Декар ду дегнашкахь мерзаш...\nШамсудинов Бувайсаран – 40 шо\n«Поэт Шамсудинов Бувайсар а ву шен мотт, йозан хат1 хиларца билгал. Цуьнан поэзи осал яц. Бувайсаран байташкахь синхаамаш хьекъалан 1уналлера бевла ца хуьлу. Къоман вад довзар ду иза, девзина ца 1аш цунах вазар, цуьнан буха т1ера схьа хилар» (Абдулаев Л.).\nШамсудинов Буайсар вина Шелахь, 1972-г1а шеран 6-чу июлехь. Цуьнан стихаш дуьххьара зорбане евла ишколехь доьшуш волуш Шелан районни газетехь, ткъа университетехь доьшучу хенахь – республикан газеташкахь а, «Орга» журналехь а, къоначу яздархойн гуларшкахь а. 2000-г1а шарахь дуьйна Россин яздархойн а, Россин журналистийн а союзийн декъашхо а ву Бувайсар. 2004-г1а шарахь дуьйна Нохчийн республикан яздархойн Союзан председателан хьалхара замститал ву иза.\n2005-г1а шарахь хьокъалла доллуш Дуьненаюкъара яздархойн союзийн юкъарчу Правленин декъашхо хаьржина поэт а, прозаик а, публицист а волу Шамсудинов Бувайсар. Иштта, кхин а доккхачу жоьпаллин декъехь къахьоьгуш ву Бувайсар тахана – «Даймохк» газетан коьрта редактор.\n40 шо кхачарца даггара декъал а веш Бексултанов Мусан Бувайсарх лаьцна дина къамел дало лаьа: «Маттах дерг аьлча – нохчийн маттах, – со воккхаве иштта дика, ц1ена мотт лело а, бийца а, цу меттан хазна а евзаш волу стаг яздеш хиларх. Х1унда аьлча, шен ненан маттаца бен стагана ша мила ву а, я шен халкъ муха ду а хуур дац… Мотт гушволчу стеган меха цхьа турпалхо а вац: Бувайсарна и мотт гуш санна хета суна».\nКогашца 1амийна хелхар\nЦкъа куьйгех тийсало сан,\nЛовзаргахь кхиийна белхар\nТезетахь къийлало цкъа.\nИлли а т1ома ца долу,\nЦхьа а дош ара ца долу,\nХьан х1илла нахал ца долу\nТкъа бала хьера ца болу.\nКъийсало 1уьйренца суьйре,\nБоданах тийсало малх,\nХ1етте а сан юьртахь туьйра\nДийцало. Ц1а ду и ц1ахь…\nСан юьртахь - сан илли мерза,\nЦа туьгу туьйра д1адерза,\nВайн махкахь, мел иэхарх дерзаш\nДекар ду дегнашкахь мерзаш.\nСан махкахь г1оттур бу малх,\nСан махкахь мотт хир бац шалха,\nСан махкахь йовр яц кхин ц1е,\nСан махкахь садайна кхачор дац де …\nБуьйса х1инца, цхьа жима бер санна –\nМела, тийна, цхьалха дог1а доьлху,\nАрахь шийла кхин хир йоцуш санна\nБецан хелиг дуьйлу цхьалха хелха.\nБода г1ийла, дохкох баьлча санна,\nБехкал бахна, кора т1ехьа лаьтта,\nМела дог1а цхьа эхь дича санна,\nЛаьттах дулу, дош ца дуьтуш хатта.\nНаггахь цхьанхьа цхьалха ж1аьла уг1у\nДерриг дуьне шена дисча санна,\nБулуш бода-м дуьне дуззий булу,\nШена т1аьхьа де хир доцуш санна.\nСинтем боцу б1аьсте хилла х1ара,\nЦхьалха дисна керла нускал санна,\nВайга кхаьчна дуьне хилла х1ара\nВайл т1аьхьа а ша хир доцуш санна …\nХьо бахьнехь х1иттина холча,\nХьо бахьнехь хийла со вийна,\nХ1оразза хьоьца дов долчу\nМостаг1чо сан иллий дийна …\nХьан ц1арах дагийна дог а,\nХьан ц1арах сан ц1ий а мелла,\nХьо шен а, ша хьан а воцчо\nХьан къинах баьккхина мел а.\nХьан лазам юьхь-дуьхьал бетташ,\nХьан бала кхеттачохь бертал,\nХьан ц1арах нох даккха воьллларг\nХийлазза хилла хьан тоьлларг.\nВер-ваккхар хьан ц1арах дерзош,\nХьан г1иллакх кхоьссина ц1ийла,\nХ1оразза хьан «дуьхьа», хилларг –\nХеставеш, ас лаьрра хийла.\nХ1оразза, х1оразза тилларг …\nХ1оразза цхьа синош … ц1ий …\nДевнехь ца хуьлура тоьлларг –\nТойнехь ца дуьйцура ц1ий …\nЦундела доьху ас «Яха»,\nСан дуьхьа – ма дийца ц1ий,\nХьан дахар – и бу сан бахам,\nХьан яхар – и ду сан сий …\nХьо бахьнехь х1иттинарш холча,\nХьо бахьнехь х1оразза белларш,\nБалабай маьлхе де долчу\nХ1отталахь, ца юхуш кхин.\nХ1отталахь: «Со ю и», алий,\nХ1отталахь: «Шу сан ду», алий,\nЭххар а дитий къай, балий, –\n«НОХЧИЙЧОЬ – СО ЕХА», – алий …\nСо д1ахьежа даго а ца вуьтуш,\nХьо схьакъедаш, иэхь ца хеташ сох,\nХьан гергарло соьца – и ма гена даьлла,\nХ1инца-м дерриг, моьттуш ву со, даьлла т1ех.\nМацах хилларг суна хьо ца хета,\nХьалха хилларг хьуна со а вац,\nМацах, хьалха, суо хьоьл тоьлла хетта\nТахна хаьа, хиллийла со харц.\nХьалха санна, хьан малх сирла богу,\nШераш идарх г1ел ца белла и,\nСтиглахь бутт а мацах санна лепа,\nМацах санна – сирла шовда – хи.\nМацах санна сан хийист а лаьтта,\nХ1инца со вац - кхин ву цуьнан да,\nЦхьа а ма вац х1инца соьга хатта:\n«К1ант ахь х1ун до, мила ларъеш 1а?!... »\nВоьдург, вог1ург меллаша т1ехволу,\nХ1ораммо а, соций, некъ а ло,\nСо-м д1а лаьтта, хьо-м доллу т1ехдолуш,\nАс ладоьг1у - ткъа хьан йиш яц 1ан …\nСан толам декъалбан мостаг1 схьавог1у,\nСан иэшар къобалдеш доттаг1 а вог1у -\nЙо Дела, кху шимма соьга х1ун боху,\nЙо Дела, ас хьаьнга х1ун ала дог1у?!\nСан доттаг1 – кхел кхайкхо, со холча х1отто,\nТкъа мостаг1 – дош аьлла, иркара х1отто,\nШиммо а кхийдош ерг еккъа цхьа ц1е –\nИ ший а д1ах1оьтти сан синна хе.\nМостаг1чо: Хьо къонах, – юха а г1атта,\nТ1аккха сан йиш хир ю шолг1а хьо ата»,\nДоттаг1чо: «Хьан бехк бу!» – е боху кхиэл,\n«Хьо ма ду сан беркат, карахь ю бел…»\nТкъа дог сан, сан амал, сан хилла дош …\nТкъа кхеран, дават1арг, еккъа цхьа беш …\nЦхьа хьаьжк1аш, цхьа тесаш, еккъа цхьа гай …\nСел дуткъа, сел миска дахаран тай …\nСа миска, босбоцу т1ех 1аьржа буьйса,\nСа меца, малхбоцу сел сирла де …\nСтенна ду х1етте а сел оьзда дийца –\nМостаг1 а, доттаг1 а – я х1ара х1ун дахар ду?!\nХ1инца х1унда дера хьийза х1илла,\nХ1инца х1унда юьйцу еса г1ала,\nХьенан, х1уъа ала йиш а хилча,\nХ1ора х1унда 1ехаво те кхара …\nКогаш буьйцу куьйгаш доцчу наха,\nБ1аьргаш боцчо хьан б1аьрзалла юьйцу,\nЦкъа а кийрахь дог хилла а доцчо\nХьан деган ах шен х1илланах хуьйцу.\nМотт а буьйцу, дош а кхуссу боьха,\nАьрга, шалха нах а хьуна буьйцу,\nШайн къиза мотт ахь ца буьйцу бохуш,\nХьо х1оразза д1а а вухку, хуьйцу…\nХьан х1оразза дош а шалха долу,\nХьан х1оразза г1уллакх хуьлу бала,\nДуьхьал хаза, т1аьхьаш д1овш а кхуьйлу\nДоьша санна дуьне дуучу кхара …\nСан корах тийсало цхьа муьста буьйса,\nБодано меллаша б1аьргах п1елг бетта,\nДог1анах 1ийдалуш мархаш чу хьуьйсу,\nЦа хууш х1ун хаьнга, шаьш муха хатта …\nХ1ун моьтту, х1ун лаьа, хьаьнга х1ун дийца –\nТийсало бодашкахь декъаза хаттар,\nДог1ано мустйина сан корехь латта\nХьо стенна марзъелла, хотту ас атта…\nКогаш к1ел цхьа шело, цхьа т1уьна б1аьргаш,\nДекъаза г1ело – марханийн хьаьркаш,\nЦхьа боккха бода – дуьне д1адуьзна,\nМа дац сан г1ора, х1ора д1авижна.\nХ1уьттаре хьуна мила ву ялхо,\nАхь санна х1оразза ас лайна хало,\nЦунна со чохь висна, хьо йисна арахь,\nЦхьа а вац мохь ала вай ший а дарах …\nБертаза дилхинчу б1аьргаша тоьшаллаш доьхуш,\nЛаьттах ца 1аьббачу х1иллано хестабеш бала,\nСутарчу ойлано сенашкахь 1индаг1аш доьхуш\nАс хьуна х1оразза къайлаха дийцинарг емал ди кхара.\nМеттара мотт хилла сан шерийн генаш т1ехьерчаш –\nЭг1аза аьргалла къизачу маттаца яра\nЛиънаверг х1ора а къизачу майдана х1уьттуш\nДог-б1аьргаш х1аллакдан д1ах1оьтти маьршачу ара.\nБуьйсанах де дина, ткъа дийнах маьхьшаран майда,\nСаде1ар къа дина, ткъа вахар – мостаг1чун хьаьвда,\nСхьах1оьтти декъаза шад хилла къамкъаргах бина,\nЦхьа буто ша санна, аьхкент1ехь шовданна – синна…\nСхьах1оьтти ахь лехна, къийсина де ду ша, аьлла,\nАзаллехь яздина, хьан къинан къа ду ша, аьлла,\nКерчина бертала, цхьа къиза эвхьаза даьлла,\n«Хьо тило кхиъна со, сан бакъ ц1е – Дахар ю», – аьлла …\nХьан цIе хIинца ас къайлаха йоху,\nХьуна со ца вевзаш хилча санна,\nВай лийринчо соьга бехкаш доху,\nИ вайн къастар соьгахь хилча сана ...\nСо меллаша хьуна тIаьхьа вогIу,\nХьо къайлаха сайна тIаьхьа санна,\nБIаьстенан цхьа мела догIа догIу,\nХьо тIехйолу, сирла кхане санна.\nХIора Iуьйре, хIора суьйре йогIу\nЦхьа карзахе – и вайн безам санна,\nЮха кхетий маьлхан догIа догIу,\nВошахкъаьсташ вайн сагаттар санна.\nСо-м дIалаьтта, хьо тIехйолу тийна,\nКорта таIош, дуьххьар девзаш санна,\nХьо-м дIайоьду, со а гIур ву Iийна,\nСуо-сайца цкъа цхьа къамел деш тийна...\nХьо еза сан йиш ца хилар санна,\nСо эша а хьан кхин аьтто бац,\nВайн гергарло хилча санна хана\nСахьто шен го туьйсу х1инца харц.\nНаггахь йог1уш дуьхьалкхетар санна\nХир ду х1инца вовшахкхетар вайн,\nВай хьехийнарш доцуш дийца данне\nБоьхна 1ийр бу, мотт а лекъна шайн.\nБераллера беса туьйра хиллачух ша тера\nСан хьох тешар ширлуш дицлур ду,\nДуьсур ду и хьоьх а, соьх д1атилла,\nБеснеш ц1ийлуш вайх цхьа бехк цо лоьцур бу.