Дайлуш ду Brent тайпа мехкадаьтта\nМехкадаьтта доккху майда. Гайтаман сурт.\nBrent тайпа мехкадаьттан мах охьаболуш бу. Шинарин Iуьйранна цунах лора $63,96 цхьана черманах. Interfax-о хаам барехь, мехкадаьтта дайдаларан бахьана ду глобалан экономика кхиар алсамдала мегаш хилар.\nЭксперташна хетарехь, Iамеркан Федералан резерво малъян мегаш ю шен ахчанан-кредитан политика, ткъа цо гIортор йийр ю дерриг дуьнентIехь экономика кхиарна.\nBrent мехкадаьттан бараман тайпа ду. Цуьнан мехаша Iаткъам бо дуьнентIерчу мехкадьттийн ах тайпана мехашна. Brent олу Британехь а, Норвегехь а доккху 4 тайпа Шотландин гIайренашна гергахь эдинчу мехкадаьттах.\nBrent-н физикан башхалла барам бу, кхечу тайпа мехкадаьттийн дикалла билгалйоккхуш лелош. Brent-н фьючерсаш (билламаш хьалххе билгалбаьхна бина мехаш) дуьнентIехь лелош болу финансийн мехала гIирс бу, вуно шуьйра лелаш болу. Цу кепара, Brent тайпа мехкадаьтта даккхарх а, цуьнан дикаллах а, мехах а индустрин дакъош хилла ца Iаш йозуш ю динна пачхьалкхийн экономикаш.


Нохчийчура наркоманаш, дукха хьолахь, хан яхана нах бу\nТовбеца-бутт 31, 2013\nТайланд -- Героин чохь долу галеш гучу а девлла, схьадаьхна Тайландера наркотикашца къуьйсучу полицино, Аййутная, 17Гез2011\nНаркотиках а, маларх а марзбелла иттаннаш эзарнашкахь кегий нах а, гIеметта хIиттина нах а бу Нохчийн республикехь. Церан цхьа жима дакъа бен дац Iедалан хьукхматаша хьесапе эцна. Проблема ю аьлла, цуьнан цIе а тоьхна, иза къасторан метта, йоцу хьесапдар атта хета. Сурт ишта гина, луларчу регионера Нохчийчохь наркотикашца къийсам муха латтабон хьажа яханчу делегацина а.\nНохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министаралло беш хьулам а боцуш, хаддаза Iорадохуш лаьттачех ду наркотикаш йохкарца а, эцарца а, кечьярца а доьзна зуламаш. Цуьнан хьостано, юккъерчу барамехь, мел лахара а кIирнах диазза-пхиазза хааме дохуш лаьтташ ду наркотикашца доьзна дай а, нуьцкъала а тайп-тайпана зуламаш. Масала, полисхойн урхалло кху Товбеца-еттан деккъа цхьана 31чу дийнахь Iорадаьхна ду хIара низамаш талхор.\nСоьлжа-гIалин кIоштан Чечанахь шеца кIомал а йолуш вилспетахь воьду 32 шо долу вахархо лаьцна низамхоша.Цуьнгара Iаьржачу чIурам тIоьрмиг чохь хьуш схьаяьккхина 800 гарам кIомал. Мелла ханна воккха, 55 ваьлла вахархо сацийна ТIехьа –Мартанан кIоштахь а.Цуьнан киснара,дукха лерина дIа а хьарчийна дIаIалашйинчуьра схьаяьккхина итт-шийтта гарам марихуана.\nДе хьалха Новр-кIоштехь шина машенна зераш а дина схьаяьккхина 200 гарам гергга кIомал,еа кехат ботт чохь къайле а йина дIахьуш. Ишта леррина хи а дуьллуш бешахь кхиош кIомал гучуяьлла Гуьмс кIоштехь а. Цу кепара и дIаьвше сийналла яьккхина масалш ду Старопромысал кIоштехь а,кхечу меттигашкахь а.\nМассо тайпа наркотикашца доьзна зуламаш,бахархой самоне а боьхуш, официалан гIардохуш лаьтташ ду махкахь. Цу декъехь кхайкха а беш массо тIегIанахь дIахьуш болх бу наркотикаш къахъеш,хIоразза а цунах пайдаэцаро Iожалла герга ялош хиларх кегийрхой кхиош а.\nГовзанчаша-лоьраша а,цу гIуллакхна охIла болчара а даре а деш хIора шарна а махкахь наркотикех пайдаэцар шорлахь бен лахлуш дац.Цара дийцарехь стакана Iайг хиллал хьаам бийриг цхьаъ ду –Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь цу наркотикех дозаделла гуттар ледара,генадаьлла хьал хилар.\nШовзткъа гергга шарахь бераш а,кхиазхой а кхетош-кхиорехь къахьоьгуш волчу,тахана тIамах девллачу берашна гIоьнна кхоьллинчу центран директор волчу Юсупов Руслана дийцарехь кху деношкахь Волгоградан кIоштера йоккха тоба хилла Нохчийчохь хьошалгIахь. Цуьнан Iалашо хилла наркотикашца кхузахь балло къийсам юххера бовза, зеделларг,санехь дерг хаа.Юсуповс дийцарехь хьеший инзаре цецбевлла хилла цу декъехь Нохчийчохь шайна гинчу суьртах а,кхузарчу гайтамех а. И ву дуьйцуш.\nСоьца къамел динчу Юсупов Руслана а тоьшалла а деш берашлахь а,кхиазхошлахь а наркотикех пайдаоьцурш кIезиг белахь а ,ишта ала йиш йолуш дац баккхийчарлахь.Официалан къаро а еш махкахь чот-хьесапе эцна ву кхо эзар гергга наркоман.Хенаш а йиттина чубоьхкина а бу уьш юхкуш а,оьцуш а лецна дуккха а бахархой,шайлахь дукхахберш зударий а болуш. Наркотикех дезар а ,уьш йохкарх болх-некъ а бина лелаш лецна вайнехан зударий кIезиг бац Оьрсийчоьнан набахтешкахь хенаш токхуш.


Немцов вийна 5 шо кхочучу дийнахь сенаторна Геремеевна совгIат делла Путина\n«Даймахкана хьалха хьунарш гайтарна» 2-чу даржан орденан мидал (медаль ордена "За заслуги перед Отечеством" II степени) елла Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира Нохчийчоьнан цIарах Федерацин Кхеташонехь сенатор волчу Геремеев Сулиманна – Немцов Борис верца доьзна лаца кхайкхийначу Геремеев Русланан гергарчу стагана. СовгIатдар нисделла дуьненна а вевза оппозиционер вийна 5 шо кхочучу дийнахь.\nОфициалерчу низамийн портало бигаллдоккху Геремеев Сулиманна мидал «парламентаризм деборна, низамаш кхолларехь жигара хьийзарна» елла хилар.\nАмма "Медиазона" тобано теллина Пачхьалкхан Думин архив – цо бахарехь, пхеа шера чохь цхьа а низаман проект яц Геремеев Сулимана йийцаре йиллина, ткъа ша сенатор волчу 11 шерахь цо чуеллачу 7 проектах цхьа а яц тIеэцна.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун гонера ву Геремеев Сулиман. Шича ву иза Думерчу депутатан Делимханов Адаман. "Новая газетан" талламо бахарехь, массех гIарадаьлла зулам ду сенаторх хьакхалуш хила мегаш. 2009-чу шарахь Думин депутат, Кадыров Рамзанца къийсамехь лаьттина Ямадаев Руслан вер толлуш, кхело лен а вира сенатор Геремеев.\nЦуьнан цIийнан стаг ву «Север» («Къилбаседа») батальонан декъехь буьйранча Iийна Геремеев Руслан. Немцов Борис вуьйш, зуламхой вовшахтоьхнарг ву аьлла, лаца кхайкхийра иза, амма каронза, вуьсу таллмо леванза. Батальонехь цуьнан куьйга кIел Iийна Немцов верна бехке а вина, набахтехь 20 шо токхуш волу Дадаев Заур. Немцовн накъосташа а, гергарчара а шайн леткъамашкахь Оьрсийчоьнан Iедал бехкедо Кадыровн гонера волу Геремеев Руслан жоьпе озон цалаарна.


