Нохчийчоь -- Кадыров Рамзан я цуьнан го хелха болучохь даима а кхуссу вуно дукха ахча, Соьлж-ГIала, 2011\nОьрсийчоьнан хIора регионан талламаш бина эксперташа Джиннин коэффициент олучу барамца. Даьлла долу жамI ду бахархойн терахь а, гIишлойн мах а, алапаш а, ишшта кхидерг а дуьстуш даьккхина. Нохчийчохь а, Москох а, Дагестанехь а лекхий, лахарий алапаш долчу нахана юкъахь, ша бух боцу берд санна, ю башхалла. Масала, Нохчийчоьнан 40,1 % ю, Москохан-39,3 %, ткъа Дагестанан - 38,6 %.\nНохчийчоь даима а хьалхарчу меттехь ю экономикан кхиамашца, бохуш, массанхьа а дийцахь а, талламо гойту бакъдерг муха ду.\nКхин дIоггара талламаш бан а ца оьшу, социалан башхаллаш я нийсо цахилар ган. Хаттта деза оцу хьокъехь хьехархошка я лоьрашка. И говзанчаш бу тахана уггааре а кIезиг алапаш оьцурш. Соьлжа-гIаларчу цхьана школера хьехархочо, Амината, дуьйцу шен алапах дерг.\nАминат: «ХIора дийнахь, цхьа кIиранде доцург, болх беш ю со, баттахь бархI бIе туьмий бен алапа дац сан. Со санна, болх беш йолчу сан накъостана хIокху баттахь ялх бIе туьмий бен ца делла. Дерриге а дийнахь ду тхо балхахь. Наггахь буьйсана бен цIа а ца кхочу.\nКIезга ду алапа. Стимул олуш долу ахча, шайна оьцу хьаькамаша, тхуна луш а дац. Дийнна шарахь ца делла суна. Иза оьцучара 5-6 бIе туьма оьцуш ду. Суна-м ца делла иза. Цкъацца бутт богIу, алапна тхо реза долуш, ткъа кхин бутт богIу, тIера ах алапа дIа а доккхий».\nОцу бархI бIе туьманах кхачам бан гIертарх, иза а ца хуьлу шен, бохуш кхин дIа а дуьйцу Амината.\nАминат: «Петарх коммуналана 2400 сом дIалуш ю со хIора баттахь. Иза ца делча, тхуна ахча а ца ло. И кехат дIадала деза цаьрга, тIаккха ло алапа. Дисинчух шина кIантана тIейоха а, да а, мала а деза. Болх бан генна дIаоьхуш ю со. И бIарх бIе туьма, важа алапа схьадалале чекх а долий, нахана декхаре а йоьдий юьсу-кх со».\nАла догIу, массо а хьехархо вац Амината санна кезиг алапа оьцуш. Алапийн барам боьзна бу хьехархочун говзаллах а, цо дIахьочу сахьтех а. Амма, тIаккха а, цара бечу белхан маьIне хьаьжча, мел дукха делича, кIезиг хир дара ахча.\nЯьрташкахь болчу лоьрийн хьал мелла а гIолехьа ду гIалахь болчу хьехархойнчул. Лиза цIе йолчу лоьро Маршо Радиога ишшта дийцира.\nЛиза: «Сан алапа 14 эзар сом ду. Iуьйранна исс даьлча сарахь кхо сахьт даллалц болх бан безаш хуьлу со. Болх дукха бу. Оха бечу балхе хьаьжча, алапа кIезга ду. Амма, алапаш 3 бIе туьма дерш а бу. Ишшта лахара алапа долчу наха муха кхобур бу доьзал? ХIун яор ю цара? Со юьртахула, нахе а оьхуш, лела лоьралла деш. Суна гуш ду нахера хьал. Хала бохку нах дукха бу. Царна гIодича, дика хир а дара».\nБашхаллаш мискачарний, хьал долучарний юкъахь даима а хилла. Иза даредо бакъонашларъярхочо Апаев Асланбека. ГIарабаьккхинчу талламах цецволийла дац, боху цо.\nАпаев: «Хьалха Советан заманахь а ишшта дара хьал. Къеберш къе бара, ахча дерш хIинца а бу ишшта. Кхин хIумма а дац керла. Вехашверг гуш ву цуьнан бахаме а, цо хохкучу машене а хьаьжча, мисканиг а къаьста шен хIусамашца а, нагахь санна елахь, машенаца а. Миска нах дукха бу. Бехашберш кIезиг бу. Iедалша гIонна ахча лучу меттигашкахь лаьттачу рагIанашка хьаьжча а гуш ду иза. Мацца а хилла а, бехаш хир бу-кх вайн нах...».\nСоциалан башхаллица Нохчийчоь хьалхарчу меттехь елахь а, кхуза баьхкинчийн баккхий а беш, дийца хIума хуьлу, «ма дика нах бу нохчий, хьаша-да тIеэцар мел чIогIа ду церан», бохуш.\nНохчийн Iедалехь дац шайн дахаран хьелашна леткъар, дерриг Делера ду, цара кхеторехь. Ткъа социалан башхалла йоккха хиларца хьалхарчу меттехь йолу Нохчийчоь муха нисло пачхьалкхерчу статистийн зерашкахь а массо а агIор дика гайтамаш болуш, ца кхета махкахь наггахь верг а.\nХьолахой хьолах ца кхеттал къен бу къехой


Исламан Нур - Свет Ислама - 206-гIа дакъа\nЗуьхьа-ламазан дозалла а, цуьнан уггаре кIезиг а, уггаре дукха а, юккъера а барам кхетор а, хаддаза и дар дагаийтар а\n1139. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «Сан доттагIчо (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) весет дина соьга - хIора баттах кхаа дийнахь марха кхабарца, ши ракаIат зуьхьа-ламаз дарца, со дIавижале хьалха витар-ламаз дарца» (Бухари: 1178, Муслим: 721).\n1140. Абу Заррас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(ХIора дийнахь а) Iуьйре хиларца шух хIора а сагIа дала дезаш ву - (шен дегIана тIехь) хуттаргаш йоллучул. ХIора «субхьаналлахI» дош алар - сагIа ду, хIора «алхьамду лиллахI» дош алар - сагIа ду, хIора «лаилахIа иллаллахI» дош алар - сагIа ду, хIора «АллахIу Акбар» дош алар - сагIа ду, диканна тIехьоьгIуш омра дар - сагIа ду, вочух сацор - сагIа ду. Амма оцу дерригенан а метта хIуттуш ду Iуьйренан ши ракаIат ламаз» (Муслим: 720).\n1141. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Гуттара АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) диъ ракаIат зуьхьа-ламаз дора, АллахIана лиъначул царна тIе (кхин) сов а дохура (ракаIаташ)» (Муслим: 720).\n1142. Умм ХIаниъ Фахитат бинт Абу ТIалиба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) Макка йоккхучу шарахь АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу яханера со, ткъа иза луьйчуш (хилла) карийра суна. Ша лийчина ваьлча, бархI ракIат ламаз дира цо, иза – Iуьйранан (зуьхьа) дара» (Бухари: 116, Муслим: 1497. Кхузахь яцйиначу кепехь далийнарг Муслиман ривайат ду).


Оьзда стаг яра хьо... » Нийсо-Дагестан\n18.09.2019 403 0 niyso\nСан нанас вина цхьаъ бен ваша ца висарна гуттар а сингаттам бара сан кийрахь. Амма хьо могуш йолуш самукъа долура. Хlунда аьлча, итт вешин механа хьо хетарна. Суна вежарий а бина дlахlотти ахь Бийсултанов Джабраил, а Закаев Ханпаша а. Суна ч1ог1а гергара хили церан вежарий, йижарий, кlентий, маьхкарий. Дела реза хуьлийла шуна массарна.\nВайн тайпана дашо лам бара хьо – хьекъал, оьздангалла, комаьршалла, гlиллакх, собар а долуш. Вай массо аьккхи тайпана болчу нохчашна Нана хила лара мегаш стаг ма яра хьо.\nТ1аьххьара суна хезна дешнаш иштта дара: «Дандиг тайпана жевой яра хьуна, вайн гергара а йолуш. Вай деда а, денана а жевой бара хьуна».\nИрбайханов Исхьакъас аьлларг массарна хазийта лаьа суна.\n«Шу Карамутдинарца хlун гергало ю?», - аьлла шега доттаг1аша хаттар дича, - хаттарна жоп делира Исхьакъас иштта: «Хlун гергарло ю-м ца хаьа суна, амма х1окхеран воккха деваша велча, тхан да, цкъа а маж ца юьтуш волу, цхьана шарахь сов маж ца йошуш лийлира. Дlаяша и маж аьлча а, ца йошура цо».\nАпес аьллера: «Шен дуккха вежарий бу, амма Ногlиг валаро чlогla сингаттам боссийна сан кийра. Шийтта шо хан чохь яьккхина веанчулла тlаьхьа а, шек дlа вацара иза. Церан да-м Аьлмарза (Пера) и вийца шен карах дер дац».\nДахарера д1аяха Яхмат (Какаш). Иза доккха масала дара тхуна – вежаршна, массо а гергарчарна, т1аьхьарчу т1аьхьенашна. Суна даима къахетара сайн йишех. Иза дукхаезара массарна. «Нани» олура цуьнах массара а. Дала гечдойла хьуна, Дала декъалйойла хьо!\nАвтор: БИЙМАЕВ Анварпаша, СССР-н КГБ-н ветеран\nОлуш ма-хиллара «диканиг, некъах тилла, цхьанахьахула йорт еттий, хенахь схьа ца кхочу, ткъа вониг масачу махал а сиха неΙарна тΙе хΙутту».


"Ахмат" клубера аравели Емельяненко Александр\nНохчийчохь килс схьайоьллучу церемонехь\nОьрсийчоьнан ММА-н ийначу кепехь латархочо Емельяненко Александра "Ахмат" клубаца контракт дах ца дина. Шен Инстаграмерчу агIон тIехь бина и хаам спортхочо. "Лараме доттагIий, "Ахмат" клубаца бинчу бертан хан кхаьчна. Клубан куьйгаллаца цхьа барт хилла тхан, кхи дIа контракт дах ца дан. Латаршца спорт кхиош, цхьа гIуллакх дийр ду оха", - дIахьедина Емельяненкос.\nСтохка Чиллан-баттахь дуьйнна вара латархо "Ахмат" клубан декъахь. Спортехь волчу заманчохь Емельяненкос 27 толам баьккхина, 7 эшна иза.\nМаршо Радионо яздира Охан-баттахь, Karate.ru сайтан хаамашна тIе а тевжина, социалан машанехь шен фанаташца хиллачу къамелехь гоьваьллачу оьрсийн латархочо Емельяненко Александра, ша Нохчийчуьрчу "Ахмат" тобан лигехь кхи дIа цахиларх дIахаийтарх. ТIаьхьо ша Емельяненкос бакъ ца йира и информаци.\nИшта Маршо Радионо хааме даьккхира, Гезгамашин-баттахь Соьлжа-ГIаларчу Миллионщиковн цIарахчу мехкдаьттан университетан 1-чу курсе деша хIоьттина хиларх Емельяненко Александр. ТАСС агенталле биенера и хаам университетан проректоро Гайрбеков ИбрахIима.


Кикабидзе Вахтанг Гуьжийчоьнан парламенте ваха воллу Саакашвилин партица\nГIадужу-бутт 02, 2020\nГуьржийчохь хила безачу парламентан харжамийн декъа яхначу экс-президентан Саакашвили Михаилан “Къоман боламан цхьаалла" партерчу кандидатийн могIарахь хьалхара ву актер, йишлакхархо Кикабидзе Вахтанг. Оцу хьокъехь хаам бина оцу партех карарчу хенахь парламентан депутат лаьттачу Бокучава Тинатина.\n"Оха юкъахь бина къастам бу иза, Кикабидзе патриотизман а, куьйган цIаналлин а васт ду гуьржашлахь", – аьлла Бокучавас.\nЦо бахарехь, "Къоман боламан цхьаалла" тола дагахь ю тIебогIучу парламентан харжамашкахь.\nОппозицехь йолчу оцу а, кхечу партийн "Ницкъ - цхьааллехь" цхьаьнакхетаралло а шайн коалицин цIарах премьер-министран кандидат хилар дехна Саакашвилига.\nГуьржийчохь парламентан харжамаш хир бу кху беттан 31-чу дийнахь, ткъа ша харжамийн компани йолаелла официалехь.\n150 депутат ву Гуьржийчоьнан парламенте хоржуш: 120 партино вовшахтоьхна кандидаташ, 30 – мажоритаран кепехь, шаьш-шайггара мандаташ къовсуш.\nПарламентан харжамийн кепашна резабоцу бахархой гуламашка бевлира дукха хан йоццуш, цара Iедал декхаредира харжамаш бирзича муьлхха а парти парламенте кхачаен 5% кхин а лахаяккха. И доза хIинца Гуьржийчоьно лахдина 1% кхаччалц.\nГуьржийчоьнан парламентан тIаьххьарчу харжамашкахь (2016 шо) 115 меттиг а кхаьчна, куьйгалла ден парти хилира "Гуьржийн сатийсам". Ткъа " Къоман боламан цхьааллина" ца белира харжамхоша парламенте 27 меттиг бен.\nСаакашвили Михаила Гезгамашин-беттан 27-чохь дIахьедира ша даймахка юхаверза а, цигахь политике юхаван а лерина хиларх лаьцна. Оццу дийнахь цунна жоп хьажийра социалан машанашкахула Гуьржийчоьнан юстицин министра Цулукиани Теяс: "Нийсса дозанехь иза лоцур а ву, набахте дIа а хьажор ву". Цо дагадаийтира Саакашвили Iедало лохуш хилар а, цунна кхелаша масийттаза набахтехь такха хенаш йиттина хилар а.