\nСо иэша а хьан кхин аьтто бац,\nВай вовшашна оьшуш хилар санна\nЦа иэшар а х1инца-м маь1не дац…\nДийцахьа ахь суна сан дахаран туьйра,\nБасарш хьоькхуш можа, хьайна луъург дийца,\nДехьа верг а вийца, сехьа ерг а йийца,\nХьайна луъург дуьйцуш х1уъу хабар хийца.\nКогаш1уьйра хьайна т1аьхьа лелар дийца,\nИйзалуш сан къежар, дуьхьалвийлар дийца,\nМеллаша сан болар, хьайн сихалла йийца,\nДерриг ма ду х1инца йиш йолуш хьан хийца.\nХьо ма ю дош ала, хьо ма ю дош дийца,\nХьо ма ю хьайн дагахь со иэшийнарг ц1ийца,\nХ1уьттаре ю х1ара, бу я дагахьбаллам,\nХууш вац со х1инца – хилла беккъа кхоллам!\nДош сан мела, тиша, ткъа хьан кхоллам къиза,\nСан ойланаш тилла, ткъа хьан дахар тиша …\nБехке со ву х1инца, лаахь хьо а хила,\nДахар х1ун ю х1инца – еккъа серло хилла.\nХьуна т1аьхьа йоьлху еккъа марзо – туьйра,\nСуна т1аьхьа х1инца – цхьалха куьйра – шалхо,\nХ1уьттаре ю х1ара – гуьйре – цхьалха дог1а –\nСхьах1оьттина тахна, лаьттахкхетта кхалха…\nХ1ора саде1арца б1аьрхиш а 1ийдалуш,\nМеллаша, беца т1ехь д1адойуш тхи,\nДог1ура 1уьйренан цхьа мела дог1а\nШел ц1ена х1умма а хир доцуш кхин.\nЛаьтта а кхачале маршаллаш лехьадеш,\nМархашка эсала лестадеш куьг,\nТ1омара к1адделла, схьакхача сихделла,\nДахаре даржадеш беркатан цуьрг.\nТкъа кхузахь, тхиш лешош, и даре сатуьйсуш,\nПатарш а даржийна, цхьа зезаг 1ара,\nЙокъалло хьагдина, йовхоно г1елдина,\nЦхьа м1аьрго хьееллехь, иза а лара …\n… Дог1ура 1уьйренан цхьа мела дог1а,\nШел ц1ена х1умма а хир доцуш кхин –\nДог1ура, ша оьшург декъалдан сихделла,\nДоггаха, г1уллакхна ша иэшначийн …


Евгений Онегин | ВАЙНАХ\nЮьхь еша № 9, 2014; № 9-10, 2016 шш.\n«Стенга? Маржа, байтхой, х1ай!»\n– Iе, Онегин, хан – сан ваха.\n«Ас ца хьево; амма ахьа\nХьаьнца йо суьйренаш хьайн?»\n– Ларинг1аьрца. – «И ду совг1ат.\nАхь х1ун дуьйцу! Мохь бац сов цхьа\nХ1орра суьйре такхар цаьргахь?»\n– К1езга бац. – « Кхетош, дийца ахь.\nКхузара го дерриг шера:\n(Бакъ со велахь, хила къера),\nОьрсийн доьзал, беха бертахь,\nХьеший лорург боккха кхаъ,\nТушпа2, т1аккха къамел цхьаъ\nДог1нах, ормах3, даьхнийн кертах…»\n– Бохам бац-кха боккха иза.\n«Г1айг1а ю-кха, доттаг1, къиза».\n– Кура гуо шун безац суна;\nГуо доьзалан г1оле, хьуна…\n– «Юха а и эклог4 йоьхьар!\nЙита иза Делан доьхьа.\nТкъа х1ун дийр ду? Г1уо хьо лаллий.\nЛенский, хьажахь, йиш яц сан\nГан Филлида хьоме хьан,\nОйланийн а, месан кхаъ и,\nБ1аьрхийн, рифмийн, ткъа кхечунан?\nГайта и». – Баккъал? – «Х1аъ а».\n– Суна – там. – «Маца?». – Х1инцца.\nВай т1елоцур цара дика.\nИ шиъ ваха, аьрха,\nТкъа д1акхечи; лелий ч1ог1а,\nДаарш дохкуш дийнна мог1а,\nКепехь шираллийн, комаьрша.\nХьошаллин ламастца дилли:\nТушпанаш тайп-тайпа и,\nБалозан стоьла т1е йилли\nК1удал, чохь – эцхьаман5 хи,\nУьш некъаца боцучу\nВуно сиха бог1у ц1ехьа,\nХ1инца къайлах вайн йиш ю\nКъамеле ладог1а церан:\n– Хьо-м, Онегин? Синош дохуш. –\n– «Воьлларг, Ленский». –\nВуьшта, хьо гуш,\nТ1ех – саготта. – «Со-о верг ву.\nАмма арахь 1аьржа ю;\nЭндарини6, чехка хахка!\nМеттигаш ц1армата, акха!\nАла: Ларина – са – дийна,\nЙоккха стаг, цхьа хьоме, ийна;\nКхоьру: эцхьаман хино\nЗе ма дойла суна вуо.\nТкъа Татъяна муьлха яра?»\n– Йолуш т1ех саготта ша-а,\nДош ца олуш корехь цхьа-а\nIийнарг, йоцуш иза-х1ара. –\n«Хьуна езарг ю-кха кхи?» –\n– Ю. – «Аса хоржур яра и,\nХилча со и байтхо маьрша.\nОлгин вастехь дахар дац-кха,\nВандикан Мадоннехь санна:\nЙоьхьца ю и ц1иэ а, горга,\nИ бутт санна, 1овдал г1орза\nХилла къагорг Ма-а7, са – аьрта».\nВладимир, жоп делла шийла,\nКхи дош доцуш, 1ийра г1ийла.\nТкъа Онегин шайга вар а,\nКхаъ хилира Ларинг1арна,\nЛулахошна ловзар далла,\nГенарчарна баккхал бал а.\nТ1аьхьа-хьалха хезаш хетарш,\nНаха къайлах, сема – ла,\nЗабарца я латош къа,\nВира и Татъянин везар;\nЦхьаболчара дора ч1аг1,\nБина баьлла бохуш мах,\nБу цкъачунна и сацийна,\nКерла мух1арш ца карийна.\nЛенскийх дерг, ца оьшуш лара,\nУьш къастийна, парг1ат 1ара.\nТатъяна йохура карзах\nЦу хабарша; амма къайлах\nЯра дуьйцург, боцуш тилам,\nГан и лууш, хилла хилам;\nОйлано беш башха хьехам,\nДаг чохь г1аьттира ял-безам.\nИштта урдо дола до\nХ1у б1аьстенца ден ма ло.\nТоххара, кхетамца кхиъна,\nЙогуш зовкхе, г1айг1ане,\nИ стом бовза яра лиъна;\nТоххара дог айаме\nДоьллера ваз къийла цуьнан,\nСино магош кхочург муьлхха.\nКхечи эххар… Б1аьрца ги;\nЦо ма эли: иза, и!\nХ1инца буьйсанаш а, денош,\nВа бурконе г1ан, и 1ехош,\nВезарх дуьзна; дерриг цунна,\nДенна иза валхош, хьуна,\nНуьцкъала. Х1инца маь1на\nИ къамелийн еха, хьаьхна,\nЛайш тергоне новкъа бу.\nХьеший тесна битина,\nЦарна яппарш еш и ю,\nЦа товш церан кхачар,\nБах а белла баг1ар.\nХ1инца йоьшу роман цо,\nХилла башха ешархо,\nСхьагуш санна ховха безам,\nЦо ма муьйлу мерза 1ехам!\nДенбина турпалхойн гуо:\nВезар Юлин и Волмар,\nМалек-Адел, ди Линар,\nТкъа и Вертер, бала лов,\nГрандисон а, башха тов,\nДеза г1ан т1е туьйсург вайна, –\nМассо, хьешана вайн тайна,\nЦхьа вастане уьш ма бирзи,\nШайх Онегин хилла, биси.\nШа-а турпалхо хеташ дийна\nШена товчу кхоллархойн, –\nКлариса, Юлаь, Делфина,\nТатъяна, хьаннашка г1ой,\nIа цхьа-а зене жайна толлуш,\nЦу т1ехь лоьху, карбо мацца\nШен суй къайлах, шен сатийсам,\nТкъа шен деган стоьмаш цхьацца,\nЦо са доккху, дола боккхуш,\nНехан айам, г1айг1а-тийжам.\nТерге, шабарш деш, и еха,\nК1анте кехат яздеш деха…\nТкъа вайн турпал, тешаш вийццал,\nГрандисон вацара билггал.\nШен з1еналг дозаллах юттий,\nКхоллархочо хьалха хийла\nКхуллура турпалхо, х1уттий,\nКхаъ берг нахана цецбийла.\nЦо и хьоме хьенех шен,\nДаима бехк-гуьнахь доцург,\nВора к1еда, хьекъале,\nЙоьхьца хаза, бос ц1иэ богург.\nЦ1ена суй чохь болуш летта,\nДаима айаме, воьлуш,\nВала кийча нехан метта,\nТ1аьххьарчу чаккхенехь, доькъуш,\nСонталла лахйина атта,\nДикалла ч1аг1йийриг латта.\nХ1инца хьекъалш – дахкарлахь,\nКхетам, хийцабелла, – кхи,\nРомано, еш цуьнан яхь,\nСонталла толамхо йи.\nБританин байталлин бийцам8\nКхиазхочун хьадеш г1ан,\nХ1инца цуьнан кумир хан\nТокху ойлане Вампир,\nЯ Мелмот, и хаьдда хир,\nЦа ле Жид а, я Корсар,\nЯ къайленан да Сбогар.\nЛорда Байрона беш хийцам,\nРоманталлин9 г1айг1а яьржи,\nЭголла10 турпалша хаьржи.\nДоттаг1ий, х1у маь1на цуьнан?\nЛаамца стигланийн со цкъа\nБайтхо воцуш ган ма мега,\nШайт1а кхи да хилла деган,\nФебан кхерамаш ца гуш,\nЙозанна11 ас яхь д1алуш;\nТ1аккха роман, хьалха санна,\nАс язйийр ю массо ханна.\nЦу т1ехь, зе цкъа дарна буьрса,\nВагар дуьйцур дац ас луьра,\nАса юьйцур цу т1ехь еха\nОьрсийн доьзалан лар меха,\nДуьйцур безаман кхаъ-г1енаш,\nВайн шираллин деза хьелаш.\nКарладохур и къамелаш\nДен а, къеначу вашин,\nБерийн меттигаш, до кхетарш –\nШира хьехаш, хьостан хи;\nКъиза г1ийрат, бийриг 1ийжам,\nКъастар, б1аьрхиш, беха тийжам,\nБохор барт а, вовшахтухур,\nЭххар ирсе бига х1уттур…\nДалхор ховха дешнаш шовкъан,\nАса хьалха, олуш ловца,\nКогашкахь сайн езаран\nАьлларш доггах цуьнга мацца,\nХ1инца декарш даг чохь цкъаццкъа.\nТатъяна, хьоме, х1ай, Татъяна!\nХьоьца – воьлху, юу къахь;\nЯл-безамна яхна 1ана,\nЙовсаре дог кховдий ахь.\nХ1аллак хир ю; ткъа цкъачунна,\nСирла 1алашо – даг чохь,\nАхь бодане ял ма йоьху,\nБевза дахаран зовкх-мохь,\nКхаъ-д1овш мала кад а лоьху,\nСатийсамийн ю хьо лай:\nМассанхьа ю моьтту хьуна\nМеттигаш дог дийца хьайн,\nКхузахь, д1огахь хьалха – иза,\nХье д1аэцна гаур къиза.\nТатъяна, безамо огу,\nБеша яхна, тийна 1а,\nЭццахь б1аьргийн хеба гуо,\nМало йо г1улч яккха цо.\nВаз айделла, беснеш йогу,\nДевзина дагаран тов,\nБарташа ца доь1у са,\nСуйнаш – б1аьрехь, лерехь – зов…\nБуьйса юлу; бутт ма бу\nIарчаш толлуш, хилла 1у,\nЗарзар бодашкахь ма дека,\nАьзнаш деш х1аваэхь нека.\nТатъянина наб ца йог1у,\nБабица къамеле йолу:\n«Баба, наб яц: кху чохь – йовха!\nЧу даийта и х1о ховха».\n– Танаь, х1у? – «Соьгахь – г1айг1а.\nШиралла йийцийта вайга».\n– Стенах,Танаь? Цкъа сан мацца\nДара дийца дукха цхьацца:\nШира хилларш я цахилларш\nВочу синойх, мехкарех;\nХ1инца, Танаь, бода, тиларш:\nДуьйцург дуьйцу хетарехь.\nЭс сан вуно ч1ог1а эшна! –\n«Дийца, баба, ахьа тахна\nШира шераш, хилла, тешна,\nХьо цу хенахь безам бахна!»