С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 7-ГIА КИЙСАК - 23 Мая 2018 - NAHI\nГлавная » 2018 » Май » 23 » С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 7-ГIА КИЙСАК\nЦу «къилбседакавказхошний», «къилбкавказхошний» юкъара хьосто кхоьллина ду «кура-араксан», «нах-урартуойн», «нах-кулхин», иштта «таршиш» юкъабогIу меттанаш а, церан и ваьрраш (тайпанаш) а. Вайна ма-хаъарра, цу хьостан гаьнгали хилла «Къилбкавказ - Арарат-лаьмнин онда доьзал» беха, «Кавказ-Арарат лаьмнин къепе» кхоьллаелла кIошта (цу юкъахь бац эрмалой, жуьгтий, тюркаш, ишт. цу могIара кхин тайпа халкъаш). Аларшца бен къаьсташ боцуш, цхьанаметтан адмаш хилла уьш шайн хьостехь. «Шулавери-Шому культура» кхиийначу къилбкавказхойх хиллачу къилбседакавказхоша, кхуллура ю «Майкопан» (ш.оь. III-эзар шаран 27-25-гIа бIешераш), цуьнан бух тIехь «Къилбседакавказан культура» (ш.оь. III эзар шаран чеккхе - II эзар шаран юьхь) а.\nИштта, цу заманчохь ТIехьарачу Кавказехь кхуьуш хилла «кура-араксан», «пракулхин» «нах-хурри-урартуойн» культураш а. Церан га ларалуш ду, тIаьхьо билгальера йолу «таршиш» юкъаралла а. И юкъаралла, кху тIаьхьарчу хенахь, «цуьнан халкъ азиаташ хилла» бохург, Iилмано мелла а къобалдинехь, кхоччуш къаьстийна дац, и «таршишаш» муьлхачу ораман этнодакъа хилла. Историн и «Троя» (изза «Таруиша»; III-эзар шш – ш.оь.1260/50 шш) южучу муьрехь, цунна гIонна баьхкинарш «халибаш», «амазонкаш» хиларо, ойла кхоллайолийту, и троянцаш кавказхойн орам болуш хилла бохург дIахьедан. Иза иштта делахь, цу хьоло юха а ойла кхоллайолийту, «нах-орамах-ам ца хилла те, и «таршишаш» (троянцаш)?» олий. Ширалла хьесапе эцча, цу гIалан дай хила безарш «хатташ» бара, царел тIаьхьа рогIехь берш, ламаройн «каскаш» а болуш. Вайна хаьа, цу муьрехь «хатташна» тардар деш, уьш шайх дIаэбинарш индоевропейцин раса юккъера « протохеттиш» хилар. «Ламарой» болчу «каскин» халкъал хьалха, царелла а дехьа дехаш долу нах-ораман тайпанаш орцахдовларо, и хаттар дIакъовла (уьш, «хатта-минояш» бу ала) аьтто ца ло вайна. Амма вайн ала йиш ю, Жимачу Азин малхбузехьа Iуьллу Таруиша (Троя) олу гIала кхоьллинарш, «ширакавказхой» бу. Вайна иштта хаьа, ширачу оьмаран 16-гIачу бIешерашкахь, «фригих» долчу ваьрраша ассимиляци йан долийна «хаттан» орамах долу тайп, цу гIалара лоллуш, и гIала «хурриташа» дIалаьцна хиллийла. И бахьана долуш (бахьана, зуда ядор гайтахь а), 1260-гIачу шарахь «аххийаваша» («аххийава», «ах-хи-йа-ва», гIазкх. маьIна, «он есть полуморской») Троя йохочу хенахь а, гIайре тIехь санна, цIенна «хурритин» халкъ дехаш хиллачух тера ду цу онда гIопахь. Цуьндела, царна орцаха бевлларш а хилла аьлла хета, гергарчу ораман ваьрраш – «халибаш», историно хьахош болу «амазонкаш» (а-да-мехка-зид) а. Делахь а, историн Iилма, сацам боллуш цу ойлана тIехь чIагIделла ца хиларна а, керла тоьшаллаш оьшуш хьал хиларна а, вайн меттан кепа тIехь хатташца, минойшца, каскашца, кхин йолу гIайренан (Крит, Лемнос, Кипр ишт.кх.дIа а) юкъараллашца, дазарш гайта дезна сан.\n«Хурри-нах-урартхойн маттаца» а, иштта «ширахаттан маттаца» а, гергарло хила таралучу этнодекъах кхолладелла халкъаш ду, историно «этрускаш» («тар-сий», «ара-сена»), «баскаш» (бас-ха, бас-хи, бас-кха), «турдулаш» («тур-ду-эла/и»), «турдетанаш» («тур-детта-эни») аларца билгалдаьхнарш а, цхьаболчу Iилманчаша, уьш, кавказхойн иберин (и-ба-ари) ораман тайпанаш ларахь а. Кавказера, тахана, «ибери» олуш долу халкъ кхолладала (цу цIарца хIетте а), юккъерачу барамехь цу ширачу заманал тIаьхьа, кхин а эзар шо хан яла езаш ю. Иштта иза вай къобалдахь, и шира ибераш лара мегара дац кхузаманан гуьржийн шира дай, уьш (гуьржий), цу заманчохь кхоллабалаза хиларна хьалкъ санна.\n«Индоевропейцин» тайпанаша шайх тардар (ассимиляци) диначу цу «хаттан» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/возвышенности») халкъах, тIаьхьо «хеттин мотт» буьйцу халкъ хиллехь а, лаьмнин чIажашкахь (кхузаманан, Турцера «Понтийн лаьмнаш», йа нийса аьлча «Каскин лаьмнаш») дисначу цIена декъан, цу «хаттан» тIаьхьиенаш ю, ширазаманна бевзаш хилла ламарой болу «каскаш» а, тахана Къилбседакаваказера, «малхбузакавказхойн меттан» тIаьхьиенаш йолу «абхазаш», «адыгаш», «абазинаш», «убыхаш», «гIебартой» а, иштта, кхин долу цу «малхбузакавказхойн» орамах хIу хьакхало кегийра этноэлементаш а. Хаттан матта тIехь хеттин мотт кхуллуш декъашхой хилларш бу «лувийцаш», «неситаш», «палайцаш».\n«Шумарш», «элламаш», цаьрца гергарлонаш долу «луллубаш» («лулахь-ба»; гIазкх. маьIна, «есть соседи», «живут по соседству»), церан лулара «гуттиш», «касситаш» тIедаьхкиначарех а, йа кхин этнобух болу а халкъаш дац. Уьш, цу мехкан автохтонаш бу, царна къилбседехьа беха «нахи-хурриташ», «хатташ», «нах-урартхой» санна. Делахь а, «шумарш» олу халкъ, тIаьхьо, Кавказан лаьмнашкара кху махка деъначух тера ду, хин гечонашкахь хидилларан говзалла шайца а йолуш. Иза нисделла хила деза, гIазкхашха «потоп» олу Iаламан бохам хиллачул тIаьхьа (ш.оь. 3000-2950 /± 50 шш./-гIа шераша лоцачу хенан юкъахь). И бахьана хила тарло, шайна юкъахь долу уллера а, генара а генетикан гергарлоне хьаьжжина, мелла а вовшеха къаьсташ и тайпанаш хилар. Масалина ала мегара ду и «шумарш», «загросс-элламан меттан» юккъера «элламех», «луллубах» мелла а къаьсташ хиллехь, уллера орам цхьаъ болуш, гергарло долу «ширакавказхойн» халкъаш хилла уьш.\n«Наирахошна» («нах-ари») гергахь даьхна, цу шинна а агIоно («кавказ-араратан», «загросс-элламан» доьзалш) юкъара (гIазкх. маьIна, «переходный») лоруш хилла тайпанаш ду, ламарой болу «гутти» («гу-тIеэ», гIазкх. маьIна, «на холме», йа «на возвышенности») а, «касситаш» а. «Наираша» («нах-ари»), мелла а шайна уллера лоруш хилла, шайн васташца тералла йолу и «гуттин» халкъ. Вайна ма-хаъарра, «наирашца» юххера генетикан гергарло долуш хилла ду, иштта «хурритин» а, «арин» а, «хаттан» а халкъаш.\n«Къилбкавказ – Арарат-лаьмнин онда нах-доьзал» юкъахь кхианачу меттан дакъоша, билгалйоккху, кхаа тобане и онда доьзал къастош йолу юкъараллаш, меттанаш: «Нах-Кулхин доьзал», «Кура-Араксан нах-доьзал», «Нах-Урартуойн/Ван/, ламаройн доьзал». Цу кхаа доьзало кхоьллина хилла, историна бевзу «Наири», йа «Нахирин Барт» олу цхьанакхетта юкъаралла. «Кура-Араксан культуран» юкъаралла, шина декъе екъча, нийса хила мегара «Кура-Араксан нах-доьзал», «хIордйистенан, Кура-Араксан доьзал» аьлла, цу тIаьххьарачунна юкъахь болуш «къилбкавказ-декъастанан доьзал». «Кура-Араксан культура», цIенна, декъастанхоша кхоьллина культура ю бохург, къобалдеш дац историн Iилмано.\n«Меттан декъадалар» аьлла хIоттийначу кепа юкъара «Нах-Урартуойн/Ван/, ламаройн доьзал» аьлла билгалйаьлла юкъаралла, яржина хилла цу ТIехьарачу Кавказан а, Къилбседа Кавказан а лаьмнашкахь, цуьнан кIеларчу аренашкахь, тогIенашкахь. Иза ю «Ван-Ариан» (ист. «Аран»), «Дурдзука» («дур-дукъе-тIе»; «дур-д-зу-ка»; гIазкх. маьIна, «владелец башни – знающий, удачный»; - ш.оь. 5-гIа бIешо – 2-гIачу бIешаран юьхь) олу юкъараллаш. Цу шиннан бух тIехь кхиана «Аланаш» («арана», «ареной») шайх хира болу, «Ван-да-Аланаш» (ист. «вандаланы»), «сванаш», лачхьакхадаларш долу «асаш» (овса), «хе-ва-сураш» (ист. «Хевсуры»), «картвелаш» (корта-ва-эла), иштта царех хила таралуш ю, цу кIоштана евзина, «миди-атропатан (чIаьнкъа) юкъаралла» а. Майрра, цхьана хенахь «дурдзукан» дакъош хилла ала йиш йолуш ду вай «двалин» (ист. «валы», «двалы»; нах.м. «Да-ва-али», гIазкх., У ущелья, есть владелец»), «сванан» («Со-Ван»; 240/50 шо – карара зама; «швиод», «свеона»), «хевсуран» («Хе-ва-Сур»), иштта кхузаманан «картвелан» (корта-ва-эла), «тушинан» («Туьше-тIе» «Туш-тIе», «Туш-Iин» «Стан-место на верху», йа «стойбища в ущелье»), «бацбийцан» (туш-бацо, бацо ба) тайпанаш, халкъаш, кхузаманчохь царех цхьадерш кхоччуш гуьржех дIаийнехь а.\nШирачу оьмаран хьалхара эзар шераш юккъедоьлхачу а, дахначул тIаьхьа а, екъаяла йолаеллачу къилбкавказан юкъ, малхбузен агIонгахь кхиар долу «Нах-Кулхан доьзалан» юкъаралло, «Кулх-халда-хонан мотт» шен-шен аларш долуш хилла. Уьш ду: «кулхин» («Колхида», «Колхи», «Кулхи», «гилхи», «Куола-хи», йа «КIол-хи-да» йа «КIола-хи-да» кIела долу хи), «халдан» («халдейаш» бац уьш. «ХIал-Да», йа «Хьал-Да»; /5-2-гIа бIешераш), «чанахан» («ча-нах», «ча-нахи»; гIазкх. маьIна, «медведь-нахи»; 5-2-гIа бIешераш. «Кахи», «ка-хи», гIазкх., «быстрая река»), «махалонан» (изза «макрон», «махал-ан-ва», Эры, «Аре-тIе»), «санаарин» («Сана-Ари»; изза, Iарбошха аьлча, «цанари»; олуш хилла «масохи», «месха», «маса-хи» а), «дрили» (ист. «дрилы», «дар-или», йа «ду-али», йа «ламанан нах»), «нах-хонан» («хой», «ха-йа», «ха-Iа», «ха-али-ба») этносаш, тайпанаш, халкъаш. Цу тIаьххьарачеран а, кахи-картвеллан ваьррашца хиллачух тера ду лачхьакхадаларш. Малхбузехьа деха и «кулхин халкъ» (колхидаш) кхоьллинарш, «хуррито-нах-урартун» орам болу бес-бесара тайпанаш ду, историн дохаллехь цу меттехь гуладелла. Мелла а дакъалоцуш, «хатташ» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/возвышенности») а хиллачух тера бу цаьрца.\n«Кура-араксан культура» кхианачу махкахь ондачарех хилла, «Кура-Аракс-доьзалан» юкъаралла. Цу юкъадогIуш хилла тайпанаш ду, хIордйистенан прадекъастанхой боцурш а, аларци бен къастам боцу «гаргараш» («гаргара», «гергара», «гергара нах», царна юкъахь - «чIебарлой»; /ш.оь. 4-гIа бIешо - к.оь. 1-ра бIешаран чеккхе), «нахчаванаш», «арцхой» («Арцах», «Арце-хи», «Орхистена», «Ор-хи-йистена», «Уртехе», «Ур-тIе-хи», йа «Уртехине», «Ур-тIе-хине», изза «Цавдак» - «Хачен» - «Карабах» кхузаманан «Нагорный Карабах»), «аранаш» («Сюник», «Сисакан»; «Шуне», «Шюни» «Шюни-тIе», йа «Фавнитида», «Зангезур» («нахан-га» /область), «нахарараш» («Нах-арара», -арарнаш»). Цу нахарарин истории, эрмалоша тахана шайн долаяккхина, хIириша, «аланин» истори ма-яккхара. И болх цаьрга бойтуш, жигара дакъа лаьцнарг Росси ю, гIодеш Европера Iилманчаш а болуш.\nАса ма-хьаххора, ТIехьарачу Кавказан юккъехь а, цуьнан малхбалехь а, кхоллаелла хилла онда бахаман-политикан яккъаш. Уьш ю: ширачу заманчохь «Сакасена» олуш хилла, шена чуйогIуш кхо кIошта йолу, «Аракс» хица кхоллабелла онда мохк. Цу юкъа йогIуш хилла ю «Нахича-Ван», «Арцах», йа «Арца-хи», цу «Сакасена» мехкан юкъ хилла «Шюни» а. И яккъаш кхиийнарш, «нах-маттан» юкъара адам хилла. Иштта, «нах-урартхой» бехаш хилла ю, цу «Севан» (ш.ист. «Суниа-ван» ) Iоманна гонахьа йолу кIошташ а, йоллу «Араратан атагIе» (кхузаманан «Арменин атагIа») а. «Эраш» беха «Эрети» («Ари-тIе») а, кхоллалура болу «Кахетин» мохк а, «нах-урартхойн» орамах долчу адамин, дахаран кIошта хилла ю цхьана хенахь.\n«Ширакавказхойн» орамах долу тайпанаш, кхоччуш къаьстина мур лара мегара бу, ширачу оьмаран, I-ра эзар шаран чеккхе. И тайпанаш, халкъаш шайн дахаран вастехь къастаме аматаш долуш хиллехь а, «симитин», «индоевропейцин» Iаткъамна дуьхьала латточу къийсамехь, даима бартахой болуш даьхна ду.\n«Ширакавказхойн» расан ораман генаш долу и шира этнотобанаш, кхузаманан ваьрраш, халкъаш, церан меттанаш, аларш, лераш кхоллалура долу баххаш ду. Юкъараллин зIенашца, бахамин кхиаршца, культураца, маттаца гергарло долу тайпанаш цкъа хьалха тукхамаш кхуллуш вовшаха а кхетий, тIаккха, керла халкъаш кхуллуш хилла ТIехьарачу Кавказехь. Уьш ду: «Колхидан» (кулхаш), «Гаргаран» («гарга-гар», «гергара»), «Кахетин» («Ка-хи-тIе»; ист. «Кихуни»; гIазкх. маьIна, «удача-река-над» /-место/; «Над рекой удачи»), «Картлин» («Картали», «Корта-эли», «Голова-князья», «главные князья» - прагуьржий), «Шира Ал-Банан», йа «Ал-В/Б/анан» меттанаш а, халкъаш а, мехкаш а.