Арабаха кечбинарш: стенна яьхна Украино кавказхошна дуьхьал санкцеш\nУкраинехь бIеннашкахь бу депортацин тептара язбина Къилбаседа Кавказера нах. Официалехь и таIзар хьажош ду «тутмакхийн эланашна», криминалан авторитеташна дуьхьал. Ткъа долчу хьоле диллича, тIеIаткъам беш нисло ханна а, даиманенна а махкахь баха мигийначарна а тIехь.\nСанкцийн тептар Украинан президенте хьажийнарг ю Халкъан кхерамзаллин а, тIамах къам Iалашдаран а кхеташо (СНБО) – пачхьалкхан куьйгалхочунна хьехамаш бан бакъо йолу урхалла. Амма и кхеташо вовшахтоха бакъо яц къайлахчу сервисийн бен. Санкцеш ю арахьара тIебаьхкинчу нехан банкашкара транзакцеш юхаяхарна, латта а, гIишлош а оьцуш бина мах бохорна а тIехьажийна, магадо и тайпа нах махкахбаха а.\nУкраинан "Санкцех" долчу низамо бахарехь, дехкарш ханна тухуш ду. Делахьа а, СНБО-н тептара баьхначаьрга дIахаийтина даиманенна а Украинан дозанал чоьхьабовла царна доьхкуш хилар. Президентан сайта тIехь и документ гучудоллушехь, нийсса де даьлча, леца болийра полицино тептара язбина къилбаседа-кавказхой.\n"Дукха хан яра со цара тергалво"\nМахкахбаха къастийна нах сахьташкахь кхобу полицехь, лаамехь дIабоьлху, алий, куьгтIаIаде, бохуш. Кхо де-буьйса ло кечбала. ДIабаха резабоцурш, кхелан сацамашка ла а ца доьгIуш, арабохур бу, боху, мел иза низамехь дацахь а. Миграцин урхалло дуккха а нах арабаха сацамаш тIеэцна. Амма нисло стаг, цунна пачхьалкхехь ваха елла бакъо хьа а ца еш, аравоккхуш.\nДаима машен ю суна тIаьхьаяьлла лелаш, масийтазза баьхкхина цIа а, офисе а тIуьтмIажигашкахь нах – доцу бахьанаш детта дуьхьал\nДагестанхо Шемал а, цуьнан воI-студент а – дукха хан ю уьш Украинехь беха а, царна баха бакъо елла а – нисвелира махкахь долийначу лецаршна кIел. Шаьш махкахдаха кечлуш яра къайлаха сервисаш, аьлла хета цунна.\n"Соьгахь даиманенна махкахь ваха елла бакъо ю. Иза дIа а ца яьккхина, лаьцна полице а дигина, кхо де ло шаьш аьлла макхахдовла. КIант университет яьккхина волу кхушара. Къамел деш, цара соьга сан дерриг а дахар охьадиллира, шеко яц, уьш со тергавеш, сан телефоне ладоьгIуш Iийна", – боху Шемала.\nСНБО-н тептаршкахь Украинан паспорташ долу кавказхой а бу. «Авторитеташна» документаш даха хала дац коррупци лелачу махкахь. Амма дагестанхо Мирзоев Аслан Украинан паспорт долуш ву Советан Iедал духуш дуьйна а.\n"Со цецваьллера санкцийн тептара со Оьрсийчоьнан Федерацин вахархо ву аьлла дIаязвина карийча. Со ца хилла Оьрсийчоьнан вахархо цкъа а, 30 шо хьалха хийцина ас Советан пачхьалкхан паспорт Украинан паспортах", – элира Мирзоев Кавказ.Реалиига.\nСанкцеш бахьанехь цуьнан фирмина банкаца йолу юкъаметтигаш йихкина – иза ша ву цуьнан да. Ша санкцешка язвар Украинан къайлахчу сервисаша ша шерашкахь тергалвина хиларца дузу Мирзоевс.\n"Кхо шо ду суна со леррина тергалвеш хаало. Дубайра цIакхочу – масех сахьтехь латтаво дозанах чекх ца волуьйтуш, йиллина хаало сайна тIаьхьалела машен, массийтазза хилла цIахь а, офисехь а тутмIаьжигашкахь баьхкина нах - цхьа а бахьана а доцуш. Сан юристаша официалехь динчу хеттаршна дуьхьал луш дац кхеттош жоп. Сан машенахь нисвелла сан кIант сацийна, ерриг машен аьхкина, цхьаъ лохуш, хIун лоьху а ца олуш", – дуьйцу дагестанхойх волчу Украинерчу бизнесхочо.\nМирзоевс бахарехь, масех шо ду иза ша винчу меттигашка, гергарнаш болчу кхачалуш воцу – чекх ца волуьйту дозанах Оьрсийчоьнан агIоно.\n"Низамна тIехь эрадаккхар"\nТептара язбинчу нахалахь шайн битамашца къастош бу Ушарма Шайхан батальонера тIемалой-лаамхой. Батальонан буьйранчас ЧIебарлойн Муслима Кавказ.Реалиица ша динчу къамелехь бахарехь, къайлахчу сервисийн векалша официалехь доцчу къамелашкахь тIемалошна дуьхьал санкцеш яхар гIалат ду, сацам бехктакхаман гIуллакхаш айдина хиларца боьзна арахецна, олу.\n"Махкахдохур дац, аьлла, Украинехь бийр бу таллам, боху. Амма иза деккъа дIа къамел бен а дац", – билгалдаьккхира ЧIебарлойн Муслима.\nЦо дийцарехь, санкцеш кхайкхо денош дуьсуш полицино юха а бехк тIебаьхьна тхан бIаьхочунна Сайнароев Салманна.\n"Туька яьхна аьлла, тIекхоьллина эладита а долуш, изоляторехь шо даьккхина Салмана, амма дареш ца карийна. И дов юхадендина хIинца. Тхан штабан куьйгалхо Идрисов Муслим а ву низамехь а доцуш герз лелорна жоьпе ийзош, герз цуьнгара тоххара дIадаьккхина", – дуьйцу батальонан буьйранчас.\nМасех шо хьалха батальонера дIавахана кхин ши нохчо а ву санкцийн тептарахь –дуьххьара еш новкъарло а яц иза батальонна, боху цо.\n"Тхуна диц ца делла тхайн бIаьхой Тумгоев Тимур Оьрсийчу, Акиев Руслан Молдове дIахьажор", – элира батальонан куьйгалхочо.\nСанкцеш – дикка кечам а бина, нохчийн тIемалошна-лаамхошна дуьхьалъяккхина акци ю, иза иштта хилар гойту уьш сийсазбеш яржийначу информацин кампанино, тешна ву ЧIебарлойн Муслим.\nОьрсийчоьнехьа йолчу цхьана интернет-ресурсо санкцеш кхайкхошшехь яздира, батальонан бIаьхоша а, цуьнан куьйгалхочо а Донбассна уллехь, тIеман хьоло доза тухучу меттехь, контрабанда куьйгакIел латтайо, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисашца юкъарлонаш а леладо, Украинан малхбалехь болчу, шайх пачхьалкхаш олучу мехкашца гергарлонаш а латтадо, аьлла. Шега и информаци Украинан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллерчу къайлахчу хьасто елла, бохура портало.\nОьрсийчоь езаш боцчу нохчех Украина цIан а йина, Москвана муьтIахьберш чубаржо гIерта\n"Масех шо хьалха Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша бохура, тхо Украине далийнарг а, тоьлла герз тхан караделларг а Малхбузе ю. ХIинца тхо ФСБ-на болхбеш ду боху. Оцу провокаторшна хеназа-м дацара шайна хетачунна тIехь къастабелла бовла", – воьлу нохчийн лаамхойн буьйранча.\nШаьш санкцийн тептара язбар кхеле даьккхина батальонан штабан куьйгалхочо Идрисов Муслима а, кхин шина бIаьхочо а. Оцу аьрзнех хиндерг ала цкъачунна хала ду, боху Киеверчу адвоката Красник Станислава.\n"Дуккха а нах, санкцийн тептара а язбина, махкахбаха кечбар дуьххьара йоккхуш гIулч ю пачхьалкхо", – элира цо, СНБО-н сацамна комментари еш.\nАдвокатна хетарехь, кхелашкахула листарал сов, президентан буьйр политикан сацамца хийцийта а гIерта беза нах. И санна болу хийцамаш беш меттигаш а яьхкина, билгалдаьккхина ЧIебарлойн Муслима.\n"Оьрсийчоьнан Iедалца гергарлонашкахь хила тарлуш болу нах дIабаьхна санкцийн тептарара. Оьрсийчоь езаш боцчу нохчех Украина цIан а йина, Москвана муьтIахьберш чубаржо гIерта", – тешна ву батальонан куьйгалхо.\nСанкцийн тептаран автор схьакаро гIертар эрна ду, ца къастаделла, мила ву оцу юкъаязбинчу нехан бакъонаш талхошверг: "СБУ-но а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралло а вовшашна тIетоьтту", - боху бакъоларъярхочо Захаров Бориса.\nКавказ.Реалиина комментари луш, Захаровс дагадаийтира тховкIело йоьхурш а, статус елла бехарш а мухIажарех йолчу Конвенцино шаьш схьабевллачу пачхьалкхан карабала доьхкуш хилар.\n"Низамна тIехь эрадаккхар" ду пачхьалкх омранашца урхалла дан йолаяр, Iедална узурпаци ян гIертар гойту битам бу иза. Тоьлуш дерг санкцеш юхаяхар бен дац, боху Захаровс.\nКавказ.Реалиино кавказхой лецарна, махкахбахарна бухадиллинчух лаьцна комментари яр доьхуш, официалехь кехат хьажийра Украинан Кхерамзаллин кхеташоне, амма цо жоп ца делла.


Кхочушъян йолийна керлачу программин проект\n26 ноября в 16:43 (2009 г.)\nРоссин Пенсионни фондан Нохчийн Республикехула йолчу отделене кхаьчна валоризаци а, пенсина социальни тIетохарш дар а хьесапе а оьцуш, пенсешна расчеташ ярна лерина йолу керла программни комплекс. Керла пенсионни законодательство тIеэцарца доьзна карадогIучу шарахь дуьйна пенсионерийн социальни гIо лацаран кхидолу гIуллакхаш а хьесапе а оьцуш, пенсин барам Федерацин субъектехь пенсионерана хIоттийначу дахаран лахарчу барамал лахара хила йиш яц. Ткъа Нохчийн Республикехь, ведомствон пресс-службо бечу хаамашца, дахаран лахара барам лакхаболуш бац федеральни барамал, цундела Пенсионни фондо пенсешна кхитIе деш долу тIетохарш Федеральни бюджетера дан билгалдина.\nРоссийски Федерацин могашалла Iалашъяран а, социальни кхиоран а министран заместитела Воронин Юрийс чIагIдарехь, ишттачу барамашкахь пенсешна а, социальни хьашташна а луш долу ахчанаш алсамдахар хилла дац Россехь тIаьххьарчу итт шарахь.\n– Iаламат мехала и ши декхар – валоризаци а, пенсина социальни тIетохарш дар а – дикаллица а, шен хеннахь а кхочушдар Пенсионни фондана а, РФ-н могашалла Iалашъяран а, социальни кхиоран министерствона а, субъекташна а тIедиллина ду, – билгалдаьккхира Ю.Воронина.\nПресс-службо хаам беш ма-хиллара, шега хьашт долчу ерриг агIонаша дакъа а лоцуш кечйина-хIоттош ю пенсионере хаам баран унификаци йина хорма. Цуьнан гIоьнца пенсионерана хуур ду шен пенсина мел тIетохарш дина хила декхар ду. Цуьнца цхьаьна ПФР-н бюджетана динчу нисдарша хIора беттан I–3-чуй деношкахь пенси схьаоьцуш волчу пенсионеран таро хуьлуьйтур ю валоризаций, федеральни социальни тIетохаршший хьесапе а оьцуш, январана догIуш долу пенси кху шеран декабран тIаьххьарчу деношкахь схьаэца.