Сура Маръям — Википеди\n19 Сурат МАРЬЯМ (Маккахь доьссина‚ дерриге 98 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Каф-хIа-йа-Iайн-сад. 2. Шен лех Закарийах хьан Кхиош-кхобучо /бина болу/ къинхетам хьехор /ду хIара/. 3. Цо кхайкхира шен Кхиош-кхобучуьнга къайлах кхайкхарца. 4. Элира: "Сан даьIахкаш ледар евлла сол‚ /сан/ корта буьзна къоьжачу чоьша‚ со ца хилира Хьоьга кхайкхарехь‚ /везан/ Дела‚ декъазниг /Ахьа сан доIийна жоп ца луш ца вуьтура со – жоп лохьа суна хIинца а/. 5. Со кхоьру соьл тIаьхьа буьсучу сан гергарчарех /цара Хьан дин дIатасарна/‚ зуда а ю сан бер ца хуьлуш‚ лохьа суна Хьайгара доьзалхо. 6. Сан ирс оьцур цо‚ ЯIкъубан доьзалан ирс а оьцур цо‚ ахьа хилийталахь иза‚ со Кхиош-кхобуш волу сан Дела‚ /Хьо шена/ реза волуш". 7. "ХIай Закарийа! Оха кхаъ боккху хьуна кIантаца‚ шен цIе Яхья йолчу. Ца хилийтина Оха цул хьалха и цIе ерг". 8. Цо элира: "Со Кхиош-кхобург‚ мичара хир вара суна кIант?! Сан зуда а бер ца хуьлуш ма ю‚ со а воккхаллехь дукха беркъа ма ваьлла". 9. Цо /Делан малико/ элира: "Иштта аьлла хьан Кхиош-кхобучо: "И Суна /дукха/ атта ду‚ хьо а кхоьллина Аса хьалха‚ хьо хIумма а ма яцара". 10. Цо (Закарес) элира: "Со Кхиош-кхобуш волу сан Дела‚ цхьа билгало хилийтахь суна!" Элира: "Хьуна билгало ю-кх ахьа нахе нийсса кхаа буьйсанна хабар ца дийцар". 11. ТIаккха шен нах болчу аравелира иза михьраба чуьра‚ цо цаьрга хаийтира ишар ярца: "Тасбахь делаш /Далла/ Iуьйранца а‚ суьйранца а"‚ аьлла. 12. /Дала элира/: "ХIай Яхья! Схьалаца жайна ницкъаца! "Оха делира цуьнга хьукам и жима кIант волуш. 13. Тхан гергара къахетар а‚ цIеналла а /дара иза/. И хилира /Делах/ кхоьруш а, 14. Дена-нанна дика а /хилира и/‚ и вацара /нахана/ ницкъ бийриг а‚ Iеса верг а. 15. Салам ду цунна и дуьнена ваьллачу дийнахь а‚ и лийр волчу дийнахь а‚ и вуха /гIаттийна/ денвийр волчу дийнахь а.\nДакъа 2 16. Ахьа хьахае жайна чохь Марьям. Жимма генаелира иза шен нахах малхбалечу меттиге. 17. ТIаккха цо лецира шена царна дуьхьал пардо . Оха дахийтира цунна тIе Тхан Са ‚ и тарделира цунна боккъала долчу адамах. 18. Цо элира: "Со Къинхетам болчуьнца /Делаца/ ларло хьоьх‚ хьо /Делах/ кхоьруш хиллехь". 19. Цо /Джабраил малико/ элира: "Со хьан Кхиош-кхобучун элча ву‚ хьуна цIена кIант вала веъна". 20. Цо /Марьяма/ элира: "Мичара хир ву суна кIант! Соьх адам а хьакха ца делла‚ со нахаца лелаш а ца хилла". 21. Цо элира: "Иштта аьлла хьан Кхиош-кхобучо: "И суна атта ду". И /Iиса пайхамар/ хуьлуьйтур ду Оха нахана делил а‚ Тхайгара къинхетам а. ГIуллакх кхочушхилла". 22. И цунах берах йисира‚ тIаккха и цуьнца генаелира генарчу меттиге. 23. Бер хиларо и ялийра хурман диттан гIад долчу‚ цо элира: "Елла елахьара со хIокхул хьалха – йицъелла яьлла хир яра со!" 24. Цо /Джабраил малико/ цуьнга кхайкхира цуьнан /хурман диттан/ кIелара: "ГIайгIане ма йожа‚ хьан Кхиош-кхобучо хьуна бухахь /хин/ татол хилийтина. 25. ДIасаластаде хьайна хурман диттан гIад‚ цо егор ю хьуна мадъелла тIеда хурманаш. 26. Даа‚ мала‚ бIаьрг бекхабе (йоккха еда). Хьайна нахах милла гахь а‚ ала: "Со Къинхетам болчунна /Далла/ марха лаца ваIда йина ю‚ со тахана йист хир яц адамме а". 27. ТIаккха и яхара цуьнца /бераца Iисаца/ шен нах болчу‚ ша и хьош /шен карахь/‚ цара элира: "ХIай Марьям‚ ма тамашийна хIума деъна ахьа!" 28. "ХIай ХIарунан йиша! Хьан да ма ца хилла вон стаг‚ хьан нана ма ца хилла нахаца лелаш". 29. Цо /Марьямо/ иза /шен кIант Iиса/ гайтира. Цара элира: "Тхо муха дист хуьлу ша аганчохь бер долчуьнга?" 30. Цо /Iисас/ элира: "Со Делан лай ву. Цо соьга жайна делла‚ Цо соьх пайхамар хилийтина. 31. Цо со декъала хилийтина со миччахь велахь а‚ суна весет дина Цо ламаз а‚ закат а со дийна мел лаьтта. 32. Сан нанна дика хилар а. Цо ца хилийтина со /нахана/ ницкъбийриг а‚ декъазниг а. 33. Салам ду суна дуьнена ваьллачу дийнахь а‚ лийр волчу дийнахь а‚ юха /гIаттийна/ денвийр волчу дийнахь!" 34. Иза ву Iиса‚ Марьяман кIант – бакъонан дош‚ цара шена чохь шеко еш долу. 35. Далла ца хилла /там болуш/ шен доьзалхо лаца. Вонах цIена ву Иза. Ша цхьа гIуллакх кхочушдеш‚ Цо цуьнга олу: "Хила!" – иза хуьлу. 36. "АллахI – сан Кхиош-кхобург ву‚ шун Кхиош-кхобург а ву‚ Цунна Iибадат дейша. ХIара бу нийса некъ" . 37. Оцарех тобанийн юккъехь хилпалонаш хилира: бала бу тешаш хиллачарна дезачу /къемат/ дийнахь гур долчух. 38. Ма билгала хозур ду царна, ма къаьггина гур ду царна шаьш Тхуна тIедаьхкинчу /къемат/ дийнахь! Делахь а зуламхой тахана билгалчу тиларчохь бу. 39. Кхерам таса царна баланан /къемат/ дийнаца‚ гIуллакх кхочушхилла уьш тидаман чохь боцуш‚ уьш цатешаш болуш. 40. Баккъалла а, Оха ирсана оьцу латта‚ цунна тIехь мел верг а‚ Тхуна тIе бухаберзор болуш бу уьш а.\nДакъа 3 41. Хьехаве жайна чохь ИбрахIим. Баккъалла а, иза хилла бакълуьйш верг а‚ пайхамар а. 42. Цо аьллера шен дега: "Дади‚ ахьа хIунда Iибадат до ша шена хезаш йоцчу‚ шена гуш йоцчу‚ ша хьо цхьана а хIуманах кIелхьара воккхуш воцчу хIуманна? 43. Дади‚ соьга деъна Iилманах хьоьга ца деънарг‚ суна тIаьхьахIотта – аса нийсачу новкъа вуьллур ву хьо. 44. Дади‚ шайтIанна Iибадат ма дехьа. Баккъалла а, шайтIа Къинхетам болчунна /Далла/ Iеса хилла. 45. Дади‚ со кхоьру Къинхетам болчуьнгара Iазапо хьо лацарна – тIаккха хьо шайтIанан доттагIа хир ву". 46. Цо /ИбрахIиман дас/ элира: "Ткъа хьо къаьхка сан делех‚ хIай ИбрахIим? Хьо ца сацахь‚ аса хьуна деттанне а тIулгаш деттар ма ду. Генавала суна цхьана ханна!" 47. Цо /ИбрахIима/ элира: "Салам ду хьуна. Аса гечдар доьхур ду хьуна сан Кхиош-кхобучуьнга‚ Иза соьца къинхетаме хилла. 48. Шух а дIакъаьста со‚ аша‚ Дела а витина‚ шена Iибадат дечух а. Аса Iибадат до сан Кхиош-кхобучуьнга‚ со ца хила тарло сан Кхиош-кхобучуьнга Iибадат дарца декъазниг". 49. Иза царех а‚ Дела а витина‚ цара шена Iибадат дечух а дIакъаьстича‚ Оха цунна велира Исхьакъ а‚ ЯIкъуб а – хIораннах хилийтира Оха пайхамар. 50. Оха белира царна Тхан къинхетамах /даьхний а‚ доьзал а/‚ Оха хилийтира царна бакъдолчун мотт лекхачу даржехь .\nДакъа 4 51. Хьехаве жайна чохь Муса. Баккъалла а, иза вара /Дала Шена/ къастинарг‚ иза вара элча а‚ пайхамар а. 52. Оха цуьнга кхайкхира ламанан аьтту агIорхьара‚ гергавалийра иза къайлахчу къамелана. 53. Оха велира цунна Тхан къинхетамах шен ваша ХIарун пайхамар хилла. 54. Хьехаве жайнахь ИсмаIил. Баккъалла а, иза вара ваIда бакъьеш верг‚ и вара элча а‚ пайхамар а. 55. Иза хуьлура шен охIланна омра деш ламазций‚ закатций‚ и вара шен Кхиош-кхобучун гергахь шена /Иза/ реза верг. 56. Хьахаве жайнахь Идрис. Баккъалла а, иза вара бакълуьйш верг а‚ пайхамар а. 57. Оха хьалаваьккхира иза лекхачу меттиге. 58. Уьш бу пайхамарех Дала шайна ниIмат делларш Адаман зуьретах‚ Оха Нухьаца лелийначарех‚ ИбрахIиман а‚ Исраилан а зуьретах‚ Оха шаьш нисбинчарех а‚ хаьржинчарех а. Шайна Къинхетам болчун аяташ дешча – охьа гора гIора уьш сужд дарца а‚ белхарца а. 59. Царел тIаьхьа цхьа тIаьхье хилира ша ламаз дойуш‚ шовкъашна тIаьхьахIоьттина. ТIаьхьа хIаллакхиларна дуьхьал гIур бу уьш. 60. Тоба динарг а‚ иман диллинарг а‚ дика Iамал йинарг а воцург. Уьш ялсамани чу гIур бу‚ царна хIумма зулам дийр дац. 61. Iаднан бошмашна чу‚ Къинхетам болчо Шен лешна ваIда йина йолчу гуш йоцуш. Баккъалла а, Иза вара Шен ваIда кхочушхир йолуш. 62. Царна цу чохь деса хабар хезар дац‚ "Салам" бен‚ царна шайн рицкъа хир ду цу чохь Iуьйранна а‚ суьйранна а. 63. И ялсамани ю Оха ирсана луш Тхан лех /Делах/ кхоьруш хиллачунна. 64. "Тхо охьа ца дуссу хьан Делан омраца бен. Цуьнан ду вайн хьалха дерг а‚ вайн тIехьа дерг а‚ оцарна юккъехь дерг а. Ца хилла хьан Кхиош-кхобург вицлуш". 65. Стигланийн а‚ лаьттан а‚ царна юккъехь мел долчун а Кхиош-кхобург ву иза‚ Цунна Iибадат де‚ Цунна Iибадат дар тIехь собар а де. Хьуна вевзий Цуьнан цIерхо ?\nДакъа 5 66. Адамо олу: "Со велча тIаьхьа денвина аравоккхур ву?" 67. Дага ца догIу-те адамна Оха ша кхоьллина хилар хьалха – и хIумма ма яцара? 68. Хьан Кхиош-кхобучух дуй боу‚ Оха гулбийр ма бу уьш а‚ шайтIанаш а‚ тIаккха жоьжахатин гонаха балор ма бу горабахана. 69. ТIаккха Оха схьавоккхур ву хIора тобанах Къинхетам болчунна дуьхьало ярца уггар чIогIа верг. 70. ТIаккха Тхо дика хууш ду шаьш цу чохь бага там берш. 71. Шух ма вац цу чу гIуш верг бен. Хьан Кхиош-кхобучун и хилла сацам боллуш кхочушхилларг. 72. ТIаккха Оха кIелхьарабохур бу шаьш /Делах/ кхоьруш хилларш‚ зуламхой буьтур бу Оха цу чохь горабахана. 73. Шайна билгала долу Тхан аяташ дешча‚ цатешачара элира иман диллинчаьрга: "/Вайх/ шиннах муьлха тоба ю дика бахамца‚ вовшашца цхьаьнакхетарца хаза?" 74. Мел хIаллакйина Оха царел хьалха тIаьхьенаш‚ оцарел мелхо хаза йолуш хьолаца а‚ гарца а! 75. Ахьа ала: "Милла хиллехь а тиларчохь‚ Къинхетамболчо яхйо цунна хан /балане ца лоцуш/, шайна ваIда йинарг галц я /дуьненан/ Iазап‚ я сахьт – тIаккха хуур ду царна‚ мила ву вон верг меттигаца‚ уггар ледар верг эскарца. 76. Совбоху Дала нисбалагIертарш нийсачу некъаца. Бухаюьсу дика Iамалш тоьлу хьан Кхиош-кхобучун гергахь мелаца‚ тоьлу духадерзор долчуьнца а. 77. Хьуна гирий и Тхан аятех цатешнарг? Цо элира: "Суна ланне а лур бу бахам а‚ доьзал а". 78. Къайлах дерг гучудаьлла-те цунна я Къинхетамболчуьнгара ваIда эцна-те цо?" 79. ХIан-хIа! Оха яздийр ду цо бохург‚ яхйийр ю цунна Iазапан хан яхйарца. 80. Тхуна тIе доьрзу цо мел бохург‚ Тхуна тIе вогIур ву иза цхьа /даьхний а‚ доьзал а боцуш/. 81. Цара лаьцна Дела воцург /кхин/ делий‚ шайна царех сий хилархьама. 82. ХIан-хIа! Церан Iибадатна керсталла дийр ду цара‚ царна мостагIий хир бу царех.\nДакъа 6 83. Хьуна ца го‚ Оха шайтIанаш дахийтина керстанашна тIе цара уьш луьйра къиношна тIекхойкхуш (уьш царна хаздеш)? 84. Сих ма ло царна. Оха царна дагардеш ду /денош/ дагардарца . 85. Оцу /къемат/ дийнахь Оха гулбийр бу /Делах/ кхоьрурш Къинхетамболчунна тIе тIехевшина . 86. Оха лохкур бу къинош динарш жоьжахате гIаш . 87. ШафаIатан да хир вац ша Къинхетамболчуьнгара ваIда эцнарг а бен. 88. Цара элира: "Къинхетамболчо доьзалхо лаьцна /шена/" 89. Ирча хIума деъна аша . 90. Стигланаш этIаран герга ду цунах ‚ латта дадаран‚ лаьмнаш доьхна дегаран /герга ду/ 91. Цара Къинхетамболчунна доьзалхо кхайкхарна. 92. Там бац Къинхетам болчунна доьзалхо лаца. 93. Массо а стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел верг ма вац Къинхетам болчунна тIе лай хилла вогIур волуш бен. 94. Цо церан хьесап дина‚ багарбина уьш багарбарца. 95. Уьш массо а Цунна тIе богIур бу шаьш-шаьш. 96. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а – царна Къинхетамболчо безам хуьлуьйтур бу. 97. Баккъалла а, Оха атта дина и /КъурIан/. Хьан маттахь хьоьга /Делах/ кхоьручарна цуьнца кхаъ баккхийта‚ луьрачу къомана цуьнца кхерам тасийта. 98. Мел хIаллакйина Оха царел хьалха тIаьхьенаш‚ хаалой хьуна царех цхьа а‚ я хезий хьуна церан тата а?".\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Маръям&oldid=88599»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 08:49, 9 май 2013.


Керлачу прокуроро низаме балоррий те и доцуш берш?\nГIадужу-бутт 29, 2012\nНохчийчоь -- Нохчийчоьнан керла прокурор Абдул-Кадыров Шарпудди, 27ГIа12\nНохчийчохь духхьара нохчо хΙоттийна мехкан прокуратурана коьрте. Хьалха мел баккхий луьйцанаш цигарчу прокурорна Савчин Михаилна бохуш хиллехь а, прокуратура яьхьаш яцара махкахь къайллаха нах лечкъочу тобанашна ма-оьшшу дуьхьаллатта. И далхадора дуккхаъчу бакъоларъярхоша. ХΙинца веъначо, нохчочо, хΙун хийцамаш бийр бу оцу хΙуманна тΙехь, ладоьгΙу дуккхаъчу наха.\nНохчийчохь коьрта прокурор лаьттина Савчин Михаил Красноярск кIоште хьажийча мукъабаьллачу метте дуьххьара вайнехан стаг хIоттийна - дIавхначун хьалхара гIовс лаьттина Абдулкадыров Шарпудди.\nИштта Теркйистан прокуратурехь а хийцина оьрсийчух нохчо, цигахь куьйгаллехь ву хIинца Асабаев Мохьмад.\nМел башхалла йолуш, муьлхачу хотIехь дIагIур бу нохчо коьртехь волчу мехкан прокуратуран болх бохучу хаттарна хено жоп лур ду.\nКху деношкахь Iорадаьхначу жамIашца, хIумма а лахара дац мехкан прокуратуро исс баттахь бинчу белхан жамIаш.\nIедалан мукъ карахьболчаьрга, бен-бечу тIегIан маьхькамхошка, низамаш талха ца дойтуш, шайн даржех пайда а оьцуш, харцо-хьарамлонаш ца лелайойтуш, кхаьънаш ца оьцуьйтуш, само еш схьабогIу инарла прокуратуран белхахой, боху цуьнан шен хьостано дIасабаржинчу хаамехь.\nПрокуратуро билгалдоккху, ша къахьоьгуш, пачхьалкхан структурашкахь йолу коррупци эшо леррина кхоьллина говзанчийн тоба хилар а, оцу тобано вуно лерина, хьаннал шен декхарш кхочушдеш хилар а. Цуьнан хьостанаша дийцарехь, кхушара Нохчийчохь гучудаьккхина 7 эзар сов федералан низам талхор, ткъа стохка и гайтам ца хилла 4225 кхочуш бен. 962 -за хьаькамаш жоьпе а ийзийна прокуратуро. Иштта долийна царна дуьхьал 81 бехк-такхаман гIуллакх а.\nЦу леррина кхоьллинчу тобано, кхидерг доцуш, коррупци эшорехь шен тидам тIе а бахийтина, боху хьостанаша, жигара болх дIабаьхьна ницкъаллин структурашлахь а. Тобано гучуяьккхина 17 харцо- хьарамло, низам талхор, стохкалерчу иттаннан метта.\nКхушара шен гайтамаш сел бIаьрла хилар данне а доьзна дац, боху прокуратурехь, Нохчийчуьра креминалан хьал лакхадаьлла, зуламаш совдевлла бохург. ХIан-хIа. Низамхоша чIагIдарца, и доьзна ду мехкан прокуратуро белхан само лакха а яьккхина, низам лардайтар тергоне эцар, Оьрсийчоьнан куьйгалло а, инарла прокуратуро а билгалдаьккхина ма-хиллара.\nНохчийчоьнан прокуратуро тIаьххьара Iорабаьккхинчу хаамца, кху муьрехь низамхоша тидам-тергоне а эцна, зуьйш бу некъан низам лардечу ГИБДД олучу урхаллин болх. Махкахь некъахьовзамаш дукха хиларна, боху цуьнан хьостано, иштта талла долийна машен лелон бахархошна бакъонаш яларан гIуллакх а.\nИ болх тешийна прокуроран лакхарчу гIоьнчанах Ананченко Дмитрийх а, федералан низам лардойтучу декъан лакхара прокурор волчу Мелконов Олегах а. Официало билгалдоккху, оццул тешам белла ши низамхо коррупци Iорайоккхучу тобанан декъашхой хилар.\nНекъан низам лардечу урхаллехь зераш дар мел кхиаме дIадоьрзур ду боху хаттар диллина лаьтташ ду цкъачунна. Хууш ма-хиллара, цу урхаллин хьаькам ву мехкан куьйгалхочо уггаре лакхара тешам беллачу вежарех ДелимхановгIарах цхьаъ.\nКхин дIоггара хьулам беш хIума а доцуш, могIарерчу нехан биста кхаччалц кхузахь дукхахболчарна хууш ду, машен хахка бакъо яккха мел хан еза а, токхам хIун барамехь бан беза а. Вайнахана тамаше хIетал-метал хетарг ду прокуратуран белхошна и ца хаар а, харцонаш лелон меттигаш шайна тусалахь, хаам бахьара бохуш, цара махкахошка дехарш дар а.\nДелахь а тахана прокуратуран коьрте вайнехан стаг хIоттийча, цхьаберш дегайовха бу Нохчийчохь низам лардарехь, Iедалехь болчаьрга хьарамлонаш ца лелаяйтарехь махкахь дикачу агIор хийцамаш хир бу аьлла.\nНохчийчохь прокурор хийцавелла