"Тхан книгаш Iовдалшна хьажийна яц"\nХIинжа-ГIалахь хилларчу "Тарки-Тау" книгийн ярмаркехь дакъалоцуш яра "Издательство М. и В. Котляровых" олу зорба туху компани. Цуьнан долахочо Котляров Михаила дуьйцу шайна хьалха лаьттачу халонех лаьцна.\n–Тахана са йолуш гIуллакх дуй книгаш арахецар?\n–1992-чу шарахь тхо дIадуьйлалуш иза пайда бохьуш гIуллакх дара. Хьалхара книгаш оха арахецара 100-200 эзар. УЬш ерш йохкалора.\nАмма дуьххьара дуьйна оха ахча даккха Iалашо ца хIоттийнера. Тхан кхин Iалашо яра. Иза дара Оьрсийчохь Кавказ, ткъа Кавказехь кхузахь деха къаьмнаш довзарна гIо дар.\nЦу заманчохь оха зорба тоьхна арахецна 4 эзар сов книга. Уьш ерш а кхузахь дехачу къаьмнех лаьцна ю. ХIинца и бизнес пайда ца бохьуш хилла ца Iаш хазанеха санна са йоцуш ю. Халла болх беш ду тхо. Редакцин политика хийца езаш хила а мега, ткъа хIун хуьйцур ду, нагахь книга хIинца оьшуш ца хилча.\nТхан книгаш Iовдалчу наха хьажийна яц. Цара шайна тIехь вуно боккха болх бар доьху. Тхан типографи дукха жима ю – верриг 5 стаг. Кечйина тоьлла дикалла йолу книга арахеца вуно къахьега оьшуш хуьлу. Оха болх бечу шерашкахь Iедало цхьа а кепек ца елла тхуна, тхан проекташна, оха мел дехарш дарх. "Дика кIант ву хьо, Виктор, сий долу гIуллакх ду ахь дийриг", алар а бен, кхин деш гIо дац. Амма ас латкъам ца бо, суна хаьа, халахан дIайоьрзур ю, ткъа книга юьсур ю.\n– Са йохьуш гIуллакх ца хилча, пачхьалкхо гIортор еш а ца хилча, муха еха шуьниг санна долхаь йолу типографеш?\n– Долахь йолу типографеш оццул дукха а яц. Оха, масала, арахоьцург ю леррина литература. Иза дукха лардамза, дукха атта литература ю, амма ахча долчу нехан литература ю. Юкъаралла тIеоьцу иза, из аду оха иза а арахеца еза бохург. Цунах даьккхинчу ахчанах оха пайда оьцу тхайн книгаш арахоьцуш. Ткъа цара аьтто бон тхан цхьана оха билгалдаьккхинчу тIегIанал а цу книгин дикалла охаьа ца ялийта.\n– Книгаш йохкарца доьзнарг муха дIахIоьттина ду шун?\n– Иза хала хаттар ду, хIунда аьлча книгаш дIасаяхьийтар а, уьш йохкар а доьхна ду ерриг а пачхьалкхехь. Иза Советан пачхьалкхехь яра. Масала, Къилбаседа Кавказ вуно къаьстина ю, Москох кхузара книгаш хила а ца хуьлу.\nАмма Дагестанехь вуно дукха книгаш ю, делахь а типографийн вониг ду, цара тидаме оьцуш шайн истори а бен ца хилар, цара кхин кхиа ца до и гIуллакх.\nДуккха а книгаш ю Дагестанехь санна наха йоьшур йолу Москох а, кхечанхьа а. Амма литература циггахь хьийзаш ю, кхечанхьа дIасайоьдуш яц, иза яржораш цахиларна. Олуш ма хиллара, тхан муттана юкъахь кхехкаш дут хо, и книгаш кхузахь юьсуш ю. Цу кепара нисло хIирийн шайн ттература хилар, гIабартойн шайн литература хилар, ткъа яздархой бац.\nХIинцца Ульяновскехь хилира ерригоьрсийчоьнан къона яздархойн семинар. Со хажира цигахь дакъалоцурш муьлш хилла. Литература тидамехь латтош волчу суна аа ца вевза царах цхьа а. Сийлахь-баккхийн яздархой хила а мега, амма тхуна ца бевза уьш. Дерригкъоман литературан процесс йохаран билгало ю иза. Вайна вевза Дагестанехь Гамзатов Расул, евза Алиева Фазу, амма кхин дIа яьссалла ю.\n– Ткъа хIун да деза?\n– Къаьмнийн литературана гIорт ян еза Iедало. Вай кегийрхой кхиабо даймехке безам хилийтарца, бахарх тоьаш дац. Иза тIечIагIдан деза билггал долчу хIуманца, ткъа и билггал дерг доцуш ду.\n"Тарки-Тау" ярмаркехь къовсам дIабаьхьира "Схьаелла бага" цIе йолу. Иза вуно сингаттаме сурт дара. Экрана тIехь гойтург деша дезаш дара. Дешнаш ца хаьа, дешнийн тохарш мичахь хIитто еза ца хаьа. Кхузе лаьхкина студенташ балийнера. ТIех бовлуш книгаш йолчу агIор бIаьрг а ца туьйхира цара.\nКхин а цхьа хIума. Бераш дара шаьш язйина байташ еша дезаш. ЛадоьгIуш волчу суна хууш яра и байташ, уьш аьттехьа а яцара цара язйина. Кхузахь бехкбаккха мегар ду хIара гIуллакх вовшахтоьхначаьрга. Амма хIун дийр ду цара? Цаьрга вовшахтохалур ду гIуллакх. Кхузахь бехке пачхьалкх ю, кегийрхой тесна битина йолу. Цу кепарчу тIех аттачу кепашца литературе безам кхоллалур бац.\n– Канжалан тIамах лаьцна хьан книга ГIебартойн-Балкхаройчохь реза боцуш тIе хIунда эцна дуккха а наха?\n– Иза иштта тIеэцна цхьана декъана иза язйинарг, гIебарто а воцуш, оьрсий хиларна. Кхузахь харжа езаш яра цхьа агIо. Ткъа сан агIо цхьаъ ю. И агIо ю бакъдерг.\nИсторина дуьхьал воьдийла дац сан. Иза хилларг ду. ДIадаханарг дIадаханарг санна тIеэца деза, таханлерчу денна тIенисдан а ца гIерташ. Цо новкъарло йон. Цул тIаьхьа сох мостагI вира балкхаройн халкъан. Балкхарой реза бацара ас гIебартлошна там барехьа туьдуш ю истори бохуш, иза данне а бакъ дацахь а.


Товха — Википеди\nХӀокху версин 3 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2018, 22 апрель).\nА — шийла хӀаваъ,\nВ — довха хӀаваъ,\nС — кӀуран газаш.\nТовха — пешийн кеп ю.\nТовха 4 декъах лаьтта:\nПортал — декорца кечдина долу хьалхара дакъа. Дукха хьолахь П-кепара.\nКхерч — ягорг (кӀора, дечиг, газ кхин дӀа а) ягон камера.\nКӀурагулбийриг — кхерч тӀехулара къевлина газ шера турбан чуйогӀуьйту камера; оьшу еккъа биллина кхерч болчу товханашна, иза бахьанехь йоккха товха ян ло чолхе турба а йолуш.\nТуьнкалг — дӀаозаран, кӀура дӀабохуьйту ирх хьалайоьду турба.\n2.1 Конструкцин башхаллашца\n2.3 Архитектурин хатӀ\nЭвсаралла[нисйе бӀаьра | нисйе]\nТовхин йовхонан пайда доккхаха долчу декъана радиацино йохъяр бахьана ду, цуьнца цхьана, товхана гонахьарниш йохлой оцу йовхонан дакъа хӀаваан кхочу. Товхано цӀа дохдан тоъал йовхо ца ло аьлла даьржина ду тилдаларш. КӀезга йовхо ло йиллина товхано. Чохь къевлина кхерч болу товханаш ша долу цӀа дохдан йовхо ло. Цхьайолу товханийн мохтухург лерина ю, товхан йовхонан дакъа хӀаваан конвекцица дӀадалар чӀагӀдан, тӀаккха цхьатерра йохло чоь.\nКонструкцин башхаллашца[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЛаьхьтин чуйоьллина (Ингалсан я Къевлина)\nЙиллина (кхин цӀераш а ю «Швейцарийн», «Альпийн»), цӀенкъа юккъехь лаьтта, кхерч массо агӀора биллина бу\nАх йиллина, пенах товжийна йоьттина амма цуьнан конструкцих хоттаелла яц\nКхерч чухоттийна товханаш\nЯгорагца[нисйе бӀаьра | нисйе]\nДечиг дагон товха\nДечиг дагон, кӀора багон\nТок ягон (Электротовх)\nДечиган кӀора багон\nАрхитектурин хатӀ[нисйе бӀаьра | нисйе]\nТовхан классикан хотӀера декоративан портал\nКлассикан хатӀ — билгалдоккху П-кепара портал хиларца а, дукха хьолахь биллана кхерч хиларца а, хетте а тӀаьхьарчу хенахь дукхаха лелабо къевлина тайпана кхерч, цуьнан йоккха ПГӀК ю. Цуьнга кхочу кхерч чудогӀу хӀаваан терго ярца. Кхерч чудогӀу хӀаваан барам охьабаьккхича лагӀло туьнкалгехула аракхуьйсу йохйина кӀуран газаш, тӀаккха кхерчо товхан гонахьа кхерчо йовхо алсама ло. Классикан хотӀан товхан порталашна лелабо шагатӀулг я кхин Ӏаламан тӀулг, наггахь леладо чуьйна а, дитт а.\nРустикалан хатӀ — дукха хьолахь «Кантри» цӀе лелайо. Д-кепара кегийра а, юккъера а барамаш бу церан. Ютту оган уллохь я сонехь. Портал йо борахчу гӀирсех: Ӏаламанчух — гӀайракхах, кир-маьӀданех, я бинчу гӀирсех, масала эдельрок. Порталан чохь даиман аьлча санна лаьхьта дуьту дечганна.\nМодернизм а, ХайТек а — таханлера товхин хатӀ ду. Юкъаевлла дукха хан яц, XX бӀешеран шолгӀачу декъехь. Оцу хотӀан минимализме хьаьжна ца Ӏаш, цу товхийн порталийн кепаша цецвоху шен яран майраллица. Хайтек хотӀера товхийн цхьацца моделаш йо дуьненахь цхьа экземпляр бен йоцуш. Иштта масала, OmegaFocus цӀе йолу, Focus компанин товханийн порталан фасадан меттана, металлан пластинехь оригиналан хадор ду, ткъа металл хадоран сурт башха ду хӀора арахоьцучу экземплярехь, тӀе куьг яздо Имберто Доминикас ша — Focus компани кхоьллинарг а, цунна чу садиллинарг а.\nБионика — и хатӀ гучудаьлла XX бӀешераш чекхдовлуш XXI бӀешераш долалуш. Оцу хотӀан чу садиллинарг Ӏалам ду. Минимум сенаш а, нийса зилаш а, даиман лелаш хетийта — бионикан аматийн башхалла ю иза. Оцу хотӀан товханаш тахана эксклюзиван исбаьхьаллин кхоллам бу.\nЭкъанийн хатӀ — йо, дукха хьолахь, российн пхьераша. Шен цӀе елла оцу кепана лелош болчу кечбаран гӀирсах — экъанех.\nЭлектротовхаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЭлектротовхан «сийса» дечиг\nКоьрта йаззам: Электротовха\nКхечу товхийн кепашка хьаьжчи, электротовха кхин хоттам болуш ю. Дукха хьолахь электротовхано чоь йохйо гӀийла йовхонан вентиляторан я инфрацӀен пешан хьесапца. Амма классикан товханах тера, электротовхано декорацин функци йо цӀе гаран имитацин чоьтах. Яран дуьххьарчу муьрехь, тахана уггар йорахчу моделаша алун имитацина леладо куьцан хедийна мохо лестош долу кӀадийн цуьргаш. ХӀинца арахоьцучу юккъерчу а, лакхарчу а мехера моделашна хиттайо тайп-тайпанчу технологийн видеоэкранаш, LCD кхаччалц. Ца магадо электротовханаш коран а, къуьдан а дуьхьал хитто. Хьажийначу зӀенарш лагӀйо хьажаран эффектан серло. Иштта сих-сиха сийсаран эффект хаало пластикан дечиган копешкахь. Йовхонан функци дӀаяйалуш ю, иштта эстетикан Ӏалашонехь электротовх латаяр новкъа доцуш хуьлу йовхачу хенахь а.\nБиотовхаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБиотовх — йовхонан генерацин а, технологин процессин а цхьанахиттина зонийн йовхонан генераторан пешех цхьа кеп ю. Биотовхан белхан гуо къастийна бу гонахьарчу меттигах, леррина йолчу чухиттийна чиркхаш (биокхерчаш) болчу порталца, цу чохь йовхонан генерацин процессаш хуьлу биоягорган (биотовхан тӀуналлаш) чоьтах. Товхан оьшу туьнкалг, хӀунда аьлча цуо «дийна» цӀе (алу) ло, электротовхаш санна цӀеран имитаци ца йо. Биотовх электромашан тӀетаса ца оьшу. Иза хотто аьтту бу чоьнан муьлххачу декъе а, цхьаннен а инженеран машанашна тӀетаса а ца оьшу. Амма лелориг «дийна» цӀе хилар бахьанехь, хотто еза пайденна йолу кӀора-муьсталийн я кхин цӀейойург биотовх ягончохь.\n↑ Карактеристике рада електрокамина\nДымовые каналы и трубы // Краткая энциклопедия домашнего хозяйства. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия», 1959.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Товха&oldid=6102557»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 1 июль, 22:25.


Набахтин урхаллин белхахочун доьзалера гIишлош дIаяьхна Новороссийскехь\nКраснодар-мехкан кхело хийцам боцуш битина хьалхарчу инстанцин кхело Новороссийскера 46 миллион сов мах болу гIишлош пачхьалкхан долаерзо бина сацам. Бахаман да бу Пермь-махкарчу тайIарш кхочушдечу федералан урхаллехь болхбечу зудчун доьзал – цуьнга тоьшаллаш гул ца дан делла и хIусамаш эца шена ахча стенгара даьлла.\nДуьйцург ду лаьттан дакъа а, цу тIера ши хьешан цIа а – 3000 квадрат-метр. Оцу бахаман мах дуккха а совболу зудчо масийтта шарахь декларацеш хIиттош, ша даьккхина аьлла, гайтинчу ахчанал.\nШеконехь болу бахам дIабаккхар дехнарг ю Пермь-махкара прокуратура. Цо бахарехь, гIишлош хьанал ахчанах эцна хилар тIе ца чIагIдаделла зудчуьнга.\nКавказ.Реалиина билгалдаьлла лаьттах а, хьешан цIенойх а долу дов 2020-чу шо долалуш айдина хилар. Жоьпе ийзийнарш бу бахам боьхкина Дудко Евгений а, зуда а, майра а Пешин Тимофей, Соловьева Юлия. Набахтийн Пермь-макарчу урхаллин №59 йолчу дарбан хIусаман юрисконсульт йолу Соловьева хилла тендор эцнарг.\nНовороссийскан Приморски кIоштан кхело бинчу сацамо гойту масех шо хьалха Соловьева Юлиян майрачо Новороссийскехь 3800 квадрат метр латта а 698 а, 362 а йолу гIишлош эцнийла. Пешина официалехь 2 миллион соьамах эна аьлла ду, амма баккъал а мах бу церан 46 миллсион сом лаххара а. Ткъа доьзало уьш эцале кхаа шарахь даьккхина ахча дац 2,4 миллион сом бен.\n"Пешина эцначу гIишлойн мах дуккха а лахбаро гойту уьш шаьш ен харжаш ца йовзийта гIиртинийла, цундела кхеташ ду йохк-эцар моттаргIа юйла", – боху гIишлош доьзалера дIаяха бинчу кхелан сацамо. И сацам хийцам боцуш битина Краснодар-мехкан Лакхарчу кхело.


Сулайма-пайхамар — Сердало\nСулейма-пайхамар са мел доаллача хIаман мотт ховш хиннав яхаш дувц.\nБоккхача бIуна хьалха а волаш, цкъа тIем тIа водаш хиннав Сулейма.\nНовкъа болхаш шоаш санна наькъа даьнна долхаш зунгатий нийсденнад царна – цар а ду йоах дIаьха наькъаш.\nЗIамига зунгатий зе а ца зувш, бIуво говрий баргаш тIадетташ доадаьд уж.\nЭгIаздахача цхьан зунгато цIогIа техад:\n— Фу Iовдал вола ер ше мичахьа гIолла вода а ца ховш, наькъа водар! – аьнна.\nИз хазаьча Сулейма-пайхамара зунгат хьа а лаьце, ше волча хьада аьннад. Ше волча хьаденача зунгата цецваьнна бIара а хьажаь, аьннад цо:\n— Селла зIамига долаш а ма цIимхара да ер!\n— 3Iамига а, денал долаш а хилар гIойле я цхьаккха хIаманна пайданна йоаца дажал хулчул, — аьнна жоп деннад зунгато.\n— Из корта ма боккха ба хьа!\n— Болче, хьаькъал чулаца моттиг я-кх.\n— ТIаккха из юкъ хIанай хьа селла йиткъа?\n— Эздийча сага юкъ йиткъига хул. Со гийг хьалхайоахаш дахац. Аз айса дуаш дола хIама ца дала мара даац.\n— Мел кхача буъ Iа шера?\n— Сона шера цхьа кIина фийг тоъ.\n— Цхьан фийгах кхоачам бу Iа! Тамаш я-кх бойя! Хьадола, хIаьта, хьожаргда вай, Iа яххача бесса шера цхьа фийг хьона тоий, — аьннад Сулейма, хIаьта ший эздешта тIадиллад цо кIопилга чу цхьа фийг а тассе, цу чу зунгат дIахеца, аьнна.\nШу даьннад. Сулеймана зунгат геттара дицденна хиннад. ХIаьта, цкъа Iохайна вагIаш кIопилга чу доалла зунгат дага а деха, хьажаьв из. ЧIоагIа цецваьннав Сулейма: шера ах фийг мара биаь хиннабац зунгато, хIаьта вож ах кхобеш хиннаб.\n— Ах фийг мара хIана биаьбац Iа? — аьнна хаьттад Сулейма.\n— Ах фийг мара биаьбац, — аьнна жоп деннад зунгата, — хIана аьлча со укх баьдеча чуделлача Iовдала кхы цхьаькха шера а со дицдала мегар, цудухьа фу хул, мал хул а мича хов аьнна, ах фийг юхебитабар аз.\nГаз – благо, но беспечности не прощает →


Мултимедиа, Гезгмашин-бутт 11, 2019\nГезгмашин-бутт 11, 2019\nОьрсийчоь жоьпаллехь ю, гIалгIайн тутмакх вийна, Соьлж-ГIалахь 300 000 стаг веха.\nМахкахь 83 школа кхаа рожехь болх беш ю, меттигаш ца тоарна. Ткъа оцу юкъанна дIахьедо Iедалхоша, шаьш 50 сов маьждиг ду хьаладеш бохуш. Цу тIехула хаттар хIоттийнера Маршо Радионо шен сайтехь: Уггаре хьалха доьшийлаш оьшурий - те вайна? Я маьждигаш ца тоьу вайна?\nТбилисерчу Германин векалтна хьалха\nТбилисерчу Германин векалтна хьалха гулбелира Паьнгазара нохчий. Цара дийхира Нохчийчуьрчу тIеман декъашхо, Гуьржийчохь хьалакхиина а, ваьхна волу Хангошвили Зеламха Берлинехь верна кхоччуш тидам тIебахийтар а, таллар а. Зуламхочун цIеяккхаре а, иза кхела хьалха хIотторе а сатуьйсу гуламхоша.


