Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ДоIа динчул тIаьхьа ши куьг шен йоьхь тIе хьакха дезий?\nАссаламу Iалайкум! ДоIа динчул тIаьхьа ши куьг шен йоьхь тIе хьакха дезий? Цхьацца болчара деза боху, вукхара цу хIуман цхьа бух бац боху, цхьа бакъ хьадис дац боху, цунах лаьцна мел долу хьадисаш (Нававис, Тирмизис а даладо моьтту суна и хIума могуьйтуш долу хьадисаш) недостоверный ду бах цара. Ахь дош аьлча дика хир дара Дала мукъалахь.\nДоIа динчул тIаьхьа ши куьг шен юьхь тIе хьакхар Iелам-нахана юкъахь къовсаме хIума ду. Цуьнан бахьана – ахь хьайн хаттарехь ма-аллара – цу хьокъехь даьхкина долу хьадисаш нийса ларар а, ца ларар а ду. Иза довзуьйтуш, Iелам-наха цу хьокъехь аьлларг дуьйцур ду вай, Делан пурбанца, иза дар дика лоруш болчара аьлларг а, ца дича гIолий хетачара аьлларг а.\n«Хьанафий мазхIабехь нийсох дерг а, шафиIий мазхIабехь жоп луш дерг а, доIа дечу хенахь ши куьг юьхь тIе хьакха мегаш хилар ду. ШафиIий мазхIабера Iелам-наха билгалдина ду, доIа дечу хенахь ши куьг юьхь тIе хьакхар мелехь хилар, ткъа иза мелехь хуьлу меттиг – ламазал арахьа долчу доIанехь ерг ю. Амма ламаз юкъахь – шафиIий мазхIабехь нийсох дерг иза мелехь ца хилар ду, мелхо а дика лоруш дац иза.\nШи куьг юьхь тIехьакхар мелехь хиларан тешалла ду Iумар ибн Ал-ХаттIаба (Дела реза хуьлда цунна) дийцинарг: «Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша доIа дан шен ши куьг хьалаайдича, и шиъ охьа ца дохуьйтура и шиъ шен юьхь тIе ца хьокхуш».\n«Ал-фатава ал-хIиндиййахI» жайни тIехь деана ду: «Аьлла ду: ши куьг юьхь тIе хьакхар (лелон оьшуш) хIума дац. Ткъа вайн Iелам-нахах дуккхаммо а иза лелон мегаш ду аьлла, иза нийса дерг а ду, цу хьокъехь деана хьадис а ду».\nАл-ХаттIо́бийс аьлла: «Цхьаболчу Iелам-наха шайн фатвашкахь аьлла долу хIара дешнаш: «ДоIанал тIаьхьа ши куьг юьхь тIехьокхур дац жехIил волчо бен», - царна и хьадисаш гина ца хилла дела аьлла хила дезаш ду цара иза».\n«ДоIа динчул тIаьхьа ши куьг юьхь тIехьакхаран хьокъехь Iелам-нахана юкъахь хилпало ю. Хьанафий мазхIабехь нийсох дерг а, шафиIий а, хьанбалий а мазхIабера Iелам-наха аьлла дерг а, маликий мазхIабехь цу хьокъехь аьллачу шина дашах цхьа дош а – ламазал арахьа доIа деш волчо шен ши куьг шен юьхь тIе хьокхуш хилар ду.\nМаликий мазхIабехь шолгIачу дашехь а, хьанафий мазхIабехь гIийла хилар гойтучу дашца хьахийна дерг а, доIа динчул тIаьхьа ши куьг юьхь тIехьакхар (лелон мегаш долу) хIума ца хилар ду».\n- Хьафиз Ибн Хьаджар Ал-Iаскъоланийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла «Булу́гIул-маро́м» тIехь: «Iумара (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша доIа дан шен ши куьг хьалаайдича, и шиъ охьа ца дохуьйтура и шиъ шен юьхь тIе ца хьокхуш». Тирмизийс дийцина иза. Цунна тешалла ду Абу Давуда а, кхиболчара а Ибн Iаббасера схьа дийцина долу хьадис. И дерриге хьадисаш цхьаьнатоьхча, и хьадис «дика» («хьасан») хьадис хуьлу».\nОцу хьадисан маьIна деш, Имам Ас-СонIа́нийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Оцу хьадисехь тешалла ду доIа динчул тIаьхьа ши куьг юьхь тIехьакха мегаш хиларна. Аьлла ду: цуьнан бахьана хила йиш ю - лекха хинволчу АллахIа и ши куьг даьсса хир долчу кепара (жоп ца луш) духатухуш ца хилча, цаьршинна кхаьчна болу къинхетам дегIа тIехь уггар сийлахь меже а йолчу, уггар сийдан хьакъ долуш а йолчу юьхь тIекхачийтар дика хIума ду».\nИмам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) шен масех жайни тIехь и хьадис а, цуьнан маьIнехь долу кхидолу хьадисаш а гIийла ду аьлла. Делахь а, фикъхI жайнех шен тIаьххьарчу жайнахь и хIума дар дика лерина цо. Цо аьлла (Дала къинхетам бойла цунах): «Дика (мелехь) ду хIора ламазал тIаьхьа зикр дар а, доIа дар а. Къайлах а дийр ду иза. Ткъа нагахь санна имаман лаам хилахь шена тIаьхьахIиттинчарна иза Iа́мо́, чIогIа дийр ду цо иза. ТIаккха царна иза Iемича, къайлах дийр ду. Имам (ша ламаз дIадерзийначул тIаьхьа), шена тIаьхьахIиттина хиллачарна тIеверзар дика ду. Ламазал а́рахьа́ деш долчу массо доIанехь ши куьг хьалаайдар дика ду, тIаккха и шиъ шен юьхь тIехьакхар а дика ду. Ткъа, Суннатехь даьхкина доIанаш (кхечерал) дезох ду». Цо гойту и хьадис Имам Нававийс тIаьххьара а йа нийса лерина хилар, йа хIокху хаттарехь шеца Iамал йан мегар долуш лерина хилар.\n- Ибн Iаббаса дийцинчу хьадисехь деана ду: «…шайн кераяккъашца деха аш АллахIе, куьйгийн баккъашца а ца доьхуш; шаьш (доIа дина) девлча, уьш шайн яххьаш тIе а хьакха аш». Оцу хьадисан хьокъехь Шема махкара хьадисан Iелам-стага Шейх Iабдул-Къадир Ал-Арнау́тIа (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Оцу хьадисан исна́да юкъахь бевзаш боцу нах бу, делахь а цуьнан дукхах долчу да́къошна (кхечу хьадисашкахь) тешаллаш ду. «Шайн кераяккъашца деха аш АллахIе, куьйгийн баккъашца а ца доьхуш» - бохучунна тешалла ду Малик ибн Йасар Ас-Сакунийгара Абу Давуда дийцина долу хьадис; тIаьххьарчу декъана – «шаьш (доIа дина) девлча, уьш шайн яххьаш тIе а хьакха аш» – тешалла ду Iумарера схьа Тирмизийс дийцина долу хьадис а, Ас-Саиб ибн Йазидера схьа Абу Давуда дийцина долу хьадис а; и доцург кхин тешаллаш а ду цунна, цаьрца и хьадис «дикачу» хьадисан хьоле хьаладо́лу; оцу дерриге некъашца Хьафиз Ибн Хьаджара «дика» хьадис ду а аьлла иза «БулугIул-маром» тIехь».\n- И лакхахь дийцина долу хьадисаш доцург, цхьаболчу асхьабаша и хIума деш хилла хилар а даладо иза дика лоручара шайна тешаллийна. Имам Бухарийс дийцина «Ал-адабул-муфрад» жайни тIехь, ВахIб цIе йолчу «та́биIийс» аьлларг: «Суна гира Ибн Iумара а, Ибн Аз-Зубайра а доIа деш; ши куьг юьхь тIе хьокхура цаьршимма». ХIара хьадис цхьаболчу Iелам-наха гIийла ду аьлла, делахь а дуккха а болчу кхечара дика (нийса) ду а аьлла иза, церах ву Хьафиз Ибн Хьаджар.\n- Имам Iабдур-Разза́къа дийцина «Ал-Мусаннаф» тIехь: «Iабдур-Раззакъа дийцина, МаIмарера схьа, Аз-ЗухIрийс аьлларг: «Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша доIа дечу хенахь ши куьг хьалаайдеш хилла шен накханан бараме кхаччалц, тIаккха шен юьхь тIе хьокхуш хилла цо и шиъ». Iабдур-Раззакъа аьлла: «Суна гира МаIмара иштта и хIума деш, ас а до и хIума иштта».\nМаIмарал а, Iабдур-Разза́къал а хьалха, ши куьг юьхь тIе хьокхуш хиллачу баккхийчу Iелам-нахах ву Имам Ал-Хьасан Ал-Басрий а. Имам СуютIийс аьлла: «Ал-Фирйабийс элира: тхуна дийцира Исхьакъ ибн РохIивайхIас, (цо элира:) тхуна дийцира Ал-МуIтамир ибн Сулаймана (ша олуш): «Суна гира Абу КаIб, ши куьг а айдина доIа деш. ТIаккха ша ваьлча, и шиъ шен юьхь тIе хьаькхира цо. Ас элира цуьнга: «Иза хьан деш гина хьуна?» Цо элира: «Ал-Хьасан ибн Абил-Хьасан Ал-Басрийс». Цуьнан иснад «дика» (нийса) ду».\n- ХIокху заманан Iелам-нахах и хIума дар дика лерина а, иза деш а хилла болчу Iелам-нахах ву Шейх IабдуллахI ибн Джибри́н (Дала къинхетам бойла цунах). Цо аьлла: «Амма (куьйгаш) юьхь тIе хьакхар – цунах лаьцна даьхкина хьадисаш ду, делахь а шайна ала хIума доцуш дац уьш; (бакъду) дерриге цхьаьнатоьхча «дика» хьадис хуьлу иза, Хьафиз Ибн Хьаджара дика ду а аьлла уьш, хIора хьадис ша́-ша́ дика ца аьлла цо, дерриге цхьаьнатоьхча дика ду аьлла. Хьафиза боху (Дала къинхетам бойла цунах): «Уьш «дикачу» хьадисан дарже кхочуш ду» - иштта билгалдина цо иза «БулугIул-маро́м» жайнин чаккхенгахь. Делахь а, асхьабашкара а деана ду оцу хьадисашца Iамал йар, имамашкара а деана ду, асхьабашкара Iилма Iамийначаьргара (табиIунашкара) а деана ду, умматан Iелам-нахера а деана ду; цаьргара схьа деана ду, цара шайн куьйгаш хьала а айдора, тIаккха уьш шайн яххьаш тIе а хьокхура аьлла. Иштта, асхьабаша и хIума дина хиларо гойтуш ду царна билггал и хIума мегаш хилар хиъна хилар. (Иза лелийначара) цуьнан маьIна а хьахийна – (доIийна айдина долу) и куйьгаш шайца дика долуш хилча, и дика шена хиларца хьалхе йолуш ерг адаман юьхь ю, яххьаш кIайлур йолчу (къемат) дийнахь оцу диканан асар юьхь тIехь гучудалийтархьама». Кхечанхьа а масиййта меттехь уьзза маьIна долу дешнаш аьлла цо, шена хаьттинчунна оцу кепара жоп а делла цо.\nТIаккха, жимма хьалха хилла волу СаIуди пачхьалкхан муфтийс Шейх Мухьаммад ибн ИбрахIима а (Дала къинхетам бойла цунах) хьокхуш хилла ши куьг юьхь тIе, ша доIа динчул тIаьхьа. Шейх IабдуллахI ибн Джибрина аьлла цунах лаьцна: «Мархин баттахь, шен дарс доцучу хенахь, (Iуьйра ламазал тIаьхьа) шен меттехь хиъна Iара иза Къуръан доьшуш. ТIаккха шен вирд Къуръан дешначул тIаьхьа ши ракаIат (малх хьалабаьллачул тIаьхьа деш долу) ламаз дора цо. Суна гира цо оцу ши ракаIат (ламазал) тIаьхьа шен ши куьг хьала а айдина доIа деш; кхин а суна гира цо и шиъ шен юьхь тIе хьокхуш; цо гойту цунна и ши куьг юьхь тIехьакхар дуьйцуш долу хьадис сецна даьлла (нийса) хьадис ду аьлла хеташ хилла хилар а, доIа динчул тIаьхьа куьйгаш юьхь тIехьакхар суннат а ду, дика хIума а ду аьлла хеташ хилла хилар а».\nШейх Мухьаммад ибн ИбрахIимал тIаьхьа муфтий хилла волчу Шейх Ибн Ба́за (Дала къинхетам бойла цунах) шина кепара аьлла дош ду цу хьокъехь. ДоIа динчул тIаьхьа ши куьг юьхь тIе хьакхарх лаьцна шега хаттар дича, иза ца дар гIолий ду аьлла жоп делла цо цкъа, ткъа шолгIачу жоьпехь иза мелехь хIума (мустахьабб) ду аьлла цо, Хьафиз (Ибн Хьаджара) «БулугIул-маро́м» жайнин чаккхенгахь хьахийна долу дела, цу хьокъехь деана масех хьадис а ду аьлла, уьш дерриге цхьаьнатоьхча и хьадис «дика» (нийса) хуьлу а аьлла. ТIаккха, хIара шолгIа жоп цо тIаьххьара делла жоп хила тарлуш ду, хIунда аьлча и жоп дуьйцуш долчу жайнахь цул тIаьхьа иштта дешнашца цуьнан терахь ду билгалдина: «ХIара хаттар цуьнгга шегга дина хилла хаттар ду, цо цунна жоп делла хIокху терахьца: 12\_9\_1419 хI.». Ткъа, Шейх Ибн Ба́з хIокху терахьехь велла: 1420/1/27 хI.; оцу кеппара, и жоп Шейх валале биъ йа пхи бутт хьалха делла хуьлу.\nОцу кеппара, хIинццалц схьа вай дийцинчул вайна билгалдолу, доIа динчул тIаьхьа ши куьг юьхь тIехьакхар Iелам-нахана юкъахь къовсаме хIума хилар, цхьаболчара иза мелехь хIума ду аьлла хилар, вукхара иза дан ца оьшу аьлла хилар; церан и къовсам хиларан бахьана – цунах лаьцна даьхкина долу хьадисаш нийса ларар а, ца ларар а хилар, уьш нийса ду аьллачо и хIума а дика лоруш долуш, уьш гIийла ду аьллачо и хIума дан ца оьшу аьлла долуш. Ткъа вай оцу хаттарехь жоп луш дерг – и санна долчу кхидолчу хаттаршкахь санна, шафиIий мазхIабехь дерг ду, иза, вай доьххьара ма-аллара, и хIума суннат хилар ду, иза дича дика а долуш, ца дича къа а доцуш хIума хилар ду.\nИза девзинчул тIаьхьа, чIогIа маьIне долуш, чIогIа само ян езаш цхьа хIума ду. ХIинца вай дуьйцуш долу хаттар санна долчу хаттаршкахь даим вай хьехош, вай само еш хIума а ду иза. Иза хIун ду аьлча – Iелам-нахана юкъахь оцу кепара къовсаме долчу хIуманаш тIехь, мазхIабашна юкъахь тайп-тайпана аьлла долчу хаттарш тIехь, бусалба наха вовшийн дов дан мегаш ца хилар ду. И санна долу хаттарш асхьабашна юкъахь дуьйна, церал тIаьхьа хилла болчу баккхийчу Iелам-нахана юкъахь дуьйна, тайп-тайпана дешнаш долуш, тайп-тайпана иджтихIад долуш, хIоранне а шен далил долуш, хIора шена гергахь нийса долчу тешаллийна тIетевжаш а волуш, иштта оцу хаттаршкахь и къовсам бара аьлла вовший еш оьгIазлонаш а йоцуш, вовший еш инкарлонаш а йоцуш, вовшашна юкъахь бохош барт а боцуш, хIораммо а шена нийса хетарг нийса ду а олуш, нийса ца хетарг нийса дац а олуш, хIетте а вовшашна юкъахь марзо а йолуш, безам а болуш, вежаралла а долуш схьадеана ду и хаттарш. Хьалха-хьалха хилла болчу баккхийчу Iелам-наха, баккхийчу эвлаяаша – ткъа Iелам-нах Делан эвлаяаш бу – вовшашлахь и хаттарш иштта дийца а дуьйцуш, къовса а къовсуш, шайн иджтихIад дан бакъо хиларе терра шайна хетарг ала а олуш, делахь а цунах вовшийн бартбо́хо́н бахьана а ца хуьлуьйтуш, дегнаш чу и бахьанехь оьгIазло а ца ю́луьйтуш, вовший и бахьанехь сийсаз а ца беш, Iилманца талла а толлуш схьадаьхкина ду и хаттарш. Тахана вайна а чIогIа оьшу иштта кхетам хилар, иштта сирла бусалба кхетам хилар. Миллион сов долчу фикъхIан хIара санна долчу хаттарш тIехь хилпало хиларо бусалба нехан барт бохон йиш йоций хаар; барт бохар а, оьгIазло кхоллаялар а, дегабаамаш бар а, вовший сийсаздан гIертар а, вовший вон цIераш техкар а, бусалба нах дегнашца бекъабалар а – и хIуманаш Бусалба динан баххех лоруш долу даккхий хIуманаш дуй хаар, хIара вай дуьйцуш долу хаттар санна долчу кегийчу хаттарех оцу даккхийчу вочу хIуманашна тIебоьду некъ бан мегаш доций хаар, хьалха даккха деза доккха хIума хIун ду а, тIаьхьатеттича а мегар долу жима хIун ду а хаар…\nИза кхузахь дийцина ца валлал доккха хаттар ду, цунна шенна яздина жайнаш а ду, Iамош Iилманаш а ду, цундела жимма само а йина, тIейогIучу ханна дуьтур ду вай иза.\nТкъа хIинца вай дуьйцуш хиллачу хаттарехь – доIа динчул тIаьхьа ши куьг юьхь тIехьакхарехь – а довза деза иза. Ши куьг юьхь тIехьакхар дика хIума ду аьлла хеташ волчунна, иза дика лерина болчу Iелам-наха бохург лелош волчунна хаа деза иза парз ца хилар, иза важиб ца хилар, иза ца деш Iаддитича а къа хуьлуш ца хилар. Ткъа къа доцу хIума илла-билла леладе бохуш тIедожор – иза хьарам ду, и хIума ша́ къа лоруш а ду. Цундела, куьйгаш юьхь тIехьокхуш волчо ца хьоькхучуьнга «ахь хIунда ца хьокху?» бохуш довдан мегар дац, йа иза галваьлла ву аьлла хета а мегар дац, йа иза динах воьхна аьлла хета а мегар дац. Суннат бен доцучу хIуманах важиб дан мегар дац, цхьаболчу Iелам-наха суннат а дац аьлла долчу хIуманца стаг динах араваккха а, иза бехван а, цуьнца дов дан а, оьгIазло лаца а мегар дац.\nИштта, куьйгаш юьхьа тIехьакхаран хьадисаш нийса дац аьлла болчу Iелам-наха бохург лелош волчо иза нийса хетачара бохург деш волчунна инкарло йан а мегар дац. «Ахь хIунда хьокху уьш юьхь тIе?» - бохуш довдан мегар дац цо, инкарло йан а мегар дац цо, и хIума лелориг галваьалла ву мотта а мегар дац, йа суннатах воьхна ву аьлла хета а мегар дац, йа иза бидIат деш ву ала а мегар дац. Цунна тешаллийна вай далор ду, Дала мукъа лахь, и хIума лелор суннат дац аьлла хеташ хилла болчу баккхийчу Iелам-наха хIокху вай дуьйцучух лаьцна аьлла долу цхьадолу дешнаш.\nШейх Мухьаммад ибн Мухьаммад Ал-Мухтар Аш-ШикъитIийс (Дала Iалашвойла иза) аьлла: «ДоIа динчул тIаьхьа куьйгаш юьхь тIехьакхарх лаьцна деана Iумаран (Дела реза хуьлда цунна) хьадис ду: Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) доIа дан шен ши куьг хьалаайдича, и шиъ охьа ца дохуьйтура и шиъ шен юьхь тIе ца хьокхуш. Иза гIийла иснад долуш хьадис ду. Ткъа Хьафиз Ибн Хьаджара (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «Цуьнан (иснадан) массо некъаша иза чIагIдеш ду, «дикачу» хьадисан дарже хьлаайдеш ду». Цуьнан маьIна: иза сецна хилар гойтуш ду бохург ду. Цундела, ламазал арахьа шен юьхь тIе ши куьг хьокхучунна инкарло йийр яц (цуьнга уьш ма хьакха эра дац). Ламаз тIехь волуш-м мегар дац иза. Ламазал арахьа хилча а нийса дерг – куьйгаш юьхьах хьокхуш ца хилар ду, и хьадис гIийла долу дела, делахь а цхьамма уьш юьхь тIехьакхахь, цунна инкарло йийр яц (цуьнга и ма де эра дац), хIунда аьлча хьадис нийса лара бакъо йолуш болчу Iелам-нахах и хьадис нийса леринчо бохучунна тIе а тевжина, оцу хьадисаца Iамал еш хила мега иза, ткъа иза нийса леринарг Хьафиз Ибн Хьаджар ву. Iелам-нехан бартхилла бу: нагахь санна цхьа стаг, хьадис нийса лара а, гIийла лара а бакъо йолуш волчу Iелам-стага нийса леринчу хьадисана тIетовжахь а, цо гIийла леринчу хьадисана тIетовжахь а – иза цунна тоам болуш хIума ду. … Ткъа Имам Хьафиз Ибн Хьаджар – хьадис нийса лараран а, гIийла лараран а белхан имам ву (шена тIетовжа мегаш волу Iелам-стаг ву). Цундела, ламазал арахьа куьйгаш юьхь тIехьокхуш волчо дийриг вон хIума лорур дац…, Iумара дийцинчу оцу хьадисана тIе а тевжина, ламазал арахьа ши куьг юьхь тIехьакхар вон хIума дац; гIолий дерг а, чIогIох дерг а и шиъ ца хьакхар делахь а; ткъа дика хуург лекха хинволу АллахI ву». И хIума ца дар гIолий а ду, чIогIох дерг а ду аьлла ша хеташ воллушехь, иза дечунна инкарло йан мегар дац боху кхузахь Шейх Мухьаммада. Иштта и маьIна долу дешнаш аьлла цо кхин мосуьйттозза а.\nШейх Салман Ал-Iавдас (Дала Iалашвойла иза) аьлла цу хьокъехь: «Суна цунах лаьцна гуш дерг – ткъа дика хуург лекха хинволу АллахI ву – Пайхамарера (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) схьа сецна ца хилар ду, цо доIа динчул тIаьхьа ши куьг юьхь тIехьаькхира аьлла. Делахь а, и хIума бидIат ду ца олу вай, хIунда аьлча Тирмизийн жайнин цхьахадолчунна тIехь цо иза «нийса ду» элира аьлла деана ду; Ибн Хьаджара а боху: оцу хьадисийн массо некъаш цхьаьнатоьхча, иза дика хьадис хуьлу; СуютIийс а боху иза дика хьадис ду. Кхиболу Iелам-нах а бу и хьадис дика лерина. Цундела, шен ши куьг юьхь тIехьокхуш волчунна «мубтадиI» (бидIат лелориг) ву аьлла цIе кхоллийла дац вай». Кхин а аьлла цо цунах лаьцна: «Цхьана адамо и хIума дахь – цунна инкарло йийр яц вай, «иза бидIат ду» эра дац вай. Цу хаттарехь деана цхьаболчу Iелам-наха нийса лерина хьадис мел ду, инкарло йийр яц вай цунна».\nШейх Мухьаммад ибн Iусаймина (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: «ГIолий дерг ца хьакхар ду, делахь а цу хьокъехь даьхкин хьадисаш дика лерина хиларна тIе а тевжина хьокхуш волчунна инкарло ца йо вай, хIунда аьлча адамашна (Iелам-нахана) юкъахь хилпало хуьлуш хIума ду иза». Кхин а аьлла цо: «ДоIа динчул тIаьхьа ши куьг юьхь тIе хьакхар Iелам-нахана юкъахь (Дала къинхетам бойла церах) хилпало иза мелехь хилар тIехь. Церах цхьаболчара иза мелехь ду аьлла, вукхарна иза бидIат ду аьлла хетта. И хилпало хиларан бахьана, «Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша доIа дан ши куьг хьалаайдича и шиъ охьа ца дохуьйтура и шиъ шен юьхь тIе ца хьокхуш» - аьлла дийцина долчу хьадисийн хьокъехь хилпало хилар ду. Оцу хьокъехь даьхкина долу и дерриге хьадисаш гIийла ду, делахь а цхьаболчу Iелам-наха «кхечуьнца дика» лоруш долчу хьадисийн дарже хьалаайдина уьш, масийтта кепара даьхкина долу и хьадисаш дерриге цхьаьна а тоьхна, и хьадис «кхечуьнца дика» хьадис ду аьлла цара. Цхьаболчу Iелам-нахана, и хьадисаш оцу хьоле хьалаайдан йиш йолчу кепара даьхкина дац аьлла хетта, церах ву Шайхул-Ислам Ибн ТаймиййахI а (Дала къинхетам бойла цунах). Цуьнан дош нийса долчунна герга дерг ду. Цу тIедоьгIна аьлча, доIа динчо ша ваьллачул тIаьхьа шен ши куьг шен юьхь тIе хьокхур дац, ша доIа дина ваьлча, ша хьалаайдина долу ши куьг охьадохуьйтур ду цо юьхь тIе а ца хьокхуш. Делахь а, нагахь вайна цхьаъ каравахь и шиъ юьхь тIехьокхуш – иза ма де эра дац вай цуьнга, хIунда аьлча цу хьокъехь даьхкина долу гIийла хьадисаш «дикачу» хьадисан дарже хьалаайдала тарлуш долу дела».\nКхечу меттехь, Iелам-наха аьлла долу и ши доцург, кхин кхоалгIаниг а дийцина цо: «КхоалгIа дош ду: иза суннат а дац, йа бидIат а дац. И бохург: мегаш хIума ду бохург ду (дича а, ца дича а хуьлуш йа къа а доцуш, йа ме́л а боцуш), цхьамма и дахь – бидIат деш ву а эр дац вай, цхьамма иза Iаддитахь – цуьнан Iамал иэшаме а лорур яц вай».\nКхин а аьлла цо цу хьокъехь: «Суна хетарг иштта ду: хьокхуш волчуьнга ма хьакха а эра дац, ца хьокхучуьнга хьакха аьлла омру а дийр дац».\nКхин а аьлла цо, цу хьадисан хьокъехь Iелам-нахана юкъара хилпало йийцинчул тIаьхьа: «Мухха делахь а, со ца ваьхьа иза бидIат ду ала».\nКхузахь чекхдолуьйтур ду вай хIокху хаттарна жоп. ХIара иштта дахдина яздаран бахьана – хIара санна долу хаттарш бахьана долуш вовший девнаш деш хилар ду, иза нийса доций хаийтар ду, иза Iелам-нехан, эвлаяийн некъаца догIуш доций довзийтар ду.\n20.01.2010 = 04/02/1431\n Уьзза жайна, 45/267.\n «Хьасан» - «дика» хьадис, иза нийсачу хьадисан шолгIа дакъа ду.\n Хьафиз Ибн Хьаджар Ал-Iаскъоланий, «БулугIул-маром», 1345-гIа хьадис.\n Имам Ас-СонIаний, «Субулус-салам шархь булугIил-маром», 4/219.\n Имам Ан-Нававий, «Ат-тахькъикъ», 219 агIо.\n Шейх Iабдул-Къадир Ал-АрнаутIа зорбане даьккхина долу Имам Ал-Джазарийн жайна «ДжамиIул-усул», 4/147.\n МаIмар ибн Ро́шид Ал-Аздий, вина 96 ш.хI., кхелхина 154 ш.хI. Цуьнгара хьадисаш дийцина Бухарийс а, Муслима а, Абу Давуда а, Тирмизийс а, Насаийс а, Ибн МаджIахIас а, Iабдур-Раззакъа а, кхиболчара а. Имам ЗахIабийс аьлла цунах лаьцна: «Имам а, хьафиз (хьадисаш дагахь хаарехь доккха дакъа долуш верг) а, шайхул-ислам а хилла ву иза». («Сийар аIламин-нубала́ъ», 7/6). Асхьабашкара Iилма схьаэцна хиллачу Iелам-нахаца Iилма Iамийна хилла ву иза (табиIут-табиIи́н). Дала къинхетам бойла цунах а, массо Iелам-нахах а, Дера реза а хуьлда царна, Дала цаьрца ялсаманехь цхьаьна а тохийла вай.\n Имам Iабдур-Разза́къ ас-СонIа́ний, «Ал-мусаннаф», 2/247, 252.\n Имам Ас-СуютIий, «Фаддул-виIа́ъ фи́ ахьа́ди́си рофIил-йадайни фиддуIа́ъ», 101-102.\n Шейх IабдуллахI ибн Джибри́н, «Шархь Iумдатил-ахькам», 21/37.\n «Дурус лиш-шайх IабдиллахI ибн Джибрин» (яздина зорбане даьккхина долу аудио къамел), 2/15.\n «Маджму́I фата́ва́ Ибн Ба́з», 26/138-139.\n Уьзза жайна, 26/148.\n Шейх Мухьаммад ибн Мухьаммад Ал-Мухтар Аш-ШикъитIий, «Шархь за́дил-мустакъниI», 10/35.  Шейх Салман Ал-IавдахI, «Дурус лиш-шайх Салман Ал-IавдахI», 225/28.\n Шейх Салман Ал-IавдахI, «Дурус лиш-шайх Салман Ал-IавдахI», 86/31.\n Шейх Мухьаммад ибн Iусаймин, «Аш-шархьул-мумтиI Iала́ за́дил-мустакъниI», 4/41.\n Шейх Мухьаммад ибн Iусаймин, «Фата́ва́ ну́рун Iалад-дарб», 17/152.\n Шейх Мухьаммад ибн Iусаймин, «Аш-шархьул-мумтиI Iала́ за́дил-мустакъниI», 4/40.\n Шейх Мухьаммад ибн Iусаймин, «Фата́ва́ ну́рун Iалад-дарб».\n Шейх Мухьаммад ибн Iусаймин, «Маджму́I фата́ва́ ва роса́ил Ибн Iусайми́н», 22/416.