Дагестан: пандеми йирзича ловзарийн гIар-гIовгIа эккхар юй?\nМангал-бутт 20, 2020\nДагестанехь де дийне карантин лагIъеш хиларо дегайовхо юьту бизнес лелочу нахана,яздо "Кавказ.Реалиис". Бакъду, ловзарш дIахьочу индустрех карантинан барамаш тIаьххьара бен хьакхалур бац: шайлахь дIадерзочу нускалехь а гулло цигахь цхьа эзар ах эзар гергга адам.\n"Кавказ.Реалиин" корреспондентан къамел хилира ХIинжа-ГIаларчу ловзарш хIитточу агенталлан, "Европа" банкетан хIусаман администраторца Рабаданова Сакинатца. Цо дийцина, коронавирусан пандеми йоьдучу юкъанна нускалш кхийларх а, къаьсттина кху муьрехь зен хиллачех а, иштта дуьйцу, доьзал кхуллучу цхьана эвларчу шинна атта хIунда ду а.\n- Марха даьстинчул тIаьхьа аншлаг хуьлуш Iедал дара хIинццалц, дукха хуьлура доьзалш кхуллурш. Карарчу баттахь дукха ловзарш дара тхан хIиттон дезаш, амма цхьана ханна дIатеттина уьш. ХIара бутт бовш мукъна а болх бан дуьйлалур ду аьлла, дегайовхо ю-кх. Товбеца а, Марсхьокху а беттанашкахь сезонан пик лаьтта. Аьхкенан чакхенан мукъаденош дIалоцу тхан дукха хьолахь цхьа шой ах шой хьалха дуьйна. Кечамаш бо, музыканташ а, артисташ, юург ен нах а лоьцу. Шина дийнахь хуьлу ловзар: цхьана дийнахь нускал даздо, шолгIачу дийнахь зуда ялош волу жимстаг. Мангал-баттера барамаш кхечу ханна дIа а теттина, тIаьхьий-хьалхий мукъа ши де карон хIуммаъ а атта дац хIинца - массо а денош дIалецна ду. Тхан цхьаболу клиенташ кхечу банкетан хIусамашка дехьабовла дезар ду. Атта ду шайн тукхумерчу кIанте йоьдучунна а, ялочунна а: хIунда аьлча, гергара нах а, хьеший а цхьаъ хуьлу цигахь. Цхьана дийнахь доьрзу церан ловзар а.\n- Нах гулбеш, даккхий ловзарш ца хIиттийра махкахь карантин йоьдучу заманчохь, амма доьзал ца кхуллуш ма ца Iийра?\n- Шайлахь, шайн чохь я кегийчу банкетан хIусамашкахь дIадерзадора нускал далор. Тхан банкетехь ловзар хIотто лаам хиллачу шиммо хIоттийра ловзар, амма хьеший а ца кхойкхуш. Маса гIаличуьра дIадахара и шиъ. Кхинберш сатуьйсуш Iара, шайн де дIа а тоьттуш. Зазадокху-бутт бовш массарна а моьттура карантин цхьана кIиранах бен латтор яц аьлла, Охан-бетан 6-чу дийне кхаччалц. Цундела Охан-беттан 7-8-гIа денош билгалдаьхнера цара. Эххар а дийзира церан а къастазчу хене дIататта шайн ловзар. БIеннашкахь хьеший а кхайкхина хIотто лаьа царна шайн той.\n- Гуьйренца пандемин шолгIа тулгIе лестар ю бохуш, хабарш ду хезош. Гуьйренан ловзаршна хIун дийр ду аш?\n- Цкъачунна цхьа а ца хIутту шайггара прогнозаш ян. Ши бутт хьалха цхьа а вацара коронавирусах тешаш, масонаша барт бина лелош хIума ду, я Iедалша шайггара долийна ду, нах Iехош бу а бехира. Ткъа ярташкахь даккхий тойнаш хIиттош, дIакхоьхьура ловзарш. Цул тIаьхьа даржа доладелира ун. Цигахь медицина ледара хиларе терра, дуккхаъчу нехан баларш хилира\n- Мел ду шуна хилла зен?\n- Миллионашкахь эшам хилла тхуна. Лаьттах налог яла деза, тIехуьлуш пайда бац. Пачхьалкхера цхьана а кепара гIо хир ду ала меттиг а бац.\n- Хьан белхахой стенгахь бу хIинца?\n- 60 гергга белхахо ву сан, уьш берриш а болх боцуш шайн-шайн цIахь Iаш бу. Къаьсттина гIад дайначунна фирмано жим-жима ахча а ло гIоьнна, юург латтайо. Пачхьалкхан Iедало берашна делла итт эзар сом доцург, хIокху хена чохь кхин совнах хилла накъосталла дац. Суна ца догIу и ахча, хIунда аьлча, сан жимахйолчу йоьIан 16 шо ду. Вовшашна гIортораш а хилла, гергарчу наха а цхьана гIо а деш, хене дуьйлуш схьадогIу тхо. Тхан лоьрашна а ма дира хьоладайша гIо, царна эпидемих Iалашвен барзакъаш оьцура, тоьаш доцу молханаш а латтадора. Дагестанхоша сингаттам боьссича гIо дар чIогIа мехал ду.\n- Дагестанехь дехачу къаьмнашлахь къаьсттина ловзарш хIиттор дехкарца эшам хилларш муьлш бу?\n- Лакцаш бу аьлла хета суна. Церан самукъадаккхаран программа шуьйра хуьлу, цхьа паргIат, маьрша, самукъане дIахьо цара шайн барамаш. Лезгинаш а, гIумкий а бу, цхьа цIе яьлча санна жигара дIахьо цара а шайн ловзарш. Ткъа аварцийн барамаш мел а къовламе хуьлу, музыка а йоцуш.


"Соьлж-ГIала кхачаро доллу дахар хийцира сан". ТIамах а, машарх а дуьйцу бакъонашларъярхочо Дмитриевский Станислава\nГIадужу-бутт 08, 2020\nСоьлж-ГIала, 1996-гIа шо.\nОьрсийчохь йихкинчу, амма Финляндехь юха кхоьллинчу "Оьрсийн-нохчийн доттагIаллин Юкъараллан" директор ву Дмитриевский Станислав. Нохчийчохь тIемаш боьлхучу заманчохь гуманитаран миссица вогIура иза республике, зенаш динчу нахана реабилитаци ярехь а гIо латтадора цо. Машарца тIом сацон беза бохуш, Ичкерин президенто а, вице-премьеро Закаев Ахьмада а бина кхайкхам зорбане баьккхинчул тIаьхьа, къаьмнашна юкъахь гамо гIаттийна аьлла, бехке а вина, арахь даккха ши шо хан кхайкхийра Дмитриевскийна.\nКавказ.Реалиин редакцина еллачу интервьюхь Дмитриевскийс дуьйцу, Нохчийчохь тIеман заманахь ша а, шен белхан накъосташа а Кремлан пропагандана дуьхьало латторах а, кхечу адамашлахь адамалла хилар гойтуш, кхахьегарх а.\n- Станислав, Нохчийчохь шолгIа тIом карзахбаьллачу юкъанна, хьанна дагадеара и организаци кхолла, тIехула тIе "Оьрсийн, нохчийн доттагIаллин Юкъаралла" аьлла, цIе а туьллуш.\n- Нохчийчохь хьалхара тIом боьдуш, бакъоларъярхо а, журналист а санна, со Нохчийчу ваханера. Бакъдерг дуьйцур ду ас, 1995-чу шеран Дечкен-баттахь Соьлж-ГIала кхачаро доллу сан дахар тIекIалтуьйхира. Цул хьалха дуьххьара гIулчаш йоху Iилманча вара со, археолог. ХIетахь дуьйна дерриг а цхьа башха хийцаделир-кх сан...\nТIамца вовшахкхетар дара и, хьуна цхьа вониг гина ца Iаш, инзаре харцо а го, тIаккха хьан ойла хуьлу: я ахь кхузахь цхьаъ дан деза, я хьо данне а дац адам. И дерриг ган а гуш, гIо дан а ца хьожуш Iойла дацара. Адамаллин хьаса хьоьца цахилар ду иза, бен доцуш Iийнехь.\nШолгIа тIом болабелча, мел а долчух сурт дика девзаш вара со, кхечу сан пачхьалкхан бахархошна хуучул а. Наб яйнера сан, со кхийтира, цхьаъ дан дезаш хиларх. Мохь тоьхна, цхьаъ дIахьедан дезаш дара, тхуна ца лаьа оцу мохана юкъа дола аьлла. Иштта ойла хилира "Оьрсийн, нохчийн доттагIаллин Юкъаралла" вовшахтоха.\nХIетахь нохчий а, оьрсий а дуьхьалхIотторна еш пропаганда яра, цхьа ишта мохь бар-кх хIара тхан. Тхуна-м ца моьттура, оца цIогIанах, берашна гIо а деш, информацин агенталлан болх дIа а нисбеш, цхьа йоккха организаци хир юйла\nНохчийчуьра нах карийра тхуна, мухIажиршлахь, тхан санна ойланаш йолу. ХIетахь гучувелира Эжиев Iимран а(Нохчийчуьра юкъаралхо, мухIажирш дIатарбинчу каппашкахь бакъоларъярца доьзна хеттарш луьстуш хилла.-редакцин билгалдаккхар.), Кутаев Руслан (нохчийн бакъоларъярхо.-редакцин билгалдаккхар). Iаламат дукха тхайн агIончаш карийра тхуна.\n- Кхин мила вара юкъараллан коьртехь?\n- Нижний Новгородехь Каляпин Игорь вара, хIинца "Iазапна дуьхьалояран Комитетан" куьйгалхо ву иза. Дукха адам дара техникан а, кхоллараллин а интеллигенцера. Доцца аьлча, тайп-тайпана адам дара гулделларг, юьхьIаьржа бара уьш, тапъаьлла Iен ца лаьара царна.\n- 2000-чу шарахь, Нохчийчохь тIемаш марсабевллачу заманчохь ГIалгIайчуьрчу Слепцовская олучу эвлахь, спортхочо Бадалов Руслана куьйгалла дечу "Къам кIелхьардаккхаран нохчийн комитетан" съезд дIаяьхьира. Шун накъост трибуни тIе а ваьлла, ша "Нохчийн, оьрсийн доттагIаллин Юкъараллан" векал ву аьлча, оцу чохь гулбелларш цкъа хьалха бийлира, юха куьйгаш детта буьйлабелира. Кремлан пропагандано массо а нохчо террорхо волуш санна, гойтучу заманчохь, "нохчийн, оьрсийн доттагIалла" бохург цхьа кхардам санна хезара. Хьан доттагIаша а, бевзачара а муха тIеоьцура шун болх?\n- Тайп-тайпана хуьлурпа церан хьажамаш. Хала дара, амма адамийн юкъаметтигаша даим а дуьхьало латтайо пропагандана. 2000-чу шеран бIаьста дуьххьара сацам бира оха нохчийн бераш реабилитаци далон. Цунна йина реакци оьгIазе яра, ур-атталла, Нижний Новгородерчу журналисташлахь а. ХIетахь журналистика мел а йозуш йоцуш яра, цундеда лакхарчу цхьаммо цхьаъ аьлла хила мегара бохург, тIедуьтийла а яцара. "Аш террорхойн бераш схьадалор ду, ткъа цара машенаш ен завод оьккхуьйтур ю..." бохуш, дуьйцура телевизионехь. Дуьйцу хIума ма дацара иза!\nЦара хIуъа а дийцахь а, бераш далийра оха. Немцов Борисан доттагIчо, гIалин мэро Скляров Ивана стол тIе буй а тухуш, элира, берийн бехк бац, бераш тIамехь дац, бераш оха кхуза схьадалор ду, цул совнах, уггар а тоьллачу садаIаран базехь а дуьтур ду аьлла.\nТхайн берашца цхьана дIатарбира оха уьш. Вовшашна гира уьш, цхьа а проблема а ца хилира, пропагандано шен болх бинехь а. ХIетахь со цхьана хIуманах дика кхийтира, пропагандистийн штампашца шина а агIоно шена хеттарг дуьйцур-м ду, амма уггар а коьртаниг - адамаш вовшахтохар, вовшашна гайтар, вовшийн бIаьргаш чу хьажар ду.\n– Ахь хьахийра, Оьрсийчохь хьо чуволла гIиртира аьлла. ХIун дара хьуна дуьхьал даккха хьийзориг?\n- Формалехь аьлча, мостагIалла карзахдаккхар аьллачу артиклехь биллинера бехк, маьршша системана дуьхьал бевллачу дуккхаъчу нахана дуьхьал а дехира тIаьхьо изза бехкаш. Ши публикаци яра цигахь. Европарламенте Масхадов Аслана яздина кехат а дара, бертан дийцарш дIадахьа гIо доьхуш.\nДмитриевсий Станислав кхелехь, 2006ш\nОцу кехата тIехь, Оьрсийчоьнан политикех шена хетарг а, доккхачу декъанна, Путинах йолу позици а йовзийтинера цо. "ЦIий Iанийна зуламе путинан режим", ишттачу чулацамехь яздинера цо. Закаев Ахьмада, Леопольд цициган санначу кепехь яздина, кхин а цхьа кехат дара. Иштта дара цигахь: "Оьрсийчоьнан къоме доттагIаллин куьйг кховдадо ас, пачхьалкхан урахалхойн коьрташна тIехула". Путинехьа кхаьжнаш ма таса, хIунда аьлча, машаран парти яц цо йовзуьйтург, тIеманиг ю аьлла, бина кхайкхам а бара цу тIехь. Къаьмнашна юкъахь динан а, расан а мостагIалла карзахдаьккхина аьлла, бехкала воьллира со. Экспертизехь чIагIдора, "ЦIий Iанийна зуламе путинан режим" бохучохь "Путинан" бохург доккхачу элпаца яздан дезара, вуьшта - Путин аьшнашвар ду иза бохуш. Кхин а дуккха а сонта хIуманаш дара цу тIехь яздина.\n- Набахте хьажочуьра муха кIелхьарвелира хьо?\n- Со чувоьллина хир вара аьлла хета суна, сан белхан наъосташа шайн солидаралла ца гайтинехьара. Бакъдерг аьлча, оццул стагана нах тIехIиттина меттиг, суна дага а ца богIу.\nДукха хан йоцуш, Каляпинца цхьана оцу хьокъехь цхьаццадерг дагалоьцуш, дукха вийлина тхойша. Ас боху, ма дика кхел яра иза, дуьненаюкъарчу цхьана а конференцехь ца гулделлера оццул дукха адам: Политковская Анна (Новая газетан хилла журналист, йина иза 2006-чу шарахь. -редакцин билгалдаккхар), бакъоларъярхо Алексеева Людмила, Ковалев Сергей, Ганнушкина Светлана. Кхечу пачхьалкхийн векалтийн белхахой, Iаламат дукха сан доттагIий, Нохчийчуьра коллегаш а цхьана баьхкинера. Адам цхьана хиларан доккха масал дара иза, суна хетарехь, ца хIоьттира кхелахой набахтехь яккха хан тоха.\nБилгалдаккхар: 2006-чу шеран ГIадужу-баттахь Нижегородскан прокуратурано иск кховдийра кхеле, "Оьрсийн, нохчийн доттагIаллин Юкъаралла" дIакъовлар доьхуш, кхело жоп а делира. Цхьа могIа журналисташа, Оьрсийчоьнан а, дуьненаюкъарчу а бакъонашларъяран организацеша, шайлахь Amnesty International а йолуш, емал бира кхелахойн сацам. Дмитриевскийс бахарехь, Европарламентан 20 гергга депутато а гIо лецира церан.\n- Цул тIаьхьа Гуьржийчоьнца тIом иккхира, цунна тIаьхьа Украинехь а, эххар а, Оьрсийчоьнан пропагандехь украинхойх "фашисташ" хилира...\n- Юьхьанца дуьйна а, хууш дара, иштта гIуллакх доьрзур дуйла. Суна дагадогIу, 1995-чу шарахь Каляпинца цхьана Нохчийчу вахара тхойша эттIа мачаш когахь, халла бен болх беш йоцчу диктофонца, карахь доцу ахча а, кхин мел дерг а. ХIетахь цхьа синкхетам бара, Оьрсийчуьра доллу хьал а хуьйцур долуш, цхьаъ хуьлуш ду-кх аьлла. Нохчийчохь тIеман операци а йолийна, Ельцин а, цуьнан команда а ямартъелира, шаьш Iедале догIучу заманчохь шайца деанчунна. Хууш дара, пачхьалкхна а, юкъараллана а бекхам боцуш дуьсур доцу, юхадерзар хIара дуйла.\nЦхьана жимачу территори тIехь диктатура а хIоттийна, денна бохург санна, зуламаш а лелош, хIетте а демократин пачхьалкх санна юьссийла дацара. Ишта ца хуьлу!\nДмитриевскийс кхоьллинчу "Оьрсийн, нохчийн информацин агенталлана" Гамбургехь Буцериус Гердан цIарах совгIат делира 2006-чу шарахь. Оццу шарахь, Дмитриевскийна а, цуьнан коллегана Челышева Оксанина а лерина совгIат дира Лондонехь Amnesty International организацино, кхерамечу хьелашкахь бакъоларъяран журналистикехь болх барна аьлла. 2007-чу шарахь ГIадужу-беттан 30-чохь Финляндино официалехь болх бан бакъо елира "Нохчийн, оьрсийн доттагIаллин юкъараллана". Цуьнан куьйгалхо хаьржира Дмитриевский Станислав, ткъа цуьнан гIовс ю аьлла, билгалъяьккхира Финляндин бакъоларъярхо Мартинсон Ева.