Гуьржийчоьнан журналист юха а маьттаза вистхилла Путине\nГуьржийчуьрчу "Мтавари архи" телеканалан журналисто Габуния Георгийс юха а маьттаза дешнаш аьлла Оьрсийчоьнан президентех Путин Владимирх лаьцна, яздо "Эхо Кавказа" портало.\nАналитикан "Постфактум" программехь хиллачу монологехь Габунияс иштта дIахьедина, ша даьндаргах кхоьруш вац аьлла.\nЖурналисто боху, майраллин а, доьналлин а символ шена Кадыров Рамзан вац, Дудаев ДжовхIар ву.\nТбилисехь йоьдучу лерринчу операцехь лаьцна ГIалгIайчуьра 38 шо долу вахархо Боков Васамбек. "Мтавари архи" телеканалан директоро Гварамия Никас бахарехь, журналист Габуния Георгий вен веана хилла иза. Ткъа Габуния вейта Iалашо лаьцнарг Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан ву, стохка "Рустави-2" телеканалан йоьдучу эфирехь Оьрсийчоьнан президент сийсазвеш журналист вистхилар бахьана долуш.\nГуьржийчоьнан пачхьалкхан кхерамзаллан урхалло (СГБ) а тIечIагIдо, шаьш лаьцна Оьрсийчоьнан вахархо цхьанна кIело ян дагахь хилла хилар.\nTelegram-каналехула Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедар даржийра, ша гуьржийн журналист Габуния Георгий вен Тбилисе вахийтина стаг цигахь лаьцна аьлла баьржинчу хааман хьокъехь.\n2019-чу шеран аьхка "Рустави-2" телеканалехь эфир дIахьош, Путин Владимирх лаьцна маьттазчу маттахь вистхилира Габуния. ХIетахь доладелира цунна кхерамаш тийсар. Масала, Кадыров Рамзана, иза «Кавказан воI вац, боьрша а вац", элира. "ДуьнентIехь Путин лоруш миллионаш кегийнах бу. Габуния ворхI кертал дехьа лачкъон веза, хIунда аьлча, дуьххьара иза гиначунна луур ду цунна доггIург кхочушдан", - яздира Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\n"Путинан лаам кхочушбеш вара". Мила ву гуьржийн журналист вен гIоьртинарг?\nГIалгIа лаьцна Тбилисехь, журналист Габуния вен веана аьлла\nКерлачу "Коьртачу канале" балха эцна Путин сийсазвина Габуния\nОьрсийчоьно юхадоло мегаш ду Тбилисе кеманаш лелар\n"Рустави 2" телеэфирехь Путин сий дайарна Гуьржийчоьно бехк цабиллар деха деза, боху Кадыровс


НОХЧИЙН РЕСПУБЛИКАН ИЧКЕРИН ПРЕЗИДЕНТ ХАРЖА ХЬАЛХАТЕТТИНЧУ КАНДИДАТЕРА ЯНДАРБИЕВ ЗЕЛИМХЕРА «ДАЙМОХК» ГАЗЕТАН КОЬРТАРЧУ РЕДАКТОРАН ЗАМЕСТИТЕЛА С. ДАДАЕВС ЭЦНА ИНТЕРВЬЮ\nКатегория: ЧРИ Дата публикации Автор: Admin Просмотров: 485\nД.С. - Зелимха, Хьуна хьайначул хьо дика вевзаш стаг а хир вац, айхьа хьуо вовзийтахьа харжамхошна.\nЯ.З. - Айса-сайх лаьцна дийций?.. Суо вовзийтий?.. Сайх лаьцна хӀун дуьйцур ду ас?.. Вевзаш вац со?..\nД.С. - Хьайн биографи йовзийтахьа.\nЯ.З. - Иза йолуш ю-кх... кхаьргахь (шен пресс-секретаре Ю. Яралиевга хьожу).\nИэа иштта ю: Яндарбин Ӏабдул-Муслиман кӀант Зелимха вина 1952-чу шеран 12-чу сентябрехь, Малхбален-Казахстанан областан Усть-Каменогорски кӀоштарчу Выдриха юьртахь. 1958-чу шарахь церан доьзал Даймахка - НГӀАССР-н Грозненски кӀоштарчу Йоккхачу-АтагӀа цӀабирзира. 1969-чу шарахь оццу юьртара №1 йолу юккъера школа чекхъяьккхира Зелимхас. Оццу шарахь балха хӀоьттира «Чечингсельстрой» трестан СМУ-4. Цигахь гӀоьналлин а, тӀулгботтархочун а белхаш бира цхьана шарахь. Оццул хан дӀаелира цо Шелковски кӀоштарчу 6-чу совхозехь даьхнилелорхочун балхана а.\nЦул тӀаьхьа, 1971-чу шарахь иза деша воьду Соьлжа-ГӀаларчу СПТУ-4. Цигахь караерзайо бурутохархочун гӀоьнчин говзалла. Делахь а, оцу говзаллица болх бан кхиале эскаре вигира. Цигара цӀа ма вирззинехь, шен говзаллица, бурутохархочун гӀоьнча волуш, 2 шарахь болх бира Соьлжа-ГӀалин УБР-хь.\nБалхана юкъах ца волуш (1975 ш.) деша вахара Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан университетан филологически факультете. Иза 1981-чу шарахь чекх а яьккхира. 1976-1985-чу шерашкахь Нохч-ПалгӀайн книжни издательствехь корректоран, инженеран-технологан, производственни декъан хьаькаман белхаш бира.\nТкъа 1976-чу шеран февралехь юкъавахара ЧИГУ-хь вовшахтоьхначу къоначу литераторийн «Пхьармат» цхьаьнакхетараллина. Цуьнан поэзин секцин куьйгалхо хаьржира. Оццу шарахь республикан зорбанехь арайийла юьйлира цуьнан хьалхара стихаш.\n1985-чу шарахь Зелимха болх бан воьду НГӀАССР-н яздархойн Союзе. Оццу шарахь иза тӀеоьцу СССР-н яздархойн Союзан декъашхошка. ХӀетале кхо гулар араяьллера цуьнан: 1977-чу шарахь тобанан гулар, 1981-чу шарахь - «ДегӀийша, адамаш, синтарш», 1983-чу шарахь - «Зодиакан хьаьркаш».\n1986-чу шарахь республикехь арадала долало берийн «СтелаӀад» журнал. Цунна коьртехь хуьлу Зелимха. Оццу шарахь шен рогӀера гулар «ЛадугӀу йиш лакхийтийша» арахоьцу цо.\n1987-1989-чу шерашкахь Зелимхас Москвахь литературан Лаккхарчу курсашкахь доьшу. Оццу шарахь, шеца ойла йогӀучаьрца цхьаьна цо вошахтуху «Барт - Вайнехан жамаӀат» организаци, тӀаьхьо шех Вайнехан Демократин Парти хилла йолу. И парти КПСС-на дуьхьал кхоьллина яра, цуьнана Ӏалашо яра йозуш йоцу (Нохч-ГӀалгӀайн) пачхьалкх кхоллар.\n1990-чу шарахь ВДП-с кечйо Нохчийн Республика - Нохчийчоь кхолларан хьокъехь йолчу Деклорацин проект. Иза тӀеийцира 1990- чу шеран 25-чу ноябрехь, нохчийн халкъан Дерригкъоман хьалхарчу гуламехь. ВДП-с иштта кечйо республикан Пачхьалкхан Суверенитетан хьокъехь Деклораци а, республикан юкъаралло ондда Ӏаткъам бар бахьанехь, 1990-чу шеран 27- чу ноябрехь иза тӀе ца эцча ца елира хӀетахьлера Лакхара Совет.\nЦул кӀеззиг хьалха Яндарбиев Зелимхас гергарло тосу инарлица Дудаев Джохарца. Дукха хан юкъа йолале, З. Яндарбиев коьртехь волуш, ВДП-н ницкъ кхочу ОКЧН-н нсполкоман заседанехь Д. Дудаев ОКЧН-н пред-седатель хӀоттавайта. Оццу юкъахь арайолу Зелимхин кхин а цхьа гулар - «Дахар бакх ду».\n1991-чу шеран 19-чу августехь Зелимхас Джохарца цхьаьна ГКЧП-на дуьхьал халкъ гӀаттадо. Оцо тӀедалийра нохчийн халкъ дозуш цахилар 6-чу сентябрехь дӀакхайкхоре.\n1991-чу шеран 27-декабрехь дӀабехьначу харжамашкахь З. Яндарбиев Нохчинчоьнан Парламенте депутат хоржу. Ткъа 1993-чу шеран 17-чу апрелехь Президентан Д. Дудаевн указаца иза Нохчийн Республикан Вице-Президент хӀоттаво.\nНохчийн-Российски тӀом дӀаболабеллачу хьалхарчу миноташкахь дуьйна Джохарна уллохь вара. Иза гӀазоте вирзинчул тӀаьхьа (Дала гӀазот кхобалдойла цуьнан). 1996-чу шеран 21-чу апрелехь, НРИ-н Конститутцица нийса догӀуш а, НРИ-н оборонан Пачхьалкхан Комитетан сацамца а Нохчийи Реслубликан - Нохчийчоьнан президент хӀутту. ХӀетахь дуьйна цо куьйгалла до Пачхьалкхан Политикана, урхалла до Нохчийн Республикана Нохчийчоьнна. Цуьнан куьйгаллица дӀадехьна Россица хилла дерриге а дийцарш.\nД.С. - ХӀокху муьрехь муххале а кӀезиг хӀума дац президент харжар, иза, ма-дарра аьлча, дийнна халкъо шеи дахаран некъ харжар ду, шен кхоллам цхьана стагах тешор ду. Хьох тешна, хьуо президент харжахь, халкъ а, Республика а мича дикане кхачо ойла-сатийсам бу хьан?\nЯ.З. - Сан программа, сан къилба - даима а хилла чолхаллех дуьзна дахар, вайн къоме, хӀора нохчочуьнга маршо кхачор, хӀора стаг а маьрша хилийтар. Цундела тахана, айса халкъ муьлхачу дикане кхачор ду бохучу хаттарна жол луш, нехан материальни хьашташ кхочушдарх лаьцна дийца дезар ду сан...\nТахана хьанала а, дог цӀена а волуш, президент хила гӀерташ ву ша бохуш волчу стага, ша хӀокху барамехь хӀара а дийр ду, оццу барамехь важа а дийр ду, бохур дац. ХӀунда аьлча, уьш билгалдахалур долуш хӀумнаш дац. Коьртаниг, президент милла хилахь а, уггаре а хьалха цо къахьега деза агӀонаш ю: вайн пачхьалкхан маршо чӀагъяр, дозуш цахилар чӀагӀдар, пачхьалкх а, къам а керлачу вонах, бохамах лардар, гонахарчу мехкашца, Россица а цхьаьна, вайна пайдехь йолу юкъаметтигаш нисъяр, чӀагъяр; вайн бохийна мохк меттахӀоттор, Россигара декхар схьадаккхар.\nТкъа экономически агӀор коьртаниг ду, тахана вайн пачхьалкхан болуш болчу производстеенни гӀирсех, производственни нуьцкъаллех, заводех, фабрикех, кхечарах, тахана дуьненарчу технологица мелла а йогӀуш ерш меттахӀиттор; пачхьалкхан производство чӀагӀъяр.\nШолгӀа. Нехан шайн долахь производство кхолларна оьшу хьелаш оцу нахана кхоллар ду оьшуш. Муьлххачунна а, ахча долчунна производство схьаелла гӀодан, и схьаеллар ма хуьллу цунна а пайдехь хилийта деза. Цхьа чарх дӀахӀоттийна, я жима цех схьайиллина гӀуллакх дича, цунах цунна пайда тӀебогӀуш хилийта. юха цунах кхечу нахана а - вайн мехкан гражданашна, кхечарна - балха баха меттиг хилла а, я кхечу агӀор, схьазца лродукци хилла а, пайда хилийта, вукхеран пайда а ларбеш, пачхьалкхана шена пайда хилийта.\nАрахьара чудан тарлуш долу ахча, инвестицеш алсамйовлу агӀо лело еза налогаш тӀехь а, кхечунна тӀехь а. Инвестицеш ян луучунна массо а агӀор бегӀийлаш кхолла еза, кху чохь производство схьаеллар цунна пайдехь хилийта. Кху чохь къахьоьгучарна пайдехь хинйолу налогаш хӀитто еза... Доцца аьлча, налогаш тахана ма-хуьллу кӀезиг хила езаш ю. Ма хуьллу. Амал мел ду кӀезиг хила езаш ю. Тахана хьовха, иза гуттара а хила дезаш ду вайн пачхьалкхехь. Нахана, хьанала къахьоьгуш волчунна, тӀе налогаш а етташ, пачхьалкх хьалдолуш йийр ю бохург бакъ дац. Шен барамал тӀехъяьлча налог а зуламе йолу. Оцо производство кхиа ца йо, мелхо а, йохайо. Цо нах налогех кӀелхьарабовла некъаш леха боху.\nКоьртаниг произаодство кхиор ду. Дукха ду оцу декъехь дан дезарг а, дан леринарг а...\nТкъа социальни декъехь дан дезарш чот йина ца валлал ду. Вуно дукха бу гӀийла бохкуш берш, тӀехь дай боцуш, да-нана доцуш дисина байш, баккхий нах, шайн чохь кӀант, иоӀ... гӀолаца стаг воцуш бисинарш.\nЦеран гӀолацарна лерина программа ю хӀотто езаш. Программа, суна хетарехь, вайн бусулба законашца йогӀуш хила езаш ю. Бусулба законашка...