Керлачу санкцеша а юха ца яьккхина Оьрсийчоь, Украинехь питанаш лелочара\nУкраина -- Оьрсийчоьнехьа волу, герз карара стаг шен сурт доккхуьйтуш ву бераца, яханчу буса сепаратисташа лаьцначу гIишлонна хьалха, Константинивка, 28Оха2014.\nОршот дийнахь Цхьанатоьхначу Штаташий, шинари дийнахь Евробертой керла санкцеш юккъеяьхна Оьрсийчоьнна дуьхьал, и пачхьалкхе ша Украинехь лелочунна доьпалле озорхьама. Нагахь санна, Iамеркано 7 оьрсийн лаккхара хьукматхо къастийнехь, Евроберто 15 стаг билгалваьккхина шайн гIуданашца.\nОьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран гергарчу гуонера 15 стаг ву Евроберто шен охан беттан 29-чохь дуьйна нуьцкъалле йоьрзучу санкцешна къастийнарг.\nЦарех шуьйрачу юкъараллийна уггаре а вевзачарех ву Оьрсийчоьнан вице-премьер Козак Дмитрий, Инарла Штабан куьйгалхо Герасимов Валерий, ала дашна, Нохчийчохь тIемаш болчу хенахь шен куьйгакIеларчу эскархойн къизаллийца гIараваьлла волу, Коьртачу талламийн урхаллин куьйгалхо Сергун Игор, Пачхьалкхан думин вице-спикерш Швецова Людмила а, Неверов Сергей а.\nИштта цу могIаршлахь ву Малхбалерчу Украинехь къепедацарш лелорна жоьпалле болчарех масех стаг.\nЦу нехан массеран а, елахь, Евробертан пачхьалкхашкара банкийн чоташ а гIорор ю, ткъа царна шаьшна Европе боьду некъ боьхкур бу.\nЦхьа де хьалха шаьш Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу керла санкцеш зорбане ехира иштта Цхьаьнатоьхначу Штаташа а. ВорхI стаг ву Вашингтонехь къастинарг, шайна юккъехь уггаре а вевзашниг „Роснефтан“ куьйгалхо, Оьрсийчоьнан президентан уггаре а гергарчу доттагIех цхьаъ волу Сечин Игор а волуш.\nВу царна юккъехь иштта „Ростех“ концернан куьйгалхо Чемезов Сергей а, Кремлан администрацин куьйгалхочун гIовс Володин Вячеслав а, Думерчу дуьненаюкъарчу гIуллакхийн комитетан куьйгалхо Пушков Алексей а волуш.\nНагахь санна Евроберто шен санкцеш цхьа-цхьаццачу билгалчу нахана дуьхьал яьхнехь, Цхьаьнатоьхначу Штаташа цхьаъ санна верхIитта оьрсийн яккхий кампанешна дуьхьал а яьхна уьш. Цу концернашна юккъехь ю банкаш а, авиакампанеш а, гIишлошйаран фирманаш а, газлелоран гIирсаш а, некъаш а до кампанеш а.\nАла догIу, Сечин Игоран цIе Цхьаьнатоьхначу Штатийн санкцийн могIаршна юккъе язйар, хIинцалца схьа Вашингтоно а, Брюссело а яьхначу гIулчех Кремлана уггаре а лазамех ерг ю. Кремлана хилла ца Iа. Тергамхошна хетарехь, цу хIумано деккъа шен Сечинан кисанан харжаш йина ца Iаш, йоллучу Оьрсийчоьнан экономикана а зе дан йиш ю. ХIинцале а, и санкцеш юккъеяьхна де бен ца даьллачу хенахь, Сечинс куьйгалла дечу Роснефтан акцеш 2 процент герга лахъелла.\nБакъду, Малхбузено хIуъу санкцеш юккъеяхахь а, цара оьрсийн кампанешна я хьукматхошна мел гIуданаш деттахь а, Кремл ша юьхьаралаьцначу некъа тIера ер яц аьлла хета тергамхошна. ХIунда аьлча, Оьрсийчоь ша Украинехь лелочу политикехь, иза мел харц елахь а, халкъ хьалха а туьттуш, цу халкъан лаамана ша тIетевжачуха лелаш хиларна.\nТкъа вайнзаманахьлерчу дуьненчохь цу кепарчу леларна дуьхьал даха низамаш я гIирсаш дуьненан юкъараллехь дац. Политологин Iилманчина Асхабов Хьамзатна хетарехь, хIоьттина долу хьал, мелхо а, Оьрсийчоьнна пайдехь ду, тIехула дIахьаьжча цуьнан экономикана зе хуьлуш делахь а.\nАсхабов Хьамзат: „Царна дуьхьал еш йолу санкцеш кхиаме хир ю аьлла ца хета суна. Царех пайда бер бу аьлла а ца хета суна я Iамеркана а, я Украинина а. Оьрсаша юьхьаралаьцна йолу политика, халкъ хьалха а туьттуш, шайн ницкъа, ахча, кхин дIа йолу ресурсаш а цу хьталкхана тIехьа а латтош, йолу политика ю.\nТахана дуьненчохь политикехь лелаш долчу гIиллакхашца иштта дIахьош болу къийсам гуттар а толаме хир бу, иза мухха белахь а. И стратеги цара хийца а ца хуьйцуш, дIахьур ю аьлла а хета суна, хIунда аьлча, царна цунах пайда бу. Нахана гуш дерг хIун ду – цу меттехь дехаш долу халкъ гIаьттина хилар ду. Ткъа цу тIехьа лаьтташ мила бохург лоруш а дац“.\nМалхбузерчу пачхьалкхийн куьйгалхоша а, политикан Iилманчаша а гIайгIанца мукIарло до, Кремло юьхьаралаьцна болу некъ – иза и пачхьалкхе изоляце юьгуш болу некъ бу, бохуш. Амма Асхабов Хьамзатна хетарехь, Кремл цу тайпанчу шайхаллех кхоьруш яц. ХIунда аьлча, иштачу хьелашкаь цуьнга, мелхо а, шен къам цхьана юкъарчу идеяна гуонахьа берта далон а, цуьнан кхетам алсамбаккха а таро дикох хир ю.\nАсхабов Хьамзат: „Соьга хаьттича, бакъйолу изоляци, хьалха санна, ян а лур яц. И глобализацин процесс цу Iамеркано а, Малхбузено а шаьш, нахана иза езахь а, ца езахь а, кхоьллина а ю, ткъа цу глобализацино, мел чIогIа лиъча а, изоляци ца йойту. Изоляцино Оьрсийчоь чIагIйийр ю-кх. ТIаьххьара а цунах хиндерг иза ду. Халонаша къоман барт а чIагIбийр бу, Iедалний, къоманий юккъехь йолу юкъаметтигаш а, царна юккъера кхетам а чIагIбийр бу. Цундела тахана дIадоьдуш долу хьал Оьрсийчоьнна эшам болуш хир дац аьлла хета суна“.\nЦу юкъана, Малхбузе, кегийчу гIулчашца, гарехь, хIинций-хIинций Кремлан дай шаьш леринчунна юхабевр бацара те аьлла болу сатийсам кхин дIа а кхобуш, цу пачхьалкхан куьйгалхошна тIеIаткъам бан гIерта. Юкъерчу хьесапехь, хIинцалца схьа Евроберто шаьшна дуьхьал санкцеш яьхначу оьрсийн хьукматхойн терахь 48 стаге кхаьчна.\nТIейогIучу хенахь Оьрсийчоьнна дуьхьал финансийн, экономикан санкцеш яхар дийцаре деш а бу Европера политикаша, даханчу кIиранахь немцойн канцлера Меркел Ангелас Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире дIахаийтина ма-хиллара.\nТкъа цу дIахаийтаро Кремлан коьртачу гIентан дена мел тIеIаткъам бина бохург гуш ду.\nКерлачу санкцеша а юхацаяьккхина Оьрсийчоь, Украинехь питанаш лелочара


Дай-наной долу ...бобераш\nБераша къена да я нана дlатосуш данне а дац Нохчийчохь, яц иштта бераш дай-наноша диттина меттигаш а, боху мехкан куьйгалхоша. Иза бакъдац. «Геронтологин хIусам» олу Соьлж-ГIалахь къаной дIаоьцучу цIийнах. Иштта, хууш ду бераллах терго ечу хьукматаша, дай-наношкара а даьхна, лардеш 447 бер хилар а.\nЦхьана Iадатийн бухтIехь кхиина, шайн оьздачу гурашкахь схьадогIучу нохчийн къоман юкъараллехь боккха лазам хилла а ца Iаш, эшам бу – доьзалш дIасакъастар а, къаьстинчул тIаьхьа, берийн Iуналла ца дар а. Хьалха иза нислуш а дац, бохуш дуьйцура вайн дайша, наноша.\nТкъа хIинцца-м нисло. Нисло, къам шен оьздангаллин буха т1ера ма галдаьлла а хоьтуйьтуш дукха.\nТесна бер хааделча, уггаре хьалха ойлане дуссу: Нана, шен белшаштIера бере безам, и «беза мохь», охьа а биллина, шена аьтту лаха араяьлла-те кху беран, олий.\n«Ялсамане ненан когаш кIелахь ю», бохуш еза юьйцучу нанас муха кхуссур ву шен доьзалхо жоьжагIатан цIерга?\nЯ нохчийн Ненах схьаяьлла, нохчийн Нанас кхиина яц-те и нана? Наной тай-тайпана хуьлу, бохуш дуьйцу Маршо Радиоца къамеле яьллачу Соьлжа-ГIаларчу яхархочо, шен а ши доьзалхо волчу Газиева Мадинас.\nКхелехь бехказа буьйлу берийн дай-наной\nДукха хьолахь, марехь аьтту боьхна, цIийндас бехк-гунахь доцуш араяьккхина, доьзалхо охьавиллина цIаеанчу ненан догу дог, цуьнан баланаш, ойланаш цхьаммо а тидаме ца лоцу. Цхьа а ца волу цунна орцах!\nХир ду иза тIаьххарчу хенахь зудче болу лерам а, зудчун мах мелла а охьабаьлла хиларца доьзна. Хила тарло кхин бахьанаш а. Цу хаттаршна жоьпаш дийхира Маршо Радионо доьзалан гIуллакхаш луьсташ йолчу адвокате Саралиева Заретига.\nКхелаш эхье беха гIерта дай-наной\nАдам цецдаллал инзаре ду бухуш болчу доьзалийн терахьаш. Цхьана а кепара бахьана а доцуш, зуда араяккхар а дихкина дац.\nБералла Iуьналла –тергонехь латтадечу урхаллан белхахочо Мадаев Адама шена девза бахьанаш дуьйцу, дегара-ненера бераш схьадахаран.\nМадаев: Бераш дIадахаран бахьанаш\nНохчийн къоман иэсехь дуккха а халонаш, баланаш тIехIиттина нохчийн Нанна. Амма цу тIенисъеллачу халонех, харцонех, къизаллех шайн доьзалш ларбеш, церан дола а деш чекхбийлина нохчийн зударий.\nНохчийн хIусамашкахь, дукха хьолахь, баккхий доьзалаш хуьлу. ТIамехь хийла берийн да хIаллакьхилла, я доьза вайна, нанойн карахь дисина бераш. Церан могIарехь ю Веданахь еха Батукаева Марем. Бераш кегий долуш хало хиллехь а, хIинца Марем мел а аттачу яьлла, доьзал баккхий хилла, шайн доьзалш а болуш дIатарбелла беха.\nШен 33 шо долуш, цIинда оьрсийн эскарша дIавигина, тIепаза вайна цуьнан, карахь исс бер а дуьсуш. Амма цо уьш хьалакхиийна, х1умма а нехачел эшна а боцуш. Нохчашлахь дозалла ду иштта оьзда, доьналла долуш, хьуьнаре зударий хилар. Марема тIе ца дуьту доьзал дIатасар, мел халонаш дахарехь тIеIиттаяларх а.\nТIехь да вацара аьлла доцуш...\nДоьзал бохар, дуьне дохаран мехха ду. ХIунда аьлча, йоьлхуш нана гарал а совнаха, вайна го, Iуналла доцуш, меца-тиша лелаш бераш. Нохчийн хьалха, 50-70 шо хьалха доьзалан институт хила хIора хIусамехь, шайн кIант а, йоI а, доьзал кхолларна а, хила дезачу гIиллакхашна а Iамош. И хIума хIинца доьхна, доьзалан институт бохург. Иштта бу говзанчашкара хеза леткъамаш.\nЦхьана агIор диллича, бехк буй-те кегийчийн а, хьалхара масалш луш баккхийнаш хилча. Дукха хан йоццуш, 20 шо сов хан шеца цхьаьна яьккхина доьзалан нана кIорда а йина, иза дIа а тесна, сила йолчу Оьрсийчоьнна хьалха къастаран сацам дIакхайкхийра президента Путин Владимира. Цуьнга хьаьжжина, дог ца доьхна хуьлийла дац Путинан шина йоьIан а.\n…Зама хийцаелла олу. Зама ша ериг ю. Хьалха санна малх а кхета, ло а догIу, Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а. Хетарехь, хийцаделларш адамийн дегнаш ду.\nТесна дитина бераш