Нохчи хилар пайдехь ду... нохчо воцчунна\nЧагаев Руслан - боксах латархо\nДуьненахь воьвзуш волу боксер Чагаев Руслан нохчи ву аьлла дIахьедар дина Кадыров Рамзана. Соьлжа-гIала вахана хиллачу цу боксерца хиллачу цхьанакхетарехь гIарадьаккхина цо иза. ХIинцачул тIаьхьа Чагаев летар ву Нохчийчура "Ахьмат" клубан цIарах.\nМассита шо ду, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, Оьрсийчуьрчу кхечу куьйгалхошна юккъахь, хаамийн гIирсаша уггаре а дукха вуьйцуш верг, ву аьлла къорбал вина. Пиар, ян дика Iаьмма меттигера Iедалш.\nХIора де моссуза долу, цхьацца хIума гучудолу, дуьне дацахь а, оьрсийчоьнан юккъаралла цецйоккхуш долу. Цхьаболчу наха дузу иза, къаноша цхьана хенахь, нохчийн гIуллакхаш, лаьттара дешийн эппаз схьаэца а ца бешаш, оццула хьал талура ду, бохуш дийцинчу хIуманца.\nЙеш гIала ю, масех шо даьлча, Оьрсийчохь уггаре а лекха гIишло йийра йолуш ю, махка муьлахчу а дезчу денна богIу, дуьеннахь гIарабоьвла болу артисташ а, спортсменаш а. Царах дукхачара, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнах, сан ваша Рамзан олу, масла, Сигал Стивена ма аллара. ХIинца кхин цхьана спортсхочуьнна а аьтто баьккхина ишшта ала.\nИза ву, дуьненахь воьвзаш волу боксер-везанча Чагаев Руслан. Голливудера актера Кадыров шен ваш ву дашанна аьллехь а, Чагаевийн, иза бух болуш ала таро яьккхина. Селхана Соьлжа-гIала веънера иза. Иза масех де хьалха дуьнен чемпион ваьллера. Серб волчу Йово Пударца летта, толам баькхкинера Узбекистанера схьавалар долчу, Германехь вехаш волчу, хIинца нохчий ву аьлла дIакхайкхина волчу боксера.\nИза нохчи ву аьлла хаам, Соьлжа-гIалахь, шен цуьнца хиллачу цхьанакхетарехь, Кадыров Рамзана дира. Цо бахарехь, дукха хена дуьйцуш дара, Чагаев Руслан нохчи ву бохуш, амма, хIинца, цуьнан доьзалан орамийн бух, Нохчийчуьра хилар къаьстина, цундела шаьш хазахетарца дIахоуьйту Чагаев Руслан нохчи ву аьлла.\nСерб волчу Йово Пударца хилла долу латар, Чагаев Руслана, «Ахмат» цIе йолчу нохчийн боксан клубан юккъехь волуш хиллера. Цуьнана а, цуьнан тренерийн штабан а, массарна а тIехь, дара Кадыров фондан билгалало а йолуш, «Ахмат» клубан суьрташ тIехь долу духар.\nТахана, дерриге а дийнахь. Чагаев Русланан, нохчийн бух мичара, муха къастийна, аьлла муьлхачу а стаган хьалхахь хIоьттина долчу хаттарна жоп дала стаг ца хилира, ян архиван урхаллехь а, ян историкашна юккъахь а. Сихоцна иза ца дахь, юккъараллехь, цатешам лакха бера бу, оцу хааме болу. ХIинцале, Кадыров Рамзнан Дийна Журнале, цхьаммо комментарии язйина «Иза дика кхаа бу. ХIинца ладугIура ду оха, Али Мухьаммедах а, Джобс Стивах а, Гандех а».\nТкъа, тахана, бокс езачарна, «кIай Тайсон» олу Чагаев Руслан, нохчий хиларх а, ца хиларх а башхалла ца хета. Ши шо хьалха, шелла дикка лекха а, 45 кила веза а волу, Валуев Николай а, эшийна волу боксер, Нохчийчоьнан цIарах летар ву аьлча, цуьнах боккха кхаъ хилла. Масла, Рамзан цIе йолчу хIокхуьнна санна.\nРамзан: «Чагаев Руслан хIицна цхьа толам баьккхича, ша верг оцу Интернет чу хьоьжура, иза мила ву теша бохуш.Нохчий вуй, гIезлой вуй, бохуш дуьйцуш дара. Суна а хетара и фамилии хезча, иза нохчи ву. Дика кхаъ бу иза, нохчи хилар. Дала аьтто бойла цуьнан. Дика кхане йолуш спортхо ву иза.Бакъдерг дийцича, башхалла а яцара. Иза бусула стаг ву. Амма, иза нохчи ву аьлча, кхиъ чIогIа хазхета суна».\nТахана, нохчий хила лууш а, нохчех хаькхабелла хилийта лууш а дуккха а нах бу. Цундела, тIаьххьарчу хенахь, алсамбоьвла, орамаш кхузара ду боху нах. Ткъа, нохчий, шаьш дог кIинхетаме долун дела, кийча бу, муьлха а стаг, шен кхерче ваийта, бохуш дуьйцу, кхечу спортезархочо Iусама.\nIусам: «Тахан хIокху замано, нохчий бу бохуш дукха нах гайтина вайна. Кхоно, хи цIогане кхоччучу хенахь, тарбала, нуй хьакха а схьабогIуш бу нохчий бу бохуш болу нах. ХIинцалца узбек ву бохъуш ма вара иза.\nКхин цхьаъ а ма ву Ибрагимов Султан бохуш верг. Цхьаболчара иза нохчи ву боху, ткъа, цо ша, ша суьйли ву бохуш. Цубнца хьалкхиъна а, цуьнца спортехь цхьан леларг а, ву суна воьвзуш Оьвтрара ву иза. Кегий долчу хенахь, иза нохчий хилла, хIинца суьйли ву. Ишшта цхьацца гучубовлу-кх уьш».\n«Ахьмат» цIе йолчу, боксан клуб, кхаа, шарахь, дуьненахь уггаре а йоьвзачу кхаанийн юккъахь хила еза, аьлла Iалашо хIоттина, цуьнана урхаллан хьалхахь, Нохчийчоьнана куьйгалхочо. Чагаев Руслана, къахьоьгура ду оцу Iалашонна тIехь.


Jordan --In front of the Iraqi Embassy in Amman-May, 2013-protesting the betting of Jordanian citizens by Iraqi deplomatic staff\nIамеркахоша тIамца вохийначу Хьусайн Саддама цхьана хенахь тобанашкахь байинчу нехан кешнаш карийчхьана дуьйна, и байинарш дагалоцуш, хIора шарахь а гулам бо иракъхоша. Стигалкъекъа-беттан 16-чу дийнахь Урдун-махкарчу Иракъан векалто гуламе кхайкхинера Урдунехь беха шен махкахой Амманерчу паччахьан културан цIийне.\nХьусайн Саддамехьа хилла кхайкхаза нах а бахана хилла бараме. Уьш гича, Иракъин векало Iаббас Джаважа, шен гIароле етта а йоьттуьтуш, арабахийтина и нах. Йиттинчаралахь ву Хьусайн Саддам кхеле хIоттийча, цуьнан дов лелорхошлахь Iийна Ал-Наждави Зиад - иза хилла ккайкхазошлахь. Ал-Наждавис меттигерчу зорбанан гIирсашка ена еттарх лаьцна дийцара.\nАл-Наждави: "ГIажарийчоьнан гIеранан векало, Iамеркан танка буьххьехь Iедале кхаьчна йолчу гIерано, нах суна дуьхьал гIовттира. Урдунан вахархо ве, элира цо, со гIазотехь кхелхина турпалан Хьусайн Саддаман довлелорхо вуйла хиича.\nИракин векало Iаббас Джавада ма-дарра аьлларг, "ве и зуламхо" дара. Со чоьхьаваьлча, баьрччехь мел деш вара и шиIатийн векал. Со гарцана, «хIара, зуламхочун довлелорхо ву, схьавалаве, вен иза», елира цо. Цу хенахь тIеетта йолийра суна. Далла бу хастам, чIогIа орцах бевлира суна кегийрхой. И дуьтур дац ас. Ас Урдунан Iедале, Урдунан конституцица сацам бар доьху цо диначунна".\nУрдунан махкахь дукха бу Хьусайн Саддамехьа нах. Кхузахь еха Хьусайн Садаман йоI а. Хьусайна кхоьллинчу «БаIт» партин декъашхой а бу алссам.\nЦара Стигалкъекъа-беттан 20-чу дийнахь Иракъан векалтна хьалха гулам хIоттийра, оцу хIусаман куьйгалхо Урдунера эккхаве бохуш.\nЦIогIанаш: "Арадовла, жIаьлеш, дIагIо. Тхан цIий а, синош а Саддамна ло оха, Урдунна ло оха. ХIей, кIилло ву хьо Нури, хIей Iамеркан айкханча, шпион ву хьо!"\nУрдунан Iедало гIаттамхошна дуьхьал эскар арахийцира. Нах векална тIе цакхачийта.\nУрдунан Iедало цхьа а дIахедар ца дина хIинццалц. Бакъду, арахьарчу гIуллакхийн министро, хилларг хIун ду хоттуш,жоп дийхира Иракъан векалаллера.\nИракехь шиIатийн Iедал хIоьттичхьана цхьа хан елира Урдунан а, Иракъан а юкъаметтигаш дика йоцуш. 2012 шеран ГIуран-баттахь Урдуне веара Малики Нури. Бартхилира Урдунехула КIайн ХIорда тIе йоьду, Иракъера мехкдаьтта дIаузу дуьненаюкъара биргIа таса а, тIамехь йохийна Иракъан гIаланаш тоеш, Урдунерчу компанешка дакъалцийта а. Вуьшта, кхидолу совдегаралла лелон контракташ а хIиттийна шина пачхьалкхо.\nИракъца иштта йозаелла юкъаметтигаш а йохош, Урдунан Iедало цуьнан векал эккхор ву аьлла ца хета тергамхошна. Цул сов, Хьусайн Саддаман «БаIм» парти ша а ю гуттара а Урдунна дуьхьаллаьттина.\nХьусайн Саддам турпалхо а, гIазотан бIаьхо а лоручарна дицделлехь а, дукха наха диц ца до цо адамаш къиза дайъар - масала,1988-чу шарахь Иракъан къилбаседехьа йолчу Курдойн Хьалабжа-юьртана дIаьвше герз тоьхча 5000 хиллал стаг велира.\nИракъера векал эккхавар доьху наха


Пальмин: "Кхоьррушехь вахара со 40 шо хьалха Нохчийчу..."\nЗазадоккху-бутт 03, 2017\nОьрсийн фотограф Пальмин Игорь\n1970-1980 -чу шерашкахь Нохчийчохь хиллачу оьрсийн фотогарфо Пальмин Игора Нохчийчоьнна совгIатна дIаделла ша цигахь даьхна суьрташ.\nСоветан заманахь дуьйнна шуьйрра вевзачу оьрсийн фотографца Пальмин Игорца Маршо Радион дуьххьара гергарло тасаделира яхначу гурахь.\nХIетахь гучуделира, 1970-1980-чу а шерашкахь суьрташдахархо Нохч-ГIалгIайчохь хиллийла.\nПальмина цу хенахь даьхна суьрташ тхешан сайтехь даржа а дира оха.\nКху деношкахь хаамбо махкарчу зорбанаша, Нохчийчоьнан куьйгаллан архиве Пальмин Игора ша даьхначу суьртийн 163 файл совгIатна дIаелла аьлла.\nСоьлж-ГIаларчу Айдамиров Абузаран цIарахчу къоман библиотекехь дIаяьхьначу горгачу стоьлехь вовшахкхеттачу историкаша а, географаша а, музейн белхахоша а дийцаредира, Нохчийчоьнна Iаламат мехал хиларх фотографа дина совгIат.\nНохчийн къам махках даьккхинчул тIаьхьа а, цул тIаьхьа хиллачу тIемаша а даккхий зенаш дира вайнехан культуран, историн эсаллана.\nКъаьсттина и суьрташ башха а, маьIне а хилар ду, цу сурташтIехь авторо гойтучу бIаьвнех, хIолламех дукхахъерш хIаллакхилла, суьрташтIехь бен кхи ган таро цахиларна аьлла, дийцира Маршо Радионе горгачу стоьлехь дакъалаьцначу, «Евзаш йоцу Нохчийчоь» Iилман-талламан экспедицин куьйгалхочо Бугаев Джамлайс.\nIаламат деза совгIат ду фотографа динарг\nБугаев: «Вайна ма хаъара, интернетчохь и суьрташ даьржинера, оцу бахьанца тхо тIаьхьадевллера Пальмин Игор вовза а, цунна тIекхача а, цуьнгара суьрташ цIадерзо а лаам болуш.\n"Евзаш йоцу Нохчийчоь" аьлла вайн махкахь кхоьллина экспедици ю, цо болийнера и болх. Фотографца зIене а девлла, цуьнца барт а хилла, цкъачунна каракхаьчнарш суьртийн файлаш ю, негативаш а цIаерзо дагахь ду, хIунда аьлча, бух ма бу и.\nОцу сурташтIера цхьайолу меттигаш тIемаша а, замано а хIаллакйина, цундела сурташкахь бен церан безам бисина бац.\nТIейогIучу хенахь Соьлж-ГIалахь Пальминан суьртийн гайтам а хир бу, иштта документалан филм яккха а дагахь ду тхо».\nКарарчу хенахь Пальмин Игоран 84 шо ду. Маршо Радиоца телефонехула къамел дан могушалла ца тоьара цуьнан, цундела тхан юкъарло хилира йозанца.\nМаршо Радио: Муха нисделира хьан дуьххьара Нохч-ГIалгIайчу кхачар аьлла.\nНохчийн мохк кхераме хетара суна\nПальмин: Архитектурийн некъгойтуршна зорбатухучу немцойн арахоьцийлан тIедилларца 1970-чу шеран чакхенехь вахара со дуьххьара нохчийн махка. ЧIогIа кхераме хетара суна и мохк, хIунда аьлча депортаци лайна къам дара и.\nСуна ца девзара нохчийн къам. Ца хаьара, муха ю церан амалш, оьрсашца юкъаметтигаш. Амма хIетте а, ши бIаьрг хьаббина, дIавахара со.\nЦхьана юьрта кхечи со, цигахь башха пайдаэца меттигаш ца карий суна.\nЮха кхечу эвла кхечи со. Цигахь жаIун тоьличохь буьйса а яьккхина, гонахарчу хьаннийн, лаьмнийн, бахархойн, жаIуйн суьрташ дехира ас. ДоттагIаллин уьйраш дIатасаелира сан цаьрца.\nЦул тIаьхьа, цхьа бутт баьлча, юха а лаам хилира сан Нохчийчу кхача. ХIетахь Iаламат дукха суьрташ даха аьтто хилира сан. Цхьа гали дуьззина суьртийн пленкаш еара ас. Амма сан цхьана а суьртах пайда ца ийцира хIетахь немцойн зорбано.\nСуна хетарехь, ца бехьира уьш. Оцу суьрташтIехь къеггина гуш ма ду, и херцарш хенан йохалло йохийна йоцийла а, Сибрех хьажийначу нохчашна юхабахка меттиг ца хилийта, советан заманахь бомбанаш йиттина, хIаллакйина юйла а.\nМаршо Радио: Къаьстина хIун дагахь лаьтта хьуна айхьа Нохчийчохь бинчу некъах? Нохчашца дечу къамелашкахь, дукха хьолахь, стенах лаьцна хуьлура церан хеттарш?\n"Макар" тапча дика герз дуйла а хииира суна Нохчийчохь\nПальмин: Уггар дагахь доцу хаттар дира соьга цхьамма, хIун мехах хуьлу Москох патармаш аьлла. Нохчийчохь дорах дара уьш, амма каро хало хуьлура. ЖаIуйшкахь суна гина тоьпаш гIажаройн герзах яра, амма чудохку патармаш советан пачхьалкхехь арахоьцурш дара.\nЦара дийцарехь хиира суна «Макар» тапча дика герз дуйла а, амма тIаьххьарчу патармано ца эккхаш, кIелвуьтуш хуьлий а.\nМаршо Радио: Хьо гоьваьлла фотограф ву….\nПальмин: ХIан-хIа, со цкъа а вацара цIеяххана фотограф. Со готтачу гонашкахь бен вевзаш вацара. Сан суьрташкахь уггар коьрта тема яра архитектурица йоьзна, ткъа дика вевзара со художникашлахь. Хастамбеш долчу дешнех кхийрина со даима а!\nМаршо Радио: Ахь элир-кх, цхьа гали дуьззина суьртийн пленкаш еара айхьа нохчийн лаьмнашкара аьлла. Тахана тIе чан а йиллина Iохку уьш я кест-кеста, кегош, цаьрга хьоьжуш, самукъа а долуш, дагалецамашка вуьйлу хьо?\nПальмин: Сайн архивехь Iалашдеш ду ас и суьрташ тахана а. Сих-сиха, схьаоьций, лорре цаьрга хьоьжуш дукха Iа со. Цхьа башха, тамаше дегахьаам хуьлура суна хIетахь, со кхерсташ лелачу хенахь.\nСуна жимчохь дуьйнна, даим дезара Iалам. Дукха жимчохь дуьйнна евзара тхайн хьаннаш, жIаьлин нускалш лехьо оьхура со хьуьнха. Вуьшта а, ойланашка а воьдий, хьуьнчухула волавелла лелаш а самукъадолура. Цул совнаха, кхечу мехкашка, гIаланашка воьдуш а чIогIа дезара суна. Амма туризм цкъа а ца марзъелла суна.\nМаршо Радио: Мел хийцаелла аьлла хета хьуна Нохчийчоь хIетахьчуьнца дуьстича?\nСелханалерачух лар а ца йисина\nПальмин: Сайн ойланашкахь, дагалецамашкахь тилла лелар суна Iаламат ладаме ду. ХIетахь а, тахана оцу нохчийн махках суо кхетар а ду суна деза. Цуьнан тоххарлера, дIадаханарг, хилла тIаьххьара тIемаш а цхьаьна…\nХилларг, лелларг, тахана дерг суьрташца дуьстича, ас кхетадо селханалерачух лар а йисина йоцийла.\nПальмин Игора Маршо Радионна совгIатна делла суьрташ ган аьто бу кху адресца:


"Вайнехан вуй? Ахча лохьа"\nТовбеца-бутт 29, 2013\nКадыров Ахьматана Нохчийчохь йинчу музейн уллехула боьлхуш бу кхерамазаллин ницкъийн белхахой, Соьлж-гIала, 22Оха2013\nОьрсийчура дукхах болчу машенлелорхоша видеорегистаторш хIиттон йолийчхьана дуьйна, некъан полицина халачу даьлла кхаьънаш эцар. Массо хIума дIаяздеш хилча, сахьт дац кхеле озон а. Делахь а, Нохчийчохь болх бечу полисхоша, вайнехан гIиллакхе кхойкху шаьш стаг сацийча. Цунах гIуллакх ца хилахь, етта ОМОН кхойкхур ю олу.\nХIокху шеран ялх беттан терахьаш дийцаре дина Нохчийчуьра а, ГIалгIайн махкара, чоьххьарчу гIуллакхийн министралша. Ишшта, Нохчийчохь, герз карахь а долуш, динчу зуламийн терахь I0 ца кхоччуш процентан лахделла. Иза, доьххьара дIа, кхиам бу, махкарчу низамхойн говзалла лекха хилар, аьлла тидам бо цигарчу хьостано.\nГIалгIайн махкахь, долу терахьаш а ду боху дика. Масла, хIокху эха шарахь, кIоршме зуламийн терахь 11.6 процентан лахделла. Герзшца а, кхечу гIирсаца а дина долу зуламаш лахделла боху, 33 процентан.\nОцу ханна юкъахь 343 гIалгIайн полисхо жоьпе уозийна цара цхьацца гIалаташ даьхна аьлла. Царах 20 стаг, гуттара луьрчу агIора низамаш дохийна аьлла, балхара дIа а ваьккхина. Нохчийчохь оцу хьокъехь, ян гIуллакх дика далахь, ян кхечу бахьаншца далахь а, хаамаш гIарабохуш бац.\nХууш ма хиллара, КъилбаСеда Кавказ, тахана Оьрсийчохь уггаре а дукха низамхой а, эскархой а болу меттиг ю. Иттанаш эзар уьш буйла хаа, амма, билгала церан терахь гIар ца доккху. Ур-аттала, масла, Нохчийчохь кхоччуш мел-масс низамхо ву а хаа аьтто болуш хIума дац.\nНохчийчохь хIокху тIаьххьарчу 2-3 кхаа шарахь, мелла а кIеда–мерза бу полисхой. Хаало, царна тIехь, Iуналла дуйла. Шена тусаделларг ишшта дийцира Соьлжа-гIалара вахархочо СаIид-Бека.\nСаIид-Бек: «тIаьххьарчу заманахь, цхьана шарахь сецора кIезга ду. Камераш а, уьш ма ю дукхачу меттигашкахь дIахIиттина. Амма, цхьа шо хьалха, чIогIа, тIех сов сецавора. Москоха 2 эзар чакхарма ю, цига дIавоьдуш а , схьавогIуш а, 5-6-7-зза сацош меттигаш хуьлура».\nПолисхой дукха хилар, иза царна массара а шай болх дика беш бац бохург дац. Цунна шорта тоьшалш ду. Къаьстина, бахархой Iиттало, некъаца лаьттачу автоинспекторшца. Кхеташ берш, ца кхеташ берш а нисло, аьлла кхин дIа а дийцира СаIид-Бека.\nСаIид-Бек: «СхьавогIуш ву со. Сацийча регистрации ян тIегIо бохъу соьга. Ас гIура вац элира. ХIунда, хоьтту цо соьга. Дикка хьажахь боху ас, сан бакъо яц кхиазхо долу сайн бера машена чохь а дитина, ара вала. Ваха веза боху цо соьга юха а. Хьайн кехаташ а, схьагайта, хьайн цIе а фамилии а схьа ала, тIаккха гIур ву со, элира ас цуьнга. ТIаккха къастор ду вайшиммо бакъ а, харц а мила ву. Цул тIаьхьа кехаташ дIа а даьхьна, ша схьадеара цо."\nОьрсийчохь, карарчу хенахь, къаьстина некъаца жа санна бежаш лаьттачу автоинспекторшца къийсам латтош бу, юккъараллерачу жигархоша. Хийла яьккхина видеош ю, цара ахчанца кхаьанаш оьцуш, ян машенлелархой бехк боцуш хьийзош. Цхьаболчу жигархоша, баьлча а ца буьтуш, царна Iаткъам бо, цаьрга низам ца дохадайта. Гучу суьртаца вуьш оза а ло цу тайпа бакъо лоьхучарах. Амма, Нохчийчохь цу тайпа хIума чекхадера доцийла гайтина, муслим цIе йолчу, Соьлжа-гIалара вахархочуьнна.\nМуслим: «Машенца накъост эцна аэропортера схьавогIуш, автоинспекторо сацийра со. "Охьа воссий, шена тIаьхьа волу," боху цо. Аса сан гIуллакх дац хьуна тIаьхьа ван, аьлла жоп делира цуьнга. Цул совнаха цо я шен чин а ца дийцира, я кехаташ а ца гайтира суна. "Ахь хIун къамел до, вайнеха вац хьо," элира соьга. "Цхьаъ тIевеъча хьалагIатта ца веза хьо?" Вайшиъ Оьрсийчоьнан низамашца къамел деш ву, элира ас. Кхин цхьа накъост тIе а веана, шаьш ОМОН а кхайкхина, мийра а бетташ вохьуьйтур ву, элира. Ишшта кхерамаш тийсира-кх суна».\nНохчийн а, гIалгIайн а полисхой, Совета заманахь а, уггаре а къеда лоруш бара Къилбаседа Кавказехь болчарах. Геннара вогIуш-воьдучуьнах, цо низам дохийча а, хийлуза къинхетам бира бохуш, тоьшалш дуккха а ду, кхуза баьхкинчара деш. Амма, адам Дала къинхетаме кхоьллина, цундела, цхьана низамхочо динчу дикано, кхечу иттамо динарг дойу. Цундела, цаьрца, къийсам вала цхьа а ца хIутту.


Иракъера зударий а, бераш а цIадерзоран болх беш вара сенатор Сабсаби Зияд.\n"Исламан пачхьалкх" тобано дIалаьцна латтийначу территорина тIера Шемара а, Иракъера а Оьрсийчуьра зударий а, бераш а цIадерзоран болх, ма дарра аьлча, сецна, хаам бо ББС-но, Нохчийчуьрчу бакъонашларяърхочунна Саратова Хедина тIе а тевжаш.\nЦкъачунна цIадерзо аьтто боцуш Иракъехь дуьсуш ду дай-наноша "Исламан пачхьлкхах" дIакхета боьлхуш Оьрсийчуьра дIадигина лаххара а 25 бер. Оьшуш долу кехаташ доллушехь БагIададерчу набахтехь латтош ду уьш.\nИракъера а, Шемара а зударий а, бераш а цIадерзоран болх сецира 2017-чу шеран ГIура-баттахь. Тамашийна хIума ду иза хилла хилар, цу гIуллакхана Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира гIортор йинчул тIаьхьа, яздо ББС-но.


Дукхах болчу Iелам-наха зударий кешнашка бахар дика дац (макрýхI ду) аьлла. И бохург – кешнашка ца боьлхуш цIахь Iийча мел бу, бахача къа а дац бохург ду. И ду ШафиIийн а, Хьанбалийн а мазхIабашкахь дукхах болчара аьлла дерг а, Хьанафийн а мазхIабера цхьаболчара аьлла дерг а. Зударий кешнашка бахар дика дац аьлла цара аларана тешалла ду Тирмизийс а, Ибн Маджас а, Ибн Хьиббана а дийцина долу хьадис, Делан Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – кешнашка лелаш болчу зударшна неIалт элира аьлла. Ткъа, оцу хьадисехь неIалт аьлла хиларо уьш кешнашка бахар хьарам хилар гойтуш хилча, макрухI бен дац хIунда аьлла цара иза? Оцу хаттарехь даьхкина долчу кхидолчу хьадисашка хьевсина дела аьлла. Иштта хьадисех ду, Умм IатIиййата – Дела реза хуьлда цунна – аьлларг: «Тхуна ца магийна дакъа дIахьучу хенахь цунна тIаьхьа дахар, делахь а чIогIа чIагI а ца дина тхуна и ца магор». Кхечу хьадисехь ду, Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цхьа зуда гина хилла аьлла, кешнашкахь шен берана тIехь йоьлхуш, тIаккха цо цуьнга аьлла: «АллахIах кхера, собаре а хила». Кхин а, Iаишата – Дела реза хуьлда цунна – Пайхамаре – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хаьттича – «ша кешнашка яхача хIун ала деза?» - аьлла, цо цуьнга аьлла: «Ахь ала: «Салам-маршалла ду шуьга хIай кешнийн охIлу…». Оцу шина хьадисехь цо цаьршинга кешнашка ма гIо ца аьлла, цундела Iелам-наха иза хьарам дац, макрухI ду аьлла.\n Хьажа: Имам Нававийн «МинхIáджут-ТIóлибúн» а, цуьнан, Имам Махьаллийс а, Ал-ХIайтамийс а, Ар-Рамлийс а, Аш-Ширбúнийс а динчу шархьашка; «Биррúкъотун МахьмýдиййахI», Имам Мухьаммад Ал-Хóдимий.


Гагиев: Оьрсийчоьнан Конституцин кхелан бакъо яц дозанех хаттар къасто\nОршотденна дIаяхьа вошахтоьхначу Оьрсийчоьнан Конституцин кхелан кхеташонехь дакъалаца дуьхьало йина ГIалгIайчуьрчу кхелан куьйгалхочо Гагиев Аюпа. Цигахь дийца лерина ду Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан дозанаш хуьйцуш хиллачу бертах. "Медиазона" хьосто бина и хаам.\nГIалгIайчоьнан Конституцин кхелан сайт тIехь Гагиевс яздина, документ Конституцин низамашкахь дуй къастор Оьрсийчоьнан Конституцин кхелан компетенцехь дац аьлла. Кехат тIехь Гагиевс карладоккху, гIалгIайн Конституцин кхело сацам тIеэцна хилар. Шина республикана юкъахь хилла барт ГIалгIайчоьнан Конституцица дац, цундела и сацам кхочушбан беза аьлла ду Гагиевн йозанехь.\nГIадужу-бутт бовш куьйгаш яздира Нохчийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а урхалхоша шина республикан дозанаш къастош. Оцу тIехула Магасехь митинг гIаттийра протесте арабевллачу гIалгIаша.\nЛахьан-баттахь ГIалгIайчоьнан Конституцин кхело меттигерчу парламенто тIеэцна низам юха а доккхуш, тIедожийра и хаттар референдуме даккха. Оьрсийчоьнан Конституцин кхеле ГIалгIайчуьрчу кхелан сацам бакъонца буй таллар дийхира Евкуров Юнус-Бека.