Фусаш — Википеди\nФуса (я) (лат: virus — дохьаш) — алхха дийна долча оагилгашка я́хаш (юхахьахулаш) а йола, ше оагилгаш доацаш а йола, инфекционни агент. Вирусаша моллагIча тайпара йола организмаш толхаю, бацовгIашкареи дийнаташкареи денз еннача нӀанкӀигашкеи архейшкеи кхаччалца (нӀанкӀигий фусах нӀанкӀигафагаш оал). Цул совгIа Iилманхошта кораяьй кхыйолча фусашта йисте мара репликаци ца ю фусаш (царех фусаш-сателлиташ оал).\n81 фусий дезала систематика белгалъяьккхаяц, хIанз йолаш йолча аргIашта юкъейоагIац уж\n1892 шера тхьамкий баьцовгIай нӀанкӀигаш доаца патоген ювца ший статья Дмитрий Ивановскечо кепатехача дензи, 1898 шера Мартин Бейеринк яхачо тхьамкий мозаика вирус хьайийлача дензи шоаш ма ярра тахка а тахка́ белгалъяьхай вирусий 6 эзар сов кеп, амма бакъда Iилманхоша бIаь миллион сов хила мег йоах уж. Вирусаш кораяьй Лаьтта хIара экосистема чу, эггара дукхагIа йола биологе кепаш (формаш) я уж. Вирусаш тохкаш микробиологе да́къа а дола вирусологи яха Iилма да.\nДийната́ е сага́ фуса инфекце чуяьлча иммунитето жоп лу цунна (иммунитета жоп), цо дIайоаккх лазар хьоадеш йола вирус. Иштта иммунитетагара жоп далийта йиш я, къаьстта цхьан фуса́ духьала йола иммунитет а йолча вакциний новкъосталца. Цхьабакъда, цхьайолча фусий ( царна юкъе адамий иммунодефицита фуса а (ВИЧ), вирус йола гепатит хьоадечун а) аьттув боалл цу иммунитето луш долча жопах кIалхаръювла, хронически лазар а кхетийташ. Антибиотикаша цхьаккха а хIама диц фусашта.\nХьаст — «https://inh.wikipedia.org/w/index.php?title=Фусаш&oldid=39248»\nПоследний раз редактировалась 20 Лайчилла 2020 в 11:50\nЕр оагӀув тӀеххьара хийца хиннай укх ха́на: 20 Лайчилла 2020, 11:50.