Бусулба зудчун духар луьсту массара а...\nНикъаб йоьхна зударий\nМасех де хьалха Европерчу адамийн бакъонийн кхело сацам нахала баьккхина, Францехь 20I2-чу шарахь зударшна юкъараллехь юхьдIайоьхкуш йолу никъабаш лелор дехкар адамийн бакъонаш йоьхкуш дац аьлла. Цу сацамах пайда а эцна, Европера кхечу пачхьалкхашкара аьтто-радикала партеш а ю, шаьш долчехь никъаб ехкийта гIерташ.\nМассарна а дийца хIума даьлла Францерчу цхьана къона яхархочуо Европера адамийн бакъонийн кхеле хьалхехьуо бина хиллачу латкъамна цу кхело хIинца дацаре жоп даларх. Дацаре бохург хIун ду - кхелахоша бакъдина Францин Iедало ши шо хьалха тIеэцна долу низам, ткъа латкъам бинчу зудчо цу низамо шен динан а, дешан а, ойланийн а маршонаш хьоьшу бохург бух болуш дац аьлла лерина.\nХIинца, цу сацамах зовкх а даьлла, цхьана агIор Европера аьтто-радикала партеш карзах евлла, шайн-шайн пачхьалкхашкахь никъабаш, я паранждаш, я цхьаццаболчара ма-аллара, бурканаш ехка еза, низамашца и бехкамаш чIагIбан а беза, бохуш.\nВукху агIор, шаьшна шайна дин башха дика ца довзахь а, амма даима а цхьа массара а хьийзош болчу мисканийн позици схьалочуш хазхеташ болчу цхьаццаболчу бусулбачара цу сацамах бахьана а даьлла, керлачу могIарехь дIадолийна, Малхбузехь бусулба нахана гIело еш ю бохучунна гуонахьара дийцарш.\nЦу тайпанчу дийцаршна дуккхаъчу меттигашкахь бахьана а хуьлуш делахь а, хIунда аьлча Европехь а нисло бусулбачеран бакъонаш хьешар, кхечу меттигашкахь нислуш ма-хиллара, ткъа уггаре а алсамох бусулбачийн бакъонаш бусулба ю бохучу пачхьалкхаш хьоьшуш ма-хиллара.\nАмма цхьана бух-бакъонна тIехь, низамах пайда а оьцуш, Iедалца къамел дар ца хуьлу и тайпанчу дискуссех. Мелхо а, дуьхьалончийн вовшашца болу дегабаамаш, цакхетамаш а ласам бовлар бен. Ишттачу хьолехь дин девзачийн а, Iелам нехан а, меттигера а, йоллучу Европера а низамаш девзачу юристийн а аьзнаш оьшу, дина хеттамех йолу дискусси хила езачу тIегIанна тIе яккха.\nТкъа хIун боху Iелимнаха юхь дIакъовларх лаьцна? I4 бIе шарахь бусулба динан исторехь цу хьокъехь хиллачу къийсамийн чот тохалур яцахь, амма вайн заманчохь дукхахболчу Iелимнаха и никъабаш шайх олуш долу юхь хьулйо духарш оьшуш доцуш лору, я фарз а дац, я важиб а дац боху.\nИшшта, масала, 2009 шарахь Мичарчу Аль-Азхар цIе йолчу дуьненчохь уггаре а лерамечех бусулба университетан профессорша, цIеяхханчу Iилман дайша сацам зорбане баьккхинера, бусулба динехь никъаб лелор декхар дац аьлла.\nТкъа цу университетан ректор волчу шейхо Тантави Мухьамада омра динера, Аль-Азхарехь зударшна никъабаш лелор доьхкуш. ХIетахь шейх Тантавис дIахьедар дира, Аль-Азхар никъабашна дуьхьал яц, амма цу никъабех питана дарна дуьхьал ю, аьлла, и лелор бусулба динца доьзна дац, Iадаташца доьзна ду аьлла тIе а тухуш.\nЕвроперчу Iелимийн а бу изза хьежам. Масех шо а ду Австрерчу бусулба нехан кхеташоно, никъабашна гуонахьара гIовгIа Францера йоллучу Европе яржа йолаелча дуьйна схьа, зударийн юхь къовлар бусулба дино тIедожош дац бохург билгалдоккхуш долу.\nКху деношкахь хаамийн гIирсашкахула дIасадаржийначу цу кхеташонан дIахьедарехь Австрерачу бусулба нехан юкъараллин прессица болхбаран векал йолчу Багажати Амина Карлас кхин цкъа карладаьккхира, никъабаш лелор оьшуш ду бохучунна бусулба теологехь бух бац аьлла. Амма цуо иштта билгалдаьккхира, хIора а стеган бакъо ю шена луу духар лелон, аьлла.\nВенерчу нохчийн маьждиган имам волчу Абубакарна а хета, Европехь, я шена аьлча, Австрехь зударша яхьаш дIакъевлина лелар совтIех яьккхина суьпалла. Цхьаццайолчу пачхьалкхашкахь а, меттигашкахь никъабаш лелор Iедалша зIударшна тIедожийна делахь а, амма Европехь – кхин хьелаш ду.\nАбубакар: „ Дала КъурIан чохь боху зударшка: „Цара шайн хазалла гучу ма йоккхийла, цунах гаррехь гучуаьлла йоцург“ ( 24-гIа Сура, 3I-гIа аят). Цу аятах дуьненчохь болу бусулба нах шина тайпана кхеташ бу-кх. Цха болчу Iелимнахана хетарехь, ши куьг, юхь гучуяьлла ю, ткъа кхин дIа долу дегI дIакъовла деза.\nВукхарна хетарехь, хIан-хIа, уггаре а хазох йерг юхь ю, и юхь дIакъовла еза. Суна хеташ дерг, къаьстина кху махкахь юхь дIакъовлар – иза цхьа тIехь доцург лелор санна хета суна. Бусулба зуда шен хаза хила ма-деззара духар доьхна хилчахьана, цуьнан юхьий, ши куьйг гуш хиларх хIуммаъ дац аьлла хета суна".\nТкъа цу юкъана никъабех долчу къийсаршна юккъе богIуш бу кхин а алсамох нах а, ницкъаш а. Европерчу жуьгтийн куьйгалхойх цхьаъ волчу раввина Гольдшмидт Пилхаса емал дина никъабаш ехкар. „Швейцарехь маьждигашна тIехь момсарш дар дехкар а, Францехь никъабаш лелор дехкар – массо а дозанаш хедон хIуманаш ду уьш“, - элира цо.\n„Зударшна я нийсо а, я паргIато а лур яц никъабаш ехкаро“ - аьлла дIахьедар дина иштта Human Rights Watch цIе йолчу адамийн бакъонаш ларйаран юкъараллин куьйгалхочуо Фардо Жан-Марис а.\nХьанна новкъа ду зудчун духар?


Кхин цхьаннах а «вахьабхо» веш ю Оьрсийчоь\nСтигалкъекъа-бутт 16, 2013\nОьрсийчоь --Валеев Ринат, Петарбухарчу "Макка" юкъараллан куьйгалхо.\nКест-кеста динашна а, мехкашкахь дехачу къаьмнашна а юкъа цим тасарх пайда а оьцуш бехачу Оьрсийчуьрчу хаамийн гΙирсаша рогΙера питана даржийна, Петарбухарчу «Макка» цΙе йолчу бусалбанийн юкъараллан хьалханчас Валеев Рината аьшнаш бо Дуьненан ШолгΙачу тΙамехь белла Оьрсийчоьнан эскархой а, керста дин а, Iедал къобалдеш болу муфтеш а, имамаш а, бохуш.\nБусулбанашна даΙваташ дарца а, интернетехула динан агΙонаш йовзийтарца а гоьваьллачу Петарбухарчу Ιеламчас Валеев Рината шен «Муфтешка дош» аьлла цΙе а тиллина, Толаман де олу дезде тΙекхочуш даржийра шен кехат.\nШен «Макка» олу юкъаралла Оьрсийчоьнан муфтийн кхеташонна юкъахь а йолчуш волчу цо аьлларг иштта ду.\n«Сан дош ду «вевзаш воцу салти» олучу Оьрсийчохь дуккха а долчу кешнаш тΙе зезагаш дохкуш хуьлучу меттигашкарчу муфтешка а, имамашка а. Исламан кхетамца аш дечуьнга хьажча, иза, тΙамехь эгначу бΙаьхошна ларам бо а бохуш, цΙунашна Ιамал яр ду. Вазван вогΙург цхьа АллахΙ бен вац. Ткъа аш тΙе зезагаш а кхоьхьуш, Ιамалш йо хΙолламашна. Иза вайн динехь дац».\nШолгΙачу дийнахь Валеевс бохучуьнца бала а боцу Оьрсийчоьнан муфтин Гайнутдин Равилан гΙовсаш а, Москох муфтий Аляутдинов Илдар а вахара пачхьалкхан шахьарарчу Вевзашвоцчу Салтичун хьолламна тΙе зезагаш дахка.\nТахана дуккха а хаамийн гΙирсаша, и дΙахьедар коьрте а эцна, гезвоху Валеев Ринат. Маршо Радиона лиира хилларг цо ша довзуьйтийла. Цо иштта дийцира.\nВалеев: «Иза деккъа дΙа суна хетарг дара, цара деста а дина, экстремизм ю иза аьлла даржийна. Оьрсий цабезар, кестанаш емал бар, Ιедална со дуьхьалхилар ду боху иза. Со цкъа а ца хилла экстремист, ас куьйгалла ден «Макка» юкъаралла муфтийн кхеташонна юкъахь ю, со цигахь а воцуш, Бусулбанийн урхалла олучу Таджуддинан юкъараллехь велахьара и тайпа со сийсазвен реакци хир а яцара. Ас яздинарг исламан бухе а хьажна яздина ду.\nЦо, ас дешна дуккха а, доьхку хΙолламашка лелар а, уьш баздар а, царна суждане эхар а. Суна сайна дайна, оцу хΙолламашна тΙе а оьхуш, куьйгаш ирх а дой, доΙанаш деш имамаша. И, суна хетарехь, хΙолламашкахь делан ницкъ гар, царна ламазаш дар ду. Иза ду-кх исламо доьхкуш. ЦΙунашна голаэхар, дуккха а деланаш бу бохург санна. Царех олу кяфирш. Амма ас сайна байначу имамех ма ца аьлла уьш кяфирш бу, сан сайн да а ма хилла оцу тΙамехь дакъалоцуш».\nОьрсийчуьра муфтеш а, кхиболу Ιеламчаш а меттахбовлале, Валеевх мостагΙ веш, зорбане ваьлларг ву интернетах пайда оьцучарна иза а санна шуьйра вевза, ша-шех исламзерхо олуш волу Силантьев Роман.\n«Муьлххачу а кешнашка цабезам баржораш вахьабхой бу. ФСБ-но тидаме эца веза и Петарбухара имам», бохуш даржадо цо Валеев Ιедало сацор доьхуш.\nМуха кхетадо бусулба дино цхьа хΙума, хΙоллам, масала, наха Ιамалъечу меттиган могΙара хIоттор, хΙун бохург ду Валеев Рината дуьйцу цΙу-деланашна Ιамал яр? - хаьттира Маршо Радионо шен дахар дерриг а санна бусулба дин Ιамош а, даΙваташ деш а чекхдоккхуш вехачу Теркйистехь массарна а вевзаш а, лараме а волчу Ломаз-Юьртарчу Ιеламчига Лечиев ШахΙид-Хьаьже. Цо иштта дийцира шена хуург.\nШахΙид-Хьаьжа: «И бохург дера ду, Дала Сийлахь Къоран чохь вайга аьлла-кх, ширк ма делаш, дела ша цхьаъ бен вац шуна. Цуьнга, оцу даше дикачу наха, кху махкахь хиллачу дикачу наха, хьехна-кх, цара дийцина-кх вайга, Дела цхьаъ ву шуна шена Ιибадат дан хьакъ волу. Бевзаш болу Ιусман а, Докка а, дуккха а вай цΙерш яьхча а, массара а кхайкхийнарг цхьаъ ду-кх, Ιибадат Далла де, массара а бохург и ду-кх. Бахьанах дела ма ве бохург ду-кх иза».\nКоша тΙе бусулбанаша зезагаш кхехьар а хьахийра Маршо Радионо ШахΙид-Хьажица. Цунна хетта дастаме ду аьлла а ца хета и саннарш. Делахь а и реза хилира шена хуург довзийта.\nШахΙид-Хьажа: «Кошан барз муха хила беза бусулба стагана? Ойла йойтуш хила беза-кх иза. И бохург хΙун ду? Ша вала везий а хууш, иза дагадоуьйтуш хила беза-кх и барз, и меттиг, и каш, и чурт. Цу тΙе зезаг дилла аьлла цхьа а меттиг бац. Я и диллича, цунна тΙекхета хΙума а дац. ТΙе зезаг дилла бохург хΙун ду, мичхьара даьккхина ду иза? Муха, хΙун динчунна дуьллу иза?!\nЗезаг-м буц яьлча хьала а ма долу, ахь тΙедилла а ца оьшуш, масала! И тΙедилла а, тΙедилла деза а эр дара, нагахь санна оцу веллачунна цунах къадда а хир делхьара, я хьуна цунах ял а хир елхьара. Хьуна ял ерг хΙун ду? ДоΙа даррий, хьайн дений, нанний Къоран дешаррий, Ιибадат даррий, маьждиге вахаррий, бакъдерг леладаррий, цаьрга иза дΙакхочур долуш.\nАхь доΙа ца дича а, кΙанта дина долу Ιибадат, Делан дуьхьа динарг, дΙакхочуш болу бух иза бу-кх. Зезаго тΙетоха хΙумма а дац, мегаш доцург ахь леладахь, иза-м дужур ду хьоьгара. Дала лардойла вай цунах!\nАмма бусулба стагна хаа деза, дΙахьаьжча, и барз гича, ша волу меттиг а ца йохош, нехан дог а ца этΙош, пуьташ ца буьттуш, нийса а волуш, цΙена а волуш волчу мискачу стаге, юккъерчу стаге, адам иза хилар тидаме а оьцуш, иза муьлххачу а къомах велахь а, Дала иза кхоьллина вуйла а хууш, чекхвалар ду-кх вайн динехь дерг, кошах болу пайда иза бу-кх вайна. Динехь кошах дерг иза ду-кх».\nКху заманахь Оьрсийчохь муьлххачу а бусулбано, нагахь санна цо муфтино я Ιедало къобал а вина маьждигна коьрте хΙоьттинчу имама бохург литта долийча, иза Къурано бохучуьнца дуста даьккхича, уггаре хьалха а, атта а туьллу цунна «вахьабхо» боху цΙе. Цул тΙаьхьа Ιедалан хьукматаша "реакционе исламхо", "экстремист" бохучу зуламхойн могΙара воккху и стаг. КхидΙа цо хьоьгург-м ду стагга а хьогур воцу къематде.\nВалеевс интернетехула бусулбанашка язде кехаташ, даржаде даΙваташ доьшийла ду муьлхха а стеган. Цара гойту и бусулба шен гΙезалойн хΙуманаш – мотт, гΙиллакхаш, ламасташ дендан, церан хан яхъян араваьлла стаг вуйла, цуьнца кхин совнаха хΙума а доцийла.\nАмма сахьт дац хΙинца цо муфтешка динчу дΙахьедаро а, шена гонаха лилхинчу дар-дацарша а иза системано хьоьшучу вахьабхой шайх олучу нехан могΙаршка ваккха а. ТΙакха Оьрсийчуьрчу Ιедало, бахархойх эзарнашна а санна, тΙарал а гатдийр ду Валеев Ринатна хΙара дуьне.\nКхин цхьаннах а "вахьабхо" веш ю Оьрсийчоь