Шерипов Асланбек революцин, граждански тIеман шерашкахь, большевикийн агIо а лаьцна, Нохчийчохь Советан Iедал дIахIоттийначарех цхьаъ ву. Хетарехь, ша юьхьарлаьцначу гIуллакхна муьтIахь, шеконаш йоцуш, цIена и чекхвалар дара яздархочо тидаме эцнарг.\nШерипов Асланбеках дуккха я язйина историкаша а, литературоведаша а. Цуьнан публицистикина а, гочдаршна дуьххьара леррина тидам тIебахийтина Туркаев Хьасана шен статьяшкахь а, монографешкахь а (Хьажа: Туркаев Х. В. Исторические судьбы литератур чеченцев и ингушей. Грозный. I978; Изза. В семье братских литератур. Грозный. I983; Изза. Путь к художественной правде. Грозный. I987, иштта дIа кхи а). Iилманчас Шерипов Асланбекан кхолларалла теллина, нохчийн къоман эстетически ойла кхиарехь иза цхьа дакъа а лоруш. Амма Советан заманахь язбина белхаш коьртачу декъехь цхьа Iалашо йолуш бара – политик, яздархо коммунистически идеологина тIеверзар гайтар. Тахана керла хьажар лаха деза, хьалхалерчу коммунистически идеологин чалхаш дIа а йохуш, хиламийн а, адамийн а нийса мах хадорхьама.\nШерипов Асланбекан дахар а, вайн халкъан исторехь цо дIалоцу меттиг а къасто еза юха – иза историкийн декхар ду. Амма цо вайн культурехь а йитина шен лар – дуьххьара барта кхоллараллин произведенеш оьрсийн матте гоч а йина, уьш арахецнарг ву иза («Нохчийн иллешна юкъара». Владикавказ. I9I8). Оцу книгехь обаргех кхо илли а, гочдархочун дешхьалхе а яра.\nНохчийн иллеш – иза масех бIешеран истори а йолуш, шира жанр ю. Иза кхоллаелла I5–I6-чу бIешарахь, нохчаша луларчу къаьмнех болчу элашца къийсам латточу муьрехь. Къаьсттина дукха иллеш кхолладелла Россица тIом болчу хенахь. Хууш ма-хиллара, и тIом дIабирзина I862-чу шарахь. Цул тIаьхьа цхьа гIаттам хилла, I877–78 шш., Iаьлбаг–Хьаьжа коьртехь а волуш. I9 бIешо чекхдолуш – 20 бIешо долалуш Кавказехь, къаьсттина, Нохчийчохь, шуьйра даьржина хилла обаргалла. «Iедало таIзар латтадора , бахархоша тIехь, ткъа обаргаша оцу Iедална таIзар дора», – яздора Шерипов Асланбека шен гуларан дешхьалхехь. Цо дIа а яздина, гочдинарг оцу обаргех долу кхо илли дара – «Обарг Геха», «Мусан кIант Юсуп», «Обарг Асир».\nИ кхо илли вовшех къаьсташ ду, сюжеташ яьржина хиларца. «Мусан кIант Юсуп», хетарехь, тIаьхьо фольклористо Мунаев ИсмаIила иллешна юкъара «узам» аьлла къастийначу жанрехь лара мегар ду. И жанр ша лелаш а, иллица дIаийна а хила тарло. Узамийн чулацамехь турпалхочун дог-ойлано, синхаамаша дIалоцу коьрта меттиг, иллешкахь санна, хиламаша а ца лоцуш (Хьажа: Мунаев И., Ахмадов М. О чеченском песенном фольклоре. – Чеченская народная поэзия в записях ХIХ–ХХ вв. Илли, узамы. Москва. «Новый ключ». 2005. c. 32). Юсупан шен дагца долчу къамелах кхоллало оцу узаман сюжет – ша «дуьне деса ца дита кхоьллина и базаран кIиллойх» я «…тIом буьрсачу а сецаш, вийнарг вуьсучу, докъах мах боьхучу мостагIийн ва махкахь, цу луьрчу мостагIашца турпала къийсам дIахьош…» болчу кIентех хилар къасто гIерта иза. Даго цунна хьоьху шолгIачу тобанах хилар, цундела «чал дера ва герзаш шен дегIа дерзийна, са цIена ва гила ша сиха кечбина, цу буьрсачу буьйсанан цу буто боданехь, лам тесна дIайоьду сийна марха ва санна, мотт битина дIавайра дог майра Юсуп…». «Мусан кIант Юсуп» илли Шерипов Асланбека ша ма-дарра гочдинчух тера ду, шегара тIетохарш доцуш. Авторо гочдаран болх мелла а сов кхоллараллица бар гучудолу «Обарг Геха», «Обарг Асир» иллешкахь.\nШайн ойланашца, дахаре хьажарца, лай хилла вехачул, къийсамехь Iожалла тIеэца кийча хиларца герга бу Юсупна оцу шина иллин турпалхой а.\nОбарг Геха, Юсуп санна, ша шеца латттийначу къийсамехь тоьлла, къийсаман новкъа ваьлла стаг ву. Цунах долчу иллин чулацамехь турпалхочун Iожаллин истори ю. Адамех ца тешаш, царех лечкъаш лела обарг цхьана хIусаме кхочу, буьйса яккха, амма ямартчу Iисас мотт а тухий, и тIевоьссинчу цIенна го лоцу… Гехина хьалха чолхе хаттар хIутту – я карвахар, я къийсамехь валар. Ша тIеэцначу Боккалон хIусамнанас, Зудчо–Лечано (юха а Горький!) гIо до цунна жоп каро – цуьнан сацам хуьлу, кара ца воьдуш, летта, вала…\nМелла а сов гочдархочун тIетохарш хаало «Обарг Асир» иллехь. Сюжет йолаялале йолу ехха дешхьалхе (пролог) – ерриге а авторера ю, иллешкахь иштта иза нислуш яц. Кавказан исбаьхьчу Iаламах, кавказхоша шайн паргIатонехьа латтийначу къийсамах, лейн дукъ ца ловш, къийсамехь эгначу турпалхойх дуьйцу авторо. Цо дуьхь-дуьхьал хIоттайо ши зама – хьалхалерий, хIинцалерий; турпала гIуллакхаш а, турпала къонахий а – уьш хьалха хилла: «ХIей! Шу, турпалчу дайн кIентий! Шу хIунда девлла иштта сутар-саьхьар дуьне гулдан – деший, сискал – ткъа цхьа а хIотто мах боцу сан сийлахь–йоккха хазна аш хIунда ца тергалйо? ХIунда ца оьцу аш соьгарчу сирлачу, майрачу дахаран масал, паргIатонехьа къийсаман лекха масал, паргIатонехьа къийсаман лекха лаам, турпала хьуьнарш?» Оцу хьалха цкъа хиллачу турпалхойх ву Асир…\nШех тера, ша санна нах ца карош, дахарх чамбаьлла, Iожаллица ловзуш ву Асир. Цуьнан дахарца йолу зIе латтош берг безам бу, амма Нантина иза ца веза… Езачунна тIе хала киртиг хIоьттича, цунна орцахволу Асир, амма йоьIан ойла тIаккха а хийца ца ло. ЙоIа цIе яьккхинчу кIентан хIусаме иза дIаюьгу обарго. Цул тIаьхьа хIумма а ца дуьсу – гIалагIазкхийн станице хIонцана ваханчохь тIаьххьара а шен Iожалла карайо Асирна. Ала деза, Гехий, Асиррий ший а обарган новкъаваьлла велахь а, вовшех чIогIа къаьсташ хилар. Геха къийсамхо ву, ткъа Асир – зуламхо: «Цхьа а адам а ца дезара Асирна, карзахечу къизаллица дойура цо уьш, хьийзадора, цхьаннах а къинхетам ца беш…».\nГочдархочо мелла а хийцина сюжеташ а, турпалхойн амалш а. Цул сов, гочдаршкахь хаало керла меттан башхаллаш а – уьш, хетарехь, М. Горькийн романтически произведенеша бинчу тIеIаткъамца йоьзна ю (Хьажа: Минкаилов Э. Горьковские мотивы в творчестве А. Шерипова. – Горьковские чтения. Грозный. I988. С.56–59.). Масала, Шерипов Асланбека хьалха «Борз» олу шен турпалхочух, вайн фольклорехь ма-аллара, амма кхечу меттигехь цунах – «Леча»… Горькийн Леча а, Шериповн Геха а – ши ваша ву, Iожалла а цхьатерра тIеоьцу цу шиммо – Леча ле, бердах а оьккхий, тIаьххьара хIаваэхула хьовзаран а, къийсаман а ирс довзархьама, ткъа Геха – хьалххе дуьйна эшамца чекхбер буй хуучу тIаме а хIуттий. Амма и ший а – толамхо ду: «МостагIа эшорах хуьлуш бац толам. ПаргIатонан къийсамна шен дегI, шен дахар, ца кхоьруш, дIаделларг – толамхо ву!». Лечин, Гехин а дахар, Iожалла а «паргIатонехьа, серлонехьа болчу кхайкхаман къеггина масал долу»…\nОцу иллийн нохчийн маттахь йолу оригиналаш йисна яц. И тидаме а эцна, Сулейманов Ахьмада юха нохчийн матте гочдира уьш, Шерипов Асланбекан 80 шо кхочуш (I977 ш.).\nВай лакхахь хьахийра, Шерипов Асланбек дIадаханчу бIешеран вайн халкъан исторехь уггаре а сирла лар йитинчех цхьаъ хиларх. Хетарехь, цуьнан дуьнене хьажар, кхетам, амал йовзарехь чIогIа мехала хIума ду цуьнан халкъан барта кхоллараллица хилла йолу уьйраш къастор. Ма-дарра аьлча, и къийсаман новкъа ваьккхина нохчийн иллеша, халкъан паргIатонехьа йолу ойла цара кхоьллина, и паргIато яккхархьама шен ницкъ а, дахар а ца кхоо цара Iамийна… Ткъа оцу луьрчу заманахь уьш зорбане дахар – кхечарна а иштта тIеIаткъам байтархьама бен хуьлийла а дацара…