Шен гIайгIанца - цхьаъ ша\nШи шо ду Хасу-Юьртара Якубова Циля шен воI лоьхуш хьийза – Нохчийчу дIавигина иза\nЛурчах гурахь 43 шо кхаьчна волу Дагестанера Кардашов Алексей вадийра Хасу-Юьртарчу цхьана урамера. Телефон тоьхна, чуьра аравехна иза, ткъа араваьлча, тIекхетта, шен доларчу Lada Vesta машена чу а тоьхна, дIавигина. Талламчаша бахарехь, Нохчийчу вигина иза. Кхин цунах хууш дац хIумма а.\nЛачкъийначун нана Дагестанерчу, Нохчийчуьрчу массо а урхаллех чекхъяьлла орца доьхуш. Президенте Путине а, Кадыров Рамзане а, Москварчу раввине а (ламан жуьгти ву Кардашов) яздина цо. Амма эрна хилла дерриг а.\nИзраилерчу "Шаг-Даг" юкъараллин векала Ливиев Баруха дийцарехь, Нохчийчуьрчу полицино вадийна Кардашов, полицин декъан ши куьйгалхо а ву бехкечарна юкъахь.\nНохчийчоьнан прокуратуро йоху Ливиевс вуьйцучу шина полисхочун цIерш – уьш бу "Юсупов А.Г." а, "Азиеве К.К." а. Ший а лаца кхайкхийна ву, боху цо дахьийтинчу жоьпо.\nКардашов вар толлуш ю Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчуьрчу урхаллин уггаре къиза зуламаш Iорадоху тоба. Иза лачкъорна бехкевечу шинца бина барт а болуш, зулам кхочушдеш дакъалаьцна аьлла, изоляторехь кхобу тахана а, Iедалан хьасташа бахарехь, кхин а ши стаг – "Абдурашидову Б.С." а, "Дукаеву А.Л." а.\nПхоьалгIаниг а ву стаг вадорна бехкебечаралахь – Омаров СаIид. Цо аравехна Хасу-Юьртахь шен хIусамера Кардашов. Стохка Москвахь лецира Омаров. Амма лецира юьхьанца кхечу бахьаница – къола дарна.\nТахана хууш дац, стенга яьхьина Кардашовн Lada Vesta. Цуьнан банкан карти тIера лачкъийна ах-миллион сом. И ахча схьаэцначу стеган сурт а ду талламчашкахь – ткъа иза ша вац лаьцна а.\nКардашовн банк-карти тIера ахча схьаэцнарг лаьцна а вац\n"Сайн воI схьавелча а тоьура суна"\nВайначун нана реза яц дIахьочу талламна – тIех буьйда ду болар.\n"Шайна и гIуллакх дохон лаахь, дохадайша, суна сайн воI схьавелча а тоьу, аьлла ас талламчашка. Ца доьху ас бехкечарна таIзар дар а", - билгалдаьккхира "Кавказ.Реалиица" ша динчу къамелехь Циляс.\nХIинжа-ГIалара педагогикан институт чекхъяккхина Кардашов Алексейс, социологна дийшира, амма фармакологин фирмехь бина болх. Спорт, философи, литература чIогIа езаш а вара иза. Низам цкъа а талхийна а вацара, дуьйцу иза вевзачара.\nИзраилехь веха Алексейн да Владимир шайн пачхьалкхан премьер-министрна тIе а кхаьчна гIо доьхуш.\n"Коьрта бехкенаш схьакарор а, уьш лебар а хала доцург ду. Бевзаш нах бу уьш, цундела меттигерчу Iедалшна ца тов и дов хьахош. Йист яккханза дитина. Шен гIайгIанца цхьаъ йисина нана", - элира "Шаг-Даг" юкъараллин векала Ливиев Баруха.\nЦунна хетара, Израилан Iедало луьстур ду Оьрсийчоьнца Кардашов лачкъор, амма дерриг а "политике доьрзу". Ткъа Нохчийчуьрчу Iедална лиича, сиха карор вара иза, хуур дара цунах хилларг, тешна ву Ливиев.


Германин канцлер Меркел Ангел дагахь яц Стигалкъекъа-беттан 9-чу дийнахь Толаман де даздеш Москох хир йолчу параде хьажа яха. Амма иза дагахь ю шолагIчу дийнахь Москох а яхана Путин Владимирца цхьаьна Кремлна уллехь долчу вевзаш воцучу салтийн коша тIе зезагаш дахка. Цуьнах лаьцна хаам бина Германин Iедалан зорбанан серкретаро. Цо дийцарехь, Путин реза хилла цу тайпачу программина.\nСоветан пачхьалкхан бертахой хиллачу Малхбузерчу пачхьалкхаша ШолагIа дуьненан тIом чехкбалар дагалоцу Стигалкъекъа-беттан 8-чу дийнахь. Оьрсийчохь Толаман де олу и де даздо Стигалкъекъа-беттан 9-чу дийнахь.\nКху шарахь Украинехь Оьрсийчоьно лелориг бахьана долуш Москох и де даздан ваха дагахь вац цхьа а Малхбузерчу пачхьалкхийн куьйгалхо. Цу дийнахь параде бIаьрг тоха Москох вогIуш ву Къилбаседа Корейн лидер Ким Чен Ын аьлла, хаам бина Оьрсийчоьнан Iедалан векалша.


Закат лучу хенахь детина тIера хIоккхул, дешина тIера оццул дала деза аьлла билгалдина ду жайнахь. Ткъа хIинца лелаш долчу кехатан ахчана тIера закат дала деза я ца деза?\nДала хаарехь совбохийла и хоьттуш берш. Бакъду, оха дешначу жайнашкахь, тхуна хьехна болчу Iулмааша (Дела реза хуьлда царна) дешех-детех лур ду закат, кехатан ахчанах лур дац бохуш хьехна тхуна. Тахана долчу хьолаца и иштта хир дац, зама цхьана меттехь лаьтташ яц. Закат далар хIун ду аьлча, къен-мисканиг хене ваккхар, дохнах хаьддарг дохнах кхиор ду. Тахана вайна юкъахь лелаш деши-дети ахча дац, вайн махкахь соьмаца ду, вукху махкахь реалаца ду, кхечахьа динараца ду (бусалба пачхьалкхаш ю ас юьйцурш). Цундела, вайна юкъахь лелачу даьхнига а, ахчане а хьаьжжина дешех-детех дуста а дуьстина закат дала деза. Деши-дети дIадаьллера аьлла закат далар юкъара дIадала йиш яц. Вайна тIедогIу беркат дIадаларна кхерам бу и дIадаьлча.\nЗакат лучу хенахь, ялта лелош волчо муха дала деза, шарахь ша и ялта лелош хилла эшам лара а лерина, бухадуьсучунна тIера дала деза и, я кхин некъаш ду цуьнан?\nЯлта лелош волчу стага, шех закат дала дезачу бараме ялта кхаьчнехь, цу тIера закат дала деза. Нагахь санна, догIанца кхачо хуьлуш, ша къахьегар кIезиг долуш, и ялта хиллехь, цунах итталгIа дакъа закатна дала деза цо. Куьйга хи а дуьллуш, геннара и тIедало гIирсаш вовшах а бетташ, къахьоьгуш цо и кхиийнехь ткъолгIа дакъа дала деза. Ша хи дуьллуш хIоккхул харж йина, и метта а хIоттийна лур ду ша ткъолгIа дакъа бахахь и стаг нийса вац. ХIунда аьлча, цо и харж йина дела, къахьегна дела итталгIачу декъа тIера ткъанга валийна иза. Дала нийсонехь совдохийла вай!\nСтаг велла сагIа доккхучу хенахь цхьацца хенаш а етташ доккху вай. Цунах дерг алахьа.\nШовзткъа де-буьйса даьлча, сагIадаккхар жуьгташкара схьаэцна ду. Церан ду, шовзткъа де-буьйса даьлча Iаьржа достуш. Шовзткъе шийтта де-буьйса даьлча, веллачун даьIахкаш вовшахтасало, цунна коша тIехь доIа дан деза аьлла ду, амма таро елахь а, яцахь а сагIа даккха бохург бух болуш дац. Элчанан (IалайхIи-ссолату ва-ссалам) хьадис ду: «Шайн беллачех къинхетам белаш сагIийца», – аьлла. Деза ду сагIадаккхар, амма цунна тоьхна хенаш яц. Шайн тароне хьаьжжина даьккхича, мегаш ду. И шовзткъе шийтта де-буьйса кхаьчча, доккхуш долу сагIа а тIаьхьа я хьалхатеттича дика хир дара, жуьгтех тардала а ца гIерташ.\nЧуваха цIа доцуш, гIийла стаг ву со. Иза а, оьшург нисъян а дагахь вовшахтухуш ахча ду сан. ХIинца и ахча закат лучу бараме кхаьчна, цу тIера закат дала дезий?\nДаьхни гулдеш волу стаг, хIинца хIара суна тоьа аьлла соцуш вац. ХIинца хIара дича, я важа дича закат лур ду бохуш Iашшехь, Iожалло а стаг лаьцна дIавигахь, цуьнах жоп дала деза. И хууш волчу Дала барамаш билгалбаьхна, хIокху бараме шайн даьхни кхаьчча, оцу тIера шарахь хIоккхул закат лур ду аша аьлла. Закат лучу бараме кхаьчначу ахчанна тIера закат дала деза шиъ-ах процент. Цхьацца бахьанаш а лоьхуш, цунах ида мегар дац. Дала товфикъ лойла и лардарехь!


Казахстан - Оьрсийн маттахь арахецна Къуръан, дуьххьара марха лоцучарна мехаза луш ду, Алмата, 16Тов2012.\nОьрсийн матте гочдина Къуръан дуьххьара зорбане даьккхина 50 шо кхаьчна хIокху шарахь. 1963-чу шарахь зорба тоьхнера малхбалерчу Iилмийн говзанчо Крачковский Игнатийс дина хилла АллахIан дешан маьIнийн академин гочдар. Таханлерчу дийнахь кхин а кIоргера дина гочдарш делахь а, Крачковскийн гочдаран лакхара мах хадабо малхбален Iилма а, Iаьрбийн мотт а Iамочу говзачаша.\n«Малхбален литературин зорбанехь» дуьххьара оьрсийн матте гочдина Къуръанан маьIна арахийцира 1963-чу шарахь. Оьрсийн маттахь долчу Iаьрбийн меттан Iилманехь цул тIаьхьа шортта керла баьхначу кхиамашна юкъахь хIинца Крачковскийн белхан хадош мах кеп-кепара бу. Дукхах болчу говзанчаша чIагIдарехь, Крачковский валаза вара гочдарца боьзна белхаш бина. Я цунна зорба тоха дагахь волчух тера а дацара и йозанаш.\nIаьрбийн Iилман а, малхбален Iилманийн а тоьллачух лоруш волчу Оьрсийчура говзанчо Сюкияйнен Леонида дийцира оцу хьокъехь.\nСюкияйнен: Петарбухехь болх беш, цо студенташ Iамон Iалашонца дина гочдар дара иза. Цунна зорба тоха кечлуш вацара иза. Иштта план хилла хила а тарло цуьнан. ТIаккха, и болх чекх ца баьккхина хуьлу цо. Цо хьалххе язбина хилла и болх 50-х шо хьалха зорбане баьккхинера. Тахханалц коьрта меттиг лаьцна ду и гочдар. Иза зорбане даьккхичхьана дуьйна, уггар дикачех лоруш ду Крачковскийс гочдина Къуръан. Iилман литературехь а шуьйра пайда эцна цунах. Советан заманахь чIогIа хала дара цунна тIекхача. Карош а дацара иза.\nМаршо радио: ШарIаца боьзна белхаш язбеш ша а Крачковскийс гочдинчу Къуръанах а, цуьнан кхечу йозанех а пайда эцна ша бохуш дийцира Сюкияйнена.\nСюкияйнен: Тахханалц, кхин а дика, Iилман хьашташкахь лелон атта долу гочдарш делахь а, хIетте а, Къуръан оьрсийн матте дакхарехь йоккха меттиг дIалаьцна Крачковскийн гочдаро.\nШортта тIедигарш а долуш, онда бух болуш яздина долун дера а дац иза. Авторо дукха хьостех пайда эцна шен гочдарехь. Къуръан гочдина ца Iа Крачковскийс. Цо шортта белхаш битина исламах лаьцна. Iаьрбийн истори а, исламан истори а язъйина. Цундела, иза воккха Iилманча ву. Цо сийлахь меттиг лоцу оьрсийн маттахь малхбале а, ислам а Iаморехь.\nМаршо радио: 1980-гIа шераш довш, Советан пачхьалкхехь баьхначу бусулба нехан дин карладаккха аьтто баьллачу хенахь, оьрсийн матте даьккхина Къуръан уггар а дукха зорба туху йоза хилира. Оцу муьрехь, Iаьрбийн маттера оьрсийн матте гочдина хьалха арахецна ши гочдар дара – Крачоковскийниг а, Саблуковниг а. Билггал Крачковскийн гочдаро коьрта меттиг лецира еххачу хенахь. Оццу хенахь, Крачковскийн гочдар чIогIа чолхе ду деша. ГIаьххьачул андий хаарш хила деза Iаьрбийн исторехь а, културехь а, бохуш дийцира Iаьрбийн меттан Iилманан говзанчо Сюкияйнен Леонида.\nУггар атта, Iаьрбийн маттахь иза (Къуръан) дешалучарна ду. Цхьа нийса доцу хIума ду даьржина - хьанна а, Iаьрбийн мотт карабирзинчунна я иза шера хуучунна Къуръан деша атта а ду, массо хIуманах кхета а кхета, бохург. Къуръан чIогIа хала ду кхета. Ур-атталла, Iаьрбийн исторехь а, Iаьрбийн Iилманчашна юкъахь а шортта къийсамаш бу КIурIанан маьIнах, аитах а лаьцна. КIурIанан йоза уллехь доцуш Крачковскийн гочдар дешар гIаьххьачул хала хIума ду. Суна дукха гина Iаьрбийн мотт ца хууш, Iаьрбийн истори, ислам, култура а ца евза нах Крачковскийн гочдар деша буьйлабелча, кIадлой, цара и дешар дIатосуш. ХIунда аьлча, цуьнан гочдарехь дуккха а хIума ду, говза воцу стаг кхетар воцуш. Автор шен гочдар Iаьрбийн маттана гергахь дан хьажарна долчух тера ду и ишта. Дешархой Iаморна а, Къуръан а, Iаьрбийн мотт а Iамочарна гIоьнна бина болх бара иза. И хIуманаш юьхьар а лоцуш хадон беза цу белхан мах.\nМаршо радио: 2010-чу шарахь Къуръан Iаьрбин маттера дуьххьара украинхойн матте даьккхина говзанча ву «Острожски Академи» олучу Украинера къоман университетехь дина хьехаран кафедрин лакхара хьехархо Якубович Михаил. Цо бахарехь, Крачковскийн шен гочдар мелла а Iаьрбийн маттана герга хилийта Iалашонца дина хилла хиларе терра, тоъал говзалла йоцчу стагана хала ду деша.\nЯкубович Михаил: Крачковскийн гочдар, билггал, академикан гочдар ду. Ма-хуьллу, текст литературина тIеялийна ю. И бохург, литературан хьаст санна тIелацало иза. Иза яздинчу маттана мелла а улле хилийта хьожуш гочдина ду иза. Оццу хенахь, гочдаран кепан а, методолигин а хьокъехь шортта хаттарш ду дера. Амма, Крачковскийс чекхбаьккхина бацара и шен гочдаран болх. I963-чу шарахь язбинарг юьхьанцара болх бара.\nМаршо радио: Къуръан Iаьрбийн маттахь бен деша ца деза аьлла хеташ а кIезиг нах бац. Уьш тешна бу, Делан деша маьIнах, иза доссийначу маттахь бен нийса кхетар вац бохучух. Цу кепара ойла лела Къилбаседа Кавказехь а. Оцу хьокъехь Къуръан украинхойн матте гочдинчу говзанчо Якубович Михаила элира.\nЯкубович Михаил: Иза долуш ду. Нагахь санна бусулба наха Къуръанна деш долу гочдарш сацадайтахь, иза деккъа Iаьрбийн маттахь хила деза аьлла царна хетахь, шайна хетачу кепара гочдарш деш болу нах бевр бу. Оцу кепарчу хьажамо ислама цхьа а пайда бохьур бац. ХIунда аьлча, Къуръанна тIебоьду некъ дIакъовлур бу дуккха а нахана. Бусулба нахана юкъахь Iаьрбий 15 процент бен бац. Дукхах болчу бусулба нахана Iаьрбийн мотт хаа ма ца хаьа. Иза Iамор маьIне ду дера. Дукха пачхьалкхашкахь Iамош а-м бу иза. Делахь а, маьIна гочдар - оцу маьIнех лаьцна дийцар ду. Цхьа бакъду, гочдархойн цуьнца йоьзна говзалла хила еза. Кхузахь компромисс лаха еза. Арахьарчу пачхьалкхашкахь еш йолу проекташ динан дайша а, Iилман дайша а цхьаний йо, цхьана буха тIе кхачархьамма.\nМаршо радио: Делахь а, 1963-чу шарахь дуьйна 37 юха арахецна Крачковскийн гочдар. Мел лаххара а 2 миллион жайна арахецна. 2005-чу шарахь Порохова Валерис а, Османов Нурис а Къуръан оьрсийн матте гочдинчул тIаьхьа а бархIозза зорба тоьхна Крачковскийн гочдарна.\nВуьшта, Къуръан 18-зза гочдина оьрсийн матте. Билггал оьрсийн маттера гочдина Къуръан Советан пачхьалкхана юкъайогIуш хиллачу дукха бусулба республикашкахь а.