"Нохчийн бусалба йишигара" даьхначу берех\nКест-кеста нисло Европехь бехачу вайнехан доьзалшкара Iедало бераш дIадохуш.\nЦу хIуман бахьанаш бен-бен хуьлу – я дас-нанас берашна етташ гучудалар, я цара берашна кхочуш Iуналла ца дар, я цхьаммо арз дар. Ишттачу хьолехь нисйеллачух тера ду Германера цхьа зуда, Iедало ялх бер дIадаьккхина йолу.\nЦуьнца хилларг ватссапехула Европерчу вайнаха дийцаре деш долу масех де ду. Цхьана, хетарехь, туркойн къомах волчу жимчу стаго видеогайтамехь дуьйцу, - цуо ша чIагIдарехь, Баварерчу цхьана жимчу гIалин кхелан ков бертера, - цхьана нохчийн зудчуьнгара немцойн Iедало ялх бера кхелехула дIадаьккхина, бохуш. „Бусулбанаш, шу самдовла деза, - бохуш кхайкхамаш бо цуо, - иштта хIара гIуллакх кхин дIа а дуьтийла дац“, - бохуш.\nЦу видеона тIехь гуш ду цхьа нах цунна тIе а богIий, хьо мила ву, хIунда еш ю ахь видео бохуш хоьттуш. „Хьо берий да вуй? Хьо цу берийн да велахь, кхелан сацамна дуьхьал арз дан бакъо ю шун“, - боху цу наха. Амма цу жимчу стаго цаьрга жоп ло, ша и видеогайтам бусулбачу нахана кху махкахь лаьтташ дерг дIагайтархьама еш ю аьлла.\nЦул тIаьхьа хье ца луш нохчийн ватсапперчу тобанашкахула баржа йолаелира масех аудиокхайкхамаш. Делан цIе а йохуш, Европехь бусулбачу нахана еш ю бохуш шаьш чIагIдеш йолу гIелонаш а хьоьшуш, цхьана оьрсийн къомах йолчу зудчо а, цу туркойн кIанто а кхайкхамаш бо Малхбузерчу нохчашка а, бусулбачу нахе, церан дешнашца аьлча, „нохчийн йишин“ орцах довларе.\nЦара чIагIдо, цу зудчуьнгара бераш бехк гуьнахь а доцуш, дIадаьхна а ду, Германера берашна Iуналла даран хьукмат, шех Югендамт олуш йолу, и нана шен берех къастон Iалашонца араяьлла а ю, бераш боккхачу сингаттамехь а ду, бохуш. И боллу бала багарбинчул тIаьхьа цу наха дехар до Европерчу бусулба нахе, цу зудчунна адвокат лаца 6 эзар евро ахча вовшахтохаре.\nХиллачун духе кхача Iалашонца Маршо радион корреспондент зIене елира нохчийн зудчуьнна орца гулдеш волчу туркойн къомахчу жимчу стагца. Цу стаго шен цIе яккхар дехкар бахьана долуш цуьнан бакъйолу цIе ца йовзуьйту оха.\nБакъду, къамелехь цкъа хьалха вуно хецца, хиллачух а, шаьш цу зудчунна дечу гIоьнах а дийца волавелла волу и стаг, къамелан юххьехь Маршо радио юйла зIенехь ерг шега дIааьлла долшехь, цхьаццадолу хеттарш шена, хетарехь, ца тайначул тIаьхьа, цуо ша журналисташца къамел дан лууш вац, уллохь адвокат а воцуш, элира.\nХIетте а, масех хаттарна жоп делира цуо цаваьлла. Иштта, масала, аудиохаамашкахь цу зудчуьн адвокатана 6000 евро оьшу баьхнехь а, Маршо радиоца къамелехь цуо оьшуш дерг 4 эзар евро герга ду элира. Ткъа цу адвокатаца къамел дан мегар дарий аьлла шега хаьттича, цуо мукIарло дира, адвокат хIинца а лаьцна а вац, шайга цхьана адвокато элира, цу балхах оццул ахча дезар ду шена, аьлла.\nТуркойн жигархо: «Оха тайп-тайпанчу адвокаташка телефон тоьхнера, цу процессах хIун дер ду аьлла. Царех цхьана адвокато элира тхоьга, 4 эзар евро герга дер ду аьлла. И адвокатан мах тIера баккха безаш. Цундела гулдеш ду оха ахча. Кхин а тIе цуьнан петарчохь хIума эца а еза. И петар дикчу хьолехь яц, хIунда аьлча цунна гIо оьшу. Цуьнгахь ахча дац керла мебалш эца. Цу петарна стабилизаци ян еза».\nЙоллучу Европера цу зудчух къа а хетта, социалан машанашкахула а, ватсаппехула а ахчанаш гулдечу вайнехан шайнаш билгал цу зудчунна дIакхочур хилар муха талла йиш ю бохучуна а цхьа а мегарг жоп ца делира цу кIанта, ахча цу зудчуьна петарахь мебал эца а, тIейоха хIума эца а оьшуш ду алар бен.\nИза а шеконе хетало, хIунда аьлча, Германехь санна гIооьшучарна а, мухIажаршна а социалан гIо деш меттиг Европехь кIеззиг бен яц – тIеюхург а, чу хIоттон мебал а, ур-атталла берашна гIудалкхан а, сурсаташ а доькъу цигахь таро йоцучарна а леринчу социалан туьканашкахула.\nАмма нагахь санна зудчунна а, цуьнан адвокатана а ахчанаш гулдар цхьана агIор кхета йиш йолуш хIума санна туда йиш елахь а, шеконе хетало цхьа а бахьана а доцуш кхело ненера бераш дIадаьхна бохуш бусулба нах, уггаре а хьалха нохчи а ира-кара хIиттор. Европерчу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь берашна Iуналла даран хьукматийн леларш вовшех мелла а къаьсташ ду.\nИштта, масала, шен шогаллийца евзаш Норвегера берийн хьукмат елахь, Германехь а, Австрехь а дай-наношкара бахьанза, хазхета бераш дIадоу бохург доккхачу декъехь я тIедеттар хуьлу, я шайгара бераш кхетош-кхиорехь йийлинчу ледарлонащка къера хила ца луучу дай-наноша дуьйцуш хуьлу. «Бусулба хиларна дIадоху бераш», «вай нохчи долун дела дIадоху цара вайн бераш» - иштта дIа кхин а кийтарлонаш хеза цу хьокъехь.\nАмма хIора а бер дIадакхар бен-бен нисло. Кху лакхахь дуьйцучу ялх бер Германехь дIадаьккхинчу зудчун хьал, масала, Маршо радиона каракхаьчначу кхелан йозанаша дийцарехь, берийн нанна юхькIоме доцуш ду. Иштта, масала, цу йозанашна тIехь деталашкахь яздеш ду и гIуллакх кхеле далале берийн хьукмато а, и бераш лелачу берийн бешо а цу нене хьайн берашна кхочуш Iуналла дахьара бохуш кхайкхамаш барх.\nИштта чIагIдеш ду цу тIехь, бераш кIиранашкахь тIера бедар ца хуьйцуш, боьхачу духаршца берийн беша хьажош хилла нанас, цуо царна цкъа а Iуьйранна чуьра уьш арадовлале юург луш ца хилла. Цу ялханнех цхьанна а цергаш юьлу гIирс а ца хилла, уьш, дуьйцуш мел маьттаза делахь а, мезеша хьийзош а хилла, бохуш.\nИштта бераш шайна кест-кеста нанас етта бохуш латкъамаш бина а хилла. И дерриге а, кхелан кехатащкахь ма-яздара хиллехь а, тIаккха цу кхело и нанас берашна Iуналла дан гуьнахь яц, аьлла бина сацам цецвоккхуш бац. Цецвоккхуш дерг кхиндерг ду – ишттачу хьолехь бераш Iедало дIадахар цхьана политикан хорше а даьккхина, цунах бусулба Германин Iедалхошна цабезар а, царна цу Iедало хIуьттаренаш лелор дан гIертар. И бахьанехь ахчанаш гулдар-м хьехо а ца оьшу.\nБакъдолуш, Европерчу вайнехан доьзалшкара наг-нагахь бераш Iедало дIадахар вуно боккха сингаттам а, вуно кхераме тенденци а ю. И хIума юхатоха диаспорашца кIирбелла болх дIабахьар оьшу, уьш шайн доьзалшца долчунна шайн бакъонех а, амма иштта шайн декхарехь а кхетош. Амма и болх болорна метта вайнахана доккхачу декъехь берашна Iуналла даран хьукматаш шайгара доьзалш дIабахьа хьаьгна, кIелхевшина болу мостагIий санна го.\nЦул совнаха, муьлхачу а Европехь вехачу нохчочун бакъо ю, берашна Iуналла даран хьукматехь дIа а вазвелла, нахера схьадаьхна долу бераш кхечу, аьр вай, меттигерчу доьзалшка а ца кхочуьйтуш, шайн, нохчийн, доьзале цхьана йоцачу ханна схьаэца – уьш шайн дай-наношка юхадерзадаллалца я царех дерг Iедало къастадаллалца.\nХьажа комменташка (12)


Хьалхара сентябрь - хаарийн де » Нийсо-Дагестан\n02.09.2020 206 0 niyso\n1-г1а сентябрь – иза массо а дешархойн а, студентийн а, церан дай-нанойн а дезде ду. 1-чу сентябрехь дешархоша а, церан дай-наноша а хьехархошна зезагаш ло, декъалбо уьш керла дешаран шо д1адоладаларца. Массо а школашкахь хьехархоша д1ахьо схьайиллина урокаш, цигахь дакъалаца бакъо ло дай-наношна, хьешашна. Мехкан куьйгалхоша а хаарийн Денца декъалбо хьехархой а, дешархой а.\nТахана оха а даггара декъалдо шу оцу хазачу, сирлачу Денца. Шун а, шун берийн а дахарехь йоккха меттиг д1алоцийла хаарша, хьекъало. Цара г1о до 1ер-дахаран халонаш эшорехь.\nНекъ дика хуьлда шун!\nВайн декхар ду бераш могаш хилийта...\n1-ра июнь – Дуьненаюкъара бераш лардаран де. Х1окху догц1енчу июньски дезачу дийно вайна дагадоуьйту т1екхуьучу т1аьхьенах вай, даккхийчара жоп дала дезаш хилар.\nВайн дахаран коьрта закон\nРоссин Конституцин Де вайн махкахь билгалдоккху 12-чу декабрехь. Дерриге а халкъо кхаж тасарца мехкан и коьрта закон т1еэцна 1993-чу шеран 12-чу декабрехь. Ткъа ша и


Телигов декъах волуш хилла инцидент I998-чу шарахь нисъелла, ГIалгIайчоьнца дозанехь йолчу Къилбаседа ХIирийчуьрчу Пригородный кIоштан Майский олучу эвлахь. Кхо стаг, царлахь хила тарло Телигов а, машен эца дагахь хиллера. Юхкучу стеган машенчохь нисбеллачу цара, герзаца кхерамаш а туьйсуш, тIелетар динера цунна. Царна дуьхьал тасавеллачу машенлелорхочун ка яьллера ведда вала. Иштта къайлабевллера тIелеттарш а.\nДукха ца Iаш царех цхьаъ лецира, йоккха хан а туьйхира цунна. Цуьнца хилларш федералан лехамашка беллера.\n"Стаг лачкъор", "Талор" олучу шина артиклехь бехкзуламан гIуллакх айдина Телиговна дуьхьал.\n1998-чу шарахь Къилбаседа ХIирийчоьнан вахархо лачкъийна хилла цо аьлла, гIалгIайн Троицкое эвлара 54 шо долу Кациев Юнус лаьцнера Товбеца -баттахь шеконашца. Оперативан информацица, нах лечкъош, цаьргара бертаза ахчанаш дохуш лелачу регионашна юкъарчу ялх стагах лаьттачу тобанехь хилла ву иза.


"Алибина тIе когаш а хьаькхна, чувоьлли иза..."\nОьрсийчоьнан Лаккхарчу кхело шен сацам бина 23 шо хьалха Буденновск гIалана тIелатарна бехке вечу Нохчийчуьра шина вахархочун хьокъехь.\nМа дарра аьлча, цул хьалха хиллачу Ростовера тIеман кхело бина сацам хийца а ца хуьйцуш битина цо, хIораммо чохь даккха дезачу шерашна тIера шиъий, кхоъий бутт дIа а боккхуш.\nБелялов Рамзанна 15 шо тоьхнера, хIинца 14 шой 9 буттий, ткъа Маздаев Мохьмадна 13 шеран метта 12 шой, 10 буттий.\nБелялов Рамзан 23 шо хьалха Басаев Шамалан тобано Буденновскерачу дарбан хIусаманна динчу тIелатарехь дакъалаьцна аьлла дIалаьцнера 2014 шарахь Iан тIехь.\nГуьмсехь эчиган некъа тIехь болх беш волу иза шен вевзина аьлла, тIекхайкхинера Буденновскехь закъалтан чохь хиллачу цхьана тешо. И терракт хуьлучу хенахь Башкирехь гIишлошъяран белхашкахь хилла аьлла, шортта иза даре деш нах а, документаш а доллушехь, чувоьллина ву иза, аьлла дийцира цуьнан адвоката Загнойко Сергейс: "Алиби тергал ца дина. Вуьшта аьлча, алибина тIе когаш хьаькхира.\nЦигахь бара тIекхойкхучу агIонан теш бу бохурш. Уьш а, бакъдерг дийцича, кечбина бара ала дезарг олуш. Башкирера бухгалтерера кехаташ а, 1995 шарахь Стигалкъекъа - баттахь дуьйна долу уьш а дацара тидаме эцна.\nИштта тIе ца ийцира цуьнца болх бинчара а, цигара бухахь болчара а и терракт хуьлучу хенахь шаьш цхьана дара болх беш аьлла. Кхело аьллера ша ца теша. Ткъа, 20 шарахь цхьа а ца вевзинчарна хIинца вевзинарг тоаме хилира уьш бехке а беш сацам тIеэца".\nЛаккхарчу кхело бинчу сацамна реза бац цу шиннан гергара нах а. Белялов Рамзанан вашас Халида бахарехь, цунна тIера дIабаьккхина 3 бутт буьйцучохь дац, и гIуллакх Европан кхеле кхачо Iалашо ю цуьнан: "Харц луьйш бу-кх уьш. Иза цигахь ца хиллийла массарна хууш а ду. Шортта тоьшаллаш ду. Ростоверчу кхелехь цуьнца хилла оьрсий а бу. 14 дийнахь хилла ю и терракт 1995 шарахь. Рамзан мичахь вара хаьттича, кху меттехь тхоьца вара болх беш, иза шайца вара телевизоре хьожуш бохуш, и тоьшаллаш дешшехь шайн дезарг хьалха а даьккхина, хан тоьхна, чувоьлли цара иза. Дала мукълахь, адвокат цIа ма кхаьчча, цуьнгара кхеллан сацам схьа а эцна, вовшахтоха деза кехаташ вовшах а тоьхна, Европерчу кхеле чулур ду-кх ас".\nШина тIегIанехь кхело бинчу сацамна латкъам бан кхин цхьа некъ бу хIинца низамца болу. Цул тIаьхьа Европерчу кхеле доьду и гIуллакх. Кассацин латкъам бу иза. Кхелехь гIуллакх луьстуш дуккха а харцонаш яра аьлла, уьш дIакховдо еза леррина комиссига.\nНагахь санна, цара иза къобал дахь, гIуллакх юхьанца дуьйнна юхалиста дезар ду. Амма ша ца теша боху адвоката Загнойкос иза иштта хир ду аьлла: "Низамца дуьстича, иза ца хуьлу олийла дац, ткъа зеделларг тидаме эцча, ас боху шуьга вайн кхелаш бакъо тIейоккхуш яц".\n1995 шарахь Басаев Шамал коьртехь волчу тIемалойн тобано дIалаьцнера Буденновск гIалара дарбан хIусам. Хиллачу штурмехь 129 стаг веллера, 300 сов лазийнера.\nИ теракт хиллачул тIаьхьа Оьрсийчохь низам тIеэцнера террорхошна луург дийр дац аьлла.\nХIетахь дуьйнна 26 нохчо ву тайп-тайпана хенашна набахтешка чувоьллина оцу тIелатарехь дакъалаьцна аьлла.


Шайн балхах а, керлачу Iаматех а лаьцна дийцира\nНохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министерствон Дешар кхиоран институтан Iилманийн белхахоша дIахьочу балхах а, карарчу дешаран шарахь кхочушъян билгалйинчу Iалашонех а лаьцна дуьйцуш кхеташо хилира хьастагIа.\nИнститутан белхан низамца нийса а догIуш, белхахой хIора кхо бутт дIа мосазза болу шаьш кхочушбинчу балхах дийца дезаш бу, цул сов, дешаран керлачу шарахь шаьш хIиттийна Iалашонаш йовзийта езаш бу.\nЦигахь Умхаев Хьамзата йовзийтира Нохчийн Республикин Правительствон Архивни урхалло Соьлжа-ГIалин 200 шо кхачарна лерина зорбане яьккхина йолу документийн книга. «ХIокху книги тIехь долчу терахьаша а, хиламаша а шайх пайдаэца хууш болчарна дуккха а хIуманашна бIаьргаш схьабоьллур бу. Шен мехкан истори йовза луучарна хаза кхаъ бу хIара книга» – элира цо.\nИштта, философин Iилманийн докторан, профессоран Акаев ВахIидан монографи йовзийтира. Экстремизм темина лерина болх бу Iилманчас бинарг. Иза вайн заманахь кегийрхойн кхетам кхио оьшуш болх хилар билгалдаккхарал сов, цуьнан тираж совъяьккхина, вайн республикин школашка дIакхачо хьажар а мехала хирг хиларх лаьцна элира кхеташонехь хиллачара.\nХууш ма-хиллара, Дешар кхиоран институтан белхан коьрта дакъа вайн республикин школашкахь нохчийн мотт а, литература а кхиорна оьшуш йолу программаш, Iаматаш, методикин гIирсаш карлабохуш, тIебузар ду. Оцу белхан къаьсттина терго еш ву Нохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министр Байханов ИсмаьIал. Иштта, хаза кхаъ хилира Нохчийн Республикин халкъан хьехархочо Абдуразаков Шертбека, шен накъосташца С.Дудаевца, Л.Дашаеваца, С.Тутаеваца, П.Хунариковаца цхьаьна 10–11-чуй классийн нохчийн меттан а, литературин а хьехархошна гIоьнна «Нохчийн меттан диктанташ» гулар вовшахтоьхна хилар. Гуларна юкъайогIу дешнийн, графически, дагалацаран, кхоллараллин, талламан, харжаман, харжаман – декъаран теманашна лерина диктанташ. Дуьсуш дерг, цуьнан чулацам теллинчул тIаьхьа, иза зорбане яьккхина хьехархошка дIакхачор ду.\nИнститутан болх дешаран – методикин литература карлаяьккхина ца Iаш, къоман яздархойн юбилейш билгалйохуш цхьаьнакхетарш, конференцеш, семинарш, кхоллараллин суьйренаш дIаяхьар а ду.\nИштта, эсаран (октябрь) беттан 15-чохь Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн университетехь нохчийн литературин классикан Мамакаев Iарбин 100 шо кхачарна лерина кхоллараллин суьйре дIаяьхьира. Цигахь дакъалецира институтан белхахоша филологийн Iилманийн доктора Джамбеков ШаIранис а, профессора Овхадов Мусас а, нохчийн халкъан яздархочо Бексултанов Мусас а, Iарбин кIанта, республикин Яздархойн союзан председателан заместитела Мамакаев Эду-Хьаьжас а.\nСтуденташца, кегийрхошца дIахьочу цхьаьнакхетаршкахь дакъалацар оьшуш, дика гIуллакх хилар билгалдоккхуш, институтан болх кхин а беркате хиларе дог дохуш къахьега дезаш хилар карла а доккхуш, дIаерзийра кхеташо.