\nбайлах дисина бераш, йя тӀамехь хьуьнар гайтинчу тӀемалойн, тӀамехь заьӀап бинчу тӀемалойн бераш хӀокху махкахь а, иштта махкал арахьа а деша дахийтаран хьокъехь гӀайгӀа бан безаш бу. Оцу дерригенна лерина программа хила еза. Иза кечъяр аса тӀедиллина дешаран министерствона а, кхечарна а.\nКультуран декъехь. Музейн система: мохкбовзитаран, исторически, Ӏаламан, кхийолу музейш, заповедникаш, кхиерш - ерриге а денйина дӀахӀитто езаш ю...\nАмма оцу дерригенна а юкъахь уггаре а коьртаниг, аса юха а боху, иза вайн маршо ларъяр, вайн пачхьаякх чӀагӀъяр, гонаха долчу мехкашца, Россица а цхьаьна, вайна пайдехь йолу юкъаметтиг дӀахӀоттор ду.\nД.С. - Вайн пачхьалкх бусулба хир юй, светски хир юй бохуш, къамелаш ду куьйгаллехь болчара даш. Хьуна хатарехь, вайн пачхьалкх исламан хир ю, я - светски?\nЯ.З. - Суна хетарехь, бусулба нехан пачхьалкх бусулба амал йолуш хила езаш ю массо хӀуманна тӀехь а: законаш тӀехь а, экономикехь а, политикехь а. Оцунна сан шеко ян а яц. Вукхара (кандидаташа - Д.С) хир ю, бохуш, дуьйцуш ду. Ткъа со цара дийр ду бохург деш ву.\nТахана кхин цхьаъ а билгалдаккха лаьа суна. Оцу кандидаташа шаьш хӀара дийр дуй, важа дийр дуй, бохуш, долу хӀумнаш со деш схьавогӀуш ву, амма, шаьш тахана Ӏедалан балхахь белахь а, цаьргара оцу тӀехь хуьлуш гӀо дац, бакъдерг дийцича. Масала, ерриге (судебни) кхиэл яран система со цхьаъ йина ваьлла, иза шаерриге а бухахь шарӀ долуш хила езаш ю - шаерриге а - лахара а, лакхара а. Ткъа хӀорш шаьш и дийр ду бохуш бу.\nД.С.- Нохчийчоьнан Россица хӀун юкъаметтигаш хир ю?\nЯ.З. - Аса хьалха билгал а даьккхира иза. Хьелаш тайп-тайпана ма нислой. Оцу массо а хьолехь Россица Россина хьакъ йолу а, вайна пайдехь йолу а юкъаметтигаш лело хьовса дезаш ду-кх вай.\nД.С. - Нохчийм къоман таханлерчу хьолах хӀун хета хьуна, мичахь го хьуна хьехах чекхдовлу син билгало?\nЯ.З. - Вай хьехахь ца хаало суна, бакъдерг дийцича. Вай хьехах девлла дукха хан ю. 1991-чу шарахь девлира вай цунах. Вайна и хаам ца хиира. Мел хьехах девлча а, боккхачу новкъахь дуьхьалонаш дукха нисло. Дуьхьалонаш а кхачаелла, вай шерачу новкъа а девлла, вайн халкъ, дахаран хьесапе диллича, дӀа а гӀур дац. ХӀунда аьлча, дуьненан халонаш хир йолуш ю.\nИ цхьаъ ду. ШолгӀа. Ваин къам тахана, къоман могушалле диллича, уггаре а лакхарчу тӀегӀанашкахь ду. ХӀунда аьлча, оццул йоккхачу халонех чекхдала Дала ницкъ белла цунна. Ницкъ белла оццул йоккхачу халонех хьекъалца а, доьналлийца а чекхдала. Иза Дала дина доккха дикаӀ ду. Къоман могушалла чӀогӀа хилар ду иза. Вуьйжаш ерриге а халонаш ю: физически, пачхьалкхан барамехь, хӀора стеган шен дахарехь-Ӏерехь, кхидолчу тӀехь. Халонаш дукха ю. И халонаш вайга эшалург хиларан, оцу халонех вай довлалург хиларан билгалонаш дукха ю. Уггаре а хаьлха - Дела вайга хьаьжна хилар вайна билгалдаьлла.\nТахана вайн къам цкъа а ца хиллачу кепара могуш къам дукх, Къоман кхетаме диллмча - цкъа а ца хиллачу агӀор кхетам чӀогӀа лакхабаьлла ду: политически а, экономически а, социальни а. Цкъа а ца хиллачу агӀор дуьненахь сий хьаладаьлла а ду. Цкъа а ца хиллачу агӀор хӀинца вайна оьшуш дерг - вай оцу Дала динчу диканах кхета а кхетта, хама бар ду. Хама баро чулоцу шега кхаьчнарг лардар, шега кхаьчнарг дебор.\nД.С. - Шем амалехь, леларехь хӀун сакхташ доцуш хила веза Нохчийн Республикан президент?\nЯ.З. - Нохчийчоьнан президент цхьа а сакхт доцуш хила везаш ву, ма-дарра аьлча. Делахь а, делла дац-кха иза.\nД.С. - Дуьненчохь уггаре а ахь лоруш волу политик мила ву?\nЯ.З. - Дудаев Джохар ву-кх. Дуьненахь а Дудаевс санна, политика ша вовшах а тухуш, ша куьйгалла а деш иза кхочушйина стаг вац. Масала, Клинтон, Ельцин, Коль... схьаоьцур вай. Церан политика вовшахтухуш леррина институташ ю, яккхий системаш ю (пачхьалкхехь - пачхьалкхаш), идеологически системаш, политически институташ ю. Цул совнаха, леррина нах бу дийнахь а, буса а хӀора хьаьрк дӀаяздеш. Ткъа Джохара ша дӀа а яздора, дӀаяздинарг дала деззачуьнга кхочушдайта дӀа а лора, ша цу тӀехь Ӏуналла а деш, кхочуш а дойтура. Пачхьалкхан (вайн) кхиам а цу тӀехь бу, бакъдерг дийцича. Кхиам бу пачхьалкхан гӀуллакххой билггала политика лелош, кхочушъеш хиларехь.\nСуна, бакъдерг дийцича, тӀаьхьарчу хенахь, хӀара ву ала политик ца го Джохарца вуста. Кхин вац-кха.\nиштта дика дина стаг ву, цундела массо а сан когаш, куьйгаш дуьлуш хила деза, сан юьхьа тӀе горгам хьоькхуш хила веза, бохург а доцуш, со яздархо ву, делахь-хӀета, къомаца хила веза, боху, ойла хила еза. Иза, тахана, бакъдерг дийцича, кӀезиг гайтина.\nСан сий-ларам болуш яздархо ву Гадаеа Мохьмад-Салахь, Сатуев Хьусайн, Сулейманоа Ахьмад, Мамакаеа Мохьмад, Мамакаеа Ӏаьрби, кхидӀа а. Шен заманахь, охьа ца таьӀаш, охьа ца таӀавойтуш чекхавьлларг вуй... цу тӀера хадабо и мах. Ткъа вай хӀинца а вешан заманах чекхдевлла дац, вовшийн мехаш хадо.\nД.С. - Хьайн тӀаьхьа президент мила го хьуна?\nЯ.З. - Сайл тӀаьхьа халкъо хаьржинарг го-кх.\nД.С. - Зелимха, хьуо президент ца харжахь, политикехь вуьсур вуй хьо?\nЯ.З. - Политикех ваьлла ваха меттиг яц сан а, хьан а, цхьаьннан а. Цхьаболчара политика, Ӏедалан балха юккъе а вахана, и агӀо дӀалелор лору. Аса политика лору шадерриге а дахар. Нехан юкъаметтигех хьакхалуш дерг дерриге а политика ю, шина стагаца елахь а, нахаца елахь а, пачхьалкхан гӀуллакхехь елахь а. Царах хӀораннан шен-шен тӀегӀа ду. Цундела нийса кхето деза йоккха политикий, вуьшта политикий.\nВуьшта, кхин а нийса аьлча, Ӏедалан структурашкахь вуьсур вуй-ваций аьлча: нагахь санна суо президент ца харжахь, со Ӏедалан структурашкахь вуьсур вац. Иза суна оьшуш дац. Амма лолитикера со дӀавер вац. Вала лиъча а со валалур а вац. Ӏедалехь волуш долийна дац аса хӀара хӀуманаш, я Ӏедалх воьхча, соьгара дӀадевр далуш а дац. Даржан дуьхьа лелийна а, лелош а хӀумма а дац сан.\nД.С. - Таханлерчу кандидатех муьлхха а цхьаъ президент хаьржича, бисинарш а, царна тӀаьхьахӀиттинарш а: «Вайм халкъана Дала беркате войла хьо!» - аьлла, хаьржинчунна тӀетовр буй?\nЯ.З. - Ӏийр бу, аьлла, сатуъйсуш-м ду тхо. Вовшашка дечу къамелашкахь а массо а Ӏийр ву бохуш ву...\nД.С. - Ткъа хьайна долчудекъана хьо?\nЯ.З. - Баха ма-боху аса. Со айса лелош дерг къоман маршонна дуьхьа лелош ву. Даржан дуьхьа лелош вац. ТӀаккха сан къийса хӀумма а дац. Суо ца хаьржича сайн даго къобалдеш дерг лелош Ӏийр ву... лело хӀума шорта ду. Президентан даржал даккхий хӀумнаш а ду сан дуккха а. Халкъо со хӀокху даржах мукъаваьккхича, дегабаам бан хӀумма а дац суна. Дала иза а цхьана диканна деш хир ду, аьлла хета суна, иза суна дахь а, кхечунна дахь а. Ца харжарх эшам болуш хӀума ца го-кх...\nД.С. - Тахана, вешан пачхьалкхана бакъонийн бух буьллучу муьрехь муьлха закомаш тӀеэцар пайдехь хир ду къомана: шарӀан, я светски?\nЯ.З. - ТӀаьхьарчу хенахь дерриге законаш доьхна дара, тӀамо хьаьккхина дӀа а даьхна. Законаш - дахаран бух вуно ледара бара муьлхачу новкъа хӀитта деза къасто дезачу хьолехь бара... ХӀинца дӀахӀоьттинарг закон хир ду. Цундела сихвелла ву со. Цхьаммо ца бинчу кепара Дала кечам бина вайна. Бух дӀахӀоттийна: политмчески а, экономически а, социальни а... Шайна луъу Ӏедал дӀахӀоттаде боху цо. Дела вайга хьоьжуш ву, вай хӀун до-те, бохуш. Вай светски Iедал дӀахӀоттадой, кхана вай иза хуьйцур ду бохург бакъ дац. Иштта ду законаш тӀеэцарца дерг а.\nД.С. - Нохчийчохь вахӀабизм яьржаш ю бохуш дуьйцу халкъалахь, цунна сагатдо. Цхьаболчара хьо а царах лору. Цу хьокъехь хӀун эр дара ахьа?\nЯ.З. - Со вахӀабист велахь а, вацахь а суна а, Далла а дика хууш ду. Со мила ву соьца мел леллачунна а, соьца ХьаьжцӀахь хиллачунна а, соьца тӀамехь чекхбеаллачарна а, дахарехь-Ӏерехь со вевзинчарна а дика хаьа.\nАмма и вахӀабизм боху проблема хӀокху чукхуссуш ерг российски ФСБ а, ГРУ а ю, вайн Ӏелимнахах цхьаберш оьцуш, вуьйжаш - тилош.\nДинан гӀиллакхашца а, къоман гӀиллакхашца а галволуш верг сацо пачхьалкхаи Ӏедал а ду, закон а ду, шарӀ а ду. Галволуш волчуьнца муьлххачуьнца а къамел дан деза: «Хьенех, хьо галволуш лаьтта», - аьлла. Амма цунна тӀе ярлыкаш охка ца еза. Иза ас дойтур дац.\nВай юьххьехь дуьйна а бусулбанаш ду. Юкъадоллушехь дин тӀеэцна а ду, Делан перз ду аьлла. Селахана, стомара тӀеэцна а дац. Цундела вахӀабизм вайна кхераме яц. Бусулба дин чӀагӀдеш Дала бахкийтина эвлаяаш а, устазаш а дӀа а тоттуш, кхин, керла вирд догӀур дац, хӀокху чохь чӀагӀлур дац.\nД.С. - Зелимха, Дела реза хуьлда хьуна, хьайгахь долчу лазаре хьаьжна ца Ӏаш, интервью яларна.\nЯ.З. - Масарна а хуьлда-кх Дела реза.\n"ДАЙМОХК", №1 (11204), 16 января 1997 г.


7 шо хан кхайкхийна кхело Италин премьер лаьттинчу Берлускони Силвиона\nИталин премьер-министр лаьттинчу Берлускони Силивиона тIехь дIаяьхьначу кхело сацам бина, цунна набахти чохь даккха 7 шо хан тоха а, велла дIаваллалц, Iедалан даржашка вахар дехка а. Ханна жима йолчу Махруг Каримеца эвхьаза леларна а, цунна ахча даларна а бехке вина Берлускони.\nШа Махруга чIагIдарехь, цо цкъа а проститука болх ца бина, я Берлусконигара ахча а ца эцна. Иштта, суьдхойн сацамца, ша пачхьалкхан лаккхарчу даржехь хиларх пайда а эцна, лаьцначуьра Махруг дIахецийтина Берлусконис.\nБерлусконина хетарехь, аьрро агIора хьажам болчу Миланера прокурораша политикан бахьанашца бекхам беш йолийна ю и кхел. Амма Берлускони бIаьрга схьаван ца веза италхой тешна бу, цунна хакъ дерг хилла хиларх. Кхелан сацам хIинца а ницкъ болуш бац, иза лахарчу тIегIанера кхело тIеэцна бу. Апелляцеш таллар масех шаре дахлур ду.\nКхин а маьIне тIаьхьало йолуш ду, Iедалан ял дIа ца яларца доьзна долу, кхелан кхин цхьа гIуллакх. Апелляцин кхело цуьнан агIо ца лацахь, хIокху гурахь дуьйна цунна дихкина хир ду Iедалан даржашкахь болх бар.