Мобилан телефон, гайтаран маьIнехь\nНохчийчохь лелочу бозбуунчаллашна тIекхетта кхин цхьаъ. Iуьйкъана хенахь телефон тухий, герганчунна сихха ахчан хьашто йолу кеп хIоттайой, кхералучуьнгара хIонц кхочу телефонан талорхошна.\nДахаран хьелаш кхиаме мел хуьлу, царах пайда, могIарерачу наха эцна а ца Iаш, зуламхоша а шай карадерзадо уьш. Адамийн уггаре а дикачух лоруш йолу амалийн агIонаш йохьар а лоций, уьш лебан бозбунчалхой лелаш, гарехь хIара дуьне кхоьллинчу дуьйна бу. Ткъа, тахана, керла техникехула леладо цара иза. ХIинцалца дацара цу тайпа зуламаш, амма, тахана уьш Нохчийчу а кхаьчна.\nТелефона чухулла бозбунчаллийца нахера ахча даккхара цкъа а хилла хIума дацара махкахь. Ткъа, тахана иза кхуза а кхаьчна. Дукха хан йоцуш, цу тайпа хIума хилла Зеламха цIе йолчу жимчу стагца. Доьхург кIезга ахча а ца хилла. Тоьхнарг кхуьнан шича ву бохуш а хилла.\nЗеламха: «Цхьа ши бут хьалха, уьйрана диолгIа сахьт доладелча, телеофн туьхира цхьаммо. 923 ян 926 код яра. Салам а делла, хIун деш ву хьо, аьлла хаьттира. Ша дерг хаьттира, даиманна тхойшиъ цхьан лелча санна.\nСо а доьхьала вистхилира. Хьоьга телефон туьйхири вачара, аьлла хаьттира цо. Хьо мила ву, доьхьала ас элира. Хьан шича Мохьмад ву ша элира цо. Гаьрмчигара верг вуй хьо? ХIаъ,аьлла жоп делира цо. Ша каравахна Iедална, машенах мелла а волуш. 48 эзар сом ахча доьхуш ду шега, иза хилахь гIуллакх дIадерзадо элира цо. Церан номер тIера етташ ву ша бохура цо».\nШега телефон чухула ахча доьхуш хиларх шеек ваьлчу Зеламхас, оцу хьолехь уггаре а нийса дерг дина. Хуьлучуьнна ойла ярхьам, цо, ша дIа юхатухура ю аьлла дIаейина телефон. Амма, шена билгала ша Iехош вуй хиъча, царна хIилла лело волавелла иза.\nЗеламха: «Шичас телефон тоьхча, иза охьакхосса тамехь а ца хетта, ас дIатухура ю аьлла вахьйиллира телефон. Цуьнана шичийга хаьттира ас, Мохьмад цIахь вуй теша, соьга телефон етташ ма ву иза аьлла. дIавала, хабар ду хьуна, бакъ дац хьуна иза, элира цо.\nСингаттам бу-кх, хьан шича чувоьллиина бохург, цундела церан дог датIорхьам, 2-3 сахьтехь лебина ас уьш: хIинца дIавоьдуш ву, ахча тIедоккхуш ву бохуш. Билгал хаийта сайна, со иттолгIачу гIат тIера вахьвоссалуш вац, элира ас. Мегаш ду хьуна, вахь а воссий, сихха тIедаккхахь и ахча, бохура вукхо.\nСан шичина хууш ма ду, со юьртахь вехаш вуйла. И номер теллича, къаьстира иза мультифон олучу программехула Нохчийчуьра тоьхна юьйла. Ткъа, ша телефонан номер Питерера ду.\nМегафонехь хаьттича, цара, Ленинан кIоштехь, I7-I8 уза цу тайпа хIума дина бохура.Со леварх церан гIуллакх ца хилла, амма, вокхачуьнна тIе нислахь, кIант я кIента кIант дIалаьцна аьлча, Iехавала а там бу.ХIинцалца цу тайпа хIумш кхечу регионашкахь бен дацара, амма, иза кхуза вайна а схьакхаьчна-кх».\nБозбунчаллаш Нохчийчохь, хийлуза лелош ду, амма, Iедалша нахаца лелош дерг йохьарлаьцча, уьш берийн ловзарш ду. ХIокху деношкахь, Оьрсийчохь дийца долийна, нанойн капитал олуш долу сертификаташ юккъера даха мега аьлла. Иза дан мегаш ду, пачхьалкхехь ахча тоьуш ца хиларца. Дукхачу нахана тешнабехк хуьлу цуьнах нагахъь санна и сацам тIеэцахь. Амма, иза кхечу материалан тема ю.\nТелефонехула бозбуунчалла леладо Нохчийчохь


Стенца дуста ас хьан\nДахар, дегI, хIай адам?\nДахаран бIарлагIа ю, беца тIера тхи санна,\nСегаш йолчу серлонах терра…\nДзэнан говзанча волчу Одзава Роана оцу стихотворенехь адамна гонаха долчуьнца хьажар ма дац гойтург, амма дерриге а чулоцуш долу бакъдерг ду. Цу бакъдолчунна цхьана а тайпана тIечIагIдарш ца оьшу.\nIожаллехь долу шатайпа суртхIоттор самурайшкахь ма-дарра, шайца дуьненахь хила дезарг «Сакурин охьаоьгучу зазанах тера я, тархах кхетта, атало яшма санна хетара царна».\nЯпонцийн «Хокку» олу лирически стихотворени кхаа могIанах лаьтта. Поэтика хилар ю цуьнан билгало… Халкъана ма-езза, церан лаамца кхоьллина, яцйина керла кеп. Иштта кхоллаелла японцийн «Хокку» олу поэзин кеп. Оцу байташкахь оьрсийн я кхечу меттан поэзи йоьшуш шайна гуш йолу рифмаш шуна карор яц. Ма-дарра аьлча, рифма японцийн поэзехь цкъа а хилла а яц. Японцийн байташ уьш йоцуш хилла гуттар а. Иштта бу церан мотт.\nШа «Хокку» кхуллуш, хIун гайта дезаш ву байтанча?\n«Хокку» байташ деа декъе екъалуш ю: бIаьсте, аьхке, гуьйре, Iа гайтарца.\nНагахь ахь леррина кхаа могIанах йолчу байташка ладоьгIча, царна чохь «хенан дош» карор ду. Масала: ламанан хи, хьочанна, болла тIехь долу заза а, хьалхара чIегIардиг, баттара яла кечлучу чиллан йиш, сийна буц… И хIора байт, жима а долуш, тамашийна сурт ду! Стенца дуста мегар ду иза? Масала: кIади тIехь тайп-тайпанчу басаршца юьллур ю гуьйренан йоккха пейзаж, хIор зил билгал а боккхуш. Кхечу кепара а ма диллало гуьйренан сурт. Цу тIехь масех зилца махо а, догIано а саттийна дитт дилла тарло суртдиллархочо. Иштта японцийн байтанчаша масех зилца суртхIоттадо, ткъа диснарг аш шайн ойланашкахь чекхдаккха дезаш нисло. Нагахь иза иштта нислахь, массо а стихотворени «денлур ю», тайп-тайпана басаршца лепа а лепаш.\nАла дашна, японцийн байтанчаш дика суртдиллархой бу. Зезаг чуьра арабаьлла моза а буьллий, цу тIехь байт язъеш хилла цара.\nЯпонцийн байтанчаша, шайн «Хокку» олучу байташкахь адамаш дуьнен чохь муха деха, церан стенах самукъадолу я гIайгIанечу адамийн хьал гойтуш, суртхIоттадо.\nЯпонцийн стихаша вайна гIо до исбаьхьаниг тIеэца а, цунах кхета а. Iаламехь дерриге а ма ду исбаьхьа: доккха ножан дитт, оьзда сай, ур-атталла моза а, чуьрк а. Церан байташа дерриге а дийна дерг лардан Iамадо вай, хIунда аьлча адамийн дахарехь къинхетам – иза сийлахь синхаам бу. Шегахь къинхетам боцу адам цкъа а, дика адам а хилла, дуьнен чохь дехар дац. Вайна ма хаьа, мел къахета вайна тиладелла лелачу жIаьлин кIезанах я цициган кIорнех.\nЯпонцийн байтанчаша юх-юха а боху: гуттар а бIаьргашна хьалха долчуьнга леррина хьовса, тIаккха шуна дагахь доццург гур ду. Шун бIаьргашна ирча хеташ долчуьнга хьовса тидамца, шуна цу чохь хазаниг гур ду, атта долчуьнга хьоьжуш, чолхениг гур ду, жимачуьнга хьоьжуш – доккханиг.\nХьовса, ладогIа дуьнене, дуьненна уллехула тIех ма довла. Хазаниг ган а гина, цунах цецволуш, кхин дIа а дахар дIадахьа дезаш ду дуьнен чохь дехаш долу адамаш. Оцу хазаллехь долчу Iаламах масал оьцуш, адамийн дахарна лаккхара синмехаллаш луш йолчу японцийн «Хокку» олучу поэзех масал а оьцуш, заманан йохаллехь вайн дай-наноша ларбина, вайга схьабелла ненан мотт бицбан ца беза вай.\nДеллачу беран ойла еш, байтанчо Иссас аьлла: «Вайн дахар – тхи ду. Тхин тIадам бен ма хуьлийла. Вайн дахар – хIетте а». Дахар кхачориг хиларан метафора ю – тхи. Ткъа иштта стелахаьштиг а, хи тIера чопа а, сиха охьаоьгуш долу болла тIера заза а. Амма дена хала ма ду шен хьоме бер далар лан. Иссас боху: «…хIетте а, юха шен къолам охьабуьллу цо, амма цуьнан вистхилар дашал говза ду-кха».


Кадыров Ахьмадан хиллачу хадархочунна 100 эзар евро кхачийна Европан кхело иза веллачул тIаьхьа\nЧиллан-бутт 12, 2021\n2019-чу шарахь Владимирскан кIоштарчу колонехь велла карийначу, Нохчийчоьнан президентан Кадыров Ахьмадан хиллачу хадархочунна Тунтуев Аюбана 100 эзар евро компенсаци кхачийна Европерчу адамийн бакъонехула кхело. "Медиазонас" бо и хаам, "Правовая инициатива" вовшахтохараллана тIетевжина. Цаьрга латкъамаш бора Тунтуевс шена тIехь Iазапаш латторах а, Нохчийчохь ша лаьцча а.\n2005-чу шарахь, ЧIулган-Юртахь машен эккхийтарх лаьцна Тунтуевга Теркйистерчу милцойн декъехь хеттарш дарх материалаш листира Страсбургерчу кхело, дуьйцу бакъоларъярхоша. Милцоша йиттинера цунна, ток йоьттуьйтуш, куьйгех гIоьмаш тоьхна, коьртах пластикан тIоьрмиг боьллина, тховх хьалаоьллина а латтийнера иза. Шена тIехь къизаллаш лелийначул тIаьхьа бехк тIелецира Тунтуевс.\nЛаьцначул тIаьхьа, бакъоларъярхоша дийцарехь, шина баттахь электрошокер йиттинера цунна, шаьш хьийзор ву бохуш, кхерамаш а туьйсуш.\n2008-чу шарахь колонехь даккха 24 шо хан кхайкхийра Тунтуевна, ЧIулга-Юьртахь динчу терактан бехкевина. 2017-чу шарахь кхин а 11 баттана яхъйира цуьнан хан, 2000-чу шарахь Псковерчу десантхошна Нохчийчохь тIелетта ву аьлла. И бех Тунтуевс тIе ца лецира.\nЛурчах Зазадокху-баттахь колонехь велла карийра Тунтуев. Цуьнан гергарчара дийцира, дегIа тIехь йиттина таммагIаш дара бохуш, амма Талламан комитетан эксперташа иза харцдира.


Нохчийчоьнан Iедало пенсионераш пенсех бохур бу, нагахь санна цара шайна "Спутник V" вакцина ца тохийтахь, аьлла аудио яржийначу ГIойтIарчу вахархочо шена къинтIерабовлар дехна официалехь.\n"Ас оцу къамелехь хьаштдоцург дийцинера. Гергарчаьрга а, накъосташка а, махке а сайна кIинтIерадовлар доьху ас. Цхьа а вац сан пенси дIахадо лерина. Вакцина тохийтахь а, я ца тохийтахь а, шайн пенсеш массарна а ду лур долуш. Со чIогIа юьхьIаьржа ву", – аьлла ду "Кавказский узело" далийна цуьнан дешнаш.\nНохчийчуьрчу 27 эзар гергга бахархошна коронавирусан уьнна дуьхьал мехий диттина\nИ къамел пенсионеро шеггара дина я цуьнга ницкъаша дайтина, хууш дац. Цо и къамел ден видео яржийначул тIаьхьа шайга республикехь ницкъаша вакцинаци яйтина хиларх тоьшалла ден нах бевлла интернетан нохчийн сегментехь.\n"И цхьа воккха стаг вац иштта дийцинарг, цхьана хьаькамо-зудчо а бохура и саннарг шен белхалошка. Балхара дIабовлича а бевр бац уьш мехий тохийтарх хьалха, элира цо. Балхах мукъабовлахь, пенсеш а сецор ду, бохура", – яздина цхьана комментаторо.\n"Аш стенна юьйцу воккхачу стаге харцо? Цо бакъдерг аьлла. Хьаькамаша боху: я мукъадовла балхах я вакцина тохийта", – аьлла ду "Кавказский узело" далийна кхечу комментаторан дешнаш.\nОфициалерчу терахьех тоьшийла делахь, Нохчийчоь ю Оьрсийчуьрчу регионашлахь коронавирусо уггаре кIезиг дараш динчийн могIарашкахь. Оцу юкъанна Росстато далийначу терахьаша гойту 2020-чу шарахь махкахь хьалхасчу шерашкахьчул вуно дукха нах белла хилар, оцу тIехь Нохчийчоь лидер хилар.\nЧиллан-бутт бовш Нохчийчуьрчу Iедало 129 клиника дIакъевлина махкахь - цара беттанашкахь харц кехаташ луш хилла наханна цаьрца коронавирус яцарх тоьшалла деш.