\nЦу «Шира Ал-В/Б/анан» («Ал-Бан» «Албании», «персаша», цу махках «Аран» олуш хилла) махкахь дехаш хилла 26 тайп, шайна юкъахь долуш «нах», «нахин», «дегIастанан», «гIажарийн» орамах кхузамано дIатоьхна долу ваьрраш а, халкъаш а. Уьш хилла «андакаш» («андиа», «Ан-дай-Iа»), «гаргараш» (гергара), «гелаш», «дидураш», «кисташ» (къистинарш), «каспиш», «легаш» (лекаш), «содаш» (садай, «со-да»), «силваш», «удинаш» (утти), и.кх.дIа а. Царна юкъахь хилла, ладаме «нах» тайпанаш ду: «гаргараш», «содаш», «кисташ». «Шира Ал-Ванан» тайпанашна юкъахь, хьалхе йолу хилла халкъ, «гаргараш» бу. Уьш, изза «ал-банаш» (Ал-бан, ал-мохк) бу, «Ван» дош, «Бан» дашца хийцар бен, кхин башхалла йоцуш. ТIаьхьо, нах-этнос цу албанхойн юкъараллех дIакъастиначул тIаьхьа, цу нана-этносин хилла шира историн декъахь шайн халкъ (тIедеъна) хилийта, олалле деъначу къоман Iилманчаша, шайна томехьа йолчу цIерашца хийцина цу цIерах дукхаха ерш. И тайпа болх бинарш ду азербайджанан, эрмалойн, гIазакхийн, жуьгтийн, хIирийн, доцца аьлча, Кавказан автохтонаш хилла доцу халкъаш.\nИштта, цу махкана малхбалехьа а, къилбехьа а кхоллалура ду «каспи-удин», «манан», «прасамарран» меттанаш а, халкъаш а. И «хурритех» долу «мана» халкъ а, цхьаболучу Iилманчаша лоруш ду «урартхойх» къаьстина га. «Наирахошна» уллера, «гуттин» халкъ лоруш хиларна, цу шина халкъана юккъера халкъ лара мегара ду и «манаш» а.\nУрарту пачхьалкх йохале а, йоьхначул тIаьхьа а, цуьнан халкъо кхиийначу культура тIехь, кхуьара ду «Мидин» а, «Атропатенан» махкара, ламаройн маттаца доьзна аларш. Аса дуьйцург дац ша «мидийцин», «атропатенойн» тайпанаш а, йа церан мотт а. Аса юьйцурш ю, цаьрца, юкъара дахар долу «ширакавказхойн» орамах йолу «прааланан» тIаьхьиенаш.\nЦу «Шира Ал-Ванан» («Ал-Бан») малхбузехьа а, цуьнан дазонца а, дехаш хилла: «гаргараш», «глигваш», «санаараш» («Са-На-ари», гIазкх. маьIна «Душа+Проматерь+равнина», «Са-На-аре»; «санаара», изза «хона», «хоной»; Iарб., «цанары»), «Кавказан троглодиташ» (хьехаш чохь бехарш), «хамекиташ» (хамхита – «ха-ма-хи-тIе»), «двалиш» («Да-ва-али», гIазкх., «У ущелья, есть владелец»), «тускаш» (нах-тушинаш) олу «нах-ораман» тайпанаш. И паччахьалла долу мехкаш кхолладелла меттиган бух буьйзина бу, сиз хьокхуш, лахахь билгалдаьхначу этнохалкъашца:\n«Ал-Банан халкъ» кхоьллинарш бу, Кавказан малхбале дIабахна болу, Атропатенан латта тIера «хурри-нах-урартуой» («албанаш», «андакаш», «айнианаш», «гаргараш», «садош», «кисташ», «санаараш», «Эри», и.кх.дIа) а, бухахь баьхна болу «малхбалера къилбседакавказхой» («утти», «каспи», и.кх.дIа) а. Иштта, тIаьхьо, ахэзар шо даьлча, цу халкъана Iаткъам бен болу «гIажарий» а.\n«Гуьржийн халкъан акъари» кхоьллина этнически бух буьйзина бу, «нах-хурриташца», «гIажарийн» тайпанашца а, мелла а «хатташца» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/возвышенности»), греко-римашца, симитин элементаца а.\n«Эрмалойн халкъ» - «индоевропейцин» («муска», йа «мушка» халкъах долу фракин пхи тайп) хьалхе а йолуш, «хеттин», «симитин», «грекин», «гIажарин», мелла а «нах-урартхойн» (хана-гаргаран-нахараран) тайпанаша цIий доьттина, тIедеъначарех долу чIаьнкъа къам ду. Цуьнан адам даьхна мехкаш а, кхузаманан Армени кхача цара биначу некъан раж а ю: [«Фраки (Балканан ахгIайре) - Мелитена (Анатоли-Алзи) - Арме-Шуприа (Шубуари) - «Араратан акъари» (Урартуон латта) - «Жима Кавказ» (ТIехьара Кавказ)].\nИ лакхахь хьахийна кхо халкъ (ал-банаш, гуьржий, эрмалой) кхуллуш дакъалаьцнарг ду «Гаргаран халкъ». Иза, шен хьостехь, цIена «нах» ваьррин орам болу, юкъаралла хилла. Цу халкъо «эрмалойн» а, «гуьржийн» а халкъаш кхуллуш мелла а дакъа лаьцнехь, «Шира Ал-Ван» олу пачхьалла кхуллуш, онда жигаралла гайтиначух тера ду цу халкъо, цу хьостехь коьртаниг а долуш. «Ал-банойн мотт» а, йоза а «гаргаран меттан» бух болуш хилла ду, дуьххьара деъначу ахэзар шарахь. Цу «нах-тайпанашна» юкъахь, историна девзуш ду «Нахарары» («Нах-арара», -арарнаш») олуш хилла ваьрраш. Уьш хилла, онда, элин цIийнах долу олаллин тайпанаш, цара кхоьллина кхерчаш. Керлачу оьмаран 8-гIа бIешераш тIекхаччалца бехара бу цу махкахь и элин кхерчаш шайн гIепаш а, эскарш а, шен арахоьцуш «нахч», «нахарташ» олу ахча а долуш. И элий, «нах» тайпанан тIаьхьиенаш хиллачух тера бу. ХIунда аьлча, цу «эрмалоша» шайн шира тешаллашца а бакъдарна, 7-гIачу бIешарахь, Арменехь дехаш «нахчаматянин» тайпанаш хилар, церан провинцех «наханга» («нах-Iан-агIо») а олуш.\n«Къилбседакавказхой мотт» бекъало, кхаа этнодоьзалан декъашка: «малхбузекавказхойн мотт», «юкъаметтера кавказхойн мотт», «малхбалекавказхойн мотт». Хьалха хьахийначу меттан дакъа «хаттан» орамах делахь, шолгIа дакъа нах-этносан орам болуш ду. КхозлагIа декъан орам кхоьллинарш, «Кура-Аракс культуран» юккъера цхьацца долу, нах-орамах доцу тайпанаш, «Каспи хIордан» йистошца даьхна, даьхнелелорхойн тайпанаш хилла ду. «Малхбалекавказхошна» юкъадогIуш долу «Iаьндийн» халкъ, алсама нах-орам болчу ваьррашца хьакхадаларш долуш, шираллера дуьйна даьхначух тера ду, суьйлишка диллича, вайна уллера а долуш. Цкъацца, шайн аматаш тидаме эцча, «нахчий бу» ала а таралуш бу уьш тахана.\nСовета Iедалан Iилманчаша харцахьадаккхар деш, «Iаьндин-жIайхойн мотт» аьлла уьш вовшахатоьхнехь а, и ши мотт кхетар доцуш, цхьана ца догIуш меттанаш ду. Шира заманчохь, ТIехьарачу Кавказехь болчу «Каспийн хIордан» йистонашца даьхна ду, «андаки» («андиа», «Ан-дай-Iа») олуш хилла и халкъ, ДегIастанне качале. Вайна хаьа дезаш ду, и «Iаьндой», шира заманчохь (Урарту паччахьалла кхолладалале хьалха а), даима нах-ваьррин лулахой хилар, Мана махкаца доза а долуш. И «андиакаш» «хурритех» хилла бацахь, шеко а йоцуш, «гаргаран» тайпанашца лачхьакхадаларш долуш хила тарало уьш. Иза вайга меттахIотталахь, и «Iаьндий», дегIастанан ваьрраш юкъахь, уггаре а уллера генетикан гергарло «нахчашца» долуш уьш хилар, чIагIдан йиш ю вайн.\nШирачу оьмаран 13-гIа бIешераш тIера дIайолчу заманчохь, зазадоккхуш кхиа йолаелла «Колхидан культура». Ширачу оьмаран, 7-гIа бIешаре кхаччалца яхна йолу и культура кхиана мохк бу, таханелера Малхбузенан Гуьржеха. Цу заманчохь, «гуьржийн» халкъ кхоччуш кхолладалаза а долуш, цигахь баьхна «колхаш» (кулхи) «майкопан культуро» кхоьллина а, шеко йоцуш «кура-араксан культуро» Iаткъам бина а, «хурритин» цIий алсама долу «нах-тайпанаш» хилла, цу махкахь дехаш дерш. Цу культуран аматаш долуш «ширакобанан культура» хиларна, кху тIаьххьарачу хенахь, Iилманчаша и ши культура вовшахатухуш, «колха-кобанан культура» аьлла чIагIдеш ду. Ткъа «ширакобанхой», «нах-орам» болу тайпанаш ду, «Даръялан чIажахь» кхиана ду ала там болучех.\nТахана вайна евзу Гуьржийн чоьнах а, цуьнан къоман дакъойх лаьцна дийцале, вай билгалдан деза и «гуьржийн» халкъ, ширачу оьмаран кхо бIешерашна юкъахь, «нах-этносан» бух тIехь кхолладелла хилар. Ша Гуьржийн чоь, истори-географин бархI декъах лаьтташ ю. «Абхази», «Мегрели», «Свано-Двалети» (цу юкъахь кхузаманан «Къилб ХIирийн чоь» а йолуш), «Хева-Тушети» (цу юкъахь «Пшава-Хевсурети» а йолуш) олу и этнически мехкаш, «Йоккхачу Кавказан» ломан дехачу дукъаца Iоьхкуш ду. Иштта цу юкъахь, Турцица доза долуш йолу къилбехьара «Месхети» а лерича, вуьш долу пхи дакъа («Аджари», «Гури», «Джавахети», «Имерети», «Картли»,) тахана, «цIеначу гуьржийн ду» ала мегара долу, мехкаш ду уьш. Лакхахь хьахийна «Сванети», «Давлети», «Хевасурети», «Тушети», «Кахети» шеко а йоцуш, «дурдзука» («дур-д-зу-ка»; гIазкх. маьIна, «владелец башни – знающий, удачный») олу халкъ юкъадоьдучу «кура-аракс меттан» доьзалан дакъош а, «нах-тайпанах» хилла а ду шайн хьостехь. Вайна хаа дезаш цхьаъ ду, лахарчу къепо гойту иссалгIа (№9) кийсак, хилла хилар нах-ораман этнотобано кхоьллина, кхиийна, церан долахь хилла, амма цаьргара гена йоцчу хенахь дIабаьккхина мохк хилар. Иштта, цу тIехь вайна гуш долу дазонаш а дац нийса, шираллехь ма-хиллара. Кхузаманан «6», «6а», ах «4», «9», «2» кIошташ (Кура хин гечоне, ТIехьаракавказан юккъера мохк кхаччалца а болуш), нах-тайпанаша онда дакъалаьцначарех ю, историн дохаллехь шайн кхиарца.\nВуьш долу «картвела-иберин матта» юкъара халкъаш («мегрелаш», «занаш», «зугдидо-самурзакаш», «чанаш», «сенакаш») дикка теллина, сайна девзаш ца хиларна, цкъачунна Iора ца дохуш дуьту аса. Цхьаъ ду, шеко хила йиш а йоцуш дерг, иза, Малхбалера Гуьржийчоьно кхиийна халкъан дакъош шайн хьостехь (ш.оь. 4-2 бIешераш) нах-орам болуш, цу тIехь кхолладелла халкъаш хилар. Цара бийцина мотт, «нах-урартхойн» хилар чIагIдан таро йолуш хира ду вай, вайн шира мотт вай меттахIоттабахь. Малхбузехьара «ча-нах» (дукхаха, уьш хIордахой бу) шеко а йоцуш, шайн хьостехь, нах-ораман тайпанаш хилла.\n«Картлин дийцаро» юьйцучу цу историн юьхьигехь, «протогуьржийн» хилла мохк бу, таханалера «Лакхара», «Лахара Картли» а, «Кахети» (къилбседе йоцуш) а, «Джавахи» а, кхузаманан Азербайджанехь долу «Шамхорчай» олу хи тIекхаччалца болу, «Кура» хина къилбехьа Iуьллу мохк а. Цу заманчохь, таханалера «Имеретин», «Месхетин» мехкаша хадийначу дозанца, цуьнан малхбузехьа хилла ю, «Колхидан пачхьалкх». ЦIена «хурритин», «нах-урартхойн» тайпанаша кхоьллина хилла и пачхьалкх, ш.оь. 1-ра бIешаран чеккхенехь бен, шен этносостав хийцаелла а йоцуш.\nАлександр Македонскин оьмарехь цу махкахь дехаш хилларг ду, шеко а йоцуш «халда-хонан» халкъ. «Нах» орамах болу, «гаргараш» коьртехь болчу, «барта» юкъадогIуш хилла а бу и «халда-хонаш». Вуьш долу, историно билгалдаьхна тайпанаш, бахаман аматаша техкина цIераш йолуш хиллачух тера ду.\nВайна хаа дезаш дерг ду, и «гуьржийн» халкъ, дуьххьара, шина халкъан доьзало кхоьллина хилар. Шира яздина тешаллаш, меттан Iилман агIо ларош зерца хьесап дича, билгалдаьлларг ду, «гуьржийн (иберин) мотт» кхуллуш дакъа лаьцнарг, лакхахь ма-хьаххора, боккхачу шина доьзалан меттанаш хилар. Ондачарех долу царех цхьаъ, бухахь даьхначу «ширакавказхойн» орамах долу, «нах-тайпа» хилар. ШолгIаниг, «индоевропейцин» маттаца мелла а гергарло долу, Мидин махкара тIедеана, олаллехь хиллачу халкъан дакъа хилар а. И «гуьржийн мотт» кхуллуш, бух хилла лаьттинарг бу, цу меттигера автохтонан халкъан мотт, вуьшта аьлча, «халда-хонан мотт». Уьш иштта бевзаш бу, «хиониты» олу цIарца а.\n«Ширагрекин» историк волчу Страбонас а билгалдина ду, цуьнан хенахь цу «Иберехь» ехаш, этнически къаьсташ йолу ши тоба хилар. «Мокцевай Картлисай» олучу хенан хаамаша (хроника) дийцарехь а, бухахь даьхна автохтонан дакъа, «бIахалалла йолу хонаш» хилар билгалдолу вайна Юккъерачу Кавказехь дехаш а долуш.\nИ «хонаш», цхьаа шеко йоцуш, «кобанан культура» кхоьллиначу «нах-тайпанах» хилла бу. Ткъа церан шира бух аьхкича, вайна иштта билгалдолу, и «хонаш» «колхидан культура» кхоьллиначу халкъах долу ваьр, дакъа хилар а. ХIунда аьлча, цхьана хенахь, шайна тIегIартачу хийра орам болчу халкъах дIа ца эрхьама, «Чорох» (Чхьора-хи) хин коьртера, «Триалет ломан» дукъаца къилбседехьа таьIаш, «мосхашна» (санаарашна) тIе а доьссина (ш.оь.VII-гIа бIешо), цул тIаьхьа, къилбседа-малхбале гIоьртиначух тера бу и «хонаш», «Кура» хин юккъерачу меттигехь баха ховшуш. Цу тайпанах долчу цхьана декъано, «Даръялан чIажехула» кхин дIа а некъ биначух тера а ду, Къилбседа Кавказехь кхуьачу «кобанан культура» юкъахь дакъалаца. Иза мухха хиллехь а, Нахчийчуьра «чIаьнта-органан чIажахь» яхна ю цу «хонан юкъаралла» а.