\n– Танаь! Буьйцуш и ца хезна,\nЦунна корта цкъа-а ца лезна;\nИштта хилча, теша хьо,\nЛоллура марнанас со. –\n«Уой, хьо муха яьлла ц1ера?»\n– Дела дика. Со Ванел а\nЯра йоккха, ю со къера, –\nКхойтта шо кхаьчнера сан.\nЗахалш оьхуш дели к1ира,\nЭрна цара некъ ца бира,\nЭххар да тхан т1е ма тайра.\nТкъа 1аш йоьлхуш, ца гуш майра,\nЧ1аба сан д1ахийцира,\nЙишца килсе йигира.\nТ1аккха йосси ц1а чу нехан…\nХьо-м яц хезаш, тем бац хьуна… –\n«Баба, г1айг1а соьца еха,\nХезарг, схьагург хьаьхна суна:\nЕлха, уг1а кийча – со!..»\n– Хьомениг, ю сиркхо хьо;\nДала ларъе, 1алашъе!\nХьайна оьшург ала диэ…\nДеза хи хьарсийта т1е,\nУой, хьо йогуш… – «Сан хьу – безам:\nЭрна, баба, муьлхха хьехам».\n– Уой, сан к1орни, Дела – вайца! –\nБабас жа1ар до1а дарца\nЛоьцу, лаца доцуш де.\n«Безам бахна», – юха, юха\nБабе олура цо дукха.\n– Деган доттаг1: сиркхо ю хьо. –\n«Безам бахна: йита ахь со».\nЦу юкъа бутт богура,\nМеда са луш, кхозура,\nХьоьстуш Танин амат беса,\nЯьржина и к1ажарш месан,\nТ1адмаш б1аьрхийн, г1ант а шира,\nВайн хьешана хьалха ю-кха,\nБаба, хьулбеш корта сира,\nДоьхна йовлакх, йовха х1ума;\nДерриг, тардеш, тийна лаьтта,\nБатто ни1мат 1енош лаьтта.\nДагца лиэла, яьлла гена,\nТатъяна, бутт боьлуш шена…\nЭццахь ойла хили цхьа…\n«Баба, йижа хьайна д1а,\nТкъа луо мас а, кехат соьга,\nСтол т1етатта, доьху хьоьга;\nБехк ма билла». И ю цхьа-а.\nДерриг тийна. Бутт а серса.\nКехат яздо, чаккхе – герга.\nХьалха ву Евгений ша-а,\nКехат сиха ма ду, тов,\nЙо1а безам балхош сов.\nКехат кийча, мукъа ю …\nТатъяна! и хьаьнга ду?\nБевзара хьенехаш хийла,\nИ, 1а санна, ц1ена, шийла,\nДош цахезарш, мар а хьала,\nКхето берш хьекъална хала.\nЦеран яхьах со ца кхии,\nЦеран эхь-бехк ас ца тиги,\nКъера, ас уьш битира,\nХьаьжца церан дийшира\nIалашо ма кхаба ахь.\nБезийтар бу царна бохам,\nКхерам тасар – царна толам.\nИ саннарш Неваца дукха\nГина хила мега шуна.\nОцу буьйцучарна юккъехь\nКхиберш гина, лаьтташ уллехь,\nБолуш тобана шайн т1ера,\nБезаман ловзаршна хийра.\nТкъа х1у карий суна, х1ай?\nЦара луьраллица шайн,\nКъахкош мела безам, хьуна,\nКерла ницкъ ма лора цунна.\nХезачу шайн дийцаршца\nНаггахь уьш бу аьлла аьхна,\nТаккха, шело церан хьаьхна,\nВезархо ма гуора къона\nВоьлла юкъа церан гона.\nТкъа Татъяна бехке стенна?\nНикказ, яхарна ша-а денна,\nЦа гуш шена цхьа-а а 1ехам,\nБеза болуш деган лехам,\nВезарна шалхалла йоцуш,\nЦ1ена шен синхаам лоруш,\nХиларна тешаме ч1ог1а,\nСтигланаша делларг пох1ма,\nЦундела – синхьежам12 аьрха,\nДерг хьекъал а, кхийдам13 дийна,\nТкъа ойланна корта маьрша,\nДог, ховхалла, алу ийна.\nМила ву и бехке ян,\nЕвзинехь цкъа шовкъийн 1а?\nИ нукурсак ю дов хатта,\nТкъа Татъяна, доцуш атта,\nIа, бер санна хьоме цхьа,\nБезамна са делла д1а.\nЦо ца боху бита беза\nИза, йоцуш санна реза,\nГура бог1у бог1а цкъа;\nЮьхьанца яхь оьшу ян\nIалашонца, т1аккха, шеква,\nБ1арздеш дог а, юха денва\nГ1ийратечу суйца иза,\nВуьшта, кхеттехь хьалххе чам,\nЙийсархо х1иллане, къиза\nВада тарло, ца беш хам.\nКхи цхьа хало еза ган:\nЛардеш сий хьомечу мехкан,\nГочда деза шуна сан\nИ Татъянин кехат аьхна.\nОьрсийн мотт и хууш вуо\nВайн журналаш дешац цо,\nТкъа шен маттахь дезарг ала\nЦунна бара боккха бала,\nЦо язйора францойн маттахь…\nТкъа х1у дийр ду? Бе аш кхетам:\nХ1инццалц схьа эманийн безам\nОьрсийн маттахь балхабац,\nДолу хьал ма-дарра латтахь,\nБалхош иза кестта гац.\nХезна: эманашна йиэша\nОьрсийн маттахь 1амор аьлла,\nМаца гур ю и вайн неша\nОьрсийн журнал диэша яьлла!\nДаре дайша, байтанчаш;\nШайн бехкана долуш къера,\nАш базбина хазанчаш14,\nБайтца хьоьстуш лергаш церан,\nКхоьруш ян ца хууш вас,\nХала хууш оьрсийн мотт,\nБацара и буьйцуш раз,\nАша ца еш цуьнан чот,\nЦеран багахь мотт и нехан\nЦа бекара хилла ненан?\nТ1е ма нисве цкъа-а со Дала\nТойнехь я цу уьйт1ахь, х1ай,\nЯ академхочунна вайн!\nДеларх хаьдда барташ санна,\nГарматикан г1алат доцу\nОьрсийн къамел т1е ца лоцу\nАс еллачу сайна ханна.\nБешна вайн журналийн мор,\nIамош гур хазанчийн чкъор,\nВайн гарматик, аьлла х1айт,\nЦуьнца 1амош еша байт;\nСан болх бац-кха иза, хьуна.\nЭс шираллин – мерза суна!\nНийса доцу, раз и шабар,\nЦ1ена доцу леран хазар\nДека дог сан карзах доккхуш,\nХьалха санна гилгаш дохуш;\nДохковала ницкъ бац, хьуна.\nГаллингаш15 ду хьоме суна,\nКъинош санна къоналлин,\nБайташ санна Богданчин .\nАмма тоьур. Х1инца дог1у\nГочда кехат хьешан сайн;\nАс дош делла, амма вогу,\nБац-кха и болх, шуна, бай.\nХаа: аьхначу Парнин\nИ мас модехь йоций кхи.\nТойнийн, г1айг1ан илланча,\nМаца хьо хир вара соьца,\nАс деш сонта дехар хьоьга,\nХилла меллаъ х1илланча:\nАхьа декор долуш, тов,\nКхечу къаьмнийн дешнаш к1ов,\nБина царех мукъам деган.\nГучувала. Амма и,\nХастам боцуш шена кхи,\nФинхойн махкахь некъ беш хийла,\nЛиэла, толлуш чхарраш г1ийла,\nПарг1ат цигахь иза 1а,\nВац д1аэца бала сан.\nДу Татъянин кехат товш,\nАса ма бо цуьнан кхоам,\nДоьшу къайлах, г1айг1а ловш,\nДоьшу, боцуш сайна тоам.\nХьа кхиий и аьхналлех,\nНийса дешнийн б1аьрзаллех?\nХьа довзийти хьоме ч1ар,\nТергечу цу деган тар,\nIехам, зе а шеца гина?\nСо ца кхета. Ткъа ду беркъа\nГочдар х1ара, сиха дина,\nКеп дийначу суьртан беса,\nЯ Фрейшиц, хазийнарг вуо цхьа\nП1елгаш бетташ дешархоша:\nТатъянин Онегине кехат\nАс хьоь язйо – и ца тоьу?\nКхи т1е тоха х1у ду сан?\nХ1инца хьан и таро ма ю\nИнкарло ца со лахъя.\nАмма велахь болуш т1адам\nКъинхетаман хьайца хьо,\nАхьа бешна сан синкъадам16,\nЙийр яц, гарехь, аьшнаш со.\nДагахь яра цкъа ца язъя,\nВуьшта, теша, эхь сан х1ара\nХьуна къайле хир ма яра,\nЙиш сан хилча хьуна тада\nНаггахь я цу к1ирнах цкъа\nВар сакъера юьрта тхан,\nАс хьан къамел хезаш дийна,\nДош эр дара сайн цхьа тийна,\nЮьсуш т1аккха хьо ган хьаьгна,\nБезамо ваз даьрра, аьгна.\nТкъа хьо боху, юьртахь веха,\nГуттар хаьдда уьйрех нехан;\nТкъа тхо – пекъарш. Х1ун диэ т1аккха?\nДог хьан эца ох1ла дац-кха!\nХ1унда кхечи тхоьца ловза?\nЮй ца хууш йолчу юьртахь\nЙиш хир яцара хьо вовза,\nЙиса къахь ловш чохь я уьйт1ахь.\nКхехкар къоначу сайн синан,\nХьанна хаа, со тедина,\nКхиниг цхьаъ карийна сайна,\nХилла эма тешаме,\nНана хилла кхетаме,\nЯха х1уттур, дахар тайна.\nКхиниг!.. х1а-х1а кхиниг аса\nХоржур вацара цкъа-а дагца!\nКъастам Кхиэлан бу и цхьа…\nКхийдам стиглан: со ю хьан;\nДахар сайниг хилла, хьуна,\nЗакъалт гур хьо хиларх суна;\nСуна велла Дала хьо,\nАхь ларйийр ю валлалц со…\nХьо г1енашкахь доьхьал тийси,\nГина воцу, хьоме хийти,\nСо хьажаро малйи хьан,\nАз хьан дийки даг чохь сан\nМацах… и ца хилла г1ан!\nГучуваларца хьо вевзи,\nКхаъ хиларна корта хьевзи,\nХеби, йогуш яьккхи хан,\nХьо вовзарна къера ю,\nСайга боху: и хьо ву!\nХьо вацара хезнарг, 1ийнарг\nМисканашна ас г1о деш,\nСан са тедеш соьца тийнарг,\nСан до1анан хилла теш?\nХьо вацара эццахь гинарг,\nХилла г1аларт дай, цхьа хьоме,\nБодашкахь къегина цкъа,\nГ1евланга хиина сан,\nБезам, шовкъ а луш хьайн бинарг\nСуна хьехам беза, чоме?\nХьо ду малик – г1арол сан\nЯ хьо г1ам ду – говза цхьа:\nСан шеконаш къахкае.\nБу-те х1ара 1ехам синан!\nДерг а, доцург къастаде.\nСо ю-техьа кхи яздина…\nМухха делахь! Кхоллам сайн,\nАса йоьлхуш, хьоьга ло,\nХьо долада къобалво,\nКхи д1а уьйр хилийта вай…\nХаа: со ю кхузахь цхьаъ,\nСан кхетамна хилла да1,\nХ1аллакхила – герга со.\nХьан г1о оьшуш, воьху хьо,\nСо денъехьа ахьа дагца\nЯ г1ан сайниг хададай,\nСамаяккха сиха, х1ай,\nСуна йог1у 1оттар ярца!\nСо чекхйолу! Диэша кхоьру…\nЭхь-бехк луьра соьца беха,\nХьан сий аса йоьхьар лоьцу,\nКхи ца дог1у дийца деха…\nТатъянас садоккху, кхойкху;\nКехат карахь дегаш ду\nТкъа ал чуьппалг17 меттах йоху\nШен маттаца, хилла хьу.\nЦуьнан корта белшах летта.\nЧухулйухург яхна т1етт1а,\nИ исбаьхьа белш а сега …\nЭццахь беттан з1аьнар къега\nЯн ма х1утту. Тог1и кхузахь\nIаьнах йолу. Татол бухахь\nДетих лепа; ткъа шедаго\nЖа1уьнан г1аттий юьртан гуо.\nIуьйре кхечи: массо уьду,\nТкъа Татъянас и ца туьду.\nЦунна ца го цхьа-а а 1уьйкъе,\nИ ца кхуьу церан дуьхе,\nКехатна цо т1е ца доккху\nИ шен мух1ар, бустам болу.