80 шо хьалха йиллина Урдунера нохчийн хьалхара центр\nСтигалкъекъа-бутт 05, 2012\nУрдун, "Сако" юкъараллин декъашхой, 2012\nМасех нохчийн културан а, дешаран а кхерч ю тахана Урдунехь меттигерчу нохчаша йиллина. Цхьанненгара хуьлуш гIо а доцуш, шайн ницкъаца нохчийн гуламаш дIабахьа а, дика-вуон дерзо а, ненан мотт хьеха а гIерта цигара юкъаралла.\n1932-гIа шарахь дуьххьарлера юкъара болх a, нохчийн кхиоран гIуллакхаш а дан буьйлабелира Урдунера нохчий, Кавказ цIарах клуб хIоттийна Сувела гIалахь. Кавказ клуб йолийнарг, ДегIастнара гIаш Урдуне баьхкинчу нохчех волу Бено Идрис Султан вара.\nЮьхьанца, клуб спортан яхьаллаш дIакхехьа ца хIоттийнера, иза нохчашна деша-яздан а нохчийн Iилманан тIегIа лекха яккха хIоттийнера, хIетте, тIаьхьа спортан къовсамашкахь дукха гIаръяллера Кавказан клуб. Бено Идрисан йоьIан-йоIа Бено Поллас дуьйцу шайн ненан дех лаьцна.\nБено Полла: Дера сан ненан да дика стаг а, хьекъал долуш стаг ма вара, цо ойла йина, клуб дага а еана, ваха ваьхна Iедале аьлла массо кечам бинера. Официала, цу кехаташ кечдиначула тIаьхьа, вайн баккхий нах реза бацара.\nМаршо радио: Цо юьхьанца хIунда йиллира клуб?\nУрдун - Дуьххьара нохчийн културин а, дешаран а центр йиллина волу Бено Идрис\nБено Полла: Вай нохчашна пайда хилийта, деша а яздан Iама меттиг хилийта. Цу школехь деша хIокху махкахь цхьа масех министр хилира. Дадас йиллира и, амма дIахIотточу хенахь, дукха къахьийгира цо.\nМаршо радио: ХIунда? Iедал дуьхьала дара?\nБено Полла: Iедало бохуш хIума дацара. Iедал реза дара. Цо дан дезарг дора, ткъа вайн баккхий нах, - Идрис вайн берашна кофур Iамадан волу, царна географи Iама деш, Iедале боьлхе,- тхуна хьашт яц, сацае и олий, дохош хилла школа еллара. Цо юха а ведий хIан-хIа олий, ша дийра ду и гIуллакх олий юха а ден еш, иштта хала дина гIуллакх ду-кх цо иза.\nМаршо радио: Школехь хIун хьарам хеташ бара вайн баккхий нах?\nБено Полла: Оцу хенахь кхетам тоъал ца хилла-кх. Географи Iамаяр кофур ма даций. Царна моьттуш хилла-кх и. Латта горга ду ала мегаш ца хилла, латта хьийзаш ду ала мегаш ца хилла. ХIинца долу Iилма ма дацарий. Амма Дадин хьекъал хьалха дара, шен заман ала дукха хьалха дара. Цундела шайн хирг дира, къа хьийриг и хIотта ен гIерташ, тIаьххьара Урдунехь гIаръелла клуб хилира цунах. ХIинца и йолу 80 шо хула. Суелехь йолийна ер иза. Цу хенахь, Суелехь дукха нохчийн бара. Дуьххьара нохчаша йолийна юьрта ю Суеле. ТIаьхьа, Заркъехь хилира иза. Идрис эскарехь опицер вар. ТIаьххьалца, дика хьалавелира, инарла а хилира и. Цу хенахь инарла хила дукха хан езаш хIума дара.\nМаршо радио: ХIинца йолуш ю-кх Кавкваз клуб?\nБено Полла: ХIинца йолуш ю, дIа лелаш ю. Вайн кегийрхош, цхьаьццамо тIелоций цуьнан гIуллакх деш ду. ТIаьххара суна ала лаьа Дад Идрис Султан суна дукха везаш стаг вар, Дала гечдойла цунна.\nМаршо радио: Бено Идриc, хIара мехкаш ингалсан олаллехь болчу заманахь, Игалсан эскарехь опицер вара. Урдунан мохк маьрша баьлча, Iаьрбийн эскарехь опицерийн къепехь, 68-гI полковник вара.\n1957 шарахь нохчийн гIоьналлин юкъаралла хIоттийра Урдунера нохчаша. ТIаьххьаралера 10 шарахь иза бен яцара нохчийн гIуллакхашна дола деш.\nАмма 10 шо хьалха дина сов йийла йолаелира и юкъараллаш. Тахана нохчийн-Урдунин културан а, нохчийн фольклоран а, зударийн гIоьналлин а, юкъараллаш ю Урдунан Iедалехь дIаязйина. Нохчийн цIарах йоцуш нохчийн гIуллакхаш дан тIаьххьара хIоттийна юкъаралла, "Сако" аьлла ю. Сако Мухьмад хIара къамел дира Маршо радиога.\nСако: ДIадахначу шарахь, 2011 шарахь Iедало бакъо елла дIадоладелир-кх тхо.\nМаршо радио: "Сако" юкъаралла олу-кх аша цунах. Фамили цIарах йиллина аша и?\nСако: Фамили цIарах ю, тайпанан цIарах яц и. Сако фамили ю.\nМаршо радио: Мухьмад, хIун Iалашо йолуш йолийна аша?\nСако: Дуьххьара, хIара вайн кегийрхойн охьаховша меттиг а, вовшашца гулбала а, вовшашна тIекхача меттиг хилийта. ШолгIа, валар а висар хуьл, зуда ялош иштта меттигаш еза вайна. ХIокху Йорданехь кадам бар а кхин долчунна меттигаш йоцуш гIелделла-кх вай, цуьнан хир яра аьлла. КхолгIа, ахчанна тIехь вовшашна гIо дара хир дара, ахчанаш гулдан а, иштта ду.\nМаршо радио: мича меттахь ю юкъаралла?\nСако: Сувеле деган юккъехь ю-кх. ДIадахначу шарахь оха дика гIуллакх дира, компьютеран курс йира, Къоръан Iамош кегийрхошна меттиг йиллира.\nМаршо радио: Нохчийн мотт хьоьхуш курсаш юй?\nСако: Цкъа хIинццалц йиллина яц. Заркъехь вайн кегийрхошна Iамадеш дара. Вайн молланаш нохчийн йоза хууш кIезиг бу. ХIинццала цхьаъ лоьхуш ду и Iамадан.\nМаршо радио: Харж хьан латтош ю?\nСако: Юккъе баьхкинчаьра луш дерг ду цкъа хIинццалц, иза а дукха хIумма яц, амма Сако фамилис чIагIйина ю-кх иза.\nМехаза до гIуллакх гена дIа ца доьду. Нохчийн фольклора дIагайтиралла а, нохчийн бовзийтаралла, дуьненан тIехь буйла хаийтиралла кхин башха даккхийра жамIаш ца хула цу жигараллийн. Иштта гIуллакхаш гуттаренна леладан яккхийн харжаш а бюджет оьшу. Ткъа хIинцалц иза хилла яц.\nУрдунера нохчийн културан а, дешаран а кхерчаш


Элистанжхой — Википеди\nЭлистанжхой - Нохчмахкахойн тукхумара, J2 а, L3 гаплотобанашкара тайпа. М.А.Мамакаевс тайпа Нохчийчоьнан орамера тайпашна юкъатуху.\n1.1 Беха меттигаш\n5 ГӀарабевлла тайпанан векалш\nЭлистанжан мохк хилла Хоттанен 6 км малхбалехьа, ЦӀен Веданан 1 км къилба-малхбузехьа, дӀалоцуш хилла Саьрбалан, Бас а, Хул-Хулуо а хишна юкъара латта, къилбаседехьа акъари тӀе араболуш хилла. Элистанжан къилбехьа баьхна Садой а, Пешхой а, тӀаьхьуо аратеттина болу Орсойша.\nЭлистанжхойн лам лаьтта эвлан къилба агӀора.\nЭлистанжхойн эхк – Веданан кӀоштара доьда хи; долало Барзиарлам (2214 м) герга, ломан малхбалехьа, кхета Хул-Хулох.\nЭлстанжхой беха меттигаш: Алда, ГӀойтӀа, Девкар-Эвла, Лакха Невре, Макане, Сиржа-Эвла, Тевзана, Хоттане, Шела, ЭгIашта.\nЭлистанжа дешан бух бу, легендаш дийцарехь: «эла»+»сту»+»жӀай», амма цуо шеко кхуллу.\nШешша Элистанжхойша и дош Элса бохачу цӀарах трансформаци хуьлуш схьадаьлла лору: Элса – Элсанчу – Элстанча – Элстанжа, ткъа Элса – Нашхара бух болуш хилар а, шен жимах волчу вешийца Дишница кхелхина Шулукъ дукъо екъна акъареш тӀехевшина. Дишний хевшина Хул-Хуло бердашца, ткъа Элса Билта меттигехь Ӏаьржа эхк бердаш тӀе. Элсанан тӀаьхьенаш тӀаьхь-тӀаьхьа охьахевшина акъари тӀе Алда кхаччалц, йехкина Хоттане, Тевзана, ЭгӀашта, Шела, Сирж-Эвла, кхин дӀа а.\n«Элиста» дош алсама хаало гӀалмакхойн топонимикехь. А.В.Твердыйс хуьлуьйту этноним гӀалмакхойн – «гӀамаран», хӀунда аьлчи Элистанжхой шуьйра баьржина акъарийн эвланашкахь. Цуо хуьлуьйту Наврузхан тӀелетначу заманахь цӀе хийцина. Кхин тӀе Элистанжахь топоним ю Менги Ӏола а, Менги басса а Чингисханан кӀентан сийна тиллина (цуьнан кӀентан цӀе Менгу хилла).\nЭлистанжахь топоним ю «Элан-жӀаран-корта», дийцарехь иза йиллина Элистанжхойн тайпанан хьалхарчу Орс-элас, аьлчи а, уьш хила тарло оьрсийн элин тӀаьхьенах а.\nЭлистанжхой бекъало некъешка: Арсан (L3), Ашнай (J2), Аюб (L3), Биги (J2), Гири, Дади (J2), Дарси, Музи, Ушурми (L3), Чуштар (J2), ЭгӀаштой (L3), Эльти.\nЭлистанжан акъари XVI бӀешарахь дӀалаьцна хилла гӀалмакхаш. Цигахь ханан ставка хилар а дуьйцу. Цхьаьна нохчийн «ГӀалмакхий Нохчийчуьра лахкарх» йолчу легендехь боху, гӀалмакхий, Къилбаседа Кавказе баьхкира XVI бӀешарахь, дӀалецира ерриг аьлча санна Нохчийн акъари, ногӀий ара а тоттуш. XVIII бӀешеран юкъахь нохчаша барт бира гӀалмакхой арабаха, амма, шайн ницкъаш лерина, хиира уьш тӀамца арабахалурбоций, тӀаккха гӀалкхой ханах шайн нуц вира, уггаре хаза йоӀ елла маре, хан Аштаркхнен аренашка дӀавоьдург. Цуо ханан шиъ кӀант вира, цхьаьнан цӀе Хавадж хилла.\nЭлистанжа масийттаза хӀаллакйина, бахархой арабаьхна Теркан тӀе а, ломан кӀажошкара акъари тӀе а ховшийна. Шайн тайпанан меттигаш йита ца лууш уьш хьаннашкахь кӀотарш йохкуш охьаховшура. Элистанжан юкъараллехь 70 кӀотар хилла, Кавказан тӀом болуш йехкина. Бахархой арабохура оцу меттигашкара паччахьан эскарша, акъарин тӀе кхалхабора. Уьш лаьттира 1932-1935 шераш кхаччалц.\nXVII-XVIII бӀешерашкахь Элистанжхой массашкахь кхелхира Алда. ШолгӀа цабевлла кхелхира 1865 шарахь Девкар-Эвла, Харачойн Акмурзаев Тозин гӀаттам охьатаӀийначул тӀаьхьа, оьрсаша Элистанжа ягийра, ткъа бахархой кхалхийра. 1869 шарахь паччахь Александр ӀӀ-гӀа шен мехкашкахула чекхволуш хилира Сиржа-Эвлахь. Паччахьан дуьхьала бахара векалш, коьртехь Агатаев Шаба а волуш. Векалийн, паччахье Элистанжхойн шайн махка цӀаберза пурбало аьлла дехар дӀакховдо, Ӏалашо яра. Векалшна юкъахь вара чӀогӀа дика хелхарча Бурсинов Солса, цуо хелхарца дӀакховдийра дехар. Хелхар хазделлачу паччахьо дехаран жоп делира.\nГӀарабевлла тайпанан векалш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nШайх Мансур (1732 шо – 1794 шо — XVIII бӀешеран чеккхенгахь Кавказан ламанхойн тӀеман, динан а, политикин а корта. 1785—1791 шерашкара Кавказан тӀеман гӀуллакххойх цхьаъ.\nГехаев ТӀахӀир – Кунта-Хьаьжин башха уллера мурд, кхелхина Кавказан тӀамехь йинчу чевнех.\nГӀарабатиран ЧагӀа — Элистанжа эвлан наиб.\nДудаев, Муса Абдиевич (1938 шеран 16 февраль, Элистанжа, Нохчийн Республика — 2014 шеран 6 август, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — вевзуш волу нохчийн артист, Советийн Союзан Турпалхочун Ханпаша Нурадиловн цӀарах йолчу Нохчийн пачхьалкхан драмин театран артист, РСФСРн Сийлахь артист (1991 шо), ГӀалгӀайн Республикин Халкъан артист (2008 шо).\nДудаев, Ӏабди Дудаевич (1901 шо, Элистанжа, Нохчийчоь, Российн импери — 1937 шеран 24 декабрь, Соьлжа-ГӀала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, ССРС) — нохчийн поэт а, яздархо а, нохчийн литературин бухбиллинчарах цхьаъ.\nӀийса – Элистанжан вахархо. Имам Шемалан тобан баьчча. Кхелхина Несаран гӀап йолчахь паччахьан эскаршца болчу тӀамехь.\nӀумар-Хьаьжа. Зиярат Элистанжа эвлахь.\nШайх Мансур (вийцарх диллина сурт)\n↑ 1 2 3 4 5 Сулейманов, 1997, с. 252.\n↑ 1 2 Сулейманов, 1997, с. 253.\n↑ Сулейманов, 1997, с. 256.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Элистанжхой&oldid=6107194»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 3 июль, 09:56.