Автор: Administrator 27.07.2012 08:00\nБезаман а, дахаран а ирс\nIаьвшинчу шина адамна лерина\nХIаваакеманан трап тIе хьалаволучу юкъана стиглан тидамбан ларийра Салман.\nСтигал цIена-сийначу басаршкахь яра. Бамба санна юькъа-кIайн мархаш лаьттара цхьана меттехь, сийса а сийсаш. Цхьаерш яжа-кажа кхийдаш санна хетара, ткъа кхиерш, йийшина Iохкуш, IиндагIехь нох а дохуш. ГIаргIулех тера ерг а гира, юха, жимма хIокху кеманах а тарлуш, дIасаяржарца.\nКеманна чу ког баккхале, юхавирзина, тIехьа юьсучу мегаполис-гIалин панораме бIаьрг-эшарца схьалаца кхиира хIара. Цхьатерра ши хIума деара дага: «позади Москва, отступать некуда…», юха, дас даима шен хьехаршкахь олуш хилла долу: «ТIехьа хьажий бен дош ма ала…».\nСалман ша-шена велакъежира, цу хьехаман хьалхара дакъа-м ас кхочушдина: хьалха хьаьжна ког а баьккхина, цул сов, сийначу стигал-экъан тидам бан а ларош.\nХиндерг Дела ша воцчунна бен ца хаьа. Цундела, тIехьа хьаьжна хIумма а цаалар сацийра кхо. Хьанна хаьа? – аьлла.\nГур ду. Хено, замано гойтур ду. Хила хьаьхнарг хир ду. Ца хьаьхнарш тайп-тайпанчу бахьанашца а дуьсуш, я цаьрца доьзна.\nКхуьнца накъост вара, иштта, дешна ваьлла цIа вогIуш. Шаьшшиннан метте охьахиъна дIанисвелча, стюардессе шахматаш а яийтина, уьш дIасахIиттийра кхаьршимма.\nЛовза волавала жимма хьалхе дара, кема стиглан лакхе а яьккхина, дIа ца нисделча. Иллюминаторчухулу арахьаьжча, лаьттахь долу хьелаш жимлуш, генна тIаьхьадуьсуш, къайладуьйлура.\nГIоьрттина цхьатерра доьдура аьчкан олхазар стиглан лакхене, шуьйрра тIемаш а даржийна.\nШайоллу гIайгIанаш лаьттахь йисира, латта къайла а долуш, наг-наггахь кеманна бухахула яьржина, еса марха а хаалуш.\nЗабар ечух «шах» а олуш, хьалхара гIулч ян пешки тIе Салмана куьг хьочу мIаьргонехь, мохк бегош санна, кема дегаделира, тохадаларца, маторийн аз хийца а луш. Кема чудужуш дара, цкъа аьтту агIор тIаьIаш, юха аьрру агIор. Кийрара шадоллу хIума хьалагIоьртинера. Зударийн маьхьарий девлира, тIаьхьа берийн белхарш а.\nКема чухьаьдда доьдура. ТIеман хиламашкарниг эпизод дагатуьйсура, герз кхетта Iункар чу хьаьдда доьду штурмовик, Iаьржа кIур а туьйсуш.\nЧуэгна шахматаш когаш кIелхула дIасахехкалора. Пассажирийн бIаьргаш къаьрзина гора, куьйгаш а, дуккха а дIасатуьйсу куьйгаш.\nВоха-м ца воьхнера со бохуш дийцира Салмана, сайна дагадогIу массо а доIа деша ларийра. Ойланаш, бакъдерг дийцича, чIогIа чолхе яра, муьлхачу хорша ерзо еза а ца хууш.\nЧаккхе-м цхьаъ гора, хьалхавервоцу чаккхе, наха эр долу дешнаш а:\n– Хьажахьа, хьенехагIеран минехан кIант дешна а ваьлла цIа вогIуш… Кема… ДегIе «зуз» хьаьдира.\nИллюминатор тIера бIаьрг дIа ца боккхура аса, кема дIакхетар долу хан ларйора, со хиъна Iаччохь чIагIвала дагахь вара, миндарна аркъала дIа тIе а таьIаш. КIелхьарвервоцу Iожалла тIеийцира сино а, дегIо а, дуьненах дог дуьллуш. Оццул Iовдалвалар, дуьхьалоян амал а доцуш.\nМел хала гулдинарг, мел атта кхачадо. ХIетте а адамаш… ТIемаш а беш дуьнен тIехь, бахамаш гулбеш, лаамаш толо гIерташ… ХIуммаъ дац-кх хIара дуьне, харцо лелаяллал… ХIоранна а тIехIотта дезар-кх хIара, хIораниг а кхетийта – дуьне хIумма а йоцийла я хIораъ кху дуьнен тIехь.\nХIун ду дагатуьйсург кху юккъехула?..\nИллюминатор… Латта аркъалдолу, стигал – бертал, юха, ший а цхьаьна.\nХIун до хIинца ас цIечу дипломца чекхъяьккхинчу институтах? Экономикан факультет, карьеран хьалхара гIулч лаккхарчу тIегIан тIехь – директор уггаре йоккхачу оптови базехь Владимир-гIалахь, дIасахьовсош билгалъяьккхина йолу.\nКхул хьалха Соьлжа-гIалахь чекхъяьккхина кооперативни техкникум, Советски армина кхачам боллуш дIаделла ши шо. Масне ду уьш, юкъараллин белхаш цхьаьна…\nДиплом… Диплом тIехь а бисира цхьа деган Iовжам. Ас теллина, араяьккхинчу формулица сан дипломни болх кандидатски диссертацин тIегIанна тIе кхочуш бара. Иштта ца хилча, со реза а воцуш. Цунна йоккха комисси кхоьллира. Юкъахь лаккхара хьаькамаш а болуш. Масийтта хьалхара министрийн а, центросоюзан председателан а заместиталш а болуш.\nЦара сан болх къобалбира, амма, хIинца, кху сохьтехь тIеэца ца лиира. Яккхийчу харжашца доьзна дара и гIуллакх. Учебникаш, лаккхарчу дешаран заведенешна лерина йолу, араевлла дукха хан яцара.\nЦара соьга «альтернативни вариант» кховдийра. Со кху институтан экономикан кафедрехь а вуьсуш, шо далале Москва-гIали юккъехь еззарг квартира, иштта кандидатски диссертаци тIе а чIагIйойтуш.\nОцу комиссехь гулбелчу баккхийчу хьаькамашца юкъаметтиг а ца йохош, царна доккха баркалла а аьлла, со вухавелира. Сайн кхин Iалашо ю элира ас цаьрга.\nСо ЦК КПСС-н хьаьрмехь аспирантура чекхъяккха дагахьвара. Цига ваха, ас лакхахь хьахийначу Владимирски оптови базехь директоран даржехь кхаа шарахь болх а беш, цу гIалин обкоман декъашхо хила везара. Со резахилира оцу балхана и харжам нийса а хетта…\nКема чухьаьдда доьдура, лаьттара токан бIогIамаш а къаьсташ, токан серий а… ХIахI! ХIара ю-кх хIара Iожалла… Со миндар чу дIалетира, миндаран тIетевжийлаш куьйгийн даьIахкаш тIеяха санна, къовла а къовлуш.\nКема дIа ца кхетара… ЧIогIа къовлаваларна дегIах, сих-пхах еккъа цхьа гуьйриг хиллера. Хан яхъеллера, хенан хIоттаман зил-сиз тIера дIаса а яьржаш. Я велла со? Кема тоххарехь дIа а кхетта, я висина, иштта къовлавеллачохь дегI тхьуз а делла, ойланаш а лацаелла…\nСо лацавеллачуьра меттах а воккхуш, моторийн аьзнаш хийцаделира, я хийтира а ца хаьа, иштта.\nМеллаша ши бIаьрг схьабиллича, кема дIанисделлера; латта бухахь дара, стигал тIехула, иллюминатор чухула схьагуш хьаннийн а, доккхачу хинан а асанаш гуш.\nКеман чохь болчара, шайн-шайн меттанашкахь маьхьарий хьоькхура; сацаде кема, охьахааде, тхуна ца лаьа кху тIелхаг тIехь цхьанхьа даха, тхуна дала ца лаьа… бераш а доьлхура.\nАьчкан олхазар дIанисделла, юха а стигалан лакхене Iалашо лаьцна доьдура, маьлхан зIаьнаршлахь детталучу тIоман буьххьера серло а къегаш.\nХIуммаъ ца хилча санна, пилотийн кабини чуьра араделира стюардесса а, стюард а. Цара парггIата схьакхайкхира шайна иштта а маттаца шарделла долу дешнаш: кеман рейсан лоьмар, пилотийн фамилеш, цIераш, хенан хIоттам, ишттIа дIа кхин а.\nСуна суо хьалха санна миндаран тIетевжийлаш куьйгашца къевллинчахь карийра.\nЛацаделла долу куьйгаш, аьрзуно санна дIаса а даржош:\n– Могуш-маьрша со хIинца дIакхачахь, кхин сан ког кеманах хьакхабаларна ца кхоьру-кх хьуна со… Кхечеран а хила магара иштта ойла. Цхьанна а билла бехк бацара. Валарний, висарний юкъахь йиснарг йоккха меттиг яцара, бIе, ши бIе метр хила мегара.\nКхин карахь хIума дац-кх адамийн, бахьанаш леладар бен. Далла тIетевжина ойла хилар а. Цуо динчунна реза а волуш. Иштта даима а хила догIур-кх адам, шайна деллачу хьекъалца. Кхин цхьа хIума а-м ду Дала делла. Дицдар. Мел хала лайна долу вуониг дицдаларца дIашардалар.\nКема Соьлжа-гIалин аэропортехь охьахиира. Синхаам шина декъе бекъабелира.\nХьалха, кеман тIера охьа ма воьссина, сихха дIахьада лаьара, тIаьхьавуьсуш санна, цхьанхьа кхин вуха а ца хьожуш.\nХIинца, лаьтта веълара охьа а воьжна, латта мара а къуьйлуш, велха лаьара, юха, вела, лаьттана обнаш а йохуш.\nИштта, дегайовхонца тIеийцира тхо хьомечу даймехкан лаьтто.\nХилларг ирча гIан санна, тIаьхьа дисира. ХIинца йисина йолу ойланаш тIегулъян езара, я лахка, цхьа а ца юьтуш, цхьа ойла а. Вицвала…\nСуна со юьрта йоьдучу автобус тIехь хиъна Iаш карийра. Аэропортера автостанце кхаччалц бина некъ тидамехь а боцуш. Карахь «В горах Чечни» брощюра яра, иза ас автостанцехь ийцира, киоска чуьра, иштта, Iеминарг сайна.\nМеллаша, лахара дуьйна хьалахьаьжча, юткъа-яйн IатIаран архь а етталуш, суна уллохь лаьттарг йоI яра, стомма еха чIаба а кхозуш.\nЦхьа дийцалурдоцчу къайленца сан синхаам къовзийра цо. Даима а гинчех тера а доцуш.\nСо хьалагIаьттира, иза охьахаийтар коьртаниг дацахь а, цуьнга хьажархьама. ГIулч, нацкъара, дехьо а йоккхуш, со цунна дуьхьала схьавирзича…\nЭзар шо! БIе эзар шо! И суна евза, евзаш хилла, уллора цхьа…\n– Охьахаа, – олу ас, аз а ца хезаш сайн.\n– ХIан-хIа, лаьттар ю со…\nКхин ала хIума дага ца догIуш, со цIийло, юьхь йогуш хетта, цIе а летта. ТIаккха цхьаъ охьахаийта, – хьалха дагадеънарг олу ас, гондIарниш сайна гушбоццушехь. Автобус чохь тхойшиъ ду. Уьш, адамаш, Iаьржачу басаршца, тхойша – бес-бесарчу. Суна хетта иштта.\nЦо а беш хета суна сан тидам, юьртарчарех тера а ца хеташ.\nЙоккхачу гIалахь даьккхинчу деа шаро цхьана дийнахь дIашарлурйоцу лар йитина суна тIехь; еха кIужал-никIапа, джинсови, цу хенахь модни хеча-мача, батник, цIена, малхо багоза бос-амат…\nТхойшиъ вовшашка хьожу, леррина, суо алссам цIийвелла а хаалуш суна. Кхин дист ца хуьлуш хан дIасаозаелча, йоIана карадо ала дешнаш:\n– ХIара меттиг ас хIинца цхьанне а дIа ца ло, сайна юьту, – елало, шурула кIайн цергаш гучу а йохуш.\nСо тIехьа волу, уллохь латта бIегIийла а ца хетий. И йо бен кхин гуш хIума дац суна. Хьалха хьаьжча, цуьнан чIабанаш го суна, иза корехула арахьаьжча, ло санна кIайн юьхь-сибат. Малхехула лела а ца лела-те хIара, – ойла хьоду\n«…Буса асар ца дойтуш…» – эшаран кийсаг а.\nЛарамаза сайна хьалха нисвелларг а хета суна новкъа. Жимма ойла тиларчу яхана со сецча, иза охьаюссуш го суна, юха ца хьожуш.\nОхьайоьссича а яц иза-м схьахьажа дагахь. Со цунна тIаьхьа хьаьжжинчахь вуьсу, аракхевддинчохь.\nАвтобус дIайолаелча, жим-жимма ойланашка а волий, кхачам боллуш йицло суна йоI.\nЦIакхаьчча, цIахь дерг, боккхачу яйх тера хуьлу, кхехкаш болу. Юха, бухахь йогучу цIеран сийна кIур а, яйна тIера гIуьтту юькъа Iаь цхьана а етталуш. Да-наний, йижарий-вежарий, гергарнаш… Цхьаберш хазахетаран белхарца марабеттало… хаттарш, хаттарш, хаттарш…\n– ХIинца хIун дан дагахь ву? ХIун лело? Стенга, мичхьа?..\n– Собарде, хIей, собар. Шу ма сихделла, цIакхаьчна валийта, садаIийта…\n– ХIинца со хIумма а дан дагахь вац, къайлавала воллу, цхьа а ца гуш, вицвала, суо виса…\n– Эсс-сай. ДIавалахьа, жима кIант, гучувервара хьо-м. тхох ваьлла стенга ваха воллу… вукхара а бехира иштта…\n– Со иштта ма вац, кхечарех тера, – велало хIара.\nОйланаш хIорангахь шег-шеггахь юьсу. Массарна а шайн хьажамех терра хIуьтту суьрташ хьалха. Амма доккхачу ловзаргахь басарш цхьана-м уьйр ду.\nИштта, доккхачу ловзаргахь Iаш а хуьлу хIорш, хIинца-м луларчу гIалахь. Ловзар тоделла дIадоьдучу хенахь, Салманна юххехь хиъна Iаш кхуьнан ден шичин кIант а волуш, тIейогIу цуьнан нана (десте).\n– Шуьшшиъ соьца цхьана метте ван веза, гIаттал ши кIант, ший а…\n– Уой! Ловзар тоделлачу хенахь…\n– ХIумма а дац, хIумма а… Шуьшиъ ца веъча ца волу, суна чIогIа оьшу….\n– Дика ду делахь, гIур ду-кх, ахьа бохург ца дича волий тхойша.\nХIорш машен тIехь юханехьабогIу, цIехьа боьдучу новкъа. Шайн юьртах тIех бовлу, кхечу юьрта кхочу. Цигарчу ловзаргахь цхьацца хаттарш а дой, схьаеанчу ден шичин кIентан нанас шопаре кхин а дIадаха деза олу. Цу юьртахь ток яц. Iаьржачу бодано дIалаьцна хуьлу юрт. Машенан стогарша серлабоккху некъ, цхьадолу цIенош, керташ, наггахь ира серло стигала хьала а кхета.\nДоккхачу кевна хьалха сацайо машен. Мохьбетта зудчо, хIара шиъ куьйга-эшарца тIехьатоьтту. Дуьхьалбевлачара хIорш чубуьгу. ХIара шиъ хьешан цIа чу, зуда рагIу кIеларчу зударий болчу.\nХуьлург, лелориг хIун ду ца хууш, тIаьхьа ца кхуьуш, цхьацца юкъ-кара дага деъ-деънарг олуш хIара шиъ Iачу хенахь, карахь цхьацца шун а долуш чоьхьайолу ши зуда, аьлча а, хьалха зуда, тIаьхьа йоI.\nЦхьа бен а доцуш Салмана бIаьргаш хьалахьажийча… Иза… И йоI… Автобус тIехь гинарг. Юха а ца хьожуш дIаях…\nХIара ший а цецдолу. Цамоьттург, цатешшал цамоьттург… Боккъалла а…\nДаима а евзаш, евзина хилла… БIе шарахь, бIе эзар шарахь…


1941 шеран декабрехь Мазаев юха а кхечира госпитале — хӀинца когана човйина. Вермахт чуярна госпиталь Мариуполера дӀаяьхьира Соьлжа-ГӀала, араваьккхинчул тӀехьа 1942 шеран аьхка иза хӀоттийра Соьлжа-ГӀаларчу лахарчу баьччийн хӀоттаман курсийн дешаран декъан хьаькам. Амма сихха фронтера хьал хийцаделира, училищан курсантех кхоьллира курсантийн полк, цуьнан цхьана батальонан баьчча вара Мазаев. 1942 шеран 13 июлехь полк дозаллийца дӀаяхара Сталинградан фронте, хӀоттийра иза Васильевкан уллохь мостагӀан вермахтан 4-гӀа танкан эскар дехьа ца далийтархьама. 1942 шеран августан тӀемашкахь полкан даккхий зенаш хилира кхелхинчаьрца а, чевнашйинчаьрца а, кхелхинчарна юкъахь вара Мазаев Маташ а. «Танкан шлем тиллина Пхьаьрмат» жайнахь Белевитневс дуьйцу Мазаев кхалхарх лаьцна, цуьнца Соьлжа-ГӀалин курсантийн полкехь хиллачу накъосто дийцарх:\nТӀеман гӀуллакхехь лаьцна дакъаНисъе\nМазаев Маташан цӀарах урамаш ду Соьлжа-ГӀалахь, Устар-ГӀордойхь, ЧӀуьлга-Юртахь. Иштта Соьлжа-ГӀалахь Сийлаллин Аллейхь 2012 шарахь хӀоттийна хӀоллам — Т-34-85 экъана тӀехь яздина: «Танкан шлем тиллина Пхьаьрмат», капитанан Мазаев Маташан а, тӀемлошна-танкисташна а, Сийлахь Даймехкан тӀамехь эгна болчу".\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Р. А. Джакаева Военные Чечни и Ингушетии. Грозный без формата (1 июня 2012). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 25 декабря 2015. Теллина 25 декабря 2015.\n↑ М. Ибаева «Я честно выполнил свой долг перед Родиной!». Грозный-информ (8 мая 2013). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 28 декабря 2015. Теллина 28 декабря 2015.\n↑ 1 2 А. С. Устарханов Маташ ждал до рассвета. Народ и Власть (14 мая 2013). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 25 декабря 2015. Теллина 25 декабря 2015.\n↑ Н. В. Гафурова Грозненский курсантский пехотный полк «Курсанты стояли насмерть». БВОКУ. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 29 декабря 2015. Теллина 29 декабря 2015.\n↑ Н. Г. Щербаков О чем говорят названия улиц. Groznycity.ru. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 25 декабря 2015. Теллина 25 декабря 2015.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мазаев,_Маташ_Хамзатханович&oldid=5146771»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 5 октябрь 11:21\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 5 октябрь, 11:21.


