна, шена тIаьхьахIоьттина, дика а вуон а, мацалла-хьогалла, хало-атто йоькъуш схьаеанчу зудчун пусар цадар, цуьнан нахаца гIиллакхех вохар, шен берашца эхь-бехк цалацар, къинхетаме цахилар гойтур дуй синмехаллаш шеца йолчо?\nСоциалан машанера Шамсуддинов Эзар-Iелас ши зуда ялор дийцаредечуьра ду хIара йозанаш.\nАмма, воккхавийриг ду, Нохчийчохь кхетам болуш, нохчалла цкъа а шен сих дIахедар доцурш хилар.\nЦарех ву Cоьлж-ГIалара вахархо Айдамиров Азамат\nАзамата къобал ца до, цхьаболчу боьршачу нехан зударех ловзар.\nДелахь а боху цо, "яло мегар ду цхьаболчу зударшна тIе".\nАйдамиров: «Соьга хаьттича, зудчунна тIе зуда яло мегар дац, нагахь санна бухарниг могуш елахь, цунна ша реза а велахь, и доьзалхо хуьлуш а елахь. Цхьана буса масех зударий балор суна дош ца хета, сонталла лору ас и.\nЗуда яло дIаггара къонахалла ца оьшу. Оцу зудчун доьзал бацахь, иза могуш яцахь, я чохь-арахь ларош яцахь, бухарчу зудчуьнгара пурба а даьккхина ялош и шолгIа зуда. И зуда схьаялаярх дIадолуш дац и, цунна Iен-яха хьелаш кхолла деза, шинца а нийсо лело еза..дола дан а деза...»\nЗудчо дов даьллачу шинна юккъе коьртара даьккхина йовлакх кхоьсича, маслаIат хуьлуш, цхьана зудчунна дуьхьал ши боьрша стаг вуьйш, еза хиллачу зудчун мах тахана охьабаьлла, аьлча а, охьабаьккхина аьлла хета Азаматна.\nАйдамиров: «Вайна хаьа, нохчийн зударий мел къонах хилла бу! ТIом болчу хенахь хийла борша стаг кIелхьара ваьккхинарг зуда юйла хаьа вайна! Цу хенахь ма дацара и хIуманаш.\nШен зудчо ша ара ца ваьккхичхьана, воккха а веш лелла стаг, ткъа тахана гIуллакх тоделача сонта лело боьвлла цхьаболу божарий».\nДайша йийцина тIаьххьара зама ю-те хIара?\nЯ нохчийн къоман оьздангаллин бехкамаш гIелбаларан билгало?\nБакъду, и тайпачу масалша вайн дайша эзарнаш шерашкахь кхиош, лоруш кху замане схьадеанчу гIиллакхийн, чIагIонийн бух меттах-м боккху.\nБашха тергоне эццал хIума а дац хIара-м аьлла хета тарло, амма кхузахь беламе хетарг хIун ду аьлача, «карарчу заманахь вайн къомехь ца товш, ледара йолу амалш дIайохуш, дуьненахь а нохчийн къоман сий айдарца кхоьллинчу» «Синмехаллаш» проект дIахьочо шегара ишта масал кегийрхойшна гайтар.\nГарехь, эрна баьхна хилла вайн дай! Я баха а баьхний-те уьш?


Дуьне, Гезгмашин-бутт 01, 2014\nОршот-де 1 Гезгмашин-бутт 2014\nГезгмашин-бутт 01, 2014\nПакистанехь протестхой тийсалуш бу полицица\nТахана Исламабадехь иттанаш протестхой чулилхинера Iедалан хьукматаш чохь йолчу гIишлойн комплексе. Полици ницкъаца арабаха гIерташ ю уьш цигара. Протестхой реза баца мехкан премьер-министран Шариф Навазан политикина. (Reuters)\nМарсхьокху-бутт 30, 2014\nДуккха а доьзалш бу Нохчийчохь доь доцуш гергарнаш байна декъаза дуьне дууш\nУкраинин хала мур\nМинскехь Укрианин президентаца цхьанакхеттначул тIаьхьа алсамдаьккхина Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира шайн эскаръхой цигахь боьдучу тIаме хьежор.\nПутин а, Порошенко а саламаш луш ву вовшашка саммитехь\nУкраинин президент Порошенко Петро а, Оьрсийн президент Путин Владимир а цхьаьнакхийтира Минскех тахана доладеллачу дийцаршкахь. ТIаьххьара цу шиннан иштта гар хиллера дIабаханчу Мангал-баттахь.\nМарсхьокху-бутт 21, 2014\n1990: Биг Мэк дуьххьар евзина хан\nМоскох йиъ Макдоналдс ресторан дIакъовлуш ду шаьш, аьлла, хаам бина Оьрсийн Iедалша. 25 шо хьалха Оьрсийчохь Макдоналдсаш схьайоьллуш, уьш Малхбузерчу пачхьалкхашца толуш йолчу юкъаметтигийн цхьа билгало санна лоруш яра наха.\nУкраинан эскархошна цIий делла Киевехь бехачу эрмалоша\n«Уггаре кIезиг иза ду хIора вахархочуьнга далуш а, дан декхаре верг а. Тхоьга кхин а масех де цIий дIаэца тIетухур ду аьлла лоьраша, дийнахь 50 стаг бен чекх ца ваккхало цаьрга. Ткъа цIий дала луурш вуно дукха бу» - бохура Киеверчу Голосеев кIоштарчу эрмалойн хьалханчас Мартиросян Артура.\nЗаьIап-нахана машен йина Чехехь\nЧехехь Лощице олучу гIалахь леррина машенаш ян буьйлабелла гIудалкхаш тIехь лелаш болчу заьIап-нахана. Керлачу машено царна аьтто ло, гIудалкх тIехь чоьхьа а ваьлла, машен дIахахка.\nМаршо Радионан тоьллачех долу сурташ\nХIара сурташ даьхна дуьненан тоьлла фотокорреспонденташа.