\n4-гIа жамI: Кхузаманан империн заказашца, йа готтаIалашо йолчу къаьмнин Iилманчаша хIоттийна концепцеш, схемаш дIатотту аса. КIезга делахь а, баккъалла, бакъдерг ду ала томехь долучунна тIетийжаш, кхоьллина ю хIара, «Меттан декъадалар» аьлла «ширакавказхойн» расан кеп. Кху тIехь хьахоза, йа деллаза диснарг толлуш, и чIагIдар тIаьхьиене кховдо Iалашо йолуш, некъан лар ю аса Iораяккхинарг а, царна куьйгалла дан аттонна билгалйаьккхинарг а.\nЦхьанаделан дин а, текъам-динан (язычество) къеп а.\nШирачу заманчохь хилла мифаш а, «дели бу» бохуш, цIуйн цIерашца кегийна гIурт а, тIаьхьо лелла дукхаделин, текъам-дин (язычество) а, хьуна довзийта лаам бу сан. Цкъа хьалха, суна кхолла лаьа цIуйн хилла юкъаметтигаш, церан гергарлонаш билгалдоху кеп а, довзийта лаьа дахаран раж Iорайоккху тешаллаш а. Цунах дерг вай билгал ца даьккхича, йа дийцаре ца диллича, хьуна, сан дешархо хала хира ду кхета, текъам-динан чолхечу къепах. Хьесап дан атта хилийта, хьан тидаме юьллу аса, кху агIонна лахахь гойтура йолу, кхо-йиъ кеп (кепаш №3, №4, №5, №6).\nВайна ма-хаъарра, адаман дахаран исторехь хьалхара зуьретан а, паччахьаллалин а кхерч кхоллало Хьалхарачу Азира, хьекъар долу Тигр (Аренцахи), Евфрат (Буоранун) хин атагIашкахь. Цу атагIашкахь кхолладелла халкъ, нийса хира ду: цу атагIашкахь даха хиъна ламанхой хилла адамаш, дуьххьаралера юкъараллин адамел а кхетам, Iадат, ламаст лекха, кхиаме долуш хилла аьлча. Церан тешар а, динан къепе дерзош юкъ кхуллий, цхьаъ бен воцчу Далла хастам беш хилла. Цу Делан цара йоккху цIе хилла, историно вайна йовзийтина цIе – «Алалуо», йа «Халалуо». ТIаьххьараниг, симитин орам болчу цузаманан адмаша, шайн аларе ерзийначух тера ду, хьалхара «хI» аз дIадоккхуш (охьадожош). Цу цIарна чубиллина кхетам шина дешдекъо кхоьллина хилла, «ХIал», гIазкхашха аьлча «вселенная» бохург ду. Ткъа «Элуо», йа «Эла» олу дашо гойту кхетам, гIазкхашха аьлча «владыка» бохург ду. Стигларчу Iаьршан да волчу Делан сийдеш, динан къепе кхуллучара, аьрда-цIенош деш хилла айъаеллачу меттигашкахь, исторехь «зикуррат» цIарца вайна девзуш долу. И аьрда-цIенош дечеран Iалашо хилла аьлла хета суна, цхьаъ бен воцчу цу Делана, мелла а, и адам гергагIорто а, Цуьнан дикане сатесначу адаман аьтто бан а. Цу гонахьа, паччахьалла кхолла Iалашо хиллачух тера ду, цу заманан мифин хьесапдича. Уьш хилла, цу Кавказан а, Загроссан а, Араратан лаьмнин бахархой – ламанхой а, «Шина хин юккъера» цу ламанхойх хилла атагIой а. И шеа (ламарой, атагIой), цу меттиган адам ду, «пракавказхойн» ораман шира ши га ларалуш долу.\nДуьне кхолладаларца боьзна, цхьана «ХIал-Элана» хастам бечу цу адамин хьалхара кхетамо къобалдинарг а, уьш тешар дерг а хилла: дуьнекхоллар нисдинарг, юкъара, «МЭ» («МА») олу цхьа низам хилар. Цу низамо, юкъара гIуртах «дуьненан хIорд» кхоьллина. Цул тIаьхьа, цу хIорда чуьра гучабаьлла «Лам». И лам, цу хIорда тIехула хьалаайъабелла хих дIахедаш, кхуллуш «ХIаваъ». Цул тIаьхьа, Дала шен гIоьнчашца (билламе аьлча, «маликаш») кхуллу «дийна синош», шайна юкъахь коьртаниг адам а долуш. Цу тайпана ду и шира туьйра (миф).\nХIинца вай, и агIо, кхузаманан Iилман маттаца Iорайоккхура ю: Космасан йозалла Iовдуш, кхолладелла латта а, кхин долу протоседарчий (планета) а. Уьш хила таралуш ду, шан хьесапехь хи, газ, иштта, кхин тайпана йолу гIорзаш. Хенан дохаллехь, царех кхоллало чIагIделла гIатташ. Тектоникан некъаца, и латтан гIатташ тIеттIатаьIначу меттехь, хин бухара айъало, шайх хуьлуш лаьмнаш, иштта цхьацца йолу тIепангаш а. Хичохь кхолладелла са долу хIуманех цхьаерш, латта тIехь йисна, эволюцин некъаца лаьттан хьал тIеоьцуш. Иштта кхолладелла боху Iилманчаша, синойн дахар а, Iалам а, климат а. Цу синош юкъахь, эволюцин некъаца кхоллавелла боху хьалхара стаг. «Беран» хьесапехь хиллачу цу адамах, хенан йохаллица, кхоччуш кхиъна ваьлла кхузаманан стаг хилла цара дийцарехь. Иза, кхузаманан философи ю.\nКху тIаьхьарчу муьрехь «диалектан материализм» юьтуш, динан беша кхийдар совдаьлла цу философин. Политикца боьзна адаман кхетам Iехо безачохь, цу Делаца доьзначуьнца ловзарш леладан а бевлла, «дуьненан юкъаметтигаш кхуллу инженераш» а (гIазкх. маьIна, «инженеры мироустройства»).\nШирачу заманчохь, дуьнекхолларца боьзна и тайпа кхетам а, философи а йолу, Хьалхарачу Азира вайн шира прадайша, тIаьххьара а, мелла а цу нийса хиллачунна тIерабовлуш, хьерадаьлларг дийца долийна. Шайна бевзуш боцчу, цхьацца Iаламан хиламашна цIераш а тохкуш, цу хиламан цIарах «дели», вуьшта аьлча, «цIуй» кхуллу, шайн галабаьккхиначу кхетамехь цара.\nИза муха нисделла? ХIун бахьана хилла, церан дуьххьаралера, и нийса кхетам галабаккха кхолладелларг? Сан шеко яц, нацкъарчу меттехь кхоллабелла, йа кхоьллина хийрачеран кхетам иза хилар. Вайна хаьа, ницкъ боцчуьнан герз, питана дуйла. Питано, шеко кхуллу. И кхоллаелча, мел чIогIа иза хиларх, дукха хьолахь барт буху. Барт боьхна меттиг, дакъошка екъало. Ишттачу меттехь, хIилланца дегIалла веъна нацкъараниг хира ву, маслаIатан да а, кхелахо а, тIаьххьаре а, цу хьогIе йирзиначу шина агIонна тIехь олалла ден дерг а.\nЦу тайпа болчу некъаца, галабаьккхина хилла нухьал-адаман кхетам а. И галабаьккхинарш хилла, Африкан контенента тIера схьаоьху, хIордаца махлелош болу «африо-симитан расан» векалш. Иштта, тIаьхьо, цхьа эзар шо даьлча, аренца лелар долу «индоевропейцин расан» тайпанаш а, цу махка гIерта доладелла къилбседа-малхбалехьара. Цу шина расана оьшуш хилла, махбан керла мехкаш (рынок, полисаш) а, даьхни дажон аренаш а. И шеа раса, хьогIалла йоцуш тIеоьцуш хилла бухахь бехачу автохтонаша.\nВайна хаьа, IV-гIа эзар шаран чеккхенехь а, III-эзар шаран юьхьигехь а, хинкеманаш, бурамаш хиллий, масех тонн тIера, бIенаш тоннаш кира ойъу гIирсаш болуш. Амма, кхиаме болуш махбан, оьшуш ю къуьйсила. Цара, иза а кхоьллина. Муха? Царна, атта некъ карийна. Цкъа цхьаъ хилла, машаре яхна Месопотамин юкъаралла, екъна цара хIуманан, синкхетаман тIегIанехь кескаш еш. «Пунт» олу мохк а, «Дильмун» олу гIайре хьестош, цара, адаман кхетаме кегаре буьллу. Цхьатерра, цара нухьалшна марзйо, Iаьршехь Iачу Далла накъосталлина, латта тIехь адамо шайн урхалла кхоллар. «ХIал-Эла» (ист. Алалу) къобалвеш хиллачу Нухьан халкъо (нухьалш) тIеоьцу «стигланан паччахьалла», «лаьттан паччахьалла» олу, церан, питане бух кхуллура болу ойла. Зайл-йозанехь карийна тешаллаш бакъхилар гойтуш ду АллахIан дош а.\nЦо боху: «Хьýна ца хиъна, баккъалла а АллахI, стигланашин а, лаьттан а паччахьалла /óлалла/ Цуьнан дуй? Шун /ма/ вац АллахI вóцург вéрас /Iуналчá/, вац гIоьнчá» (2-гIа Сýрат Альбакъара /Етт/, 107-гIа аят).\nИ ши кхетам, адамо бекъна хилар гойтуш, тешалла ду иза. Цу галабаьккхиначу кхетам тIехь кхоллало дукхаделин дин, кхуллуш цу цхьаъ бен хилла воцчу Делан накъост. Историно вуьцу и «Алалуо» (ХIал-Элуо), боккхачу хиламна бен юкъа ца гIуртуш, Iаьршенна Iуналла дийриг а вой (вуьшта аьлча виц а вой), цу шина паччахьаллина, шиъ дела кхуллу цара цкъа хьалха: «Стигланан дела – «Ана» , «лаьттан дела – «Ки» олий. Кхоччуш цу шинца боьзна кхетам чIагIбелча, цара кхуллу симитин хIуо шеца долу цIуо - «ХIордан дела – «Энки», иштта церан гIоьнчий болу кегийра, меттиган цIуй а. Иза, тIаьхьо даьржара дерг ду.\n«Стигланаш кхьоьллина Цо гIортолаш а йоцуш шаьш шуна гуш, лаьттах лекха лаьмнаш а доьгIна Цо и шуна /кIелахь/ меттахцахьейта. Массо а куьцара дийнаташ а даржийна Цо цу тIехь. Оха Стиглара /догIун/ хи а доссийна, массо а хазчу кепара ораматаш а довлийтина Оха цу тIехь» (31-гIа Сурат Лукъман,10-гIа аят).\n«Цо кхоьллина шу цхьана синах /Адамах/, цул тIахьа цуьнах йина Цо цуьнан кепарниг /Хьава/. Доссийна Цо шуна хьайбанашха /сте-боьрша даьхнех/ бархI* кепара, Ша шу кхуллуш шун нанойн кийранашкахь ражехь /хи, улх-детта цIи, жижиг цуьрг/ кхолларца, /кийрарчу/ кха /гай, кийра, беран-цIа/ боданехь. Иза АллахI ву шун Дела, Цунна ду паччахьалла /олалла/, /кхин цхьа а/ дела вац Иза бен /Иза воцург/» (39-гIа Сурат Аззумар /ЖIуганаш, тобанаш/, 6-гIа аят).\n(Даьхне*: бежанаш, гомаш, уьстагIий, гезарий, говраш, эмкалш, зIокардаьхне, накхармозий).\n«Цо кхоьллина шу цхьана синах /Адамах/, цул тIахьа цуьнах йина Цо цуьнан кепарниг /Хьава/…» (39-гIа сурат, «Аззумар» /ЖIуганаш, тобанаш/, 6-гIа аят).\n«ХIай адмаш! Кхéра шайн Дéлах, Шá шу цхьана /Áдаман/ дéгIах кхоьллинчу, цунах /цуьнан пIенданах/ цуьнан зуда /Хьава/ кхоьллинчу, цаьршиннах дуккхá бóжарий а, зударий а /кхоьллина уьш дуьнé мел ду/ бáржийначу. …» (4-гIа сурат, «Аннисáъ» /Зударий/, 1-ра аят).\n«/хьалха/ Адамаш ца хилла цхьа /дин долу/ уммат бен, /цул тIаьхьа/ декъаделира уьш /динехь/» (14 -гIа сурат, «ИбрахIийм», 19-гIа аят).\n«/Делора/ Бакъдолуш, Оха лерам бина Адаман кIентийн, Оха лелийна уьш лаьтта тIехь а, хIорд чохь а /царна пайденна/, Оха рицкъа делла царна цIенчарех, Оха толийна уьш толорах а Тхаьш кхоьллинчарех дукхачарна тIехь» (17-гIа Сурат Альисраъ /Дехьаваккхар/, 70-гIа аят).\nЦу вай далийначу аяташа гойту, цу ширачу заманан коьрта васташ.\nАдам, Хьава, церан тIаьхьие йоцург, цу АллахIа царел хьалха кхоьллина хилла дийна синош. Иза бакъдо кху аяташа: «Адам кхоьллина Цо бекъачу боькучу поппарха, /ша цIер тIехь еттина/ кхийра пхьегIа санна»; «Иштта жинн а кхоьллина Цо /вовшех/ ийначу /цIенчу/ цIерах» (55-гIа Сурат Аррахьман /Къинхетамениг/, 14; 15-гIа аяташ). Джабраил-малик коьртехь долу маликаш а, Иблис шайн да волу жинаш а. И жинаш Адам коллале дикка хьалха дуьйна хилла ду. Уьш тера дац адамех а, маликех а. Делахь а, адамо санна ойла йо цара, вон дика къастало цаьрга, шайн тIаьхьие а кхиайо цара адамо санна. Цул совнаха, Адам кхоллале хьалха рицкъана лерина даьхне а, экхий а, кхин долу синош а кхоьллина Дала. Иштта, Цо кхоьллина бес-бесара ораматаш а. Цу жиннин аматаш, васташ, адамца хилла юкъаметтигаш, йийца охла вац со, амма сан кхетамо, хьесапо къобалдеш ду, дуьххьара, Делах накъост тохарца доьзна бахьана, цу жиннаш тIера доладелла аьлла. Иза, Иблисан болх бу. Цунна дика евзу адамин гIийла агIонаш. Цуьнан тешнабехко, хIиллано адаман лаамаш, шена (Иблисана) оьшучу хорша берзабо хаарца. Цуьнан коьрта Iалашо хилла Адаме, Хьавага, Дала царна дихкинарг дайтар. Цо цаьрга дуьхьала, «стом баа» ца олуш, церан лере даима шабар-шибар деш, дегнашка сингаттаме ойланаш кхуллу, бохуш: «…Шу шиъ Дáла духатоьхна /ма/ дац хIокху диттах, шу шиъ малик ца хилийтá а, йа шу шиъ /хIокху ялсаманехь/ гуттар дéхачáрех ца хилийтá а бен» (7-гIа Сурат АльаIрáф /Óганаш/, 20-гIа аят). Цо цу диттах лоций дечу шабар-шибаро, тIаьххьаре а цу шиннан ойлана марздо и стом кхалла. Адамаш там болуш ду дицдалар, гIалата довлар. Амма, Адамера и тайпа ледарло яларан бахьана хилла, цкъаа цул хьалха, Иблисо иза левина ца хилар а, цуьнан хIумалгашна иза кийча ца хилар а. Цул совнаха, цу хIумалгех ларавала Iемина а ца халла иза. Цундела, АллахIа боху: «Iехадаларчу дóжийра цó и шиъ. …» (7-гIа Сурат АльаIрáф /Óганаш/, 22-гIа аят).\nДелан лаамца, иштта зер девзина Адамна, зеделларг хууш а хилла иза. Ялсамане чуьра араволачу муьрехь, латта тIехь ваха, пайхамар хила, Иблисах ларавала, латтана Iуналла дан кийча хилла ша Адам а, цуьнан доьзал а, иштта, церан тIаьхьиенаш а. Делан низамаца деха адам, деба долало, латта тIехь дахар кхиош.\nАдам кхелхиначул тIаьхьа а, Иблис, шен болх сацийна бац. Ша АллахIана делла дош: «Цо /Иблиса/ элира: «Хьан вазаллора, ас уьш /тилонне а/ тилор /Iехор, лебийр/ ма бу – берриге»; «Хьан цIена лайш боцурш» (38-гIа Сурат «Сод», 82; 83-гIа аяташ) кхачушдо цо, Адаман тIаьхьиенаш а, халкъаш а галадохуш.