ПОПА ХИ — Сердало\nЮстара лийнначох йис кхийттай.Вайнаьха кица.\nНагахьа санна дегIа-кепа тоавенна, тенна, маьженашкара низ чIоагIбенна къонах ва из ала безам хилча, «поп санна къонах ва из», оал вай. Дале а, шийна нийсарча ший вежарехи йижарехи хаьда а хаьда, из ше цхьаь бисача хана-м попа хена низ а лаьгIлу.\nПха санна нийса а лакха а хьеха, попа, муша, къоахка хенаш а дагIаш йоккха а листа а хьу яр ши-кхо километр мара юрта гаьна йоацаш. Нанас баь вежарий санна шоайла барта, во а дика а юкъа долаш, вIаши эшачунга хьожаш, шоайла накъайоалаш яр уж хьунагIара гаьнаш.\nСелла барт тайна, цхьоагIо йолаш ягIача цу хьунагIарча ерригача гаьнех – цхьаннех а! – ца башача хьисапе, ткъаь иттех сажен хьуна юстара а баьнна, шерра баржа а баьржа, сийнача баь тIа багIap ше цхьаь цхьа попа хи. Юртара араваьнна дIаводаш а цхьацца гIулакха арахьа лийнна цIавоагIаш а эггара хьалха цунна тIаоттар юртахочун бIарг.\nТурпалаяр санна йола ший дегI-кеп хьеста сердал а, овлаш кIоаргагIа чудахийта хьаьна лаьтта а, тIера маьженаш-ткъовронаш паргIатта йоаржае сийрда аре а шортта яр попа хена. Цунга хьежжа лакхалла а шоралла а дика денадар цо дегI а.\nШоай гаьний меттала шийгара пapгIaто дIаювцаш доккхал де а саготалла йистхила а гонахьа цхьаккха йиша-воша а доацаш, ший сонталла мехках хаьда саг санна, иштта цхьаь багIаш цхьа зама яьккхар попа хено.\nIа дIадаьлча бIаьсти а йоалаш, ахка чакхдаьлча гуйра а оттош санна, дIаухар шераш. БIаьсти яьлча сийна гIa а тохаш, ахка эттача шийла Iи а деш, гурахьа юха а дошо гIa а дожадеш, шерра-шера кердабоалаш, тоалуш гора попа хи. Лаьттах тIа-тIа кIоаргагIа чуухар цун овлаш, лаьтто ший низ дIа а телаш, шерагара-шерага сомагIа, лакхагIа, хозагIа хулар цун гIов.\nТIеххьара а, шийл паргIатагIа а, низ болашагIа а, тоаденнагIа а, хозагIа а цхьаккха хIама хургдий-теш укх дунен тIа, аьнна, курал чуессача дийнахьа, мичахьара йoaгIa ца ховш, цхьа йоккха доакъазал тIаера цунна.\nАхка юкъе а даха, гIаьхьа кIи-марса ха яр из. ТIерча баьццарча гIирса чIоагIа тоаенна, теха гIa даша долаш санна, дегIа езъенна латтар еррига гаьнаш. Геттара бIайха хьежаш малх а болаш, миха Iимад а йоацаш, Iимерца ди дар.\nВIалла дага а доацаш, мичара бера ца ховш, цIаьхха чIоагIа мух баьлар. Цу сахьате, сигале гобаьккха дIа а къовлаш, Iаьржа морхаш тIаяьхкар. Лерга-нIана боаттIабе санна ди къайкъар, тIоа сегар. БочабIараш миссел йоккхий ша бурилгаш юкъе а йолаш, тIамехкар догIа. Минут ялалехьа цхьатарра тIарш баьлар лаьтта. Феса тIакхаьчача дорхача аькхо санна, каеттар михо. Гаьнаш тIара гIаи диткъига пицхаши тедар беттача шано…\nСона-сона дукхагIа аьнна доацаш, маьлха сердал а хьаьна лаьтта а юкъа а долаш, шоайла вIаши эшачунга а хьожаш листача хьунагIа яьгIа гаьнаш, гIийла узамаш а деш, вIашка а кхувдаш, сетташ яр. Ший беррига низ ураоттабаь, михо села дорха чинг етте а, царех цхьаккхе а каглацар, е сомаяр а е йиткъигаяр а.\nМехка сийле ца йожийтар духьа, халкъа юкъара гIулакх бахьанце доккха Iазап ланза ца доала балера ди тIаэттача хана, кулгаш чоал а теха, шоайла вIашагIхьарча тешаме новкъостий санна, шоай ткъовронаш кхы а дукхагIа чоал а йоахаш, низ бехаб аьнна хийттачоа вокхар оагIув кIал а хьокхаш, цхьан бартатIa вIаши новкъостал дора цар. Уж шоайла кхайкаш хозар. «Живари, йижарий, вежарий, денал ураоттаделаш! Вай барт-цхьоагIо, вай низ, вай денал тахка дена ди да шоана ер! Живари, ка ма лелаш!» – яхаш санна хетар цар.\nСелла бIарза тIаенача йоачано, бирсача михо царех хIама даккханзар.\nЦхьабакъда, кхыча беса хилар цу хьунагIарча гаьнех ца башаш санна, юстара баьнна баьгIача попа хена гIулакх. Селла унзара тIаденача дуIанна духьала ший деррига денал ура-м оттадаьдар цо, бакъда цу къовсама цунна ший цхьанне низ тоъанзар, хIаьта гIo-новкъостал де фу дар цун?! Уллув новкъостий бацар, алхха шийх цхьаннех тийша, шийх цхьаннех бIубенна бар из.\nИштта из бирса дуIа эттача дийнахьа новкъосташа хьаллоаца оагIув миссел накъадаланзар цунна ше доккхал мел даьр: мархIа ма хожжа хинна дегIа гIов а, турпала маьженаш санна, онк долаш яьржа ткъовронаш а, хьаьнача лаьттагара дукхагIа кхача баккха кIоаргга лаьттах чудаха овлаш а.\nДукха ноахал долча кура тIара арабаьнна замеш кIалъоттал хIана бац, аьнна, баьржача хена керта дехьара а сехьара а хувц-хувцаш тIабетталора мух, массе оагIорахьа сеттабора хи. ХIаьта а из калуш бацар.\nТIеххьара а, лоам ийккхача санна тата а деш, хена керте ди къайкъар, овланна юххе гIолла цIера хаьшк чу а тохаш, тIоа сегар, хинначох кхета боаллаш санна, цхьан юккъагIа лоацабелар попа хи. Цу ханна, ший беррига низ ура а оттабаь, къаьстта бIарза чинг техар михо. Лаьттана цхьан долцца лакхе гIолла каг а бенна, юхебисача бухах, теда а денна, маьхий санна ира дега мазаш хьал а ховшаш, дегIацара са къасташ санна, ткъовроний массе пицха ага а аьга, пхьарса тIа корта а била салаIа гарахьваьннача вампалах тарра, ший дIаьхача дегIаца«гIapc», аьнна, бежар юстара баьнна баьгIа попа хи. Сонталах кхоардам тIабаьлар цунна.\nХIаьта хьунагIара гаьнаш, йоачах лийча цIен а енна, набарах визачул тIехьагIa шийлача хица кулг-юхь дила саг санна, сапаргIата яьнна латтар – сийнеи низ болаши…\n← Долги потребителей Ингушетии почти в 3 млрд рублей препятствуют модернизации электросетевого комплекса республики\nДороги – артерии жизни →\nШоана хой ираз фуд?


Мултимедиа, Дечкен-бутт 27, 2020\nОршот-де 27 Дечкен-бутт 2020\nДечкен-бутт 27, 2020\nНохчийчохь "Iехийна" Москалькова, ГIалгIайчохь дIабаьхна хьаькамаш, Китайхь лен нах (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nЛатаран къийсдаларш дIадаьхьира Францерчу Марселехь. Цигахь вовшахкхеттера пачхьалкхан тайп-тайпанчу гIаланашкара тобанаш. Турнирехь дакъа лоцуш бара, оцу махкахь беха дуккха а нохчийн къона спортхой.\nПолицин министра хьоьху нохчашна дин, Набахтехь еттарна – набахте, «Коронавирусна» дуьхьаллаьтта нохчийн аэропорт\nПолицин министра хьоьху нохчашна дин, Набахтехь еттарна – набахте, «Коронавирусна» дуьхьаллаьтта нохчийн аэропорт, Дагестанера министр: ма яха, нах а хьийзош, видеош (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).\nФранцерчу Ниццехь кавказхойн юкъараллин лидер волчу Магомадов Рамзана (имам Басхан) довзуьту махкахошна, хIун дуьйцу дино веллачу стеган меженаш дарбан хIусамашка дIаяларх лаьцна. Меттигерчу жигархочо Долдаева Фатимас хоуьйту, Iедало муха могуьйту оцу барамах велларг мукъаваккха.\nНохчийн грамматика 3 минотехь (Терахьдош, 3-гIа дакъа)\nТерахьдешнаш нийсаяздан декхаре ву математика нохчийн маттахь туьдуш я хьоьхуш верг. Муха хеза нохчийн мотт математикехь хьесапаш деш? Хьовсур вай цуьнга.


Нохчийчохь герзашца доьзна нислуш лаьтта вер-ваккхарш а, лецарш а, лаьттах бахча санна нах къайлабахар доцуш, къаьсттина дукха эшамаш бохьу вайнахана Шема пачхьалкхехь кхехкачу тIамо.\nЖимма хьалхо и тIом бахьнехь ша официалан динчу дIахьедарехь мехкан прокуроро Абдул-Кадыров Шарпуддис дуьххьара гIардаьккхира Юххерчу Малхбалин тIамехь дакъалоцуш Нохчийчуьра 600 сов стаг ву аьлла.\nЦарех дукхахболчийн кхолламаш, адамийн бакъонашларъярхоша а кхайкхош лаьтташ ма хиллара, вуно къаьхьа бу - цхьаберш Iожалло дIахьо, кхиберш, тIамтIехь чевнаш йина я шаьш дохкобевлла, цIа кховча ирс хилларш, леца а лоьцуш, набахтешка хьежабо.\nБIаьрга сара кхетча санна, йоккхачу самонца, каде хьийзачу ницкъаллин структураша синтемех бохабо церан цIераниш а.\nЮххерчу Малхбалера тIом бахьнехь, официалан боцчу хаамца, цигахь белларш а, тIепаза байнарш а боцуш, 30 гергга нохчийн кегийрхой хенаш а етташ набахтешка хьежийна.\nРогIехь лаьттарш кIезиг хуьлчух тера а дац, схьагучу суьртехь.\nСоьлж-ГIалин кIоштерчу вахархочунна Ахметов Аюбана дуьхьал бех токхаман гIуллакх долийна талламхоша хIинцца кху беттан 11-чу дийнахь.\nЦара чIагIдарца цунна бехке дуьллург ду итт-цхьайтта баттахь ДаIиш агIор иза Шемарчу тIам тIехь хилар. Жима стаг билггал цигахь вуй хууш дуьхе кхиъна махкара Талламан комитетан говзанчаш.\nНагахь и бакъ хилар тоьшаллаш а карийна, куьг бехке лоруш верг кхела хьалха хIотталахь, цунна лаххаре а 15 шо хан тоха герга ду, юристашна моттарехь.\nКху деношкахь ишта Шемахь 2016-чу шеран юьххьехь дуьйна тIом бечу шина вахархочунна тIаьхьа кхиъна Гуьмсан кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн урхалла. Талламан комитетан хьостано Iорадаккхарца царна дуьхьала а бехк токхаман гIуллакх долийна.\nЦуьнан говзанчаша дийцарехь цу хийрачу тIаме дIавоьдуш цу шинах цхьаннан 18 шо кхачанза хилла.\nМехкан прокуратуро, бехк кховдо магош, сацам тIеэцна соьлжагIалахочун Генердукаев Зеламхин хьокъехь а.\nТалламхоша чIагIдарца,цо интернет машанехь, Вконтакте олучу социалан зIенехь Шемарчу тIеман декъашхошка кхайкхамаш бина, уьш талораш дан ир-кара хIиттош.\nЦуьнан дов дIакхачийна Къилбаседа-Кавказан тIеман окружной олучу кхеле. Цуьнга кховдийна бехк бух болуш хилахь Генердукаевна Зеламхина 2 шарера 5 шаре кхаччалц чохь яккха хан тоха а сахьт дац.\nНагахь таро а хилла цуо 500 эзар барамехь токхам бахь, набахте ца кхача а тарло боху жима къонах юристаша.\nВайнехан кегийрхой а, кхиазхой а стенна леста цу Iожаллина кхерамечу, Iарбоша шайлахь бечу тIаме?\nАхкаме ваьлча цунна жоьпаш тайп-тайпана кардо. Цхьаболчара дан амал дацарна, ахча дуьхьа боху, кхечара махкара харц тIеIаткъамаш, бехк боцу таIзарш хьех кхетарна махках буьйлу боху кегий нах.\nУггар дукха, шуьйра лучу жоьпех ду адамийн гIаддайна хилар, мискалла дIакхехьа, декъаза лол бетта нахана кIордадар.\nИшта хьажам болчех цхьаъ ву Гуьмсан кIоштера дечиган пхьар Висар-Паша.\nВисар-Паша: «Интернет чохь доцуш хIума дац. Цу чухула а хаздо тIаме цига эхар. Ахь ахча ло алахь…Адаман дан хIума дац, гIаддайна нехан.Мичча вахна а сом доккхучу кхача кхача лаьа-кх кегийрхошна а. ГIуллакх хьала а даьлла, то а делла, тIаме воьдуш стаг хир вац. Сан бIаьрга-м ца вайна хIинццалц схьа. Аьтто берг цкъа а гIур вац тIам тIе «лахь лийр со, висахь вуьсур-кх», аьлла».\nЛакхахь хьахаделла ма-хиллара нохчийн кIентех белларш мел бу а ца хаьа цу генарчу тIамехь. Иттех де а дац Шемарчу Масул гIалахь, вайнехан кхаа кIантана Iожалла карийна.\nИшта кошан барз мичахь бу а ца хууш эгнарш дукха бу.\nЛаккхарчу тIегIан Iедалан хьостано къаро а еш, тахана 463 бехк токхаман гIуллакх ду Шемарчу тIаме хIиттинчу нохчийн кIенташна дуьхьал схьадиллина. Официалан чIагIдарца царех 80 гIуллакх деккъа кху карахьдолчу 2016 шарахь долийна ду.\nКхузара, кхето хала дац, царех дукхахберш юхабоьрзур цахилар.