1. Алиф-лам-мим-ра. ХIорш жайнан аяташ ду. Хьоьга хьан Кхиош-кхобучуьнгара доссинарг – бакъдерг ду‚ делахь а дукхахболу нах ца теша.\n2. Дела ву ша стигланаш аййинарг шуна гуш бIогIам а боцуш‚ тIаккха ша дIанисвелла И Iарша тIехь‚ малх а‚ бутт а муьтIахь бина Цо – массо а дIа-схьаоьху тоьхна ханна. ГIуллакхна урхалла до Цо‚ аяташ билгалдоху – шу шайн Кхиош-кхобучуьнца цхьаьнакхетарх теша мегар-кха.\n3. Иза ву латта даржийнарг‚ цунна тIехь лаьмнаш а‚ хиш а хилийтинарг‚ массо стоьмах цунна /лаьтта/ тIехь Цо хилийтина ши тайпа‚ буьйсане де хьулдойту Цо. Баккъалла а, цу чохь делилаш ду ойла ечу нахана.\n4. Лаьттахь ул-уллохь дакъой ду‚ кемсийн бошмаш ю‚ ялта ду‚ хурманаш ю цхьана ораман а‚ цхьана ораман йоцурш а‚ цхьа хи ду тухуш царех‚ царех цхьаерш вукхарел язйина Оха яарехь. Баккъалла а, цу чохь делилаш ду-кх хьекъал долчу нахана.\n5. Хьо цецвалахь‚ цецвоккхуш ду церан дешнаш: "Тхоьх латта хилча керлачу кхолларна чохь хир ду тхо‚ (юха а денлур ду тхо)?" Уьш бу шайн Кхиош-кхобучунна керсталла динарш‚ церан логийх буржулш ду‚ уьш /жоьжахатин/ цIеран дай бу‚ цу чохь уьш гуттар лаьттар бу.\n6. Хьо сихвеш ву цара вочуьнца дикачул хьалха. Царал хьалха а дIадахна масале таIзарш. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург Шегахь гечдар долуш ву нахана церан зуламна тIехь. Баккъалла а‚ хьан Кхиош-кхобург чIогIаниг а ву бекхамца.\n7. Цатешачара олу: "Шен Кхиош-кхобучуьнгара цхьа делил доссинехьара цуьнга!" Хьо дIахоуьйтург ву. ХIора халкъана баьчча ву.\n8. Далла хаьа хIор стен (сева хIуманано) /кийрахь/ хьош дерг‚ беран цIийнан тIераэшар а‚ тIекхетар а‚ массо хIума Цуьнан гергахь барамца ду.\n9. Къайлах дерг а‚ гучохь дерг а хууш верг а‚ воккха верг а‚ лакхаваьлларг а ву Иза.\n10. /Цу Далла/ цхьанийсса ву шух дош къайладаьккхинарг а‚ и гучохь дитинарг а‚ ша буьйсанна хьуллеш верг а‚ дийнахь дIа-схьа уьдуш верг а.\n11. Цунна (адамна) шен хьалхахула а‚ шен тIехьахула а шеца цхьаьна леларш ду‚ шаьш и Iалашвеш Делан омрица. Баккъалла а, Дала нахана хIумма а ца хийцадо, цара шаьш шайна хийцадаллац. Далла нахана вониг лиъча, цунна бухатохам бац‚ И воцург урхалча ма вац царна.\n12. И ву шуна кхерамца а‚ догдахарца а ткъес гойтуьйтуш верг‚ Цо кхиайо еза марха.\n13. Стигал къовкъаро а, Цунна хастам барца‚ маликаша а, Цунах кхерарца, тасбахь до‚ стелахаьштигаш дохуьйту Цо‚ уьш Шена луучунна тIетуху, уьш Делехьа къуьйсуш болуш‚ Иза – ницкъанан чIогIаниг ву.\n14. Цуьнга ду бакъдолчун кхайкхар. И воцчуьнга кхойкхуш берш – цхьана а хIуманца царна жоп лур дац цара‚ уьш тера бу хичахула шайн куьйгаш даржийначух, иза шен бага дахийта. Ткъа и ца гIо цига. Цатешачеран доIа ма дац тиларчохь бен.\n15. Далла сужд деш ву стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел верг лууш-ца лууш а‚ церан IиндагIаш а /ду Цунна сужд деш/ Iуьйранна а‚ суьйранна а.\n16. Ала: "Мила ву стигалийн а‚ лаьттан а Эла?" Ала: "Дела ву". Ала: "Ткъа, Иза а вуьтий, верасаш лоцу аша‚ шайн догIмашна пайда а‚ я зен шайн долахь боцу?" Ала: "Нислой, ткъа, бIаьрзениг а‚ бIаьрсадерг а‚ я нислой, ткъа, боданаш а‚ нур а?" Я Далла царах накъостий хилийтина‚ цара кхоьллина Цо кхуллуш санна? Кхоллар тарделла царна? Ахьа ала: "Массо а хIуманан кхоллархо ву Дела. И ша цхьа верг а‚ ницкъберг а ву".\n17. Цо доссийна стиглара хи – тулгIенаш Iоврашца ихира шайн барамехь‚ Iовро яьхьира аййелла чопа‚ цара цIергахь хазаллаш я кхин хIуманаш лоьхуш ягаечух а, чопа ю цунах терра. Иштта даладо Дала бакъдолчун а‚ харцдолчун а масал. Чопа эрна дIагIо‚ ткъа нахана пайда беш дерг лаьттахь дуьсу. Иштта даладо Дала масалш.\n18. Шен Кхиош-кхобучунна жоп деллачарна хазаниг (ялсамани) ду. Цунна жоп ца деллачарна лаьттахь мел дерг хилча а‚ цуьнца кхин цул а‚ и цунах (ялсаманих) дIалур ма дара цара. Ма вон хьесап ду-кх царна! Церан чугIойла жоьжахати ю. Вон (дIавуьжу) мотт бу и!\n19. Ткъа хьан Кхиош-кхобучуьнгара хьоьга доссинарг бакъдерг дуйла хууш верг бIаьрса доцучух тера ву? Баккъалла а‚ дагадоуьйту хьекъал долчара‚\n20. Шаьш кхочушъеш болчара Делан ваIда‚ ца бохош болчара барт‚\n21. Шаьш хуттуш болчара Дала хутту‚ аьлла, омра динарг а‚ шайн Делах кхоьручара а‚ вочу хьесапах ларлучара а.\n22. Шаьш собар диначара а шайн Кхиош-кхобучун юьхь езаш‚ ламаз хIоттиначара а‚ Оха шайна деллачу рицкъанх харж йиначара а къайлах а‚ гучохь а‚ шаьш вониг дикачуьнца духатухуш болчара а‚– царна ю-кх дахаран тIаьхье‚\n23. Iаднан бошмаш – царна чугIур бу уьш а‚ церан дайх а‚ зударех а‚ зуьретах а дика мел динарг а. Маликаш тIедогIур ду царна массо а неIарехула.\n24. "Машар шуна аша собар дарна". Ма дика ю дахаран тIаьхье!\n25. Шаьш Делан ваIда йохош болчарна цуьнан барт хиллачул тIаьхьа‚ Дала хутту аьлларг хедош болчарна‚ лаьттахь боьханиг даржош болчарна – царна неIалт ду‚ царна вон цIа ду.\n26. Дала рицкъа кховдадо Шена луучунна‚ барам а бо. Баккхийбоь уьш дуьненан дахарах. Дуьненан дахар ма дац эхартаца дуьстича цхьа хIумалг бен.\n27. Цатешначара олу: "Цуьнга доссина хиллехьара шен Кхиош-кхобучуьнгара цхьа делил". Ахьа ала: "Баккъалла а, Дала тилавала вуьту Шена луург‚ Цо нис ма во Шена тIе ша вирзинарг.\n28. Иман диллинарш а‚ шайн дегнашна Дела хьехорца тем хилларш а /нисбо Дала нийсачу новкъа/‚ ткъа Дела хьехорца ца хуьлу дегнашна тем?\n29. Иман диллинчарна‚ дика Iамалш йиначарна – дика ду‚ хаза чугIойла ю.\n30. Иштта вахийтина Оха хьо къомана тIе – цул хьалха а дIадахара къаьмнаш – ахьа царна дешархьама Оха хьайга вехьица делларг, уьш Къинхетам болчунна керсталла деш болуш. Ахьа ала: "Иза сан Кхиош-кхобург ву‚ И воцург кхин дела вац‚ Цунна тIетевжина со‚ Цуьнга ду сан тоба дар".\n31. КъурIанца лаьмнаш леллехьара‚ я латта тийдинехьара‚ я цуьнца белларш бистхиллехьара /иза Делан омра хир дара – тIаккха иман дуьллур дацара цара/. ХIаъ. Делан ду-кх гIуллакх дерриге. Ткъа иман диллинчара дог ца диллина‚\n32. Далла лаахьара нах берриге Цо нисбина хирг хиларх? Цатешачара шаьш динарг бахьанехь царех кхиарах ца соцу бала‚ я церан цIийнан уллохь /буссу/ и Делан ваIда яллац. Баккъалла а, Дала ца йохайо /Шен/ ваIда тоьхна хан.\n33. Хьоьл хьалха а сийсазбина элчанаш‚ Аса хан елла битира цатешарш‚ тIаккха Аса /Iазапаца/ схьалецира уьш‚ муха хилира сан таIзар?!\n34. Царна дуьненан дахарехь а Iазап ду‚ ткъа эхартан Iазап мелхо а хала ду‚ ма вац царна шаьш Делах /Цуьнан Iазапах/ лардан цхьа а.\n35. /Делах/ кхоьручарна ваIда йина йолчу бешан масал ду шена бухахула татолаш оьхуш долу: цуьнан даар гуттар а ду‚ цуьнан IиндагIа а /гуттар ду/. И ду /Делах/ кхоьруш хиллачарна хиндерг. Цатешачарна хинъерг /жоьжахатин/ цIе ю!\n36. Оха шайга жайна делларш бакхийбуьйш бу хьоьга доссийначуьнца. Тобанех ю цуьнан цхьадолчунна инкарло еш ерг. Ахьа ала: "Суна омра дина аса Далла Iибадат дан а‚ Цуьнца накъост цалацар а‚ аса Цуьнга кхойкху‚ Цуьнга ду сан дIаверзар а"\n37. Иштта доссийра Оха и /КъурIан/ Iарбийн /маттахь/ хьукам хилла. Хьо церан дезаршна тIаьхьахIоттахь хьайга Iилма деъначул тIаьхьа – Делера вали а вац хьуна‚ лардархо а вац.\n38. Хьоьл хьалха а элчанаш бахийтира Оха‚ царна зударий а‚ зуьрет а хилийтира Оха. /Тарлур/ дацара элчанна аят даийта Делан пурбанца а бен. ХIор ханна а жайна ду.\n39. Дала Шена луург дойу‚ /Шена луург/ чIагI а до. Цуьнан гергахь жайнан нана ю.\n40. Я Оха гайтанне а гойтур ду хьоьга Оха царна ваIда йиначух цхьадерш‚ я Оха хьо волуьйтур ву (уьш ца гойтуш) – хьуна тIехь (хьайга Дала делларг нахе) дIахаийтар ду‚ Тхуна тIехь хьесап дар ду.\n41. Царна ца го-те Тхо лаьтте догIуш хилар и эшош шен йисташкара /ярташа ислам эцарца/? Дала до хьукам‚ Цуьнан хьукамна новкъарло ерг ма вац. И ву хьесапца сиха верг.\n42. Царел хьалха хиллачара а мекарло йира‚ Делан ю мекарло /йохор/ ерриге а. Цунна хаьа хIор сино карош дерг. ТIаккха хуур ду керстанашна‚ хьан хир ю цIийнан тIаьхье.\n43. Цатешачара олу: "Хьо ваийтинарг вац"‚ ахьа ала: "Кхачойина Дала теш хиларца суна а, шуна а юккъехь‚ шен гергахь жайнан Iилма долчо а".