\nТкъа не1 йоьллуш ч1ог1а тийна,\nБаба къоьжа йог1у,1ийна,\nШун а дохьуш, т1ехь дерг чай:\n«Хьоме, хан ю, г1атта яй:\nУой, хазаниг, сема – хьо!\nХьоза, хьалххе г1оттург сан!\nБуса яра хьере со!\nХ1инца хьажар – могуш хьан!\nГ1айг1а йоцуш, парг1ат ю,\nАл бос богуш васт а ду».\n– Х1ай! Сан баба диэхьа г1о. –\n«Х1ун дан деза? Кийча – со».\n– Бехке со еш, вуо ма къажа…\nНийса кхета хьо сох хьажа. –\n« Сан дог, Дела – гуш, хьан – лай».\n– Ахь вахийта к1ентан хьайн\nК1ант цу О…на кост а эцна…\nЛула… маьрша г1улч а хецна –\nДехка цунна даре дан,\nЦ1е а яккха цигахь сан… –\n«Хьанна? Ала, х1ай, сан хьоме.\nКхетийнарг дало-кха чоме.\nЛулахой бу дукха, хьуна,\nОьшург къаставехьа суна».\n– Баба, генахь ю хьо кхета! –\n«Доттаг1, со ю къена, шира,\nТанаь, бац сан кхетам ира,\nМацахлерниг г1ан ма хета,\nХьоладас шен омра ди…»\n– Баба, дитахь къамел и.\nХ1инца и ду суна хийра,\nСан дехар кехатна т1ера\nОнегине. – «И ду дехар?\nСуна оьг1аз хьо ма г1уо,\nХьуна хууш, со ю пекъар…\nУой, хьо стенна яьхьи вуо?»\n– Баба, чот яц, дерриг дика.\nХьажавехьа к1ант ахь сиха.\nЦхьа-а жоп доцуш текхи де,\nШолг1а текхи: жоп дац цунна,\nIуьйккъехь, духар доьхна т1е,\nТатъянас жоп лардо, хьуна.\nОлгин везар гучувели.\n«Стенгахь ву шу хьаша дика? –\nХ1усамнанас цуьнга эли. –\nЦо тхо дицди атта, сиха».\nТкъа Татъяна, йогуш, хеби.\n– Тахна хир ву аьлла цо, –\nХ1усамнене Ленскийс далхий, –\nГарехь, хьеви поштано. –\nТкъа Татъяна дешнаш малйи,\nХезнарг 1оттар лаьрра, теби.\nМаьрк1аже; ю стол т1ехь «пох1» деш,\nКъегаш и суьйренан самар,\nКитайхойн и чайналг йохъеш,\nЯржош тамехь к1уьран кхагар.\nОлгас доьттина комаьрша,\nХилла шех и т1айра 1аьржа,\nАрхье чай пелашца доду,\nК1ант, т1о эцна, схьа ма хьоду;\nТкъа Татъяна корехь ю,\nШийла аьнгалеш, 1а етта,\nЛаьтта к1ай цхьа, и т1е летта;\nТкъа ойлане хьаша вайн\nКхаъ-п1елгаца дуьллуш дай\nБ1аьрга т1ехь, дохк лаьцна хьена,\nО а, Е а – хьоме шена.\nТкъа са цуьнан дара тийжаш,\nБ1аьрхих дуьзна хьажар 1ийжаш.\nЭццахь г1овг1а!.. ц1ий ма сеци.\nЕвгений чувог1уш хези.\n«Ва-ай!» – мохь бели. Шех мох хилла,\nМурст – Татъяна яха тилла\nЧуьра ара, беша нийсса,\nИ ца кхуьу г1улчаш тийса,\nЮха хьажа кхоьруш, едда,\nТокхам, т1ай а, басалг юьтуш,\nТ1аьхьа 1ам а, боьлак юьсуш,\nПатарш дожош коьллаш кегйи,\nХьостан т1е и мацца кхечи,\nСадукъделла, чохь ц1е летта.\nХ1ай, сан Дела! Со ю бехке!»\nДог, шеконаш динарг техке,\nГ1ан-г1аларто 1еха ма ди;\nИ егайо, оьхьуш дагар,\nХьоьжу: вог1ий? Киртиг – кхачар.\nЛай-мехкарий бешахь уллехь\nКомарш лахьош коьллаш юккъехь,\nБара локхуш омра-йиш,\n(Омра дара дина цунна,\nЦа хилийта церан, хьуна,\nШайн дайн комарш яа йиш:\nЙиш лакхарца цара яй\nШайгахь кхобур балдаш шайн.)\nСинан нешаш, кхокхарчий,\nЛовза х1итта, мехкарий,\nКъера х1итта, седарчий!\nАша лакха йиш и яй,\nСовг1ат дерг цхьа деза шайн,\nКхайкха жимха дукха,\nАш шайн гона юкъа.\nТкъа и гучуваларца,\nД1а-схьа довда цагарца,\nБаьллех корта буза ,\nЦ1е эцхьамаш т1етт1а –\nИ ма кхача кхуза.\nИ ма вола къежа,\nХаза эшарш маьрша,\nИ ма х1отта хьежа,\nЗуьйш вайн ловзарш аьрха.\nИнкарло еш церан йишна,\nЦеран аз схьаоьхуш лере,\nТатъяна 1а еха хиъна,\nЛаг1даллалц ов деган луьра,\nБеснийн алу марса, хьере,\nАмма вазца дегар ду,\nБеснийн тов а ч1ог1а ю,\nСийсаш, серсаш буьрса…\nИштта, бада доцуш 1уьрг,\nПолла бетташ къорза т1ам,\nИшколхочо ца беш хам,\nИштта пхьагалг18 етташ муьрг,\nЯлта юккъера схьагина\nИ иччархо, къайле йина.\nЭххар доккха цо садаьккхи,\nГ1анта т1ера хьалаг1аьтти;\nОьцуш, ц1ехьа болар ийци,\nЭццахь цунна доьхьал вели,\nБ1аьргаш лепаш, вайн Евгений,\nЦхьа кхераме 1индаг1 санна,\nЯгийча ша-а санна ханна,\nИ соцунг1а хила, йиси.\nЦеран вовшахкхетар дийца,\nХ1ай, доттаг1ий хьоме шу,\nТахана ницкъ боцуш ву,\nДеха къамел дог1у хийца:\nВолавала, ва сада1а,\nМацца д1адерг далхо хаа.\n1 «И яра йо1-стаг, и яра безам бахна.» Малфилатар (фр.)\n2 1.Стоьмех йина юькъа, мерза кочалла. 2. Хорбазан моз.\n3 Оьрсийн лен.\n5 Оьрсийн – брусника.\n6 Оьрсийн – Андрюшка.\n8 Оьрсийн – сказ.\n9 Оьрсийн – романтизм.\n10 Оьрсийн – эгоизм.\n11 Оьрсийн – проза.\n12 Оьрсийн – воображение.\n13 Оьрсийн – воля.\n14 Оьрсийн – красавицы.\n15 Оьрсийн – галлицизмы.\n16 Оьрсийн – исповедь.\n17 Мерзачу х1уманан тайпа.\n18 Оьрсийн – зайчик.\nВайнах, 11-12, 2016\nНазад: Роза Орстхо. Наши биографии в эпизодах\nВперед: Марет Батукаева. Мой потерянный рай


"Иштта дара весет". Гамзатов Расул а, цуьнан зорбане йовланза йисина ойланаш а\nБисавалиев Мохьмада, яздархочо, исбаьхьаллин-публицистикан "Дагестан" журналан редактора ша Кавказ.Реалиин редакцина еллачу интервьюхь йовзуьйту ша поэтан Гамзатов Расулан (1923–2003) гIоьнча лаьттина хан а, шена угаре беза болу дагалецамаш а. Бисавалиевна дагабогIу Гамзатов кхелхинчул тIаьхьа зорбане бовланза бисинчу цуьнан белхех дукхахберш.\n– Гамзатов Расула, кхеташ ду, лоцур вацара шена накъост мила-мила а, олуш ма-хиллара, тешор бацара шен белхаш арахьарчу стаганна. Гоьваьллачу поэтан гIоьнча хIоттале, хьо хIун лелош вара?\n– Со лекхачу лаьмнашкахь, Суьйлийн Койсу гуллучохь, Ломан Дагестанехь вина 1973-чу шарахь. Тхан да школин директор вара, нана – дарбан цIийнан куьйгалхо. 1990-чу шерийн юьххьехь веара ХIинжа-ГIала, Дагестанан университет яьккхира, Малхбале толлу филолог хилира сох.\nСо кхиинчу лаьмнашкахь литературина герга доьзал бара тхайниг, дас, хьумарш, сан йижарша а, вежарша а – оха массара а йоьшура оьрсийн классика, суьйлийн литература. Тхуна чIоггIа езара Гамзатов Расулан кхолларалла, классикаш, Расулан да – ЦIадаса ГIамзат а, Махьмуд а. Суна дагахь хаьара тхайн поэзи, еза а езара. Бакъдерг эр ду ас, къона волуш ас айса а язйина байташ – вайх хIора а ма вуй ваьшлахь гIеххьачул поэт.\nВоккха хилча, дешна ваьлча, со кхийтира, ас язйина байташ яцара аьттехьа а суна бевзинчу поэтийн байташца юста йиш йолуш. Далла бу хастам, уьш зорбане ца яха хьекъал тоьира суна!\nГамзатов Расул суна вевзира 1998-чу шарахь, со хIетахь суьйлийн газетехь болх беш вара. Со цига ма-кхеччи, цхьа йоза арахийцира ас, "ХIинца байтах ца ло нуьйр тиллина дин" аьлла. МаьIна иштта дара цуьнан: хьалха заманашкахь лаьмнашкахь дика илли даьккхинчу поэтна-байтанчина нуьйр тиллина говр луш хилла, ткъа хIинца, говр хьовха, цуьнан лан а ца ло. Советан Iедал доьхна шераш ду дуьйцурш, мехаллаш хийцаелла, поэташ хьалха санна базбар доьжна, пачхьалкхо гIодар дитина зама. Оцу йозан хьокъехь Гамзатов Расула "литературан еара" кхайкхийра Дагестанан яздархойн цхьаьнакхетараллехь, сан йоза дара дийцаредеш. Циггахь гергарло тасаделира тхойшинна юкъа.\nХьалха заманашкахь лаьмнашкахь дика илли даьккхинчу поэтна-байтанчина нуьйр тиллина говр луш хилла, ткъа хIинца...\nХаставала ца лаьа суна, цуьнан дукхахйолу кхолларалла дагахь хаьара суна. Цунна шена йицъелла байташ а йоьшура ас цунна дагахь. Со тайра цунна, цо со эццахь схьаийцира шен кхоллараллин гIовс. Оцу хенахь воккха стаг вара Расул, 80 шо гергга хан яра цуьнан. Цхьа ант дара иэсаца: цхьаъ юха-юха олуш нислора цо шен байташкахь. Ас боху цуьнга: "Расул Гамзатович, кху могIанехь ахь бохург хьалха аьлла ду "Дахаран чкъург" книги тIехь, ткъа хIара ахь яздина "Кхерч а, ага а" книжки тIехь, хIара - "Бодъеллачу дийнан делкъехь Дагестанан атагIахь", ткъа хIара - "Лаккхарчу седарчашкахь". Аьлча а, ас дагадохкуь йтура цунна, стенгахь кхоьллина цо хьалха изза шен васташ. ТIаккха тхойша охьахуура цуьнан йозанаш дIанисдан. Иштта яра сан юкъаметтигаш Расул Гамзатовичца иза валлалц йолчу ерриг а хенахь.\nШен дахар доьрзуче кхаьчча, 2003-чу шарахь, Москвахь дарбан хIусамехь ша волуш, весет яздира цо – иза хIинца а ду интернетехь. Цу тIехь цо кхузза яьккхина сан цIе, охьабагарбо шен чекхбахаза бисина белхаш, байтийн кочар "Шераш а, некъаш а", ерзонза йисина "Сан Дагестан" книгин кхоалгIа том, боху, соьга дехахьара оцу тексташца болхбар.\nБакъду, и йозанаш ца кхаьчна соьга Гамзатов Расулан доьзалера. Я дайъинехь а, я кхин цхьа хьовзам нисбеллехь а. Ас аьлла церан доьзале, нагахь санна шаьш царна тIенислахь, соьга ло уьш. Амма со гIур вац цаьрга дехарш дан. Дукхаъерш суна дагахь лаьтта, 2023-чу шарахь, Гамзатов Расулан 100 шо кхочуш, уьш вовшах а тоьхна, книга араяккха ойла ю сан. Гамзатовн доьзалера къайленаш суна ца евза, евзаш хилча а, нийса хир дацара уьш Iораяхар.