Выходит с 1 мая 1923 года; № 88 (9609); вторник, 9 августа 2005 года\nМега сув (хиннар)\n(Йистедоалар. Долалур 3-ча оаг1.)\n1урре г1атта нане кечъяь х1ама а йиаь балха вахар со йигар, водаш аьлар цо сога: ц1аг1а эшачунга дика хьажалахь, йоккхача саго хьайга яхар а делахь, воти а вахар кхай т1а. Уж баххалца хьакхашта ца хеташ, сабар а даь д1ачуяхар со нана ц1аг1а…\nХит1а яьккха а хилча ц1аг1а эшачунга хьажача бакъахьа я-кх со, - аьнна. 1уйра дика а йийца со ц1аг1а д1ачуяьлча, маршалца яхийла са йи1иг! Аьнна марнанас, аьлар: "Ай фу леладу 1а са хилалехьа, укх хана хьачуена сона кхы б1арга ма яйталахь, г1о д1ачу а яхе сала1а, аз езача хана хьаехаргья хьо. Малх хьалбаьнна ха-м яр из, се кхы ц1аг1а а г1ийттайоацандаь 1уррехьа, со йоаг1аш тха ц1аг1а нус а яцар цунгар масал хьаэца, из иштта хила деза мотташ д1ачуяхар со сай ц1аг1а. Делкъа ха хуллаш д1ачуяхар со, нани йоаллар тхона делкъига даа даьтта хьакха ч1аьпилг деш, д1аэтта сайна ховш дола новкъостал дир аз марнанна. Юа х1ама 1ооттаяь тхо даьлча аьлар сога нане, укхаза кхы саг а вац х1ама цхьан дуаргда вай. Мелла со духьала яларах 1о ца хайча сецанзар йоккха саг. Эхь хеташ 1охайна а ханза а йолаш х1ама кхаьллар аз. Геттара бийса хилча чубаьхкар балха бахараш, са ц1ендас аьлар сога шорттига, ц1аг1а хьажайий хьо, хьайга яхар делахь, - аьнна, кхы ч1оаг1а йист-м из сога ц1аккха а хиннавац укх кховзткъе итт шера, вешта из эг1аза г1оргволаш аз а даьдац тарлуш харцахьа х1ама, цун фу тов хьажа мара цхьа ког лайзабац, цхьаккха х1аман къайле а яьяц. Иштта тар а луш д1адаьхад тхо укх дунен т1а, кхы Дала х1ама к1ала а дитадац. Иштта тхо дахаш аз пайдана ц1ен эшар а ца деш тоъалла ха яьлар. Нане фуннаг1а яхе а, г1атте балха болхачарга чай молийтар аз. Со д1ачуяхача, ше доаханга хьажа араялалехьа тхьовре марнанас хьадаь чай кийча хулар. 1уйре а лостаяь чуйоаг1ача са маьрнанас оалар: "Аз хьога фу аьннад? Чехка хьайна х1ама кхаьлле д1ачуг1олахь, вай ц1аг1а кхы де х1ама а дац, аз эшача хана хьаехаргья хьо.\nКаст-каста коара к1аьнкаши йи1игаши боаг1ар тханцига саготала баг1а, бакъда царна-м г1улакх дора аз. Уж хоза сакъийрде чуболхар. Ши бутт баьлар со ена, са маьрдас аьлар: "Нус гучаяккха даьц1а йига еза. Дика бидарка а ежа дахар тхо, хьалаьца москала борг1ал а чуйилла, иштта цхьацца кхыдола даараш а чуовттадаь. Соца бар з1амаг1а вола маьрвошеи, маьрюшеи. Хьалхаг1а водача хана кхы дукхаг1а а кхывола а саг хила бокъо яцар. Доаг1а аьнна баь хоам бар, даха тхо д1акхаьчача, к1ала яь кийчо яр. Духьала баьхка ч1оаг1а безбаь моаршал хетташ чубигар са новкъостий. Духьажа енача хана боккхийча наха го йиш яц аьнна, со хьулаяь сага б1арга ца яйташ юстарча ц1аг1а чуйигар. Чуаха болабелар коара нах: несарий, йи1игаш, з1амаг1а бола к1аьнкаш. Хоза са а къийрда дика а хьийга тхо даг1аш, шойла б1ара а хьежаш, белакъежаш, со йолчара шевоа саг араваьлар. Т1аккха чуера са нана. Цкъарчоа эхь хийтта лачкъа елар со, т1аккха йийлха а йийлха т1акхийттар со нанна. "Г1аьххьа-м даьра да" - аьлар нанас, "ч1икъ" ма даккхалахь, д1ахазача наха фу аргда, хьо хала хьувз ма моттаргдий. К1еззига йийлха сало1ам а баь аьлар аз наьнага: Даьра хьувзац со-м хала, сачарел дикаг1а маьрц1ей хург ма бац, са маьрнана духхьал дошув ма-д, - аьнна. Елха-м со хьо б1аргаяйна г1адъяха елхар, дукха ха ма йий вай в1аший ца гу, хьана моттар нана ца гуш иззала ха йоаккхалургья, - аьнна.\nДолчча тайпара д1адийцар аз се маьрнанас мишта лелаю, са къамаьл чакхдаьлча аьлар нанас: "Ай баша болла хьа корта! Яха яхаеций хьо, кхоана денз 1урре хьа а г1атте божа а бетталахь, доахан д1а а лахкалахь, кхы ц1аг1а эшачунга а хьажалахь, вай дахалда царна 1а товр ца дой тхо-м раьза хургдац хьона. Иштта хоза хьехар а даь ц1аяйтар со нанас. Ц1адолхаш шортта маьрдаьнеи, маьрнаьнеи юа х1ама а чуоттаяь накъадоахаш аьлар са нанас: "Х1анзчул т1ехьаг1а укхаза ена кхы сона б1арга ма яйталахь, во тов хьона каст-каста даьц1а уха йо1-йиша, хьалха-м шера керте цкъа мара а водацар. Тхо чудоаг1алга хайна арабаьлар вотии, нанеи. "Фу дар шо хиннача аьнна хаттар а даь аьлар са маьрнанас: "Ай бийса х1ана яккханзар 1а, - аьнна. Со эхь хийтта йист ца хулаш 1ийра, т1аккха ше т1атехар, х1ама дергдац, ц1аькха яхача доаккхаргда бийса а ди а. Гучаяла яхача хана бийса яккха бокъо яц йо1-йишас аьнна, ц1аяйта хургья хьо нанас, 1ийнаяларе а дергдацар х1ама. Шоллаг1ча дийнахь 1урре г1атта д1ачуяхар со нана ц1аг1а. Чехка доахан детта ведар хьа а ийца со д1аараяьлча, кха тулла дахча а дахьаш хьачуйоаг1аш латтар са маьрнана. 1уйра дика а йийца дахчан морх1 хьа а ийца чубихьаь пишка хьалхашка 1обиллар аз. Т1аккха аьлар нане сога: "Фу леладу 1а, цхьацца ца эша хьехараш даь хургда хьона хьа нанас, г1о д1ачуяхе сала1а, аз вай 1уйре лостаергья. "Тахан божа аз беттаргба аьнна со хьайзача, цо аьлар: "Сийсара дийша даьда доахан т1аьда а, б1еха а хургда, хье ца1 данза 1ергьеце юача х1аманга хьажа, доахан сарахьа деттаргда 1а. 1уйре а лостаяь тхо цхьацца дезарга хьожаш леллашехь сайре хьакхаьчар. Доахан чудахкарга хьежаш ч1оаг1а сагота яр со. Чувенача итт шу даьннача са маьрвошас аьлар: "Нани божа чубенаб. Чехка ведар ийца араяьлар со доахан детта, етт шиъ бар. Шорттига лора а луш сайна аьсалаг1а хета етт бетта 1охайра со. Дийтта-м дийттадар аз ц1аг1а йолаш доахан, бакъда эсала ховра сона из болх. Т1еххьа хьаараена шоллаг1а бола етт бетта эттар са маьрнана. Т1ехьаг1а йолаянна йоллашехьа сол хьалхаг1а яьлар са маьрнана етт бийтта, яьккха шура а дукхаг1\n. Цхьацца ц1ен эшарга а хьожаш, вена хьаша а д1алоставеш тхо дахаш оасара ха хьаэттар. Сои, кагег1а дола бераши ц1аг1а дите болхар тхабараш оасара. Аз со йоаг1аргья аьлча ладувг1ацар, кхувргда хьа, т1ехьаг1а г1оргья, вай ц1аг1а хьажа аьле болхар. Цхьан дийнахь кхай т1а оасара болхаш, т1оа чубола кувра ворда т1ехьашка оттайир нане. Из сенна хьора аьлча, кха гаьна хилча, ворда д1ай-хьай йитте кувра, хьо д1акхачалехьа палха хьабоалар. 1а ц1аг1а шура лувсаш бе безаш бола болх а т1ерабоалар, хьона кхай мала шар а хулар, баа налха а хулар. Цхьан дийнахь кхайт1ара ц1абаьхка пхьер дуаш баг1аш аьлар са маьрдас: "Оасар даьннад кхоана берашта ц1енош де доладе деза, дийца бераш сои, са мари дар. Со сайна из къамаьл цахезача мо араяьлар, эздий а дацар сона цуморча къамаьлага ладувг1а. Хьунаг1ара эшаш йола х1амаш 1о а яхьаш, д1аболабир болх. Нажа б1оаг1ий, къахьа эсте хьокхий, б1аьринга саьргаш, попа г1айбаш, хьеха сарпалаш. Хьу хьа1айча ц1аг1а 1ий ц1еношта болх бора, цхьайолча хана белхий а гулбора. Укх шера д1ачу ца болхе а топпар хьаха кхувргдолаш сухал бе беза вай оалар воте. Тха юрта бар топпарах цхьацца пхьег1аш еш а ц1астаг1а к1удалаш, г1умаг1аш, чараш, тазаш деш бола кубачий. Царга хаьтта, йола моттиг а хайна, тхов т1а йилла машена кирпишк ийцар тхона. Кирпишк шин тайпара хулар, машена кирпишк оалар заводе ечох, из дикаг1а лоарх1ар, х1ана аьлча мелла ч1оаг1а хьекхаш делхараг1а дог1еи, лоаи чудалийтац яхаш, шоллаг1ъяр кара хьайора, кубачаш из дика ларх1ацар. Цудухьче тхона дика хетийта ийцаяр са маьрдас машена кирпишк. Дукха ха ялалехьа тхов т1абахар, т1аккха геттара чехка топпар хьаха болабир. Ча шортта тохалаш топпарах оалар моллаг1а цига нийсвеннача воккхача саго, топпар байг1а а хургба ч1оаг1аг1а а хургба шоана, этт1арг а бац. Тхов т1абаха болаш т1оадал т1алаттаргйоацаш, топпар хьаьха болаш, ханнахьа бокъалургболаш х1анз сало1ам хиннаб сона оалар са маьрдас. Д1ахо дар парг1атта хьадергда, - аьле. Иштта тхо хьувзашехь со даьц1а хинна кхо бутт баьлар. Воте аьлар: "Захалашка даха деза вай, хинна тоъала ха яьннай, йи1ий а дог этта хургда даьх-наьнах б1арг тоха, вай шиъ а г1оргда аьлар цо нанега. Ши бидарка а ежа кийчдалар тхо. Хьалха йодача бидарка т1а хайшар вотии, нании, хьалаьца жена юкъера дикаг1а бола ка чу а билла са даьнеи, наннеи лаьрх1а.\nИштта москала борг1алаш а чуяхкар са даьвежарашта а кхы коарча боккхийча наха лаьрх1а. Шоллаг1а йолча бидарка т1а хайшар тхо хьалха долхача хана хиннараш. Сайренгахь ласта ха яр из тхо долхача наькъа гаьна боаццаш боаллача хьастара к1удалашца хий дахьаш боаг1аш маьхкарий бар. Шоай б1арг ма кхийттанге йоаг1ача бидарках, гаьнна болаш сайцар уж, цу т1а баг1ача боккхийча наьха сийна цар никъ ца хоадабе. Са маьрдас ч1оаг1а хоза ловца баьккхар царна: "Доле, доле, ираз долаш дахалда шо, шоашта товчча д1а а нийсденна, цига дика тар а луш.\nВоккхача сага къамаьл чакхдаьлча, сайра дика а йийца, шаккхе бидарка т1ех а ялийта, ц1енгахьа болабелар мехкарий, тхо а дахар тхой новкъа д1ахо. Тхо д1акхаьчача коа к1езига-дукха нах бар.\nЧубаьхар захалаш, хьабийхар акхарца баг1а коара кхал а ма1а а боккхий нах. Воти волча чубигар къонахий, са маьрнана йолча бигар истий. Цу сахьате оттайир хьаьшашта кхалла х1ама, г1улакх деш латтачо аьлар: Новкъа даьхка мецденна хургда, к1еззига тухах-сискалах кхета, укх сахьате хьаьший г1улакх а дергда. Дай чай менна уж баг1аш хьабаьлар царна бийна устаг1а. Хьаьший болча чу а ваха аьлар тхьовра г1улакх даьча саго: "Юа х1ама кийча я, 1ооттайой аз, хьаьшаша шоаш духьала боацалга хьахайтар. Чу а дена 1ооттадир шу т1а шоллаг1а ваг1ачоа нийсса аьтача дулхах дизза дола доккха дахчан оаркхув, цу т1а уллар устаг1ан ха, 1оахо оттадир маьженех дола дулх, юккъе оттайир москала борг1ал. Цхьаццанахьа кхы мел эшар а д1анийсъяь, хьалдизар шу. Шун т1а шоллаг1а ваг1ар лакхе вай хьоахаваь воккха саг, из велар хьаийца маг1а ваг1ачоа ха хьалчудилла. Г1андашка хьажача из цун болх ба а бар, бакъда цун воккхалга диллача кхычо де мегаргдолаш дар из г1улакх. Геттара чехка хьалъай а венна кхоалаг1а ваг1ачо хьаийца ха тхьамада 1о а дилла, - аьлар: "Шун т1а со хьожаргва, - аьнна. Лоарх1ам болаш маьже яр ха, цудухьче из доха а ца деш з1амига шийна дулхалг цунах хьа а даьккха 1ег1а ваг1ачоа 1одиллар. Воккхача саго кулг ца тохаш дулх чудолча оаркха чу д1ачудиллар. Иштта эздий хулар шун т1а вайнах.\nХьаьший х1ама диаь боала ха гаргаг1ертача хана чубихьар думийи, кортеи, накхеи т1еххьа дилла а чуйихьар. Г1улакх деш латташ волча саго аьлар: "Думех а марцхилгах а х1ама яккхалаш, дилла т1а а молаш. Думий кхозза кхаллар геттара дика лаьрх1а да унахц1енонна, къаьстта б1аргашта ч1оаг1а дика хул из оалар боккхийча наха. Дулхацара болх баьлча хоза чай а оттадаь даьлар хьаьший г1улакх.\nТоъала баьг1ар захалаш, цхьа ха яьннача г1олла со д1ачу а йийха аьлар са маьрнанас: "Дика даьг1ад, хоза сапарг1ата доаккхаш сакъийрда, х1анз хьа маьрда хьайистхилча тхо ц1аг1оргда. Хьайна укхаза цхьа к1ира а даьккхе хоза са а лаь1е, са а къийрде парг1атта ц1айоаг1аргья хьо. 1адика а йийца уж ц1абахар. Шоллаг1ча дийнахь аьлар нанас: "Хьога укхаза к1ира даккхийта аьнна бахаб тха захалаш, кхаь бийсала совнаг1а цхьа сахьат доаккхаргдац 1а укхаза, цар даьр эздийча наьха къамаьл да, вай а хьокха деза хоза г1улакх д1а. Укхан вежарий болча а, кхы коара боккхий нах болча а, лоацца аьлча хьай яха декхарийла мел йолча г1олахь, аз аьннача тайпара ц1аяха кхувргдолаш. Сай даьц1а кхо бийса а яьккха ц1аяхар со. 1ерг-м даьр яцар хьанехк кот ца яьлча, аьлар са маьрнанас со коа д1ачуйоаллашехь, са наьна ц1и а яьккха. Аз к1ира даккхийталахь аьнна доллашехь, мишта чехка чуяйтай хьайл! Саг ше ваьнначар хул. Хьакхаьчар мангала ха, цонашка аха болабелар юртара нах. Нийсса йийкъа юрта мел волча сага дакъаш даь 1ояхкар цонаш. Мангала аха болабелар нах, воти а вахар тхона кхаьча дакъа хьакха к1аьнкаш а ийца. Цу сахьате хьакха яьлар йол. Йол хьакха яьнна ши-кхо ди даьлча аьлар са маьрдас: "Йоачаш хуле а хац, сухал бе беза, шеварг хьалъара а ваьнна в1ашкатохаргья вай йол, т1аккха парг1ата ц1а а яхьаргья. Юрта саг висавий-хьог1 аргдолаш нах бар цонашка. Хоза барт болаш ара а баьнна, чу а ена арг1аш дир наха аьлах. Да т1авоацаш бой нийсделча, низ д1ацакхоачаш к1алвисар хилча массане д1ат1а а айтте г1о а дий йистевоаккхар иззаморг. Аьлах нах боаллашехь гуйра а хьакхаьчар, иштта хоза гуйра а д1алостайир наха. 1ан замалаг1а хьаде пайдана х1ама хилацар, наггахь соалозаца е говра т1ехьа а дийзе кагий нах хьунаг1а болхар дахча да. Вожаш коашка а кхы гаргара нах болча а болхаш д1аара. Нах иштта хьувззашехь 1а а д1адаьлар. Б1аьсти хьайоаллашехь чехка тхой гота белхаш йисте а даьха, ц1енош тоаде айттар тхо. Са маьрдас аьлар: "Кхы гоабе йиш яц ц1еной болх, шу а даьннад вай уж доладаь. Со яха шу совг1а ха йоаллашехь тхона кхоачам бола ц1еной г1ирс йистебаьлар. Тахан а кхоана а ц1еношка д1ачуг1оргда яхаш, цхьацца ц1еношка 1ооттае эшаш йола х1ама в1ашт1ехьйоаккхаш тхо хьувзаш воте аьлар: "Бераш шоай ц1еношка баха д1ачубахалехьа, гаргара нах хьалчубеха беза, в1алла вайцига хиннабац уж, кхы гоаде йиш яц, захалаш чубехаш дола г1улакх. Из а дар лоарх1ам болаш г1улакх. Ши-кхо ди хьалха хоам бора, саг1а деш моттиг я, хьачудахка деза шо аьле. Цхьа устаг1а х1аьта а бе безар захалашта лаьрх1а, доа-м тоъалла дора жа боаг1ача хьаьшашка хьажжа, москалаш, котамаш а кийчйора. Чаьцара даа х1ама а хулар. Йиллача хана 1ояхийта езар тачанкаш, фаэтонаш, бидаркаш. Шеварг цхьаннахьа хьагул а вале хьалбоалабора, дика г1улакх а дий иштта чу а бугар. Цу дийнахьа дензхьа хьала-1оа болхаш цхьа дезал санна бахар. Хьаштмелд хоза чакхдаьлар из тай-толакх а. Кхы ца гоадеш тхо кердача ц1еношка даха 1оховшадир. Иштта кхийначоа саг а йоалаяйий 1о а хоавеш, кхийнар маьре а йохийташ хоза д1алостабир са маьрдаси, маьрнанаси шоай дезал.\nКерда вахар д1адоладе а, мел эшар 1алашде а хала хулар, къаьстта хала дар кагийча берашта эшар лаха, царга хьажа, цу хана са кара цхьа бер дар. Х1аьта а доацачун са а тохаш, могча тайпара къа а хьегаш бахар нах. Дика нах бар уж са маьрдаи, маьрнанеи, дукха х1ама ца эшаш б1аьшерага кхаьчар уж (Дала къахетам болба царех). Хоза хьехамаш дора цар тхона: говраца хье водаш, хьайла воккхаг1а вола саг юкъе волча наха хье т1анийсвелча, т1ера 1овалалахь, водаш д1ахо ваьлча мара т1амахалахь, новкъа г1аш водаш саг хуле фу эш-мал эш хьажалахь, езе говр д1алелахь, къаьстта из воккха саг хуле из вига веззача д1а а виге, цун г1улакх а дий мара хьай г1улакха ма г1олахь. Тхога оалар: "Доахан д1алахка долхаш хуле, боккхий истий нийслой цар доахан д1адигалаш, хит1ара доаг1аш хуле шоашкара хий д1ачу а детте чубахийталаш. Шоаш хьоашала нийсделча шун т1а эздий хилалаш, шу доха ма делаш. Хезадий шоана г1улакх деш латтача саго хийла оалаш, х1ама ца дуаш сайцача хьаьшашка, х1ана даг1а шо х1ама ца дуаш, шу де г1ерт шоашта хьалхашка латтача х1амах? Из фу яхалга да хой шоана? Цигара д1адихьача цхьа бахьан д1анийс а даь кхы х1ама 1от1а ца юлаш кхычахьа 1ооттаде мегаргдолаш д1аэцийта деза хьалхашкара дуа х1ама яхалга да.\nЦу хана хала доллашехь тхо иштта хьувзар, хоза а хеташ, боккхаг1чарга ла а дувг1аш. Шоана фу хала да, массабола кхоачам ба. Т1аккха ше хьехар дечунгахь д1ат1а а йирза аьлар йоккхача саго: "Дукха яха хьо са йи1иг, хьай маьрц1ей юхабаьхкача хоза ела а яле духьала а яхе, чубаьхе дика а хьегийте царца ц1а а яхе, халачун къург а беш яхалахь". Мухьаммад Пайхамара (Даьлера салам-моаршал хилда цунна) ма аьннадий 1алейх1и салот вассалам. "Дика сесаг дерригача дуненал а цу дунен чу мел хувшача х1амал а дикаг1а я". Хьай нанас а дерг ма дий хьона хьехар, яхача тар а луш ялла еза-кх. Вай даьш ма яьхадий: "Аьннар эцаргдоаца во1-воша ма хилва вай, яхача тарлургйоаца йо1-йиша ма хийла вай. Хала дале а таръяла еза! Вай даьша ма яьхадий: "Вала мо хала да ваха". Йоккхача сага лоткъам чакхбаьлча дукха хаттараш дир цунга ладувг1аш баьг1ачар, къаьстта белгалдаккха ловргдар сона царех. Цхьанне аьлар ца1: "Цу шунцига зоахалолаш дийцача вокха шин йи1игах фу хилар?" Даьра кхел а хинна цу шеннега шаккхе маьре а баха хоза дезал а болаш бахаш-м ба. Бакъда укх вай юрта бац уж, дехьа уллача юрта бах, из юрта йилла дукха ха яц, из юллаш кхаж бена цига баха д1абахар уж.\nИштта чакхбаьлар йоккхача сага лоткъам. Из къамаьл ч1оаг1а накъадаьлар тхона т1ехьаг1а дахаш тхой вахар т1а. Моллаг1а хало е цатоам нийсбелча из къоано дага а ехе сатохар оаха. Из кхалсаг а цо аьннача тайпара ц1а а яха лертт1а яха хайра. Дуненахь ч1оаг1а маьрц1аьшца тар а луш, геттара царна дукха а езаш, х1анз тха юрта яхаш а я, дика кхебаь шортта дезал а болаш. А. МАТИЕВ