Пазаташна ахча гулдар, декъий бенцахетар. Кавказера салташа – Оьрсийчоьнан эскарх лаьцна\nСтигалкъекъа-бутт 25, 2022\nКиевскан кIоштан Заваловка-эвлахь эксгумаци йинчу оьрсийн салтичунна тIера тIетегар гойту украинхойн криминалисто, 2022-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 11-гIа де\n"Тхайнаш дIа ца тосу" боху дешнаш Кремлан пропагандан коьрта лозунг хилла Оьрсийчоьнан Украинана дуьхьал тIом болабелчхьана. Амма тIом болабелла кхо бутт гергга хан яьлча эскархоша а, церан гергарчара а сих-сиха дIахьедо и лозунг баккъала а лаьттачу хьолаца йогIуш ца хилар – цара дийцарехь, салтий тIаме хьийсабо тоъал барзакъ, гIирс ца луш, уьш эца езаш хуьлу наха сагIийна даийтинчу ахчанах, ткъа эскархо кхелхича, цуьнан дакъа дIадахьа аьтто ца хуьлу массеран а.\nКавказ.Реалиино дуьйцу, муьлха латкъамаш бо Оьрсийчоьнан къилбан а Къилбаседа Кавказан а регионашкарчу тIемалоша а, церан доьзалша а – иза эксперташа муха толлу а.\n"Яьсса дакъа дIадуллу яьшка"\nСтигалкъекъа-беттан 9-хь, толаман Денна лерина даздарш доьлхучу юкъанна веллачу оьрсийн эскархочун гергарчара Дагестанерчу Ахты-эвлахь гуш-хезаш кIоштан Iедале шайн реза ца хилар дIахьедира. 21 шо долу Ильясов Тамерланан ден йишас, беллачу эскархойх лаьцна трибунера къамел деш, шен вешин кIентан хьакъ болу ларам ца барна бехкейира администраци – дуьххьара дош оллушехь цуьнан микрофон дIаяйъира.\n"Эхь ду администрацина, хIунда аьлча, цхьамма а тоъал барамца тIе ца лаьцна сан вешин кIант. Оццул хаза дешнаш аьлла аша, амма ларамца тIелаца мегар дара, кхин хьелаш тидаме а ца оьцуш… Иза эпсар ву!" – мохь тоьхна Ильясовас.\nКIоштарчу "Ахты ТВ" каналан хаамца, Ильясов Тамерлана ши шо хьалха лейтенантан чинехь Московскан юккъерчу тIеман тобанийн доьшийла чекх яьккхина, иза Брянскан кIоштан №12721 йолчу тIеман декъе декхарш кхочудан хьажийра – биллинчу хаамашца а догIуш, юьйцург 488-гIа мотострелкован полк ю. Украине тIамца чугIортаран дуьххьарчу дийнахь Ильясов къийсамашкахь вара – юхавирзича иза "шен лаамехь накъосташна тIаьхьа вахара", яздо журналисташа. Тобанан буьйранча хIоттийра иза.\nТIаьхьо эскархочун ваша Алимов Рамиза бахарехь, Ильясов Охан-беттан 29-чу, йа 30-чу дийнахь кхелхина – гергарчарна Стигалкъекъа-беттан 5-хь бен ца хиина иза. Ши де даьлча Алимовс, веллачун девешица цхьана салтичун дакъа дIадаьхьира (билггал мичара – дуьйцуш дац), амма кIоштан Iедалша оцу гIуллакхехь цхьа а дакъа ца лаьцна – "оцу халачу балхахь администрацера, йа военкоматера цхьамма а тхуна гIо ца дира. Цхьамма а тIе ца лецира, новкъахь накъосталла ца дира, ур-атталла юьрта чувалочу хенахь а", - яздира Алимовс шен "ВКонтактерчу" агIонехь.\nМитингерчу официалан видео тIехь ца гайтира цуьнан дейишас дина къамел, веллачун девешина, меттигерчу спортан школан директорна, кхерамаш туьйсу балхара вохорца, дийцина Кавказ.Реалиига Алимовс. И хаам бакъбан, йа харцбан аьтто ца баьлла – Ахтынскан кIоштан администрацехь корреспонденто телефон еттарх жоп ца делира.\nРедакцин хьостанаша бахарехь, хьаькаман Ильясовца йолу оцу тайпа юкъаметтиг веллачун доьзалан кIоштан куьйгалхочуьнца Абдулкеримов Османца долчу девнаца доьзна ду. Амма Украинехь байъинчу оьрсийн салтийн гергарчара сих-сиха дIахьедо, декъий цIадерзочу юкъанна дуьхьалхIуьттучу халонех лаьцна – цхьахйолчу меттигашкахь Оьрсийчоьнан Iедалера салтичух лаьцна хаамаш бовза йиш ца хуьлу.\nЗазадоккху-бутт чекхболуш пхеа дийнахь тIамехь дакъа а лаьцна, юхавирзина ша дIакхайкхийначу Къилба ХIирийчуьра оьрсийн тIеман базан 300 контрактхо. "Медиазонан" хаамца, шайх цхьаъ минана тIехь иккхича, ткъа буьйранчас иза даймахка юхавига дуьхьало йича, бира эскархоша и сацам. Гергарчарна "яьсса дакъа чудуьллу яьшка" хьажор ю ша аьлла хиллера цо.\nХьалхо Къилбаседа ХIирийчуьра талламхо, Киевскан прокуратуран белхахочо Тедеев Казбека дийцира, шега Оьрсийчуьра сих-сиха дехарш кхочу, салтийн декъий цIа хьош гIо де бохуш. Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь цо билгалдаьккхира, тIом болабелчхьана шега 25 Оьрсийчуьра вахархочо кхайкхам барх.\nДерриг ахчанца доьзна ду – дакъ дIа ца гайтахь эскархо йийсарехь ву, йа Украинан агIоне дехьаваьлла олу\n"ХIирийчуьра хилла а ца Iа – ерриг Оьрсийчуьра наха кхоьхьуьйтура соьга байъиначийн суьрташ – "хIара сан кIант ву", "хIара сан вешин кIант ву" бохуш. Царна гора сан маьрша дог-ойла а, со тIамна дуьхьал хилар а, цундела доьхура дакъа дIадигарехь гIо дар. Амма цхьахйолчу меттигашкахь доьзалш Iехабора – тIеман декъехь цаьрга олура салти дарбан цIийнахь ву, йа зIене вала аьтто боцуш ву, ткъа гергарчаьргахь цуьнан моргера сурт хуьлура карахь. Дерриг ахчанца доьзна ду – дакъа дIа ца гайтахь эскархо йийсарехь ву, йа Украинан агIоне дехьаваьлла олу. Кхалхаран тоьшаллаш дацахь – дац конпенсаци а [веллачу эскархочун доьзалшна]", - аьлла Тедеевс.\nСтигалкъекъа-баттахь Къатарера "Аль-Джазира" телехьожийло репортаж арахийцира, цу чохь гойтура Украинехь кхелхинчу эскархойн декъех дIаюьзна Киевскан кIоштера вагон-рефрижиратор. Видео тIехь го, оьрсийн тIеман барзакъах тера долчу духарца Iоьхку догIмаш, иштта гуш ю Оьрсийчохь йина гIагIдиллина жилет а. Цул сов, цигахь гойту, оьрсийн эскархойн шевронаш, беллачу салташкахь карийна дашон хIуманаш а. Телехьожийлан хаамца, вагон чохь оьрсийн агIоно битинчу салтийн декъий ду. Оьрсийчоьнан тIеман министралло оцу хаамна реакци ца йина.\nЗазадоккху-бутт чекхболуш Украинан президента Зеланский Владимира оьрсийн журналисташка иштта дийцира, Оьрсийчоьнан Iедало салтин декъий юхадерзон шайн лаам ца гойту, аьлла.\n"Тхуна уьш дIадала, дIакхачо альа. Тхуна ца лаьа декъий латтон, шу цунах дукха дика кхеташ ма ду. Тхуна уьш дIахьажон лаьа. Дуьххьара уьш реза ца хуьлура, юха кхин цхьаъ нислора. Юха цхьа галеш хьоьхура тхуна. ЛадогIийша, иза стенах тера ду… Суна-м хаац… ЛадогIийша, жIаьла, йа цицка делча а ца леладо оцу тайпа хIума. Уьш цхьа… Нехийн тIормигаш ду уьш", - цитата йо "Медузо" Зеленскийна.\nПазаташ, тIеда горгамаш, дарбан гӀирс а\nУкраине хьийсочу тIемалошна гIирс а, барзакъ а латторца халонаш хьоьгу оьрсийн эскаро – цунах лаьцна, масала, дIахьедо шаьш салташа. Украинехь тIом бан ша реза ца хиллачул тIаьхьа ша балхара вохорна тIеман министраллица кхеле ваьлла волу Къилбан тIеман гуонан Буьри-ГIалара 58-чу юккъарчу эскаран контрактхочо дийцина Кавказ.Реалиига, тIом болабалале цуьнан тIеман декъехь цхьанне агIор кечамаш ца бора аьлла. "Оьшучул герз, а гIирс боцуш" луларчу пачхьалкхе хьовсийна эскархой, къера хилла контрактхо. Цуьнан ковра хIаллакйира дуьххьарчу дийнахь Херсонан кIоштахь, салти валарх кIелхьара а ваьлла Оьрсийчу юхавеана – цигахь иза тIамера веддарг а лаьрра, балхара вохийна. Иза хилла 50 цуьнан белхан накъосташна а.\nЭскархошна гIирс латторца халонаш хилар тIечIагIдина ГIалгIайчуьра Росгвардин сержанта а, цо дийцина, тIемалоша шаьш оьцу шайна гIирс, хIунда аьлча, "пачхьалкхо лартIахь гIагIдиллина жилет а ца ло". Иза дуьйцура Къилбаседа ХIирийчуьра цхьахволчу контрактхочун нанас – цуьнан урамерчу наха "хан яккхийта" тIелаьцна хиллера цхьахволу эскархо, цо бахарехь, куьйгалло цуьнан тIеман тоба кхача а, хи а доцуш дIатеснера. Иштта дийцина цо "пазаташ эца" меттигерчу наха сагIийна ахча хьежош хилар оьрсийн эскарна.\nНохчийчуьра лаамехь боцурш: Украинерчу Кадыровн эскархойн гергарчара дуьйцург\nОцу тайпа эскархошна ахча гулдарх лаьцна хаамаш тIаьххьарчу кIирнах сих-сиха кхочу. Масала, 2014-чу шарахь дуьйна "ДНР" шех олучун агIо лаьцна тIом беш волчу Дагестанерчу вахархочо Умаханов Мусас фронтехь оьшу бедарш юьйцуш пост арахецна. Пазаташ йоцурш, цигахь юьйцуш кучамаш, тIеда горгамаш, молханийн гӀирс, гIагIдиллина жилеташ а ю лаамхошна хьажон езаш йолу – уьш тIаьххьарчу хенахь Оьрсийчоьно ахчанах дIагулбеш бу.\nКъилбаседа ХIирийчохь оьрсийн эскарна ахчанца гIо до меттигерчу наха а, хьакамаша а, дешархоша а, меттигерчу жигархоша а. Цара шаьш оьцу, йа тепловизорш, йагочун тIехь болх бен херхаш, ток йоккхуш, полиэтилен, биноклаш эца ахча хьежадо. Оьрсийчоьнан эскархошна гIо латтош ву 58-чу эскаран эпсар Марзоев Олег.\n"Аса юха а билгалдоккху, эскарна латтон гIирс хуьйцуш дац вай, ницкъ ма-кхоччу царал совдаьккхина гIо деш ду, амма ца хоьтту вай: "Ткъа хIунда…", яздо эскархочо шен телеграмерчу каналехь. Ца бахарехь, салтичунна "муьлххачу хенахь а оьшу шен гIирсана тIетоха цхьаъ", 2,5 баттахь саццанза тIеман тийсдаларш доьлхуш хилча оьрсий салтийн "дукха гIирс байна хир бу".\n"Оьрсийн куьйгалла кхечу тIамна кечамбеш дара – дера, иза дIадахделла. Дуьххьара эскаран хилла хьал а, хIинца дерг а – башхалла ю. 2014-чу шарахь дуьйна украинхойн эскаршна вуно чIогIа тидам латтош хиллехь: кIадин чIагIаллина, мачийн кIархийн дикалла, амма оьрсийн куьйгалла хьалха санна дуьнанан тенденцешна тIекхиа гIертара – инзаре ахчанаш хьежорца, цхьахдерг дора, цхьахдерг лачкъадора. ХIинца вайна гуш ду, оьрсийн эскархоша, къаьсттина йийсаре лецнарш, беркъа нах санна хьолехь хуьлу", - аьлла Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь украинхойн эскарна таллам баран, конверсин, герз дIадаккхаран Центран (Киев) эксперта Левченко Игоря.\nЦо бахарехь, оьрсийн эскархойн гIирс а хуьлу къаьсташ эскарийн тобанашка хьаьжжина – уггар тоьлларг ВДВ-н эскархошкахь, леринчу тобанийн, хIордан гIашсалтийн а. Масала, царна ло эскархошлахь гIаръяьлла йолу "Ратник" цIе йолу тIемалочун гIирс – украинхойн эскархоша оьрсийн йийсархошкара, йа байъинчаьргара шайна дIаоьцу царна юккъера цхьахйолу дакъалгаш, иштта гIагIдиллина жилеташ а, касканаш а.\nЛевченко Игоря иштта дийцина, украинхойн эскаршлахь а ю волонтералла лелоран практика, йа тIамна оьшу хIуманаш шаьш эцар – полиэтилен, йа лерина скобаш.\nЧамбоцуш хаза а мега хIара, амма суна бен дац, шайн лаахь трусешца бовлий лела, сан бала бац. Церан гIирс ледара мел-хуьлу а Украинана пайде ду иза\n"Практикаца карадоьрзуш долу иштта кегийра хIуманаш ца хьахийна хила тарло оьцучу гIирсан номенклатурехь – оцу кегийрачу хIуманаша чIогIа Iаткъам бо салтийн тIом бан дог-ойла хиларна. Баккъала а, буьйсанна сагойтург цкъа а ца хуьлу новкъа", - тIетоьхна цо. ТIом бан кечлуш хилла долу Iедало хьалххе хIунда ца йина цуьнан ойла, сагIина ахча лехьон дезаш ца хилийта – оцу хаттарна Левченкос жоп ца делла. Цунна хетарехь и хаттар жоп оьшуш дац.\n"Чамбоцуш хаза а мега хIара, амма суна бен дац, шайн лаахь чухула юхучу хечица бовлий лела, сан бала бац. Церан гIирс ледара мел-хуьлу а Украинана пайде ду иза. Шуна ма-гарра [оьрсийн эскаран] "Тхайнаш дIа ца тосу" боху лозунг баккъала а лаьттачу хьолаца ца йогIу. Сан цхьа дехар ду – ма дуьйла кхуза тIом бан, кхузахь национализм яц. ХIора пачхьалкхан шен проблемаш ю, хIора пачхьалкхо ша листа еза уьш", - аьлла Тедеев Казбека.\nКарарчу хенахь Кавказ.Реалиин хаьа Къилбера а, Къилбаседа Кавказера а Украинерчу тIаме а хьовсийна, тIаккха чугIортар дан реза ца хиларна балхара вохийна 200 контрактхочух лаьцна.\nМасала, Нальчикан гарнизонан кхелехь Стигалкъекъа-беттан 19-хь дийцарш хир ду 115 Къоман гвардин белхахошна дуьхьала, оцу гIуллакхехула дийцарш Буьри-ГIалахь а ду планашка диллина - цигахь арз дина 58-чу тобанан 50 эскархочо. Кхин а 300 эскархо шайн лаамехь Украинера ша дIакхайкхийначу Къилба ХIирийчу юхавеана, декъий цIадерзорехь йолу халонел сов, цара "Медиазоне" дийцина, шаьш тIаме "цхьалха" хьийсийна хилар, ткъа гIирс царна "сагатдечу наха" оьцуш хилла.\nДуьххьара ишттачу хиламах лаьцна хиира Чиллан-бутт чекхболуш. Оцу хенахь бакъонашларъяран "Агора" организацино хаамбира, Краснодаран ОМОН-н 12 белхахо реза ца хилла Украине гIо аьллачу тIедилларна. Омра низамца догIуш дац аьлла, "шайн белхан декхарш Оьрсийчоьнан Федерацин дозанал арадовлуш дац" аьлла, шайн сацамна бух балийна латархоша. ТIахьо хиира, "резабоцурш" балхара бохош хилар а, царна Iаткъамбеш хилар а. Адвоката Беньяш Михаила хаамбира, бакъонан бух боцуш шаьш балхара дIадахарх искаш чуеллачу 12 омонхочух 9-ммо шайн аьрзнаш юхаийцира "леринчу сервисаша болх барна" аьлла. Биссинчу арзхойн кхелан гIуллакх листар къайлахчу кепе даьккхира, "белхан чоьхьара дозатоьхна информаци" нахала ца ялийта, аьлла.