Салафиташ баьржаш бу Къилбаседа Кавказехь\nГIалгIайн махка чукхочохь, 2016\nМасех де хьалха ГIалгIайн махкахь, Обаргийн-эвлахь, оьрсийн маттахь Троицкая станица олучохь, меттигерачу цхьана вахархочо шен цIахь маьждиг динера. Иза лаьрра вара, цу чохь хIора ламаз дарал сов, рузбан нах а гулбан. ХIинца и стаг зIене ца волу цхьанцца а, амма, дийцарехь, цуьнан чам баьлла хилла, меттигерачу диндайшна юкъахь долу девнех. Далла Iамал, шен кертара, шен доларчу маьждигара дан воллура иза.\nIедалшка и хаам кхаьчча, Магасера омар делла, и маьждиг дIадаккхийтина. Бусулбачу нахах дIа а къаьстина, ша рузба а деш, юьстахвалар, цхьанна а агIора мегаш дац аьлла, дIахаийтина оцу стагана. Салафийш, цхьаболчара вахабиташ олучарах, доккха зулам долу. Иза цхьана кавказехь хилла а ца Iа, и болам дерриге а дуьненехь баьржина бу аьлла, Маршо радиога дийцира къона Iилманчас, Мисарахь доьшучу Абадиев Мусас.\nАбадиев: «ХIинца, цхьа баккхий Iелам нах а гулбина, дуьненаюккъера цхьа конференци дIахьочу хенахь, цаьрга, шу долчохь муха ду бусулбачу динца гIуллакх, аьлла хаьттича, цара олу, ша дерриг дика дара, амма оцу вахабитех боккха бала бу шайна. И бал дерриге дуьненахь бу. Бусулбачу нахана юкъахь уггаре а барт бохош долу хIума ду, цххьаммо, вукхуьнга хьо бусулба вац алар».\nНохчийчохь, цхьааллехь вовшах а кхетта, хьалхарчу тIамехь толам баьккхича, шолгIачунна юьхьехь, иза декъа а декъна, боккха бохам бира, оцу вахабиташ, аьлла хета Iелам стаган Абадиев Мусан. Ткъа, тахана ГIалгIайн махкахь, царна паргIато ю аьлла, кхин дIа а дийцира цуо.\nАбадиев: «Вай махкахь долу хьал дийцича гуш душ а дерриг. Нохчийчохь хьалхара тIом дIабаьлча, вахабистийн тоба чу а еана, доккха зулам а зе дийр цара. ГIалгIайн махкахь долу хьал вай дийцахь, гуш ду, тайпанаш, доьзалш цара боькъуш буйла. Схаьдуьйлу, шай бакъо схьайица аьлча, ца богIу дуьхьала. Воккха стаг ву иза, суна сайна хезна цо олуш: хIорш сан бусулба вежарий бу, ткъа шу сан тейпан вежарий бу. Шайна луург де аьлла, бакъонаш царна дIаелла кху махкахь».\nБусулба наха, шайна юкъахь, цхьацца боламашка бекъабалар, цхьана арахьара урхалла а деш, лелош хIума ду аьлла хета дукхачу тергамхошна. Ша шех, хIоьттина хIума дац боху иза царах цхьаболчара. Историкан Ибрагимов Мохьмадан хетарехь, оцу къестамаша, кхин дIа а бахбан мега къоман тIехь лаьтта бохам.\nИбрагимов: «Вайна оьшуш хIума дацара тобанашка бекъабалар. Керта деш долу маьждиг а ца оьшура суна. ХIинца а шина-кхаа декъе бекъа а белла, хьийзаш ма ду вай. Иза кегадойтуш ду Iедална хьалха бевлачу наха. Церан болх бу иза».\nКавказехь шо шаре мел долу, хьал чолхе дала мегаш сурт хIутту. И шуьйра бохам хилахь а, вахабиташ, оцу юкъахь тIаьххьарчу меттехь хирг ца хиларна шеко яц цхьанна а.