\nЦу кепара нисделла, Нухьан халкъаца доьзнарг а. Иблисо, ша деш долу зулам, шен куьйга деш дац. Цуьнан коьрта герз, хаза, мерза, амма шолхе йолу мотт бу. Цу маттаца, адаме, халкъе шегга дойту цо ша-шена зулам. «Цó /иблийсо/ элира: «Ахь со ма-тилорра, со цáрна кIéлонна хуур ма ду Хьан нийсачу новкъа»; «ТIаккха со дóгIур ду царна /уьш галбáха/ цéран хьалхéнашкахулá а, цéран тIéхьéнашкахулá а, цéран аьтту áгIóнашкахулá а, цéран аьрру áгIóнашкахулá а. Хьýна карор /ма/ бац цáрех дукхах берш /Хьайна/ баркаллé» (7-гIа Сурат АльаIрáф /Óганаш/, 16; 17-гIа аяташ).\nЦхьана Далла (ХIал-Эла) Iибадат деш хиллачу нухьал халкъе, цо кховдабо галабаьлла кхетам - ойла. И кхетам (ойла) нухьалшка кховдо, цунна карийна африо-симитин расах долу, Африкан халкъан дакъа, цу хенахь хIордаца махлелорхой хилла болу.\nАрхиологин схьаделларш, сацкъаран экъанаш тIера мифаш, кхин долу яздина тешаллаш ду, пхи-ялх эзар шо хьалха хилларг, Iорадаккха аьтто вайна беш дерг. И тешаллаш луьттуш хьесап дича, гучадолу, дуьххьара «Шина хин юккъера» дахар дIадоьдуш хилар бертахь а, къинхьегамехь а. Шумаран вариант йолчу мифо, вай дIадуьгу цу хене:\nЦу ширахенахь лаьхьарчий дацара,\nСту лоцу гезгаш а яцара,\nЧагIалкхаш яцара, лоьмаш а дацара,\nЖIаьлеш, берзалой яцара,\nКхерамаш, Iадо хIуманаш дацара,\nАдамашна юкъахь барт бацарш дацара …\nДоцца аьлча, ялсаманинан гергахь ю ала томехь йолчу цу хенахь, «…йоллу «ХIал» (Iаьрше) а, доллу Хьалхарчу Азира адам а, цхьана маттахь, шайн цхьана Делана хастам беш хилла».\n«Ширакавказхойн» нана-маттан юккъера «нухьалан», «элламойн», тIаьхьо «шумаройн» адамо, цу вайн шира прадайша кхуллуш хилла коьчалан, юьртабахаман хайр, тIехкъинхьегам болуш хилла. Цу заманчохь, ширачу оьмаран IV-гIа эзар шераш чекхдовлачу муьрехь, Африкан континента тIера баьхкиначу хIордан махлелорхоша, «Дильмун» (кхузаманан Бахрейн) олучу гIайре тIехь, махбарца йоьзна туп кхуллу. Цигара дIа Iаткъам беш кхолла, шайн лаамаш кхочушбен йолу яккъаш «Шина хин юкъахь» а, Индихь а – махбаран фактореш. Дуьххьара и гIайре, хайр чудуьллу туьпаш йолуш хилла, цу мехкашка дехьадаккха дезачу хьолан.\nЦу схьаоьхачу адамаша, цу махкахь доцу хайр деъна ца Iаш, керла ойланаш (идея) кхоьхьуш а хилла цу махка. Махбарца, хайран аьттонашца хIилла а лелош, хетарехь цара, дуьххьара шайн махбаран яккъаш (полис, фактори) кхоьллина хIордан йистошкахь. Цул тIаьхьа, таме ойланаш, туьйранаш, мифаш юьйцуш, ялсаманех тера долчу «Дильмунан», «Меллухан», «Пунтан» мехкех лаьцна, нехан ойланашка кегари боьллиначух тера ду цара. Иза иштта хилар магош ду мифан цIарах, Энких а, Нинкурсагах лаьцна, долу дийцар «…тIаккха Энкис буьйр дира Утуга /«маьлхан дела»/ стиглара лаьтта воьссина, хоршаш чу теза хи лалла» аьлла. ГIунаш чохь дуьра хилла хи, мерза хилира. Дильмунан /Бахрейн/ гIала хилира хинйистах. Туркиш махко цига даийтира дашо а, сирла сийна бос болу мужтIулг (лазурит) а, Меллуха махко – мехала беза тIулг /сердолик/, Марахши махкара – лаьмнин цIена мокхаз, Маган махкара (Оман) – чIогIа ез, Эллам махкара – буткъа тIаргIа, Езачу гIалара Ур – ялта, даьтта, уггаре а гIолехьа долу кIадий». Цу туьйрано юьйцурш хила еза, дуьххьара «нухьалан» махкахь африо-симиташа кхоьллина махбаран яккъаш - полисаш. Цу Дильмуне хьош хилла хайрах лаьцнарг, хила деза цу тешалло гойтург.\nНухьалан халкъ дехачу муьрехь, Адам пайхамар хилла вац цу адамашна юкъахь. Цуьнан Iуналла шайна тIехь доцчу тIаьхьиенаша, Делан низам («Мэ», йа «Ма») ларор а, шогадерзийначух тера ду. Iаьршехь веха «ХIал-Эла» (ист.Алалуо) гуш хилла вац адамна, амма, адамна хаалуш хиллачух тера бу Иблисан жиннин Iаткъам. Цу шира хенера суьрташ тидаме эцча, иза вайна дика го цхьацца церан аматашца – тIемаш, олхазаран кортош, кога пIелгаш адаман санна ца хилар, ишт.кх.дIа а.\nДуьххьара, харц кхетам кховдабо Иблисо къастийначу халкъо (махлелорхойн декъо) нухьалшка, дуьнекоьллинарг Дела воцуш, и кхоллар нисделча санна, бух боцчу «Iапказан», «хин» кIоргенера (гIазкх. маьIна, «бездна»). Иза нислуш ду зудчо деш долу бер санна, амма и бер кхин ду. Ден оралла (гIазкх. маьIна, «сперма») девзуш ца хилла цу заманчохь, зудчо бер дарца доьзна зер хилар бен. Ораллин кочалла цара лоруш хилла, дуьххьаракхоьллина хи а, делин ницкъаца доьзна тIехдахар (сверхбытие) а, мелла а аттачу даьккхина, гергадалош зударшна чудиллиначу ма-дарра долчу хьоле. Иштта, дуьнеколларан хьалхе а, сте йолчу Намму дIало цара. Церан хьесапехь, Наммус до (кхуллу) стигал а латта а. Ан – стигал ю, Ки – латта ду. Ткъа «Анки», вовшахтохна латта а, стигал а ду. И шиъ вовшехкъастор а, кхолларалла ду. Амма стигал, вайна гуш йолу стигал яц церан кхетамехь, иза ду маликин, юьхьсинан дуьне, и дуьне а ду цу юьхьсинан ницкъано кхолларалла дина. Ткъа латта, иза ду хIуманан дуьне.\nКхоллараллехь дакъа лоцуш бу «Энмешарра» (Эн-ме-/боьрша/с-арра), «Нинмешарра» (Нин-ме-/сте/с-арра) олу ши кхетам. Зайл-йозанан биллам нийса схьабиллинехь, «Энмешарра» бохург «массо а «МЕ-шна» олалла дийриг», йа «массо а даххаш тIехь Дела» бохург ду. Делахь а, сан хьесапо боху и ши цIе йоьзна хилла «боьрша», «сте» синошца, юьхьца.\nДала а боху: «И ву, Ша /сте-боьрша/ хих адам кхоьллинарг. Цо дина и /адам/ схьадалар долш а, захало долш а /сте-боьрша а/. Хьан Дела ницкъкхочуш ву /цу тIехь/» (25-гIа Сурат Алфуркъан /Къастор/, 54-гIа аят). «Баккъалла а Цо кхоьллина шина кепара - боьрша а, сте а»; «ТIадамах, иза /зудчун кийра/ ша Iаночу /буттучу/ хена» (53-гIа Сурат Аннажм /Седа/, 45; 46-гIа аяташ).\nДела гуш ца хиларо а, Иблисана, адам тило аьтто хиларо а, и бахьана долуш Цуьнан низамаш харцтидаро а, «Абзу» боьрша юьхь а йолуш, Намму, йа Тиамат стен юьхь хилар тIеоьцу адаман кхетамо. Вуьшта аьлча, цхьаъ бен воцчу Делах накъост туху, кхетам кечбо Иблисан накъосташа. Нагахь санна, кхузаманчохь (кхузаманан истори евзиначул тIаьхьа) КъурIан доссийна хиллехьара, туьйранаш кхолла а таралора адамо. Амма, цхьа эзар диъ бIешо хьалха, адамна девзуш хилла дац 3,5-4 эзар шираллера дахар а, цу дахаро кхоьллина зайл-йоза а. Иштта, Iораевлла хилла яц, архиологин балхо схьадастар дина и йоза тIехь долу экъанаш а. Делахь а, и ширалла, цу шираллера йоза девзуш хилла доцчу, цу адаме АллахIа боху: «Жинаш АллáхIана дéкъахой дира цáра, Цó кхоьллина /долушнéхьа/ уьш. Шайггара /харцó/ кхоьллира цáра Цунна кIентий а, йоIарий а /бу Дéлан аьлла, шаьш óлучун чулацам/ хаъар /шаьш дуьйцучух кхéтар/ дóцуш. ЦIена ву Иза, лакхаваьлла /Иза цáра /Шéна/ хIоттóчу вастах» (6-гIа Сурат АльанIам /Хьайбанаш/, 100-гIа аят).\nХIоьан сарсал (эмбрион) кхиарца Iилманчашна (Iилмана) Iораялла къайле, 1300 шо хьалха дуьйна КъурIано хьахийна ю, ненан кийрахь адам кхиаран раж хьахош. И тайпа карор ду, Жак ив Кустас шен зерца тIечIагIдина хIордаца доьзнарг а. Уьш дара, дахначу бIешаран бIаьрла цецдаларш (сенсаци). Кхин царелла кIезга башхалла йоцуш схьаделлар хета суна, кху лакхарчу аятца (6-гIа Сурат, 100-гIа аят) сайна Iорадаьлларг а. Сан кхетамо боху: ширачу оьмаран 3300-2950 шерашна юкъахь хилла кечбеллачу хиламна (хидестар), бух кхоьллиначу бахьанан юьхь ю, КъурIано вайна Iорайоккхург. Цу хенан муьрехь нисделла, дуьххьара, Делах накъост тухуш доладелла текъам-дин (язычество). И дин, нухьалшна довзийтинарг а, марздинарг а, и кочатеснарг а, африо-симитин хIордахой хилла – Иблисана накъостий хилларш.\nЛакхахь хьахийна, шумаройх «Абзу» олу, аккадайх «Апсу» олу, шумар-аккадан мифологехь, иза, лаьтта бухара теза хино кхоьллина «дуьненан Iапказ» бу, латтана гонахьа Iуьллуш болу. Ткъа Намму (Тиамат) ю, кхолларан гонахе, йа бер до кийра – На (гIазкх. маьIна, «Проматерь»). Цу шиннах, мифо дийцарехь хуьлу дукха цIу-делин тIаьхьиенаш. Уггар хьалха, церан хуьлу «Ан» (Ану) шайн дайх тера а волуш. Цуьнан сте ю, «Ки». Цара во кIант «Энки». И цIу юкъаваьлча, болало дуьнентIехь къовсам (нухьалан халкъ хIаллакдина бахьана). Туьйрано (миф) дуьйцу, и хьалхара кегийра цIу-дели дIасаидарх лаьцна, церан тIаьхьие юьззина цахилар, церан ледаралла. Тиаматас боху: «церан гIуллакхаш оьгIазе ду, церан гIуллакхаш кхачаме доцуш ду…». Делахь а, да-нана резахуьллу уьш лан, буззалца. И дIасхьаидар, церан жигаралла, качаме цахилар, Абзун эхьхетар совдоккхуш ду. ТIаьххьаре а цо сацам бо, и кхачаме доцчу кхоллараллашца дерг къасто. Историн тIегIанехь хьесапе и тешалла эцча, вайна гучадолу, африо-симитин ойла (низамехь доцу, гIурте дахар), церан питана (цхьаалла йохор), ширачу низаман гура (Ме) бохо, шаьш кхоьллина ойла, лаъмаза карарайолий, кхачаме доцу дуьне кхолладала долало. ТIом, революци, кхин тайпа хийцамаш уьш дагалаьцначеран Iуналлера болий, цкъацца бала бохьу массарна а. Ларамаза галадаьлла хьал меттадало, Iаламата чIогIа къахьега, цIий Iено дезаш хуьлу кхоллархой. Амма, Месопотамехь кхолладеллачу хьола юкъа, ша АллахI гIурту, хIаллакбеш и питана даржийнарш а, царех Iехабелларш а хидесторца.\nТкъа Иблис, кхечу халкъашна кIелахуу, царна тIехь а, хенан дохаллехь изза некъ бан. Кхин муьлха билгало йолуш хилла и ширалла, кхолладелла текъам-дин ца лерича?\nПросмотров: 221 | Добавил: erzu | Теги: С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - -ГIА КИ | Рейтинг: 5.0/3


шираславянийн, килсаславянийн, хьалхара славянийн меттанаш\nКирилл а, Мефодий а[d]\nаьрру агӀонера аьтту агӀохьа\nГлаголин «Зографан Инжил», X—XI бӀешераш\nГлаго́лица — дуьххьарлера славянийн абат. Кхоьллина IX бӀешерашна юккъехь византийн дин даржош волчу Кирилла динан гӀуллакхан тексташ грекийн маттара славянийн матте гочъярхьама.\n2 Кхолларан истори\nКоьрта йаззам: Кирилл а, Мефодий а\nIX бӀешеран юккъехь Сийлахь Морави олалла хӀаллак хила герга яхара. Франкашна а, болгарашна а юкъахь мохк бекъна хиларан кхерам бара. Малхбален-франкийн паччахьах маршоне гӀерташ, моравий эла Ростислава лаьхкира баварин мозгӀарш, Руме папа Николай I-ра волчу шайн мозгӀарш кечбан хьехархой бахкийта аьлла дехарца векалш хьовсийра. Папас дехарна жоп ца делча, Ростислава 862 шарахь векалш Византе хьовсийра, хьехархой, мозгӀарш я епископ боьхуш, уьш декхарийлахь бара цуьнан пачхьалкхехь шайн килсан урхаллан бух билла . Кесарь Вардас а, патриарх Фотийс а барт бира кхайкхаман жоп дала. Дин хьехаран коьрте хӀоттийра Кирилл — Фотийн хилла дешархо а волу, накъостех цхьаъ а волу, иза хьоьхуш вара Магнавран лакхарчу ишколехь, цуьнан ваша Мефодий, оцу хенахь — Жима Азин килсан тӀехӀоттийна хьехамча вара.\n866 шо кхаччалц Моравехь Ӏийна, Кирилла а, Мефодийс а кхоьллира германийн епископатах йозуш йоцу славянийн килс, гочдира дин гӀуллакхийн текстийн цхьа дакъа Моравехь болчу славянийн матте, оцу Ӏалашонца кхоьллира лерина абат, глаголица цӀе а тиллина. Дукха хьолахь, иштта болх Килсано къобал ца бора[прим. 1], хӀунда аьлча Европин «варварийн» къаьмнийн меттанашкахь далла гӀуллакх дар лорура Ӏосалла. Амма Папас къобал бира Кириллан а, Мефодийн а болх.\nКхолларан истори[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХьалха дин кхайкхочарех цхьаберш гӀиртира динан болх гочбан славянийн матте, оцу белхана грекийн я латинан абат а лелош, амма цунах гӀуллакх ца хилира, хӀунда аьлча славянийн маттахь дукха аьзнаш дара, ткъа грекийн а, латынан а абаташкахь оьшу элпаш дацара. И халонаш бахьнехь Кирилл волавелира славянийн абат ян, болуш болу кечам а лелош. Динан гӀуллакхан тексташ гочъеш вежарша лелийра грекийн дешнаш, славянийн меттанашкахь аналог ца карийча. И болх бечу хенахь цара кхоьллира массо а славянаш кхеташ болу литературин мотт. Нисса и мотт бу шираславянийн мотт санна бевзаш берг.\n«Кириллан дахаро» иштта дуьйцу славянийн абат кхолларх:\nШен вешин сийлахь Мефодийн (Михаилан) а, цуьнан дешархойн Гораздан, Климентан, Савван, Науман, Ангеляран гӀоьнца, цуо хӀоттийра славянийн абат, славянийн матте гочдира уьш ца хилча Динан гӀуллакх дан лур доцу жайнаш.