"Бакъ дац, шен кхолламан да ю тахана нохчийн йоI!"\n"Шен кхолламан да ю тахана нохчийн йоI!"\nЕвропехь кхиина долу шайн зудбераш харцахьа ца лелийта цIа а дуьгий, цигахь цаьрца шогачу кепара кхетамкхиоран болх бо нохчийн дай -наноша бохург бакъ ца до Австрерчу вайнаха.\nМелхо а, хIинца санна шайн лаамехь маре дан а, маренах йоха а маршо цкъа а хиллий-те аьлла ду хьал бохуш, дийцира Маршо Радиоца зIене бевллачу зударша.\nЦу зударех цхьаццаберш тайп-тайпанчу австрихойн институцешкахь социалан белхахой бу. И бохург ду, цу махкахь нохчийн диаспорехь долу хьал дика девзаш а, нохчийн зударшца а, мехкаршца а белхаш беш бу уьш.\nЕвзаш йолчу адамийн бакъонашларъярхочо Ганнушкина Светланас "Коммерсант" сайтана еллачу интервьюхь цо дийцира, тIаьхьарчу хенахь цхьа могIа нохчийн къоначу мехкарша орца дехна шайга, шайн дас-нанас Европера Iехорца Нохчийчу а буьгий, цигахь нуьцкъала маре дIалой я цIахь чу-ара ца йолуьйтуш, набахтехь санна латтабеш бу шаьш, аьлла. Ишттачех тоьшаллашца дийца диъ масала ду шен елира адамийн бакъонашларъярхочо.\nДуккхаъчу шерашкахь Нохчийчоьнца дуьзна гIуллакхаш луьстуш а, бIеннаша нохчийн къомахчу нахана тайп-тайпанчу хьелашкахь орцах яьлла а йолчу Ганнушкинан дешнаш харц дан а ца гIерташ, амма делахь а итт шарахь сов нохчийн диаспорехь болх беш йолчу шен практикехь зеделла дац шена цхьа а йоI цуьнан лаамаза Австрера Нохчийчу дIа а йигина, цигахь йийсарехь латтош ю бохуш дийцира социалан белхахочо Тимирбулатова Айзана: "Сан балха тIехь тайп-тайпана хIума нисло. Зудберийн дешарна тIе ойла ца йоьдуш а, уьш интернет чохь дукха Iаш а хьелаш нисделла. Ас а бина цаьрца болх, сан коллегаш а бина. Амма и санна долу хIума ца нисделла.\nХьалхалера хенаш ма яц хIинца, хIинца зудберашна гIо деш, царна консультацеш еш а дукха меттигаш бу кхузахь. Аьр вай, гергарчара шайн сий ца дайъита шайн доьзалера йоI йийна меттиг кху Европехь нохчашна юккъехь цхьа а хилла яц. Кхурдоша дина а нисло, туркоша дина а нисло, амма нохчаша дина иза нисделла дац. Хиллехь вуно шуьйра гIардаьлла а хир дара иза".\nДукха нах а бевза шена Австрехь а, Венехь а, амма и санна долу хIума дуьйцуш а ца хезна шена элира Сугаипова Дагманс: «Со кхузахь Iаш йолу 11 шо ду, цу 11 шарахь суна хезна хIума дац иза.\nХIунда аьлча, доьзал кхиочу дас-нанас царна дола деш ду. Ишттаниг нисделча, иза гIар ца долуш дуьсур дацара, хIунда аьлча, Нохчийчоь жима ю, массо а аьлча санна вовшашна вевзаш ву".\nБакъду, Тимирбулатовас хьахийра, Европехь кхиинчу цхьаццаболчу нохчийн кхиазхошна божабершана юккъехь нисло наг-наггахь шаьш нохчийн мехкарийн сий лардо моьттуш, доьду-догIучу шайн къомахчу зудабере, хьо мича йоьдий, ахь хIун лелдой бохуш, царна шаьш дола до кеп лелон гIертар: "ТIаьхьарчу хенахь кхузахь гучубевлла цхьа кегий нах бу, шаьш нохчийн зудбераш лортIе дахкон арадевлла ду бохуш. Цара "лортIе дахкош" долу зудбераш муьлш хуьлу?\nЭцца ишколера йогIуш-йоьдуш шеца доьшаш йолчу овхIанхойн йоIаца иза а йолуш, цаьрца цу овхIанхочун ваша нислойла я цхьа кхин гергар стаг улле веана гахь, тIаккха царна и нохчийн йоI телхана а хета, цара цуьнга цхьаццца дуьйцу, хьуна эхь ца хетий, хьо нохчи яций, бохуш. Цунах доккха дийцар а хуьлу. ДIателлича, схьалаца бух я тIам болуш хIума а ца хуьлу цигахь".


58. Сурат АЛЬ-МУДЖАДИЛА\nЮх-юха а дуьйцуш ерг\n(Мадинатехь доьссина‚ дерриге а 22 аят).\nХезна-кх Далла шен майрачух лаьцна хьоьга юх-юха а дуьйцуш йолчун дош 1 ‚ цо Деле далхадо шен г1уллакх‚ и Дела хезаш ма ву шу шиннан къамел. Баккъалла а, и Дела хезаш верг а ма ву‚ гуш верг а ма ву. قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ\nШух шайн зударшка "шу тхуна тхан нанойн букъах тера ду" бохурш – уьш церан наной ца хуьлу /цара иза бахарх/. Церан наной уьш бинарш 2 бен бац. Баккъалла а, цара дуьйцург ца деза дош ма ду‚ харцдерг ма ду. Баккъалла а, Дела /уьш дохкобевлла, и къа дитча/ бехк цабуьллург а ву‚ гечдийриг а ву. الَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنكُم مِّن نِّسَائِهِم مَّا هُنَّ أُمَّهَاتِهِمْ إِنْ أُمَّهَاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَيَقُولُونَ مُنكَرًا مِّنَ الْقَوْلِ وَزُورًا وَإِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُورٌ\nИ шайн зударшка "шу тхуна тхан нанойн букъах тера ду" олурш‚ тIаккха шаьш аьллачунна тIе юхабоьрзуш берш 3 – цхьа лай азатваккха веза цара шаьш /майрачун а, зудчун а юкъаметтигца/ гергадахале. Цуьнца хьехам беш бу шуна. Дела аш дийриг сов дика хууш ву. وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِن نِّسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِّن قَبْلِ أَن يَتَمَاسَّا ذَلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ\nИ цакарийначо марха кхобур ду шина баттахь тIеттIа, шаьшшиъ /майрачун а, зудчун а юкъаметтигца/ гергадахале. И ца магахь - кхузткъа мискачунна даа хIума лур ду. Иза ду шу Делах а‚ Цуьнан элчанах а тешийтархьама. Уьш Делан дозанаш ду /тIех ма довла царна/. /Делах/ цатешачарна лазош долу Iазап ду. فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِن قَبْلِ أَن يَتَمَاسَّا فَمَن لَّمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ذَلِكَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ\nБаккъалла а, Далла а‚ Цуьнан элчанна а /мостагIаллица/ дуьхьалбовлуш берш сийсазбийр болуш бу‚ царал хьалха хилларш сийсазбарх терра. Оха доссийна билгала долу аяташ. Цатешачарна /уьш/ сийсазбеш долу Iазап хир ма ду. إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَقَدْ أَنزَلْنَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُّهِينٌ\nОцу дийнахь Дала гIовтор бу уьш берриге /кешнаш чуьра/‚ Цо дуьйцур ду цаьрга цара дина хилларг /дуьненахь/. Дала тидам бина цунах‚ цара дицдина. И Дела массо а хIуманна тIехь теш ву-кх. يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ\nХьуна ца гина: и Дела хууш ма ву стигалашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг. Кхааннан къайлахь хабар хир ма дац, воьалгIаниг Иза волуш бен‚ пхеаннан а – йолхалгIаниг Иза волуш бен. Цул /кIеззиг/ дерг а‚ цул дукха дерг а хир ма дац, Иза цаьрца волуш бен, уьш миччахьа хилча а. ТIаккха Цо цаьрга дуьйцур ду цара дина хилларг къематдийнахь. Баккъалла а, Дела массо а хIума хууш верг ма ву. أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِن نَّجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِن ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ\nХьуна ца гира и къайлаха хабар дийцар шайна ца магийна 4 хилларш? ТIаккха юха а тIебоьрзуш шайна ца магийна хиллачунна‚ вовшашка къайлаха хабарш дуьйцуш, къа дарций‚ мостагIаллиций‚ элчанна Iесалла ярций. Хьо волчу шаьш баьхкича, хьоьга салам ло цара Дала хьоьга салам ца лучу кепара 5 . Шайга олу цара: "ХIунда Iазап ца до вайна Дала вай бохучуьнца 6 ?" Кхачо ю царна жоьжахати – бōгур бу уьш цу чохь. Ма вōн дIавоьрзу меттиг ю-кх иза! أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ نُهُوا عَنِ النَّجْوَى ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا نُهُوا عَنْهُ وَيَتَنَاجَوْنَ بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَإِذَا جَاؤُوكَ حَيَّوْكَ بِمَا لَمْ يُحَيِّكَ بِهِ اللَّهُ وَيَقُولُونَ فِي أَنفُسِهِمْ لَوْلَا يُعَذِّبُنَا اللَّهُ بِمَا نَقُولُ حَسْبُهُمْ جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمَصِيرُ\nХIай ийман диллинарш! Шаьш къайлаха хабар дийцахь‚ ма дийца иза къинаций‚ мостагIаллиций‚ элчанна Iесалла ярций. Аш дийца къайлаха хабар диканций‚ /Делах/ кхерарций. Шу кхералаш Делах‚ шу Шена тIе дIагулдийр долчу. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَنَاجَيْتُمْ فَلَا تَتَنَاجَوْا بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَمَعْصِيَتِ الرَّسُولِ وَتَنَاجَوْا بِالْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ\nБаккъалла а, къайлаха хабар дийцар шайтIанера ду, ийман диллинарш пошме хилийтархьама. Царна цуьрриг зен дийр дац цо, Делан пурбанций бен. Далла тIе тевжийла муъма нах! إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ لِيَحْزُنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَيْسَ بِضَارِّهِمْ شَيْئًا إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ\nХIай ийман диллинарш! Шайга аьлча: "Меттиг хилийта /дIасахилий/ мажлисехь‚ меттиг хилийта. Дала шорто йийр ю шуна. "ХьалагIовта!" аьлча, хьалагIовта. Дала лакхабоху шух ийман диллинарш а‚ шайна Iилма делларш а даржаца. И Дела аш дийриг сов дика хууш ма ву. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انشُزُوا فَانشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ\nХIай ийман диллинарш! Аш къайлаха хабар дийцинехь элчанна хьалха, цу шайн къайлаха хабарна хьалхадаккхалаш сагIа 7 . Иза шуна дика а ду‚ вунō цIена а ду. И /сагIа/ шуна ца карадахь – тIаккха, баккъалла а, и Дела т1ех гечдеш верг а ву, къинхетаме верг а ву. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ\nШу кхийрира шайн къайлаха хабарал хьалха сагIа даккха? /Шуьгахь и доцу дела/. ТIаккха аш иза ца дича‚ Дала шуна геч а дича (шуна тIера и саг1а далар дIадаьккхина), – т1аккха аш ламаз хIоттаде‚ закат а ло‚ Далла а‚ Цуьнан элчанна а муьтIахь хила. (Цуьнца кхачо хир ю пайхамарна хьалха къайлаха хабар дийцале хьалха сагIа даккхарх). И Дела дика хууш верг ву аш дийриг. أَأَشْفَقْتُمْ أَن تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ\nХьуна гиний и Дела шайна оьгIазваханчу къомаца 8 доттагIалла лелош берш? Уьш 9 шух бац‚ царах а бац. Харцдолчунна тIехь дуй боуш бу уьш, шайна хуъушехь. أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا قَوْمًا غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِم مَّا هُم مِّنكُمْ وَلَا مِنْهُمْ وَيَحْلِفُونَ عَلَى الْكَذِبِ وَهُمْ يَعْلَمُونَ\nДала кечдина царна чIогIа Iазап. Баккъалла а, ма вōн хили-кх цара деш хилларг. أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ\nЦара лецира шайн дуйнаш 10 /нехан девнах а‚ бехках а‚ шайн къинойх/ дуьхьало йина‚ иштта цара дIатилира /нах/ Делан некъах. Царна /уьш/ сийсазбеш долу Iазап хир ду-кх. اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذَابٌ مُّهِينٌ\nХ1умма а хьалхадоккхур дац Делера церан хьоло а, церан доьзало а 11 . Уьш /жоьжахатин/ цIеран дай бу-кх. Уьш цу чохь гуттар хир бу. لَن تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُم مِّنَ اللَّهِ شَيْئًا أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ\nЦхьана дийнахь Дала хьалагIовтор бу уьш берриг‚ тIаккха цара Цунна дуйнаш боур бу, шуна шаьш дуйнаш баарх терра. Царна моьттур ду, шаьш цхьана бухана тIехь ду. Ткъа, баккъалла а, уьш бац харцлуьйш берш?! يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ\nШайтIано доладина царна тIехь‚ цо дицдайти цаьрга Дела хьехавар. Уьш шайтIанан тōба ю. Ткъа шайтIанан тōба яц гIорасазниг (эшнарг)? اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُوْلَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ\nБаккъалла а, Далла а‚ Цуьнан элчанна а /мостагIаллица/ дуьхьалбуьйлурш – уьш бу-кх уггар сийсазхиллачарна юккъехь. إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُوْلَئِكَ فِي الأَذَلِّينَ\nДIаяздина Дала /азаллехь/: "Тоьлур ву Со а‚ Сан элчанаш а". Баккъалла а, Дела нуьцкъала верг а ву‚ веза верг а ву. كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ\nХьуна карор бац Делах а‚ тIаьхьарчу дийнах а тешаш болу нах шайна дукхабезаш Далла а‚ Цуьнан элчанна а дуьхьалбуьйлуш берш‚ уьш церан дай хиллехь а‚ я кIентий хиллехь‚ я вежарий хиллехь‚ я церан гергара хиллехь. Уьш бу Цо шайн дегнашкахь ийман яздинарш‚ Цо чIагIбинарш Шегарчу синца (нийсона т1ехь Шегара г1оьнца). Цо бухкур бу уьш бошмашка‚ шайн бухахула хиш лелаш долчу‚ уьш цу чохь гуттар буьсуш. Дела резахили царна‚ уьш а резахили Цунна. Уьш бу Делан тōба. Ткъа, баккъалла а, Делан тōба – и яц яккхийедар ерг?! / Ю, Деллара!/ لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُوْلَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُم بِرُوحٍ مِّنْهُ وَيُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُوْلَئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ\n1 СаIлабатан йоI Хавла еънера элча ﷺ волчу арз эцна, шен майрачо Самитан кIанта Авуса шега аьлла. бохуш: "Хьо суна сан ненан букъах тера ю". Цо хоьтту ша цунна хьарам юй‚ цуьнан нана санна, бохуш. Пайхамаро ﷺ церан Iадатехь ма-хиллара, хьарам ю хьо аьлла. ТIаккха зудчо аьлла‚ шен бераш майрачуьнца дисахь, дакъазадевр ду‚ шеца дисахь – мацалла лийр ду, аьлла. Шен гIуллакх Деле делхийна цо. ТIаккха Дала доссийна и аяташ, и жехIал Iадат дIадоккхуш.\n2 Бинарш – дуьнен т1е баьхнарш.\n3 Шайн зударий ца буьтуш‚ царца Iаш берш.\n4 Шайна и къайлаха къамел дан дихкина, хьарам дина хилларш. Уьш бара Мадинатехь бехаш хилла болу жуьгтий. Вовшашка къайлаха къамелаш деш хилла цара, бусалбанаш гучубевлича. Пайхамара ﷺ и ца магийна хилла царна бусалбанашна дага ца дайтархьама уьш шайна дуьхьал цхьа питана кечдеш бу аьлла. Х1етте а, жуьгташа юх-юха а и деш хилла.\n5 Ца бешаш‚ сийсазвеш. Цара (жуьгтий бу и цо буьйцурш) салам луш хилла ألسام عليكم ("Ассам Iалайкум") "дIовш шуна"‚ олий.\n6 “И пайхамар бакъхиллехьара, и Iазап дийр дара вайна” олуш.\n7 И омра тIаьхьа дIадаьккхина.\n8 Уьш хилла Мадинатехь бехаш болу мунепикъаш, цигарчу жуьгташца бусалбанашна дуьхьал уьйранаш туьйсуш.\n9 Мунепикъаш бусалбанаш бац я жуьгтий бац.\n10 Мадинатан мунепикъаша дуйнаш боура, шаьш бусалбанаш ду бохуш, шайна бусалбанашка бохам ца байта. Дагахь ийман ца хилла церан.\n11 Далла хьалха цхьанна а хIуманца царна пайден хир дац церан /дуьненахь гулдина хилла/ даьхни а, церан доьзал а.