Массо а политикан тутмакх дIахеца аьлла, кхайкхамбина Туск Дональда\nГезгмашин-бутт 08, 2019\nШоьтадийнахь Оьрсийчоьно а, Украинас а лецнарш хийцар къобалдина масех пачхьалкхийн куьйгалхоша а, Евробертан лаккхарчу векалша а, хаамбина "Немецкая волна" гIирсо.\n"Эххар а кхочуш хили! Сенцов Олег а, украинхойн хIордхой а маьршабахаро са паргIатдоккху", - яздина Твиттерехь Евробертан кхеташонан куьйгалхочо Туск Дональда. Цо кхайкхамбина Оьрсийчоьне, "биссина политикан тутмакхаш а дIахеца" аьлла.\nЕвроберто хьалхо масийттазза дехнера украинхой маьршабаха аьлла, дагадаийтина Евробертан арахьарчу политикан лакхарчу векало Могерини Федерикас. Юристаша а, жигархоша а, кхиболчу наха а къахьегар бахьана долуш, тутмакхаш маьрша баха аьтто баьлла аьлла, билгалдаьккхина Могеринис.\nЕвропан Кхеташонан инарла секретарна Ягланд Турбьерна хетарехь, лецнарш хийцаро "Оьрсийоьнан а, Украинан а юкъаметтигаш нисйийр ю" аьлла. Ишта шина пачхьалкхо шайн дозан тIехь лецнарш маьршабахар тайна арахьарчу гIуллакхийн министршна а, Францин а, Германин а, Австрин а, Чехин а, Польшин а, Эстонин а, Литван а, Iамеркан а дипломаташна а.\nIамеркан президенто Трамп Дональда декъалйина Оьрсийчоь а, Украина а, "машарехьа яьккхинарг хьалхара гIулч хила тарло" аьлла, билгалдоккхуш.\nДийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь велла уьнах 25 стаг. Цомгуш хилла кхин а 276\n"Спутник V" вакцинан башхаллех шек бу Lancet журналера авторш\nДагестанерчу спортхоша "Москва-Сити" комплексехь герзаш кхийсар теллина\nИзраилан эскарша йоккха операци дIаяьхьна ХЬАМАС-на дуьхьал\nInsider: 1 миллиард соьманна хIусамаш ю Путинан гIоьнчин доьзалан долахь


Шеме эскарш дIаузуш ю Кремл\nШемарчу Асадан Iедална тIеман а, гуманитаран а гIо латтош ю Оьрсийчоь. И мукIарло президента Путин Владимира кIирандийнахь Цхьанатоьхначу Штаташкарчу журналисташна ша еллачу интервьюхь дира. Цо билгалдаьккхира, Асадна герз дохкар Дуьненаюкъарчу низамшца цхьаьна догIуш ду аьлла.\nУкраинехь кризис хIоттарехь Оьрсийчоьно лаьцна дакъа бахьана долуш Кремлан куьйгаллин Малхбузенца доьхна хилла долу гергарло хIинца юха а жим-жима меттахIотта гIерта сурт ду.\nМухха делахь а, и ойла кхоллало тIаьхьарчу деношкахь Германин канцлеро Меркел Ангелас а, Британин премьер-министро Кэмерон Девида а Шемахь а, Иракъехь а кхоллаеллачу ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанца къийсам латторехь Оьрсийчоьнера гIо ца хилча кхиамаш хир бац аьлла динчу дIахьедаршка ладоьгIча.\nНагахь санна немцойн урхалло кхин хье ца луш, Меркелан дIахьедарна тIаьхьа, Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу санкцеш малйийр яц, Украинера хьал тодалалца а, Минскехь бина барт кхочуш бан Оьрсийчоь а, цуо белшаш гIортош болу сепаратисташ а болабаллца аьлла дIахьедар динехь, хIетте а дуьненан политикийн къамелашкахь тIаьхь-тIаьхьа хеза, Оьрсийчоьнца цхьацца долчу хеттаршкахь, къаьстина Гергарчу Малхбалехь а, Шемахь а долчу хьолан хьокъехь цхьаьнаболх ца бича Малхбузе ер яц боху аьзнаш.\nЕвропа Шемара а, Иракъера а, Африкера а бIеннаш эзарнашкахь схьаоьхучу мухIажарийн тулгIеца ларон гIерташ йоллучу муьрехь, Оьрсийчоьнан куьйгалло жигара даьккхина шен Шемин президентана Асад Башарна гIодар.\nЦо хIинца хьулдеш а дац, ша Асадна герз латтош хилар а, кхин долу тIеман а, гуманитаран а гIо деш хилар, цу кепара Малхбузе шеца цхьана диалог ца лехча ца йолучу хьоле а хIоттош.\nКIирандийнахь Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу журналисташна ша еллачу интервьюхь Кремлан лаккхарчу гIентан дас мукIарло дира, шен урхалло Асадан латточу гIоьнна. Бакъду, шаьш Шемахь йохуш йолу гIулчаш дуьненан юкъарчу низамашца цхьаьнайогIуш ю элира цуо.\nЦуьнца цхьаьна Путин Владимира элира, оьрсийн эскарш Шемарчу тIамехь дакъалоцуш дац аьлла. „Оьрсийчоьно Шемарчу я кхечу пачхьалкхашкарчу цхьанна а тIеман операцешкахь дакъа лоцур долуш дац.\nМел кIезга а, таханлерчу дийнахь лаца дагахь-м дац тхо“, - элира цо шен Кремлин.ру цIе йолчу официалан сайта тIехь ялийначу интервьюхь, тIаьхьа тIейогIучу хенахь и дакъалацаран бакъо шегахь а юьтуш.\nЦу кепара Оьрсийчоьнан куьйгалхочуо шайн Шемарчу леламех дерг хьул ца деш, довзийтар политологна Асхабов Хьамзатна хетарехь, уггаре а хьалха Путин Владимир Малхбузенехь ши полюс йолу, шина боккхачу ницкъах лаьтташ долчу дуьненна сагатлуш дуккха а ницкъаш хилар хаарца а, ткъа иштта Шемарчу хьолахь Оьрсийчоьнца муьлхачу агIор бина а цхьаьнаболх ца бича Малхбузе хьалха я тIаьхьа ер ца хиларх и кхеташ хиларца а доьзна ду.\nАсхабов: „Тахана и санкцеш бахьана долуш а, Украинера хьал бахьана долуш а Оьрсийчоь массо а дуьненаюкъарчу хаамийн гIирсашкахь юьйцуш ю, иза мел вуо йийцахь а. Цу кепара цуьнан дуьненаюкъара рол а, цуьнан меттиг а мехала хилар гуш ду, и рол мел негативе елахь а.\nТкъа Оьрсийчоьнан рол хIинца Iамеркано Iарбойн мехкашкахь лелийначу политикан кхиамаш ледара хилар бахьана долуш Европе цигара мухIажарш чухьовдар бахьана долуш кхин цкъа а лакхайолуш . ХIинца муьлхачу а кепара хилла а Оьрсийчоьнца цхьа юкъаметтиг ца лехча ца йолу Малхбузе.\nХIунда аьлча дела денна Исламан пачхьалкхе олучу тобанан ницкъ шорлуш бу. Ткъа и толийта Малхбузенан йиш яц“.\nШен интервьюхь Путин Владимирс лерина дийцаре дира, ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобанах Оьрсийчоьнна болуш болу кхерамаш.\nКарарчу хенахь Шемин 60 процент лаьттанаш ДаIишан карахь я кхечу террорхойн карахь ду элира цуо, Асад Башарна дуьхьал тIом мел беш йолу тобанаш террорхошца дIа а нисйеш. Ткъа царна юккъехь 2 эзар сов цхьана хенахь Советашна юккъе йогIуш хиллачу республикашкара орамаш долу нах бу элира Путинс.\n„Уьш тхо долче юхаберзаран кхерам бу. Уьш тхо долче юхаберзалца а ца Iаш, гIолехь ду тхуна, цигахь Асадна царна дуьхьал тIом бан гIо дича. Иза ду оха Асадна белшашгIорторан коьрта бахьана“, - элира Оьрсийчоьнан президенто.\nОршот дийнахь Путин Владимир тIаьхьарчу итт шарахь дуьххьара вистхилира Нью-Йоркехь дIайоьдучу Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн ассамблеяхь.