\nУггаре шира, тӀаьхь нисса терахь а долуш, дисина глаголийн йоза, 893 шерера ду, яздина болгарийн паччахь Симеонан килсахь Преславехь. Шира куьйгайозан иэсаш (царна юкъахь X бӀешеран терахь тоьхна «Киевн кехаташ») яздина ду глаголицийца, кхин тӀе яздина ду ширачу маттахь, шен фонетикан хӀоттамца къилба славянийн меттанашна гергара.\nБашчанан (Бошканан) экъа — уггаре евзаш йолу глаголицин иэсех ширачех цхьаъ, XI бӀешо\nФайл:Пример поздней глаголицы.gif\nТӀаьхьарчу глаголин текстан агӀо (XX бӀешо)\nГлаголин граффити Загребехь, 2003 шо; гӀалаташ хиларна, яздечуьнан бӀаьргашна дуьхьала кириллицан-глаголицан элпаш, амма кириллица гӀуо хууш хилла\nЗагребера кафедран килсера глаголицан йоза\nГлаголица дукха шира хилар гойту палимпсесташ (тӀиера текст дӀаяйина, цунна тӀехула керланиг язйина пергамент тӀиера тептарш). Массо а дисинчу палимпсесташ тӀиера глаголица дӀа а дайина кириллицица керла текст язйина. Цхьан а палимпсест яц, шен тӀиера кириллица дӀа а дайина глаголица язйина. Черноризец Храбран «Йозанех лаьцна» трактатехь (X бӀешеран юьхьиг) билгала доху грекийн элпаш а, Кириллан а, Мефодийн а (хетарехь глаголица ю) элпийн башхаллаш:\nОцу славянийн, везачу стага дина долу, алсама сий долу йозанашна, ткъа грекийн — эллинаш боьхачара. Нагахь цхьамма алахь, беркат ца мегга, хӀунда аьлча тодеш ду иза хӀинца а, дуьхьала эра ду вай царна: грекийнарг а дуккха тодина.\nДалинчу цитатан маьӀна дан мегар ду Кириллан а, Мефодийн а абатан реза боцуш нах хилла хиларх, цундела кириллицин дехьа бовлар нисделла.\nНовгородан йозанчо Упырь Лихойс шен 1047 шарахь тӀеяздинчу йозанехь чӀагӀдо, ша юха яздина «Кхетаме пайхамарийн» жайнаш «кирилавицера». Оцунан маьӀна къийсаме ду, амма уггаре даьржинарг маьӀна ду, глаголицин оригинал тӀиера исписка яр (иштта, XI бӀешерийн юккъехь Русехь глаголица девзаш хилла «кириловица/куриловица» аьлла, ткъа хьалхара мукха аз хийцар Кирилл цӀарехь дика девзаш ду).\nТӀаьхьарчу глаголицин абат (XX бӀешо). Буквицаш а, элпаш а\n"Кириллан дахарехь" Константина (Кириллас) Философа глаголица цхьаьна ширачу славянийн рунийн йозанах кхоьллина ойла хаало, ткъа иза лелош хилла санна деланийн а, дуьненан а Ӏалашонна славянийн пачхьалкхаш керсталла тӀеэцалц; кхеташ тешалла оцунна дац.\nРуман-католикийн килсо хорваташна юкъахь славянийн маттахь гӀуллакх дарна дов латтош глаголицех олура «готийн йозанаш». 1059 шарахь Далмацехь а, Хорватехь а епископийн гуламехь:\nДуьйцура, готийн йозанаш дагадаийтина цхьаьна Ӏеса стага Мефодийс, цуо оцу славянийн маттахь яздина дуккха а харц хӀуманаш католикийн динан Ӏилманан дуьхьала; и бахьнехь, дуьйцу, цунна Делан кхиело таӀзар дина сихха валарца.\nХьалхарчу глаголицин (гоьрга) элпийн куц цхьаццанхьа цхьаьна догӀу гуьржийн килсан абатца хуцурица, иза кхоьллина IX бӀешо кхачале, тарло эрмалойн абатан бух тӀехь яр. Цу тӀе хуцурин элпийн барам, 38, нисло славянийн абатан элпийн барамца, дагардина Черноризец Храбрас шен трактатехь. Иза дерриг ца хууш нисделла хуьлийла дац, хӀунда аьлча, сий. Константин Философан дика евзаш хилла малхбален абаташ (доьшура ширажуьгтийн тептарш оригиналехь), иза хьахийна сийлахьчун дахарехь. Глаголицин дукхаха долу элпийн яздар дукхах дерг доккху грекийн сихаяздарера, ткъа грекийн доцу аьзнаш оьцу жуьгтийн абатера элпаш, амма къовсам боцуш кепийн кхетам формы цхьанне аьлча санна элпийн бац.\nГлаголицин а, кириллицин а абаташ шайн ширачу варианташкахь ерриг аьлча санна цхьаьна йогӀу шайн хӀоттамца, къаста ца ло элпийн кепашца бен. Типографин хьесапца глаголицин тексташ юха арахецарехь хуьйцу кириллицица (хӀунда аьлча кӀезгачу нахана хаьа глаголица еша), амма терахьийн абатан йоза глаголицин а, кириллицин а цхьаьна ца догӀу, наггахь цакхетарш а хуьлуш. Глаголицехь терахьан элпийн маьӀна нисдина элпийн низамца, ткъа кириллицехь уьш дихкина терахьийн маьӀнашца ишттачу грекийн абатан элпашца.\nДукха хьолахь юьйцу глаголицин ши кеп: широ йолу «гоьрганиг», ткъа иштта болгарийн олуш йолу, тӀаьхьара поздней «сенийн», хорватийн (олу XX бӀешо юккъе даххалц иза хорватийн католикаша глаголицин Ӏадатца динан гӀуллакх деш лелаяр бахьнехь). ТӀаьхьарчун абат тӀаьхь-тӀаьхьа яцъелира 41 тӀиера 30 хьаьрке кхаччалц. Цхьаьна могӀаршкахь уставан жайнинчуьнца дара кхин а глаголицин курсиван йоза (сихайоза).\nШирачу Русехь глаголица чӀогӀа кӀезиг лелийна, кириллицица яздинчу тептаршкахь нисло цхьацца юкъатоьхна глаголицин элпаш. 2000—2010-гӀа а шерашкахь А. А. Гиппиусан а, С. М. Михеевн а талламашца цхьа могӀа XI бӀешеран глаголицин йозанаш (коьртаниг цӀераш) карийна новгородан Софийн килсехь, царна юкъахь ийна глаголицица а, кириллицица а. Новгородера Рюрикан Городищера XII бӀешеран Беркаткхайкхоран килсехь граффитишна юкъахь карийна масех глаголицийн йоза, цхьаъ царех уггаре а девзаш долу глаголицин йоза ду Россехь. Глаголица лелор хаало къайлах йозанехь а.\nТаблица[нисйе бӀаьра | нисйе]\nⰊ, Ⰹ , Иже (І) 10 оцу элпех кириллицин И я I муьлханиг муьлха ду, чоьтах талламхойн цхьа ойла яц.\nⰋ І (Иже) 20\nⰚ Пѣ (Пе) 800 Гипотетикан элп, кеп тайп-тайпана ю.\nⰦ Ёж — Гипотетикан элп (йот тоьхна Е я О маьӀнийца), лигатуран юкъадеина — доккха йот тоьхна юс кепара.\nⰢ «Гезигкепара» хьаьрк [х] озан. Цхьаболчу талламхоша лору, иза юкъадогӀуш хилла хилар юьхьанцара глаголицин ша долу элп санна.\nⰤ юс жиманиг —\nⰧ юс жиманиг йот тоьхна —\nⰨ юс доккха —\nⰩ юс доккха йот тоьхна —\n↑ Харрис, 2017, с. 174.\nЦитатийн гӀалат: Тобан «прим.» йолуш йолу тегашца <ref> йогӀуш йолу тег <references group="прим."/> ца карийна\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Глаголица&oldid=6102395»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 1 июль, 20:46.


www.islamannur.org - 6-гIа дакъа\nДелах кхерарах лаьцна\n«ХIай, иман диллинарш! АллахIах кхера - кхера ма-деззара» («Али Iимран», I02).\n«АллахIах кхера - шайн тароне хьаьжжина» («ат-ТагIабун», 16).\n«ХIай, иман диллинарш! АллахIах кхера, бакъ долу дош а ала» («ал-Ахьзаб», 70).\n«АллахIах кхера» аьлла долу омра чулаьцна аяташ дукха а, девзаш а ду.\nХIан, Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла:\n«АллахIах кхоьручунна - (халачу хьолах кIелхьарволийла) лур ю, Iар-дахаран рицкъа а лур ду, цунна ца моьттиначара» («ат-ТIалакъ», 2-3).\n«ХIай, иман диллинарш! Нагахь шу АллахIах кхерахь - (харц-бакъ) къастон похIма лур ду, шайн къинойх а цIандийр ду шу, геч а дийр ду шуна. АллахI ма вай – сийлахь-боккхачу къинхетаман Да!» («ал-Анфал», 29).\n69. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) хаьттина: «ХIай, АллахIан элча! Нахах уггар диканиг мила ву?». Цо жоп делла: «Царна юккъера Делах уггар сов кхоьруш верг ву». (Наха) аьлла: «Цуьнах лаьцна ца хоьтту оха хьоьга». Цо аьлла: «ХIета, АллахIан пайхамаран кIентан, АллахIан пайхамаран кIентан кIентан, АллахIана везначуьнан кIант АллахIан пайхамар Юсуф ву-кха». (Наха юха а) аьлла: «Цуьнах лаьцна ца хоьтту оха хьоьга». Цо аьлла: «ХIета, аша соьга Iаьрбойн хIух лаьцна хоьтту-кха? Царех жехIалаллехь дикаха хилларш - Ислам (дине баьхкича а, иштта) дикаха (биссина), нагахь уьш динах кхеттехь» (Бухари: 3353, Муслим: 2526).\n70. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалаъ, хIара дуьне мерза а, баьццара а ду. Боккъалаъ, АллахIа верасаш дина шух цигахь - аша хIун Iамалш (гIуллакхъаш леладон) хьажархьама. Ларло, ткъа, хIокху дуьненах, (иштта) ларло зударех а, хIунда аьлча, боккъалаъ, Бану Исраилхойн хьалхара питана зударшца (дозуш) дара» (Муслим: 2742).\n71. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кест-кестта олура аьлла: «Я АллахI! Боккъалаъ, аса йоьху Хьоьга нийсо (Iилма) а, (Хьоьх) кхерар а, деган цIано (дикалла) а, токхо а» («АллóхIумма иннú асъалукал хIудá, ваттукъó, валIафáфа, валгIинá») (Муслим: 2721).\n72. Абу ТIарийф Iадийй бин Хьатим ат-ТIаис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «(Муьлхха а цхьаъ дан) дуй а биъна, цул тIаьхьа Делах кхерарна герга долу кхиндерг гиначо - Делах кхерарна (гергадерг) дойла» (Муслим: 1651).\n73. Абу Умама Судайй бин Iажлан ал-БахIилис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дIасакъастаран хьажжехь хутIба дечу хенахь олуш хезна суна: «АллахIах кхера, шайн пхи ламаз а де, шайн (мархин) бутт а кхаба, шайн бахамашна тIера закат а даккха, шайн урхалчашна (амирашна) муьтIахь а хила, ткъа (аша и дахь) - шайн Делан ялсамани чу гIур шу» (хIара хьадис Тирмизис, 616-гIа лоьмар а йолуш, «Китабус солат» декъан чаккхенехь даладо; цо аьлла «хьасан, сахьихь» даржехь ду хIара).\n Вуьшта аьлча: «…халачу хьолах кIелхьарволийла гойтур ю цунна».\n Вуьшта аьлча: «…похIма лур ду цунна дика долучух вондерг къасто а, бакъдерг харц долучух къасто а, и бахьана а хIоьттина, стаг кIелхьарволийле кхочур волуш долу».\n Цигахь буьйцуш берш – Йакъуб а, Исхьакъ а, ИбрахIим а ву (АллахIера маршо хуьлда царна).\n Вуьшта аьлча: Исламал хьалхарачу заманахь.\n Кхузахь дуьйцуш дерг - стеган долахь долуш долучух цунна кхачамбар а, цунна резавар а ду, нахах муьлхха а цхьаьнга дехаре вала веза-кха ша боху гIайгIа хьоьгур йоцучу кепара».\n Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хьажж 632-чу шарахь дина.


Францера депортаци йина хилла Нохчийчуьра вахархо кхелхина. Гергарчара дIахьедо цунна дIовш делла хилар\nЧиллан-бутт 08, 2022\nФранцера депортаци йина, тIаьхьо Оьрсийчохь чувоьллина хилла Нохчийчуьра вахархо Мурадов Дауд кхелхина. Гергарчарна хетарехь, цунна дIовш делла хилла, хаамбо нохчийн Европерчу Ассамблеяс. Цкъачунна хилларг ма-дарра хууш дац, Оьрсийчоьнан нуьцкъаллин структураша жимачу стеган кхалхарх лаьцна комментарий ца йина.\n“Мурадовн 19 шо дара. Дахначу шеран аьхка цунна Оьрсийчу депортаци йира. Цига дIакхаьчначул тIаьхьа чувоьллира иза. Тхо Мурадовн гергарчаьрца зIенехь ду. Церан берриг доьзало Францехь политикан мухIажирийн статус ехна, амма хIинца а иза царна ца елла. Церан кхин а цхьа кIант ву. Воккхахверг дIахьажийначул тIаьхьа берриг доьзал Францера дIабахана иза депортацех ларвархьама" - аьлла Кавказ.Реалиига Европерчу нохчийн Ассамблеехь.\nОрганизаци дагахь ю Францин миграцин сервисе кехаташкахь дIаяздайта Мурадов Даудан нуьцкъаха валар, иза Европера дIахьажийна дукха хан ялале.\n“Францехь а, кхечу Европан мехкашкахь шайна маьрша дахар лоьхучу нохчийн сабIарздалар кхуьуш догIу, бевзаш болчу нахбойъучеран кара шаьш дIалуш хиларна, доккхачу декъанна Францин чоьхьарчу гIуллакхийн министран омраца. Оха доьху Францига и эрчо сацор а, адамийн бакъонаш ларъярна тIе юхадерзар а", - яздо бакъоларъярхоша шайн фейсбукехь.\nСтохка Товбецан-баттахь нохчийн оппозицин 1ADAT телеграм-каналехь яздира Мурадов шен доьзалца Францехь нисвеллера шен 15 шо долуш. Цуьнан 18 шо кхаьчначул тIаьхьа меттигерчу полицино лецира иза, тIаьхьо дIавелира Оьрсийчоьнан кара. 1ADAT-ан хаамца, иза низамца йогIуш йоцу экстрадици яра.\nОьрсийчохь Мурадов ФСБ-н белхалоша лаца а лаьцна Москварчу СИЗО-2 Лефортово чувоьллира. Депортаци йина Нохчийчуьра вахархо терроризмехула йолчу Iедалан къепана тIехула бехкевира. Бакъоларъярхоша тIечIагIдира, Мурадовга тIехь Iазап латторца бехк тIе лацийтина.\nФранцера депортаци йина Гадаев Мохьмад стохкалерачу аьхка Нохчийчохь чувоьллира. Низамехь а доцуш герзаш лелорна бехке а вина цхьа шо ахшо хан туьйхира цунна колонехь даккха. Нохчийчуьрчу нуьцкъаллин структурин белхалоша шена тIехь таIзар дича Гадаевс шена бакъоларъярхоша хьажийна адвокат тIе ца лецира.