«Террорхойн банданашна» дуьхьал латтарна эскархошна баркалла аьлла Асада\nШема -- Шемара гIаттамхой кеманашна тоха герз кечдеш бу Алеппо гIалин йистехь, 31Товб2012\nШеман тIеман ницкъаш кхоьллина 67 шо кхачар даздеш, йозанца дIахьедар дина президенто Асад Башара. Цо баркала аьлла эскарехь гIуллакх деш болчу нахана, герз карахь лелачу террорхойн банданашна дуьхьал латтарна. Шеман кхоллам бозуш бу гIаттамхошна а, Iедалан ницкъашна а юкъахь доьдучу тасадаларх, аьлла хета цунна.\nКху тIаьхьтарчу масийтта къирнах совцуш дац цу мехкан уггара йоккхачу шина гIалахь Димашкъехь а, Алеппохь а урамашкахь дIадоьлхуш долу тасадаларш.\nОппозицин жигархоша дийцарехь, стохка Зазадоккху-баттахь дуьйна,Iедалшна дуьхьал бахархой гIоьвттинчул тIаьхьа, Шемахь вийна 20 эзар гергга стаг. ТIаьххьара болчу хаамашца, тIематасадаларш дуьйладелла Димашкъан Баб Тума а, Баб Шарки а олучу керстан нах бехачу шина кIоштахь.\nЛондонехь туп тоьхна болчу Шемарчу бакъонашларъярхоша дийцарехь, цхьа салтти вийна церах цхьана кIоштахь. Цул сов, герзаш деттар хезаш ду Димашкъан юккъехь болчу БагIдадан цIарахчу урамехь.\nШи къира а дара Шеман президент Асад Башар махкахошка вист хиланза. Малхабузерчу зорбанан гIирсаш билгалдоккху тIеман ницкъаш кхоллар де даздеш эскархой декъалбар кехат тIехь дина хилар.\nЦу хеннахь Amnesty International олучу дуьненаюкъарчу адамийн бакъонашкахула йолчу вовшахтохаралло бехке бина Iедалан ницкъаш Алеппо-гIалахь тIемаш доьлхуш адамаллина дуьхьал зуламаш дарна.\nПхоьалгIа де ду цу гIалахь тIематасадаларш доьлху. Iедалан ницкъаш пайда оьцуш бу тIеман кеманех а, яккхийчу тоьпех а. ТIеман кеманаш бомбанаш йиттина Алеппо-гIала Кхаарийн дийнахь а. Цхьаболчу хаамашца, танкийн ковр ю цу гIалана тIе йоьдуш Къилбехьара.\nЦхьаьнакхетначу Къаьмнийн Вовшахтохаралло дагадарца, мел-лаххара а 200 эзар стаг дIавахана Алеппора, цигахь тIемаш дуьйладелчхьана. Верриг а цу гIалахь вехаш ву 2 миллион стаг.\nЦул сов, тIематасадаларш доьлхуш ду кхечу Шемарчу гIаланашкахь а. Дуьненаюкъаралла цкъачунна гIорасиз хилла ююсуш ю Шемара хьал дIадерхо гIертарехь.\nIамеркан тIеман министр Панетта Леон Шинарийн дийнахь КъахIире кхаьчна. Кхечу хаттаршна юкъахь цу мехкан куьйгалхошца цо дийцаре дира Шемара хьал а.\nЦул тIаьхьа хиллачу зорбан-конференцехь Панеттас элира Вашингтон дуьненаюкъараллица цхьаьна шега долуш дерг деш ю Асаде Iедалан мукъ битийта аьлла.\nПанетта Леон: «Карарчу хенахь хьал муха ду аьлча, Цхьаьнатоьхна Штаташ дуьненаюкъарчу шен бертахошца болх дIахьуш ю, Асадан режим Iедалера дIаяккхар Iалашонца, мелла а цунна тIеIаткъам беш, ткъа оппозице - демократин реформаш дIаяхьийта а, Шеман халкъ Iалаш дан а, цуьнан дахаран аьттонаш бан а».\nКхаарийн дийнахь Iамеркан тIеман министр Панетта Леон хилира Израилехь. Цигахь а хьехош дара Шемара хьал.


Кхушеран бIаьстенан муьрехь лаххара а 92 стаг лачкъийна Нохчийчохь. Меттигерчу оппозицин 1ADAT телеграм-канало даладо и терахь. Оцу могIарарчу хиламех цхьаберш бовзуьйту Кавказ.Реалиино.\nЛечкъийначех мах баккхар\nНохчийчохь кхушара дуьххьара стаг вадийра Зазадоккху беттан 6-чохь. Соьлжа-ГIалахь ницкъхоша Москвара кхаьчначу автобус тIера охьаваьккхина, дIавигира нана йолчу вогIу 22 шо долу Магашев Межед. Иза махка кхачаре хьоьжуш Iийнера Iедалхой. 1ADAT-о бахарехь, ненаваша Имамурзаев Майрбек вийна хьалхо, Межедан нана Имамурзаева Диана кхаа баттахь латтийна набахтехь, дIахецна дукха хан а яц.\nТелеграм-канало бечу хаамашлахь дуьйцу кадыровхоша шайн накъостий хIаллакбарх лаьцна а – цаьргара цхьаъ даьлча хIоттадо царна тIехь Iазап.\n"Зазадоккху-беттан юьххьехь вийна карийра Шелара Яхъяев Болат. Кадыровн цхьана структурехь болх беш хилла иза. Официалехь дIахьедина, цо ша-шен вийна аьллча. Валале хьалха Болатна ахчан пирамида ловзош хааделла, цигахь дакъалаца воьлла иза. Шена бевзаш болчу кадыровхошкара миллионашкахь декхарш даьхна цо. Амма пирамида йоьхна, Болат декхарлахь висина шен хьакамашна. Кхеташ дац: ша тоьхна цо шена герз хьаьжа юккъе я гIодина?" – хеттаре вуьйла пабликан автор.\n1ADAT-ан информацица, иза дIавуллуш дакъа а ца лийчадайтина гергарчаьрга декхар дIадоьхучара.\nСтага динарг низамо зуламе лоруш дацахь, иза дIахоьцург гергарчаьргара ахча доьху кадыровхоша дукха хьолехь\nЗазадоккху-беттан 17-чохь лачкъийна кхин цхьаъ: Нохчийчохь, еш кхел а йоцуш, нах бойъуш хилар дийцинчу полицин сержантан Гезмахмаев Сулиманан гергара стаг.\nЗазадоккху-бетта юккъехь лаьцна Шелара Гулаев Анзор – исаламан туьканахь лело магош доцу молха эцарна. Молха магош доцчийн декъа яздина хилла дукха хан йоццуш, амма цкъачунна дукуш нисделла туьканахь. 1АДАТ канало бахарехь, туьканан белхахоша шаьш хьажийна ницкъхой Гулаевна тIе.\nТIаьхьо Гулаевн гергарчаьргара ахча дехна иза арахьоьцург – ах-миллион сом. Иза мукъаваккха шен машен дIайоьхкина дас.\n"Стага динарг низамо зуламе лоруш дацахь, иза дIахоьцург гергарчаьргара ахча доьху кадыровхоша, дукха хьолехь, 200 000 сом. И ахча ца лахь, шаьш бехктакхаман гIуллакх кечдийр ду цунна дуьхьал, олу. Ткъа стагера даьлларг низам дохош нисделлехь, мах ах-миллионе хьалабоьду – "результат" еш, стаг чуволла юьззина бакъо ю шайн, олу, " – билгалдоккху 1ADAT-о.\nЗазадоккху-беттан 24-чохь Курчалой-Эвларчу полицин декъан куьйгалхо Агуев Рустам коьртехь а волуш дIаяьхьинчу рейдехь лачкъийна некъахула йоьдучу ВАЗ-2109 машенан да. Хууш дац иза мила хилла хIинца а.\nIазап латтийна массарна а тIехь: массеран а санна пIелгаш лилхина, ток йиттина бу баккъаш а\nШолгIачу дийнахь Москвахь, Зазадоккху-беттан 25-чохь, лаьцна Оьрсийчоьнан яздархойн декъашхо Арбинин Шемал. 2000-чу шеран Чиллан-беттан 29-чохь Шуьйтан кIоштарчу Улус-Кертахь Псков дивизин эскархошна тIелетта боху иза.\nЗазадоккху-бутт боьрзуш лаьцна шелахо, I9 шо долу Дубаев Увайс. Паблико бахарехь, Шелан кIоштан полицин декъахь ву иза, гIело йо цунна цигахь.\nОццу беттан 28-чохь Iалхан-Юьртахь лаьцна 39 шо долу Кагерманов ШаIрани, Хьалха-Мартанарчу полицехь кхобу иза, «наркоман» вина цунах.\nОцу юкъанна, Зазадоккху-беттан 3I-чохь дIахецна Чиллан-беттан 11-чохь лачкъийна Эвтара Азиев Аслан а, цуьнан воI ДжовхIар а, гергара стаг Азиев Ризван а.\n"Iазап латтийна массарна а тIехь: массеран а санна пIелгаш лилхина, ток йиттина бу баккъаш а. Кадыровн режимна дуьхьалболчу шайн гергарчу нахаца зIенехь хиларна хьийзийна уьш, тхоьгахь йолчу информацица", - яздира 1ADAT-о.\nТелеграм-канало бахарехь, цхьана Зазадоккху-баттахь лачкъийна Нохчийчохь лаххара а 24 стаг. Билггал хууш ю царех 12 стеган цIерш:\n"Хьийза а вина, вийна"\nОхан-беттан 2-чохь гучудаьлла Германино депортаци йина Мамуев Нурмохьмад Нохчийчохь вар. Берлинехь лаьцна, Москва дIахьажийра иза, дIавеллла, гарехь, дуьненаюкъара низамаш а дохош, Нохчийчуьрчу Iедалшка.\nОхан-беттан 6-чохь даьржира Устрада-ГIалахь мэр Iийна Темирбаев ИбрахIим валарх лаьцна. Официалерчу версица, некъан хьовзамехь велла иза. Амма иза вийна бохуш чIагIдо 1ADAT-о.\nОхан-беттан 7-чохь оппозицин телеграм-канало пост хIоттийра 20I8-чу шарахь вайначу ГIой-Чуьрчу 29 шо долчу Гайтамиров Мохьмадах лаьцна. Гергарчара дийцарехь, коммуналан ахча дIадала вахначуьра вайра иза. Гучудаьлла кадыровхоша иза вадийна хилар. ЙоI ган аравала аьлла, Iехийна хилла жима стаг. Меттигерчу цхьана йоIа арахь Iан кхойкхучуха, тIе а вехна, «дIавелла» цо иза ничкъхошка. ТIаьххьара а бехкевина кадыровхошна тIелатарна.\n"Иза вадийна а ца Iа, лечкъийна цуьнан уьйраш, доттагIий. Цунна гIело йина, тIаккха вийна иза а, цуьнца кхин шиъ цуьнан накъост а, дуьйцу. Хууш дац декъий мичахь ду", – яздира 1АДАТ-о.\nПатриота гIело йира цунна, сийсазвира, нана хьийзор ю, бохуш, кхебира\nОхан-баттахь хиира стохка вадийначу цхьана стагах дерг а – Шуьйтарчу кхиазхочух Чулаев Iабдул-Маликах. 16 шо бен дац цуьнан. 2020-чу шеран ГIуран-баттахь дуьйна ОМОн-о лаьцна латтош хилла иза меттигерчу полицехь, боху 1АДАТ-о.\nЮхьанца, иза вадорах лаьцна хаам баьржича, интернете йиллира жимчу стага ша вадийна вац олуш видео. Видео шен сценарица тера ю, 1АДАТ-на хетарехь, вадийначу Тепсуркаев Салманах лаьцна Гезгмашин-баттахь яржийна хиллачух.\nВидео яржочу муьрехь Чулаев полицехь кхобуш хилла, боху паблико, шен хьасташна тIе а тевжаш. Цигахь цунна гIелойина, хьийзийна. ДIахецна кхиазхо, канало бахарехь, Стигалкъекъа-бетта юккъехь.\nОхан-беттан 12-чохь хиина Соьлжа-ГIаларчу Катаямера волчу Байсултанов Расулах дерг. Иза вадийна ГIура-баттахь. ТIаьхьалонах кхоьруш, бакъоларъярхошка ца бевлла цуьнан гергарнаш. Изоляторехь ву иза, бекхтакхам бу цунна тIекхуллуш.\nРогIера хилам бу 20 шо долу Шовхалов Имам вадорах. Майртупхо вадийна, тахана дийна воцчу, полицин лаккхара хьаькам хиллачу полицин хьаькаман Мусаев Тамерланан гергарчу йоIанна Мусаева Замирина тIехьийзарна.\nШовхаловца цхьаьна вадийна хилла цуьнан доттагI, нийсархо Нукаев Гилани. Куьршаларчу полицехь латтийна и шиъ. Вахана хилла цига, 1АДАТ-ехь йолчу информацица, Нохчийчоьнан парламентан спикер Даудов Мохьмад.\n"Кхаьчна Даудов МусаевгIеран цIа а, йиттина Мусаев Тамерланах йисинчунна а, йоIанна а, цара доьзал "бехбарна", - хаам бо телеграм-канало.\nТIаьхьо дIахецна лаьцначуьра Нукаев а, Шовхалов а. I5 шо долу Мусаева яхийта сацамбина Шовхаловга.\nОхан-беттан I6-чохь 1АДАТ-о хаам баржийра Минкаил цIе йолчу нохчочух лаьцна. Паблико дийцарехь, ахшо хьалха лачкъа а вина, йиттина цунна ницкъхоша, Куршаларчу полицин буьйранчин гергарчу Багаев СоIипа шен куьйга маж яьшна цуьнан.\nЕххачу хенахь Iазапна кIел бохку нах боьлла шайн хьолах, садеттар тоьлуш хета\n1ADAT-ан версица, Минкаил ваьхьна хилла Патриот шех олучу Нохчийчоьнан вице-премьеран гергарчуьнца делахь а, евзачуьнца делахь а, юкъарло лело – цундела йина цунна гIело.\n"Цул тIаьхьа Минкаил Кадыров Ахьмадан полке дIавигина, цигахь гIело латтийна цунна тIехь Патриота, ша нана хьийзор ю а бохуш. И "процедураш" йирзича, дIавелла иза Куьршаларчу полице", – яздина 1АДАТ-о.\nОхан-беттан 23-чохь лецира 26 шо долу Берда-КIелара вахархо Татаев Акраман. задержали Шен берах йолу зуда юьгуш, Устрада-ГIала дарбан хIусаме вахна, иза ларъеш лаьттачу цунна тIебеттабелла ницкъхой, иза дIавига. Дарбан хIусамера араяьлла цуьнан зуда йига а гIиртина уьш. Майра дIавигина.\nТIаьхьо Татаевн масех гергара стаг а вадийна кадыровхоша. ТIаьхьо орцах декъан лоьраша хаийтина шаьш Акраманна дарба дан полице бахана леллийла а, иза цомгуш вуйла а. Шен накъосташна тIелоьйтуш лаьцна латтийна иза полицино. Татаевн гергарнаш бакъоларъяран "Мемориал" центре арз хьажор ду Iедалхошна цатайнарг (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн статусе язйина "Мемориал" амма "Мемориало" тIе ца оьцу шена и цIе. –Ред.).\nIADAT-ан декъашхоша тергалдина Охан-баттахь Нохчийчохь ницкъхоша 47 стаг вадийна хилар. Евзаш ю 17-ннан цIерш:\nМинкаил (фамили хууш яц)\nМайрачун метта зуда а лоцу\nСтигалкъекъа-беттан юьххьехь Олхазар-КIотарахь бовдийна Iумар а, ИсмаьIал а ГацаевгIар. "Террорхой" бу, аьлла, бехктакхаман гIуллакх ду царна дуьхьал кечдеш, чIагIдо 1ADAT-о.\nОццу баттахь Йоккхачу АтагIахь лаьцна ницкъхоша меттигера Индорбиев Ризван, Котар-Юьртахь 21-чохь вадийна Хадиев Идрис. Уьш Шеларчу полицехь латтош бу, 1АДАТ-ехь йолчу информацица.\nСтигалкъекъа-беттан 22-чохь гучудаьлла Заводской кIоштан полицехь низамехь а доцуш лаьцна латтош, етташ хилар меттигерчу Каратаев Болатна. Юьхьанца цуьнан зуда ядийна кадыровхоша, махкал арахь вехачу цунах «хийцархьама». ЦIа а веъна, полицин каравахана Каратаев. Дих берд у цуьнан. Иза мукъавоккхург 300 эзар сом доьху.\nМагомадов Ризван вадийна ницкъхоша Теркайистерчу Элин-Юьртара. Стенна, муха вадийна хууш дац – юьртахоша вуно дика вуьйцу Магомадов.\nСтигалкъекъа-баттахь 2I стаг лачкъийна кадыровхоша, яздо 1АДАТ-о. Билгалъяьлла царех 9-ннан цIе\nЕвропера цIахьийсийначаьргара хьал\n1ADAT шаьш къастийна тергал бо Европера цIехьахьийсийна нохчий. Яхначу бIаьста 4 стаг ву депортаци йина билгалваьлла.\nФранцино зазадоккху-баттахь Оьрсийчу дIахьажийра Садуев Илес – ворхI беран да ву иза. Нохчийчу кхаьчча кадыровгIеран каравахана иза, боху 1АДАТ-о. ХIинца хьийзош ву иза, боцу бехк тIеэцийта гIерта.\n"И сурт ца хеддаш лаьтта, нах Iадийна бу, дог диллина нийсонах", – аьлла 1ADAT-о Нохчийчуьрчу хьолах лаьцна.\nКадыровс санна, стаг бахьанехь гергарчарна тIехь таIзар латтадо Францино а, низамехь йоцу депорташ а йо.\nОьрсийчу Францера дIахьажийначул тIаьхьа ницкъаша Нохчийчу дIавигина Гадаев Мохьмад ву гIелонехь латтош.\nФранцера депорт йина волу Арцуев Лези лаьцна Нохчийчохь Охан-беттан 3-чохь, кIиранах латиийна Гумсерчу полицехь.\n" Кадыровс санна, стаг бахьанехь гергарчарна тIехь таIзар латтадо Францино а, низамехь йоцу депорташ а йо", – аьлла комментари йина 1АДАТ-о.\nПолице телефон тоьхна Арцуевн хьокъехь, амма дIа ца хецна иза Охан-беттан 15-чохь бен, яздо телеграм-канало.\nГерманера депортаци йича Нохчийчу кхаьчна Мамуев Нурмохьмад вайра. Хьалха-Мартанарчу полицехь кхаьбна иза. ДIахецна Охан-беттан 20-чохь.\n"Ютуху мозий" Кадыровн режимна дуьхьал\nШо ду 1ADAT телеграм-канал болхбан доладелла. Кестта шаьш аноним хьолера девр ду, аьлла каналан декъашхоша. 12 беттан статистика йовзийтина цара: шарахь, цо динчу хьесапашца, 1863 стаг лаьцна, вадийна Нохчийчохь ницкъхоша. Вийна царех лаххара а 12 стаг.\nЗазадоккху-баттахь юкъаяьккхира телеграм-канало "Ютуху мозий" проект: мила, мичахь вадийна, хIун зуламаш дина кадыровхоша хоуьйту цо. "Вайша" меттигашкара дIакхачайо информаци, иза листа а луьстий, бакъ хилча, зорбане йоккху 1АДАТ-о – иштта боху цуьнан администратора. Шайн "ютуху моза" лаьцна меттиг нисъелча, сихха баржабо орцан кхайкхам.\nПабликан дайша бахарехь, проект юкъаяьллачу масех дийнахь 100 сов нохчийн информатор юкъаваьлла пабликна – Нохчийчуьра а, арахьара а бу уьш. Шатайпа кхерамзаллин протокол леладо Iадатхоша шайн Нохчийчуьра накъост лаьцча, цунна дуьхьал дареш ца дисийта.\nКаналан администратора бахарехь, 60 гергга информатор ву 1АДАТ-ехь. Цкъачунна "ютуху мозашлахь" 90 стаг ву, амма ши-кхоъ бен вац жигара.\nКавказ.Реалиица къамел динчу "Iазапна дуьхьалояран комитетан" бриста Янгульбаев Абубакара бакъ лору 1ADAT-о яржош йолу информаци.\n"Суна гарехь, 1ADAT-о информаци лецначийн, байначийн гергарчаьргара, лулахошкара лахьайо. Цо аьлла масех меттиг зен сан а дезна, паблик бакъ лоьш карийна", – элира юриста.\nДелахьа, массо а цуьнан хаам буьззина бакъ бу олийла а дац – Нохчийчохь нах къовлабелла беха, боху Янгульбаевс.\nКавказ.Реалии дуккхаза а гIиртина Нохчийчохь нах бовдийна, олий, баьржа хаам цигарчу полицин урхаллица бийцаребан. Амма чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векалша жоьпаш ца делла я телефон тоьхча а, я электронан кехатца офциалехь хаттарш дича а.