\n– Гамзатов Расулан амалехь муьлха агIо яра хьуна товш? Муха висина иза хьан дагахь?\n– Тамаше, кIорга кхетам болуш адам дара иза. Вуно сема дара цо ша-шена кхел еш долу терза. ХIилла долуш, хьекъале вара иза! Ша цавезачара, критика ян торуш болучара шен кхачамбацарш дийца дахале, цо ша байтанчин хазачу маттаца дIакхайкхадора шегара девлла гIалаташ. Уггаре луьра кхел йора цо ша-шена. Суна хетарехь, иза яра цуьнан коьрта башхалла.\nУггаре луьра кхел йора цо ша-шена. Суна хетарехь, иза яра цуьнан коьрта башхалла\nЦуьнан 80 шо кхаччале вайра Расул Гамзатович тIаьххьара, 2003-чу шеран Гезгмашин-беттан деношкахь. Ша вина де даздеш, Москва вахара иза, цигахь сов ницкъ хиллера, ткъа Лаьхьан-баттахь, кхоалгIачу дийнахь, дIавелира.\nГамзатов Расул а, Бисавалиев Мохьмад а (аьрру агIор)\nДевзаш долчу Чернышевскийн урамехь, ХIинжа-ГIалахь, цуьнан цIерачу товханна хьалха дагалоьцу ас иза. Къамел деш вара тхойша, гIайгIане вара иза, шен 80 шеран жамI деш санна Iара. Эли кхо, "Кхерч а, ага а" язйина – ю цуьнан 1994-чу шарахь язйина и книга, "Шераш а, некъаш а" чекхъяьккхина, кIеззиг ницкъ тоахьара, "Дахар а, Iожалла а" язъян.\nШа вина де даздеш, Москва вахара иза, цигахь сов ницкъ хиллера, ткъа Лаьхьан-баттахь, кхоалгIачу дийнахь, дIавелира\nАс боху: "Хьо, Расул Гамзатович, гIора долуш ву, безам хастош кхин а дуккха а ду хьан яздан дезаш, хьалхе ду Iожалла хьехо". Боху соьга: "Ас яздан долийна байтийн кочар". Хотту ас цунах лоций, цо сайна керла могIанаш довзийтаре сатосуш. "Иза, - боху кхо – Iаьржачу Стагах лаьцна ю, со волчу буса кест-кеста вогIучу стагах лаьцна, цуьнца къамел".\nТхойша и къамел деш а Iаш, хьеший баьхкира иза волчу. Цул тIаьхьа ухин ца гира суна иза.\nШо гергга хан яьллера иза кхелхина, зорбанехь даьржира цуьнан кехат-весет, цо цигахь доьху соьга шен йозанаш тIехь болхбар.\n– Гамзатов Расулан байташ яржар муьлхачу къайленца ду?\n– Советан Iедал доьхначул тIаьхьа литераторийн шаьш леха дийзира напха, байташ хьаькамашна, уьш хестош, язъян а, цхьацца барамашна язъян а, "актуалехь йолчу теманашна" язъян а. Гамзатов Расула литературан еарин деношкахь олура поэташка: "Актуалерчу теманашна публицистикехь, я газетан йозанашкахь язъян тарло, амма поэзи ца хуьлу ишта. Поэзино даиманенна йолу, хено ширъеш йоцу мехаллаш яржайо. Иза хила тарло даймахке болчу безамах, нене болчу безамах, тешамах, да ларарх, шен историга болчу ларамах лаьцна, дикане, вовшех кхеташ хиларе, дуьнентIехь бертахь дахаре кхойкхуш".\nГамзатов Расулан "Ларделаш" цIе йолу ерриг а цикл вуно боккхачу безамца тIеийцира Советан заманахь, иштта оьшуш ю и байташ нахана тахана а. Ларбелаш наной, ларделаш бераш, ларбелаш даймохк – иштта ю цуьнан лейтмотив. Расула олура: "Айса 1978-чу шарахь "Ларбелаш наной" поэма язйина, иза гочйича, суна кхин башха а ца хийтира иза, амма ас хьадина хиллера, сайна а ца хууш, миллионийн дегнаш, хIунда аьлча, нана массеран а ю, амма массеран ца баьлла аьтто цуьнан тоъал терго ян, цхьаволучуьн иза хеназа дIаяхана дуьненара, цхьаъ кхечу шен бахьаница ца кхиина иза хеннахь хьаста, байттамал хилла Iа".\n"Ас хьадина хиллера, сайна а ца хууш, миллионийн дегнаш"\nДуьйцура, Расул Гамзатович Iийначу ХIинжа-ГIаларчу Чернышевскийн урамерчу 8-чу цIийнан поштин яьшка хIора дийнахь юзура бохуш, "Ларбелаш наной" поэма араяьлча, кехаташ кхоьхьуйтуш хилла цуьнга иза хазъеллачу наха Советан пачхьалкхан массо а маьIIера. Пошталелочо, дахьа меттиг йоцуш, яьшки тIе дохкуш хилла кехаташ таппашкахь.\nГамзатов Расул, ненан маттахь язъеш волу муьлхха а кхиволу байтанча а санна, гуттар а товш ву суьйлийн маттахь\nШуьйрра яьржинчех ю Кикабидзе Вахтанга а, Лещенко Лева а локхуш йолу "Ларбелаш доттагIий" байт а – наха гулбеллачохь локху йиш.\nКхеташ ду, шеко йоцуш, массо а заманашна гоьяллачех ю тоьллачу композитора Френкель Яна а, иллиалархочо Бернес Марка а гIараяьккхина йолу цуьнан "ГIарагIулеш" байт. ТIом бирзинчу шерашкахь "ГIарагIулеш" дагахь кхийтира миллионаш нахана.\n– "Сан Дагестан" – Гамзатов Расула прозехь язйина йолу еккъа цхьа книга. Иза араяьлча, цецваьлла вара массо а –Советан пачхьалкхо литература социализман реализман гурашкахь кхобучу хьелашкахь цхьа а жанр а йоцуш язйина яра иза. Суьйлийн маттера оцу книгин оригинал муха тIеэцнера Дагестанехь?\n– Ас цхьа шатайпа хилам бовзуьйтур бу "Сан Дагестанах" лаьцна. И книга муьлхачу жанрехь язйина ца кхеташ лаьттина ехха. Цигахь ю документалистика, цигахь ю публицистика, ю цигахь поэзи. Расул Гамзатовичан Iалашо а ца хилла цхьана жанраш гураш чохь саца, цо шена коьрте ма-хIутту дIаяздина дерриг а. Ша иза язйина ваьлча, цо шена гергга волчу цхьана дикачу суьйлийн поэте – Шахтаманов Омар-Хьажига – дехна хиллера цуьнан маьIна гочдар. Шахтаманов вуно кIорга Iилма долуш стаг хилла ву, цIен дипломца Москвара университет чекх а яьккхина, оьрсийн мотт шерра хууш. Цо "Сан Дагестан" книгин рогIера корта гочбича, ладогIа гулбелла литератораш Яздархойн цхьаьнакхетараллехь, тIехьа ши куьг а диллина, ваьлла лелачу Расула аьлла хилла: "Иза я гоьяьлла, литературехь гина йоцу хIума хилла дIагIур ю шуна, я иза буьззина гIурт бу шуна, амма цунах дерг вайна кестта хуур ду". Замано, литература евзачара, историно гайтина книга вуно доккха похIма долучо язйина хилар, 80 сов маттахь яьржина иза дуьнентIехула.\n– ХIинца а тIехь хеза, Гамзатов Расулна байташ «йинарш» гочдархой бу, олий. Иштта цхьана Кавказехь олуш хилла а дац, ерриг а Оьрсийчохь хилла олуш. Бакъ дуй цо язйинчу суьйлийн байташна-оригалашна а, оьрсийн гочдаршна а юкъахь башхаллаш ю бохург?\n– Гамзатов Расул а, цуьнан гочдархой а – иза йоккха, къовзаме, экама тема ю. Гамзатов Расулан кхоллараллина тIехь къахьоьгуш йоккха гочдархойн школа яра. Гамзатов гочдархоша когахIоттийна боху туьйра дан а ду лелаш. Иза вуно маьттаза харцо ю. Со суьйлин мотт хуучех а, иза даггара безачех а, оьрсийн меттан мах бевзачех а хиларе терра, соьга юстало байташ. Гамзатов Расул, ненан маттахь язъеш волу муьлхха а кхиволу байтанча а санна, гуттар а товш ву суьйлийн маттахь. Поэтийн оригиналаш даима а хуьлу гочдарел дика.\nСтенна лела Гамзатовн оьрсийн маттахь йолу байташ суьйлийн маттахьчул дика ю боху туьйранаш? Иза герга хуьлура шен гочдархошца. Цара цуьнца цхьаьна дIакхачайора цуьнан ойланаш дуккха а нахе. Гочдархо, аьр вай, Козловский Яков я Липкин Семен, гочдарца оригинална юьстахо нисвелча, Гамзатов Расула юхахьажош хилла цаьрга шен байташ, кхин а болх бахьара тIехь, олий. Бегаше алам а бу оцу хьокъехь: "Ас хьуна тIе боргIал хьажийнера, ахь суна котам юхаяийтина!"\nГамзатов Расула шен байташ ма-ярра гочйойтуш хилла, цундела тоьлла нисъелла уьш оьрсийн маттахь а. Кхеташ ду, суьйлийн поэт говаьлла цуьнан байташ оьрсийн маттахь хезначу 300-миллионах лаьттачу пачхьалкханна тар бахьана долуш. Иза данне а дац, цуьнан байтийн оригиналаш гочдарех эшна ю бохург.\nГамзатов Расула шен байташ ма-ярра гочйойтуш хилла, цундела тоьлла нисъелла уьш оьрсийн маттахь а\nТкъа муьлха гочдархо тоьлла ву – иза суна хала ду ала. Вуно дика яздархо а, гочдархо а волчу Солоухин Владимирна тIедаьхьна хилла Шахтамановс дина "Сан Дагестанан" гочдарш, цо аьлла боху: "Сан кхуьнца дан хIума дац, хIара хилла даьлла литературан гочдар ала торлуш йоза ду". Делахь а, книгин гочдархо лоруш ву Солоухин, суьйлийн маттахь йолчу оригиналах "Сан Дагестанах" башха къасталуш а яц.\n– Кавказан къаьмнашца юкъаметтигаш муха яра Гамзатов Расулан? Хьеший барий цуьнан кавказхошлахь?\n– Гамзатов, кхеташ ду, тоьлла болчу Кавказан векалех ву. Цо ша а лоруша ша ерриг Кавказан векал, ца лоцура цхьана къоман гурашка, иза цуьнан кхоллараллехь дуьззина гуш а ду.\nДудаевс Расул Гамзатовична кIайн "Мерседес" а луш, элира: "Ас хIара хьаьрса блондинка ло, леррина Германера ялийна\nКъаьсттина герга вара иза нохчашца а, гIалгIашца а. Иза-м массо а къаьмнашца вара уллера. Йовха юкъаметтигаш лелайора цо гуьржийн яздархошца Думбадзе Нодврца а, Абашидзе Ираклийца а. Доккха гергарло дара цунний, гоьваьллачу хелхарчина Эсамбаев Махьмудний юкъахь.