Новосибирскехь белхаш бар дихкина мигранташна\nНовосибирск кIоштан губернаторо Городецкий Владимира оршотдийнахь сацам тIеэцна, кхечу пачхьалкхашкара шайн регионе баха баьхкинчу бахархошна белхан меттигаш ялар доьхкуш, къаьсттина хьехархойн, таксхойн, секретаран, гочдархойн белхаш бан цамагош царна. КIоштан урхаллин сайта тIехь зорбане йиллинчу артиклтIехь баилгалъяьккхинчу 16 тайпанчу говзаллашкахь болх бан бакъо хир яц оцу регионехь бехачу мигрантийн.\nИштта бехкамбина берийн бошмашкахь болх бан а, чIерийн леца а, талла а, маьIда даккха а, банкашкахь болх бан а, иштта кх.дIа а. Оцу ягарйинчу категорешкахь хIинцццалц схьа белхаш бен кхечу мехкийн бахархой мукъабаха декхаребо сацамо.\nРегионерчу къинхьегаман, социалан хьелаш кхиоран министараллин хаамашца, дахначу шарахь кхечу пачхьалкхашкара Новосибирск кIошта баха баьхкинчийн терахь I0 эзар гергга ду. Коьртачу декъанна уьш бу Казахстанера а, Украинера а, Таджикистанера а.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Майрачуьнгара пурба доцуш зуда шен цIа дIаяхар муха ду?\nАссаламу Iалайкум! Зуда шена майрачуьнца Iа ца лаьа аьлла дIаяха мегий, майра и дIаяха реза воцуш, аладашна иза сан гергарнаш лоруш ваций или тхоьх ца веший... иштта кх.дI. бахьанашца.\nИза Iа лууш яцахь церан дIасакъастар муха хила деза?\nМайрачуьнгара пурба доцуш цIа яхча, цунна малийкаша наьIалт олу бохург муха ду?\nХIара вайн цIахь хуьлуш долчу хьелашех цхьаъ ду, хьуна уьш девза аьлла хеташ ву со.\nДела реза хуьлда.\nХIокху хаттарх тера хаттар делла хилла Шейх Мухьаммад ибн Мухьаммад Ал-Мухтар Аш-Шинкъи́тIийга, Дала Iалаш войла иза. Цуьнга делла долу хаттар а, цо делла долу жоп а далийча дика хир ду аьлла хета суна, жимма деха делахь а.\nХаттар: Майрачуьнан пурба а доцуш, цунна хууш а доцуш, зуда шен цIера ара а яьлла, шен берашца шен денцIа дIаяхча, цу зудчо ша йитар доьхуш хилча, ткъа майрачунна иза йита лууш а ца хилча, майрачунна тIехь дуй цу зудчунна а, берашна а напха латтор, иза шен денцIахь Iаш йолчу юкъахь?\nЖоп: ХIара хаттар масийтта агIо йолуш ду, хIокху хаттарца доьзна масех хIума ду.\nХьалхарниг: АллахIах а тешаш, ТIаьххьарчу (къемат) дийнах а тешаш йолчу хIора зудчуьнан декхар ду майрачуьнан хьакъ доккха дуй хаар; Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ма-аллара, майра зудчуьнан ялсамани а, жоьжахати а юй хаар: нагахь санна и зуда Делах кхоьруш хилахь ялсамани хир ю цунна и майра бахьана долуш, нагахь санна иза нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIан дозанел тIехйийлахь жоьжахати а ю иза.\nШолгIаниг: Зудчунна хаа деза, шен ме́ран цIентIера иза араяла мегаш ца хилар майрачуьнан пурбанца бен. Цо пурба лахь араер ю иза, цо пурба ца лахь шен меран цIахь Iен еза иза.\nТIаккха, нагахь санна цхьа цакхетамаш хилахь, вовший резадацарш хилахь, цуьнан ши хьал бен хуьлийла дац:\nХьалхара хьал: И цакхетамаш а, резадацарш а хIиттина лаьтташ а долуш, шен (меран) цIахь и зуда Iа луш хилар, шен гергарчех цхьаъ ва́н а веана, майрачуьнца и гIуллакх цо къастадаллалц. ХIокху хьолехь цунна мегаш дац (цIера) араяла.\nШолгIа хьал: И зуда (шен ме́ран цIентIехь) Iийча цунна кхерам хилар, масала цуьнан майра къаркъа маларан бала кхетта велахь, йа цхьа кхечу вочу хIуманашца бала кхетта хилар, и зуда цо е́н мегачу кепара, йа цу зудчунна, йа цуьнан берашна цо цхьа зе́не́ хIума дан мегачу кепара. Иштта хьелаш ша-тайпа къаьсттина хьелаш ду, цундела ишттачу хьолехь зудчунна мегаш ду шен ме́ран цIера араяла, майрачо цунна пурба делла дацахь а.\nАмма хIора цакхетам (йа «проблема») мел хуьлу иза чура ара юьйлуш, шен денцIа, йа шен ненан цIа эхар – иза мегар дац, и хIума дан цуьнан бакъо а яц. Мегаш дац зуда шен ме́ран цIентIера араяла. Мегаш дац (цу зудчуьнан) дена, йа нанна, йа гергарчунна, оцу вочу хIуманна тIехь цунна гIо дар. Пурбанца бен араяла мегаш дац зудчунна шен меран цIа чура, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ма-аллара: «Нагахь санна шайн зударша шуьга шаьш маьждиге дахийта аьлла пурба дехахь, пурба лойла аш царна». (Бусалба дино хIоттийна) бух бу, араяларехь зуда шен майрачунна муьтIахь хила езаш хилар. Ткъа нагахь санна цхьа цакхетамаш хилахь – АллахIа хIора хIуманна шен барам хIоттийна, цакхетамашна уьш дIабохуш долу некъаш а хIиттийна. Амма цхьа цакхетам хиллера аьлла иза яха а яхана шен да а, нана а долчахь охьахаар – иза мегаш дац.\nНийсонах лоруш дац майрачо урдо а делча, хIусам латто а езча, доьзална оьшург латто а дезча, тIаккха цхьадолчу гIулкхаш тIехь зуда цIера ара а яьлча. Цундела, нагахь санна йита бахьана а доцуш зудчо ша́ йитар доьхуш делахь, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа магийна майрачунна ша́ шен зудчунна делла долу урдо юхадерзор.\nАмма нагахь санна майрачо цунна зулам динехь, новкъарло йинехь, зен динехь – хIокхуьнан а масех хьал ду.\nХьалхара хьал: Хуьлуш долу зен собар далуш долу зен хилар, сатохалуш долу зен хилар; (хIокху хьолехь зудчо сатоха деза, собаре хила еза иза), шена ме́л хиларга догдохуш, АллахIера шена дика тIаьхьло хирг хиларга догдохуш. Ткъа, АллахIа эрна ба́йтур бац дика Iамал йинчуьнан ме́л. (ХIокху хьолехь йолчу зудчо) шен Элера (АллахIера) шена гIо лехча, Цо бохам а дIабоккхур бу цуьнан, хилаза диссина долчу хIуманал гIолий дерг а лур ду цунна. Нагахь санна и цакхетамаш а, халонаш а собар дан а, сатоха а йиш йолчерах елахь – масала (майра) гIиллакхе ца хилар, вон мотт лиебеш хилар – бакъдолуш нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа эрна ба́йтур бац собаре хиллачеран ме́л, АллахI собаре болчаьрца ву, АллахI цу зудчуьнца хир ву, Цо цунна гIо а дийр ду, Цо иза чIагI а йийр ю, оцу баланца Цо цуьнан гIалаташ дIа а дойъур ду, даржашкахь иза лакха а йоккхур ю. Иза доккха ниIмат ду АллахIах тешаш йолчу зудчунна, цхьаъ вукхул тIаьхьа денош дIагIур ду цуьнан, суьйренаш а дIагIур ю цуьнан шена хуьлуш долу зен цо АллахIа доьхьа ловш долуш (шена хуьлучу зенна цо Делан доьхьа сатухуш долуш), шена хуьлуш йолчу сийсазлонна иза нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа доьхьа собаре йолуш. Эццахь боккха хир бу цуьнан ме́л, дика хир ю цуьнан тIаьхьло (чаккхе)! Мел дукха зударий бу, шайн ма́ро́ша сийсаз а бина, АллахIа (Шен дозаллехь) базбина йолуш, иза а, цуьнан бераш а даздина долуш, цуьнан тIаьхьло дика йина йолуш! Ткъа гIуллакхийн бустам тIаьхьлонца (чаккхенца) бу. Мел дукха зударий бу шайн дахаран юьхьенгахь белха дезна, ирс доцуш баьхна, шайн ма́рошкара новкъарлонаш хилла, зенаш лайна, тIаккха шайн дахаран чаккхенгахь шайн доьзалшца АллахIа шайн бIаьргбузийтина, шайн ма́ро́ш бала а белла, шайн доьзалш шайна уггар дика бераш хилла дIахIиттина, шаьш собар дарна а, шаьш бохамаш ла́рна а АллахIа диканца бекхам бина, шайна тIаьхьло дикачу агIор а хилийтина. Адамийн хьелашка хьаьжначунна а, церан хабарш девзачунна а билггал гуш-хууш хIума ду иза, вай шеца АллахIана – нуьцкъала а, сийлахь а ву Иза – тешалла деш долу хIума а ду иза: сийлахь-цIена а, лекха а волчу АллахIал дика бекхам беш цхьаъа вац, Цул комаьрша а цхьаъа вац. Мел дукха зударий бу шайн дахар а, бахам а, массо хIума а шайн майрошна дIалуш, хIетте а баркалла олуш хезаш мотт а боцуш, динчу диканна къера хуьлуш дог а доцуш, делахь а сийлахь-цIена а, лекха а волчу АллахIа шайн тIаьхьло дика а хуьлуьйтуш, динца ерг а, дуьненаца ерг а, эхартахь ерг а.\nЦундела, нагахь санна и халонаш ла́н йиш йолуш елахь, собар дан йиш йолуш елахь, сатоьхча хIумма а дац цо, АллахI цуьнца а хир ву. АллахIах а тешаш, ТIаьххьарчу дийнах а тешаш йолчу массо зудчунна билггал долчу хаарца девзаш хила деза, дуьненан дахар сингаттамийн а, гIайгIанийн а, баланийн а дахар хилар, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIана муьтIахь хиларца бен хIокху дахарехь кхин самукъа ца хилар. Ойла йе хьайна хIокху дерриге дахарх, дIасахьажа хьайна аьтту агIор а, аьрру агIор а, хьалха́ а, тIе́хьа́ а, тIехула а, буха а, хьайн самукъа доккхур долу хIума лаха хьайн оцу массо меттехь, АллахI хьехор а, цуьнца доьзна долу хIума а бен кхин цхьаъа хIума карор дац хьуна!\nХIокху дуьненна дуьне ца аьлла иза лахара хиларна бен, цунна и цIе ца тиллина бакъ дерг цу чохь керста деш хиларна бен: бакъдерг харц хуьлуш, харц дерг бакъ хуьлуш, диканиг вон хуьлуш, вониг дика хуьлуш. И массо хIума дуьне лахара хилар ду, ткъа иза муъма-стеган (АллахIах тешаш долчу адаман) набахта ю. Зудчунна девзаш хила деза, ша мичча йахарх а, мичча ерзарх а, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа иза зуьйр хилар. Шен ме́ран цIийнах иза кIелхьара а яьлла, шен ме́ран цIентIера иза араяьлча, шен денцIахь Iашйолуш шена шен вежарша а, йижарша а новкъарло еш карор ю цунна. Вежарех а, йижарех а иза маьрша йиссахь, нехан къамелех маьрша юьссур яц иза, майрачуьнан гергарчерах а маьрша юьссур яц иза, ша санна болчу шен доттагIех-накъостех а маьрша юьссур яц иза. Ойла ян еза цо, хьажа еза иза боккха ме́л мичахь бу а, боккха дика бекхам мичахь бу а, тIаккха собаре хила еза иза, ме́л хиларга догда́ха а деза цо. Иза нагахь санна цуьнга собар далур делахь дерг ду, сатохалур делахь дерг ду, ткъа АллахIа ницкъ кхочург бен тIедиллина а дац адамана. Амма иза собаре муха хила еза аьлча – цунна АллахIа ницкъ лур бу цу балхехь цо сатохарца. Башхула ю адам собарна а, сатохарна а юкъахь. Сатохар собарал лакхара ду, хIунда аьлча собар долуш верг собаре воьлла стаг ву, иза цуьнца даим долуш ду, ткъа сатохар а, хало ла́р а, шен синна Iаткъам бар а – и болх бу и шеца адам кхачамаллашка кхочуш берг. Иштта сатохар нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIаца юкъаметтиг лело езаш ду, хьан дог АллахIаца хила дезаш ду. Iумар ибн Ал-ХаттIаба (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «Тхайн уггар мерза дахар собарца (сатохарца) хилларг карийна тхуна». Пайхамара а (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) боху: «(Собаре хиларехь хуьлучу халонашна) сатухуш волчунна АллахIа собар лур ду (собаре хила гIо дийр ду цунна)».\nШен майрачуьнца зудчунна собаре хила лиъча,шайтIано да́н а догIий, олу цуьнга: «Ахь муха тухур ду са, цо иштта а, иштта а аьлла хилча? Хьо муха хир ю собаре, цо иштта и хIума дина хилча? Ахь муха деттар ду са иштта-вуьшта а хилла хилча?», - ткъа оцу зудчо собар хьалха доккху, сатохар хьалха доккху, (шен майрачунна) «Дала нисвойла иза» аларца доIа а деш. Иза бусалба зудчуьнан уггар хаза а, уггар кхачаме а хила йиш йолу хьал ду, шена вон динчунна доьхьал дика дар, къа латорна доьхьал къинтIера ялар, гечдар, шен майрачунна доIа дар, цунна диканиг дехар. Эццахь шайтIа а юхадолу, тIаккха, халонашца а, цакхетамашца а дуьзна хилла долу и цIа оцу Делан лай йолчу зудчунна серлонца а, диканца а, беркатца а дIадузу, цо собар дарна а, сатохарна а, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа цунах Шен къинхетам барна. Иза АллахIан лай ю, АллахIана муьтIахь йолуш, собаре йолуш, шен цIахь Iаш йоллушехь шена новкъарлонаш хуьлуш, халонаш хуьлуш, хIетте а кIеззиг бен карор дац цо шен де́га йа вешига арз дина хилар, хIунда аьлча цуьнан дог АллахIаца ду. ХIора дийнахь тайп-тайпана баланашца новкъарло хуьлу цунна, делахь а хIора дийнахь шен селхана хиллачул дика дарж ло цунна, диканаш ло цунна. Лекха хинволчу АллахIа аьлла: [Собаре болчарна кхочур бу шайн ме́л, хьесап (чаккхе, доза) доцуш]. Ткъа иза нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIера (диканца) ваIд ду.\nЦундела, нагахь санна и цакхетамаш а, халонаш а сатоха йиш йолуш елахь, (цIера) ара ма йолийла иза.\nШолгIа хьал: Нагахь санна и цакхетамаш а, халонаш а сатоха йиш йоцучу кепара елахь, зудчуьнга кхидIа ла́лур йоцучу хьоле кхаьчна елахь, йа гIуллакх цунна а, цуьнан берашна зен хир долчу хьоле кхаьчна делахь, лекха хинволчу АллахIа боху: [Нагахь санна и шиъ дIасакъастахь – АллахIа Шен комаьршаллийца тоам хуьлуьйтур бу цаьршиннах хIоранна]. Нагахь санна, цаьршинан хьал йитар деха могуьйтуш долчу хьоле кхаьчна делахь, тIаккха и зуда шен майрачунах дIакъастахь, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа ша́ тIаьхьло дика хуьлуьйтур ю аларца ваIда ду цу айатехь деш.\nМайра туован а, маре туодан а шариIато хIиттийна долу массо бахьанаш лелийначул тIаьхьа, оцу бахьанашца гIуллакх туолуш дацахь, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIе шена диканиг деха деза зудчо, дикачу гIулкхана ша́ тIенисйар деха деза цо Цуьнга. Шен Элане дикачунна тIенисйар деххалц, (майрачуьнга) ша́ йита эра дац цо. Ша́ йита алар дика ду-те шена, йа иза ца алар дика ду-те шена аьлла истихара дан деза цо. ТIаккха, нагахь санна шен дагна синтем хилахь, иза шена дика хеталахь, тIаккха ала мегар ду цо иза. Ша́ истихара дале хьалха, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIе ша́ шена диканиг дехале хьалха, Iелам-нахана юкъара а, дикачу нахана юкъара а хьекъал долчу нахах дагаяла еза иза. Iилманца а, тешамаллийца а шена вевзаш, ша́ тешаш волчу Iелам-стагах дагаяла еза иза, хьекъал долчу нахах а дагаяла еза иза, хатта деза цо цаьрга. Шен накъостий ларалуш болчу зударшца а дагаяла еза иза. ТIаккха нагахь санна дIаса ца къаьстича ца йолуш хилар билгалда́лахь, пайдане дерг дIасакъастар хилар билгалдалахь, истихара а дахь, дагна цу тIехь синтем а хилахь, ша́ шен майрачуьнга эра ду цо, ша́ йита аьлла, нагахь санна иза ша́ аьлча пайденна а делахь, ша́ аларо зен духатухур а делахь. Ткъа нагахь санна ша́ аларо хьовзам бийр белахь, йа зен дийр делахь, йа гIуллакх кхин а генадоккхур делахь, тIаккха уггар хьекъале, уггар дика кхетам болуш верг лаха веза цо (шен майрачуьнга иза дIаалийта). Тешаме а волуш, ницкъаца эшаме а воцуш шен гергарчех цхьаъ лаха веза цо. Нагахь санна шена тешаме а волуш, ницкъаца эшаме а воцуш верг шен деца-ненаца ца каравахь, йа шен вежаршна а, гергарчарна а юкъахь ца каравахь, тешаме а волуш, ницкъаца тоаме а волуш верг лохур ву цо шен тайпана юкъахь. ТIаккха, шена карийначуьнга дIакховдор ду цо и гIуллакх. Цуьнан вежарша а, цуьнан гергарчара а гIо дан деза цунна, цуьнан хьакъ лардарехь Делах кхера а беза уьш, нагахь санна бакъо цуьнца хилар шайна хаахь. ТIаккха ша́ йитар доьхур ду цо.\nИ ду уггар дика дерг, шен ме́ран цIентIера араялар шариIато хIоттийначу некъаца хир ду цуьнан тIаккха.\nАмма йитале хьалха ара а яьлла, шен денцIахь иза охьахиъча, йитинчул тIаьхьа ларйан еза хан муха ларйийр ю цо? Шен ме́ран цIентIехь саца аьлла, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIа шена тIеиэгийна долу хIуманаш кхочуш муха дийр ду цо? Цундела, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIах кхера беза зударий, шариIато хIоттийна болчу оцу бух тIехь лела беза уьш, цаяьллачу денна бен ша́ йитар деха мегар дац зудчо. ШариIато хIоттийначу коьрта бакъонехь, бусалба зуда собаре хила езаш ю, хIума ловш хила езаш ю, ткъа нагахь санна шариIато магош долчу бахьанца ша́ йитар дехахь – къа дац цунна тIехь оцу хьолехь.\nАмма зуда харцонца шен ме́ран цIе́ра ара а яьлла, нуьцкъала а, сийлахь а волчу АллахIан дозанаш доха а дина, шен майрачунна тIехула экхха а гIоьртина, цо ша́ йитар дехахь – бакъдолуш, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) довзийтина (цуьнан хьал): «Хилла зен а доцуш, шен майрачуьнга ша́ йитар дехна йолчу зудчунна ялсамани(н хьожа) хьарам ю». Дала лардойла вай массо вочунах. Иза доккха хIума ду, цундела зуда Делах кхера еза.\nВоккхачу АллахIе доьху вай, сийлахь Iаршан Элане доьху вай, вайн массо гIуллакхаш дикчу кепара дерзийтар, бакъдолуш и хIума Цуьнан керахь а ду, Иза цу тIехь ницкъ кхочуш а ву.\nАллахIера салават а, салам а, беркат а хуьлда вайн пайхамарна Мухьаммадна.\nЧекхдели Шейх Шинкъи́тIийс делла жоп.\nТIаккха, зудчо ша́ йитар дехча, майрачо реза а хилла йита а мега иза. Нагахь санна иза иштта йита ца лаахь, Шейх Шинкъи́тIийс ма-аллара, оцу зудчо ша́ юьтург цхьа мах хIотто мегар ду майрачунна, масала, цо делла хилла урдо юхалур ду аьлла. Цунах фикъхIехь «хулI» олу. ТIаккха, нагахь санна иштта а и зуда йита майра реза ца хилахь, и гIуллакх къедане дала деза. ТIаккха, шега и гIуллакх кховдийча, сихонца и зуда йитар тIедожо мегар дац къедано, цу зудчо луш болу мах сихонца къобал бар тIедожо мегар дац, муххале а, цкъа доьххьара царна юкъахь барт балур белахь, маслаIат далур делахь, и дан хьажа веза иза, масала, майрий-зудий реза а долуш и гIуллакх къасто цаьршинан цIийнах цхьацца стаг харжа веза цо, цу шина стага бина болчу сацам тIехь и шиъ чекхдала а деза, реза хила а деза. Нагахь санна оцу шина стаге и гIуллакх къастадайталур долуш ца хилахь, цу некъаца иза листалуш ца хилахь, йа кхидолу маслаIат цаьршимма къобал деш ца хилахь, къедано майрачунна тIедожо деза зудчо луш болу мах къобал а бина, иза Iадйитар, нагахь санна и хIоьттина лаьтташ долу хьал и хIума магош хьал делахь. ТIаккха, майрачо иза къобал ца дахь, къедано и шиъ дIасакъастош сацам бан беза, зудчуьнга мах болуьйтуш, йа ца болуьйтуш, хIоьттинчу хьоле хьаьжжина, гIолий дерг муьлхург ду хьаьжжина.\nТIаьххьара, бусалба стагана а, зудчунна а хууш хила деза, доьзал кхолларна Бусалба дино хIоттийна некъ буйла а, доьзалан дахарна хIоттийна некъ буйла а, и доьзал дIасакъаста безаш хилахь – цунна а Бусалба дино хIоттийна шен некъ буйла. Доьзал кхолларна хIоттийна болу некъ – и доьзал дIаса ца къастийта хIоттийна бу, доьзалан дахар дуьненахь а, эхартахь а ирсе хилийта хIоттийна бу. Доьзал дIасакъастарна хIоттийна болу некъ – дIасакъастаран зен жимдеш хIоттийна бу, массо агIонан бакъонаш ларйеш хилийта хIоттийна бу, диканехь санна вонехь а бусалбалла лело дезий хаийта хIоттийна бу, кхидIа долу дахар дуьненахь а, эхартахь а ирсе хилийта хIоттийна бу. Бусалба волчо и ший а некъ ларбеш лело беза, шегахьа белахь а, шена доьхьал белахь а.\nДала барт бойла массо бусалба нехан, Дала ийман а, ислам а, беркат а, барт а ма иэшабойла бусалба нехан доьзалшкахь.\n Ас (Олхазара) бах: зудчуьнан гергарачех цхьаъ вогIийла дацахь, майрачуьнан гергарачех цхьамма къасто деза иза, йа хьекъале волчу кхечу стага къасто деза, йа маслаIат лелочо къасто деза, йа дешна стаг юкъавала веза цунна. Бакъду, гергарчу нахал ара ца даккхар дика ду иштта гIуллакх, хIетте а нагахь санна гергарчаьрца гIуллакх листалур дацахь, вай ма-аллара кхечаьргахула цхьа бахьанаш лело хьажа веза. Иштта бахьанаш лело аьтту а болуш, зуда цIера ара а яьлла, иэгIана йоьду ша аьлла дIа яха мегар дац.\n И маьIна долу хьадис дийцина Бухарийс а, Муслима а. Цу хьадисо гойтуш ду, зуда маьждиге йоьдуш хилча а цо шен майрачуьнга пурба даккха дезаш хилар.\n Сурат «Аз-Зумар», 10 айат.\n Сурат «Ан-Нисаъ», 130 айат.\n Абу Давуда а, Тирмизийс а, Ибн МаджахIас а дийцина, Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хилла зен а доцуш, шен майрачуьнга ша́ йитар дехна йолчу зудчунна хьарам хир ю ялсаманин хьожа». И хьадис нийса ду аьлла Имам Тирмизийс а, Имам Ибн Хьиббана а, Имам Ибнул-Джа́ру́да а, Шейх Ал-Албанийс а.\n ХIара жоп, Шейх Шинкъи́тIий «Задул-мустакъниI» жайна хьоьхуш волуш, шега и хаттар делча, маттаца делла жоп ду.\n «Къара́ра́т ал-маджмаI ал-фикъхIий ал-исламий, МаккахI», 105.