Нохчийн халкъан кицанаш\nНохчийн халкъан кицанаш\nВочу таьхьено буьйцу. (chechenstatus). Вай нохчийн маттахь дукха газеташ, книшкаш т1ехь,Стела1ад журнал т1ехь ду туьйранаш, кицанаш, аларшХ1инца вай хьовсар ду «Ден весет» ц1е йолчу нохчийн халкъан туьйране. Нохчийн орфографин диъ дакъа дуШардар 40. Валарах кхоьруш воцург Нохчийн кицанаш. Ненан сий Instagram photos and videos Нохчийн кицанаш (chechenstatus) Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. Нохчийн кицанаш Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. дийцаp ст-ш йийцитаp къамел. Учебнико хьуна гIо дийр ду нохчийн халкъан барта кхоллараллий, исбаьхьаллин литературий йовза, церан башхаллех кхиа.Iаламат мехала хазна ю халкъан кицанаш. Иза грекийн дош ду, нохчийн маттахь иза нийсаяздар ду. 1926 шарахь араелира Нажаев Ахьмада гулйина "Нохчийн эшарш, дийцарш, кицанаш" цIе йолу книга.Нохчийн областан халкъан дешаран отделехь испекторан болх бо Нажаевс. Аьрга стом санна муьста ма хила — церг тоьхтоьхначо д1атосур ву хьо. Асхаб: Я учусь в чеченской актерской студии «Нахи» в Москве - СО ДОЬШУШ ВУ МОСКВАРА «НАХИ» ЦIЕ ЙОЛЧУ НОХЧИЙН АКТЕРИЙН СТУДЕХЬ.\nБ1аьргана гинарг тешаме ду, лергана хезначул. Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. 2. .»Маттах лаьцна дукхе-дукха кицанаш, дийцарш, иллеш дитина вайна вайн дайша. . кхиор нена безам кхиор, нохчийн. Нохчийн кицанаш. Нана Дикачу ненан — дика йо1 хуьлу, хазачу ненан — коча йо1 хуьлу. лаьцна кицанаш далор берашка. Нохчийн кицанаш. 19:23. Нохчийн кицанаш/Чеченские пословицы. Images from Нохчийн кицанаш on instagram.\nIаламат мехала хазна ю халкъан кицанаш.Нохчийн барта кхоллараллехь уггаре мехалчу произведенех ду халкъан иллеш. Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц.Нохчийн кицанаш Photos and Videos. 1. Халкъан кицанаш. Вуно чулацаме а, хьекъале а ду нохчийн кицанаш а, аларш а. Хьовса вай, вайна муха хаьа царах цхьадерш. Махке болчу безамах лаьцна дуккха а дийцарш а, кицанаш а ду нохчийн барта кхоллараллехь.Халкъан кицанаш Учебнико хьуна гIо дийр ду нохчийн халкъан барта кхоллараллий, исбаьхьаллинФольклор (ю) халкъан барта кхолларалла (туьйранаш, иллеш, эшарш, кицанаш, хIетал-металш и дI.кх.). Делахь а, Нохчийн мотт 1амор-иза сан декхар ду! Сочинени «Хьо вина мотт, биц ма бе».Кицанаш: Г1илакх,оьздангалла. 6 247 6 days ago. (НХК-18) Х1окхуьнан а, кхин д1айолчу шифрийн а маь1на далийна, Билгалдаккхаран " Кицанаш" ц1е йолчу декъа т1ехь Динбухка. Цунах лаьцна ду халкъан кица: «Лекхачу ножана хьоькху мох ца эшна».Иза лаьттар ю, нохчийн къам мел деха. Нохчийн кицанаш. Ша леш шен цхьаъ бен воцчу к1анте весет до дас, х1ора шахьарахь 53.5k Followers, 12 Following, 1,288 Posts - See Instagram photos and videos from Нохчийн кицанаш (chechenstatus). 3. Нохчийн кицанаш (Чеченские пословицы) с подстрочным переводом. Published on May 13, 2016. боху нохчийн халкъан мехкарийн цхьана эшарехь.Нохчийн кицанаша а хьоьху вайна хьаша доккха беркат, ниIмат хилар: «Хьаша ца вогIучу керта ирс догIур дац», «Нагахь баттахь цкъа Нохчийн кицанаш chechenstatus. Дуьззина даязде кицанаш. Нохчийн кицанаш (chechenstatus) [similar]. ДогIанан тIадам лаьтта тIе кхаччалц бен тIадам цахилар, - Айхьа йина чIагIо ца йохо а чIагIо ян езаш хилар, - Стаг хийцалуш цахилар стаг гучуволуш хилар Нохчийн кицанаш. (класс шинна декъе йоькъу,толам баьккхинчанна 5 дуьллу). 1,280 posts 53,590 followers 6 following. Учебнико хьуна гIо дийр ду нохчийн халкъан барта кхоллараллий, исбаьхьаллин литературий йовза, церан башхаллех кхиа.Кицанаш Iаламат мехала хазна ю халкъан кицанаш. КИЦАНАШ Махке болчу безамах лаьцна дуккха а дийцарш а, кицанаш а ду нохчийн барта кхоллараллехь.Халкъан кицанаш Жима волуш дуьйна, халкъан барта кхолларалле а, школехь доьшуш исбаьхьаллинАс шуна кицанаш кечдина, аш уьш нохчийн я оьрсийн матте гочдан а, церан маь1на даста а деза. Чулацам: Халкъана 1ЕР-ДАХАРЕХЬ зеделларг даймохк Г1ИЛЛАКХ, оьздангалла дешар, хьекъал, кхетош-кхиор доьзал, гергарчуНохчийн фольклор. Билгалбаха къастамаш. 1алашо: нохчийн халкъан барта кхолларалла йовзийтар цуьнан тайпанаш довзийтар ( кицанаш, х1етал-металш, туьйранаш) нохчийн литературе безам кхоллар. Халкъан кицанаш хаа а деза, царах пайдаэца а беза.Дерриг а дуьненан поэзин хазни чу гIур ду вайн шира лирически иллеш, нохчийн халкъан кхолларалла гойтуш. Нохчийн кицанаш(chechenstatus),Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь,Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. 4. Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц Нохчийн кицанаша хьоьху вайна хьаша доккха беркат, ни1мат хиларЦунах лаьцна ду халкъан дийцар а. Х1окхуьнан а, кхин д1айолчу шифрийн а маь1на далийна, Билгалдаккхаран " Кицанаш" ц1е йолчу декъа т1ехь Динбухка. Нохчийн Кицанашok.ru/marsho95/topic/65560706162703Нохчийн Кицанаш Дика лулахо — тешам, вон лулахо — эшам. Нохчийн кицанаш. Нохчийн кицанаш ( chechenstatus )Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яцSelfieHashtag. Ч1ог1а хьалдолуш ю вайн нохчийн фольклор а (халкъан барта кхолларалла) Дуккха а ду вайн ира аларш, (хьекъале дешнаш) кицанаш, х1етал-металш, халкъан иллеш, эшарш.\nШен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. Ненан оьг1азло ло санна ю: дуккха а дог1а, амма сиха деша. 1. Нохчийн зудчуьнца ца екхнарг марзо а яц, нохчийн зуда ца 1926 шарахь араелира Нажаев Ахьмада гулйина "Нохчийн эшарш, дийцарш, кицанаш" цIе йолу книга.Нохчийн областан халкъан дешаран отделехь испекторан болх бо Нажаевс. Нохчийн кицанаш Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. перевод: "Хороший сосед — доверие, плохой сосед — поражение". Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. БИИ КУОГ боллушиехьа говр а йолу гал. Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. 25-г1а апрель Нохчийн меттан денца доьзна Нохчийн Республикин куьйгалхочун Кадыров Рамзанан.Халкъан барта кхолларалла Кицанаш ,х1етал - металш. Нанас йина чов лаза ца лозу. нохчийн литература.Къовсам « Угарре а дукха кицанаш хуург» 5 класс. « Шен ненан мотт халкъо сий ойбуш 1алашбаш, Цу халкъан парг1ато цхьаммо а хьошур яц. Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, Iалашбахь, Цу халкъан паргIато Цхьаммо а хьошур яц. Бух боцу шелиг хих дузур дац.\nУзи омт что это\nНгамаху огневождь тотемщик


Иллюстраци. Оьрсийчоьнан полисхоша стаг хьийзош даьккхина сурт.\nГIалагIайчоьнан полицин экстремизмца къуьйсучу центран декъан буьйранчас Безносик Андрейс ша кхеле "хьийзавойтург" ву боху гIалгIайн массех оппозиционер. Ткъа оцу центран куьйгалхочо Хамхоев Тимура кхеле элира, ша дийр дац дареш дуьхьаллаьттачу агIонан адвокат -"иноагент" (кхечу мехкан агент) хезаш а волуш. Хаам баржийна оцу хьокъехь "Кавказан узело".\n"Кавказ.Реалиино" довзийтина ма-хиллара, Нальчикерчу гарнизонан кхело луьстуш ду кху муьрехь ГIалгIайчуьрчу полицин экстремизмца къийсалучу декъан белхахойн дов. ВорхI полисхо бехке во талламчаша шаьш лецна, полице бигинчу нахана тIехь Iазап латторна а, кхаьънаш бехарна а, цхьа стаг верна а. Полисхой бехке бац, цара шаьш чIагIдарехь.\nКхаарийдийнахь кхелехь Безносика дIахьедира, тешо "Далиева Марема ша "Э" центре ялийча, шена гIело йира бохург бакъ дац", аьлла.\nАдвокато Сабинин Андрейс хаьттира цуьнга, стенна оьшу Далиевана доцург тIекхолла, жоп луш вукхо элира: "Султыговссий, Хазбиевссий аьлла хила тарло цуьнга доцург дийца". Далиевас элира, шена ца вевза оппозиционер Хазбиев Мохьмад, я цкъа а гина а вац.\nДалиева Марема тоьшалла дина кхелехь, "Э" цIентран хIусамехь левечу шен майрачунна бага къаьркъа дуьттура, ток еттара полисхоша, банк лачкъорах даредайта гIерташ, аьлла.


Унах, лазарах бераш лораде — Сердало\nЭггара укх дунен тIа сага дукхагIа дезача хIамаех да – ший сих баьнна дезал. Царна хIама ца дайта, гIалгIаша оалаш ма хиллара – тIера чо Iо ца божийта кийча ба хIара даи-нанеи. Иштта из бувзам царна юкъе баьча Далла ба-кх хоастам. МоллагIча лазаро лаьца, шоай бер кIалдисача кхы юкъ ца йоаккхаш цун оарцагIа бовл дукхагIбола нах, хIаьта, шоашта лазар гуча ма даьлланге лорашка ца а дугаш шоай бер, дIадаргдар ер-м, яхаш багIараш а нийслу. ХIаьта дIахо сона дувца лов берашта хулаш долча цIийоацача лазара хьалах.\nЦIийоацача лазарех дерригача дунен тIа могаш доацача берех йола медицина боарам геттара лакха ба. Цудухьа, цIийоаца лазар кхийтта долча берашта хетадаь, хIара шера февраль бетта 15-ча дийнахьа дездеш да Халкъашта юкъера цIийоацача лазарах цамогаш долча берий ди. Цох могаш доацача берашта даьша-ноаноша а лораша а лерттIа теркам бергболаш, уж бераш дIахо боглуса лазарах лорадергдолаш, вIашагIбелла болх ба из. Цунга хьажжа лоралуш а, де дезар ханнахьа кхоачаш деш а хила деза вай.\nЭггара хьалха из ди дездаьд январь бетта 15 дийнахьа, 2001 шера цIийоацача лазарах могаш доацача берий дай-ноаной Дерригача дунен кондеферацес хьалхадаккхарца. Бакъда, кIеззига сабардича, ше долчул нийса цхьа бутт дIахьалхатеттад из тIехьагIа цIай а хинна дIадаха ди. Цу хана денз ишта февраль бетта 15-ча дийнахьа белгга дездеш да из.\nКарарча хана из дездеш да 40 совгIа паччахьалкхенашка. Вай хана дикка дегIаяьхкача паччахьалкхенашка а тIехьа цIийоацача лазарах лешдолча берий боарам шоллагIа моттиг дIалоацаш ба.\nЛораша хьаяхачох, цу цIийоацача лазара духьала лаьрхIа къа а хьийга, нийса дарба дича, дукхагIча даькъе эшаде йиш йолаш да из лазар. Бакъда, тIехдика ший балхах кхеташ волча берий лора а тIехьа хала хул из лазар хьалаха, къаьстта из бахьан долаш дай-ноаной сагота хила беза шоай бера могашлен, каст-кастта уж теркалбеш, царга лерттIа хьожаш хиларца. Ший бера из лазар долга наха дIахар ца а кхераш, ма хулла чехкагIа цунна дарба лаха хьажа беза дай-ноаной, шоашта из гуча даьлча. Цу лазара духьала хьалхагIа дарба мел ду, дуккха аттагIа да цунца къовсам лоаттабе а, цох бер дерзаде а. Хьалха хинна, цу лазарах саг хьаваргвац яха къамаьлаш гаьнна тIехьадисад. ХIанз медицина дикка хьалха я цу гIулакха, цу лазара дарба де а аьттув ба, нагахьа санна ха ца а йоаеш вай ханнахьа лорашта вай дIатIадолхе.\nЛазарца къовсам лоаттабечарна хетачох, цар хьаяхачох, нагахьа санна, цIийоаца лазар хьагучадаьннача хана, цунна духьала ший ханнахьа дарба дой, из гIулакх дика чакхдаргда. Бакъда, массаза хьалххе гучадоалаш а нийслац из лазар. Цудухьа, ма хулла цIенагIдар мара ца дуийташ, цIенача метте мара ца лелийташ лораде деза бераш. ЦIаьхха, дагадоацаш хьагучадаьнна лазар хала да, цул совгIа кхер а ву цо саг, тIаккха цунца къовсам лоаттабе халагIа хул лорашта.\n«ЦIийоаца хала боглус йола лазараш хул берашта зIамига уж долча хана. Бакъда, цхьадола лазар ханахьа хьагучадалац. Тайп-тайпара башхалонаш йолаш да уж. Царех цхьадараш дуача хIаманга хьежжа, из цIена е лерттIа хиларга хьежжа да. Цул совгIа цхьадола цIийоаца лазараш гучадовл берашта гонахьара радиаци яха хIама бахьан долаш, Iалам цIена цахилар бахьан долаш. Бакъда, из лазар дукхача берашта хулаш хилара бахьан хIанз а техка, фуд ховш дац. Цхьаькха-м да, ший ханнахьа лорашка дIа а ваха, ший бер чакхдаьккхача, дуккха а аттагIа хургда цу гIулакхах лоравала. Кхувргдар из-м, ца а яхаш, хана-ханнахьа лорашка дIахьокха деза бер. Къаьстта дуа хIама лораде дезе, химикаташ йоахка хIамаш ца юийташ, цIенагIдар дуаде деза. Даи нанеи тIехьахьожаш хила беза шоай берашта, уж цамогаш хургдоацаш», — йоах онколога Ведажнаькъан Заьлмаха.\nДIахо лораш яхачох, лазар хIанз мара хьагучадаьннадеце а, хьалха денз лорашта бIарг ца гуш, цу сага цIийца, дулхаца, тIехкаца даьха хила тарлуш да из. «ЦIийоаца лазар хьагучадалара бахьанаш тайп-тайпара да. 200 совгIа башхалонаш йолаш да из унзара лазар. МоллагIа маьже лазъяларца, гучадала йиш йолаш а да боглус. ХIара шера цIийоаца лазар гучадоал 12-15 шу ха йолча берашта хIара 100 эзар бера юкъе. Дукха адам да из. Цудухьа дига деза бер лорашка ханнахьа дIа. Вай оамал я, лелаш дар из-м, хIама даьдацар цунна-м, яхаш, бер дукха теркал ца деш. Из бахьан долаш тIехьагIа дагабоалам а хул цох», — йоах дIахо Ведажнаькъан Заьлмаха.\nТахан, таро йола нах, къахетаме бараш оарцагIбаьха, шоашта ма могга лазарашта духьала къовсам лоаттабеш, къахьегаш я дукха дунен тIара фондаш. ФуннагIа дале а, мел дукха уж гIо де кийчабараш вайна юкъе бале а, гIо-новкостал эшаш да. ХIана аьлча цамогаш бола нах, хьасовбувлаш мара, кIезиглуш бац. Дала моаршал лулда могаш мел боацачарна.\nУкх белгалдаьккхача Халкъашта юкъерча цIийоаца лазар долча берашта хетадаьча денна, низ а теа, цу лазара духьала отта аьттув баьнначун оагIо хьаллоацаш, хIаьта аьттув ца баьнначун дог ураувттадеш, кIалбисарашта товр дувцаш, дукха вIашагIкхетараш дIакхухь вай доккхача дунен тIа 40 совгIа йолча паччахьалкхенашка. Шийх дог лазаш, ше дагавоаллаш, аьнна, дош хоза хета сага, цхьавола унахо, цу лазарах хьадикагIа а хиле, дIавода, наьха хоза хабар, цар ду дуIа бахьан долаш.\nВай Россе дукхача мехкашка, йоккхийча шахьарашка из лазар долаш болча унахошта дукха къахетаман ногIалаш дIакхохь, царна дарба хургдолча даькъе. Могаш боацача нахагара бала адама дагабохийтарал совгIа, февраль бетта 15-гIа ди цIийоаца лазар долча наха хетадаь долга дагадоахийта а, ше могаш-маьрша хиларах сагага цох хам байта а беш болх ба из.\nЦхьа хIама да вай лорадича бакъахьа а долаш, вайна лерхIаме а долаш – лазар хьагучадаьлча, ханнахьа цун дарба дар. Аз из керда доаккхе а, шоай дезалхочоа, е шоашта цIийоаца лазар хилча из лочкъаде ца а гIерташ ма хулла чехкагIа лорашка хоам а бий дарба дайта. Оалаш ма хиллара, ди хьалха вай хьадаьр вайна воашта накъа даргда.\n← Вопросы как средство борьбы с экстремизмом\nВектор качественного здравоохранения\nПодножка от дурмана


НОХЧИЙН МУХ1АЖАРИЙН КЪАНОЙН КХЕТАШОНЕРА КХАЙКХАМ\nДаймахкал арахьа 1ар-дахар долчу нохчашка.\nТ1аьхьарчу 2-3 б1ешарахь, нохчийн къоман яхь йолчу к1енташа а, мехкарша а, хаддаза, муьжгийн Россина дуьхьал маьрша хила латточу къийсамехь, тахана къомехь долу чолхе хьал санна — хала киртигаш 1иттаелла нохчашна т1е.\n23. 02. 1944 шарахь, нохчийн къам, бехк-гуьнахь а доцуш, сил дукхабезачу Даймахках даккхар - дуьненна а хууш ду. И ирча сурт дайнарш а, цу дийнан къаьхьалла 1евшинарш а, цхьаболу нохчий, х1инца а дийна бу. Дийцарехь, баккхий баланаш лайна нохчийн къомо Даймахках доккхуш а, Сибарех д1акхаьчча а.\nМацалло, шелоно, цамгарша дуккха а адамийн синош д1аоьцуш, баларш хилла нохчашна юккъехь. Хийла нохчийн дай, наной, йижарий, вежарий, бераш докъаза байна цу Сибарех. «Вайн къомах кхо дакъа дича, ши дакъа нохчий х1аллакхилла цигех» - алара вайн дайша.\nТ1ех1уьттучу халонашка шайна т1ехь толам а ца боккхуьйтуш, г1иллакх-оьздангаллех а ца бухуш, 13 шо даьккхина нохчаша Сибарех. Даймахке сатуьйсуш, цуьнга болчу безамо дегнаш делхош, б1аьргаша мела хиш 1енош яьккхина нохчаша и хан.\n«Воккханиг а, цамгарца верг а, берах йолу зуда а, жима бер а ца къстош, бехк а боцуш, муьжгийн Россис вайн къам сил дукхабезачу Даймахках даккхар аш дицдахь— тхо къинт1ера деврдац шуна!»- вайн баккхийчара, белхаран кхурдаш а деш, кегийрхошка олуш хезначех ду вай. Х1инца боцуш бу уьш (Дала гечдойла царна!).\nСибарех мел хала хиллехь а, яхь йолчу нохчаша гайтанчу цхьаалло а, доьналло а, вайн къоман лаккхара мах хадош — дешнаш алийтина кхечу къоман векалшка (Шен хенахь Солженицина нохчех аьлларг а тоьар ду — лакхахь вай аьлларг т1еч1аг1да).\n23. 02. 2017 шарахь, 73 шо кхочу нохчийн къам муьжгийн Россис Сибарех дахийтина. Вайн дайша, наноша, йижарша, вежарша цу хенахь лайна халонаш а, баланаш а, уьш дицдина «нохчо» ма ваха - дийнахь ва сарралц.\nТахана а дац жимачу нохчийн къомехь долу хьал — да воккхавер волуш. Нохчашкахь долу лазарш дагардина вер а вац. Уьш билгадаха эшац. Нохчийн къомехь тахана долу чолхе хьал довза луъчунна — инзаре дукха хаамийн г1ирсаш бу г1о деш.\nЛакхахь доцца кехате диллинарг тоуьйтуш, 28. 01. 2017 шарахь, Европехь а, кхечанхьа а д1атарбеллачу Нохчийн Мух1ажарийн Къанойн Кхеташонан Декъахоша, компьютаран г1оьнца д1абаьхьначу шайн Гуламехь, къам Даймахках даккхар 73 шо кхачаран лерам беш диначу дийцаршкахь т1еэцна сацамаш бовзуьйту лахахь:\n1. Ичкери 1едало, нохчийн къам Даймахках даьккхина 73 шо кхачарна далеринарш билгалдохуш, 26. 01. 2017 шарахь арабаьккхина сацам — къобал бар.\n2. Кхеташонан Декъахочо Асхабов Данилбекаc нохчийн къам Сибарех дуьгуш а, цига д1акхаьчча а шена дайначух а, лайначу баланах а дош олуш видеоролик кечъяр а, иза хаамийн г1ирсашка яккхар а.\n3. Страсбургехь а, Берлинехь а, Лонданехь а, Парижехь а, Венехь а, Варшавехь а, кхечанхьа а нохчий алссам 1ашболчохь, г1оране хьаьжжина, митингаш яр а, Сибарех кхелхинчарна т1ера саг1адаккхар а.\n4. Адаман а, къаьмнийн а бакъонаш ларъян декхарийлахь йолу\nДуьненаюкъара Лакхарчу урхалле, нохчийн къам 23. 02. 1944 шарахь, къизалла гайтарца бакъонаш а талхош, Даймахках даккхаран хьокъехь\nКхеташонан ц1арах Кхайкхам язбар.\nНохчийн къам Сибарех дуьгуш а, цигахь а кхелхинчу вайн дайшна, наношна, йижаршна, вежаршна, берашна - Везачу Аллах1а гечдойла! Тахана а боьхна, баьржина хьийзачу нохчийн, Аллах1а, Ша резаволчу новкъахь барт а бойла!\nЕвропехь а, кхечанхьа а 1ар-дахар долчу Нохчийн\nМух1ажарийн Къанойн Кхеташонера кхайкхам.