Зазадоккху-бутт 22, 2019\nРустамова Гульнара, ХIинжа-ГIала, 2012 шо\nКхетам хийцабелира бакъоларъярхочун, шен къийсамо иза кхачийра ДАIИШ-е\nШа агIолаьцначаьргахьа луьра къовсарца гоьяьлла бакъоларъярхо яра дIадахначу шерашкахь Рустамова Гульнара. ДАIИШ-ан тIаьххьарчу гIопехь – Бахгуз гIалахь – кхелхина иза еарийдийнахь.\n"Кавказ.Реалиин" болчу хаамца, зударий а, бераш а чугулдинчу меттехь хилла иза. Хьостано дийцарехь, тIеман тохар шаьш дале, зударшна берашца цхьаьна шайн карабахкар тIедожийна эскарша.\n"Царна дийнахь а, буса а герзаш тIедиттина. Буса - бомбанаш, дийнахь – яккхий тоьпаш. Яийтинчу видео чохь Гульнара ю йогIуш, гIожна тIе а тийжаш, цунна тIаьхьахIоьттина йогIу кхин цхьа зуда. Герзаш кхуьйсучу меттера тIаьххьара арабовлучу зударшлахь яра Гуля. Ткъа и меттиг йита йиш а йолуш, иза дан аьтто беллачу хенахь цо ца дира шега бохург, ша ен тарлуш дуйла хуъушехь", элира тхоьга кхелхинчунна гергахь волчу стага. Оццу маьIнехь Рустамова евзинчу, цуьнца цхьана меттехь яьхначу кхечу зудчо ду Instagram-ехула даржийнарг а.\nЯхначу заманахь Дагестанехь байна нах лоху юкъаралла кхоьллира Рустамова Гульнарас. Цуьнан шен кхоллам а бара иза евзачун дог Iовжош. 2012-чу шарахь республикехь лерина операци дIахьош йийра цуьнан йиша, тIемалочун зуда, Динара (Асма). "Гульнарас дукха дийхира йише гобинчу цIа чуьра ара а яьлла, Iедалан караяхар, амма гIуллакх ца хилира. Циггахь, ала мегар ду, чекхбелира Гульнарин бакъоларъярхочун болх", - дийцира "Кавказ.Реалиига" Рустамова евзаш хиллачу бакъоларъярхочо Б. Заура.\nЙиша еле хьалха а дацара зудчуьн дахар аттачех. 2010-чу шарахь федералан прессо, террорхо хила тарло иза аьлла, даржийра Рустамован сурт. Цхьаболчу журналисташа даржо долийра, Гульнарин юкъаралле дIагулбелла эгначу тIемалойх бисина зударий, бохуш.\nГульнарас ша дуккхаза а далхийра ницкъхоша шена тIеIаткъамаш беш, боккху ког тергалбеш хиларх лаьцна. Делахь а, иза Шема яхарх а, ДАIИШ-ан могIаршка хIоттарх а цецбуьйлура нах – иза бакъоларъярхо яра церан бIаьргаш чохь.\nИза евзаш хиллачу Б. Заура иштта дийцира: "Ма-луъу кхетор ду цунах лаьцна, амма шен заманахь дукха митингаш латтийна, ницкъхоша ен гIело емалйина стаг ю Гульнара. Тоьпан гIопа тIехула лела адам дара иза. Дагестанехь цунна уллехIиттина лелара Iожаллий, гамой - гергарнаш хIаллакбеш латтаррий, ницкъхошна иза цаезаррий. Ткъа иза Шема яхаро цец-м бехира массо а".\nЦуьнга шен берашца цхьаьна Европе дехьаялар дехнера накъосташа дуккхаза а, амма шен даймахкахь эшамаш лайначу цо хаьржина кхоллам бу цо ДАIИШ-ехь берзийнарг, боху Заура.\nКхечу бакъоларъярхочо-дагестанхочо, зудчо, шена иза евзина хиларе терра делира "Кавказ.Реалиино" динчу хеттаршна жоп. Шена "лазаме ду Гульнарин некъ иштачу меттехь, оцу кепехь берзар", элира. Рустамова Шема яхаро ша а яьккхира цец, цуьнан цигара дахар бохамо хадорна кхоьруш Iара ша а, шен накъостий а, бохура дагестанхочо.\nРустамова Гульнара Шема кхачаро ша вуно чIогIа цецъяккхира, иза цигахь хилар шена Шемара цIабалийначу зударшкара хиира, ДАIИШ-ан пропаганданах Iехабеллачех яра иза, элира "Кавказ.Реалиига" Нохчийчоьнан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеташонан декъашхочо Саратова Хедас.\nЗакаевс жоп делла Кадыровна: "Даймахкана ярмартхо"\nМассо а телефонашна мегаш болу сара юкъабоккхур бу Евробартехь


Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира дIахьедар дина, Украинина тIехула Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна санкцеш Малхбузенна бумеранган кепехь юхайоьрзур ю, аьлла.\nСтигалкъекъа-беттан 23-чу дийнахь Петарбухерчу бизнесан форумехь вистхуьлуш, Европан Берто а, Цхьаьнатоьхначу Штаташа а дуьненан экономикан кризис йолчунна тIе а талхош ю шайн санкцешца, элира Путина.\nПутина критика йира Украинин хIинцалерчу Iедалшна, Украинина йоьхкинчу газах уьш ахча дIадала гуьнахь ца хиларна. Цо Киев бехке йира, Оьрсийчоьно Украинехула Европе тоттучу газах цо пайда оьцу, аьлла.\nШа къамел дина ваьллачул тIаьхьа, Путина дакъа лецира хаттар-жоп олучу сессехь. Цигахь, Стигалкъекъа-беттан 25-чу дийнахь Украинехь дIахьур болчу президентан харжамашкахь Украинин къомо бинчу харжаман ларам бийр бу элира Путина.\nЦо бахарехь, Москохан боккха сингаттам, Украина эххар а, НАТОн декъашхо хирг хиларца боьзна бу.