"Цунна тIехь Iазап лелийнера, амма цуьнга хьовса ца бахара". Къилбаседа Кавказехь бакъоларъярх\nОьрсийчоьнан хIора регионехь йолуш ю, церан декъахоша набахтешкахь латточу тутмакхийн бакъонаш ларъярехь терго а латтош, юкъараллийн тергамчийн комиссеш (ОНК). Къилбаседа Кавказехь церан шайн специфика ю: нагахь санна, Дагестанехь оцу организацеша къепе латтош хиларх, Нохчийчохь онлайнехь йоьдучу кхеташонера ши-кхо сурт зорбане даккхар тоаме лору, ткъа ГIалгIайчохь бицло, ур-атталла, шаьш бинчу балхах информаци сайте яккха а. Бозуш боцу бакъоларъярхой цхьа наггахь бен кхочуш бац оцу юкъараллийн могIаршка, церан метта ницкъаллийн структурашкара нах оьху, яздо Кавказ.Реалиино.\nНохчийчоь: "Я изоляторшкахь а, я набахтешкахь а нах хьийзош бац"\nСтохка Нохчийчохь ОНК-н керла дIахIоттам бовзийтира. "Нохчийчоьнан зударийн юкъараллан" урхаллехь йолу Межиева Хадижа хIоттийра куьйгалхо. Цуьнан гIовсаш аьлла, дIакхайкхийра "ТIеман конфликтийн, локалан тIемийн а, ОвхIанистанан ветеранийн а Юкъараллан" куьйгалхо , юкъараллан палатин декъашхо Уздорбиев Iабдулхьамид а, тIепаза байнарш лоьхучу юкъараллан хьалханча Кагирова Тамара а, кегийрхойн инициативаш кхиоран "Перспектива" Центран куьйгалхо Асуханов Беслан а.\nИштта, юкъараллийн организацийн директоршца цхьана ОНК-н юкъахь ву Шелковская станицан православин килсан иерей Коваленко Сергей а.\nВовшех дага а бийлина, шаьш бен болчу балхах план хIоттон безаш бара юкъараллан декъашхой. Амма, хIинца а дийцарш дина бовланза белахь а, я тарло Iора а ца доккхуш дита шаьш дан леринарг, хIунда аьлча, цхьана а кепара Нохчийчуьрчу ОНК-н белхахоша дIабахьа леринчу барамех хууш дац.\nОрганизацин декъашхойх а ю кIеззиг информаци. Мехкан юкъараллан дахарехь бIаьрла дац цо дакъалацар: я цо бечу балхах лаьцна а яц цхьана а кепара информаци. Цо куьйгалла дечу организацино бечу балхах жимма а хаарш долчара чIагIдо, Межиева, психолог санна, кризисан инициативашна тIехь болх беш яра, амма психологан говзалла а йоцуш бохуш.\n2002-чу шарера схьа дуьйна йийца яьккхина ю "Нохчийчоьнан зударийн Юкъаралла". СПАРК-н зерашца, цхьа а жигаралла гойтуш а яц цара. Соьлж-ГIаларчу цхьана петар чохь ю аьлла, йина регистраци ю оцу юкъараллана. Бакъду, хьалхо мел а дийна яра организаци: 2014-чу шарахь 597 эзар сом го боккху активаш яра цуьнан. 2015-чу шарахь цунах 4 эзар сом диссира, ткъа 2019-чу шарахь "Нохчийчуьрчу зударийн Юкъараллана" пайда хилира цхьа эзар соьмана.\nОНК-н куьйгалхочун гIовс волу Уздорбиев мел а жигараллица хьийза, республикехь дIахьочу тIеман-патриотикан барамех жоп луш ву иза.\nНохчийчоьнан Юкъараллан палатин сайта тIехь а хаамаш бора цо бечу балхах лаьцна.\nМасала, Чиллан-беттан 4-чу дийнахь Толстойн цIарахчу этнографин музйхь дешархошца цхьанакхийтира иза.\nЮкъараллан палатан хаамашца, Уздорбиевс куьйгалла дина организаци чолхе мур токхуш ю: стохка Зазадокху-баттахь дIайохийра иза, ткъа оццу шеран Мангал-баттахь изза цIе а йолуш, кхин керла организаци кхоьллира Нохчийчохь, "ОвхIанистанан ветаранийн а, локалан тIемийн а, тIеман конфликтийн Ассоциаци" аьлла. Бакъду, цу юкъа ца вахара Уздорбиев. Карарчу шеран Дечкен-баттахь вовшахтоьхначу кхечу Оьрсийчоьнан тIеман инвалидийн "Воин" цIе йолчу юкъараллан организацин регионалерчу декъан куьйгалхо хIоттийра иза. Стенца боьзна бара и хийцамаш, хууш дац.\nОНК-н керла куьйгалхой бовзийтинчул тIаьхьа, цара бинчу балхах лаьцна хаамаш банне а бац. Социалан машанашкахь йоьдучу кхеташонехь даьккхина хилла масех сурт ду, иштта, Асухановс а, Межиевас а талламаш бечу, хетарехь, колонешкахь даьккхина ши сурт а ду.\n"Iазапна дуьхьало латторан Комитетан" юрист Аламов Мохьмад а вара ОНК-н шолгIачу а, кхоалгIчу а гуламашкахь, амма бозуш боцчу бакъоларъярхошна Нохчийчохь тIаьхьабевлла лелча, 2016-чу шарахь Нохчийчуьра дIаваха дийзира цуьнан.\n"Цкъа а дуьхьало ца хуьлура тхуна набахтешка лелачу заманчохь. Цхьана дийнахь Чернокозоверчу колонехь мандат дийхира соьга, амма ас дуьхьало йира, хIунда аьлча, иза цхьаъ бен доцу тоьшалла дара сан, со администрацино ваийтина цахиларан, - дуьйцу Аламовс. - Тхоьга даим а дехарш дора, оха оьшу кехаташ а кечдора, шен-шен рожехь изоляторшкахь талламаш бан а лелара, республикера массо а бохург санна, изоляторшкахула чекхдевлира тхо".\nНохчийчуьрчу талламийн изоляторшкахь а, колонешкахь а проблемаш дукха яц.\n"Ницкъ ца бо полицин дакъошкарчу изоляторшкахь, ОНК а, я кхин верг а тIекхача аьтто боцучу меттигашкахь бо. Кабинеташкахь, гаражашкахь, чоьхьарчу гIуллакхийн дакъошкарчу лармаш чохь а. ОНК-н цига кхочийла дац", - дуьйцу Аламовс.\nХIетте а, изоляторшкахь харцо лелош хиларх информаци кхочура- уггар а йийца яьккхинчех яра, наркотикаш лелош берш лоьцу бохуш, рейдаш дIахьош, 2016-чу шарера 2017-чу шаре кхаччалц бIе стаг лацарх.\n2017-чу шеран Мархьокху-баттахь Шелковск кIоштахь рейдаш дIахьош лаьцна хиллачу АбдулмежидовгIеран шина вашас Мохьмад-Iелас а, Мохьмада а дуьйцура, камераш чохь рогI-рогIана Iен дезара шайн бохуш.\nламов Мохьмадна хетарехь, 2016-чу шарахь дуьйна хьал телхина догIу, цул хьалха оццул дукха нах а лоьцуш, цу кепара рейдаш хилла яцара.\nГIалгIайчоь: "Уьш цхьана а хIуманах ца хьоьвсира"\nГIалгIайчуьрчу ОНК-н декъашхой а хийцира дукха хан йоццуш - куьйгалле валийра, Цуров Аюбан метта, Iеламча Тангиев Ахьмад.\nОрганизацин урхаллехь Тангиев хиларх информаци карон хало ду - Оьрсийчоьнан Юкъараллан палатан сайтехь бу цунах лаьцна хаам, ткъа цо дечу гIуллакхех хаамийн гIирсашкахь цкъа бен ца хьахийра.\nИштта, эвсара бац Цуров Аюбах лаьцна а хаамаш а - 1993-чу шарера схьа дуьйна йолчу "ГIалгIайн-хIирийн конфликтехь тIепаза байна нах лоьхучу Комитетан" куьйгаллехь ву иза. БоьалгIачу гуламехь вара Цуровн гIовс, меттигерчу юкъараллан палатан декъашхо Картоев ИбрахIим.\n2018-чу шарахь хиллачу Оьрсийчоьнан "Шеран доьзал" конкурсехь дакъа лецира Картоевс шен хIусамненаца цхьана. Хаамийн гIирсашкахь изза бен информаци яц Картоевх лаьцна а.\nГIалгIайчохь колонеш яц, ткъа Карабулакехь цхьа СИЗО ю. Цигахь латтийра оппозиционер Хазбиев Мохьмад. 2018-чу шарахь Хазбиевс мацалла кхайкхийча, иза волчахь хилира ОНК-н декъашхой, хIетахь цара дуьйцура цигарчу ледарчу хьолах. "Ингушетия" цIе йолчу хаамийн сайтехь "Лаьцначийн претензеш яц" аьллачу цIарца артикл зорбане яьккхира цу хенахь, "меттигера вахархо" Хазбиев Мохьмад массо а хIумана реза ву аьлла.\nГIалгIачуьрчу экстремизмна дуьхьало латтоу Центрехь къизаллаш лелийначу Хамхоев Альберте хьовса ца баханера ОНК-н декъашхой, иза Карабулакехь хиллашехь. Махкара омбудсмен Оздоев Джамбулат а цхьана ваханера иза волчу, цо а тоьшалла дира, тIехь ницкъбина хиларан лараш яра цуьнан дегIа тIехь аьлла.\nХамхоев Альбертца бала цахиларна, дуккха а хеттарш хIуьтту юкъараллийн тергамчийн комиссийн балхах лаьцна аьлла хета, гIалгIайн ОНК-н хьалхарчу кхаа гуламехь хиллачу бакъоларъярхочунна Муцольгов Мохьмадна.\n"Масийттазза цуьнан гергарчара орца дехнера ОНК-н белхахошка, хIетте а цуьнга хьовса ца баханера уьш! Цхьа хIума ца теллира цара. Ткъа Талламан комитето бехкзуламан гIуллакх схьадиллира, цуьнгахь Iазап латторна. Хила тарлой иштаниг? Ницкъаллийн структурано зуламан гIуллакх доьллу, ткъа бакъоларъярхошна гуш хIуммаъ а дац. Иштта болх беш ю-кх ГIалгIайчохь ОНК", - оьгIазе дуьйцу Муцольговс.\nБакъоларъярхочун информацица, Оьрсийчоьнан Юкъараллан палатано дийцарединера республикийн куьйгалхошца, ОНК-н куьйгалле оьцучу нахах лаьцна. ХIетахь боккха эшам хилира регионашкахь бакъоларъарна.\n"Соьга хаьттича, ОНК янне а яц. Шаьш лелочух а, дечух а нахана хоуьйтуш дац цара, ур-атталла цхьана а сайтехь белхан жамIех информаци а ца ло цара. Ткъа хила ма еза. Цундела, суна и нах адамийн бакъоларъярхой ца хета".\nДагестан: "Чоьхьарчу гIуллакхийн дакъойн куьйгалхошна ца лаьа тхоьца цхьанакхета"\nШайн лулахошца дуьстича, Дагестанерчу юкъараллан тергамчийн комиссино мел а жигаралла гойту. ОНК-н куьйгалхочун гIовс йолу Аскерханова Ума яхначу заманчохь ницкъаллийн структурехь белхаш бина, полицин майор дарж а долуш ю. Цо дIахьедора, организацин жигаралла бахьана долуш, цуьнан декъашхошна тIеIаткъам бо аьлла.\nБакъду, Дагестанерчу ОНК-н белхахоша шен-шен хенахь кхеташонаш дIахьо, шаьш бечу балхах хаамийн гIирсашкахь яздо.\nКомиссин декъашхойн пхоьалгIачу гуламехь ю Аскерханова Ума стохка дуьйна. Цо боху, ша болх бечу заманчохь дуккха а къепе йохийна меттигаш хаабелла шена.\n"Цхьаццанхьа тутмакхашна я лецна латточу нахана юург ца тов, амма шога дIахьедарш цкъачунна дац тхан. Полицин дакъошкахь адамийн бакъонаш ларъеш цахиларх масалш ду, ницкъбо лецначарна тIехь. Тхайн ницкъашца оцу харцонца къийсам латтабо оха. Республикерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалхочун цIарах масийттазза кехаташ дахьийтина", - чIагIдо Аскерхановас.\nТерроримзна ахча латтийна аьлла, бехкевина лаьцна журналист Гаджиев Iабдулмумин муьлхчачу хьелашкахь латтош ву хьовса бахара дукха хан йоццуш ОНК-н декъашхой.\n"Номер 1 йолчу СИЗО-хь иза волчахь хилла ю со. Дика бу шеца бохура цо. Кхечу мехкашкара чудеана, хьалалан доцу жижиг ло шена бохуш, арз дора цо. Амма, дика гуш вара иза ша, самукъане а вара", - дуьйцу Аскерхановас.\nЦо дийцарехь, латкъамаш дукха хуьлу, ткъа адам кIеззиг ду. "Билггал болх беш 3-4 стаг бен вац, декъашхо 10 велахь а. Ткъа Дагестанехь 52 чоьхьарчу гIуллакхийн дакъа ду, 36 изолятор ю, 4 СИЗО а, 4 колони а ю", - карладоккху цо.\nМуха оьцу ОНК-н декъе?\nХIинцца а жоп дац, ОНК-н декъехь хила луург мича барамашца къастош ву. 2019-чу шарахь Къилбаседа-Кавказерчу "Iазапна дуьхьало латторан Комитетан" (КПП) декъан аьтто хилира, бакъоларъярехь доккха зеделларг долу шайн ши белхахо Дагестанерчу ОНК-н могIаршка хьалхататта. Амма уьш тIе ца лецира.\n"Нохчийчохь уьш дIатарбан гIоьртина тхо юьхьанца, амма цигахь уьш хьалхатоттур болу организаци ца карийра тхуна. Дагестанехь хааелира иштта юкъаралла. Нохчийчохь, хала хеташ делахь а, цхьа а ца ваьхьира",- дуьйцу Къилбаседа Кавказерчу КПП-н куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс.


"КIордийна", "Путин, дIагIохьа" тIеяздина плакаташ карахь Волгоградехь цхьаалин пикет хIоттийначу Тихенко Галинина юха а новкъарло ян гIоьртина. Цуьнан карара кехаташ схьадаха гIоьртина хилла, мила ю ца хуу зуда, хаамбо Свобода Радион корреспонденто.\nИзза баннерш а, Донбассера тIом сацабар дехар а ца тайна зудий-майрий тIелеттера Тихенкона Стигалкъекъа-беттан 5-чу дийнахь. ТIаккха полицига хаамбинера жигархочо. Амма цигахь дуьхьалойина хиллера бехкзуламан гIуллакх делла. Жигархочунна хетарехь, Iедалхоша йохайо цуьнан цхьааллин пикеташ дIаяхьа бакъо, ткъа полицино шен дIахьедар тергамза дитарна, цунна тIелатарш юх-юха до.\nКху беттан 26-чохь Тихенко Галина йоцург а, Волгоградехь шина сахьтехь лаьттира кхи а кхо жигархо: Тельпук Владимир а, Васильченко Владимир а, Дорожнова Наталья а. Демократин харжамаш дIабахьар тIе а дожош, пачхьалкхехь Iедал хийца шайна лаар дIакхайкхийнера цара.