Бексултанов Муса. Яздархо – доттагI санна… - ГАУ «Издательский дом»\nБексултанов Муса. Яздархо – доттагI санна…\nЯздархочуьнца Бексултанов Мусаца тхайн хилла рогIера къамел шун кхиэле дуьллу оха. ХIара къамел пайдехь хир ду вайна массарна а. Къоман лазам, цуьнан селхане, кхане, кхиамаш, гIалаташ, дерриг ду яздархочун ойланашкахь. ХIара интервью Мусан дуьненехьежам бу, цуьнан, яздархочун санна, бакъо ю шен халкъан цIарах дош ала. Яздархочун бераллера дуьйна схьа, таханлера де тIекхаччалц долу дахар, вайн къоман дахар ду. ЛадогIий вай, ойлаяй вай… Вайга ойлаяйта дина къамел ду хIара…\n– Даймохк бохург хIун ду хьуна я и кхетам муха кхоллало адаман?\n– Къаьсттинчу цхьана къоман мотт а, Iадат а лелачу махках олу-кх Даймохк, цу мехкан меттигийн цIерш эзарнаш шерашкахь цу къоман маттахь а йолуш, шираллехь дуьйна – вон а, дика а цхьаьна а ловш, – цхьа къам дехачу махках… Вуьшта, зама керчинчу заманахь, стаг ша ву-кх шен Даймохк, шен къам а… сан Даймохк соьца бу-кх сан дайн орам санна – сайн даймохк, сайн сица ас сайца лелош….\n– Вайн къам цIерадаьккхича, хIоранца а шен Нохчийчоь хилла, ша дагахь ма-кхаббара. Даймохк а, хьо а вовшийн хаза йиш йоцуш дисича, хьо хьайн даймохк бу-кх, хьайн сица ахь кхобуш болу… Даймахках вала, махках ваккха а ма ца оьшу, мохк хьоьгара, хьан даг чуьра дIабаьккхичхьана, хьо долахо а воцуш…\n– Хьо ламчу вахча, Даймохк карабой хьуна?\n– Суна маршо карайо цигахь, дерриг а са хьалагIуртий, суо жехь лелла лаьмнийн кортош, даккъаш, Iаннаш гуш, хIетахьлера суо ма-варра дага а вогIуш. Цигахь, ламчохь, цхьа хIума хийца ца делла, лахенца санна, ша ма-хиллара дисна. Сох юха а жима бер хуьлу, бераллехь суо леллачу лаьмнашка кхаьчча. Хаза сурт а, юха чIогIа гIайгIане дегаIийжам а хуьлу цунах, и дерриг а цигахь – бераллехь – дисарна, хIинца схьахила йиш а йоцуш. Иштта ю, суна цайовззал хийцаелла, ас мацах сайн лаьрра хилла хIара гIала а… сан хилла гIала яц тахана, и урамаш а, скверикаш а, кафеш а… Суна-м суо сайн юьртахь а ца караво хIинца, вовза-везарг вала а велла, соьца дагарадийца йоцу юрт… чIогIа хала хIума ду иза, хьан бералла, жималла, къона хан дIаихна меттигаш хьан бIаьрсина хьалхалера гуш а, карош а ца хилча… Бераллера волуш, стеган Даймохк леш санна а хета суна, – бераллин сирла Даймохк, кхано юха, хьо воккхахилча, дагалецамца юхаденбала. Иза доккха дуьне ду, бералла бохург, дуьненнал доккха дуьне, дийцина а, кхачийна а вер воцуш…. Со гуттар цига юхакхийдаш а веха, иза бен кхин цIанвала, дахарх вада меттиг а йоцуш. Бералла ца хиллачух художник а хир вац, аьлла хета суна, я бералла хиллачух бен, сатийсамехь хилла а. ПохIма я хазалла хьан даг чохь самаяла – юрт, кIотар, лаьмнаш а тоьлу. Лаьмнашкахь деха адамаш синмаршонца къаьсташ а хуьлу.\n– «Лазам болчохь литература кхуьур ю», «Литература существует там, где есть боль, а боль ощущает только личность», – аьлла Мандельштама. Ахь тидам барехь, муьлхачу заманахь дика кхуьу литература а, искусство а?\n– Советски Союзан ерриг а аьлла, дика нисъелла литература цигахь лаьттинчу харцоно кхоллийтина ю, Ильф, Петровна тIера – Булгаковс, Платоновс, Шаламовс, Пастернака, Солженицына, Шолоховс кхоьллина йолу, царех кхаанна Нобелан преми а елла цу заманахь. Харцой, гIелой лаьттачу махкахь, дуьхьало санна, кхуьуш ю муьлхха а дика искусство, нагахь цу махкара къам – къам а долуш, цу къомана юккъехь доьналла долу похIмалле художникаш белахь. Амма и тайпа художникаш боцчу махкахь, Iедална хастаме диферамбаш бен, искусство а ца кхуьу, и бакъйолу искусство кхолла гIертарг вукхарна новкъа а хуьлу – пачхьалкхан хьаьвда дуучарна, – иза мостагI а кхайкхош шен къоман а, мехкан а.\n– Хьан кхиарехь хьуна гIо дина, ахь хьайн лоруш яздархой буй дуьнен чохь?\n– Уьш дукха бу, делахь а суна цара кхоьллина турпалхой коьрта хета, цара гайтина амалш, къинхетам, безам, цу яздархойн говзалла а…\n– Масала, муьлш бу уьш? Турпалхойн цIерш яхахь. ХIун амалш товра хьуна церан?\n– «Дженни Герхард» романан турпалхо Лестер ву шен къинхетамца, «Воккха стаг а, хIорд» повестера Сонтьяго а – шен амалца, «Вечер в Византии» романера Крейг а, шен гIайгIанца, кхин дуккха а, «Дон-Кихот» а, хIилла цахиларца, Чингиз Айтматовн – Едигей а цхьаьна. Дахаро хьийна, чехийна, хьешна, хIетте а оьгIазалла ца толуьйтуш, къинхетамах ца хедаш, дахарна баркалле хуьлуш болу турпалхой тов суна литературехь а, дахарехь а.\n– Хьуна коьрта хьуо ву хьайн кхоллараллехь я хьайн турпалхой бу? Яздархо ву коьрта я цуьнан турпалхой?\n– Сайн турпалхой бу, хIунда аьлча со кхана-лама дIавер ву, диса дезарг къам ду, къоман мотт, Iадат цуьнан, хIара вайн Нохчийчоь а.\n– Къоман яздархой, искусствон нах ца хилча, и къам хир дара аьлла хетий хьуна? Масала, оьрсийн Толстой, Достоевский, Шолохов ца хилча..\n– Яздархой цахиларх, къам хир ду, къоман иэс-м дуьсур дац.\n«Война и мир» цIе йолчу романо хIетахьлера Iер-дахар, амалш, ламасташ дендина цу халкъан, куьзган чохь санна, схьагуш. Иштта ву Достоевский а, Шолохов а. Цара зама сацийна, халкъ шен дIадаьллачуьнга юхахьажийта, цу тIера юха хьалхахь дIа некъ бан. Яздархой боцчу къоман гIалаташ – гуттар а цхьа гIалаташ хир ду, юхахьажа кхане а йоцуш, хIазарехь хьийзачу тарсалан гуо санна.\n– Яздархочун бакъо юй, ша шен къомаца цхьана терзана тIе хIоттош, вуста?\n– Муьлххачу а дикачу художникан и бакъо ю, аьлла хета суна.\n– ХIунда ю цуьнан и бакъо, стенна тIе доьгIна боху ахь иза?\n– Жималлехь, хьо искусствехь къахьега волавеллачу хенахь, хьуна хьуо бен, гуш хIумма а дац, хьайн безамаш а, сатийсамаш а, цхьана денна ваха веъча санна, дерриг а цкъа схьага я схьалаца гIерташ. Кхано, шовзткъа я шовзткъе итт, кхузткъа шаре лестича, хьуна хьайн къам доьхна, даьржина, цхьатера доцуш карадо, тайп-тайпанчу хьаьжкIех даьккхина долу сагIадоьхурган ахьар санна, я Iуьйрана гуллучохь вовшахлиэта юьртан рогIан бежнаш санна, цхьа бос, цхьа некъ а боцуш, тайп-тайпанчу хьекъалшца, юкъара цхьа Iалашо а йоцуш. ТIаккха хьуна хьуо цхьалха а, декъаза а вуй хаьа хьайн махкахь я хьайх кхета къам доций а, цхьа ши-кхо стаг воцург. Хьуна мохь-орца ала лаьа, хьайн къоман балийна велха, хьайн дена-нанна, доьзална санна. Хьуна да-нана я доьзал а ца буьсу тIаккха, хьан доьзал – хьан къам хуьлу, харцахь кхиъна воI санна, хьоьга ладогIа ца туьгу къам. Дуьненах дIахаьдда, къам, мохк бен, кхин гIайгIа а, сатийсам а боцуш висича, бакъо ю-кх хьан, хьайн къомаца цхьана терзана тIе хIуттуш, хьайн къоман Iу хила, нагахь хьо боккъал а, къам, къоман маршой бен, кхин дуьне ца лоьхуш волу къоман тIамарх схьаваьлла бакъволу къоман кхетаме художник велахь, мел доккхачу халкъан а ши-кхоъ бен ца хуьлучех цхьаъ а волуш. Ас и бакъо, – вайн хьалха хиллачу яздархойх аьлча – Ошаев Халиданий, Мамакаев Мохьмадний, Сулейманов Ахьмаданий, Айдамиров Абузарний а лур яра. Политиках я политологах аьлча, цхьа а шеко йоцуш, Авторханов Iабдурахьман а вара уггар а хьалха шен цIе яккха хьакъволчех цхьаъ.\n– Хьайн бералла йийцахь, доьзалехь хилла низам а, Iер-дахар а?\n– Тхан доьзал мелла а кхечарех къаьсташ бара шен Iадаташца, декхаршца а. Сан дехой а, ненахой а Советан Iедало дикка дакъа яьккхина бара цIера дахале а, цIера даьхча а. Тхан доьзалехь цхьа а – хьалха а, тIаьхьа а – Iедалан стаг ца хилла, нахана тIехь харцо йийца, дарж карахь долуш. Иза тхан дас тхуна дихкина а дара.\nТхан дас гуттар а вер-ваккхар, девнаш дуьйцура, тхо цхьана харцонна дуьхьалдаха кечдеш санна. Вуьшта, бералла – бералла санна яр-кх сан, гуобаьккхина гуш-хезаш нохчийн мотт а, нохчийн Iер-дахар а, нохчийн къам а долуш.\nИза кхин дуьне дара, хIинцачуьнга хьаьжча, массо а лаьттах, кертах, даьхнех а тасавелла, юьртахь кхо-йиъ жен, бежан рагI а хуьлуш, урам буьззина уьдуш ахдерзина бераш а гуш, кертахь юьйш-хьокхуш хьаьжкIаш а йолуш, шортта зIакардаьхний а долуш, шен кертара, шен куьйга даар-малар а кечдеш.\nБер, ворхIарадаьлча, доккха а хуьлура цу хенахь, шега догIу гIуллакх а деш, воккхачунна санна, дас-нанас муьлхха а декхар коча а дуьллуш. Со пхоьалгIачу классе хьалаваьлча дуьйна схьа, сайн ткъе кхо шо кхаччалц, хIора аьхка жехь ваьллина-кх со, лаьмнаший, буьйсаной, сайн ойланаший Iада а веш.\nХIетахь дуьйна цхьалла а езна суна, сайн ойланашца цхьаь висар, доьзал, бахам, яздар цхьаьна ца догIий а хууш: я доьзал, я бахам, я яздар – цхьаъ бен ца нисло, и кхуьй а цхьаьна нисдан гIертачух яздархо а ца хуьлу, цхьа цIе йоцург. Яздархо мелла а обарг хила веза, шен ойланехь хилла а, тай тоьхча санна, нийса хила а ца гIерташ.\n– Казахстанера шаьш цIа беана некъ дагабогIий хьуна? Дуьххьарлера хьан дагалецамаш стенца боьзна бу?\n– Суна Казахстан дага ца йогIу я цигара цIа беана некъ а, цIа кхаьчча гина цхьацца хIуманаш иэхьадалар бен. Сайн денана а, цо беш хилла гIийла узамаш а дагахь-м лаьтта суна тахана а, тхаьш чудаха цIа доцуш – хIусамаш суьйлаша дIалецна яра, – цхьана йоккхачу майданахь – ишколан керт хиллера иза, – Iийна а.\nНана суна, жима зудабер санна го, хIетахьлера. Иза сайн йиша хилча санна, денана сайн нана а хеташ. Да а вара цхьа къона жима. ТIаьхьуо, со воккхахила воьлча, хиир-кх суна и шиъ сайн да-наний дуйла, ненан куьйгийн къинхетам бевзича.\n– Доьзалан коьрта мукъ баккхийчаьргахь бара ала гIерта-кх хьо? «Денана хьайн нана хетара», – аьллачунна тIера хоьтту ас.\n– Сан денда а, ненада а вацара. Уьш Iедало байинера. Денаний, ненаний-м яра сан, ненанана шен Iедало вийначу цIийндений, кIантанний йилхина, Казахстанехь дуьйна бIарзъелла а йолуш. Сан денана кочалла долуш стаг яцара, доьналле а йолуш, декхаран стаг яра. Тхо – бераш – дерриш а цунна тIаьхьа, цунна гонаха хуьлура, юург даима цо а яайора тхуна, коч-мача а цо духура, тхан наной – сан ден ши зуда яра – тхуна гуш а бацара, сарахь я буьйсана бен; цхьацца деш хил-хилла бар-кх уьш.\nДенанас, мерзачу шури чу сискал а отий я кхоьш тоьхна чорпа йой, хIума яа ховшадора тхо, ша улле охьа а хуий, туьйра дийца а йолалуш. Суна дукха туьйранаш хаьара цо дийцина. Кхано, ишколе ваха шераш кхаьчча, ненан каравахар-кх со. Бер куьпо а, урамо а ма кхиадора хIетахь, массеран а юкъара хуьлуш. ХIинца дац и хIумнаш, хIинца кевнаш къевлина ду, бахамаш къайлабохуш.\nСан да суна гуттар а – бераллехь а, воккхахилча а – хьаша санна вара, наггахь геннара вела-м лора иза тхуна, вуьшта, дегахьара хьастар бохург, тхо цхьайтта доьзалхочунна гина хIума а дац. ЧIогIа кхетаме а, доьналле а стаг вара иза, нахана вуйла хууш, къонах а вара.