Турпал ве оттаваь хинна саг — Сердало\nТурпал ве оттаваь хинна саг\nВай республике бовзаш болча йоазонхошца Iохайна вагIаш, аз хаьттар:\n— «Россе гIорваьнна артист» яха цIи лелаеш вола саг сийдолаш вий?\n-Ва. ХIана вац из сийдолаш? – хезар сона.\n-Из санна цIи лелаю лор вий сийдолаш? – хаьттар аз.\n-Лор хIана вац сийдолаш? Ва, даьра-кх, — хезар сона юха а.\n-ТIаккха «Российски Федераце заслуженни гIишлонхо» вий уж санна сий долаш? – новкъосташта фу хет ха лайра сона.\n-ГIишлонхо вац иштта сийдолаш, — аьлар цхьанне, вож, йист ца хулаш, Iадда Iийра.\nЦарна хетачох, гIишлонхой дукха цIена а хьаьнала а нах бац, цхьацца хьамаргаш лелаю цар шоай балха тIа. Хила тарлу ишттабараш а, бакъда берригаш бац уж цар яххача тайпара хьарамча наькъаца даьккхача хIамах бахаш. Царна юкъе а дукха ба лархIа а сий де а дезаш бола нах. Уж бецаре, фаьлгаш тIа санна сиха урагIъухаргдацар вай юрташка а шахьарашка а вIаштIардаь цIенош, школаш, тикаш, банкаш, бе-бе заводаш, кхыйола гIишлош. Сона вовзар цу тайпара цхьа гIишлонхо. Тахан из вицваьв, вицве бокъо еце а. Наггахьарча сага мара хац из ваьхалга, цо доккхий къахьегама толамаш доахаш хиннилга. ХIаьта а уж санна бола нах, къаман дикагIбола къонгаш а мехкарий а, дагабоагIаш, цар хьабенача сийдолча наькъах масал эцаш хила деза вай, уж нах шоаш тахан боацаш бале а.\nШолжа-ГIалий тIа дар из. Лаккха, сигаленах бухь гIортабича санна, латтар вIаштIардаь цIенош. Лакхе гIолла лелар цхьа саг. Цунна юххе сердал лелхар, бийсан седкъий хьалсегаш санна хетийташ. Лотор деш воалла саг вар из сурт увттадаьр. Царна эшар хьаллуш, ший «бIаьха къамарг» дIабахийта лелар цIарацIур. Уж хоза, безаме сурташ духьалъухар сона РСФСР гIорваьнна гIишлонхо Цечоев Иналкъий Iаддал-Хьамид хьаварга хьежаш латтача хана. Сона гушдараш санна дола цIенош дукха хьалдаь, адамий дегаш хийла гIоздаьха, царна фусамаш Iалашъяь саг вар из. Дукха дар цунах дувцаш хинна дикадараш.\n1935 шу. Цу шера ваь хиннав хургвола гIишлонхо. Цхьаннена дага хиннадац цу хана, хIаьтта малхаваьннача кIаьнкага хьежаш дукха халонаш, Iазапера наькъаш да аьнна. Ше мел даьча наькъех эггара халагIбар, ийрчагIбар, къизагIбар ба аьнна хетар Iаддал-Хьамида, хьамсарча мехкара ваьнна, сийнача Сибре кхаччалца ше бихьар. Мухь кхухьача вагона чу бархI дезал хиннаб, Iовижа паргIато йоацаш, кхоачача кхаччалца уравагIа везаш хиннад цун гIулакх. Барайтта дии бийсеи – уж цIаккха дицлуцар Цечоевна. Акмолински областера Шортанды яха юрт яр кIаьнк а цун гаргара нах а кхаьчар. Клубе сайцача акхарна тIавоагIа шофёраш лехаш, дIакъестабеш вола саг. Iаддал-Хьамида даь-воша шофёр хиларах, цигара 50 километр йолча колхозе дIабуг уж. Цига баха а къахьега а дIаболалу.\nДезала да Иналкъа каст-каста цамогаш волаш нийслора, тIаккха деррига дукъ тIадусар цIен-нанна Зугойна. Iаддал–Хьамида шийна могаш дола гIо-новкъостал дора нанна, аргIера кIи канаш лохьадеча а кхыдола балхаш деча а. Цо лохьадаьча кIих даьча олгех, хийла пхьор хулар дезала.1949 шера, йиъ класс яьккхачул тIехьагIа, школера дешар дитар кIаьнка. Цкъа-дале, цIагIара хьал-таро дика дацар. ШозлагIа-дале, балхаца чIоаггIа чам болаш вар из зIамига волча хана денз. Цхьа ха-юкъ яьлча, машинникъ тоабеш вола болхло хул цох. Цига воллаше, цIенна цхьацца пайда бе а вIаштIехьдоал. Цкъа тиша шпалаш хьаязъю зIамигача сага. Кхом боацаш, йоайинзар цо уж, царца шердир цIенош, хьалдир отараш. Кхы а дукха дика хIамаш дар Цечоевна цига яьккхача ханах лаьца хьадагадоха. Цига балха волча хана, вахар из эггара хьалха вай мехка столице Москве. Цу лирача шерашка Москве ваха цунна бокъо яларах чIоагIа цецбаьнна бар из дIа мел хеза мехкахой.\nСибрера вай цIадахкале, кхыча моттигашка а болх бе бийзар цун. Вешта аьлча, балхаца, вахара халонца дегI чIоагIденна саг вар из, 1959 шера шийна дагабоаллача даьй баьхача мехка цIавоагIаш. МоцагIа, зIамига волаш, бIаргадайна даьй лаьтта духьалъухар Iаддал-Хьамида. Сага оазаца из кхайкаш санна, цо дIавехаш санна хетар. «Бакъдолий-теш тхо юха а хьамсарча мехка кхоачаргхилар?»- яхаш уйла йора цо. Дукха ха ялале, кхоачашхилар дагалаттар. Волавелар шийна а ший дезала а фусам е. Мочкъий-Юрта бийда кирпишк ше хьа а еш, цох ши цIа дир цо. Берригача вайнаьха цIийх санна, Iаддал-Хьамида цIийх а ийнаяр гIишлонхочун балха говзал. Укх дунен тIа шоаш мел бахача хана денз; гIалаш, вIовнаш, цIенош деш хьабаьхкаб гIалгIай. Цу балхаца чам болаш а хиннаб даим. Бера хана денз, цIенош тоадеш, шердеш, кердадараш хьалдеш, отараш IодогIаш къахьийгача Цечоевна мерзбеннабар из болх. Цудухьа гIертар из гIишлонхо хила, цунца бувзабеннача балха тIа ваха. Юххьанца цох хул доккхача, дIа-юха лелача цIарацIуран лаьрхIа рельсех никъ беш вола болхло. Буро тIа дар из. Даим, цхьан метте сеца ха йоацаш, командировке аха везаш гIулакх дар цо хержар. Дика новкъостий уллув хиларо, безабеннача балхо дIайицйора цунна нийслуш йола халонаш. Цечоевца чура-тIера бар уллув болх беш бола новкъостий-мехкахой Зазоев Ахьмад, Газдиев Ювсап.\nМассаза из болх бе лаьрхIа вацар из, дIахо дIайодача хана, моллагIа яле а, цхьа балха говзал Iомае ловра. 1961 шера цу тайпара моттиг нийс а лу цун вахаре. Цечоев балха волча хьайир монтажни участок, цига къахьега вахар из, шийца дIавигар Газдиев Ювсап а. Цу хана даь балхаш дувцаш хилча; заводаш, фабрикаш, кхыйола гIишлош дагаухар гIишлонхочоа. Масала, цо къахьийгар хIирийчен Фиагдон яхача юрта обогатительни фабрика хьалъеш, Буро тIарча «Электроцинк» яхача завода лаьрхIа дашца болх бу цех, химкомбинат хьалъеш.\nКIезиг-кIезига паргIатбоалаш, хIама хьадеш, баха Iоховшаш боагIар Иналкъий дезал. Совхозе балха яхаяр Милетхан, Чаби маьре яхаяр, Лейла а кастта балха яха ха йолаш яр. Ший дезал иштта аттача баьннача хана, маьлха дунен тIара дIавахар Иналкъа. Цхьа моллагIвола да вацар из; дезалá, юртá, мехкá везаш, хьаьнала вахаш чакхваьнна саг вар. ХIанз Iаддал-Хьамид вар «воккхагIал» яха мухь гиболла безаш хиннар. Къонах оттаргволча тайпара, ший дезала да хиле дIаотт из укх наькъа а.\n1965 шу Цечоевна белгала дар, Шолжа-ГIалий тIа ваха варца. ЗIамагIвола воша Керам, нана, йижарий районе бите, ший ираз лаха воагIа из цу хана хиннача вай мехка столице. Цхьадолча даькъе, ше лийхар кора а доагIа цунна. СМУ — 12 оалача гIишлонхой цхьанкхетаре, монтажник волаш, къахьега дIаволалу из кердача моттиге. Цу шера йоалайир цо саг а. Цунна дика фусам-нана а, берашта дика нана а хинна дIаэттар Евлоева Макка. Шеддар ше хьаде дезаш бар къона дезал. Цунга яцар йIаьхий мебелаш, сага мах боаккха пхьегIаш, машен, дошо-дото чIовгаш, кхыметтел шоай тхов а бацар. Амма цхьа хIама дар царга, из царна юкъера барт бар. Оалаш ма хиллара, «Барт болча, беркат а хул». Хьадечох денгара денга беркат хулаш, хьабоагIар уж. Цу хана денз, ше юххьанца болх бе дIаволавеннача нахацара ца къасташ, хьавоагIар гIишлонхо. Итташ шераш даьхар цо, наьха дегаш деладеш йола керда, паргIата фусамаш хьаеш, учрежденешта цIенош, бе-беча хьакимашта а болхлошта а кабинеташ еш. Ше хержа никъ нийса болга къаьстта а цунна гучадоал 1967 шера, цу хана из хорж монтажникий бригадиралла. ТIаккха геттара гIоръяла йолалу цун цIи. Фу бахьан долаш? Цкъа-дале, хIанз цун ший кара дар, болх дикагIа дIагIоргболча оагIорахьа берзабар. ШозлагIа-дале, хIара болхлочоа а шийна а хьалхашка белггалара, кхоачашданза даргдоаца декхараш увттаде волавелар из. Ше бригадирал даь уж шераш дагаухаш, Цечоева дувцар:«Ткъаь ялхайтта саг вар бригаде: пенаш хьалдогIараш, штукатураш, сварщикаш, дахчан пхьараш, бетоннщикаш, и. кх. дI. Юххьанца шевола болхло духьала вар со бригадиралла хьожавара. Аз болх цIенхаштта хьабехилга ховш бола уж, шоашта планаш, декхараш IотIатохар кхерабенна хиннабар. Цхьабакъда хьалха ийдаьча 4 сома меттел 7 сом ийде баьлча, чIоагIа раьза хилар».\nКастта ДСК-на чуйоагIача бригадашта юкъе дикагIчарех цаI хинна дIаэттар Цечоевс кулгалдер. Аккордно-премиальни хьисапе алапи тергдола гIулакх вIаштIехьдаьккхар. Шерагара шу мел доал дикагIа хулар хьадер, цунга хьежжа дукхагIа хулар хьаэцаш дола хIама. Шолжа-ГIалан микрорайонашка деш хиннача цIеноех дукхагIдараш деш хиннар Цечоева бригада яр. Хьалхле лелаеча цун оагIув хьаллоацаш, дIаайттабар монтажникаш Градов Владимир, Котиков Бек-Хан, Олейник Степан, сварщик Юнусов ШаIрани, кхыбараш. Цар а кхычар а дика ладувгIар, сий дора шоай бригадира. Сенца дувзаденна дар шоай кулгалхо цар лархIар? Сагага товш доаца хIама цунгара цIаккха бIаргадайна бацар уж. Цул совгIа, шийна бола аьттув хьалхабоахаш, бригада гIулакх тIехьатетташ, оамал яцар цун. Болхлоша а паччахьалкхено а из лархIара керттера бахьанаш уж дар.\nГIишлонхо парте мугIарашка дIаэца могаву. 1973 шера цунна яздаьча тешалех ха йиш яр, из болхлошта а хьакимашта а мел везаш саг ва. ГIулакхаца а эздий а из волга гуш дар юххьанцарча партийни организаце секретара Базоркина, прораба Ромашина цох аьнна хIара дош. Республикан гIишлошъяра управлене партбюро из хержача бакъахьа хеташ хилар цун новкъостий. Иштта халкъа тIахьожам лоаттабеча балха а ший дакъа юкъехьора вай мехкахочо, укхаза цхьацца дика хIамаш карах а доалар цунна.\nТоламаш а, ха дIаяхарга хьежжа, доккхагIа хулар. Ерригача ДСК-на чу мел йоагIа монтажникий бригадаш вIашагI а техе, йоккха цхьа бригада ю. Кулгалде мала хьожавергва яха хаттар оттанзар. Цу балха тIа юха а Цечоев хьожаву. ХIанз из харжар а цо хьегача къица дувзаденна дар. Хьакимашта санна болхлошта а ховра, цо болх тоабергболга, тIехьабусарашца шоаш хургбоацилга. Доккхий толамаш даха болабелар уж дукха ха ялале, масала, 70-ча шерашка дийнахьа 30 панель хьалъоттае езаш бар уж. Хьалъоттаеш хиннараш 60 яр. ХIаьта уж шераш чакхдала гаргагIертача хана, цхьан звенос дийнахьа 100 панель хьалъоттайора. Из тамашийна хIама дар. Сиха дIахезар монтажникий кулгалхочун цIи вай республике санна, гаьнна цул арахьа а. Челябинскера, Читера, Омскера, Букро тIара гIишлонхой ухар, балхага хьажа а иштта къахьега Iомабала а дага болаш. ГIалий тIагIолла воагIаш хилча, Iаддал-Хьамида дог делаш хулар, ше а ший новкъосташа а даь цIенош бIаргагуш. Пенсе вахачул тIехьагIа а, бригадацара ца къасташ, дIахо а болх беш хилар из. Бакъда кулгалхочун болх къонагIчарга, хьинар дукхагIа долчарга дIа а бенна, ше мастера декхараш кхоачашдеш вар. Керда, къона болхло цунца къахьега вайтар, цо из сиха Iомавергволга ховш. Иштта цунца болх бе Iомавенна вар СпецСМУ-10 керттера инженер Ужахов Ахьмад, ДСК цхьан участка кулгалхо Яхьяев Висит, бригадир Котиков Бек-Хан.\nЦо хьийгача къин лакхара мах баьбар паччахьалкхено, цунна еннаяр Къахьегама ЦIеча Байракха орден, Октябрьски революце орден. Иштта Цечоев вар Нохч-ГIалгIай АССР а РСФСР а гIорваьнна (заслуженни) гIишлонхо. Укхаза белгалдаккха деза аьнна хет сона, цох Социалистически Къахьегама Турпал ве аьнна, каьхаташ кийчдаь хиннилга. Бакъда, ер ма дий ала бахьан а доацаш, совцадаь хиннад уж. ГIишлонхочоа йоагIаш хинна цIи хьа ца луш йитар новкъа хет, из хинна дукха ха яле а. Кхы а цхьаькха цхьа хIама а да, дега дикка вас еш. Дукха нах бац из ваьхалга, цо иштта къахьийгалга ховш-дагадоагIаш. Масала, цар тайпах йолча,,Эккажкъонгий-Юртарча школе хьехархо йолаш болх беча кхалсагаг телефон техар аз, Iаддал-Хьамид цунна вовзий ха безам болаш. Вувцаш а вIалла хезавац шийна, из мичара Цечоев ва а хац шийна, аьлар цо. Цхьаькха сагага, из Оалкамара яр, хаьттача; цунна а вовзанзар. «Оалкамара-м вац хьона из», — аьлар цо. Из МагIалбике баьхарех хиларга сатувсаш, цигарча музее яздир аз. Цох а пайда хиланзар. Сибрера цIавеначул тIехьагIа, цIенош Мочкхий-Юрта даь хилча, цигара хургва-кх из аьнна соцадир юххера. ХIаьта а ала лов, Iаддал-Хьамид санна бола нах вай бицбойя, шоай къаман вахарера дуккха дика хIамаш ца довзаш, бусаргба кхувш бола кагий нах а мехкарий а. БоккхагIчарна-м из вовзаш хиларах шеко яц. Укх деношка са къамаьл хилар таханарча дийнахьа къаьнагIволча вай къаман журналистаца, 50 шера кепайоазонца (газета, журнала, книжни издательствон редакцешка) болх баьча Майсигов Махьмад-Султана Саламханаца. Цунга хаьттар аз:\n— ЦIечой Iаддал-Хьамид вовзарий хьона? – аьнна.\n-Вовзар, даьра-кх. Из-м чIоагIа лоархIаш, сий долаш гIишлонхо ма варий, — аьлар Майсиговс. — Шолжа-ГIалий тIарча микрорайоне со ваьха вIаштIардаь цIа хьалдаьр цун бригада яр.\nКъаьнача журналиста аьнна уж дешаш Цечоевх ала йиш йолаш ба дукхача къамех бола нах, хIана аьлча царна а цар дезалашта а чуласта фусамаш яь саг вар из. Фу хургда цул дикагIа, хьаьналагIа? Иштта ваьхав гIишлонхо. Цу новкъа хьабоагIаш ба тахан цун къамах бола итташ тIоговзанчаш, штукатураш, сварщикаш, дахчан пхьараш, зарговзаш. Сийле хийла царна массанена а, цIаккха а йовргйоацаш, цIаккха а йицлургйоацаш.\n← ДогIах веддар кхуркхолга кIала ийккхав\nБудут ли ингуши через 25 лет? →\nОаша аьннадий баркал?


Бакаев Зелим вайна ши шо кхаьчна, амма тахана а кост дац цуьнгара\nИллиалархо, ши шо хьалха вайна Бакаев Зелим\nШи шо кхечи нохчийн иллиалархо Бакаев Зеламха Соьлжа-ГIалахь вайна. Дац цуьнгара кост йа гергарчаьрга а, талламчашна цуьнан кхолламех хууш а дац. Нохчийчуьрчу бахархойн шеко яц иза дийна хир ву аьлла.\nШи шо хьалха даймахка веанера, Москвахь болх беш, вехаш волу Бакаев, шен йиша маре йоьдучу деношкахь. Соьлжа-ГIалахь вайра гоьваьлла иллиалархо.\nНохчийчуьрчу цхьана бакъонашларъярхочо къайлах «Кавказ.Реалии» порталца къамелехь аьллера, Бакаев лаьцна латторна бехке Кадыров Рамзанан администрацера лаккхара даржхо ву аьлла. Амма хууш дац, муьлхачу бахьанашца къайлаваьккхина иллиалархо.\n"Кавказский узел" агенталле Нохчийчуьрчу Талламан комитетехь хаамабца, ши шо даьлча а цхьана а кепара цунах информаци яц.\nИштта агенталло яздарца, меттигерчу бахархоша иза дийна хиларх шаьш тешаш дац аьлла. Царна хетарехь, Германи дехьаваьлла Бакаев аьлла, меттигерчу телевизионехь видео гайтинчул тIаьхьа вийна хила тарло иза.\n"Дэйли Шторм" хаамийн гIирсана мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана еллачу интервьюхь элира, бехкзуламан гIуллакх схьа а диллина, "са ма гатде", "лохуш ду" бохуш, кIентан гергарчу нахана кхелан системехь болучара дегайохо а латтош, "декхарех ведда", "ша шена пиар еш ву", "кеста гучувер ву" кхечу декъо а бохуш, латтийначу Бакаев Зеламхан кхолламех шолгIа дIахьедар дира Кадыровс.\nЯ ша а, я ницкъаллийн структурийн белхахой а юкъара бац боху цо, кIант варна. КIантах бакъдерг БакаевгIеран доьзалехь лаха деза бохура цо.