Кутаев Руслан: Маьрша стаг АллахIна бен Iибадат дина вац\nЧиллан-бутт 10, 2014\nОьрсийчоь - Олимпиадан майданашкахула лела нах толлуш ю полици, Сочи, 10Чил2014\nМассеран а тергонехь ю Сочи гIалахь дIайоьду Iаьнан олимпиада. Къилабседа Кавказерчу гIаттаман лидеро Умаров Доккас, шен ницкъаша цунна новкъарло йийр ю бохуш тийсина кхерамаш кху деношкахь айбина дагалоьцу дуьненан прессано. Ткъа хууш дац, дийна ву Кавказ Имаратан лидер я вац.\nСочехь Олимпиадан йолалуш Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана Умаров Докка кхелхина аьлла динчу дIахьедаро йоккха гIовгIа яьккхира прессехь. Оьрсийчоьнан премьер-министран Медведев Дмитрийн дIахьедар дан дийзира оцу хьокъехь. Умаров велла аьлла кхоччуш тоьшалла хиллалц иза дийна лоруш ву, элира цо.\nМухха а делахь а, тIемалойн баьччех Умаров Доккех дозуш дукха а хIуманаш ду аьлла хета деххачу шерашкахь иза лац я вен Iалашо йолуш болучарна.\nАмма иза билггал вийна я велла хууш стагга а ца ваьлла цкъачунна . Цундела дуьйцурш пропагандан къамелаш лара бен а ца дуьсу.\nУмаровл хьалха а хилла Маршонан боламан лидерш, уьш кхелхина, ткъа хIума а хийца ца делла, нохчийн политолога Кутаев Руслана бахарехь.\nКутаев: «Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша даима а дуьйцура, Масхадов дIаваьккхича иза хир ду, Басаев дIаваьккхича кхидерг хир ду бохуш. Суна Докка дIоггара дика вевзуш вац. Салам-Iалам а долуш хилла, амма тIекIаре йолуш гергарло ца хилла сан цуьнца. Цундела цуьнан мах хадо а, амалш йийца а суна ца хаьа. Сайна уьш девзуш хилча а, башха доккха хIума а ца хета суна. Кхузахь кхин ду. Докка дIаваккхахь а, иза вийнехь а, иза дIаваьллехь а, оьрсашна а дайна, ну и что? Бала дIа ма ца баьлла».\nТIемалойн боламехь тахана мел декъашхо ву хууш дац царна шайний бен. Амма билггал гушдерг ду, хан мел йолу уьш къизий, хIуманах Iехалур боцушший бу, Кутаев Русланна хетарехь.\nКутаев: Оцу Доккина тIехьальатташ шортта бу. Иза-м мел вон валахь а, Оьрсийчохь Iийна ву, гIазакхашца Iиттавелла, дика а, вон а цаьргара ган а гина, царна юккъахь диканаш буйла а хууш, царна юккъахь тоьлла интеллигенташ буйла а хууш, бехк боцуш нах буйла а хууш, царех къинхетам бан меттиг а, ойла а йолуш ву. Ткъа вайн хьалакхиина чкъор телехьожийлехь бен оьрсий ган а ца гина ду. Оцу чкъурах болу нах багIахь коьрте, уьш цхьанна а тайпа къамел а доцуш, ла а ца дугIуш, оцу Доккел эзарза къиза а, цхьанна тайпа шайн идеологина тIера юхбевр а боцуш хир бу».\nКавказера хиламийн а мах хадабо нохчийн политолога Кутаев Руслана. Кхин а еххачу хенахь регионехь чолхалла чIагIлуш а, кIадлуш а лаьттара ю, боху цо.\nКутаев: «Докка вийнехь а нагахь санна, цуьнга дIагIур долуш хIума дац Кавказехь лаьтта хьал. Лелош йолу харцо, бусулбачу нахана тIехь латтош долу Iазап - иза лайшний, лай боцчу наханий юккъахь болу къийсам бу. Цкъа а, вовшех кхетар а воцу ши стаг ву лаййий, маьрша стаггий. Маьрша стаг тIерачу АллахIна бен Iибадат дина вац.\nЛайна башхалла яц, шена тIейоха хIумий, бага кхосса доьший хилчхьана. Цундела Кавказехь лаьтта къийсам лайшний, маьршачу наханий юккъахь бу. Наха шайна ма-товв, "исламан терроризм", "вахьабизм"бохуш, цIераш тоьхкур-м ю».\nУмаров Доккица хьалха леллачу наха цунах лаьцна олуш билгалдоккхура даима а, иза, хаза неха санна хIилла долуш а, ларлуш а стаг хилар. Шена амир вевзаш ца хиллехь а, изза боху, масала, юкъархочо Хаджимурадов Сулимана а. Цунна хетарехь, иза вийна аьлла дийцар, лерринчу сервисийн, иза гучувалийта юкъадаьккхина хIума хила а мега.\nХаджимурадов: «Умаров Докка хIилла долуш стаг ву. Велла аьлла, дийцаре а даьккхина, иза мичахь ву хьажа гIерташ хила а мега. Цхьа Iалашо йолчух тера ду цигахь. Иза чIогIа хIилла долу ву».\nСочехь Олимпиада йолаяллале цхьа ши бутт хьалха Соьлж-ГIала еанера Iамеркарчу NBC телекомпанин тоба. Ткъеха стаг йолчу оцу тобанерчу журналисташа интервью ийцира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнгара Кадыров Рамзанера. Доккхачу декъанна оцу телекомпанин векалшна хаа лууш дерг дара, Умаров Доккас, массийта шо хьалха дуьйна, Олимпиадана туьйсу кхерамаш кхочуш хила мегаш бу я бац къастор.\nАла догIу, NBC телекомпанехь, шегахь цхьангахь, ю Олимпиада гайтаран бакъонаш. Уьш цо 4 миллиард ах миллиард доллар ца кхоччуш ахча а делла, эцна. Цундела кхоччуш цунна хаа лаьара, мел кхерам лаьтта Сочерчу олимпиадана тIехь. Ловзарш доьлху ду массех де, гуш ду тийсина кхерамаш башха кхераме а ца хиллийла.\nКавказан маршонах сагатдар