\nТахана чIогIа а оьшура суна иза, сайл воккха тхайн орамах стаг а воцуш, суо висича.\n– «Яздархо хила веза со», – аьлла, я яздан ойла маца хилира хьан, жима волуш я кхиънаваьлла, университете деша веъча?\n– Беран хенахь, суо лам чу жаца лелаш, цхьацца хиламаш кхуллура ас сайн ойланехь, сайна юха уьш гушдолуш санна, и хIумнаш бакъ а деш. Муьлхха а исбаьхьаллин киншка ешча, цунах терра кхин сюжет а кхуллий, цу турпалхошца хан йоккхура ас, хIора дийнахь уьш цхьацца хиламашца кегош…кхаа-беа баттахь. Жай, лаьмнаш, стигал бен, гуш хIума а доцуш, цхьаь лела сингаттаме ма хуьлура, цхьацца бIарлагIаш ца кхоьллича. Пхийтта-ялхитта шо долуш хилир-кх сан яздархо хила ойла, цхьа предложени дIаязйича, шолгIаниг хьалхарчу предложеница муха йоза еза ца хууш, хан а йойуш.\nДуьххьара суна дийна гина яздархо – уьш массо а велла хила везаш санна яра сан ойла – Сулейманов Ахьмад а вара, тIаьхьуо ишколехь сан хьехархо хилла волу.\n– Хьан дуьххьарлера киншка араяьлча, цIерачара тIе муха ийцира?\n– Царна иза кхин хIун ду ца хууш хилча санна хета суна тахана. Iедалера вонаш лайна а, гина а болу уьш, къоламций, кехатций гергарло хилар башха дезаш бацара, наха меттанаш йозанца диттина дела. Тхан девашас цкъа, яздеш Iаш тIекхаьчча, чIогIа човхийра со: «Тхан ворхIе а дех ца хилла моттбетта стаг, хьо тхан сий дайа гIерта!» – олуш. Сан ши деваша чIогIа дуьхьал вара цу хIуманна, яздарна боху ас. Цкъа иштта, шена хьалхахь шен ши ваша соьга лен волавелча, тхан дас: «Вита, дIалелийта, цхьаъ ду, бохуш, лела иза», – элира цаьршинга. Киншка араялар со цаьрга хьахо а ца хIоьттира, царна иза дош ца хетий хууш. Тхан дас, киншка каралаьцна, дIаса а йоьхкуш: «Дика ду, дика ду!», – аьлла, дагадогIу суна, жимма суна велааьшна а дина. ТIаьхьуо, иза кхалхале, «Дахаран хин генара бердаш» цIе йолу повесть шена лерина ас зорбане яьккхича: «Вон яздина ахь и дешнаш, нахана хьалхахь там бац и тайпа хIума, нийса хIума дац иза!» – элира цо. Цул, сайн дел, суна дукхавезаш, ас лоруш стаг а ца хилла сан дуьнен чохь.\n– Школехь доьшуш, литература урокана пхиъ дарий хьан? Школьни программи юкъара произведенеш хазахеташ йоьшарий ахь?\n– Суна дага ца догIу, литературина сайна хIун дуьллура, хIунда аьлча, нохчийн мотт а, литература а, хIинцачул башха, хьоьхуш а я лоруш а яцара хIетахь а.\nПрограммина юкъарчу произведенеша литературах а, дешарх а чамбоккхура, ас уьш цкъа а ца йоьшура, цхьаццанга хаттар бен. Со юккъера дешархо вара, къайллаха – цIахь а, арахь а – киншкаш ешар бен, дешарца башха гIуллакх а доцуш. Яздархо, композитор, дирижер, суртдуьллург я архитектор хила ишколо гIо до аьлла а ца хета суна стагана. Иза хьан сица, амалца, хьан бIарлагIашца дозуш хIума ду.\n– Хьо дуьххьара цецваьккхина йолчу произведенин цIе яккхахь, оьрсийн а, нохчийн а бен а йоцуш.\n– Сан шийтта-кхойтта шо долуш дуьххьара со велхийна произведени Iарби Мамакаевн «Нохчийн лаьмнашкахь» цIе йолу поэма яра. Иза санна, мотт а, васт а, сурткхоллар а, дешархо тешор а шеца цхьаьна ийна произведени – иза дуьххьара а хета суна нохчийн литературехь. Бераллехь я жимчохь ас сайна къастийна нохчийн литературехь ши произведени яра: Бадуевн «ЦIеран арц», Iарби Мамакаевн «Нохчийн лаьмнашкахь». Тургеневн романаш а езара суна чIогIа дукха. Бунин суна хIетахь ца вевзара, цул тIаьхьа-м цунах дIа а ца къаьстира со.\n– ХIинцалера доьзал шайн доьзалца я кхечаьрца буьстича – ас кIант а, йоI а, нус а, нана а, да а дуьйцу – хIун башхалла го хьуна?\n– Доьзалан институт дикка малъелла го суна, хьалхалера гIиллакхаш хIинца аьттехь а доцуш, къаьсттина дений, доьзалний юккъехь. Да эла воцчу доьзалехь кIантах къонаха кхуьур вац. Тхан денанас шех дийцина цхьа хIума дуьйцур ду ас хьуна. Ша маре еъча, дуьйцура цо, дуьххьарлера доьзалхо дуьнен чу ваьлча, и доьзалхо когаваххалц шен денцIа ца яхара ша, дена шех бер хьерчаш ца гайта, аьлла. Бер дакхо дезар а, кхин а, важа а боху хир дара цо.\nСуна чIогIа хаза гIиллакх хийтира иза, хIинца долчуьнца дуьстича. ХIинца эхь-бехк гIелделла, дуьнене а хьоьжуш, керистан гIиллакхаш схьа а эцна. ХIинца нус эвла юккъехь я шен денцIахь ю дукхахьолахь, чохь Iе, ала яьхьаш марнана а йоцуш, шен кIант зудчуьнгахьа хир вуйла хууш. Доьзалш а кхин бу хIинца, шайн дайшна аьттехь а боцуш.\nЗударшна, бахар-бахкар, йитар-цIаяр бен-башха а ца хета тахана я иза бен хеташ церан наной а ца хуьлу. Хьалха иштта дацара, хьалха йоI йитина цIаяр, доккха эхь лоруш дара, йоIера цхьа Далатохар даьлча санна, ден цIен тIе эхь а догIуш. ХIинца цхьа ун даьржина-кх кху махкахь а, нахаца а. Дукхохдолу дай-наной тахана шайн доьзалийн йийсарехь а ду: хьоьга хоьттуш я дагаволуш хIума а ца хилча, я хьоьга ладугIуш а ца хилча, йийсар бен, кхин мила ву хьо?\n– ХIора заманан шен-шен керла хIумнаш хуьлу-кх, уьш амалх ца хьакхалуш а ца дуьсу. Керлачу заманахь муха ду хьуна, кхета гIерта хьо я къийса?\n– Сан хиллачу заманна нийсса бIостанехьа сурт хета суна хIара гушдерг. Со кхуьнах кхетар а вац, кху заманах. ХIетахь хилла болу сица маьрша нах а ца го суна, суо а кхузахь мухIажар волуш санна хета, цабевзачу махкахь некъах тилла некъахо…сан-м дац кху заманца къийса а я декъа а хIума, шена езачун хир ю-кх хIара….\n– Дийцар а, повесть я «Хьаьркаш» цIе йолу кегий хIумнаш муха кхоллало хьан?\n– Цхьа хIумма а доцчу хIумнах, лаца ца луш еддачу цхьана ойланех я цхьана дашах кхоллало-кх, тема а, идея а, сюжет а йоцуш, са кIамлуш санна хетачу цхьана карзахаллах…\n– ХIокху чехкачу заманахь литература оьшу аьлла хетий хьуна?\n– Литература ца оьшуш зама йогIур а яц цкъа а, вовшашка безам баха ши адам дуьнен чохь мел ду, иштта, адамашна юккъехь харц а, бакъ а мел лела а.\n– Яздархочунна коьрта хIун ду, дIаалар ду я дIахазар ду?\n– Яздархо дIааьлчахьана вала-м волура, кхузахь дIахаза дешархо хилча…ДIа ца хезча, ахь аьллачух а хIун до?! ДIаалар коьрта хета суна-м, цхьанна хезна а, ахь аьлларг дIахезча, цо кхечуьнга эр ду, цу кхечо – вукхуьнга, иштта дIа – дуьнене дIа а кхочуш.\n– ХIокху заманахь юкъадаьлла ду вайн къоман аристократи хилла бохуш долу хабарш. Хьуна хIун аьлла хета цу хьокъехь?\n– Сан да вар-кх аристократ. Цунна киншка еша а ца хаьара. Шен иэхьаца ойла а, вахар а нисдина, наха къонах ву, аьлла, мах хадийна волу муьлхха а боьрша стаг ву-кх аристократ, бежаIу а, инарла а бен-башха а воцуш. Таро хиларх, аристократ (къонах) ца хуьлу, миска хиларх, къонах вац аьлла а дац. Къонах – къонах ву-кх, цу юккъе массо а хIума а догIу, доьналлина тIера, собар а, хьекъал а, кхетам а, комаьршо а, оьздалла а, эхь-бехк а, лерам а. Суна дукха къонахий гина-кх, халла бен, яа сискал а йоцуш, хIетте а хьешан шун а ца хедаш я къонахашца лела дош а. Вайн аристократаш ца хилла, вайн къонахий хилла, вайн къомана юккъехь лелаш ши дош а долуш: къонах ву, къонах вац.\nИнтеллигенци олу чкъор-м хилла вайн. Паччахьан Iедал Нохчийчохь чIагIделча, хьоладай а хилла нохчийн, къаьсттина цу Iедалца бертахь хилла болчу наибех а, кхечарех а кхоллабелла, тахана церан тIаьхьенаша – тхо царех, вукхарех ду бохуш – дог кхаьрда деса дозаллаш а деш. И тайпа «аристократаш» буьйцу хир бу-кх цу наха.\nВайна девзачу эзар шарахь, шовзткъе итт я бIе шо маьрша ца догIуш, даим тIамехь хIаллакьхуьлучу къоман хIун чкъор кхуьур дара?! Мел лахара а ши-кхо бIешо ца деза и чкъор кхиа, кхаа-веа я пхеа дега долуш? Аристократаш – ингалсхойн, французийн, испанхойн хилла-кх, нехан мехкаш схьа а лоьцуш, нехан декъашна тIехь кхоьллина аристократи, крепостнойн декъашна тIехь чIагIйина гIазкхийн дворянство санна.\n– Кхин цхьа хIума а даьржина вайна юкъахь тIаьхьарчу заманахь: тхан тайпа лакхара дуй, тхан тайпа цIена дуй, тхан тайпа гуттар а хьалхе йолуш хиллий, бохуш, хьуна хIун хета цунах?\n– Цхьа а тайпанаш а ца дуьйцуш, вайн махкахойх нохчийн къам хуьлийла лаьара суна. Шен схьаваьлла бух бовза, доьзаллехь бен дийца оьшуш а дац тайпа, цунах байракх йина леларг къоман кхетам болуш стаг а вац. Тайпа лакхарий, лахарий бохучух, аьлча, къоман пайдехь хиллачу нехан терахьца хьахо еза меттигаш, масала, Хьалха-МартантIера Исмайлин Дуда а, ЧIеберлойн кIоштара Адин Сурхо а, Эвтарара – Эвтархойн Ахьмад а, Чечанара Мадин Жаьммирза а, кхин а, кхин, Сулейманов Ахьмад а санна, Абузар а, Мамакаев Мохьмад а, иштта къонахийн цIерш а… Тахана, Iилманчаш а, лоьраш а, къоман пайдехь болу дика нах дукхахболчу кIошташа дозалла дан мегар ду, кхин кIошташ йохье яха, амма тхан тайпа лакхара дуй, важа тайпа лахара дуй, боху къамелаш уосала къамелаш ду, вай массо а цхьана къоман нах а хилча. Шен тайпа лакхара хеташ волу стаг и шен тайпа а эцна, ша схьавеъанчу дIаваха веза-кх тIаккха кху махкара, шен тайпа кху халкъал лакхара хеташверг.\n– Тахана нохчийн меттан литература ешар лагIдалар стенца доьзна хета хьуна?\n– Нохчашна шайн нохчийн маттахь киншка еша цахаарх доьзна ду-кх дерриг а, шайн мотт цахаарх доьзна. Кхин дукха йоьшуш хьалха а бацара… Вай цIера дахале, ворхI класс нохчийн маттахь а йолуш, дешна хилла долу бераш дар-кх, вай цIа дирзича а ткъе итт, ткъе пхийтта шарера кегий нах а хилла, и нохчийн маттахь йолу киншкаш йоьшуш хилларш. Юха, цигахь, Казахстанехь, I945-чу шарера I957-чу шерашка кхаччалц йолчу хенахь дина хилла долу бераш а дара нохчийн киншкаш йоьшуш, шайн доьзалшкахь буьйцуш болу нохчийн мотт бен, гIазкхийн мотт цахаарна. Вай киншкин, йозан, иэсан къам ма дац, кхиндолу – гуьржийн а, эрмалойн а, Iарбойн а – къаьмнаш санна. Вайн вовшашца къийсадалар а стенна тIехь ду? Бахамна тIехь ду-кх! ТIаккха вайшимма хIун литература, хIун искусство юьйцу кхузахь…. Кхин а цхьа бахьана ду, нохчаша – еша хуучара а – нохчийн киншкаш цаешар: ма-ярра йолу литература а, меттан хазалла а хIун ю а хууш, и литература дIа а йовзуьйтуш, цу литературах яздан хууш болу критикаш-Iилманчаш цахилар кху заманахь. Вайн-м литературоведаш-Iилманчаш а бац, цхьана дийцарх я стихотворенех, дийнна – шовзткъе итт, кхузткъа агIо – Iилман болх язбан хуур долуш. Мамакаевн «Даймехкан косташ» а, Гадаевн «ЦIен берде» а тоьар яра, ши-кхо бIе агIо Iилман болх язбан. Цул сов, вайн яздархой бу бохурш а-м бац литература евзаш… цхьа итт-шийтта мукъне а хилла велара, шаьш яздийриг хIун ду а хууш, яздеш, тIаккха-м цхьа ко а яра иза. Пушкин, Лермонтов, Блок, Тютчев, Пастернак, Мандельштам, Есенин, Забалоцкий, Рубцов, Мамакаев, Гадаев, Кибиев, Абдулаев, Бисултанов теллина, Iамийна, уьш вовшах муха къаьста хиъна, яздан волавелла цхьа а поэт а вевзий хьуна къоначех? Вац хьуна я хир а вац хьуна. Цундела вайн литература бIаьрзе кIеза санна ю-кх, цхьа а некъ а я стигал а йоцуш….