Нохчийчоьнний, ГIалгIайчоьнний юкъара доза стенгахь хила деза?\nМарсхьокху-бутт 27, 2012\nГIалгIайчоьнан лидер Евкуров Юнусбек (Аьр), Нохчийчоьнан лидер Кадыров Рамзан (Аьт)\nНохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан омарца керла комисси кхуллуш ю Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъара дозанаш билгалдаха. Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа, Дудаев Джовхар куьйгаллехь а волуш, ши республика дIасакъаьсташ дуьйна билгалдахаза дисина ду и дозанаш. Нохчийн Iедалшна хетарехь, шайн доцу латтанаш чуузуш а, уьш доладохуш а бу гIалгIай. Официала тIегIанехь дозанех лаьцна, цкъачунна, хIумма а ца аьлла Магасо.\nОлуш ма-хиллара, бешара тIулгаш схьагулдан хан тIекхаьчна Нохчийчохь. Цкъачунна юкъараллина довзийтина доцчу бахьанца, тIаьхьарчу 20 шарахь хIора Нохчийчоьнан куьйгалле хIуттуш хиллачу нохчийн лидеро комаьршша дIасадекъна нохчийн латтанаш юхадерзон меттахдаьлла Кадыров Рамзанан Iедал.\nСоветан заманахь езачех хиллачу цхьана чохь хилла къамел чIогIа тера ду, нохчийн латтанаш дIасадаларца доьзна. «Иван Васильевичо белхан говзалла хийцар» ю цуьнан цIе. Таханлерчу дийнера оьрсийн паччахьийн замане кхаьчна Iедалан белхахо Бунша а, хIума лачкъош волу талорхо Милославский а. Юхаверззалц, паччахьан декхарш кхочушдан дезаш хуьлу Буншин. Цуьнан хьехамчин декхарш тIелаьцна Милосавскийс а. Паччахьо беза хьеший тIеоьцуш аудиенци ю хIара.\nПаччахьан метта нисвелла Бунша - Оцу стага бохчуьн юкъарчу маьIнах кхета лууш вара со, цо хIун боху те?\nПаччахьан гIоьнча – Кхета-м хала ма дацара цо бохучух. Кемски кIошт схьало боху цо.\nПаччахьан метта нисвелла Бунша – Кемски волосттий?... дIаэцийтахь, шена ма товв. Суна моьттура...\nПаччахьан гIоьнча – Муха, хьан сийлалла?\nПаччахьан метта нисвелла Бунша – Паччахьана хаьа ша дан дезарг. Пачхьалкх къелур яц. ДIаэца аша... дIаааэца.\nЖуьлиг Милославский – Вен кхел ма кхайкхаелахь суна, сийлахь воккха паччахь. Вистхила бакъо лохьа!\nЮха меллаша, паччахьаний бен ца хозуьйтуш: "Ахьа хIун леладо, къотIалгIа йина хIума, хьайн доцу латтанаш дIасадоькъуш ма ву хьо? Иштта цхьа кIошт юьсур яц!"\nМаршо радио: Талорхо волчу Милославскийс латтанаш ца долуьйту паччахье иза деха веанчу генара хьешана. Ткъа Iедалан белхахо Бунша кийча ву иза дан.\nШина а республикерчу нахана тахана хIуъ а дийцахь, ГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна юкъахь, хила оьшучу кепара дозанаш билгалдаьхна дацара цкъа а. Кадыров Рамзана тахана хьеxош болу Нохчийчоьнан хьалхарчу президенто Дудаев Джовхара бина боху барт, барт аьлла а бацара. Тахана санна, комисси кхолла еза аьллачун тIехь сецна гIуллакх дара иза бохуш дуьйцу возуш воцчу эксперто Байсаев Iусамас.\n"Нохчий а, гIалгIай а вовшах дIасакъаьсташ - шина вешина юкъахь а керт еш хуьлу - и керт ян еза дела, муьлхачу дозанца ян еза, Соьлж-кIоштера, МалгIбекера латтанаш хьена-мила хилла къастон дезаш дара. И хаттар цу хенна кхолладелла дара. Амма хIетахь уьш къастадойла яцара. ХIунда аьлча, цхьана хенахь Нохчийчохь хилла латтанашна тIехь, нохчийн ярташкахь бехаш дукха гIалгIай бара. ГIалгIашна Нохчийчу баха луург хир дацара. Амма латтанаш цхьана хенахь нохчийн хилла дара. И хIума цу хенахь къасталур доцун дела, комисси а кхоьллина, Нохч-ГIалгIайчоь кхуллучу 1938-чу шарахь хилла дозанаш тидаме а оьцуш, къастор ду аьлла, комисси а кхоьллина, диллина дитина дара и хIума".\nМаршо радио: Дудаев Джовхара гIалгIашна Соьлж-кIошт дIаелла бохуш дуьйцуш дара...\nБайсаев Iусама: "КIошт дIаеллий, схьаеллий, хIара юрт шун юй, хIара тхан юй" аьлла, къастийна дацара. И къастон дезаш ду аьлла, дитина дара. Амма, аса ма-боххура, Советан Iедал доха доладеллачу хенахь Нохчийчура а, ГIалгIайчура а гIалгIазакхий, колонисташ эр ду вай царах, уьш ма барра, церан тIаьхье дIаэха йолаеллачу хенахь, оцу Михайловске-Слепцовскехь, Троицке а, Пригородный кIоште а, кхеченхьа а, чу баха йиш йоцу гIалгIай баханера мукъа евллачу хIусамашка.\nЦундела, (хаттар) къастадаллалц дитинарг хIун дара? Нохчий (дукха бехаш) йолу ярташ - Нохчийчохь хир ю, гIалгIай дукха бехаш йолу йолу ярташ - ГIалгIайчохь хир ю аьлла, дитина дара. Куьг таIийна "хIара шун ю, хIара тхан ю" аьлла, цхьаммо куьг таIийна кехат (документ) дацара.\nМаршо радио: ХIинца а оцу кеппара комисси кхолла сацам бина Нохчийчура парламенто. Оцу хьокъехь дийцира парламентахь зорбан секретар волчу Яхиханов Зелимхас.\nЯхиханов Зелимха: Тахана парламентехь белхан тобан кхеташо яра. Комисси хIинца а кхоллаза ю.\nБелхан тобан кхеташонехь дийцина долу хаттарш... вайна ма-хаъара, Нохчийоьнний, ГIалгIайчоьнний юкъахь доза къастийна дацара хIинццалц. Вайн республикан куьйгалхочо айина хаттар ду иза. Коьрта хаттар хIун дара аьлча, комисси кхуллур ю, тIаьхьуо шина агIонан хир ю иза. ГIалгIайн агIора декъашхой а хир бу.\nДийцаре дийр долу хаттарш: дозанаш муха-стенгахь хила деза? Иза къастийна хила дезарца а доьзна ду. Цу (комиссина) юкъабаха безачу нехан цIейоза, гергарчу барамехь, республикан куьйгалхочуьнга Рамзане хьажор ду. И хаттар дара тахана коьртаниг.\nИсторехь дозанаш хилла меттиг а, документашца, архиван докмуенташца а нисъян езаран Iалашо йолуш кхуллуш ю и комисси.\nМаршо радио: Официалан Магасо цкъачунна цхьа а хIума ца аьлла дозанаш билгалдахарх лаьцна. Амма гIалгIаша интернетехь жигара дуьйцуш ду иза. Царна хетарехь, нохчий тIаьхьа тохабелла. Дозанашца доьзна 2003-чу шарахь Зазадоккху беттан 10-чу дийнахь барт бира хIинцалерчу нохчийн республикан куьйгалхочуьн дас Кадыров Ахьмат-хьаьжас а, хIетахьлерчу гIалгIайн куьйгалхочо Зязиков Мурата а. Тахана парламентахь вовшахкхетта хиллачу белхан тобано хьахийра и документ? Цуьнца хIун дийр ду нохчийн Iедало, аьлла деллачу хаттарна жоп луш Яхиханов Зелимхас элира.\nЯхиханов Зелимха: И кехат, цу хенахь, къепе а йоцуш, боьдуш тIом болуш, кхоьллина парламент йоцуш, хIетахь куьг таIийна кехат дара боху. Юрисдикцин агIора цуьна ницкъ бара аьлла а, иза бухе дилла мегар ду аьлла а агIо йолуш кехат дац иза, аьлла хьахийра.