Газахь билггала 9 миллиард сом декхар дита кхело ца аьлла, боху "Газпроман" Соьлж-ГIаларчу векало\n"Газпром межрегионгаз Грозный" компанино дIахьедар дина, газахь билггал 9 миллиард сом декхар дита кхело ца аьлла шайга аьлла. Цунах лаьцна хаам бина ТАСС агенталло, цу компанин векална Амерханов Рустамана тIе а тевжаш.\nАмерхановс дийцарехь, кхело декхарелахь бина уьш догдохийла йоцу декхарш дита, амма ца хьахийна билггала ахчанан барам. Цунна хетарехь, 9 миллиард сом ахча хьехадаран бахьана хила мега "информацин юкъакхоссар". Хьалхо и терахь далийнера прокуратуро.\nДечкен-беттан 16-чохь Нохчийчоьнан прокуратуро хаам бира кIоштан кхелан сацамца 9 миллиард сом декхар дитина республикехь ягийначу газах аьлла. Карарчу хенахь и ахча цу хаамехь хьехош дац, билгалдоккху "Медиазона" зорбанан гIирсо.


Шемахо вуьйш яьккхинчу видео чуьра цхьаъ Нохчийчохь тIом бина ву\nЛахьан-бутт 23, 2019\n«Фонтанка» газето арахецначу хаамо бахарехь, журналисташна кхин а цхьа декъашхо карийна Шемахь стаг вуьйш, цуьнан корта боккхуш, вагош гойтучу, щуьйрра яьржинчу видеон персонажех - Брянскера Руслан.\n«Вагенер» олучу Оьрсийчуьрчу тIемалойн компанерчу шен накъосташца тIеман зулам деш ву Нохчийчохь тIом бина волу, 39 шо кхаьчна Руслан, ткъа иза вевзина шена Брянскерчу бахархойн гIоьнца, яздо Петарбухарчу «Фонтанка» газето.\nХьостано дийцарехь, цуьнан редакцехь ю оцу стеган пачхьалкхал арахьа лела даьккхинчу паспортан копи, ткъа цо гойту 2017-чу шарахь иза Шема вахана хилар.\nТахана Руслан кегийрхой пачхьакх еза Iамош, уьш школашна юкъарчу спортан барамашна кечбечу балхахь ву. «Фонтанкин» аьтто баьлла цуьнца къамел дан. Ша Шемахь а ца хилла, я шена «Вагнер» компани а ца евза, ша шен арахьарчу паспортан ноьмаран тIаьххьара кхо терахь а довзуьйтур ду, аьлла цо журналисташка. Амма газето гойтучу скриншоташа тоьшалла до ша аьлларг Руслана кхочуш цадинийла.\nАфрикерчу прессехь: «Вагнер» компанера пхи тIемало вийна Мозамбикехь\nХьалхо «Новая газето» («Керла газета») арахийцира шен таллам – Шемахь стаг воруш, вагош хьийзачу нехан видео а, цу чуьрачу цхьаннах хаам а.\nОцу хаамах Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран пресс-гIоьнчас Песков Дмитрийс «инзарвоккху» материал элира. Амма ца элира, ду я дац толлур «вагнерхой» хила тарлучу наха дина зулам Оьрсийчоьнан урхаллаша - элира, «оьшу аьлла хетахь» талла мега.\n"Новая газето" йовзийтинчу видео чохь гуш ду массех оьрсийн маттахь цIенна къамелаш дечу, тIеман духарахь болчу герзахоша, варзап еттий, стаг вуьйш а, урс хьоькхуш, бел етташ цуьнан корта боккхуш а, белаца куьйгаш дохуш а, когаш ирх а тосий, вагош а.\n«Новая газето» билгалдаьккхира, шемахо хIаллаквеш воллучу веаннах цхьаъ «ЧВК Вагнер» компанехь тIеман иччархо хилла волу Станислав Д. ву, аьлла. Газето хаийтина иза хан хьалха Ставрополерчу полицехь болхбина стаг хилар. Цунах йолу информаци ша мелла а шуьйра йовзуьйтур ю Талламан комитетна, аьлла журналисташа.\nIаьрбийн хаамийн гIирсаша бечу хаамца, вийначу шемахочун цIе ю Мохьаммед ТIахIа ИсмаIил Ал-Iабдулла. Асад Башаран эскаре язвина хилла иза, ведда цигара, амма лаьцна. Iаьрбаша бахарехь, ХIомс махкарчу мехкдаьтта доккхучу «Шаир» меттехь 2017-чу шарахь оьрсийн эскархоша лелийна Iазап ду «Новая газето» Iорадаьккхинарг.\n" Вагнеран ЧВК " – официалехь йоцу Оьрсийчуьра тIеман гIера ю. Яц иза тIеман министраллин балансехь а, я хила бакъо йолуш низаме яьлла а, амма, журналисташа бинчу талламаша гайтарехь, лелла дуккха а пачхьалкхашкарчу тIемашка, шайлахь Шема а, Украина а йолуш. Кхочу цуьнан «белхахой» Африкерчу пачхьалкхашка а, Iамабо цигара ницкъаш тIемаш бан.\n«Вагнеран» спонсор лору журналисташа Путин Владимирца уьйрашкахь волу Петарбухара бизнесхо Пригожин Евгений. Пригожинан долахь йолчу структурашца зIенашкахь ю "Евро Полис" компани а.


Нохчийчоь -- Соьлж-гlалахь кхаж тосучу куьпана хьалха хелхаволуш ву Кадыров Рамзан, 04Гlу2011\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира хаамийн гIирсашкахь кест-кеста артиклаш язъеш хилар хууш ду массарна а. ХIинца къолам шаршорехь шен говзалла талла волавелла Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а. Цуо „Известия“ газетехь зорбане яьккхина шен артикл, Малхбузене нах дIаэхарх лаьцна йолу.\n„ХIунда аьлча - Даймохк“ - иштта патетикалле цIе ю оршот дийнахь „Известия“ газета тIехь араяьллачу артиклан. Цунна бухахь хIоттийна куьгайоза а ду, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан.\nАртиклан цIаро ма гайтара, цу тIехь дийцаре даьхнарш ду, пачхьалкхан вахархочуьн цуьнга безам хила безар а, ткъа и безам бахархошна, нагахь санна иза цхьана хенахь Iедалан даржашкахь хиллехь-м муххале а, - Малхбузене эхийтар дехкийтарехь тоьшаллийца чIагIбина хила безаш хилар а.\nЦу артикалца доьзна карла долу таханлерачу Оьрсийчоьнций, Нохчийчоьнций цхьана агIор, Малхбузенций вукха агIор доьзна долу, мел кIезга а, ши хIума.\nХьалхарниг – ши кIира а дац Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло дозаллийца хаам баржийна, шайн Евробертаца эххар а визанийн режим малъяран хьокъехь барт хилла, аьлла. Цигахь башха дерг хIун дара аьлча, и визанаш ялар могIарерачу бахархошна малдина дац.\nОьрсийчоьнан куьйгалло Евробертаца къийсинарг дара бIе эзар сов волчу оьрсийн кIезга я дукха лакхарчу даржанашкахь болчу хьукматхошна визанаш ялар аттаче даккха бохург дара. Даймахке безам Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министраллехь а, иза цу тайпанчу политикана кхобалйинчу Кремлехь а кIезга хиларан тоьшалла ду те тIаккха, цара масех шарахь хьаькмашна Малхбузене дIасалела аьттонашкахь сел саьхьара къийсина хилар?\nШозлагIниг - кху тIаьхьарчу шина-кхаа шарахь инзаре лакха даьлла Европе схьаоьхучу Нохчийчуьрчу мухIажарийн терахь. Цхьаццадолчу хьостанаша дийцарехь, беккъа цхьана дIабаьллачу гIура баттахь 250 стаг араваьллера ДегIастанара Европе некъ юхьара лаьцна. Т\nкъа тенденци, олуш ма-хиллара, лакхайолуш ю. И хIума кхин дIа данне а доцуш санна Iен аьтто а ца хилла, Нохчийчуьрчу Iедало, дийцарехь, ша башха некъ лехна и мухIажаралла сацадан Iалашонца: тIаьхьарчу кIиранашкахь дозанал аравала бакъо луш долу паспорташ, кхин ца луш, сацийна республикехь, цигара кхаьчначу косташца. ХIинца ГIалгIайчу а, ХIирийчу а, кхечу Къилседа Кавказерчу республикашка а боьрзуш ву нохчий, шайна и паспорташ, цигахь къаьънаш а луш, дахийтархьама.\nКху деношкахь шайн доьзалшца Австрехь тховкIело еха баьхкинчу Соьлжа-гIаларчу мухIажаршца Саиева Медница а, цуьнан кхин йолчу Заретица а къамел хилира Маршо радион. Цара дуьйцу, адам Нохчийчура дIакхалхаран бахьанех лаьцна а, шаьш цIерадовларан бахьанехь а.\nСаиева Медни: „Хи санна дIаоьхуш бу нах. Цундела сацийна паспорташ далар. Сарташ а даьхна, дозанал аравала паспортана кехаташ чудала ваханчу сан вешера, 50 сов шо а долуш волчу, кехаташ дIа ца эцна, паспорташ кхин луш дац, аьлла. Тахана кхечу махка а вахана, ахча а делла, даккхийта деза цуьнан иза. Ша ваха араваьллачуо миччахь а доккхийтар ма ду иза.\nДIа хIунда оьху нах? Со 4 бутт хьалха паспорт даккхийта яхча, цигахь инзаре дукха адам дара, 200 хуьлура, 300 стаг а хуьлура рогIехь лаьтташ. Цигахь шина -кхаа дийнахь лаьтташ берш а хуьлура. Дог а гIеллуш, охьалегара цхьаберш. Цхьаберш и рагI бахьана долуш леташ а нислора. „ХIун дийр ду оха, цхьанхьа болх бан меттиг а яц, сан пхи бер, сан ялх бер ду, тхайн бераш а эцна, цаьрга деша а дешийта, болх а лаха, дIадаха дохку тхо“, олура цара.\nКегийчу нах-а олура, "шаьшна ца лаьа дIадаха, цIахь дай-наной а дара шайн, амма ца дахча, дан амал доцучу хьоле девлла" шаьш, олий."\nIедало паспорташ ца даларх вада араваьлларг цаьрга сацалур вац, бохуш дуьйцу Меднис а, Заретас а кхин дIа а. Ткъа дозанал аравала бакъо луш йолу паспорташ Нохчийчохь ца даларх мискачу нахана зе хиларий, луларчу республикашкарчу Iедалхошна сахиларий бен, -цара уьш нохчашна кхьаънех дохур хиларна, - кхин цул совнаха жамI хир долуш гIулч яц, аьлла тена ю и шиъ.\nСаиева Медни: „Хьажахь, тахана цара цу цIахь паспорташ сацоран, ГIалгIайчохь а, ГIебартахь а лур ма дуй уьш, ахча дIа делча. Цаьрга сацалур буй дIабаха бевлларш, цара цу махкахь вуьтуш ца хилча, са кхачийна хилча...“\nЗарета: „Цига-м самукъа даьллий я хазаташий, я гай бахьана долуший воьдуш ваций цхьа стаг а.\nШен са дукъдича воьдуш ву. Йиша-вешех а хаьдда, ков-керт охьа а кхоьссина, гергарлонех а хаьдда, муьлш бу а ца хуучу нахана тIе хийрачу махка ваха атта ма дац. Берашна деша меттиг бац. Деша ишколе вахнарг а, берийн беша вахнарг а хьийзаво, кхетамкхиорхочуьн я хьехархочунна совгIаташна ахчанаш гулде, бохуш.\nХIора дийнахь дIадоьху ахчанаш. Кхетамкхиорхо маре йодахь, берашка совгIат эца олу, цунна партална чамданаш гулъеш ахча ло олу берашка, хьехархочун йина де даздан ахча гулде олу. Масане ду уьш. Луш пенси доцург хIума дац. Даа ца деза, мала ца деза, загIа лелон ца деза вуонехь а, диканехь а. Иштта тхайн йиш йоьхна арадевлла лелаш ду-кх тхо, дац хазахета лелаш-м“.\nСаиева Медни: „Хьажал хьо, 10 бIе туьма пенси дара сан. Цунах сан тезетахь дала а дезара, сагIийна дала а дезара. Цунах берана эца а езара...“\nЗарета: „ЦIийнда а ма вац хьан я кIант а вац...“\nСаиева Медни: „Вац. Со суо цомгаш ю, инвалид ю, ши ког дIа ца лелаш. Ас хIун дан деза тахана?! И тхайн мохк беза а безаш, тIом болчу хенахь а тIаьхьа цу махкара дIа а ца доьлхуш, дерриге а ловш, Iийнера тхо...Схьабаьккхина нитташ а бухкийташ ца хилча, хьонка а бухкийташ ца хилча, цу махкара массо а хIуманна тIехиъна уьш хилча, шен даватIарг, мича гIо тхо, хIун де оха? Лей тхо?!“\nМаршо радио: Иза дерриге а карладолу „Известия“ газетера артикал йоьшуш. Цхьана агIор, пачхьалкхан лакхарчу Iедалхоша шайн хьукматхошна маьрша Малхбузенехула лела бакъонехь шерашкахь кхуьйсуш, и бакъонаш царна йохуш хилар а, шаьшна а, шайн доьзалшна а Малхбузенехь таронаш Iалашъеш хилар а, - цуьнан тоьшалла ду, масала, кху деношкахь Кипрехь дIадехкина долу шайн миллионаш кIелхьара даха гIерташ Оьрсийчура Iедалхой а, совдегарш а саьхьара лелар, - ткъа вукху агIор могIарерачу нахана, шаьш садукъдарах бовдда хьаьгначу, и бовда некъ бехкар.\nАвторо-м боху, и некъ могIарерачу бахархошна а ца боьхкуш, хьаькмашна бехка беза. Цуьнан дешнаш хезийла-кх Нохчийчоьнан мигрантийн гIуллакхашца йолчу хьукматийн белхахошна.