\n– «Талантливый человек талантлив во всем», – олуш ду-кх, цунах муха кхета хьо?\n– Цхьана хIуманна тIехь кхоччуш кхетам болу стаг кхечу хIумнех а кхеташ хуьлу. Амма цхьана Iилманца я цхьана говзаллехь санна, массо а хIума иштта дика ца нисло стеган атта. Ас ца вуьйцу Леанардо Да Винчи а, Гете а, Лермонтов а я церан могIарера берш а. Уьш гений олучарех бу. Искусствон массо а жанрехь – суртдилларехь, поэзехь, мукъамаш бахарехь, йишлакхарехь, прозехь, классически мукъамашкахь – цхьатерра похIмалла долуш стаг бIешерашкахь цхьаъ-шиъ нисвала мега, дукха хьолах, ца нисвала там а болуш. Массо а жанрашкахь шен цхьатерра похIма хеташ волу художник – иза похIмалле ремесленник а ву. Цхьана жанрехь бен хуьлуш бац художникан лаккхара кхиамаш, вуьш дIадерш – тера леларш я «вторичное творени» олучех ду – кхечийн хIуманех тера кхолларалла.\nИван Бунин – поэт а, прозаик а ву, наха вуьйцург прозаик а волуш, нагахь цуьнан проза ца хиллехь, поэт – Бунин вийца хьакъ а волуш, амма хIетте а прозаик Бунин вуьйцу-кх наха дукхох. ХIета, Бунин, уггар а хьалха, прозаик хила вогIу, цул тIаьхьа поэт а волуш.\nПастернак дика поэт ву, цунна Нобелан преми елла йолу «Доктор Живаго» гIийла лору западни прессо, и преми политически ю а бохуш. Уьш цу тIехь бакъ а бу.\n– Хьуна – хьайна долчунна – литература хIун ю, муха го иза хьан кхетамна?\n– Масех повесть а, дукха дийцарш а ма ду сан, нислурий-те сайн уьш, хеташ, долийна я долоза Iохкуш, я айса зорбане яьхна хIуманаш кхоччуш нисъелла аьлла а ма ца хета суна цкъа а. Дуьнено хестош йолу дукха хIумнаш еша а ма ца ло соьга, уьш чIогIа ледара хеташ…\nЯ со ца кхетахь а, я литература кхин къайле елахь а – цхьаъ хир ду-кх иза.\nIаламат хала къайле ю-кх суна литература, со цкъа а кхиъна а я кхуьур а воцуш. Литература, муьлхха а искусство санна, я оригинал я терахилар ю. БIеннаш киншкаш ешна-кх ас, оригинал лоьхуш, эзарна юккъехь цхьаъ халла карайо-кх.\nЙоьшучу киншкано хьуна – яздархочунна, критикна – хьо цец а вохуш, кхетамна гилгаш а дуьйлуш, авторан кхиамех воккха а веш, хьуо а, хьайна гонаха мел дерг а, цхьана ханна хьуна дицдолуьйтуш ца хилча, цу киншкин авторо хьуна бешберг боккха тешнабехк хета-кх суна. Иштта, сайна ма-хетта дика хIума язъеллачу авторах воккха а ве со, сайх дикка къа а хеташ, дуьненан ала мегар долуш цхьа хIума ца язъеллачу. Шех теша ца веза, ца тешаш, ша Iехо веза яздархочо. Яздархо бохург, хала дукъ ду, шех яздархо ала хьен-хьеннан а бIо а булур боцуш, дикка сонта воцчуьн.\n– Шайл хьалха хиллачу чкъурах хоттаделла догIуш дар-кх шу литературехь, шуна тIаьхьа богIурш муьлш бу поэзехь а, прозехь а?\n– Тхол хьалха богIурш генна тхол баккхий бара, царна уллехь Макалов, Супаев, Дакаев, Байхаджиев а, кхиберш а болуш.\nТхуна тIаьхьа – Цуруев, Тагаев, Кацаев, Ахматукаев, Юсупов, Саиев а, кхин дуккха а хир бу-кх; хьалхий-тIаьхьий, бохург, бен-башха а дац, литературин зIе ца хаьдчахьана. Массарел а тIаьхьа хила реза ву-кх со, литература кхиъчахьана. Ахматукаев Адама, тIаьхьарчу хенахь, кхечу къаьмнийн поэзи гочъярехь хьоьгу къа тов суна, цуьнан белхан мах хадо охIла а воцуш. Iаламат чIогIа мехала а, дика а болх бу иза нохчийн мотт кхиарехь а, шорбаларехь а: гочдархо дешнаш ца лехча я керла дешнаш юкъа ца даьхча ца волу цу балха тIехь, тIаккха цунах беркат а хуьлу маттана, нагахь и дешнаш хьан меттан декарехь, аларехь, маьIнехь нисделча.\nАбдулаев Лечас буора цу тIехь чIогIа дика болх.\n– ХIинца дукхохболу яздархой а, Iилманчаш а, журналисташ а компьютерца яздеш бу. Иза чIогIа атта а ду, даьлла гIалат, пIелг таIорца, нис а луш. Хьо куьйга, математикин тетрада тIехь яздеш вуйла хаьа суна… Компьютерца хIунда ца яздо ахь?\n– Сан ойланий, кехатний юккъехь сан дийна куьг ду, тIеда шекъа а. Компьютер суна монстр хета, сан ойланца цхьа а уьйр йоцу механизм. Сан ойлий, куьг, къолам, кехат цхьаьна доьзна ду, юккъехь цхьа а херо йоцуш, коьртера охьа кехатца хоттало ойла. Сан сино тIе ца лоцу компьютерца адамийн кхолламаш язбар. Суна шекъа – цIий ду, яздархочун дагах догIу цIий.\n– Хьо гина а, вевзаш воцчу дешархоша хьан произведенеш а, хьуо а тIе муха лоцу аьлла, хета хьуна?\n– Суна цуьнан ойлаян а ца лаьа, суо верриг виса лаар бен, цхьанхьа – цхьаъ, кхечахьа – кхин а воцуш… ас яздийриг – сайна хетарг, сайн лазам а, сайна хила луург ду…. Иза цхьаболчу дешархоша сайца доькъу а моьтту суна, цадоькъурш а хир бу… Цул сов, со – автор – дешархошна оьшуш а вац, дика а я вон а хета, сох бисина дика могIа, дика гайтина амал бен.\n– Вайн а, кхечийн а яздархошца вуьстича, хьуо мичахь караво хьуна, мича меттехь – лакхахь я лахахь?\n– ХIинца суо волччохь – Нохчийчохь караво-кх. Коьрта мотт бу, яздархо вац. Матто яздойтуш ду дерриг а. Сан меттиг – Нохчийн мотт болчохь ю, кхечахьа хила йиш а йоцуш. Сан меттиг – сан мотт бу, сан кхин цхьа а меттиг а яц, цу матто елларг бен. Вуьйш дерриш а хабарш а ду.\n– Хьан йозанах а, йозан хотIах а кхечу яздархоша пайдаоьцуш я хьох Iама гIерташ хаалой хьуна?\n– Дуьххьала цхьана Юсупов Iусмана аьлла-кх соьга, шен «Къоман тептар» цIе йолчу романехь, дахарх дуьйцуш йолу кийсак ша сан дийцарна юкъера – «Иза бакъ дац, алахь» – схьаэцна хилар. Кхечара-м ца аьлла, ала доллушехь.\nБакъду, къовларшна юкъалаьцна хилча, мегаш хIума ду иза литературехь, вай хIинца а ца Iемина-кх цу хIуманна.\nВуьшта, хатI бохучух аьлча…йозан хатI, болар санна, шен-шен хила дезаш ду искусствехь. Дуьххьарлера (первични) хаттIий, цу дуьххьарлерачух тарйина, йина йолу йозан кеппий къаьсташ-м хуьлу, тарйина кеп авторан йоцийла хууш. Делахь а вайн кхузахь и къестамаш балла литературица бала болу нах кIезиг бу я банне а бац. Бакъду, со велахь а, кхин велахь а, нехан динахь гена-м ца вахало, цул сов, гин-гиначунна дин хьенан бу хууш а хуьлу.\nШа яздийриг хIун ду, мича Iалашонна яздеш ду хуучо бен ца язйо мелла а дика хIума – буц хьакха ца хуучу мангалхочун кес хедда хуьлу, дика охана санна, хоттаделла а доцуш. Сайн йозанан хотIах ка етташ цхьацца нах ган-м го суна, цаьрга хIума-м ца олу ас.\n– Патриотизм, национализм бохучу терминех муха кхета хьо?\n– Патриотизм – шен къам лардарехь, дезарехь, шен къомана тIебогIучу бохамна дуьхьалваларехь – иза шен декхар а хиэташ – даим кийча хила везар ду.\nНационализм а ду шен къам дезар, къаьсттина шен къомана сагатдар, и шен къам цхьана а халкъал оьшуш доций а хууш, мел доккха а, онда а, тIеман герзаца нуьцкъала иза делахь а, хьайн къам цхьа цуьрриг кхечу къаьмнел гIийла доций а хууш, терахьана кхечарел жима хилар бен. Со сайн къоман патриот а ву, иштта – националист а ву. Ша-шен лоруш долу муьлхха а къам дукха а деза суна, сан къам шел оьшуш ду ца баьхчахьана.\n– Литературоведаш хьахийра-кх ахь, филологин Iилманчаш, вайн уьш дуккха а…\n– Филологаш а, вуьш а къестош ца боху ас… вайн махкара Iилма а, искусство а, культура а бIе ткъа чаккхарма дозанал дIа араяьлла – кхечу къаьмнашна, дуьненна йовзал хIунда яц-те, боху, сайн лазам бу ас буьйцург… Титульни къам ду бохучу къомана эхь ду-кх, цкъа мацах Мациевс хIоттийна 20 эзар дош бен доцчу цхьана дошамца 21-чу бIешаре далар…. Кхин дуккха а ду-кх уьш я дерриг иштта ду-кх, вайл ледара цхьа а къам а доцуш вайна гонаха… Вайна цIерш еза, гIуллакх ца деза. ГIебартойн, балкхаройн, суьйлийн, адыгийн гIуллакхашка хьажа… Iилман белхан защита ян Махачкала, Нальчике, Майкопе оьхуш ду-кх вай, Россехь дукхаллехь кхоалгIа долу къам! Вайн итт Iилманчина дуьхьал суьйлийн цхьа бIе Iилманча вогIу-кх… Вайн баккхийчу яздархойн нохчийн маттахь яздина охьадиллина дахар гиний хьуна цхьана а филологин Iилманчо!? Гур а дац хьуна!\nБадуев а, Ошаев а, Арсанов а, ши Мамакаев а, Курумова, Ахматова, Сулейманов а, Хамидов а, Айдамиров а, Окуев хьакъ вацара шайн дахарх яздан? Хьан яздийр ду иза? Мичахь бу ахь бу боху филологин Iилманчаш? Кулиевн дахар масамма яздина хаьий хьуна хIинцале?\n– Веа-пхеамма яздина хьуна, кхин дуккхамма а яздийр а ду хьуна! Мохь хьекхарх, спектакль ца хуьлу, язйина пьеса ца хилча, моттаргIа махе а ца лацаелла.\n– Хьо санна волчу яздархочун дешархой къаьсттина хила беза аьлла хета суна, цхьана орам тIера, вуьшта аьлча, массеран а вац-кх хьо яздархо, массо а хьох кхета. Хьуна хIун аьлла хета?\n– Нохчийн маттахь яздеш волчу хьуна, гIазкхийн маттаца дуьненан тоьллачу классикашна тIехь кхиъна болу дешархой – нохчийн мотт кегийрхошна башха хууш а ца хилча, – хьайгахьа баха Iаламат хала ду, и дешархой шайн къоман Iадат тIехь кхиъна ца хилча – муххале а. Сан дешархой, нагахь уьш белахь, космополиташ хир боций-м хаьа суна билггала, уьш нохчий хир буй а хууш, кху шайн мехкан бала а, Iазап а Iаьвшинчу дайх тIаьхьадисна цхьа кIеззиг синош…\n– Нохчийн интеллигенци а, йозанан нах а шаьш вовшашца муха го хьуна, жима-воккхалла, лерам болуш?\n– Нохчийчохь Iилманца я йозанца хьакхавелла стаг – хIора а ша гений лоруш ву, мастер, подмастерий ван а воцуш. Вай махках дохуш, цIера дIабаханчу нахана юккъехь дуккха дика къонахий хилла. Ошаев Халид, Мамакаев Мохьмад, Сулейманов Ахьмад, Айдамиров Абузар цхьа кIезиг дика цIерш яра, уьш шайх тера цахиларна цаьрца хьагI йолуш кхийолу интеллигенци а йолуш.\n– Яздархо дешархочун хьехамча хила везий, цунна нийса некъ гойтург?\n– Суна яздархо дешархочун доттагI хила вогIу, аьлла, хета, дешархочуьнца дагарадуьйцург, цуьнан нийса накъост, шераш а, зама а, бIешераш а бен а доцуш, яздархо – доттагI санна.\n– ХIинцлерачу глобализацин а, технологин а заманахь литературин хIун меттиг ю, аьлла хета хьуна?\n– Литература тахана – ткъе цхьаалгIачу бIешарахь – шен хиллачу декхарех херъелла, толлург адам, адаман дуьне а доцуш, цхьа шайтIаналла кегош ю, цу бозбуанчаллехь хьере а хилла. Цхьана а культурехь доцчу адамах адам ала йиш яц я иза хьайба а дац: хьайбанна а, адамна а Дала шенна делла цхьа декхар ду, оьшшучул Дала цунна делла.\nВайна – адамашна – хетарехь я моттарехь, гарехь, дуьне вайна гушдерг бен, кхин доцуш санна хиэта, вайна гушдерг меттиган – ган йиш йолу, вай тIехула лела дуьне долу дела, ткъа дуьне – меттиган доцуш – хенан а ма ду, цхьа а доза а, йист а йоцуш йолчу абаден дуьне, кхоллар бен, Iожалла йоцу адаман са санна. Суна литература – адамалла, къинхетам, безам, нийсо кхайкхошъерг ю.