Яла рагI кхаьчна Нохчийчуьрчу берзалойн\nЦхьа хан юкъа а юлуш, юх-юха а йийца йохуш махкахь берзалой а.чагIалкхаш а, цара даьхнех дезар дина бехачу могIарерчу нахана деш долу зенаш а.\nШаIран: "Ахчанца совгIаташ дийр ду боху хIора йийначу барзах..."\nХIинца дуьххьара а доцуш кху тIаьхьарчу шерашкахь кест-кеста нисло вайнехан юкъараллехь берзалой йийцаре яр.\nБахьна цхьаъ ду – цара дагахь доцуш, даьхнийн долахошна деш долу даккхий зенаш. Къаьсттина алсам бахархой Iовжийна цу мокхачу акхароша аренца Iохкучу Новр, Теркйист, Шелковск кIошташкахь.\nУьш махкахоша ялхош йолу кIезиг хан яцахь а, Iедало хIинца санна, уьш яйа, таллархойн тобанаш цхьаьна а тухуш, гIулч яьккхина яц.\nХуучара дийцарехь, 200 сов таллархо говзанча ву цу гIуллакхна меттахваьккхина. Царех цхьаъ ву теркахо ШаIран а. Цо даре дира шайна церан хьокъехь хьалха декхарш хIиттина хиларх а, шайн ка яьнйолчу деношкахь шаьш берзалой а, чагIалкхаш а дIаяха арадовла лоьруш хиларх а.\nЦо мукIарло до цу акхароша ур-аттал юьрта юкъа яхка бIокъажош цахиларх. Оццул эвхьаза евлла уьш цо дийцарехь.\nШаIран: «Тхоьга а дина уьш яйа аьлла омар. Ахчанца совгIаташ дийр ду боху хIора йийначу барзана а, чагIалкхана а. Йовха йолуш хала ду царна тIаьхьадовла а, хьунчуьра араяха а.\nДогIа деанчул тIаьхьа дика болх бо жIаьлеша. Йочана хиллалц бохуш Iаш ду-кх тхо. ЖIаьлеш ца хилча-м тхоьга и болх а бан а лур бац. Зенаш цара дукха дина бохург дан а дац. Дукхе дукха дина, деш а ду.\nЦара ша йолу хIума хIаллакьеш ю. Цу барзал боьха хIума ю чагIалкхаш. Цу берзалойх къехкаш гIайреш тIехь Iаш ю чагIалкхаш. Шийла ца шийла дан а дац. Дехьа- сехьа а юьйлуш Iаш ю-кх уьш. ХIора а гIайре тIеххьа-м ю уьш,суьйранна маьждигехь молла кхойкхуш мел чIогIа угIу хаьий хьуна,тIаьхьара олуш санна! Тхаьш цара ларалур ду аьлла-м хета тхуна».\nОфициалан хьостанаша а, ярташкахь бехачу наха а далочу тоьшаллашца кху тIаьхьарчу шерашкахь вуно чIогIа дебна аренца Iохкучу кIошташкахь берзалой а,чагIалкхаш а.\nКху деношкахь иттех уьстагI цестина Новр кIоштан Алпатов юьртана 6-7 чакхарма нацкъара гIамаршкахь йолчу 4-гIа совхоз олучу кIотарарчу долахочу Iаьрбин.\nХилла зе мета-м хIоттор дацара Iедалхоша, уьш яйина дIаяхарх доккха гIо хир дар-кх шайна бохуш вара Iаьрби. Берзалоша цхьана буьйсанна 36 уьстагI бийна зе динчех ву Теркйист кIоштера Бора а. "Суна санна зе динчо-м бохур дацара хьуна уьш яйа мегар дац. Уьш кхио а, дебийта а гIерташ ас шина-кхаа шарахь хьегна къа а,йина харж а цхьана буьйсанна шен демере дIа-м хьажийра цу гавурша»,-боху Борас. И ву дуьйцуш.\nБора: «Iедало и дахь и дика дагадеъна хIума-м ду. Сан бина-кх 36 уьстагI, кхо метр керта тIехула а евлла. Генаш этIош охьа-м дехкинера уьстагIий а, Iахарий а. Ерриг кIоштехь а хууш дар-кх иза. Массо кехат а кечдинера, бу мел бохучу хьаькамаша куьйгаш а яздинера.\nИссазза гIала вахара со амма суна гIо-м ца хилира. Цу чам баларх ас уьстагIий дIа а дехар-кх. Уьш лелочунна хаьа бийнарг цхьаъ бен бацахь а, мел новкъа догIу уьстаIг бийча. Уьш дIаяха арабевллчара лелориг дика гIуллакх ду-кх. Дела реза хуьлда царна!»\nБакълена а, Iедало шен аьллар дахаре а дерзийна и акхарой дIаяхахь, хецца уьстагI-бежана дIалалла а йиш йолуш, маршо ер ю даьхнийлелорхошна,цуьнца цхьана дIадер ду цхьа «корта лазар а».\nСоьца церан хьокъехь къамел динчу Борас ма-аллара, вуно мехала дара и зуламе экханаш дебалца а ца Iаш, и болх кхаа шарахь цкъа мукъна а беш хилча.


Дуьне дуьзна мухIажирша\nДуьненчохь хьалха цкъа а ца хиллачу кепара дукха мигранташ бу карарчу хенахь. 250 бIе миллион стагал сов даьлла церан терахь, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Юкъараллин социалан хеттарех йолчу хьукмато мигрантийн денна лерина зорбане яьккхинчу рапортехь билгалдаьккхина ма-хиллара, и терахь рекорде лекха хиларал сов, 2000-гIа шо долалуш, аьлча а, нийса 17 шо хьалха хиллачул шозза лакхадаьлла.\nДоккхачу декъехь лакхара индустриала кхиамаш болу пачхьалкхенаш хоржу мигранташа шайн керла дахар долон меттигаш санна. Царна юккъехь ю Германи а, Цхьаьнатоьхна Штаташ а, амма иштта СаIудийн Iарба а, Оьрсийчоь а.\nУггаре а дукха мигранташ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь беха – доллучу дуьненчурчу мигрантийн 19 процент цу цхьаьна махкахь ю. Иштта дукха бу мигранташ СаIудийн Iарбийчохь а – цига белхаш бан а, ахча даккха а оьхурш луларчу къечу Iарбойн мехкашкара нах бу.\nОьрсийчохь болу мигранташ доккхачу декъехь цхьана хенахь Советан пачхьалкхенна юккъе йогIуш хиллачу Юкъерчу Азерчу мехкашкара гастарбайтерш бу.\nИ лакхахь хьахийнарш къастон догIу тIаьхьарчу шерашкахь Европе схьаихначу мухIажарех. ХIунда аьлча, мухIажарш тIамех а, баланех а бевдда бу, ткъа мигранташ гIолехьа долу Iер-дахаран хьелаш лохуш а, экономикан бахьанашца а махках бовлуш ларалуш бу. И ши категори дуьненаюкъарчу бакъонехь а вовшех къастийна ю.\nВенерчу университетехь миграцин а, глобализацин а орамаш толлуш волчу профессор Зоммерсдорфер Томаса дийцарехь, классикан миграцин сибат хьалха хиллачух тера дац карарчу хенахь, хIунда аьлча дукхах болу вайн заманахьлера мигранташ, мухIажарш санна, бусалбачу пачхьалкхашкара орамаш долуш бу аьлла, дийца долийра цо: "Мигранташ доккхачу декъехь бусалба мехкашкара бу. Пачхьалкхийн хьалха санна хIинца а бакъо ю, шаьш шайн дозанна тIехь баха а, болх бан а бакъо хьанна ло бохург.\nАмма керлачу дуьненаюкъарчу адамийн бакъонаш ларъяран низамашца шайна луъ-луъурш хержар а, шайна луъ-луъучарна и бакъо ца ялар а холчу даьлла ду царна.\nГлобализаци цхьа бахьана ду цу шуьйрачу миграцин. Амма иштта геополитикан хийцамаш а бу, уггаре а хьалха Гергарчу а, Юккъерчу а Малхбалехь. Кхо интервенци а ю, тIаьхьарчу шерашкахь Малхбузено цигахь йина хилла йолу. И кхо а, сан кхетамца, вуно маьттаза а яра".\nМалхбузехь бехачу нохчех доккхах долу дакъа мухIажарийн категорина юккъе доьдуш делахь а, кIеззиг бац цигахь иштта белхан мигранташ санна баха хевшинарш а. Къаьстина Малхбалерчу Европехь дукха бу белхан визанашца баьхкина, цигахь орамаш хецна беха нохчий.


Ахьаб-паччахь веллачул тІаьхьа Муаби-мехкан халкъ исраилхошна дуьхьал гІаьттира.\nАхьаз-ЯхІу-паччахьна, Шамран-гІалахь долчу шен цІенойн лакхарчу цІийнан дечиган гурахула чу а воьжна, чов хилира. Цо геланчаш бахийтира, цаьрга иштта а олуш: «Даха а гІой, Іекхран-гІаларчу цІу-дела волчу БаІал-Забубе хатта: „ХІокху чевнах хьалхавер вуй те со?“ – алий».\nТІаккха Везачу Элан Малико тишабхочуьнга Эли-ЯхІуга элира: «Вало, хьала а гІаттий, Шамран-гІалахь Іаш а волуш, исраилхошна тІехь олалла дечу паччахьо бохуьйтуш болчу геланчашна дуьхьал а гІой, цаьрга иштта ала: „Исраилан халкъан Дела вац ткъа? ХІунда доьлху шу Іекхран-гІаларчу цІу-деле БаІал-Забубе хаттар дан?\nПаччахьо и дарна, Везачу Эло иштта боху: ‘Хьо, вижина Іуьллучу меттара кхин хьала а ца гІоттуш, лийр ву’“». Эли-ЯхІу-пайхамар и дІаала вахара.\nБахийтинарш Ахьаз-ЯхІуна тІе юхабирзира. Паччахьо цаьрга элира: «Шу юха хІунда дирзи?»\nГеланчаша жоп делира: «Тхуна дуьхьал цхьа стаг кхийтира. Цо тхоьга элира: „Дуьйло, шаьш схьахьажийначу паччахьна тІе юхадерза. Аша цуьнга дІаала: ‘Иштта боху Везачу Эло: Исраилан халкъан Дела вац ткъа? Ахьа хІунда бохуьйту Іекхран-гІаларчу цІу-дела волчу БаІал-Забубина тІе хаттарца? Цундела хьо, вижина Іуьллучу меттара кхин хьала а ца гІоттуш, лийр ву’“».\nПаччахьо хаьттира цаьрга: «ТІехьаьжна муха вара, шуна дуьхьал а веана, шуьга и дешнаш аьлла волу стаг?»\nЦара жоп делира: «Цу стеган дегІа тІехь дукха чоьш а дара, гІодаюкъах дихкина тІаьрсиган доьхка а дара». Ахьаз-ЯхІус элира: «Иза тишабхо волу Эли-ЯхІу ву».\nШовзткъе итт тІемалочуьнца волу хьаькам вахийтира цо Эли-ЯхІуна тІе. Иза Эли-ЯхІуна тІевахара. Ткъа Эли-ЯхІу ломан боххьехь вара. Хьаькамо Эли-ЯхІуга элира: «Делан стаг! Паччахьо чувосса боху хьоьга».\nЭли-ЯхІус жоп делира цуьнга: «Со Делан стаг велахь, стигалара цІе а йоьссина, хьо а, хьан тІемалой а дІакхоллийла цо». Юха, стигалара цІе а йоьссина, оцу цІеро тІемалойн хьаькам а, цуьнан шовзткъе итт тІемало а дІакхаьллира.\nТІаккха паччахьо кхин а цхьа тІемалойн хьаькам а, цуьнан шовзткъе итт тІемало а вахийтира Эли-ЯхІуна тІе. Оцу тІемалойн хьаькамо а элира: «Делан стаг, паччахьо сихха чувосса боху хьоьга!»\nЭли-ЯхІус, жоп луш, элира: «Со Делан стаг велахь, стигалара цІе а йоьссина, хьо а, хьан тІемалой а дІакхоллийла цо». Стигалара цІе а йоьссина, оцу цІеро тІемалойн и хьаькам а, цуьнан шовзткъе итт тІемало а дІакхаьллира.\nТІаккха кхозлагІа а вахийтира паччахьо тІемалойн хьаькам шен шовзткъе итт тІемалочуьнца. Цо, лома тІе хьала а ваьлла, Эли-ЯхІуна хьалха гора а вахана, дехарш а деш, элира: «Делан стаг! Сох а, оцу хьан лай волчу шовзткъе итт тІемалочух а къинхетам бехьа. Тхо дийна дитахьа!\nГой хьуна, стигалара йоьссинчу цІеро сол хьалха схьавеана волу тІемалойн ши хьаькам, хІорра а, шен шовзткъе итт тІемалочуьнца цхьаьна дІакхаьллина. Амма сох хІинца къинхетам бахьара ахь!»\nВезачу Элан Малико Эли-ЯхІуга элира: «Кхера а ца кхоьруш, дІагІо цуьнца». ТІаккха Эли-ЯхІу, хьала а гІаьттина, тІемалойн хьаькамца паччахьна тІевахара.\nЭли-ЯхІус элира паччахье: «Иштта боху Везачу Эло: „Ахьа, Іекхран-гІаларчу цІу-далла БаІал-Забубина тІе хаттарш эцна геланчаш бахийтира, Исраилан халкъан Дела воцуш санна, Дала бохург хаархьама. Цундела, вижина Іуьллучу цу меттара кхин хьала а ца гІоттуш, лийр ву хьо“».\nЭли-ЯхІу-пайхамарехула Везачу Эло ма-аллара, Ахьаз-ЯхІу велира. ТІаккха Ахьаз-ЯхІун метта паччахь хІоьттира цуьнан ваша Йорам, хІунда аьлча Ахьаз-ЯхІун шен кІант вацара. Иза дара яхІудхойн паччахь волчу ЯхІушаптин кІанта ЯхІурама олалла динчу шолгІачу шарахь.\nАхьаз-ЯхІу-паччахьо динчу гІуллакхех лаьцна – цо мел динчух лаьцна – яздина ду Исраилхойн паччахьийн тептар тІехь.


ШарIехь дац Кадыровс лелориг, аьлла шен шина кIентан декъий дIадоьхучу дас\nГIалгIайчоьнан вахархочо Тимурзиев АхьмадханаНохчийчоьнан куьйгалхочуьнга дIадехна Соьлжа-ГIалахь 2020-чу шеран ГIуран-баттахь вийначу шен шина кIентан декъий.\nБелларш дIа цабохкийтар ШарIо магош дац, и нах мел баккхий зуламхой хиллехь а, билгалдаьккхина Темурзиевс "Фортанга" портале хIоттийначу видео чохь.\n"Суна хаьа, мел хала ду беллачийн гергарчарна, церан лазамах со саннарг бен кхетар вац. Сан дагна кхачор доцу тезет ду иза. Сан ши кIант бакъ ву ца боху ас. Воьйтур вацара ас цаьрга цхьа а, шаьш а болуьйтур бацара. Ахь сан бераш схьаделча, уьш дIадухкур дара ас, Рамзан. КIеззиг а торуш делахь, дIабохкийтахь соьга уьш", - доьху дас.\nТимурзиевгIар бертабахана шайга чIир кхайкхийначу нохчийн тайпанца\nДекъий дIа цадалар шен кепехь довзийтина Нохчийчуьрчу Iедало – вежарий полисхошна тIелетта, царна дуьхьал терроризмах долу бехктакхаман гIуллакх гIаттийна, аьлла цо.\nОфициалан версица, ГIуран-беттан 28-чохь ТемурзиевгIар – Хьасан а, Хьусайн а уьрсаш карахь тIелетта къепе тергалъеш лелачу полисхошна, гIоьртина цаьргара герз даккха. Оцу хьелашкахь вийна 22 шо долу полисхо-сержант Джабраилов Мохьмад, лазийна цуьнан ьелхан накъост. Вежарийн ТемурзиевгIар циггахь байъина.\nНохчийчуьрчу полицино шина кIиранах лецна кхебира байъинчу ТемурзиевгIеран да Ахьмадхан а, нана Зарета а. Уьш террорхошца зIенехь бу яц бац билгалдоккхуш дара Iедал. Ша дIахецча, "Грозный" телеканалехула шен бераш бахьанехь нах шена къинтIерабехира дас.\nДечкен-бетта юккъехь 1ADAT телеграм-канало хаам баржийра, шина вешех цхьаъ дийна ву, цунна гIело йо, иза вен кечлуш бу ницкъхой, аьлла. Иза харцдира Iедало.