Актер Сугаипов Сурхо: Европах нохчалла а ца хуьйцуш...\nТовбеца-бутт 04, 2017\nНохчийн актер Сугаипов Сурхо\nШи шо хьалха Францехь гайта йолийра режиссера Леонар Сарас яьккхина «Сийлахь стаг» цIе йолу шина декъах лаьтта исбаьхьаллин кино.\nОцу киночохь гойту Марков аьлла цIе яхначу нохчочун а, францхочун Гамильтонан а доттагIаллин уьйраш.\nОвхIанистанехь куп тоьхначу арахьарчу легионийн декъехь тIеман гIуллакхехь хуьлу и шиъ.\nЦхьана буса буьйранчийн низам а дохош, леопардна талла вахана ши доттагI овхIанхойн тIемалоша йинчу кIелоне нисло.\nГамильтонна вуон чевнаш йо. Шен гихь мостагIчун кара ца вохуьйтуш, бинчу гуона юкъара воккху иза нохчочо.\nЛегионийн могIарера вохаво буьйранчаша Марков.\nЦул тIаьхьа Марковс (бакъйолу цIе Мурад хуьлу цуьнан), шен ма- хуьллу ка-маIарш хьоькху маьршачу дахарехь дIатасавала гIерташ.\nПарижехь гергарчу нахехь шен кIант а караво цунна, доттагIчо Гамильтона отеле балха а нисво иза. Амма туьйранашкахь бен ца хуьлу хеппи-энд.\nМа моьтту атта а дац-кха хийрачу махкахь дIатарвала…\nКиноиндустрин говзанчаша лаккхара мах хадийра оцу кинон.\nДоккхачу дозаллица дуьйцура нохчийн гуонашкахь а филмех лаьцна.\nХIунда аьлча, коьрта ролаш ловзийнарш вайн махкахой бара, Германехь а, Белгехь а тховкIело карийна беха Сугаипов Сурхо а, Идиев Рамзан а.\n"Сийлахь стаг" филмера сурт: Сугаипов Сурхо а, Идиев Рамзан а\n"Сийлахь стаг" филм дуьххьара хиллехь а, тIаьххьара ца хилира коьртачу турпалхочун Сугаипов Сурхон дахарехь.\nТоронтохь дIаяьхьначу дуьненаюкъарчу кинофестивалехь Леонар Сарин кино гайтинчул тIаьхьа, сиха гIаравелира актерийн похIма хиларца Сурхо.\nЦул тIаьхьа масийтта тоьллачу киношкахь ролаш ловзийна цо.\nШен сайтан агIонашкахь дуьне мел ду даьржинчу нохчийн къоман векалша кеп-кепарчу тIегIанаш тIехь бохучу кхиамех даим а дуьйцучу, яздечу Маршо Радиона схьакарийра Германехь веха нохчийн актер Сугаипов Сурхо.\nДехха хилира тхан цуьнца дийцарш. Даймохк дIатесначул тIаьхьа немцойн махкахь интеграци ярх, экономика дIа а теттина, киноискусство юьхьарлацарх, ша шена иэшам хилахь а, ша шеца бинчу бертах ца вохарх, довш ду боху нохчалла шегахь ларда гIертарх, тахана даймахках хьегахь а, цкъа мацца а дай баьхначу лаьтта ша вусур хиларх а.\nРадио Маршо: Сурхо, хьо Москох дуьненчу ваьлла, цул тIаьхьа цхьа кIезиг Нохчийчохь ваха рицкъ хилла хьан. Тахана Германехь ву хьо. Жимма хьайн дахарх йолу къайленаш гучуяхахьа тхуна.\nСугаипов: Со Москох вина ву, амма цигахь Iийна вац со. Школе а Нохчийчохь вахна со, хьалхара тIом баллалц со цIахь Iийна ву. Соьлжа-ГIаларчу Минутка олучу меттигехь ваьхна со. Хьалхара тIом бирзинчул тIаьхьа Нальчике дIадахара тхо, шина шарахь цигахь хан яьккхира тхан доьзало. Юха шолгIа тIом марсабаьллачу хенахь а, юха а Нальчике цхьана ханна дIакхелхира тхо. 2000-чу шарахь юха Германи схьадаьхкира тхо.\nМаршо Радио: Хала дарий юьхьанца хийрачу махкахь? Лергашна хийра мотт, култура, менталитет. Дукха беха барий интеграцин некъ?\nСугаипов: Кхи хала аьлла хала а дацара суна. Цхьа кхечу дуьненчу къаьчча санна дацара, кхин дIоггара вайх къаьсташ хIорш а ма бац. Вайн амалца а, менталитетца а ца догIуш цхьацца хIуманаш ду кхеран, бакъдерг аьлча.\nВуьшта, хьо стенга вогIу а хууш, хIара хIун пачхьалкх ю а хууш, кхеран истори а евзаш, жимачу пачхьалкехера ара а ваьлла, кхузахь хьо хьайн башхачу леларца ваха хало хир дуй хаа деза хьуна. Шайн низамаш ма ду кхеран, уьш ахь лардичхьана хала дац. Ахь ламаз дой, хIун юий, хIун ца юий, хьан къамелехь хIун могуьйтий, цуьнца бала болуш кхи цхьа а вац.\nАс юха а боху, коьртаниг кхеран низамаш ахь лардичхьана. Интеграцица кхи проблемаш яц. Вайга хаьттича, цхьацца хIуман тIехь мел а паргIат бу хIорш, къамелашца а, духарца а, масала.\nМаршо Радио: Хьо тахана цIеяххана актер ву. Масех киночохь васташ гайтина ахь. Ткъа селхана, актеран корматалла а йоцуш, багахь мотт а боцуш, муха бIо буьйлира хьан дуьненна а бевзачу актерашца цхьана майданахь эр ду-кх вай, Францин режиссеро йоккхучу кино чохь рол ловзор?\nСугаипов: Дела реза хуьлийла оццул лаккхара мах хадабарна! Кхи иштта цIе яххана актер а вац со, масийтта рол ловзийна ас киношчохь, вуьшта аьлча, дIатасавелла воллуш-м ву со. Агентство а ю сан, цхьа аьтто хир бацара-те бохуш, тIаьхьаваьлла лелаш ву со. Цкъачунна даккхий хIуманаш дац, амма суна цкъачунна тоаме кхиамаш хуьлуш схьавогIуш ву со.\nХьайн ненан маттахь васт гойтуш ца хилча, хала хуьлу. ТIаккха хьан корматалла а яцахь, ведда воьддуш Iама везаш хуьлу хьо, ма дарра аьлча, дукхачара иштта дан а до и. Театралан доьшийлех хьо чекхваьлла вацахь, хала ду.\nДуьххьара ас дакъалаьцна кино "Сийлахь стаг" францхойн режиссеран кино яра. Царна хаьара, со актер воцийла, цундела цхьа бутт хьалха со Париже дIа а вигина, соьца болх бира кино йоккхучара. Нохчийн зуда а яра цу филмехь дакъа лоцуш, Джабраилова Йисита. Цо а дукха гIо дира суна. Тексташ гочъеш, муха ала деза а, дерриг а хьоьхуш.\nАтта дац, аммма и гIуллакх хьуна интересе делахь, дIоггара къинхьегам ца хета хьуна и.\nМаршо Радио: Хьоьца оцу филмехь коьрта васт гойтуш Белгин вевзаш волу актер Жереми Ренье вара. Дегала хетарий цунна мила ву а ца хуучу хьоьца цхьана киночохь ша гойтуш? Шуьшиннан юкъаметтигаш муха яра?\nСугаипов: ЧIогIа бакъахьара кIант вара иза. Жереми Ренье ша гоьваьлла актер велахь а, цхьана а кепара къестамаш ца бора цо. Я ас а ца оьцура и вевзаш, цIе яьккхина актер хилар тергоне. Вевза дукха хан йолуш санна, вовшах кхеташ хуьлура тхойшиъ даим. Самукъане, бегашех кхеташ вара иза.\nНохчийн къомах, цуьнан исторех хаа лууш а вара Жереми. Къамелаш дар хуьлура тхойшиннан съемкаш йирзинчул тIаьхьа а, садоIучу хенахь а, хIума юучу заманчохь а. Тхойшинна юкъара башхалла гайта ца дезий хаъал гIиллакх долуш вара иза.\nМаршо Радио: Ахь цхьана интервьюхь элира, съемкашкахь хьо чIогIа воьхна хьийза, паникехь хуьлу, ийзало аьлла. Ткъа хIинца дIашарвеллий хьо?\nСугаипов: ХIинца дуьххьара санна хала дац. Атта хета суна хIинца. Зеделларг мел а гулделла сан съемкашкахь адамашца цхьана болх баре терра. Муха рол гайта еза а Iема хьуна, тIаккха ийзавлар де дийне дIайов. Бакъдерг аьлча, жимма саготта, карзахе хилар тIехь дуьссу хIуъа дийцича а. Делахь а, дуьххьара санна чолхе дац хIинца.\nМаршо Радио: Киноискусство хооби лору ахь я хьан йоцуш таро йоцу професси хилла дIахIоьттина?\nСугаипов: Хобби аьлча а нийса хир дац и. Ахь ма бохху, и корматалла караерзо гIерташ, сайн ма хуьллу къахьоьгуш схьавогIуш ву со. Сан професси ю и аьлла лара мегар ду-кх и ас. Мел таронаш ю сан, кхиамаш хир бу я бац, замано гойтур ду. Цкъачунна безаш тIеэцна ас хIара болх.\nМаршо Радио: Цхьана хьайн интервьюхь ахь элир-кх да-нана реза дац айхьа хаьржинчу некъана, тахана берта баьхкиний уьш?\nСугаипов: Иштта барт а бухуш, дуьхьал ма бацарий уьш. Царна вас еш хиллехь-м дуьтур дара ас и. Деца-ненаца юкъаметтигаш гал а йохуш, кхи хIуммаъ ца гуш тIаьхьаваьлла ма вацарий со. Тахана мел а сан гIуллакх дIадоьдий хууш, агентство а ю сан, цхьаццанхьа кастингашкахь а хуьлу со, киношка а кхойкху, и гуш сан ден-нена интерес меттахъелира. Даим соьга хоьтту, муха ду, хIун ду олий, самукъа а долу церан сан кхиамех.\nМаршо Радио: Ахь элира-кх цкъа хьайга цхьа рол кховдийча, уггар хьалха сценарий луьсту ахь. Хьайн амалца, менталитетца йогIуш яцахь, тIе ца лоцу айхьа аьлла. И стереотипаш дIа а теттина, муьлхха а васт схьа а оьцуш, болх хIунда ца бо ахь? Гонорараш а хир ма ю цигахь лаккхара.\nСугаипов: Атта-м дара! Кху дуьненчохь дуккха а хIуманаш ма ду атта. Атта ду олий деш ма ца хуьлий дийриг. Со дIаволалуш дуьйна а, ас сайца бина барт бара, къанвелча а, валар-висар хилча а, сайн тIаьхьенна оцу киночохь со гича эхь хетар долу хIума айса лелор дац аьлла.\nВуьшта сценарий цхьаццанхьа сайна ца тайча дуьхьало йо ас. Ас хьалха ма аллара, оцу балхана тIаьхьа а ваьлла, хьераваьлла, ахча-бохча хьалха даьккхина, лелаш ма ваций со. И яц сан Iалашо. Цундела сайга рол кховдийча, цуьнан чулацаме а хьожий, олу ас «хIара, важа суна ца тов».\nСох кхеташверг а хуьлу, ца кхетарг а нисло. «ХIан-хIа, суна кхузахь хIуммаъ хийца ца лаьа» олий, соьца реза воцург нисло. Иштта меттиг нисбелча, «суна бехк ма билла, шун Дала аьтто бойла» олий, буьту ас.\nАхь ма бохху, хийла йоккха гонорар карара йолуш меттиг а нисбелла. «Хийла» аьлча-м, нийса хир дац и. Шозза нис-м делла, агент а цецволуш, «хьо лартIахь вуй, хьо актер ма ву, ахь хьайга боххург дан ма деза» бохуш. ХIан-хIа, хьо кхетар вац, тхан Нохчийчу дIа а вигина, цигахь жимма хан а яккхийтина, цигара нах а, дахар а хьуна довзийтича кхетар вара хьо олу ас.\nМаршо Радио: Айхьа хьайца бинчу бертаца схьавогIуш ву-кх хьо?!\nСугаипов: ХIинццалц схьа оцу бертаца, сайн даштIехь схьавогIуш-м ву со. Вуьшта со болх бан волавелла а ма яц дукха хан, 3-4 шо бен дац. Цкъачунна, Дала мукъалахь, оцу тIехь сацавелла Iаш-м ву со.\nМаршо Радио: Хьайн кинокарьерехь псевдоним оьцур яра олий ойла хила а хуьлий хьан, я хьуна Сугаипов Сурхо тов?\nСугаипов: Сугаипов Сурхо тов суна! Цкъа дагадеанера суна, нохчийн Iедалехь фамили язъян. Тхан фамили Сугаипов ю. Тхан ден деда СоIип хилла. Вай массеран а тайпанаш ду, гаранаш ду. ТIаккха оцу тайпана юккъерчу гарийн фамили схьаэцча а яккхий цIераш хуьлу. Иштта хийца лаам хиллера сан, юха а, ойла йича, махкахь болчу сайн гергарчарех дIахадар санна хуьлу-кх и аьлла, дIадисир-кх сан и. Сугаипов аьлла сан цIе а яьржина яьлла, со суо а цунах дIаийна…\nМаршо Радио: Маса киночохь дакъалаьцна ахь?\nСугаипов: Пхеа киночохь ролаш ловзийна ас. Таханлерачу дийнахь ялхолгIа киночохь васт гайта рол кховдийна соьга. Ойла еш ву со, реза хиоча а ца хилча хIун дара-те бохуш. Шо довш къаьстар ду сан гIуллакх. Цкъачунна дийцаршкахь ду тхо.\nМаршо Радио: Оцу филмех уггар хьан даго тIеэцнарг, юх-юха хьо воккхаверца хьоьжург муьлхара ю?\nСугаипов: Юх-юха цаьрга ца хьежало со, хьуна бакъдерг дезахь. Цкъа шозза хьаьжначул тIаьхьа, сайн гIалаташ, кхачамбацарш гучудуьйлу суна: кхузахь и динехь, дIогахь важа динехь олий, сайна догэтIаш, сайгара бехкаш доху ас.\nЦундела юх-юха ца хьоьжу со. Айса ловзийначу васташлахь аьлча, дуьххьаралера рол гергара хета суна. Нохчо а вара иза, со санна Европе схьавеана, кхузахь дIатарвала гIерташ, и дерриг а девзаш вара иза. Оцу халонех со суо а чекхваьлла хиларна, цундела "Сийлахь стаг" киночуьрчу терпалхочун васт гергара хета суна.\nМаршо Радио: Хьоьца цхьана филмехь хьан кIентан рол ловзийнарг хьан гергара вара..\nСугаипов: ХIаъ. Сан шичин кIант ву иза. И кIант ша жима волуш дуьйна, оха массара а кхуьнах диканиг актер хир ву а олуш, къаьсттина похIма долуш вара.\nМаршо Радио: Цуьнан дахар кхи дIа муха нисделира? Цул тIаьхьа цуьнца кхи филм араяьллий?\nСугаипов: Цо киночохь дика гайтира ша. Соьга хаьттича, цу филмехь массарчул а дика рол ловзийра цо. Цул тIаьхьа кино чохь васт гайтина дац цо. Иза школехь доьшуш ву укъачунна. Дешна ваьллачул тIаьхьа шен лаам хилахь, хир ву цунах актер а. Бакъду, цуьнан да-нана дуьхьал-м дац цо хаьржжинчу некъана… Дикка воккха а хилла иза, шо дара тхойша ганза. Бутт хьалха гинера суна иза. Воккхахилла, дегI даьккхина цо.\nМаршо Радио: Со гал ца яьллехь, хьан 15 шо дара, даймохк дIатосучу хенахь. Цул тIаьхьа 11 шо даьлча дуьххьара бIаьрг тоха вахара хьо винчу лаьтте. Муха хийтира хьуна керлачу гIалин васт? Муха тIеийциар хьо Соьлжа-ГIалано?\nСугаипов: Гуш ду гIала юхаметтахIоттийна хилар, хаза ю вайн гIала. Милла а кхузара сайца цига вигина, дIагайта а юьхькIам болуш. Делахь цхьа сингаттаме дара суна цигахь. ХIунда аьлча, со кхиина, ас идийна некъаш суна ца карийра цигахь. Со жимчохь левзина меттигаш, тхан цIа лаьттина меттиг, тхан уьйтIе, тхо доттагIашца футбол левзина майда, и дерриге а дагаоьхура суна..\nИ меттаигаш ца гуш са хьийзара сан, дагалецамашка вуьйлуш. Тоххара сан бераллехь суна хеттачул а жима яра гIала, хьалха йоккха хетара суна и.\nМаршо Радио: Тахана социалан машанашкахь дукхха а къийсамаш хуьлу, «хьан», «тхан» боху лексиконаш юкъаялар бахьана долуш. Нохчийн къам шина декъе доькъу дуккхаъчара, Европехь беха нохчий шайх дIа а къастош. Хьуна лазаме хетий и къестамаш бар? Я бен а ца хета?\nСугаипов: Суна чIоггIа халахета. Ас цхьа а ца къаставо, я вайнгиг а, я кхин къаьмнаш а. Ша адам бакъахьа хилчхьана, суна бен дIа ца хилла, и миччара велахь а, Iаьржа велахь а, кIан велахь а, муьлхачу динан векал иза велахь а. Адам дезаш ву со, гергарлонаш тIе а узу ас. Иштта кхиина ву со.\nВайн чуьранаш берриш гергара хета суна. Вовшашца дов я цакхетам хилча а, цхьа къам ма ду вай. Со а тIеIоттало иштта комментарешна социалан машанашкахь, «мохк дIатесний», «хIара дуй», «и дуй» бохуш, дIатоьттуш.\nЦхьа наггахь волчунна иштта хетарх, массеран а дагахь и ойланаш ю аьлла ца хета суна. ХIоранна а шен-шен истори а, бахьанаш а ду мохк дIатасаран а. Суна вай цхьаъ хетта, миччахь велахь а, Iийнехь а.\nМаршо Радио: Мацца дахана а цкъа цIа гIур ду тхо олуш хеза махкал арахьа бехачу вайнаха. И ойланаш хьан коьрте а оьхуш хир ю. Юха а, цигахь ас хIун дийр ду, стенна пайден хир ву со бохучу хеттаршца хьуо хьайца къамеле вуьлуш хир ву хьо. ТIаккха муха жоьпаш карадо хьуна оцу хеттаршна?\nСугаипов: Суна хаа-м ца хаьа, айса цIахь хIун лелор дара. Амма суо цигахь тарлур вари-м хаьа суна. Сайна цигахь самукъане хир дарий а хаьа суна, со цигахь вовр воций а хаьа суна. Суна безаш дуккха а нах бу цигахь. Цкъчунна хIара, иза лелор дара айса ала суна хаа-м ца хаьа. Я кестта цIа гIур ву аьлла ойла а яц сан.\nЦIа воьдуш хилча а, ши куьйг ластийна ваха а ца лаьа суна, сайх цIерачарна бала а ца беш, цхьа зеделларг долуш, цхьанна пайден а хир волуш гIур ву водахь а. Сан да, нана, доьзал берриг кхузахь бу. ЦIа дерза дага дагIахь а, цхьаний гIур ду тхо. Хьан доьзал болччахь бу-кх хьан даймохк.\nРадио Маршо: Хьуна ваха аьхна долччахь бу-кх даймохк…\nСугаипов: Суна аьхна ду-кх сан доьзал а, гергара нах а болччахь\nАктераш: Сугаипов Сурхо а, Жереми Ренье а