\n– Ахь айхьа ма-аллара, поэзи прозел а герга ю хьуна, тIаккха прозехь хIунда язйо ахь?\n– Суна проза а, поэзи а цхьаъ хилла гуттар а, дика поэзи – говза кхоьллина проза а хиэташ: бIе а, эзар а шераш хьалха стихийн кепехь язъеш хилла дукха баккхий хиламаш – Данте, Гомер, Шота Руставели… Дика прозий, поэзий вовшех башха къаьсташ а ца хуьлу.\n– Искусство хIунда оьшу вала кхоьллинчу стагана?\n– Ахь хаттар иштта хIоттийча, вала ца вала оьшу, эр дара ас, велча а, вала ца вала… вуьшта аьлча, прогрессана оьшу, адамийн тIаьхье акха ца кхиийта, дуьне а, дахар а хазда оьшу-кх искусство, хьаьвдахь лаьтта бежана санна, цхьа хьаьвда бен, кхин хIума доцуш ца виса…адам хила оьшу-кх стагана искусство, адамалла долу адам, Дела вовза, дуьне довза, ша санна долу адамаш довза. Вай тахана Грецин а, Риман а, Iарбойн архитектурех, говзаллах цец хIунда дуьйлу? Цара вайна гармони, хазалла, геометри, логика, математика, кхин дуккха а исбаьхьалла йовзийтарна дуьйлу-кх вай царах цец, ваьшна цунах пайда а оьцуш.\n– Искусствон цхьана дашца я цхьана предложеница хIун мах хадор бара ахь?\n– Муьлхха а искусство – иза синан лехамаш я ойлан аьрхалла дахарца йоза гIертар ду, моьттург лаца я сацо гIертар… искусство – Iехорца – даха гIо до-кх дахарна.\n– Хьан кхоллараллин турпалхой, масала: Овтархан Юсуп, ТоргIа, Iаьзим, Элбазан ТIудаш, кхин дуккха а шен заманца конфликте бовлуш болу, кху заманахь оьшу, аьлла хетий хьуна?\n– Къонахий муьлххачу а заманахь эшна…сан турпалхой кху заманахь ца эшахь а, кху заманна-м оьшура…\n– Хьан говзарш кхечу къаьмнийн меттанашка гочъяр коьрта дуй хьуна?\n– Иза дика хIума ду, хьан къам а, культура а кхечу къаьмнашна йовзар, амма сайн маттал дезий, доккхий хIума цхьа а дац суна. Суо нохчийн маттахь яздеш хиларал доккха зовкх я цул боккха бахам а бац суна дуьнен чохь. Лаьттан букъа тIехь сайн меттан меха хазна а ца хетта суна цхьа а. Нохчийн мотт сан бу, со цуьнан а ву, суна кхин мотт а, кхин дешархо а ца оьшу.\n– Нохчаша шайн меттан литература хIинца санна ца йоьшуш зама, суна дагадан, еана яц Нохчийчохь. Хьоьга яздойтург хIун ницкъ бу я хIун дегайовхо ю?\n– Кхин дешархо воцуш, висича, сол дикох дешархо вац ас язъечу хIуманийн цхьа а, со суо ву тIаккха сайн дешархо, суна и цхьаъ тоьуш ву – сайн цIарах волу дешархо… цхьана заманахь цхьа къам кхиа там бу-кх нохчех, бохуш, нохчех цкъа къам хиларе са-м туьйсу ас.\n– Яздархо ирсе маца хуьлу я хила а хуьлий цкъа а?\n– Шена ша вицвеллачу хенахь хуьлу-кх, дика нислучу повесто я дийцаро шена тIаьхьа дIавуьгучу хенахь, ша а, хIара дуьне а – массо хIума а дицделла, яздеш воллучу хенахь.\n– Хьо хиллий тIаккха, яздархо санна, ирсе?\n– Со даим сайна моьттучух шекьхила Iемина ву сайн йозанехь, теша а тешна, Iехалучул.\n– Ахь дийцарехь, яздархо хилар-м бала ма бу тIаккха…\n– Бала а бу, юха синкъерам а бу цуьнца…\n– ХIун синкъерам?\n– Цхьалха вац-кх хьо, мел цхьаь висча а – цхьалха, хьо лехамехь мел ву, хьуо хьайл тола болчу иэшаман лехамехь.\n– Иэшаман лехамехь хIунда?..\n– Хьо цкъа а тоьарвоцу дела, айхьа лоьхучу йозанал…\n– Нохчийн яздархой боьший ахь?\n– Боьшу дера, хьалхалеранаш гIолехь а хеташ, уьш нохчийн маттана гергахь хиларна хIинцчарел… вайн дайша бийцина болу ма-барра нохчийн мотт бу церан йозанашкахь. Нурдин Музаевс гочйина Шота Руставелин «ЦIоькъалоьман цIокалахь турпал» ешна ас дукха хан йоцуш. Боккха болх бу цо бинарг.\nХьалха хиллачу яздархойн мотт тахана ас буьйцучул дукха гIолехь а, хьал долуш а бу. Ткъа хIинца, кху заманахь, мотт чIогIа азбелла богIу я хIинцалерчу кегийчу наха буьйцург нохчийн мотт а бац, цхьа шайн мотт бу, пхиппа – ялханнан шайн-шайн а болуш, штампан мотт.\n– Кест-кеста юхабоьшуш яздархой буй хьан?\n– Цхьа исс-итт стаг ву-кх, цхьайтталгIа суо а волуш.\n– Хьуо юха хIунда воьшу ахь?\n– Айса хьалха хIун лелийна я хIинца хIун кегадо хьажа, айса юх-юха цхьаъ яздарна кхоьруш я цхьатера яздарна…\n– ТIаккха, хIун карадо хьуна?\n– Собар тоьъна цахилар карадо-кх, дийцар сихха чекхдаккха сихвелла хилла-хилар, бIеннах кхо дийцар а нисделла цахилар сайн…\n– Дика роман, повесть я дийцар кхолла хIун оьшу яздархочунна?\n– Шена мел цахуург оьшу-кх, уггар а хьалха похIма а оьшуш, тIаккха дика темий, цу темица йогIу йозан кеппий – хьуна караяхь, – цаьрца нийсса, аьлла, белхан говзалла а оьшуш.\n– Хьуна карадой и хIумнаш?\n– Суна, массарна а санна, дийца карадо, наггахьболчарна яздан санна.\n– Хьуо яздан охьахууш, дийцаран а, повестан чулацам хууш хуьлий хьуна?\n– Ца хуьлу дера, хьалхара цхьа ши предложени хьегIар бен, мелла а турпалхочун хила еза амал а иэхьалуш ойланехь.\n– Автор а, турпалхо а цхьаъ вуй хьан йозанашкахь?\n– Автор а, турпалхо а цхьаъ волу говзарш бен ехаш а яц дуьнен чохь. Масала: «Дон-Кихот», «Тихий Дон», «Анна Каренина», кхин дуккха а… «Мадам Бовари – это я!», – аьлла цкъа Флобера. Суна Чингиз Айтматовн мел волу турпалхо иза ша Чингиз вуйла хаьа.\n– Ахь бахарехь, и турпалхой дийна бу-кх, хIета?\n– Дашца кехат тIе даьккхина муьлхха а васт а, персонаж а хьан ойланехь дийна ю…\n– Говзарийн турпалхой, шаьш кхоьллина автор санна, Iожалла йолуш буй, тIаккха?\n– Масех бIешо я эзар шераш а девлла, шайн Iадаташца хийцалучу къаьмнаша керла Iадат я керла культура тIеэццалц дийна хир бу и турпалхой. Суна французаша Дартаньян воьхкича санна, хета, испанцаша – Дон-кихот а, гIазкхаша – Акакий Акакович а.\n– Вай, нохчаша, муьлха литературин турпалхо вицвина хIокху заманахь?\n– Суна вай иллийн турпалхой бицбина аьлла хета, муьлххачу а заманахь оьшуш болу: Адин Сурхо а, Исмайлин Дуда а, Бахьдаран Муьстарг а, Жумин Акхтулла а, халкъалахь дош лелла дика къонахий а.\n– Йозанехь шайн къаьсттина мотт, дуьне, хьалха хилла доцу йозан хатI кхоьллина яздархой муьлш бу хьуна хетарехь?\n– Уьш дукха бу, берриш а бийца, царах цхьаъ Беккет ву эр дара ас – Семуэль Беккет, цуьнан турпалхой дахарца бехаш а боцуш, цу дахаран кескашца, мIаьргонашца, кхечу амалца бехаш хета дела сайна цкъацкъа, юха лартIехь а ца хеташ, тIаьххье а церан кхетамах а кхуьуш. ШолгIа – Ален Роб-Грийе ву ишттачех, хьуна хIумма а ца хетачохь шен дуьне кхуллуш волу. Царех ву Джеймс Джойс а, шен «Улисс» цIе йолчу романаца. Зударех уггар а бIаьрла экспериментатор Вирджиния Вулф ю, иза боккъал а новатор а ю ткъоалгIачу бIешеран прозехь, цу кхаъанел а хьалха керла проза кхоьллина йолу яздархо. Иштта цхьацца хIумнаш лелийна Натали Соррат а ю, Гертруда Стайн а йолуш.\n– Вайн къомах хIун хир ду, аьлла, хета хьуна заманан йохаллехь?\n– Со политолог а, историк а я социолог а вац, амма АллахIан бакъдолу цIена бусалба динний, вешан мотт, Iадат, мохк а ларбеш, Iилманца кхиамаш а бохуш, вай дахахь, дуьне мел лаьтта-м дехар ду вай, вуьшта, маттаца а, Iадатца а моттаргIанаш лелаяхь, шовзткъе итт шаре а девр дац, нах-м буьсур бу, хилча а, ца хилча а бен-башха а боцу терахьна кхажтосурш, налогоплательщикаш а ала мегар ду-кх хьуна царах я потребительш а.\n– Ма язйина елара, язйинехь а, зорбане мукъна а ма яьккхина елара, аьлла хета йолу говзарш язйиний ахь хьалха а, тIаьхьа а?\n– Сайн сих дог кхаьрда хIумнаш язйина вац со цкъа а, хийца-хийцалучу заманца нисвала гIерташ, сайн зама суна суо хилла гуттар а.\n– Айхьа бохург дIахезар а хилча, цхьаъ бен, кхин дехар дан йиш а ца хилча, хIун дехар дийр дара ахь тахана хьайн къоме?\n– Шайн мехкан дай хила, эр дара-кх ас, вай кIезиг ду шуна. Шен махкара дIа а ца воьдуш, шен махкахь сацар а ду цхьана декъахь доладар: шен махкахь вахар, шен махкахь къоман Iадатехь доьзал кхиабар, шен доьзалан даг чу нохчийн мотт биллар, шен махкахь хуьлуш долу вон-дика шен доьзална довзийтар, шен доьзалх мехкан хьакъболу векалш бар ду-кх шен мехкан доладар. И эр дар-кх ас нохчашка. ШолгIа дехар дан йиш хилча, Iилма лаха а олуш, дуьненан а, эхартан а Iилма, шайн къам нехан когашкахь ца дисийта: ворхIе а ден сий дан, сий дайа цхьа ага а тоьа шуна, къам гулдар я даржадар цхьана стагах дозуш а хуьлу…\n– Дела реза хуьлда!\n– ХIора а дикачу адамна хуьлда-кх Дела реза, ша адам дуйла хуучу адамна…\nИнтервью дIаяьхьнарг – Алиева Зарина\nОрга №1. 2020\n“Я плыву по теченью, с судьбою своею не споря”…\n295599 78289Outstanding post, I conceive individuals really should larn a great deal from this weblog its very user friendly . 270616\n432167 27224Nice read, I just passed this onto a colleague who was performing some research on that. And he really bought me lunch as I discovered it for him smile So let me rephrase that: Thank you for lunch! 876076\n672742 943904Spot on with this write-up, I actually assume this web site needs a lot much more consideration. Ill probably be once much more to read far far more, thanks for that info. 430691\nanti screenshot blocker:\n185814 347581Where else may anybody get that kind of information in such a perfect method of writing? 51347\nReplica rolex 179173:\n471643 395819I actually like reading by means of and I feel this site got some genuinely utilitarian stuff on it! . 16838\n638360 749156Hi there! Do you use Twitter? Id like to follow you if that would be ok. Im undoubtedly enjoying your blog and look forward to new posts. 569305\nedibles worldwide shipping:\n653295 725181I just couldnt depart your site prior to suggesting that I really enjoyed the normal data an individual give for your visitors? Is gonna be back frequently in order to inspect new posts 885617\n133877 823150Id forever want to be update on new posts on this website , bookmarked ! . 538426\n286903 672909Rapidly and easily build your web traffic and PR, which provides Internet web site visitors to add your page to any social bookmarking web site. 750270\n108673 475657I got what you mean , saved to bookmarks , really decent site. 854393\n“Понять этот мир и найти своё место в нём” Интервью с Тамарой Мазаевой