\n1993-чу шеран ГIадужу-беттан 8-гIа суьйре – Гамзатов Расулан 70 шо дуьзина де - лаьтта суна дагахь. Оьрсийн театре веара нохчийн Ичкерин президент Дудаев ЖовхIар. Цунна дош делча, ерриг а чоь яра ирахь тIараш детташ. Дудаевс Расул Гамзатовична кIайн "Мерседес" а луш, элира: "Ас хIара хьаьрса блондинка ло, леррина Германера ялийна, ПIетаматан (Гамзатов Расулан зудчун цIе – Ред.). эмгар ю хIара. Оцу заманахь вуно доккха совгIат дара иза.\nДудаевл тIаьхьа, карахь книжка а йолуш, хьалавелира цхьа векъна поэт. Чохь боьлура массо а. Иза хаза велира кIелхьара, элира: "Хьоме Расул Гамзатович, нохчийн президентал: цуьнан элин совгIатал тIаьхьа со сайн книжкица цхьаьна туьйранерчу паччахьан шахьарахь даьхначу, иза декъалван дахначу зингатах тарло. Зингато текха буьххье а даьлла, чамхалг кховдийна паччахье кху дешнашца: "Хьан сийлалла, хьан сийн барамал дац хIара, соьгал болчу ницккъал ду". Наха дехха тIараш диттира поэтан аьллачунна.\nСоветан Iедал доьхначул тIаьхьа гочдархойн школа юьйхира, паччхьалкхо мах ца лора гочдарш дан а, уьш арахеца а\nРасул Гамзатовичан я суьйлийн маттахь-оригиналехь а, я гочйина оьрсийн маттахь а арахецанза йисина "Кавказ" поэма.\nБоккха сингаттам боллура Гамзатовна чохь Нохчий махкахь хуьлуш лаьттачух\nСуна иза дагахь хаьа цхьана декъанна. Цу тIехь историн тардарш ду, къена Толстой ву, охьатаьIна, баI тергалбеш, Кавказехь, Нохчийчохь, цIий Iенаш сагатдо цо, дагалоьцу Лермонтовн "ОьгIазе нохчо текха берда йисте, Ирдеш ву шен шаьлта" могIанаш. Расула шен поэмехь боху, ша а кхайкхинера вежарийн цIий Iеначу оцу пхьоьхана. Доцца аьлча, боккха сингаттам боллура Гамзатовна чохь Нохчий махкахь хуьлуш лаьттачух.\n– Ахь дуьххьара хьахош бац Гамзатовн арабовлаза бисина белхаш. Зорбане бовлаза дукха буй уьш?\n– Расул Гамзатовичан арабовлаза дисина белхаш бу цо шен весетехь охьабагарбинарш, оьрсийн матте а бу уьш баханза. "Шераш а, некъаш а" кочаран байташ а, суьйлин поэтан Махьмуданний, йоьIан Муинний декъазчу безамах йолу поэма а, "КхоалгIа зуда" поэма а, "Сан Дагестан" книгин кхоалгIа дакъа а, дуккха йоца байташ а – суна уьш дагайогIу, цуьнан цIерачу тептаршкахь хуьлучух тера ду уьш. И белхаш бисина оьрсийн матте баханза, хIунда аьлча, Советан пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа юьйхира гочдархойн школа а, дика гочдархой бацара, пачхьалкхо мах ца лора гочдаршна. Ткъа вон гочдархой Гамзатов Расулна оьшуш бацара. Суьйлийн маттахь цуьнан йисина оьрсийн маттахь стомма книга арахеццал байташ. Бакъду, уьш ца кхаьчна шаьшка суьйлашка а – цуьнан цIахь йисина, сайна дагахь йисинарш-м хIитталур ю соьга метта.\n– Стенгахь дIавоьллина Гамзатов Расул, муьлхачу суьртахь ду цуьнан каш, нах лелий цунна тIе?\n– Тарки-Тау ломан когашкахь, Каспий а, ХIинжа-ГIала а гуччохь лаьтта Гамзатов Расулан каш. ХIинжа-ГIала кхочучу хьешийн зерат ду иза. Гамзатов веллачу дийнахь а, Гезмашин-беттан "кIайн гIарагIулийн" даздаршкахь а богIу дерриг а дуьнентIера хьеший, боьлху уьш коша тIе. Циггахь дIайоьллина ю цуьнан цIийннана Гамзатова ПетIамат Саидовна а.\nЦхьаберш реза бацара иза ша винчу лекхачу лаьмнашкарчу ЦIада юьртахь дIа ца волларна – цо ша а ма-яздинерий шен байташкахь, шена цигахь лаьтте верза лаьа, аьлла. Амма Гамзатов Расул ерриг а Оьрсийчоьнна везаш хилар а, цуьнан похIма тайначарна тIекхача болчу аьттонан а ойла йина, Дагестанан куьйгалло а, цуьнан доьзало а сацамбира иза Тарки-Таун когашкахь дIаволла.


Сказка на Чеченском языке «Бременские музыканты» | Чеченский сайт для детей и родителей\nСказка на Чеченском языке «Бременские музыканты»\nПеревод на чеченский язык знаменитой сказки Братьев Гримм «Бременские музыканты».\nПеревод Тамара Чагаева.\nИллюстрации художника Ларисы Пароевой.\nКхераелла вир. Цо ша-шега бохуш хилла: «Со стенга гIур ю? Со мичахь Iийр ю? Со къан а елла, сан гIора а дIадаьлла», — бохуш.\n— Хьо хьуьхьдоьлла Iуьллуш ма ду, хьуна хIун хилла? – аьлла, хаьттина виро жIаьлига.\n— КIадделла со, — аьлла жIаьло. – Дехха дедда деана со, цундела кIад а делла.\n— Хьо хIунда догIура цу тайпана дедда? – хаьттина виро.\n— Къинхетам бехьа сох, вир, — аьлла, дехар дина жIаьло. – Еххачу хенахь таллорхочун хIусамехь Iийра со. Аренашкахула а, уьшалш чохь а лийлира со, цо лаьцначу экханашна тIаьхьадаьлла. Ткъа хIинца со къанделла, толлуш лела таро а яц сан. Цундела хIусамдас со ден сацам бина. Цундела со иза волчуьра дедда арадаьлла. ХIинца айса хIун дийр ду а ца хаьа суна.\n— Дало соьца, Бремен-гIала гIур ду вайша, — аьлла виро. – Цигахь урамнекъашкахула эшарш а лоькхуш, лелар ду вайша. Ахьа чIогIа мохь а хьокху, аз а дика ду хьан. Ахьа йиш а локхур ю, вота а тухур ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду.\n— Дика ду хIета, — аьлла жIаьло, — доьду вайшиъ Бремен-гIала.\nИ шиъ цхьаьна новкъадаьлла. Вир — вирах Iоьхуш хилла, жIаьла — жIаьлех леташ хилла. Иштта хIарашиъ дIадоьдуш, цIаьххьана новкъахь цициг дуьхьалкхетта кхарна. Некъан йисте а хиъна, чIогIа гIайгIане Iаш хилла цициг.\n— Хьо хIунда ду оцу тайпана сингаттаме, ва цициг? — аьлла, хаьттина жIаьло.\n— ЭхI-хIай, — аьлла цициго, — къинхетам бейша сох. Дукха хан яьккхира ас цхьана хIусамехь. Дехкий а, мукадехкий а лоьцура ас. Ткъа хIинца со къанделла, сан цергаш а артъелла. Иза шена хиъча, сан хIусамнанас со хи чу кхосса сацам бинера. Цундела со дедда дIадахара иза йолчуьра. Кхин дIа айса хIун дийр ду а ца хаьа суна, сайна юург муха лохур ю а ца хаьа суна.\n— Дало тхоьца Бремен-гIала, цигахь урамнекъашкахула иллеш а олуш, лелар ду вай. Аз а хьан дика ду, ахьа иллеш эр ду, Iадхьокху пондар а ловзош, жIаьло йиш а локхуш, вота еттар ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду.\n— Дика ду хIета, — аьлла цициго, — дIадогIу со шуьца.\n— Ахьа ма чIогIа мохь бетта, ва нIаьна! Хьо лаа юй? – аьлла, хаьттина цуьнга виро.\n— Хьуна хIун хилла? – хаьттина жIаьло.\n— Хьуна цхьаммо бохам-м ца баьккхина? – хаьттина цициго.\n— ЭхI-хIай, — аьлла, доккха са даьккхина нIаьно, — къинхетам бейша сох! Кхана сан хIусамдай болчу бахка безаш хьеший бу. Царна шун хIоттош, со ен а йийна, сан жижигах кечйина йолу чорпа яла бохку уьш царна. Дийцийша, ас хIун дан деза?\n— Яло, нIаьна, тхоьца Бремен-гIала. Цигахь урамнекъашкахула иллеш а олуш, лелар ду вай. Аз а хьан дика ду, ахьа иллеш эр ду, мерз-пондар а бекош, цициго, йиш а локхуш, Iадхьокху пондар локхур бу, жIаьло, йиш а локхуш, вота еттар ю, ткъа аса, гитара а локхуш, илли эр ду.\n— Дика ду хIета, — аьлла нIаьно, — йогIу со шуьца.\n— Серло го суна! – аьлла, мохь тоьхна нIаьно.\n— Хьажа деза вай, и хIун серло ю. Генахь доццуш лаьтташ цхьа цIа хила а мега.\n— Цу цIа чохь жижиг хила а мега. Ас иза дуур ма дара.\n— Цу цIа чохь шура хила а ма мегара. Ас иза молур ма яра.\n— Цу цIа чохь кIен буьртигаш хила а мега. Ас уьш дуур ма дара.\n— ХIун го хьуна цу чохь, вир? – аьлла, хаьттина нIаьно.\n— Суна го стоьла хьалха дууш-молуш Iаш болу талорхой.\n— Ма чIогIа яахIума юур яр-кх ас! – аьлла жIаьло.\n— Ма чIогIа хьагделла-кх со! – аьлла цициго.\n— И талорхой цу чуьра ара муха бохур бара те вай? – аьлла, хаьттина нIаьно.\nШайн цIенна улло схьа а веана, яахIума кечъечу чоьнна чуваьлла талорхо. Пеш йолчу агIор дIахьаьжначу кхунна, кIега санна йогу ши серло гина. «Уьш кIегий хила мега. ХIинцца царех серло а латийна, хьожур ву со», — аьлла, ойла йина цо.\n– Iуь-Iа-ре-Iу-у! — аьлла.\n— Ма бала беана вайна тIе! Вайн цIа чохь кхераме дIуьтIанаш баха хевшина. Цара суна тIехь ца деш хIума а ца дити: цхьаммо шен дехачу пIелгашца сан юхь тIе мIараш теси, вукхо, урс тоьхна, сан ког лазийна, кхозлагIчо сан букъ тIе цхьа йоккха хIума туьйхира, ткъа воьалгIачо, со араиккхича, суна тIаьхьа мохь хьаькхира:\nЗапись опубликована 27/12/2011 автором admin в рубрике Сказки на чеченском языке, Чеченский язык с метками сказки, сказки на чеченском, Туьйранаш, чеченский язык.\n← Dot to dot Arabic Alphabet — Соедини точки Арабский Алфавит Онлайн раскраска: Учим цвета на Чеченском языке →\nСказка на Чеченском языке «Бременские музыканты»: 2 комментария\nМамед 11/03/2012 в 01:33\nБаркал! хаза хити вай маттахь ишт атта долуш йеша х1ум карича. кхи къоргера яздам ца хаа суна, амма кху текст т1ехь маситта г1алат кари суна\nмилана 16/05/2012 в 12:21\nДела реза хила