\nШина республикана юкъахь доттагIаллин юкъаметтигаш хилар чIагIдеш, бух хилар къобалдеш, куьг таIийна дара боху и кехат. Амма хIинца, и кехат бухе а диллина, кхин дIа йолчу ханна дозанаш билгалдаха мегар долуш кехат дац аьлла, хьаха-м дира цигахь.\nМаршо радио: Боьдучу тIамна юккъешхула, къоме хоттуш хIума а доцуш, чIагIбинчу бертан маьIна, тидамза дисира хIетахь а. Барт санна иза тIелаца йиш яц аьлла хета экспертана Байсаев Iусамина.\nБайсаев Iусама: И барт бина бохуш дара. Цу бартах лаьцна суна кхин башха хIума алалур дац. Аса башха тидам ца бира цуьнан. Жигара боьдуш тIом бара. Кхин дукха хIуманаш дара... цунна тидам беш, иза цхьаммо а тIе ца лецира аьлла хета суна.\nМаршо радио: Луларчу Нохчийчохь боьдучу тIамах пайда а оьцуш, ларамза я, леррина, цкъа оьрсийн эскарша, тIаккха шаьш гIалгIаша дIалаьцначу латтанашца кхолладелла сурт ишта довзуьйту эксперто.\nБайсаев Iусама: Хьалхара тIом чекхбаьлча нохчийн "таможня" олу-кх цунах, гIопаст (хIоттийра) Слепцовске чу воьдучу боккхачу некъан тIера, некъо гола тухучу меттехь лаьтташ ГАИ (некъан полицин пост) яра. Цунна юххехь лаьтташ кафе яра. оцу кафена тIехьа 30 метр бен кхин гена йоцуш, нохчийн гIопаст яра. Шлагбаум яра цигахь, дIахIиттина герз карахь нах бара.\nОцу меттера Нохчийчоь йолалуш ю аьлла дара. Серноводске воьдучехь цигахь уллехь цхьа гуо бу (цигахула леллачарна хуур ду аса хIун дуьйцу) скифийн курган санна. Цунна тIехьа жагIа бохош йолу завод ю. Оцу меттехь лаьтташ яра (нохчийн гIопаст). Слепцовскана чохь лаьтташ ю ала мегар долуш яра иза. ДIахьаьжча, гуш цигара нехан хIусамаш йолуш.\nТIом болабеллачу хенахь, оьрсийн эскарша, хахкабелла Нохчийчу а баьхкина, хьалхара шайн пост хIоттийра Ассиновке а, Серноводске а чубоьду некъ, и некъ - нохчийн пост лаьттинчера 4-5 чаккхарма чоьхьа бу.\nХIун хилира? ГIалгIайн посташа хIун дира? ГIалгIайн Iедалша хIун дира? Аушев (Руслан) волу хан ю иза. Цара, оцу чуоьзна хIоттийначу постана кхин а 4-5 чаккхарма (Нохчийоьнна) чу а ялийна хIоттийра. Изза дира цара Серноводскехь а. Цул совнаха, Аушев волчу хенахь дозанаш хуьйцуш, Нохчийчохь баьхна болу, хIусамаш яьгначу гIалгIашна юрт йира цара Нестеровкий (ГIажарий-юрт), ЧемулгIий йолчу оцу юкъахь.\nИза, соьга хаьттича - цу хенахь иза дуьйцуш дара, гIалгIайн Iедалехь болчара шаьш лечкъош дацара - маьлхийн ярташ - ЧемулгIий, Аьрштий букъна тIехьа а юьтуш, дозанехь ша-тайпа санна еш юрт яра иза. ХIунда аьлча, кхана-лама хIума къастон дезаш хилча, маьлхаша шайна Нохчийчохь Iа лаьа аьлча, царна хьалха лаьтташ гIалгIайн юрт ю ала (дина хIума дара). Цара (гIалгIаша) къайле еш яцара цунах. ХIетахь со Несар-гIалахь болх беш вара.\nМаршо радио: Дозанца доьзна хаттар гуттар а ду лазаме. Къаьсттина, вежарий лоручу, гергара къаьмнашна юкъахь. Экспертана Байсаевна хетарехь, Москох лаа Iаш яц, Кавказехь эккха тарлун дов марсадаллалц.\nБайсаев Iусама: Цул тIаьхьа кхин а масех хIума хIума хилла дозанаш чуузуш. Суна хетарехь "колонизаци" ала мегар долуш хIума дара эр ду-кх вай иза. Цара яхьа а яьхьна, чуоьзначу гIопасташна юххехь, ярташ ехкина. Соьлж-кIоштахь кхоьллина, Малгбек коштахь а кхоьллина. Соьлж-кIоштахь Слепцовскана, Серноводскана юкъахь цкъа а хилла яц цхьа юрт.\nАра яьккхина белхахойн (совхазийн) бригадаш йоцург. Нах баьхна юрт хилла яц цигахь. Цара (гIалгIаша) шаьш чуоьзначу гIопастана тIехьа йиллина юрт ю. ЦIе дага ца йогIу суна. Амма цигахь бехаш берш муьлаш бу аьлча, хьалха баха охьаховшинарш полицин белхахой бу. Царна дина цIенош ду уьш, Iедало леррина программа а хIоттийна.\nИшта юрт йира цара МалгIбек кIоштахь а. Аки-юрт бохуш, Горагорскана тIекхачале йолчу юьртана уллехь. Цара хIун дира? Цара хIун дира? Лакхарчу лаьмнашкара тайпанийн нах бу цигахь Iаш берш - чIеберлой. Оцу юьртахь берш нохчий лоруш а бу, лерина а бу. Бан а бу уьш нохчий. Цара оцу юьртана йистехь, Горагорскана агIорхьа жима юрт йина. Цу юьртахь охьаховшийнарш полисхой бу элира.\nЦул совнаха, гIалгIайн "Автодоро" (некъийн урхалло) ГаланчIоже некъ бигина. ЛадогIархошна хууш хир ду иза. Вайн нохчийн лаьмнашкахь йолчу кIоштех и ГаланчIож цхьаъ бен яц нах ца бехаш. Нохчийн кIошт ю иза, амма нохчий бехаш бац цигахь. Бежнаш дажо а стаг ца воьду моьтту суна цига. Хьалха-м юртбахаман даьхний дажош меттигаш яра уьш. ХIинца цигахь вехаш стаг вац.\nИза, соьга хаьттича, (гIалгIаша) нохчийн латтанаш карадерзор ду. Галашкера дуьйна Даьттахула хьалабигина некъ бу цара Ялхойн махка кхаччалц. И некъ моз доккхучеран, йол хьокхучеран, бежнаш дажон а луучеран ГIалгIайн махкара цига кхача йиш ю. Оццу хенахь, Нохчийчура цига кхача цхьана кепара аьтто бац. Шалажехула бара некъ цхьана хенахь. Тахана цигахула вахалур вац. Хьалха а ца вахлора цига Нестеровкехула бен. Ишта ду-кх хьал дозанашца. Массарна а хууш дара. И хаарал совнаха, тахана Нохчийчохь долчу Iедало цу гIуллакхана кхин терго еш яц. Цул сов, цхьа йолу меттигаш шаьш юьтуш а яра. ХIинцара цара иза (хаттар) айар тамашийна хета суна.\nМаршо радио: Эххар а, барт-машар бан тIехIоьттина импери санна, Москохо лоцур долу дакъа, нохчашкахьа хир дац. Латтанаш кIезга долчу гIалгIашкахьа хIуттур ю. Ткъа, хIирийн-гIалгIайн долчу девнна ша юкъа хIунда ца гIоьртина, Пригородний кIошт гIалгIашна юха хIунда ца елла бохург, говза йистах дуьтур ду, ша йолу оьгIазалла, шена оьшучу новкъа а яьккхина.\nНохчийн-ГIалгIайн дозанаш къастон хан тIекхаьчна