Цун сурташа вахар довзийт -\nЦун сурташа вахар довзийт\n(З. Эсмурзиева 70 шу дизарга)\nШин къаман керттера шахьар Шолжа-ГIала йолча хана, вайзар сона эггара хьалха Эсмурзиев Ахьмада Заьлмаха. Со цу заман чухь (80-гIа шераш) Нохч-ГIалгIай книжни издательстве балха вар. Из фу моттиг я аьлча, цо шийна гаргаоз массе тайпара кхоллама нах: йоазонхой, публицисташ, суртанчаш. Хетадала тарлу, сурташ дехка нах сенна беза книжкаш хьадеча метте, аьнна. Цунна дола жоп лаха дукха гаьна ваха а везац, моллагIа книжка хьа а ийца (бе дац классически литературанца дувзаденнадале а е вай заманца дувзаденнадале а), вай хьоже, цун чулоацам дикагIа бовзийташ хул цу тIара сурташ, цар новкъостал ду сурт-сибаташ кхетаде, замай белгалонаш, наьха оамалаш йовза, автор ала гIийртар дашха. М. Лермонтова «Демон» яха поэма тIайолаш, диткъа книжка дар сога. Из беделлача, эггара хьалха цун беттагаргаш тIа тIаоттар са бIарг, цар тIа вагIар ший ши кулг вIаший бедоаллаш вола демон. Нагахьа санна из сурт довзаргара из книжка дIадолалуш хиннадецаре, сона кхоачам боллаш дика ховргдацар, эрсий поэта вувцаш вола поэма турпал мишта хиннав. Вешта аьлча, сурт диллачо духхьал ший говзал йовзийта ца Iеш, кIоаргагIа гучабоаккхар дерригача йоазон чулоацам. Цу тайпара масалаш дукха кхувла йиш я А. Пушкина фаьлгашка даьхкача сурташца, Н. Гогола кхолламера турпалаш бовзийташ даьхкача сурташца дувзаденна. Кхы вIалла деце а, сурташца кийчдаь е хоздаь книжка дайча, дега а дукхагIа салоIам хул. Тхоца балха яр суртанча Джансуева Ирина яхаш къона кхалсаг. Издательсвон меттаца аьлча, из яр художественни редактор. Кепа теха, арадаккха кийчдеш долча книжканна сурташ доахкаргдола художник лаха а, цунга из болх байта а декхарийла яр из, цхьайолча хана ше беш а нийслора цо из болх. Заьлмаха каст-каста цунца вIашагIкхета вайя гора сона кабинете е уйча. Цхьадола балхаш цунна тIадехкар Джансуевас, хетаргахьа, цунна дика ховра Эсмурзиевх тийша дитар цо тIехдика кхоачашдергдолга. Цкъа сога деша, кепа теха арадаккха кийчде, аьнна, директора а керттерча редактора а хьаделар «Известия» яхача газета Къилбаседа Кавказе гIолла волча корреспондента Казиханов Iаьлий «Шолхача киловзалца» («Двойным финтом») яха фельетоний книжка. Дийша, авторца дагаваьнначул тIехьагIа, цунна беттагаргий сурт дилла художник лаха везаш дар гIулакх. Сона бакъахьа хийттадар из болх Ахьмада Заьлмахас бича. Цо из дIатIаэцанзар аьлар сога издательстве, публицистикаца болх беча нахага диллийтача бакъахьа хеташ. Арсаханов яхача «Грозненский рабочий» яхача издательстверча суртанчас баь хилар юххера из болх. Из масал аз укхаза доаладара бахьан да: Заьлмаха шийна къаьстта дикагIа дулургдар мара дIатIаэцаш вацар. Йоазонхой балхашта дехкаш дола сурташ дуккха дикагIа вIаштIехьадоалар цун. Укхаза цхьаькха масал доаладергда аз. Арадаккха кийчдеш дар Хашагульгов Iаьлий берашта хетадаьча дувцарий книжка. Цхьа моллагIа книжка дацар из. Цу ханналца вай литературе хиннабацар цунга кхоачаргболаш бола болх. Цунга хьежжа, чулоацамга геттара товш, цо хьа ца оалаш дисар хьаоалаш хила дезар цунга дехкаш дола сурташ. Йоазонхо шийна гарга а хийтта, Эсмурзиев раьза хилар Хашагульгова книжка сурташца кийчде. Цун из дика карагIдаьлар аьнна а хет сона, хIана аьлча цу книжка «Фу ховли, фу довзали?» яха цIи йоаккхашехь, эггара хьалха духьалъоттараш да берий вахарца дувзаденна Заьлмахас цун беттагаргаш тIа даьхка сурташ. Къаьстта безамерча, книжкага товргдолча басарашца кхеллад уж художника. Цудухьа укхаза майрра ала мегаргда, книжкашта йола иллюстрацеш тIехдика вIаштIехьйоалачарех цаI ва вай мехкахо Эсмурзиев Заьлмаха.\nШоллагIдола тха вIашагIкхетар, нийсагIа аьлча, цун кхоллам шерагIа бовзар, хилар 1995 шера Илдарха-ГIалий тIарча сурташ дехкача наьха балхаш довзийташ йолча музее. Цу хана цига хинна хьажар дар, дикагIболча вай суртанчаша дакъа а лоацаш. Масала, цига го йиш яр гIорваьннача художника, аз-м къаьнагIволча яха дош а тIатохаргдар укхаза, Полонкоев Мурада, Имагожев Ахьмада, Базоркина Азай, Эсмурзиев Заьлмахий, кхычар кхолламаш. Ахьмада Заьлмаха цу хана гIалгIай суртанчий цхьанкхетара кулгалхо вар. Цудухьа из хьажар вIаштIехьадоаккхаш а, кхыдола вIашагIкхетараш кийчдеш а, суртанчаша беча балха эшаш дола гIо-новкъостал деш а, дукха къахьегар Заьлмахас. Дувцача хьажаре дукхагIа со нийсвалара бахьан дар, «Наьсарен оаз» яхача газето командировке вахийтарца дувзаденна. Цигара моттиг мишта яр довзийташ, йоазув де дезаш вар со. Ноябрь бетта ийслагIча дийнахьа арадаьннача районни газета тIа дар «ЦIаккха ца хада никъ» яха йоазув. Илдарха-ГIалий тIарча музее сайна дайнар наьсархошта дIадувца хьежавар со цун мугIарашца. Фу бахьан дар, мишта нийсденнадар аз сай йоазох иштта цIи тиллар? Хьажаре гойташ хиннача дуккхача сурташта юкъе дар къаьстта сона дукха дезаденна Заьлмахий цхьа сурт, цун цIи яр, «ЦIаккха ца хада никъ» яхаш. Цудухьа цох сай йоазон корта бе лаьрхIар аз. Массане суртех сайна хетар язде хьежар со, хIаьта цу юкъе Эсмурзиевх аз даь йоазув укх тайпара дар: «Багаваха вувца хьакъ дарех ва йоккха поалхам йолча къонача ноахалах вола Эсмурзиев Заьлмаха. Дуне ше мо чоалхне ба цун кхоллам. Дукха хIама чулоац цо. Бе-бе догам деш еттача гIалан гIовнаца нийсбича товргбар из. Цхьадолча сурташка романтизма лай, вокхарца реализма зурманча волаш гу Эсмурзиев. Цкъаза уж шаккха никъ чоалбаьлча санна хетийташ а ха йоагIа.\n«ЦIаккха ца хада никъ». Кхы ца хилча а, цу цхьан суртах вовза тоам бар Заьлмаха. Бийсан боад. Цунна юкъе бIаргагуц къаман никъ хьабаьнна бух. Из гаьнара боагIилга-м хов. Ширалца ювзаеннача, кир кхихьача инкалаша дувц цох. Зама вайгахьа хьа ме ласт, шаьрагIа къоасталу наькъа оасилг. Хьалбоалаш латтача маьлхага бода из. Малх – даим вай къам кхача гIийрта сердал, мукъал, паргIато. Цунгахьа ерзаяь я цIайсага юхь а. Вайнаьха селхане, тахане, кхоане я пхьагIат миссел мара доацача цу сурто чулостаяьр. Ший боарамга диллача Дала теха доккха деце а, бакъда маIана кIоаргалга, тIерча кепага диллача басарашца язъяь халкъа вахара назам я из».\n«ГIалгIайчен исбахьаллен гойтам» аьнна цIи тиллача цу хьажаре довза йиш яр сурташ, графика, скульптура, иштта кхыйола дахчах, кIадах, аьшках хьаяь хIамаш. Цунна юкъе дакъа лоацаш вар верригаш 32 суртанча. Цу хьажарал шийл кIезигагIа мах а лоархIам а болаш яцар аьнна хет сона, цунга кийчлуш, арахийца хинна каталог. Из кийчъяьр, вIашагIъеллар Эсмурзиев вар. Сона хеташ, дукха къахьега дезаш болх хиннаб из. ДIаоалаш санна атта дац цу тайпара хIама хьаде. Каталог дIайолалуш, кепа теха яр гIалгIай суртанчий кхолламаш тохкаш, Iомадеш, царех йоазош деш йолча Хазбиева Хьавай йоккха кхоъ оагIув дIалоацаш йола статья. ДIахо довзийтар художникий тайп-тайпарча жанрашка кхелла дола балхаш. Юххера, гIалгIай къамах мел болча суртанчий юхь-сибаташ довзийта сурташ, цар даь балхаш малагIаш да дувца лоацца йоазош да. Къаьст-къаьста дIанийсбаьб, дIаоттабаьб сурташ дехкараш, скульптураш кхоллараш, графика даькъе къахьегараш, дахчах, аьшках, кIадах хIамаш хьаераш. ВIалла хьона дагабоацаш бола нах а цар балхаш а го йиш я укхаза.\nИз каталог араяьлча хана денз, даим сай истола тIа аз леладеча керттерча йоазонех цаI да из диткъа книжка. ХIаьта селлара дукха хIама чулоацаш, довзийташ из хиларах, баркал ала деза Ахьмада Заьлмахийна. Вай къам хьахилча денз, хьалха а тIехьа а, цу тайпара баь болх хиннабац, касташха кхы хуле тамаш а я.\nЭсмурзиева кхолламах лаьца дувцаш, аз лакхе хьоахаяьча Хазбиева Хьавас лакхара мах баьб цо хьийгача къин: «Философски уйлаш дег чу йоссийт «Хоамчаш», «ЦIаккха ца хада никъ», «БIарг» яхача Эсмурзиев Заьлмахий композицеша. Уж хIамаш вай заман гуча тайпара хьахьокхаш йола иллюстрацеш я уж. Дуне ма хулла доккхагIа чулацарца, кхычарех тара боацача, алхха ший тайпарча наькъага кхача гIертарца, белгала ба цу художника кхоллам».\nШе художникий цхьанкхетара керте латтача хана, цо деш цхьаькха цхьа дика хIама дар. ГIалгIай суртанчаш гулбийя, кIира даккха лоамашка ухар из, вай даьй селхане гойташ дола, вай къаман дIадаха вахар довзийташ дола сурташ ший новкъосташка кхоллийтар духьа. Цигара уж цIабаьхкача, гIалашца, малхара кашамашца, ширача юрташца, лоамашца дувзаденна керда-керда сурташ малхадоалар. Вешта аьлча, духхьал дика художник хинна ца Iеш, нах шийна гонахьа кхотабе ховш, царца та ховш, саг вар Заьлмаха. Цхьаккха сага цо вас ергья аьлча тешаргвоацаш, сел кIаьдеи безамеи хулар Заьлмаха, миччахьа ше вале а.\n2000-гIа шераш долалуш дар из. Айса болх беча Сурхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школе литературно-художественни музей еш воаллар со. Дукха сурташ, театральни афишаш, цар шоай кулг тIадолаш йоазонхой литература вIашагIкхийттадар са, бакъда цу юкъе дацар Эсмурзиевс дилла цхьаккха сурт. Из царца хилийта чIоагIа ловш вола со, тетта цунна наIарга вахар. Заьлмаха «ТIаргим» оалача метте, Наьсрерча Iама юххе яьча коттеджашка вахар, цу хана цуни из ше санна суртанча йолча Милетханеи ши бер дар – ши воI. Айса бена никъ дIабийцар аз.\n-ХIанз хьона дIадала кийчча сурт дац сога, – аьлар художника, – бакъда, хьо раьза вале, цхьан-шин кIира цу тайпара сурт дилла-м хьожаргва со.\n-Геттара раьза ва, фу сурт хургда из? – хаьттар аз.\n-Яндиев Жамалдий портрет диллача мегаргдий шоана? – хаьттар фусам-дас.\n-Дика мегаргда, тха музей литературно-художественни я, – аьлар аз, цу деша чIоагIа гIадваха.\n-Мегаьд хIаьта. Цхьан-шин кIира хьакхета, – цо а аьнна, дIавхар со. Йиллача хана со юха тIавахача, дукха доккха доаца халкъа поэта сурт дахьаш, хьаараваьлар фусам-да. Хьакховдадир сога тха музейна ше кийчдаь совгIат. Духхаьл къоалами каьхати мара хIама ийшадацар цунна из тамашийна сурт дилла. Оалаш ма хиллара, са Iочудолла мара ца дезаш, бокъонца вахаре ше хиннача тайпара Хамарзий Жамалда вар сога хьахьежаш хиннар. Тахан а школерча музее чубаьхкача наьха теркам тIаозаш, дезалуш да, йоккхача говзалца дилла из сурт. ХIаьта аз доаккхал ду из санна волча говзанча кулго кхелла болх тхоай музее хиларах, кхувш йоагIача тIехьенна Заьлмаха а цун кхоллам а бовзийта йиш хиларах. Цу тайпара уйла духхьал са хинна а Iац цох. Т. Мальсагова цIерагIча мохк тохкача республикан музея директорга М. Саговга цхьа хаттар дир аз:\n-Фу хет хьона Эсмурзиев Заьлмахах суртанчах санна?\n-Эсмурзиев Заьлмаха сона вайзар 1994 шера, – аьлар цо. – Сона ховра Шолжа-ГIалий тIа вхача хана, цо цигарча музеяшта экспозицеш кийчъе гIо-новкъостал деш хиннилга. Цудухьа тхоашта а уж кийчъяр дийхар аз цунгара. Цу хана хайра сона из хала а, чоалхне а, дукха къахьега дезаш а болх хилар. ХIара экспозицен ший концепци, тема хила еза; царга хьежжа из говза вIашагIтоха, кийчъе ховш хила веза цу тIа къахьегаш вола саг. Вешта аьлча, ший гIулакх кIоарггачара довзаш вола профессионал из волга гучадаьлар сона. ХIаьта суртанча санна из, духхьал вай республике вайза ца Iеш, гаьнна цул арахьа а вовзаш а везаш а ва. 1999-ча шерага кхаччалца, тха музее дар цун кулго даьхка сурташ. Музей-мемориал хьаяьчул тIехьагIа, цхьа сурт мара ца дусаш, дерригаш цига хьалдихьад, карарча хана цига гойташ да. ХIаьта тха музее дисар алхха Аушев Руслана сурт мара дац. Лоацца аьлча, Заьлмаха, суртанча хинна ца Iеш, говза экспозиционист, дизайнер ва.\nЦу тайпара уйла цох йолаш ба цун новкъостий художникаш а. Масала, ГIалгIай халкъа суртанча йолча Даурбекова Iашата яхачох:\n-Из низ болаш суртанча ва, кхыча дешашца аьлча, моллагIа сурт хоза а кIоарга маIан долаш кхолла а аьттув боал цун.\nЗаьлмахас къахьийгад тайп-тайпарча жанрашка. Царех цаI я портрет кхоллар. Сона ховш-бовзаш ба цу лостамагIа цо баь кхо болх. Царех да Хашагульгов Iаьлий, Аушев Руслана, Яндиев Жамалдий сурташ. Царел совгIа, кхы а хургда цун кхолламе иштта даь балхаш. Кхыдараш деце а, цар а кхоачам боллаш дика гойтад вай мехкахо художник-портретист волга. Графикаца къахьегаш, даьхкад цо «Адама ламаз», «Нухь сеца моттиг» яхараш. Кхыдола сурташ а наьха кхелаш ювцаш, бIарг тIаотташ да художника. Ший къаман вахарца хиннача лоархIамерча моттигашта хийра воацаш, ваха гIерт из, цунна тешал деш ба «Геноцид» яха болх. Из хетабаь ба 1992-ча шера гIалгIашта тIаэттача Iазапа. Ше мел дилла сурт дика диллад наьсархочо. Вешта, цо дийшача дешаро а дIадех цунгара наха салоIам бергбола сурташ кхоллар. Укхаза массехк дош аргда вай цун вахарах-леларах лаьца. Эсмурзиев Заьлмаха ваь хиннав 1950-ча шера Наьсаре. Школа яьккхачул тIехьагIа, из деша эттав Ленинградерча В. И. Мухинай (хIанз цох В. И. Мухинай цIерагIа Санкт-Петербургера художественно-промышленни академи оал) цIерагIча лакхарча художественно-промышленни училище. Дизайнера говзал я цо керттерча даькъе Iомаяь хиннар. Из цо чакхйоаккх 1979-ча шера. 1980-ча шера денз, болх баьб Нохч-ГIалгIай художникий Союзе, вай мехкарча тайп-тайпарча моттигашка хулача, доазол арахьарча мехкашка хулача хьажарашка дакъа лаца волалу из. Заьлмаха гIалгIай халкъа художник, Россе суртанчий цхьоагIон доакъашхо (1983) ва. Вай республике суртанчий Союз хьайича денз, ялх шера (1992 – 1997) цунна керте латташ хьавера Эсмурзиев. Цо кхелла сурташ леладу вай мехкарча, доазол арахьарча тайп-тайпарча мезейшка, къаьстта болча наьха фусамашка. Цун балхаш гойташ хьажар хилар 2018-ча шера. Цу шера 13-ча сентябре Илдарха-ГIалий\nтIарча музее гойта оттабаьбар цун 50 болх. «Кхоллама шераш» яхача цу хьажарга из вовзача наха сатувса дукха ха яр. Цига гулбеннача наха юкъе яр поэтесса Ахильгова Зарета. Художника а берригача вай мехкахошта а хетаяь стихотворени йийшар цига Заретас. Цул тIехьагIа цхьаькха «Суртанча» яха стихотворени хетаяьй цо къаьстта Ахьмада Заьлмахийна шийна:\n«Цавовзачоа вовзийта йоалл со,\nГIалгIай къаман эздий воI.\nКулга начIал ювца йоалл со,\nКхы а кIаьда, цIена дог.\nХало, харцо дукха лайна,\nМерза дакъа фуд ца ховш;\nЛазар, бала миштад хайна,\nВаьхав хьо, тIакхаьчар ловш.\nДелкъа хана бийса йоагIаш,\nАхкан юкъе делхаш лоа,\nСатохаро бIагора воахаш,\nХанаш ихай, кхехкаш хьоа.\nХIаьта а, сабар хьайца долаш,\nЛораеш хьай тайпан цIи,\nКъаман башха суртанча волаш,\nДаьккхад Iа ГIалгIайчен сий!\nДаим екийла хьа дега оаз,\nИраз, беркат дебадеш!\nБIаь шу доаккхалда цкъа мо шозза,\nХье везараш белабеш!»\nСона дагадоагIачох, Заьлмахий сурташка эггара тIехьара хьажар хилар 2002-ча шера. Лакхе белгалъяьккхача Илдарха-ГIалий тIарча музее хьокха оттабаьбар цо цхьан шера (2001 – 2002) баь болх. Уж дар 35 сурт. Духхьал цу цхьан таьрахьо а довзийт вайна, мел хьинар долаш, кIаьдвалар фуд ца ховш саг ва вай мехкахо. Цу сурташта юкъе да «Аьрзи», «Аьрзе йист» (лоамара юрт я укхаза гур), «Села яха Даьла», «Тушоли», «Аьгакхал», «Мовлат», «Мурдаш», «Ламаз», «Мархаш», «ОалгатIе», «Хьайра», «Ахка», кхыдараш.\nЦул тIехьагIа 18 шу даьннад, дIахо дIайодача хана кхы а тамашийна сурташ довзийтаргда аьнна хет сона вайна гIорваьннача мехкахочо. Царна юкъе хила тарлу дунен йовзаш йолча курортаца Сочеца дувзаденнараш а, хIана аьлча Эсмурзиев Заьлмаха цига ваха дIаваха цхьа ха йоаккхаш вар.\n← 150 млн рублей на новое медицинское оборудование\nСвет новых дорог →


Кхо шо а ду Нохчийчохь шуьйрачу хааминй гIирсашкахь нийсаяздарна тIехь терго латоран комисси кхоьллина, цо болх болийна.\nОцу боламан коьртехь ву махкахь нохчийн маттахь арадолучу цхьаъ бен доцучу «Даймохк» газетан редакторан гIовс, 40 шарахь нохчийн мотт толлуш, шорбеш жигараллица къахьоьгу Дадаев Сайд-Хьасан.\nЦуьнца цхьана Iилманчаш, хьехархой, яздархой.\nОцу хеначохь комиссин декъашхой кхиина дукха заманахь дуьйнна дIатесна, оьрсаша йохху беттанинй цIерашка ерзийна рузма нохчийн маттахь юха ден а йина, араяккха.\nИштта махкарчу яртийн, кIоштийн, гIаланийн, хьукматийн, урхаллийн цIераш, Иорданехь бехачу нохчех дага а буьйлуш, Iилманчийн Алироев ИбрахIиман, Хасиев Сайд-Мохьмадан, Мациев Ахьмадан гочдарех пайда а оьцуш кхоьллина шаьш элира комиссин хьлаханчас Дадаев Сайд-Мохьмада Маршо Радиоца хиллачу къамелехь.\nКху деношкахь юха а комиссин талламчаша журналисташна лерина юкъараллехь пайдаоьцучу цхьадолчу дешнийн нийсаяздаран рогIера кеп зорбане яьккхина.\nЦуьнан чулацам боьвзинчул тIаьхьа, цхьацца цакхетамаш бийцаребеш, зIе тесира оха Дадаев Сайд-Хьасанца. Иштта дара тхан говзанчаца хилла къамел.\nВайн журналисташа бийца безарг цIена нохчийн литературан мотт бу\nДадаев: «Хааминй гIирсашкахь нохчийн мотт нийса бийцарна тIехь терго латторан комисси ю хIара, зорбан министраллан омраца кхоьллина.\nХIора баттахь дIахьош кхеташо а ю оха. Цигахь оха дийцаредийриг, масала, цхьана шина Радион передача схьа а оьций, цигахь дуьлуьйтучу, грамматикан хилла ца Iаш, диалекташца а долчу гIалатийн дийцаредо.\nВайн журналисташа бийца безарг цIена нохчийн литературан мотт бу, амма дукхахболчара дукха гIалаташ дуьйлуьйту. БIе сов дош нийсаяздаран бакъонаш ма ю вайн. Оцу гурашчуьра а бевлла, кхоьллина дош хуьлу, я шайггара галдаьккхина хуьлу».\nСингаттам латтабо шен ненан мотт коьрта цалоручара маттаца уьйрашкахь болучаьргахь.\nКъайле яц, шайн яртийн цIераш ворхIе а дас ма яххара, нохчийн маттахь лелорийш кIезиг хиларан.\nДелахь а социалан машанехь дуккхаъчара, догреза тIеэцна нохчийн меттан саготта болчу охIланийн белхаш.\nАмма мел хан оьшу и цIераш адамийн матте а, коьрте а ерза, хууш дац.\nНаггахь бен телехьожийлех пайда оьцуш вац Iилманча, филологин доктор Вагапов Iаьрби.\nМел пайдаоьцу меттигерчу хаамийн гIирсаша комиссино зорбанашкахь яржийначу дешнаш нийсаяздаран кепех, аьлла хаьттира Маршо Радионо лингвисте Вагапов Iаьрбига.\nБилгалдоккху, ша Вагапов оцу комиссех воьзна цахилар, амма цара бечу белхах кIезиг делахь а, хаарш ду цуьнан.\nДIаггара хийцамаш бац нохчийн мотт бийцарехь\nВагапов: «Со наггахь бен ца хьожу телехьожийле. Я хьаьжча а, нохчийн маттахь башха къамелаш деш а ца хуьлу цу чохь.\nАмма вуьшта аьлча, кхи дIаггара, гуш хийцамаш бац нохчийн мотт нийса бийцарехь.\nШира дешнаш юха дендешший, масала, беттанийн цIерашший, Iаьрбойн маттера цхьадолу дешнаш тIеоьцушший белхаш бо цара.\nХийцамаш бац ала йиш яц. Амма ас дуьйцург хIун ду, хIинца хаамийн гIирсаш аьлча, тоххара Советан заманахь чIогIа маьIне хIума дара и, ладугIушший, цхьа статья язъешшехь, стаг я балхара вохавора, я доьвне озавора. ХIинца цхьанна а бен а дац, ахь хIуъа а йийцича а.\nНохчийн мотт пачхьалкхан мотт хила беза, белхан мотт хила беза. Нохчийн матте юьхьанцара школаш яха дезара.\nАс далош цхьа масал ду, лоьро товеш стаг ву, уггар тоьлларш иза толун волу молханаш доллушехь, уьш а ца луш, царел лахарниш, товелла а ца волуш, я велла дIа а ца волуш, и молханаш ду-кх цхьаболучара лелош. И вайн маттаца лелориг изза хета суна».\nНохчаллах лаьцна даккхий хабарш а дуьйцуш, дийнна шарахь цкъа цуьнан сийнна тойнаш хIиттош, амма нохчий, нохчаллах, маттах боху хIуманаш тIех дукха даьржина лела Нохчийчохь.\nШен къамелехь Вагапов Iаьрбис билгал ма даккхара, лахдеш, хедош лаьтта нохчийн меттан доьшийлашкахь сахьташ а.\nДац нохчийн маттахь йозанаш я урамашкахь а, я хIусамашкахь а.\nГарехь, нохчийн мотт пачхьалкхан мотт хиларан тоьшалла цхьана Конституцин тIехь болчу могIано бен ца до.