На Фото Дадашев lабдулла\nДАДАШЕВ IАБДУЛЛА (1930 - 2010)\nДадашев Iабдулла вина 1930-чу шеран 28-чу декабрехь Соьлжа-ГIалахь белхалочун Катин доьзалехь. Школе Соьлжа-ГIалахь вахна. Нохчийн къам махкахдоккхуш 6 классехь доьшуш хилла Iабдулла. Школа Казахстанехь чекхъяьккхина. Жимчохь дIаболабелла хинволчу яздархочун къинхьегаман некъ. ХIетахь дуьйна 1957 шо кхаччалц цо белхаш бина тайп-тайпанчу меттигашкахь: юьртабахамехь, гIишлошъечохь, маша бечу фабрикехь, шахтехь. Деша таро ца хилла дикка тIаьхьа бен. 1968 шарахь Дадашев Iабдуллас заочно чекхъяьккхина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институтан филологин факультет. Оцу хенахь иза цхьана муьрехь «Ленинан некъ» газетан редакцехь литсотрудник, корреспондент, тIаккха отделан куьйгалхо, цул тIаьхьа жоьпаллин секретарь хилла. 1970-1981 шерашкахь Хьалха-Мартанан районан «Ленинская правда» газетехь редакторан болх бина. Иза цу хенахь, хууш ма хиллара, доккхачу жоьпаллин болх бара, цу заманан идеологин хоршара жимма а дIасхьатаIар нислахь, доккха гIалат лорий, партийни таIзар деш.\nНа Фото Берсанов Хожа-Ахьмад\nБерсанов Хожа-Ахьмад вина 1926 шеран 5 апрелехь Нохчийчоьнан Ачхой-Мартанан районан ШаIми-Юьртахь ахархочун Ахьамтан доьзалехь. КIентан пхи шо а кхачале да а кхелхина, ненаца бисина кегийра доьзалш. Махкахь коллективизаци кхочушъеш, колхозаш йохку мур хилла и. ТIехь да воцуш бисинчу доьзалх а хьакхаелла оцу заманан харцо. Кхеран долахь йолу бежан-хIума дIа а яьккхина, юьртахь юьллучу колхозе дIаелла. ЦIенош чу колхозан правлени яийтина. Гатто-хало хиллехь а, нанас кога-ира хIиттийна бераш. Хожа-Ахьмада школа шайн юьртахь чекхъяьккхина. Цул тIаьхьа деша вахна Серноводскерчу юьртабахаман техникуме зооветеринаран корматаллин отделени. Иза чекх ца яьккхина. 1938 – 1940 шерашкахь дешна Соьлжа-гIаларчу политпросветшколехь, амма иза чекхъяккхар а ца нисделла. Дуккха а тIаьхьа заочно доьшуш чекхъяьккхина Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институтан филологин факультет.\nНа Фото Арсанукаев Шайхи\n«Дуьненан литературин хоршахь, цуьнан традицешца, форманашца, амма шен къоман барта кхоллараллин, гIиллакхийн, ламастийн буха тIехь кхуьуш схьайогIу нохчийн исбаьхьаллин литература. Муьлххачу литературин а санна, нохчийн литературин а коьрта кхо «турпалхо» ву: хьалхара – Адам (Адаман амал, цуьнан ойла, сатийсам, гIиллакх, гIуллакх). ШолгIа – и Адам шена тIехь дехаш долу Латта (Даймохк). КхоалгIа – и Адам шена чохь дехаш йолу Зама. Нохчийн яздархоша – прозаикаша, поэташа, драматургаша – хестош дерг а ду дезаниг, даима а сийлахьниг: Даймохк, Нана, Адамалла, Къинхетам, Къинхьегам, Оьздангалла, Къонахалла, Тешам, ДоттагIалла, Безам» – яздина Арсанукаев Шайхис шен цхьана статья тIехь. Оцу мехаллаш тIехь кхиъна ю Арсанукаев Шайхин поэзи. И мехаллаш ю цуьнан кхоллараллехь коьртанаш, цо чIагIйираш.


Хьенан бу Шемара тIом?\nШема -- Димашкъехь оьрсийн векалт гойла ю\nШеман президентана Асад Башарана а, Шемара оппозицина а юкъахь боьду тIом шемахойн хилла ца Iа. ГIазот даккха доьлху шаьш аьлла, цига бахана Нохчийчура, Европера нохчий а, Оьрсийчура бусулба динера кегий нах а. Шайна, шемахошна хетарехь, тайп-тайпана идеологица арара чуоьхучу тIеманхоша чолхе доккху, ишта а гена даьлла хьал. Шемахь гIазот хIунда кхайкхадо арахьарчу бусулба наха?\nМасех бутт бу Шемара жимастаг Хьадис Чехерчу университетехь деша веана. Цуьнан коьрта бахьана ду, тIамехь дакъа ца лацар.\nДимашкъехь бакалаврана тIегIане кхаьчнера иза.\nХIинццалц, Шемахь, цу мехкана президентана Асад Башаран режимна а, Шемара оппозицина юкъахь цIий Iенош дов доладаллалц, университетехь доьшуш хилча, эскарехь гIуллакх дан ца кхайкхара. Ткъа хIинца, мел волу жимастаг эскаре кхойкхуш ву цхьа хержам ца беш, оппозицина дуьхьал болчу тIаме хьажон. Амма цкъа а топ кхоссаза болу кегий нах сиха бойъу цу тIамехь, бохуш дийцира цо Маршо радионе.\nХьадис: "Шина шаре а 8 батте а баьлла тIом кхин дIа а беш хиларан коьрта бахьана ду, Асад шегара дарж охьадилла дуьхьал хилар. Цуьнан долахь ю Шемахь мел дерг. Ур-атталла, Конституци тIехь-ам ду, "иза нийсонан департаментах" а цхьаьна жоп луш ву. Цул сов, эскаран лаккхара хьаькам ву иза. Цу махкахь хIуъа а дан ницъ болуш ву Асад, и дарж бахьанехь. Шайн долара ферма санна лелайо цара тхан пачхьалкх. Суна хетарехь, цо цкъа а шен лаамехь охьадуьллур дац шегара дарж, нагахь Оьрсийчоьно тIеIаткъам ца бахь. Ткъа иза хир доцуш ду."\nШемахой кхеташ бу, Оьрсийчоьно гIортор еш ца хилча, асада ишта майра леларг ца хиларх. Оьрсийчоьно Нохчийчохь тIемаш дIахьуш, ша пайда эцна пропаганда хьоьху Асадан режимна а. Иза дика гуш ду, шегара дарж охьадиллар доьхуш оппозицино болийна болам, цо цIийла карчорехь. Шена дуьхьала мел болу ницкъ Ал-Кхайдица зIенаш хиларна бехке йо цо. Маршо радионо дагадоуьйту, нохчаша бечу тIамах оьрсаша терроран дуьхьало олуш хилар.\nНохчийн тIемалоша Шемахь тIомм беш хиларх лаьцна а алссам дийца долийна тIаьхьарчу хенахь. Шемарчу жимастага дуьйцу.\nЦхьацболчу хаамашца, интернетехь Шемарчу гIазоте кхойкху бусулба нах. Коьртачу декъана, цунна жоп ло, Нохчийчура а, дай-наноша тIамах бовдийна, Европе балийна а кегий нах.\nДиъ жима бер долу Белгера цхьа къона стаг ваханера Туркойчу, цигара дIа, Шемахь тIом бан ваха дагахь. Нохчийчура тIамехь оьрсийн эскархоша цуьнан да, деваша а, воккхах волу ваша а вийнера. Шен цхьаъ бен воцу кIант вен ца вейта, вадийна, Европе еана леллачу нене, цо дош ца аьллера. ХIумма хууш хIусамнана а ца хиллера. ХIуъа бахьана хIоьттинехь, цуьнан могуш-маьрша цIавар нисделлера. Амма ишта ирсениш кIезиг бу.\nНанас, гергарчара а, «ненан дог хьаьшна, диъ бер балхахь йоцчу зудчуьнца дитина, хьо хIун гIазот даккха ваханера» бохучу хаттарна дала жоп цуьнан ца хилира, бохуш дийцира, яла йоьжначу кIентан нанна дола динчу цхьана зудчуо.\nХIун бахьана ду, билггал нохчийн кегийрахой оццул цу тIама тIе баха хьаьгна хиларна?\nУниверситете деша кIант дIахIоьттинчу Германера цхьана нохчийн зудчо дийцира, ша шен кIанте хIора сарахь хеттарш до. Тахана ахьа хIун дира? Хьаьнца къамел дира? Дуьхьал мила кхийтира? Цо хIун бахара? ТIаккха вукхо хIун элира? Iуьйранна а, сарахь а цуьнан дагахь мел дерг хаа хьожу ша.\nДеша ишта а хала доллушехь, цунна жимма а мукъайолучу хенахь, ша цуьнга болх бойту элира цо, дешарна йоцчунна, цуьнга интернетехь хан ца яъийта. Цу нанас ша чIогIа кхоьру бахара, ша санна наноша ца байъийта Европе схьабалийна нохчийн кIентий байъа Iалашо йолу ницкъаш, интернетехь и пропаганда еш хиларх.\nХьенан бен Шемахь боьду тIом? Шеманхойн я массо а бусулба нехан?


Адама Султана Олхазаран сайт "Динул-Ислам" - Хаттаршна жоьпаш - Цахууш зудчух хьакхавелча, йа цунах куьг кхетча ламаз карара долий? Коьрта агIо\nАссаламу Iалайкум! Шен зудчух куьг кхетча йа цунах хьакха велча уллехул тIех волуш, ламаз духий, иштта хийра зудчунах цахууш хьакха велча базарахь йа автобус тIехь, ламаз карара долий?. АллахIа аьтто бойла хьан.\nШен хIусамненах, йа яло мегаш йолчу хийра зудчух кхетча, йа хьакхавелча ламаз карара далар Iелам-наха тайп-тайпана дийцина.\nЧIор чIурах кхотуьйтуш шен зудчух хьакхавелча, йа шена яло мегаш йолчу хийра зудчух хьакхавелча ламаз карара долу ШафиIий мазхIабера Iелам-нахана гергахь. Маликий а, Хьанбалий а мазхIабера Iелам-нахана гергахь ламаз карара долу нагахь санна и хьакхавалар, йа куьг кхетар зудчуьнга хуьлуш йолчу марзонца хиллехь.\nТкъа вай долчахь лелош дерг – иза, ШафиIийн мазхIабехь ма-дарра, шен хIусам-ненах кхетча а, шена яло мегаш йолчу кхечу зудчух кхетча а ламаз духуш хилар ду, юха эца дезаш хилар ду. Цундела, ахь хаьттинчу хьолашкахь ламаз карара долу, иза юха иэца деза.\nЦуьнан далил а, иза иштта аьлла болу асхьабаш а вай бийцира хьалха хIокху хаттарехь:\nШен хIусум-ненах куьг Iоттаделча ламаз духий?