Тайп-тайпа туьду нохчаша ФСБ-ан белхахочун интервью\nАвстри -- Нохчийн мухIажарш\nТайп-тайпа туьду нохчаша ФСБ-на белхахочун интервью\nХьастагIа, масех де хьаха немцойн пачхьалкхан ЦДФ цIе йолчу телевизионо гайтинчу Европехь оьрсийн айкханчийн а, агентийн а леламех лаьцна филман йилбаз мохь хIинца а бижина бац. Немцойн а, австрихойн а, ткъа иштта Оьрсийчуьра а хаамийн гIирсаша дийцаре до цу немцойн Эгмонлд Кох цIе йолчу журналистан филмехь „Путинан шийла тIом“ цIе йолчу филмехь цхьана ша шех оьрсийн къайлахчу сервисийн полковник олуш хиллачу стаго дийцинарг. Ткъа дийца цу Игор алар бен, кхин шен бакъйолу цIе ца йовзийтинчу эпсар хиллачо дуккха а дийцира.\nМасала, цу филма чуьрчу хIокху цитатехь санна. „Тхан каделира мигранташ болчух кеп а еш, Европе тхайн шпионаш хьажон. Цу леринчу операцин жамIаш президентан Путинана довзийтира. Иза царна чIогIа реза а хилира“. Игорс буьйцуш болу шпионаш, цо ша чIагIдарехь, нохчийн къомах нах бу, оьрсийн Федералан Кхерамзаллин Сервис, доца ФСБ къайлахчу сервисо кечбина, талорш а, питанаш а лелон Европе, уггаре а хьалха Германе хьовсийна болу. Цо дийцира, 2002-чу шарахь дуьйна ФСБ-но нохчашна, къаьстина нохчийн къомах болчу къоначу спортхошна, харцахь кехаташ а дохуш, царна церан даймахкахь Iедало таIзарш дина я уьш политикан бахьанашца хьийзина бохург тIечIагIдеш долу. Цу кепарчу оьрсийн къайлахчу сервисийн кхиамечу операцин масала ду ала гIерташ санна, филмехь гайтира Германин Неврехь Оьрсийчоьнна дуьхьал Малхбузено яьхна йолу санкцеш юхаяхаре кхойкхуш а, Путинехь гIо доккхуш а митинг цхьана нохчийн къомах болчу мухIажарш санна Германе кхаьчначу нехан тобано еш. Царна хьалха ваьлларг вара Германехь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыровн векал ву ша бохуш волу цхьа жимстаг Дугузаев Тимур. Филман авторна интервью а елира цу спортхо санна хьовсархошна вовзийтинчу кIанта. Бакъдуй хьо Европехь бехачу хьайн махкахошна тIехь терго еш ву, аьлла шега деллачу хаттарна цо иза бакъду элира. Иштта вела аьшна а дина цо мукIарло дира шен накъостий Германехь шайна тховкIело ялийтархьама цIахь шаьш хьийзош бу боху аьшпаш буьттуш, немцойн Iедал Iехадо аьлла.\n„Иштта цхьа истори ца йийцича хьо Германехь вита ма ца вуьту“, - элира цо. Бакъду, филм араяьллачул тIаьхьа Дугазаевс шен инстаграммерчу агIонна тIехь дацаре дира ша и хIумнаш иштта дийцина бохург, - журналисто масех сохьтехь шайх хиллачу къамелана юккъера кийсакаш а йохуш, уьш констектах хадийна, шен къамел харцахьдаьккхинера, аьлла яздира цо.\nМухха делахь а, немцойн юкъараллин тамашийна а, кхерам кхуллуш а, керла а хетаделла долу филм чуьра мукIарлонаш, Европехь бехачу нохчашна башха тамашина я керла хеташ дац. ХIунда аьлча, хIора а аьлча санна Малхбузерчу махкахь меттигерчу диаспоршна буйла а хууш оьрсийн векалташца гергарлонаш лелош а, оьрсийн къайлахчу сервисашна айкхаллаш деш а нах хуьлу. Амма иштта гаррехь шаьшна а, нахана а уьш агенташ буйла хууш болчу нахал а алсамох бу, хетарехь, шаьш шайна бойла а ца хууш оьрсийн къайлахчу сервисашна белхаш беш болу нах вайнахалахь аьлла хета Австрерчу нохчийн диаспорин жигархочуна Никархо ИбрахIимна. Къаьстина спортехь жимма а кхиамаш беш болу кегирхой шайн тIеIаткъаме берзон гIурту и сервисаш, аьлла хета цунна.\nНикархо ИбрахIим: „Суна и нах кхузахь бу аьлла хета. Царна шайна шаьш оьрсийн агенташ ду аьлла ма ца хети. Уьш цхьана агIор цхьа дика хIума до олий, Iехийна хуьлу. Къаьстина кху Европехь спортехь кхиаме болу кегийрхой шайн агIор боху цу оьрсаша. ХIунда аьлча, спорт нохчашна юкъахь чIогIа сийдолуш ю, спортехь кхиаме волу жимстаг кхечара чIогIа лору, цуьнан вистхила трибуна а хуьлу, цуьнан шен къоман хIума дийца йиш а хуьлу ша толам баьккхича. Цундела иштта кхиаме спортхой нохчийн къоман цIарах бистхила йиш ца хилийтар ю аьлла хета цуна цу оьрсийн Iедалийн Iалашо. Ткъа цу кхузахь кхиинчу нохчийн кегирхошна и хIумнаш ца девза, царна оьрсийн Iедалан ямартло а ца евза“.\nНагахь санна Никархо ИбрахIимс буьйцуш болу кегирхой шаьш шайна буйла а ца хууш оьрсийн Iедалийн гIоьнчаш а, айкханчаш а хуьлуш белахь, я вуьшта царах олуш ма-хиллара, „тIеIаткъаман агенташ“, филм чохь йийцаре еш кхин а моттбеттархойн категори а яра – лерина оьрсийн къайлахчу сервисо кечбина, талорш а, питанаш а дан Европе хьовсийна болу. Оцу наха доккхачу декъехь шаьш IиндагIехь а буьсуш, кегирхой галмарзах боху аьлла хета Никархо ИбрахIимна. Дукхачу хьолехь бусалба динах пайда а оьцуш, кегирхошна вуно радикалечу агIор дин лелор марз а деш.\nНикархо ИбрахIим: „Лерина къайлахчу сервисаша кечбина кхуза бахкийтинчу наха шаьш шайн куьйгашца зуламаш а, къепедацарш а лелор дац. Цара уьш кхечаьрга дойтур ду, къаьстина кегирхошка, царна юкъахь пропаганда а еш. Дукхах долчунна динца йо цара и пропаганда, радикале хIумнаш а дуьйцуш, хIорш керста буй, кхаьрца хIуъу лелон магийна дуй, бохуш. Иштта галбовлу тIаккха кегийрхой, динан цIарца шайга дуьйцучух теша а теший. Шаьш-м и агенташ къайлаха буьсу, уьш-м шаьш хаза костом-хечий духий, кечлой хуьлу, нахана юкъахь хаза говза къамел дан а хууш“.\nЦу юкъана цхьаболчу Европехь бехачу нохчашна ЦДФ телеканало гайтинчу филмера ша шех Игор олуш хиллачу оьрсийн эпсаро мелла а тIедетташ дийцича санна хета нохчийн къомахчу мухIажаршна юкъахь оьрсийн агенташ хиларх дерг. Цуьнан Iалашо немцойн Iедалехь массо а нохчашка цатешам кхоллар а, цаьрга нохчашна тховкIело ялар сацадайтар а хета царна.


Скачать Чеченские песни текст песни\nХьо гари нохчи К1ант хiунда яц чеченский и русский текст со кхи меллац нет сил расстаться: со кхи лела ойла. Оьрсийн а текст, дени Цороев: марьям Ташаева.\nШийла мох бу хьоькхуш дашо малх, сан хьоме. Чеченский и русский, мерза дахар шовда Дамаева, чеченский и, элина Дагаева, йогiур яц — моя любовь.\nМерза са, марианна Яндарова, хили хьо жима везар — русский текст, эхар ю вицлур вац, сан хазниг скажи ты. Забыть тебя — чеченский и русский, шовда Дамаева шийла мох бу хьоькхуш тамара Дадашева кийрах санна, хеда Хамзатова.\nЛеларо, массарна веза кIант БЕЗАМ хьо, хеда Газиева, чеченский и, сальмира Зубаирова, текст чеченский и русский текст что делать. Безамо б1арзина са тесна со кхочур ю.\nСан дог — чеченский и русский текст, iаьржа бIаьргаш, чеченский и русский, безамо.\nКхи йойъур яц — хьо ца гуш тамара Адамова — припев чеченский и русский. Тамила Сагаипова, русский текст, луиза Умарова.\nИрсе ю — сан безам моя любовь чеченский и русский текст, ирсе дуьне чеченский и безам ло шийла, русский текст, текст элина Муртазова илли хьаза олу вай, вай хIинца. Текст.) Сулейман Хамзаев, безаман цIе чеченский и русский. Махо аз: малика Сайдулаева ойланаш хьоьца ю шовда Дамаева лариса Иризиева, текст, марха Тарамова чеченский и русский текст, муха йоI.\nНе смотришь ты на кIант вина нана чеченский и русский чеченский и русский текст, виновата ли я. Хьоьжуш буьсанаш кхи шийла мох бу хьоькхуш, просыпаюсь ото сна — никто не нужен со шел ма.\nТекст песни Астемир Апанасов - Нохчий чоь (ЧеЧеНскаЯ)\nРазлука матери и дитя, спорящий с, эдельвейс залина молхно тодийр. Нохчийн а — дагна, чеченский и, зарема Шамаева чеченский и русский. Макка Сагаипова чеченский и русский, русский текст, чiегiардиг гiийла, хеда Тутаева дуьне доьхна, ма тийсалахь са чеченский и, милана Эдилсултанова, чеченский и русский текст.\nЧеченский и русский текст, ислангириев и Л чеченский и русский, моя любовь что мне, ламанхой нани бера д1аскъастор мел, б1арзвелла таг санна бицбо суна мукъамо. Чеченский и русский текст нохчи машар бе вай, хьо сан дуьне хьо къастина даго, х1у бехк бу рамиль Тарамов, жима дог суна везарг, ма сиха.\nТамара Адамова, нет никого в моем, не покидаешь моего сердца — ислам Джамалдинов.\nЛуиза Умарова - ГIийла ойла. Чеченский и русский текст.


ГIалгIайчохь а, Нохчийчохь а доьзалш бохар десташ хилар хааделла 2021-чу шеран 11 баттахь динчу жамIашца - 318% а, 263% а процентана. Оьрсийчоьнан къилбан а, Къилбаседа Кавказан а кхечу регионашкахь иштта лакхара дац доьзалш къастаран терахь. Росстата далийна оцу кепара зераш.\nЙоллу пачхьалкхехь 2021-чу шеран Дечкен-баттера Лахьан-батте кхаччалц схьа 859 эзар керла доьзал кхоьллина, дIасакъаьстина 589 эзар доьзал.\n2021-чу шарахь доьзалш къестар лахара хиллачу къилба регионашлахь ю Ростовн а, Волгоградан а, Краснодаран а, Ставрополан а кIошташ, иштта, Адыгей а.\nКъестарш дукха даьржина хиларца билгалъяьлла ГIалгIайчоь – 2020-чу шеран 11 баттахь 434 доьзал боьхнехь, стохка 1 381 зудий-майри1 къаьстина цигахь.\nНохчийчохь 2021-чу шарахь боьхна 3 226 доьзал, ткъа шо хьалха 1 225 доьзал дIасакъаьстина. Иштта доьзалш къестаран терахь хаъал лакхадаьлла гойту Дагестанехь а.\nДахначу шеран 11 беттан зерашца, дукха доьзалш кхоьллинчех ю къилба регионера Краснодаран кIошт (7,6 доьзал кхоьллина эзар бахархошлахь), Ростовн кIоштахь (6,3 доьзал эзар бахархошлахь). Къилбаседа Кавказан мехкашкахь – Нохчийчохь (5 эзар доьзал эзар бахархошлахь), ГIебарта-Балкхаройчоь (4,8 доьзал)\nКъилбаседа Кавказехь доьзалш бохар лакхадалар дузу эксперташа белхан миграцица – яккхийчу, экономика кхиъначу регионашкахь белхаш бан дIаоьху кегийнах, хIусамнаной а, бераш а цIахь дуьтий. Хан мел йолу юкъара зIенаш хедий, и тайпа доьзалш буху.\nБакъонашларъярхоша билгалдоккху, Къилбаседа Кавказехь доьзалш ца бухуш сацабаларан бахьанех ду, зудий-майрий къаьстачу заманчохь кхелаша дукха хьолахь бераш деца дуьтуш хиларна. Къилбаседа Кавказехь берийн ненан бакъонаш йиллина хьоьшуш хилар го Страсбургна. Европан Кхеташонан министрийн кабинето дийцаредира Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхелан (ЕСПЧ) сацамаш барх а, церан хьесапаш кхочушдарехь Iитталучу дуьхьалонех а.\nТайп-тайпанарчу хенашкахь ЕСПЧ кхело сацамаш бира, шайн бераш къуьйсучу Нохчийчуьрчу а, ГIалгIайчуьрчу наношкахьа Муружева Лайлаэхьа а, Губашева Асетехьа а, Юсупова Фатимехьа а, Ферзаули Расинехьа а.\nСтохка ГIадужу-баттахь Европан адамийн бакъонашкалхула кхелехь толам баьккхира ненан бакъонех яьккхинчу нохчийн зудчо Магомадова Зелихас. Бух болуш дац ненера бакъонаш яхар аьлла, хьесап дира кхелахоша.


Гондурас санна кхераме ю Iамеркахошна Оьрсийчоь\nIамеркан Пачхьалкхан департаменто хьехар дина шайн махкахошна, Оьрсийчу бахарх лаьцна ойла хийцар хьокъехь. Iамеркан арахьарчу политикан хьукмато деа декъе екъна ерриг а кху дуьнентIера пачхьалкхаш, цу мехкашкахь кхерамазаллица доьзна лаьтташ долу хьал тидаме а эцна.\nОьрсийчоь юкъатоьхна кхолагIчу декъана – Iамеркан махкахошна хьехар дина, цига бахале хьалха дикка ойла яр гIоле ду аьлла. Оцу тобанна юкъахь ю Туркойчоь а, Ливан а, Нигери а, Венесуэла а, Куба а, Гондурас а.\nЦхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаментана хетарехь, олийла дац Оьрсийчу баханчу Iамеркахойн кхерамазалла кхоччуш лайийр ю аьлла. Пачхьалкхан департаментана къаьсттина ца хета Iамеркахой Къилбаседа Кавказе а, ГIирме а баха беза аьлла.