Норвеги - Кадыров Рамзанан Iедал емалдечу митингехь, Осло, 02Деч16\nШо дерзале шаьш шайн даймахкара тергалбинчу массех беламечу, кхардамечу, къизачу хиламо протесташка баьхна Европера а, дуьненан кхечу маьIIашкара а нохчий. Цаьрца солидаралла гойту уьш бехачу мехкашкашкарчу наха а.\nТеркйистерчу Iели-Юьртарчу Инаева Iайшата Кадыров Рамзане къинойх цIанвалар а, шен го царех цIанбар а, халкъ маьрша даха дитар а доьхуш вацапехула даржийна къамел бакъдерриг дара.\nИза цул тIаьхьа схьа а карийна, аьллачунна тIераяккха, телевизионехула барт-хаттаме Кадыровс ялор, ярташкахь оцу зудчунна неIалташ бахийта нах вовшахбеттар харцо ю, аьлла цIерачу къоманна орцахбевлира Европера нохчий.\nЦеран этIачу дагтIе туьха таса санна дара эвтарара Дикаев Адам, Путин Владимирна иза лийна аьлла, тIера хеча а яьккхина интернетехула гайтар.\nАвстри - Нохчийн протестан гулам, ГIура-бутт, 2015\nШа-ша вист мел хиллачу Еврорпехь вехачу нохчочунна дуьхьал шен телевизионехула жоп делла а ца Iийна Кадыров Рамзан. Цо, хуьлда иза Ичкерин заманарчу политикера вевза Ахьядов Iиса, я президентан Масхадов Асланан администрацин куьйгалхо Баталов Апти – шега вист мел хилларг гез а вехира, цу тIе шена реза мел воцчу европерчу нохчочун гергарчаьрга ша жоп доьхур ду а аьлла.\nКадыров Рамзана алкоголик, къаьркъан кад а вина вийцира Соьлж-ГIалахь гулбеллачу кегийрхошна хьалха Баталов Апти.\nИза Лондонехь веха. Цуьнца зIенехула Кадыров Рамзанах а, цо нах бехбеш дечу къамелех а дийцира оха.\nАвстрехь, Венехь шена дуьхьал гуламашка бевллачу нохчашка, аьлча а, церан гергарчаьрга ша доьхур ду бохуш лаьтташехь, ши-кхо де хьалха изза митинг хIоьттира Ослохь – Норвегин коьртачу шахьарахь.\nХIун бахьана дара иза хIоттор. Кадыров Рамзана туьйсучу кхерамах шу стенна ца ийзало бохучу маьIнехь дара Ослора митинг вовшахтоьхначийн декъарчу Гисаев Ахьмадца, бакъоларъярхочуьнца тхан рогIера къамел. Иштта хилира иза.\nШеко яц, Венера я Ослора нохчий цхьалха бац Кадыров Рамзанан ражо-гоно нохчашна тIехь леладе олалла маьттаза а, къиза а хетарца. Кхин а, кхин а хезар ю резабоцучийн цIерш.\nМассарна дуьхьал латталуррий-те Кадыров Рамзан а, цуьнан Кремло хьанбина го а? Хьан – мила къарво боху хаттар ду кIира кIиране мел долу кхуьуш, ирлуш, эккха санна, десташ.\nНохчийн протест. Вена. 24.12.15\nЖигархо: Нохчийчуьра Iедалшна шайна луург лело пурба делла оьрсийн куьйгалло\nНохчийн протест. Осло (Норвеги). 02.01.2016


ДогIа цIеххьана доладелира.\nКъеггина богу малх, цхьаьнца лечкъаргех ловзу бер санна, мархашна тIехьа дIалечкъира. Мархаш кIайн яра, бамба санна, амма юкъ-юккъехула таьIна-сира, дошан басахь асанаш хаалора…\nЖимма хан яьлча, малх юха а гучубелира. Мархаш нийсса гIалина тIехула севцира, ойлане евлча санна… Церан сацар хье ца делира – кестта догIан тIадамаш лаьтта иэгадуьйладелира. ТIадамаш даккхий а, довха а дара. Малхо делккъалц дохдинчу лаьтта тIе оьгура уьш, «дап-дип» деш, шаьш охьаэгначу меттехь хьалха цкъа жимма чан а ойуш. Дукха хан ялале, некъ берриге а башийра, тIедачу силаман баса а берзош. Гонахарчу диттийн гIашна а, царна бухарчу бецана а тIехь севцца догIан тIадамаш жовхIарех лепара маьлхан зIаьнаршлахь.\nТхойшиъ а тIадийнера, иза сов а тIадош – цунна тIехь коч бен яцара, кIайн а, баьццара а мохарчий йолчу цхьана дайчу кIадин. Со костюм а юьйхина вара, буйннал шад беш, ехха галстук а йихкина.\n– Вайшиъ цхьанхьа чудахийтахьа, догIа саццалц, – элира ас, дуьххьара тIадамаш иэга дуьйла ма делли.\n– Хьокхуьнах-м догIа хир дацара. Къеггина схьакхетта малх а бу. ХIинцца соцур ма ду хIара...\n– Хьо тIадорна кхоьруш бохура аса-м…\n– Со шекарх йина ма яц… Ешар яц хьуна… Жима йолуш, юьрта яхча, бIаьста я аьхка догIа догIуш, беца тIехула когашIуьйра едда лелаш самукъадолура сан…\n– ТIаккха-м хIумма а дац…\nГIашлойн новкъахула схьадогIуш дара тхойшиъ. Нах, я шайн болар сихдина, я уьдуш тIехлелхара, ткъа иза-м шек дIа а яцара… Ас сайн болар а цуьнчуьнца нисдора… Ца ваьлла…\nЖимма хан яьлча, сайн костюм кховдийра ас цуьнга, тIекхолла аьлла. И реза ца хилира, ас мел дехарш дарх а.\n– Цхьа тамашийна хIума ду-кх хьан амалехь… – элира цо Iийна-а. – Доккха маьIна долу хIума я беламе доккху ахь, я тидаме а ца оьцу. Ткъа кIеззиг дерг юьхьар а лоций, и кхочушдан гIерта, айхьа бохург ца хилахь, дуьне духур долуш санна…\n– Ахь дикка ойланаш йина моьтту суна сан амалан…\n– Йина дера… Айхьа бен ца йо моьтту хьуна ойланаш...\nСо дуьхьал вист а ца хилира…\nТхуна юкъа херо йоьллера… Амма дерриге а иштта чекхдер ду бохучух теша ца лаьара. Тахна а цо долийра къамел, ас ма хуьллу тIаьхьатоьттуш хилла долу. Амма цо аьлларг суна дагахь доццург дара… И бахьнехь со чIогIа воха а вуьйхира…\n– Вайшиъ дIасакъаста деза, – элира цо, схьакхайкхайо кхиэл санна, дуьхьало ян меттиг ца буьтуш…\n…ГIуллакх, олуш ма -хиллара, уьншарахьлерчу хиламашца доьзна дара. Тхан деда Лагаш лаьцначохь вайнера. И лацарна бехке тхан тайпанан нахана кхуьнан деда Межад хетара.\nМухха делахь а, хьуьнах дечиге вахханчуьра Лагаш лаьцна дIавига баьхкинчарна юкъахь гинера иза, цу хенахь НКВД-ехь болх беш хилла волу. Межад воцу а дукха хан яра (цунах дерг суна дукха хан йоццуш хиира, цхьана гергарчу стагера). Казахстанехь иза складехь болх беш хиллера. Чхьаьвриг кхеттий, матар тесний хьажа гатанан тIоьрмигаш чохь хIора кIирнахь ши кийла ялта хиллера иза волчу чу дохьуш. И ялта юха дIа а ца дохьуьйтуш, юьртахь уггар кIелбисинчу доьзална дIалуш хиллера цо. Цхьамма мотт а тоьхна, лаца а лаьцна, итт шо хан тоьхна хиллера цунна. Лаьцначуьра цIавирзина дукха хан ялале, цигахь кхеттачу пехийн цамгарх кхелхинера иза…\nТхойшиъ вовшашна девзина дикка хан яра (цхьана институтехь дешна а, цул тIаьхьа цхьаьна болх беш а дара), амма хIинццалц тхойшинна цу гIуллакхах хууш хIумма а дацара. Уьш хиллачул тIаьхьа шовзткъе итт шо гергга даьллера, амма мекха йисна хиллера-кх… Казахстанехь даьккхинчу кхойтта шарахь нехан дуккха а мацах хилла девнаш дIа а дирзинера, дуккха а керла гергарлонаш а кхолладеллера… Амма тхан иштта ца нисделлера-кх, да висарг…\nСо кхунна тIехьийзаш ву аьлла хезча, денанас и улло а ца дитна бохуш, хезнера суна цхьа бутт хьалха. Ткъа кхунна-м суначул хьалха кхачийнера и хабар: и захало хилахь, тхан тайпанан цхьана боьршачу стагана а ша къинтIераер яц аьлла, дуй биъна бохура тхан денанас... Баба ян а яра къонах стаг, цхьа шен амал йолуш, амма цо аьлларг мелла а дестийна дуьйцуш санна хийтира суна…\nЦхьа бутт хьалха, кхуо дуьххьара сайца и къамел долийча, ас беламе даьккхира иза, зама хийцаелла, цу моттаргIашка хIумма а хийцалур дац вайшиннан кхолламехь, аьлла.\n– Хьуна ма моьтту кIезиг хIума а дац иза-м. Шун дерриге а тайпанна ца луъушехь, хьо царна дуьхьал а ваьлла, хIара захало хилча а, со муьлхачу хьолехь хир ю аьлла, ойла йиний ахь? Массеран хьежарехь цабезам гушшехь, со муха къежа еза царна, дика нус а хилла.\n– Хьох дика нус хилахь, цабезамца цхьа а хьоьжур вац хьоьга.\n– ХIан-хIа, гIуллакх хир доцу хIума шен хеннахь дита деза, – элира цо, цхьа хIинццалц суна хезначух тера доцчу озаца, цхьаммо шен кхетамехь чIагIйина ойла цуьнан озаца схьахьееш санна.\nАс и гIуллакх толлуш ду, жимма собарде, суо тIаьхьакхуьур хиларх со тешна ву бахарх а гIуллакх ца хилира (со ван а вара цхьацца архивашкахь таро йолу кехаташ айса кегош а, кхечаьрга кегадойтуш а, амма цкъачунна хIара ду аьлла къастийна хIума дацара)…\nДогIа цхьана ханна чIоггIа тIетуьйхира. Тхойшиъ цу хенахь схьадогIу сквер кхачочохь лаьтташ доккха ши цIа дара, вовшашна пурх нисдина доьттина, шолгIачу гIаттан локхаллехь ткъех метр ехачу, аьнгалин даккхий бIаьргаш долчу тIейинчу чоьно, тIайно санна, вовшех а хIоьттина. И чоь яле хьалха шина а цIийнан лахахула дуьхь-дуьхьал хилла неIарш, хетарехь, дуккха шерашкахь пайдаоьцуш цахиларна, ченех а юьзна, баса а евлла лаьттара. ЦIенош дина дуккха а шераш хилар гойтуш дара неIаршна тIехула дина беданаш – шуьйрра, тIера охьакхозуш тайп-тайпана аьчках дина хаза бустамаш а долуш. Цу беданех цхьанна – некъана уллорчу цIийнан неIарна тIехула болчунна – кIелахь сецира тхойшиъ…\n…Иза уллохь яра, чIогIа уллохь, иштта хIинццалц цкъа а ца хиллачу кепара. ДогIано тIадийна коч дегIана тIелеттера, ойланашкахь хийла кхолла гIиртина езачун васт кхечу кепара, дуьззина гергара а, хьоме а хоьтуьйтуш.. Дикка хан елира (я хан цкъачунна сецнера-те?), тхойшиъ иштта догIанах лечкъина Iаш долу, ул-улло а хIоьттина, дист а ца хуьлуш. Суна цуьнан сихделла деттало дог хезара, цунах схьайолучу йовхоно вагавора, аьхкенан дийнахь кхеттачу бовхачу малхо санна… Корта хьийзара, ойланаш кегарехь яра, вехначу стеган санна…\n– Хьажал, Iалам а даьлла-кха тахна вайшинна орцах. ХIара маьлхан догIа вайшинга кхин а ойла яйта, кIеззиг мукъне ул-уллохь сацо, къастале кхин а дистхилийта, дагара дийцийта Дала кхоьллина бахьна ма ду… – аьлла, мелла а яхъелла тийналла йохийра ас.\n– Вайшиъ къасточу бахьанна маьлхан догIа кIезга ду… Я уьш юха а меттахдаьхначарна гуш а хир дац хIара…\n…ДогIа, дола ма даллара, цIаьххьана сецира. Ерриге а стигал дIалоцуш, стигалхула тиллина тIай санна, ворхIбесан стелаIад хIоьттира…\n– Цхьанна гале, дIадалий вайшиъ кхузара, – элира цо.\nЕзачух а, цуьнца доьзна хила мел сатийнчух а ваьлла дIаваха ца лаьара, амма кхузахь кхин Iойла а дацара. Доьхначу дагца, ойланаша гIелвина вогIура со, цунна улло а хIоьттина.\nЦеран кевне кхаьчча, саца а сецна, юха а къамел доло гIоьртира со.\n– Юх-юха ма дийцахьа, ца оьшу!.. Ца оьшу, иштта а даьттIачу дагна тIе туьха тийса!.. – елха а йоьлхуш, кевнах чоьхьаелира иза…\nКов цхьана къорачу татанца чIоггIа тIекхийтира, кхин цкъа а схьа ца делладала чIагIо еш санна…\n… Ерриге а стигал дIалоцуш, хIаваэхула тиллина тIай санна, ворхIбесан стелаIад лаьттара…\nХIора басца богIуш цхьацца синхаам бара даг тIехь – дIасакъастаран кIайчунна тIера безаман цIечунна тIе кхаччалц…\n… Кхин иза суна ган доьгIна ца хиллера…\nЦу шарахь, май бутт чекхболуш, со эхашарна дозанал арахьарчу пачхьалкхе вахара, белхан гIуллакхашна. Цигара Москва кхаьчначу шолгIачу дийнахь Нохчийчохь тIом болабелира.\nСоьлжа-гIала аьхка кхечира со… ГIала аьлча а, и хиллачу метте… Наг-наггахь бен урамехула йоьдуш машен я автобус ца гора. Дерриге дуьне а дегош, танкаш, БТР-ш, тIехь салтий болу яккхий машенаш яра дIасахехкалуш… Сайн цIенош долчу сарахь кхечира со. Массанхьа дерг а санна, ирча сурт дара хьалха хIоьттинарг… УьйтIахь а, чохь а хIумма а яцара – да воцуш йисна аьлла, оьш-оьшучо дIаяьхьначух тера дара ерриге а… ЦIийнан кор-неI дацахь а, тхов биснера…\nСол хьалха цIабирзинчу лулахошкахь буьйса а яьккхина, Iуьйранна иза Iаш хиллачу вахара со. Церан цIенош хиллачохь еккъа цхьа херцийлаш карийра суна. Иза а, цуьнан да-нана а мичхьа ду хатта цхьа а вацара… Массо цIа а, ца хууш дийна диснарш а, даьсса дара, адамаш хьовха, цициг-жIаьла а кертахь гуш доцуш…\nЦхьа бутт баьлча, ас хьалха лехна НКВД-н архивашкара кехаташ карадаьхкира суна, сайн деден кхолламах долу. Мажидан цхьа а тайпа бехк ца хиллера. И шеко йоцуш дара… Бехкеверг кхин хиллера, дагахь а воцург (иза-м дуьтур вай, буьйцучу хиламашкахь иза милла хиллехь а, бен а доцу дела. Цунна а хир ю-кха, хакъйоллу Делан кхиэл)…\nСуна чIогIа хазахийтира, дерриге а иштта нисделла…\nАмма сан хазахетар бух боцуш хиллера. Иза, суна еза йоI, Керлачу шеран буса гIалара арайолуш яйнера. Доь а доцуш... Иштта хила йиш яц бохуш, цхьа лар каро гIерташ, дикка лийлира со, хIинца а бакъдерг хуур хиларх, Делан диканах дог диллина а вац… Делахь а, тIаьххьарчу тIамо тешам кIезга битна – хийла стаг, хи чу кхоьссина тIулг санна, вайна. Цхьа а лар йоцуш…\n…Тхойшиъ кIелахь лаьттина беда хьовха, дерриге цIа а дацара, цига со гIала кхаьчначу шолгIачу дийнахь вахча. Гергара стаг дIа а верзийна, цуьнан кошан борзах бIаьрг а тоьхна дIавоьдург санна, гIийлачу боларца, юха а ца хьожуш, гена велира со херцаршна… Хетара, къацахетарша, цIенош дохийна ца Iаш, адамийн кхолламаш а, синош а, иэс а хIаллакдан леррина Iалашо кхочушъеш ю, аьлла. Оцу Iалашоне уьш кхача герга а бара, цкъа ца хиллачу кепара …\nШераш дIаоьху… Керлачу бохамаша хьалхалерниш мелла а тIаьхьатеттахь а, цхьана паргIатчу хорша ца доьрзуш, синтем боцуш дIадоьду дахар…\nАмма хIинца а, наг-наггахь маьлхан догIа деъча, ерриге а стигал дIалоцуш, хIаваэхула тиллина тIай санна, стелаIад хIоьттича, дагалецамийн йийсаре а воьдий, лазамо дог а Iовжадой, Iадавой вуьсу со …\nАмма стелаIодан ворхIе а басца богIу синхаамаш кхин цкъа а хир буй-те сан дахарехь? Цхьаьнца – Iаьржачуьнца – богIурш бен…\nI995, 2004 шш.