ХӀинца хӀокху Википеди чохь, нохчийн маттахь 206 831 яззам бу.\nДийнахь хилларг — 26 март\n1226 — Риминира дешийн буллано чӀагӀдира тевтонийн къонахошна тӀехь Пруссин латтанаш.\n1830 — Мормонан жайна нахаладаьккхина.\n1851 — Костромахь хӀоллам брьгӀна Сусанин Иванна (ца бисина).\n1884 — канадан Ӏедалшна дуьхьала гӀевттира Саскачеванан метисаш.\n1899 — немцойн археолога Кольдевейс аьхкина ширачу Вавилонан пенаш (сурт тӀехь).\n1906 — Российн империн I-ра Пачхьалкхан думе харжамаш.\n1995 — ЕСн ворхӀ пачхьалкхехь лелабаьлла дозанера визан тергам дӀабаккхаран Шенгенан барт.\n2000 — Российн президент хӀоттийна Путин Владимир.\nНохчийн Республикан къоман музей


Бечуркаев Iарби | ВАЙНАХ\n21.11.2017\tПоэзия, Статьи Оставить комментарий\nДуьненчохь х1ора а халкъан\nБевлла хир турпалхой хийла.\nКиртиг т1ех1оьттича хала,\nМисканиг ца вуьтуш г1ийла,\nМехкан дукъ шайна т1елаца,\nДаима уьш кийча хилла.\nДаймахкана шайн дахар\nТурпалла, доьналла шайгара гойтуш.\nЦарах цхьаъ хьахор\nСхьавалар шен бенойн\nНе1, пен, кор шен дацахь –\nХуьлуш дац ц1а.\nКуьг, ког, б1аьрг баьккхиншехь, –\nХьо-м хилла къонах.\nЙийсарехь ирх уллуш,\nКхерамна цкъа а цо\nБ1аьргнег1ар тоьхна дац,\nСалт лаьтташ гонах!\nМуьша к1ел ша висча\nКорта а оллийна\nХьайн во1 ма гиннехь,\nКогаш к1ел г1ант,\nДу ч1ог1а гимнал:\n«Хьо-х берзан к1еза ду\nАйа ши б1аьрг!\nОйла а йиний ахь\nНаха х1ун аьр –\nКъонах вац шен халкъан\nНохчийчохь бодане, ирча хьал дара,\nНийса некъ д1акхехьа да воцуш дисна.\nИблисийн тобано лелийча харцо,\nбукъ церан кагбеш.\nТ1ехь доцург цунна т1ехь кхуллуш,\nАьшнашвеш, х1аллакван иза,\nК1елонаш еш, харцо лелош,\nГ1оьртира цо деш дерг дайа.\nЗуламан орамаш ша къиза хедош,\nИблисаш махкара лаьхкина д1а,\nНийса некъ халкъана\nмуьлхарг бу дуьйцуш,\nМашарна г1аьттира хьо,\nЦахиларх хьо тахна\nдуьнен чохь вехаш,\nНохчашна хан яларх виц лур вац хьо,\nКъонахчуьн хьан амалш\nтхоьца ю ехаш,\nДоьналлех хьох 1емаш даим ду тхо.\nДерачу герзашца мостаг1ех летта\nРамзана кхочушди дас дина весет\nИслам-дин ч1аг1дарца махкахь\nШалхончаш, мостаг1ий бехи цо 1ора.\nГ1аланаш, ярташ а ахь меттах1иттийра\nбар тхуна т1едожийра\nДайх дисна г1иллакхаш\nТоламан байракх ахь лаккха айира.\nГ1ийлачун, мискачун ахь терго ярна,\nТховк1ело йоцчарна х1усам\nлуш г1о дарна,\nМассо а х1уманна ахь само ярна,\nХьо ирсехь вехийла, сий долу Рамзан!\nВперед: Дукуваха Абдурахманов. Человек и эпоха: Ахмат-хаджи Кадыров


Шоьтан буса Францерчу Марсель-гIалахь ингалсан, оьрсийн футболан тобанийн матч йирзинчул тIаьхьа, Оьрсийчуьрчу фанаташа цигахь айдина къепедацарш тахана а шуьйрра дуьйцуш ду зорбанехь, телевизионехь.\nДIадахначу деношкахь Францера Марселехь футбол йолаялале, Оьрсийчоьнан, Ингалсан пачхьалкхан фанаташна юккъехь дIадоладелла дов дижна ца хилла матч дIайоьдучу юкъанна а, чекхъяьллачул тIаьхьа а.\nОьрсийн фанаташ, шайн трибунаш тIехь цIерш ягош, аьрха лелла, шайн ма-хуьллу низам дохош.\nЦул сов, чоьхьаволучохь ха деш болчара хьовсархоша шайца чекх мел йоккхучу хIумманна оццула тидам беш лаьтташехь, шайца петарда чекхъяккха ка даьлла церан, иза футболан майдана тIе а кхоьссина цара.\nЦул тIаьхьа, ингалсхойн трибунаш тIе а бевлла, уьш сийсазбеш маьхьарий детташ, царна тIе хIуманаш кхуьйсуш, уьш юха а ир-кара хIиттон бахьанаш лелийна цара.\nУЕФА-но оьрсийн хулиганийн лелар емалдеш дIахьедар дина, шаьш цу хьокъехь леррина таллам а бийр бу, и хIума цхьа кхел ца кхайкхош дуьтур а дац шаьш, аьлла.\nЦу юккъехь хьехош ду оьрсийн футболхойн тобанна санкцеш кхайкхор а.\nОьрсийчуьра футболан фанатийн цхьанакхетараллин президента Шапрыгин Александра шен резавацар дIахьедина прессехь, шайн фанаташкара Францин полисхоша малар а дIадаьккхина, церан кехаташ а теллина, аьлла.\nОьрсийчохь бехке ву-вац ца хуу цхьа стаг лоцучохь герзах боьттина бIеннашкахь оьрсийн полисхой арабовлуш хилар диц а дина, неха махкахь шайна ма-луъу лелачу шайн фанатийн кехаташка хьовса, цо схьадийцарехь, араваьлла хиллачу шовзткъех полисхочунна а вац и реза.\nЕрриге, бохург санна, оьрсийн пресса сийсош ю тахана и Францин полисхойн тема аййина, шайн фанатийн аьрха лелар тIехьарчу могIаре а теттина.\nЦу Марселехь хиллачунна тIе, "Фигаро" газетан таханлерачу хаамашца, сийсара буса 2 сахьт даьллачу хенахь, Ницца -гIалахь Кастель-Пляж олу меттехь, Ирландера футболан хьовсархойн цхьаннан - ткъех шо долчу жимачу стеган валар хилла 7-8 метр лакхара чу а воьжна.\nИза мухачу хьелашкахь хилла толлуш полисхоша шайн болх дIаболийна.\nУЕФА таIзар дан лерина ю Оьрсийчоьнан футболан тобанна\nБуьркано баьккхина тIом.


Охан-бутт 18, 2021\nПолици оьзна Бельгерчу Льеж гIала нохчашний, курдошний юкъадоьлла дов шордаларна болчу кхерамца. Охан-беттан 16-чохь туьтмIаьжигашкахь хиллачу бевзаш боцчара вийна Нохчийчуьра схьаваьлла мухIажар.\nНохчочунна тIелетта 20-30 стагах лаьтта, курдойх хила тарлуш йолу тоба, хаам бо "Франс пресс" агенталло, Бельгин Iедалшна тIе а тевжаш. ГIо-салазан туьтмIаьжигашкахь, Iаьржачу духаршкахь хилла тIелеттарш. Цаьргахь хилла бейсболан гIожмаш а, лаххара цхьа тапча а.\nИнцидент иккхинчохь нисбеллачара яьккхина видео яьржина социалан машанашкахь. Цу чохь го Iаьржачу машенна тIехьаьвдда боьлху нах. Иза соццушехь, тIелеттачара го бо цунна. Хеза доьазза гергз долуш.\nИ инцидент хилале де хьалха, Охан-беттан 15-чохь, дов иккхина хилла нохчийн а, курдойн а шина вахархочунна юкъахь сервисан центрехь. Уьш дIасакъасто гIоьртинчу сервисан дена а, клиентна а чевнаш йина, аьлла меттигерчу прокуратурехь.\nПIераскана хиллачун лорах кхо курдо а, 28 нохчо а левеш, зуьйш ю полици. Церан статус толлуш ю Бельгехь. Лаххара а цхьа автомат карийна таллам дIахьош.\nЗазадоккху-баттахь Францехь 1500 сов стаг аравелира нохчийн диаспораца нийсо лелор доьхуш. Акци хIоттаран бахана дара Рен гIалахь Зазадоккху-беттан 17-чохь Нохчийчуьра схьаваьлла 23 шо долу Лабазанов Хьамзат вер. "Наркотикаш юхкучийн къестамаш" бу хиламан бухехь, бохура полицино, ткъа вийначун гергарчара бохам буьйзира Лабазанов ша вехачу цIа чохь наркотикаш ца йохкийта хьовзарна дилерша бинчу бекхамца.\n2020-чу шеран аьхка Францерчу Дижонехь наркотикаш юхку нах тIелетира 16 шо долчу нохчийн кхиазхочунна. Цул тIаьхьа девнаш лилхира, Францин цхьацца меттигашкара кIантана еттар декха гулбеллачу нохчаша дакъа а лоцуш. Цхьаццаболчу хаамийн гIирсаша хилларг дуьйзира "наркобизнесан къестамашца" – оцу хьокъехь Нохчийчуьра схьабевллачу дуккха а наха низамхошка аьрзнаш дира шайна дуьхьал эладита кхолларна.


Франци -- ЖихIадхоша тIелатар динчу дийнахь, францойн полици, Париж,18Деч2016 French special forces take position in the surroundings of the Splendid hotel following an attack by Al-Qaeda linked gunmen on January 16, 2016 in Ouagadougou.\nIамекркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкара хаам.\nЕвропа кхерамах Iалашъеш\nШа шех Исламан пачхьалкхе олуш йолу ДаIиш тоба а, Ал-Къаида а, ткъа ишттта цу шина тобанца ойланаш кхобуш болу, тобанашкахь а боцуш, зуламаш дан кечлуш болу террорхой а гергарчу хенахь Европехь тIелатарш дан лерина бу.\nИштта ду Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто шен официалан сайта тIехь зорбане даьккхинчу дIахьедарехь яздина.\n„ХIора а Европера пачхьалкхенна лазаме тохар дан йиш ю транснационалечу террорхойн цхьаьнакхетараллаша“, - бохуш яздо Вашингтонерчу хьукмато.\nТкъа и тохарш дан кечлуш берш, Iамеркан пачхьалкхан департаментана хетарехь, яккхийчу тобанашкахь вовшахкхетта зуламхой а боцуш, шайх къайлахчу сервисаша „цхьалха берзалой“ олуш болу, шаьш шайгара инициатива а гойтуш, яккхийчу террорхойн цхьаьнакхетараллашца дог-ойла озабезамаш болу зуламхой бу.\nЦара ДаIишан а, Ал-Къаидан а леламех а масала а оьцуш, церан пропагандига шаьш ира-кара а хIиттадойтуш, тIелатарш дан там бу шортта адам гуллучу меттигашна, масала, яккхий спортан эвенташ дIахьочу стадионашна, я театаршна, я кеманийн порташна.\nПачхьалкхан департаменто и дIахьедар хIинца кху муьрехь дар лара мегар ду, тIаьхьарчу хенахь ДаIишан тобанашна Малхбузерчу коалицино а, ткъа иштта Оьрсийчоьно кхечу Асадан эскаршца тIемаш бечу тобанашна а бомбеш еттар алсамдаккхар бахьана долуш дуккхаъ джихадхой Шемарий, Иракъерий кхечу пачхьалкхашкахула дIасабаьржина хиларца.\nЦарех цхьа дакъа шаьш Европерчу пачхьалкхашкара орамаш долуш хиларх терра, оццу Европе юхабирзина тIаьхьарчу беттанашкахь. Ткъа и нах, къайлахчу сервисаша чIагIдарехь, карарчу хенахь Малхбузенна уггаре а боккха кхерам шайца латтон ницкъ бу.\nШемахь Асадна дуьхьал гIаттам болабелча дуьйна схьа йоллучу Малхбузерчу Европера мел кIезга а 7000 стаг цу махка дIабахана лору Европерчу пачхьалкхийн Iедалхоша.\nУьш берриш а ДаIиш тобанахь бацахь а, амма массо а аьлча санна кхечу террорхойн тобанийн декъа ларалуш бу, масала, Ал-Къаидин Шемара филиал ларалучу ДжабхIатул Нусра тобан декъа. Ткъа ДжебхIатул Нусриний, ДаIишний юккъехь кхин хIара аьлла йоккха башхалла ца го Европерчу Iедалхошна, Шемара Малхбузерчу пачхьалкхашка цIехьа а бирзина, шаьш меттигерчу полицино жоьпалле озийча дукхахболу джихадхой шаьш ДаIишца дацара, Нусрица а, кхечу тобанашца а дара бохург чIагIдан гIертахь а.\nЕвропера Iедалхоша Шемара цIехьа бирзинчу нахаца а, цига баха сатийсам кхобуш болчаьрца а, ткъа иштта цига баха гIоьртинчехь лаьцна, сацон кадаьллачаьрца а мел само йо гойту кху тIаьхьарчу кIиранашкахь екъа цхьаьна Австрехь цу нахана тIехь дIахьочу кхелаша.\nДийна баттахь герга Грацерчу кхелехь джихадхошна тIехь хоттучу девнехь куьг бехкебеш берш а бу цу кхаа категорера нах – кхечарна дIабаха гIодинарш, боьлхуш совцийнарш, цигахь хила а хилла цIехьа бирзинарш. Шемахь, Iедалхоша чIагIдарехь, ДаIишан декъахь тIемаш а бина, цIехьа вирзина ларлучех цхьаъ ву 28 шо долу Мухьарбек а.\nЦо ша, кхеташ ма-хиллара, ша ДаIишах дIакхета вахана вацара, маьршачу нахана орца кхачо лууш вахнера бохуш чIагIдахь а, кхелехь дуккхаъ тоьшаллаш ду иза карарчу хенахь уггаре а кхерамечу а, къизачу а террорхойн тобанехь хилла бохучун.\nХьастагIа кхело садоIучу юкъана цу кIентан воккхахволчу вешо Iалихана, шен ма-даггара, иза радикалечу исламхойн тIеIаткъамах ларван а гIерташ, юкъ-кара а цуо ког баькх-баьккхинчехь, ур-аттала шен радикалечу доттагIашца иза бассейне лийча вахча а, иза маьждиге вахча а ша тIаьхьалеллерачу цунна бохуш тоьшаллаш динчу, Маршо Радионе дийцира, Шема кегирхой дIаоьхучу хенахь церан мел дика Iалашонаш хиллехь а, амма цига дIакхаьчначул тIаьхьа царна гуш дерг кхин сурт ду, амма юхабовла некъ ца хуьлу церан тIаккха, бохуш.\nМасала, Iалихана дийцарехь, цуьнан ваша Мухьарбек Шема дIакхаьчча сиха кхеттера, цигахь лаьттачу къизаллех а, амма террорхоша цуьнгара, кхечаьргара санна, паспорт дIадаьккхинера, иза вада ца вадийта.\nIалихан: „Цигахь бхахь болчара цуьнгара дIа ма кхаьчна паспорт дIадаьккхинера. Иза ша цигахь долчух кхетча, дIаваха лууш вара, амма паспорт дIадаккхар бахьана долуш вада ца лора иза, цаьргара иза схьадеха товш ца хетара цунна“.\nЦу юкъана Грац гIаларчу джихадхойн процессо яьккхина ца Iа кху деношкахь Австрехь йоккха IалагIож. Шина дийнахь Венерчу кхелехь хоттуш дара I8 шо долчу нохчийн йоьIан дов.\nШи шо хьалха, шен I6 шо бен а доцуш, цIерачарех лечкъина, иза цхьана Шема боьлхучу нехан тобанах а кхетта, цига дIаяха новкъаяьлла хиллера, цигахь тIом бечу цхьана джихадхочуьнга маре яхархьама.\nЙоI къайлаяьлар кортахдаьллачу нанас полисхошка орца дакхар бахьана долуш Венгриний, Румыниний юккъерчу дозане кхаьчча йоьдучура Iедалхоша лаца а лаьцна, юхаерзинера иза. ХIинца кхелехь цунна арахь яккха 6 бутт хан туьйхира, иза жима хилар тидаме а эцна.