Оьрсийчоь -- Нохчийчохь Оьрсийчура къаьмнаш цхьаьнакхетаран де даздеш, царна дуьхьал хьажийна маьхьарий а детташ, шайн акци дIахьош бара Москох оьрсийн националисташ, Лахь4, 2013\nЦхьааллин де Нохчийчохь, даиман санна, даккхийчу цхьаьнакхерашца а, хьелхаршца а, гайтамашца а дIадаьхьира. Уггаре а коьрта хилам бара Соьлжа-гIалан юккъехь, Къаьмнийн доттагIаллан майданехь.\nЦигахь боккха гулам а бина, даарш а, хелхарш а гойтуш бара, махкахь дехачу къаьмнийн векалш. НогIий а, суьйлий а, гIумкий а, гIалгIазакхий а, ишшта кхиберш а, нека юккъехь стоьлаш а хIиттина, тIевогIучунна кхача луш лаьттара. Уггаре а дукха лаьттара, гIалгIайзкхийн даарш тIехь долчу шуьнан гонехь.\nЦу тIехь дара цара шаьш даьккхина кемсийн чагIар. Иза стаканаш дуззий молуш лаьттара, божарий. И сурт гинчу цхьана даржхочо, вела а велла элира «и малар паргIат долчу хенахь яр-кх къоман цхьаалла» аьлла. Иштта, забарш а еш, чекхделира оцу меттехь и даздар.\nМахкахь, хIора кIоштахь а дIадаьхьира цу тайпа цхьанакхетарш. Дийцаре дора, таханлерчу Оьрсийчохь, мел оьшуш хIума ду, къаьмнаш бертахь, вовшех лараман бух а болуш, цхьаьна дахар.\nНохчийчохь даиман иштта лекхачу тIегIан тIехь дIахьо, цу тайпа даздарш. Тидаме эца йиша яц, махкал арабевлча нохчашка мостагIашка санна хьоьжуш хилар а, царна оьрсийн регионашкахь Iаткъам беш хилар а. Iедалшна и хIуманаш ган лууш дацахь а, могIарерчу бахархошна дукха дика гуш ду иза.\nIела цIе йолчу Соьлжа-гIалара вахархочо, оцу дийнах лаьцна шена хетарг иштта довзийтира.\nIела: «Цхьаалла-м яцара. Я хуьлуьйтуш а яц. Иза муха хира ю, ахь мел боккхуш болу ког доьхьала бетташ хилча? Оцу денна, шен цхьа зIе ма ей. Хиллала хуьлуш хилча, дагалецаман де, я кхин цIе йолуш хила дезара. 1612 шарахь хилларг ду аьлла дIакхайкхадаллалца, цхьанна а хиина а ма дац и де. Цу хенахь, кегарш болчу хенахь, дукхах долчу къаьмнийн бала болуш , я зIе а йолуш де дац иза».\nКъаьмнийн цхьааллийн де даздечу хенахь, Москохахь, «Оьрсийн марш», аьлла националистийн гулам дIахьош бу. Иза муха тида деза, хууш бац, Нохчийчохь. И шалхенаш бахьнехь, шена и де деза ца хета, элира, бакъонашларъярхо йолчу Саратова Хедас.\nСаратова Хеда: «Тахан вай кхузахь и де дазщдеш бу, ткъа Москохахь, «Оьрсийн марш» дIахьош бу. Цхьааллийн де аьлла суна, деза де дац-кх хIара де».\nТахана Оьрсийчохь, къаьмнийн цхьаалла ца хиларалла сов, пачхьалкх цхьа бух боцучу берда йистехь лаьтташ санна хета шена, бохуш кхин дIа а дийцира Саратова Хедас.\nСаратова Хеда: «Тахана, оцу Оьрсийчоьно хIора 50 шо мел долу, тIемаш беш схьадеъна ду. ТIаьххьара хилчу тIамехь 300 эзар стаг хIаллак вина. Москохахь, автобус чохь шен ненаца телефончухулла нохчийн маттахь вистхилла аьлла, лагах урс а хаькхна араваьлла и стаг. Иза лаца гIерташ а вац цхьа а. Вай нохчочо иза дина хиллехьарий кхечу агIора хира дара иза. Оьрсийчоьнна, вай массо а хенахь вахь а таьIан Iан дезаш ду. Цхьаалла, яц суна а, со санна болчу нахана а».\nМасех шо хьалха, «Машук-2010» олучу кегирхой гуллучу цхьана форумехь, цхьаммо кхайкхам бинера, пачхьалкхехь массо а къаьмнийн векалш куьйгаш а лаьцна, бIаьра а хьаьжна, вовше кIинтIера довла деза аьлла. Ша верг реза хиллера, ама, оцу тобанна юкъара чергазо къомах ворлчу цхьана студенто, хаьла а гIаьттина, хаьттинера, шен къоманн тIехь динчунна, шаьш кIинтIера маца доккхура ду аьлла.\nЦхьаалла, дашанна лелош ялахь, хIинца санна мегар йолуш ю, амма, баккъалла а пачхьалкхехь хьалха санна барт а, доттагIалла хилийта а лууш далахь, сихонца цхьаъ дан деза Iедалша, цхьа бохам хилале аьлла хета и гIуллакх шай тидамехь латточу тергамхошна.


Мултимедиа, Товбеца-бутт 24, 2019\nКхаари-де 24 Товбеца-бутт 2019\nТовбеца-бутт 19, 2019\nМосквахь яйна нохчо, Шемарчу йоIе сатуьйсу нана, ткъа Нохчийчохь туризм кхио гIерта\nМосквахь яйна нохчо, Шемарчу йоIе сатуьйсу нана, ткъа Нохчийчохь туризм кхио гIерта.\n"Кавказякаш" – Кавказера накхармозий\n"Кавказякашна" уггаре товш меттиг ю Абхази. Массерачул еха ю кавказяк-мозийн ю. Оцо аьтто ло накхарна зезагера, мел кIорга хиларх, дургал схьаэца. Воккхачу стага Романа – мазлагIчас – дийцарехь, массо а мозел "аьрха" ду "кавказякаш".\nХьанна-хьанна ца мега эшарш лекха\nДеношкахь Нохчийчоьнан синбахаман министралло дихкина филармони кIел боцчу артисташна эшарш лекха. Амма хьакхалуш доцчух тера ду иза «паччахьан» а, цунна беза-бевзачийн а самукъадаккха кхойкхучу Бурсагов Ачхьабах а, и санна «говза» болучех а.\nНохчочунна тIехIоьттина Рада, бакъонашларъярхоша "Iехийна" йоI, Новосибирскан мэр хила турлун нохчо а\nНохчочунна тIехIоьттина Рада, бакъонашларъярхоша "Iехийна" йоI, Новосибирскан мэр хила турлун нохчо а.


Нохчашна депортаци ярна дуьхьал митинг хилира Австрерчу Инсбрукехь\nЧиллан-бутт 01, 2022\nАвстрин бакъоларъяран организацеша а, нохчийн диаспоран векалша а Инсбрукехь "Дозанаша воь" цIарца митинг дIа а хьош, буьйлабелира урамехула. Iедалхойн терго тIеозо лууш бара уьш нохчий Оьрсийчоьне дIалуш хиларан а, цул тIаьхьа уьш Нохчийчохь лецаран а проблемина.\nМитинган декъашхошлахь бара Iедалца йозуш йоцчу Seebrücke, SOS Balkanroute, Stop Deportation, Antifa организацешца мухIажаршна гIо латтош болу жигархой а, антирасистийн юкъараллийн векалш а, овIанхойн организацеш а, иштта шаьш нохчий а. Тайп-тайпанчу меттанашкахь яздина плакаташ а, байракхаш а яра цаьргахь, иштта Нохчийчоьнан Республикан Ичкерин а цхьаьна.\n"Митингехь дийцира республикехь хуьлучух ма-дарра дуьйцучу, эмиграци йинчу блогерийн а, жигархойн а Нохчийчохь бехачу гергарчарна репрессеш ярх. Иштта айдира хаттар, Австрин набахтешкахь депортаци яре хьоьжучу нохчаша шайна тIе куьйгаш дахьарх а, къаьмнийн башхаллашца кхузахь а къестамаш бо набахтешкахь", - дийцина Кавказ.Реалиига оцу барамехь дакъалаьцначу къобал ца йинчу Ичкерин векало Дунаева Розас.\nМеттигерчу полицина тIетевжина, Австрин хаамийн гIирсаша яздо, демонстраци маьрша дIаяьхьира аьлла. Полицин зерашца, дакъалаьцна цигахь 800 гергга стага, ткъа митинг вовшахтоьхначара дIахьедо 1 200 декъашхо вара бохуш.\nНохчийчохь ГIуран-бутт болабелчхьана иттаннашкахь лечкъийра Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан критикийн гергарнаш. Шайн нах къайлабахарх дIахьедира ялх стага – бакъоларъярхоша Янгулбаев Абубакара а, Садулаев Мансура, Арцуев Аслана, иштта оппозицин нохчийн блогерша Абдурахманов Тумосо а, Халитов Хьасана, Мализаев Минкаила\nФранцерчу Страсбургехь Дечкен-беттан 8-чохь митинг хилира, Нохчийчуьрчу Iедалхошна оппозицехь болчу жигархойн а, блогерийн а гергарнаш лечкъорна а, оьрсийн набахтешкахь бала хьегийтарна а дуьхьал. Акци вовшахтоьхначех яра, даймахкара дiабахначу нох Нохчийчуьрчу бахархойн юкъараллийн организацеш вовшатухуш йолу Европерчу нохчийн Ассамблея а, Евробертан исс пачхьалкхера жигархой а.\nГIуран-беттан 30-чохь Венерчу адамийн Бакъонийн майданахь а хIоттийра митинг Нохчийчохь нах лечкъорна а, нохчашна Оьрсийчу депортаци ярна а дуьхьал. Изза митинг дIаяьхьира оццу дийнахь Норвегин коьртачу гIалахь Ослохь а.


Къу лаьцначохь кхин къу кхуьу\nОьрсийчоь -- Коррупцина дуьхьалояран гулам, Петарбух, 11Тов2013\nОьрсийчоьнан регионех хьалхарчаралахь ю, цуьнан куьйгалхой тоьллачех бу бохуш кест-кеста, мидалш ухку Кремло Нохчийчуьрчу хьакькамашна. Ткъа массанхьа деха сакхташ карадо цигахь а, оцу сакхтийн эла коррупци а йолуш.\nВеза-вевзарг гина, болх-некъ хоттуш хьасане хилча, балхахь вуй хиъча, уггар хьалха лучу хеттарех ду Нохчийчохь «кара хIума йогIий?», «хIума яккха аьтто хуьлий?», «алапах а теш Iаш-м хир мА вац хьо?» бохучу кепехь луш долу а, я царна юххера а хеттарш.\nЦу алапах «тоам» цахуьлурш дукха хьолехь, хьаькамийн даржашкахь Iедалан балхахь болу нах бу. Цунна даре до чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло а, мехкан прокуратуро а, кхузахь хьаькамо кхаъ эцний, хьуьллахь миллионаш доладохуш хьарамлонаш лелийний, харц кехаташ а кечдина пачхьалкхан кисана кхевданий бохуш, кест-кеста гIардохуш лаьттачу зуламаша.\nХIора дийнахь бохург санна, массо тIегIанахь, къам кхетош-кхиош, кхайкхош синмехаллаш елахь а Iедалехь болчара деш долу къоланаш, лело харцонаш лахлуш яц дебахь бен. Хийла балхара бохийна куьйгана цIена ца хилла министарш а, лакхарчу тIегIан маьхькIамхой а, кIошташкара гIантдай а. Чот йоцуш дукха балхара мукъа баьхна, низам а талхош, латтанаш духкуш харцонаш лелийна юьртдай а.\nЦарех цхьаберш-м болх битина дикка хан яьллачул тIаьхьа а жоьпалле ийзош бу, ца динарг дина бохуш, харц бух тIехь кехаташ а кечдеш, шайн хьал-бахам тобарна.\nКIоштан прокуратуро хааме даккхарца, хьалха ша Теркйист кIоштан ЧIулга юьртахь гIантда волуш хьарамлонца Iмлн. 400 эзар сом шена сане дерзийна хилла Такуев Висанис. «Колос» цIе йолчу фирмин долахошца берта а вахана, юьртара некъаш тодарна аьлла цо цуьнан чоьте тIе даьккхина хилла оццул ахча боху талламхоша.\nЦа бинчу белхашна ахча кисана дилларна бехк токхаман гIуллакх долийна ЧIуьлг-Юьртахь иттаннаш шерашкахь юьртда лаьттинчу Такуевна дуьхьал. Цу кепара юьртдай балхара бохийна а, кхела хьалха хIиттийна а масалш кхузахь дукха ду. Ала дашна цигга Теркйист кIоштера гIантда Ахметханов а ваьккхинера ши шо хьалха балхара дIа, латтанаш тIехула бозбуанчаллаш лелор бахьнехь.\nНизаман урхалло официалан Iорадахарца пачхьалкхана баккхийчу барамашкахь зенаш деш берш Iедалан балхахь болу хьаькамаш бу. Заводан кIоштехь бехк токхаман гIуллакх а долийна, чуволла хьийзош ву, совнаха а хаарш-говзалла луш йолчу искусствон берийн 4-чу ишколан директор Ислямов Мохьмад. Талламхоша дийцарехь харц бух а кечбеш, цо берийн похIма лакхадаккхарна хьажо деза ахча лечкъийна. Цо динчу зуламашна 6 шо гергга хан тоха мегаш ду боху цунна говзанчаша.\nСоьлжа-гIалара бIаьрзе, ледара са гуш долчу берийн ишкол-интерната хьаькам Джабраилова а ю, бехк токхаман гIуллакх долийна, жоьпе йоьхуш. Цунна бехке диллинарг а ду, балхахь воцург ву а бохуш, масех шарахь, харц бух тIехь кечдинчу кехатех пайда а оьцуш, Iедалан ахча даар.\nСуьдехь дов хатта тарлуш ду Соьлжа-гIалин Заводан кIоштехь пачхьалкхан урхаллин бахархошна болх-некъ хуьлуьйтучу Центаран хьаькам Тагиров Муса а. Цо бахархошна ахча а, кхиерг а дIакхачочу хьукхмат-урхаллин директорца берта а вахна, болх-некъ боцчара къастийна ахча къайладаьккхина. Талламхоша чIагIдарца цо болх-некъ боцчарна юкъахь бан а боцу нах тIе а язбеш, хьарам ахча шена дуьтуш хилча. Цо кепара цо хьулам бина I миллион сом сов ахча такхийтина ца Iаш набахтехь яккха хан тоха а сахьт дац Тагировна боху талламхоша.\nМехкан прокуратуран хаамийн хьостано билгалдаккхарца церан низаман урхалло хаддаза шайн тидам-тергонехь латтош ду нийсо-бакъо толийтар, хьарамло-харцонаш чекх цайовлийтар. Бакъду, цхьаболчу могIарерчу наха ечу къароца, прокуратуран белхоша арз-леткъам тIе а ца лоцуш, ца хилча санна тергамза дуьтуш ду ницкъаллин структурех дозаделла, куьг бехке уьш бу аьлла хетало зулам а, Iедалдайх хьакхаделла аьлла жимма а шеко йолу хIума а. Цу хьокъехь шайн цIе а ца йоккхуш дийца лууш берш шорта бу.\nЦара дуьйцучун хьесап дича прокуратуро гIардохурш а, юьхьарлоьцурш а ,цкъадолчунна цхьа бехке доцу, юккъерчу тIегIан хьаькам-гIуллакхъхойх доьзна девнаш ду. ШолгIа низамхой вонна а, диканна а хьахо хIуьттуш бац, цара дийцарехь, масех баттахь,боцу бехк тIе а теIош, чохь валлош волчу Къилбаседа Кавказан къаьмнийн Ассамблеян коьртехь волчу Кутаев Русланна санна Нохчийчохь ца богIу ницкъ бар керла хIума цахилар.\nИшта коьрта декхар низам лардайтар долчу урхалло - прокуратуро, тергамза дитна а, дуьтуш ду кхузахь кIоршаме Оьрсийчоьнан низамаш талхор а.\nХьакамаллера къуй кхачалуш бац


ГIалгIайн тайпанийн Кхеташонан болх сацийна\nГIалгIайчуьрчу тайпанийн Кхеташонан болх сацийна регионерчу юридикан министралло, хаамбина "МБХ медиа" хьостане ханна цуьнан куьйгалхочун декхарш кхочушдеш хиллачу Даскиев Мурада. «ФортангаORG» гIирсан Телеграм-канало зорбане яьккхина оцу хьокъехь урхалло бинчу сацаман копи. Цуьнца а догIуш, шина баттана юкъахбаьккхина Кхеташонан болх.\nЮридикан министралло дIахьедина, Дечкен-баттахь шаьш бинчу талламца, гIалгIайн къоман тайпанийн Кхеташонан балхаца шайна кхачамбацарш карийна аьлла. Охан-батте кхачале проблемаш ерзор тIедиллинера министралло. Кхеташоно белхан гIалаташ дIанисдарх тоьшаллаш шайга кхачийна дац, цундела Стигалкъекъа-беттан 22-чохь Кхеташонан болх сацабо шаьш аьлла, дIахьедо юридикан министралло.\nГIалгIайн латтанийн дакъа Къилба-ХIирийчоьне дIа ма ло аьлла, ГIалгIайчоьнан халкъан депутаташка Кхеташоно кхайкхамбар бахьана долуш министралло дина дIахьедар а зорбане доккху «ФортангаORG» хьостано. Юридикан урхалло бахарехь, оцу кхайкхамехь "экстремизме битамаш бу".\nЦул совнах тайпанийн Кхеташоно депутаташка бинчу кхайкхамца пачхьалкхан Iедалхойн балхана юкъагIерта аьлла министралло.\nДаскиев Мурада чIагIо йо, юридикан министралло бехкамаш бинехь а, гIалгIайн тайпанийн Кхеташоно болх сацор бац аьлла.