КIиране юхахьажча: Протестийн мах а, Нижнийн Новгородера ши нохчо вадор а\nЧиллан-бутт 07, 2021\nЧиллан-бутт, 1, оршот\nШарахь вийна 20 сов тIемало\n2020-чу шарахь Къилбаседа Кавказехь вийна 20 сов терризман машанийн декъашхо, дIахьедина Эскарийн оперативан дакъан буьйранчас инарла-лейтенанта Федорук Василийс. Уьш боцуш, лецна тIемалошна гIодарна 70 сов стаг а, лаха кхайкхийна хилла Оьрсийчоьнан 480 вахархо а, хаам баржийна Федорука.\nМуьлш лела протестан акцешка?\nДечкен-беттан 31 Краснодарехь протесте бевллачу нехан юкъара сурт хIоттийна социолаша. Ах декъашхой бу 25-25 шераш долуш, кхиазхо ву 100-ннах 5.\nИштта оппозицин лидерехьа Навальйный Алексейгахьа хIитточу гуламийн декъахойн жигархочо Калашников Ивана билгалдаьккхина юкъара сурт. "КIира хьалха бира изза таллам Москварчу протестан гуламашкахь, кхетта со и сурт ерриг а Оьрсийчоьнна юкъара хиларх ", - дуьйцу жигархочо.\nХааделла цунна 101 стагах 64 хиллачу протестан шина а акцехь дакъалоцуш хиллийла. Хеттаршна жоьпаш деллачех дукхахберш (64 стаг) ГIура-беттан 31-чохь дуьххьара нисбелла хилла протестан бараме. Хеттаршна жоьпаш деллачу нахалахь нисвелла 4 пенсионер а, 5 кхиазхо а.\nЧиллан-бутт, 2, шинара\n"Ахматера" ведда Мбенг Аблай\nНохчийчуьрчу "Ахмат" клубера ведда Африкера футболхо-форвард Мбенг Аблай. И хаам бакъбира клубан коьртачу тренера Талалаев Андрейс.\n"Мбенг, хаттар-алар а доцуш, кемана а хиина, дIавахана Африке. Суна цул тIаьхьа иза гина вац. Спортан директора бахарехь, кхин вац иза клубехь. Контракт дохийна бохург – иза соьга дац", – дIахьедина Талалаевс MetaRatings интернет-газете.\nГIура-беттан юьххьехь Американ Цхьаьнатоьхнаячу Штаташа футболан клуб "Ахмат" а, латархойн клуб "Ахмат" а санкцеш а хIиттош, язйира\n"Магнитскийн тептара". Адамийн бакъонаш хьешарна санкцешна кIел ву Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, цуьнан гонера масех стаг а.\nВадийна стаг схьакарийна полицин декъехь\nГIуран-беттан 29-чохь бевзаш боцчу наха Соьлжа-ГIалахь шен цIера дIавигина Кабилов Ахьмад карийна бутт баьллачул тIаьхьа Шайх Мансуран кIоштарчу полицин изоляторехь. Иза бехкево герз лелорна, боху адамийн бакъонаш ларъечу "Мемориал" центро.\nВадийна 20 де сов хан яьлча бен ца айдина ницкъхоша Кабиловна дуьхьал бехктакхаман дов. Мемориалхоша халахетарца хаийтина, иза волу меттиг шайна хиинчул тIаьхьа цуьнан гергарчара шайца лелла юкъарло ца леладо, аьлла. Оцу бахьаница бакъоларъярхошна хала ду Iедале шегара яьллачу харцонах жоп деха.\nНавальный Алексей - набахте\nМоскварчу Симоновски кIоштан кхело сацамбина оппозиционер Навальный Алексей набахте хьажо. 2014-чу шарахь цунна йинчу кхело арахь яккха кхайкхийна хилла хан хIинца набахтехь яккха кхайкхийна-3,5 шо. Кхело шен сацамехь дIахьедина, Навальныйс лар ца дина 6 шо хьалха а, цул тIаьхьа а йинчу кхелаша полицин тергонера вар доьхкуш кхайкхийна хилла тIедахкарш, аьлла.\n2017-чу шарахь Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело ша бинчу сацамехь билгалдаьккхира 2014-чу шарахь Навальныйна кхел харцонца йина, аьлла. Оцу бахьаница къастийна компенсаци а дIаелира Навальныйна Оьрсийчоьно. Амма Лакхарчу кхело нийса лерира Навальныйна пачхьалкхерчу кхело таIзар дар, духьалхилира и сацам хийца. Таханлерачу кхелехь Навальныйс а, цуьнан адвокаташа а тоьшаллаш далийра политик Германера хеннахь схьаван могашалло ца витина хиларх лаьцна. Делахь а бинчу сацамо тидаме ца эцна уьш.\nЧиллан-бутт, 3, кхаара\nНохчийчу балха хьийсо ФСБ-но лоьху юьстахара нах\nОьрсийчоьнан ФСБ-н дозалардаран урхалло Нохчийчохь болх бан оьцу оцу махкара боцу нах. Кегийрхой цига кхойкхуш, ФСБ-н урхаллина тIе а тевжаш, хаам баржийна "Новости Волгограда" газето. "30 шо кхачанза хила беза балха хIуьттурш. Эскарехь гIуллакх динарш а, лаккхара дешаран диплом дерш а оьцу балха", - билгалдоккху газето. Могашалла дика йолуш а, набахти текхна боцуш а хила беза балха оьцурш, аьлла бу хаам. Уьш оьшу, газето дийцарехь, Нохчийчоьнан лаьмнашкахь Оьрсийчоьнан доза лардан.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана юха а ирча мотт лебина "Грозный" телеканалан эфирехь.\nДечкен-беттан 23-чу дийнахь Москвахь Навальныйгахьа хIоьттинчу гуламехь полисхошна дуьхьалоярца гоьваьллачу МГУ-н студентах Джумаев Сайд-Мухьаммадах лаьцна дуьйцуш, иза "газа", "кIилло чагIалкх" ю, бохура Кадыровс, к1ентан цIе иза зуда йолуш санна а йохуш.\nМоскварчу пачхьалкхан университетан студент Джумаев полисхошна дуьхьаллеташ гойту видео яьржина интернетехула. Полицино лаца кхайкхийра иза, пхи де даьлча карийра Псков гIалина гергахь. Бехктакхаман гIуллакх айдина цунна дуьхьал. Лаьцна иза шина баттанна, бехк тIеэцна шена студента.\nЧиллан-бутт, 4, еара\nКъилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочун ваша Битаров Казбек велла карийна\nШен хIусамехь велла карийна Къилбаседа ХIирийчоьнан Битаров Вячеславан ваша Битаров Казбек. Регионан куьйгалхочун администрацерчу белхахоша дийцарехь, вуно боккхачу Iаткъамца вехаш хилла Битаров Казбек, ша декъахь а волуш, ши бутт хьалха некъахьовзам нисбаларца доьзна. Алссам хьал долахь долу совдегар вара Битаров Казбек, Къилбаседа ХIирийчуьрчу кхаа компанин да вара иза.\nБитаров Казбек декъахь а волуш, некъахьовзам хилира ГIебарта-Балкхаройчохь Дечкен-беттан 12-чохь. Шен йоцчу некъан асанна тIеваьлла хиллачух тера ду иза, прессо бахарехь. ДуьхьалйогIучу машена чохь хилла нах белла берраш а – зуда а, майра а, церан жима ши бер а.\nЧиллан-бутт, 5, пIераска\nБайден Джос маьршаваккха аьлла Навальный\nЛаьцна кхобу Оьрсийчуьра оппозиционер Навальный Алексей сихонца дIахеца веза, аьлла Пачхьалкхан департаментан белхахошца къамелдеш Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Байден Джос.\nКху деношкахь шен Оьрсийчоьнан президентаца Путин Владимирца хилла къамел а довзйитина цо. Ша Путинна дIахаийтина Цхьаьнатоьхна Штаташ Оьрсийчоьнан шогаллах озалуш яьхна хан дIаяьллийла, аьлла цо.\nБайдена хаийтина гулбеллачарна Москва Американ демократина хIинца а юйла зен дан кийча. "Вай Оьрсийчоьнна ма-оьшшу дуьхьало, нагахь санна и болх вешан партнерех дага а довлуш бахь", – аьлла президента.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн сенаторша, демократаша а, республикахоша а, Конгрессе дIакхачийна Оьрсийчоь зуламаш дарна жоьпе озорах долчу низаман проект. Навальныйна дIовш деллачарна а, и дIовш кхоьллинчарна а дуьхьал санкцеш яхарх лаьцна ю и проект.\nГIелонах бевддарш лецна, юхабигина Нохчийчу\nНижний Новгородехь полицино лаьцна "Российская ЛГБТ-сеть" олучу цхьаьнакхетаралло Нохчийчуьра вада яхначу аьхка аьтто бина хилла ши жима стаг – Магомадов Салахь а, Исаев ИсмаьIал а. Гуьмсе дабигна уьш ницкхоша. Ши кIант лачкъийна меттигерчу полисхоша гIо а деш.\nЧиллан-бутт, 6, шотт\nЕвропан кхеле Магомадовна а, Исаевна а орцахъялар доьху бакъоларъярхоша\n"Российская ЛГБТ-сеть" юкъаралло Европан кхеле арз хьажийна Чиллан-беттан 4-чу дийнахь Нижний Новгородера ницкъхоша вадийначу Нохчийчоьнан шина вахархочунна Магомадов Салахьна а, Исаев ИсмаьIална а сихха орцахъялар доьхуш.\n"Нижнерчу полицехь бакъдира Исаев а, Магомадов а машенахь Гуьмсе вуьгуш хилар, уьш цхьана бехктакхаман гIуллакхца доьзна, тоьшалла дан буьгуш бу элира, амма ца хаийтира, хIун бехктакхаман гIуллакх ду дуьйцург ", - яздо "Новая газето".\nШиннах цхьаъ, Исаев, кхиазхо ву, иза тоьшалла дан вига бакъо яц полицин уллехь да я нана йоцуш, я верас воцуш, боху Бесцвета.\nШен дипломаташ нон-грата кхайкхорна Кремльна жоп кечдеш ю Европа\nЕвропан Берто бехкбиллина Оьрсийчоьнна Чиллан-беттан 5-чохь цо шен дипломаташ махкахбаха кхайкхорна. Кхаа векалх цхьаъ шениг волчу Германино дIахьедина, нагахь санна сацам юхаэцна меттиг ца ягIахь, ша доггIу жоп лур ду Оьрсийчоьнна, аьлла.\nПольшин, Швецин, Германин цхьацца дипломат нон-грата кхайкхийна Оьрсийчоьно, уьш оппозиционерна Навальный Алексейна тIетайначу нехан протестан гуламе бахана хиларна. Шайн дипломаташа ца талхийна цхьа а низам, ца лаьцна дакъа магийна йоцчу акцешкахь, аьлла кхаа а пачхьалкхо.\nГерманино "жоп доцуш дуьтур дац" Оьрсийчоьно дипломаташ арабахар, нагахь санна цо и сацам юха ца эцахь, аьлла Германин арахьарчу гIуллакхийн министра Маас Хайкос. Цунна хетарехь, Оьрсийчоьнан сацамо "кхин а доккха зен до Европаца ишта а эгIна йолчу шен юкъаметтигашна". Канцлера Меркель Ангелас, бух боцуш ду, аьлла, Оьрсийчоьно дипломаташ махкахбахар.\nЧиллан-бутт, 7, кIиранде\nАдвокат ца оьшу шайна алийтина Магомадовга а, Исаевга а\nНохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовса адвокат ца оьшу шайна алийтина, Чиллан-беттан 4-чохь вадийна, полисхоша Нижний Новгородера Нохчийчу д1авигинчу Магомадов Салахье а, Исаев Исмаь1але а. "Ша уьш сийсазбийр бу, элира цо, массо а махкарчу а, федералан а телеканалашкахула" – довзуьйту "Дождь" телеканало "Российская ЛГБТ-сеть" юкъараллин пресс-векалан Бесцвет Тиман къамел – оцу юкъаралло адвокат лаьцнера бовдийначарна, амма иза тIе ца кхочийтина царна. Бесцвета ца йовзийтина духьало йинчу чоьхьарчу гIуллакхийн министран г1овсан ц1е.\nМагомадов а, Исаев а Нохчийчу дуьххьара д1акхачийна меттиг евзина селхана. Нижний Новгородера Гуьмсе бигина уьш, цигахь лебина т1еман тобанца церан х1ун з1е ю зуьйш. Хеттарш динчул т1аьхьа кегийнах д1ахоьцур ду аьлла хилла. Амма Гуьмсерчу полицин цIа чуьра арабовлуш лецна кхечу декъерчу полисхоша. Ши к1ант юха а лаьцна, дIавигина Аьрга-Хишка (Серноводск). Адвоката Немов Александра бахарехь, Магомадов а, Исаев а цхьана бехктакхаман гIуллакхца доьзна тешаш санна лебан бохку полисхой – ткъа ца хаийтина цунна, х1ун дов ду дуьйцург.


Шайх Iабдул-Iазийз ас-Садхьан « islamanserlo.net\n14 — Сурат Ибрах1им\nАхьмад Хьамза: Хьабашиташ муьлш бу?\n4. Пайхамар везар — Абу IабдуллахI\nАбу IабдуллахI: Питанех ларвалар (30.09.2016).\nШайх Iабдул-Iазийз ас-Садхьáнас (АллахIа Iалашвойла иза), аьлла:\n1. «ДегIехь ницкъ латточу а, мало дIайоккхучу а бахьанех ду дIавуьжуш ткъе кхойттаза «субхьáналлáхI», ткъе кхойттаза «алхьамдулиллáхI», ткъе дейттаза «АллáхIу акбар» алар».\n2. Шайх lабдул-lазиз ас-Садхьáна (АллахIа lалашвойла иза) аьлла, Iелам наха боху аьлла: «Дика даржош волу цхьа стаг, АллахIана дукхох веза дика волчу эзар стагалла а. ХIунда аьлча, дика даржош волчунца АллахIа дерриг а уммат лардо, ткъа дика волчо ша цхьаъ ларварах тоам бо».\n3. ИМАМ ХИЛА ОХIЛУ ВОЦУ ИМАМАН КУЦ.\nЦхьаболу имамаша шайна тIаьхьахIиттина тарáвихь а, тахIажжуд а ламазаш деш болу нах паргIат, Далла хьаста а луш ламаз дарха боху. РукуIе воьдуш а, рукуIера хьалавогIуш а, сужуде воьдуш а, сужудера хьалавогIуш а, котамо зIок етташ санна, тем ца беш, сиха ламаз дайтар бахьана долуш.\n4. «Вайн хIусамашкахь вай лелош йоцуш, вайна оьшуш йоцуш бедарш ю вайн. Цхьа хан ма яьлнехь тишъелла дIакхуьссур йолуш ю уьш. Вай сихо ян еза и тайпа хIуманаш сагIина мискачу нахана дIаяла. Вайна цунах ял а хира ю, царна пайда а хира бу».