Прагин мэр а, гIалин шина кIоштан куьйгалхо а ларван волийна Оьрсийчоьнера схьабала мегаш кхерам хиларна\nПрагин мэр Гржиб Зденек а, шахьарарчу Ржепорые а, Прага-6 а кIоштийн куьйгалхой Новотны Павел а, Коларж Ондржей а Чехин пачхьалкхо ларван сацам бина, яздо, шена информаци еллачун цIе а ца йоккхуш, меттигерчу Respekt журнало, хаам бо Маршо Радион Оьрсийн сервисо.\nRespekt-о бахарехь, Советан заманарчу маршалан Коневн хIоллам дIа а боккхуш, фашисташкахьа ваьллачу инарла Власовн "Оьрсийчоь Мукъаяккхархойн Эскарна" (РОА) дагалецаман у хIотто Прагерчу Iедало сацам бинчул тIаьхьа Оьрсийчоьно кхерамаш тийса елира Чехин коьрта шахьаран куьйгалхошна.\nRespekt-о дийцарехь, вуьйр ву аьлла дIахаийтина, масала, Прага-6 кIоштан куьйгалхочуьнга Коларже шегга, ткъа Чехин къайлахчу сервисо тергалдина Оьрсийчуьра махка цунна кхераме хила тарлуш волу стаг кхачар.\nЖурнало бечу хаамца, хааделла Оьрсийчуьра Европе кхаьчначу шпионийн терахь совдалар. Хетарехь, Прагера Коневн хIоллам дIабаккхарца доьзна хила а тарло иза.\nПрага-6 кIоштахь лаьтта хIоллам дIабаьккхира Охан-беттан 3-чу дийнахь. Шахьарахь еш йолчу ХХ бIешеран дагалецамийн музей дехьаяьхьина монумент.\nИ хилам шайна Iаьткъина хилар хаийтира Оьрсийчоьно. ХIоллам дIабаккхарна бехктакхаман гIуллакх айдина Оьрсийчоьнан Талламан комитето, Чехи нацизм юхаденъеш ю, аьлла, бехке а еш.\nРжепорые кIоштахь Стигалкъекъа-баттахь хIоттор ду дагалецаман у Прагин дуккха а бахархой 1945-чу шарахь фашистех Iалашбарна Власовн "Оьрсийчоь Мукъаяккхаран Эскарна". Кремло емалйо и гIулч а.\nПрагин мэр Гржиб реза а волуш, Чехин шахьарарчу Оьрсийчоьнан векалтна уллехь болчу урамна елла массех бутт хьалха Москвахь вийначу оппозиционеран Немцов Борисан цIе, ткъа цунна гена йоццучу цхьана майданна тиллина журналистан Политковская Аннин цIе.


Iамерко а, Евроберто а кредиташ делла Украинина\nIамеркин Цхьаьнатоьхначу Штаташа 2 миллиард доллар барамехь кредит лур ду Украинина, кху шарахь социалан хьашташна ахча дайа Киевна гIо дар Iалашонца. Цу хьокъехь болчу бертана тIе куьйгаш таIийна Киевехь Украинин а, Iамеркин а финансийн министрша Яресько Наталияс а, Лью Джейкоба а. И церемони чекхяьлча Льюс элира Iамеркин Цхьаьнатоьхна Штаташ кийча ю оьшуш меттиг хилахь Оьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна санкцеш шоръян аьлла.\nХьалхо, кху баттахь, Евроберто кредит делира Украинина 1 миллиард 800 миллион евро барамехь. Шинарин дийнахь Iамеркин президенто Обама Барака а, Германин канцлеро Меркел Ангелас а телефонехула дийцаре дира Украинина финансашца гIо дарх лаьцна долу хаттар.\nЦаршимма шаьшшиъ саготта хилар хаийтира Украинин малхбалехь адамашна ницкъ бар аслам даларца. КIайчу ЦIийно бинчу хаамца, Обама а, Меркел а реза хилира Украинехь сепаратисташна гIо дарна жоьпаллехь хила езаш ю Оьрсийчоь бохучунна.


Хадархо хилла ву ФСБ-на тIелеттарг\nМанюровн нанас дийцарехь, эскархойн могIарехь хилла вац цуьнан кIант. Жимчохь боксах лата Iемина вара. Герз кхосар дезаш а хилла, 3-4 шарахь Iаморашка лийлира иза аьлла, дийцина цо "Комсомольская правда" газете. Герз кхусуш гIалахь хIитточу турнирашкахь дакъалоцуш хиллера иза боху "Baza" гIирсо. Бутт хьалха цу кепарчу къийсадаларшкахь 3-гIа меттиг яьккхинера цо.\nХIусамнана а яцара цуьнан, уллора доттагIий а бацара, нанас дийцарехь. "Цхьана Iарбошца" зIенаш хуьлура цуьнан тIаьххьарчу заманчохь, къамел ингалсан маттахь дора, цундела шена ца хаьа цара хIун дуьйцура боху нанас. "Кгбшникаш бIаьргабан ца безара" шен кIантана аьлла нанас "Baza" хьостане.\n"Комсомольская правда" газетано дийцарехь, Манюров вехачу меттигехь яздина ду ворхI тайпана герз. "Baza-с" а, РЕН-ТВ-с а хаамбо, яхначу буса иза вехачу цIийнах хьовсарх. Ницкъахоша дIадаьхьна документаш, электронан дискаш а, герзана делла кехаташ а.\nТIелеттарг 39 шо долу Манюров Евгений вара аьлла, Iорадаьккхира масех хаамийн гIирсо. Москван кIоштарчу Подольскера хилла иза.\nМаршо Радионо яздира, еарин суьйранна вевзаш воцчу стага, хетарехь, Калашниковн автомат йиттина Лубянкерчу ФСБ-н гIишлонна хьалха. Къайлахчу сервисийн юкъараллаца зIенаш латточу Центро хаамбарца, суьйранна 18:10 минот яьллачу хенахь ФСБ-н гIишло чохь долийна герз детта.\nТIаьхьо ФСБ-н пресс-гIуллакххоша Iорадаккхарца, тIелатар динарг цхьаъ ву, ФСБ-н гIишло чу кхача аьтто ца баьлла цуьнан.\nЦхьана ханна Москвахь "Сирена" план а йолийна, Лубянкина гонахара масех урам дIа а лаьцна, лаьттира герзаца болу нах.


Умаров Джамбулата Mylistory машане дерзар хьоьху Оьрсийчоьнна\nНохчийчуьрчу зорбан министро Умаров Джамбулата Москохарчу пачхьалкхан университетан ораматийн (МГУ) бешан белхахошна Mylistory социалан машане яздалар хьехна.\n"Ас хадам боллуш дехар до шуьга Mylistory машане дерза. Къилбаседа Кавказера, Уралера, Москохара, ГIирмера нах хаза а хеташ Iемар бу шух бошмийн а, хасбошмийн а корматаллана", - аьлла министро "Москоха дуьйцу" хаамийн гIирсе.\nЕарийн суьйранна Инстаграмера МГУ-н ораматийн бешан "Дарбане бецаш" аккаунт дIакъевлина. "Дарбане бецийн" пресс-секретара Архипова Ольгас РБК агенталле дийцина, Инстаграмера шайн агIо юхаерзо некъаш лоьхуш ду шаьш аьлла.\nБлок тохаран бахьанаш дуьйцуш, цо билгалдаьккхина, шайн аккаунт яста а естина, цигахула спам дIасакхоьхьуьйтуш хилла аьлла.\nМаршо Радионо яздира, байначу беттан 22-чу дийнахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун Инстаграмера а, Фейсбукера а аккаунташ дIакъевлина хиларх. Iамерко цунна тоьхна санкцеш бахьана долуш, блок хIоттийна цуьнан агIонашна.\nЦул тIаьхьа Нохчийчохь юкъаяьккхинчу Mylistory социалан машанехь аккаунташ йиллира Кадыров Рамзана а, махкарчу хьаькамаша а.


Ловзар (ансамбль) — Википеди\nХӀокху версин хийцам бина кепаш/файлаш теллина йу. ЧӀагӀйелла верси теллина йара 2021, 25 ноябрь.\nНохчийн берийн халкъан хелхаран ансамбль «Ловзар»\n1983 — таханалац\nЛо́взар (ансамбль) — нохчийн берийн халкъан хелхаран ансамбль, дукха халкъашна юккъера конкурсийн толамхо. Ансамблин куьйгалхо ву Нохчийн Республикин Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллакххо Магомед Тахаев.\nАнсамбль кхоьллина 1983 шарахь Республикинскан пионерийн гӀалахь Мохьмадас а, Тамилас а ТахаевгӀара. 1994 шарахь болабелла тӀом бахьнехь ансамблин болх сецира. 1995 шарахь бераш Нальчике дӀадигира, цигахь юха а болабелира ансамблин болх.\n1998 шарахь нохчийн культура кхиаяран а, кхайкхаяран а ансамблин Пачхьалкхан берийн ансамбль статус елира.\nАнсамбль декъашхош дукха хенахь болх бира костюмаш а, репитици ян меттиг а йоцуш. Нохчийн Республикин Госсоветан председатель Малик Сайдулаев ансамблин дола дан волавелира. Ансамблин коьрта хьашташ кхочуш дира цо.\n2001 шарахь Москвахь хилла халкъашна юккъера фестивалехь ансамбльс гайтира шен керла программа. Иза хьовсархойна чӀогӀа хаза хитира. И бахьнехь ансамбле дукха кхайкхараш декхира Россиехь а, кхоьчу пачхьалкхашахь фестивалешкахь дакъа лаца. Таханлера динахь ансамбль дукха гастролешкахь лела, конкурсашкахь а, фестивалашкахь а дакъа лоцу, цигахь дукха толамаш а баьхна цо.\nКонкурсаш а, фестивалаш а[нисйе бӀаьра | нисйе]\n1996 — Варнехь хилла халкъашна юккъера фестивалин дипломант.\n1997 — Туркойчохь хилла халкъашна юккъера фестивалин дипломант (Чорум, ТурхӀал).\n1998 — Туркойн республикин 75 шо кхачар даздеш хилла халкъашна юккъера фестивалин лауреат.\n2000 — «Ярославские гуляния» халкъашна юккъера 5-гӀа халкъашна юккъера фестивалин лауреат (Ярославль).\n2001 — Москвахь хилла халкъашна юккъера фестивалехь дакъалацар.\n2001 — Лондонехь «Royal Festival Hall» сценехь ловзар.\n2001 шаран декабрь — Ярославлехь хилла «Культура во имя мира» цӀе йолу халкъашна юккъера фестивалин «Гран-при»\n2003 7 апрелехь — Пачхьалкхан Кремлин гӀалахь хилла «Кавказан къаьмнийн хелхараш» цӀе йолу керла программа презентаци.\nОфициальный сайт ансамбля Ловзар Архивйина 2004-08-26 — Wayback Machine\nАнсамбль Ловзар(ТӀе цакхочу хьажорг)\nАнсамбль Ловзар YouTube чохь\nЧеченский «Ловзар» покоряет парижан(ТӀе цакхочу хьажорг)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ловзар_(ансамбль)&oldid=6906447»\nНохчийн хелхаран ансамблаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 25 ноябрь, 21:43.


Къамелаш деза дара, мидалш кIезиг ю оьрсийн олимпхойн\nЧиллан-бутт 12, 2014\nОьрсийчоь -- Олимпиадан 5-гIа де, Сочи, 12Чил2014\nМехкарийн «Тату» тобан «Уьш тхуна тIаьхьа кхуьур бац» йиш Сочехь олимпиада схьайоьллуш курра лекхнехь а, аьтто бац цкъачунна Оьрсийчоьнан спортхошкахьа. Алссам дешин, детин, йоьзан мидалш яьхна шена луларчу Карелел а бен йоцчу Норвегино.\nОлимпан ловзаршкахь хьаша-да тIеоьцуш йолу пачхьалкхе Оьрсийчоь толамхойн могIаршкахь карарчу хенахь ворхIалгIачу меттехь ю. Ловзарш дIадоладелча дуьйна схьа даьллачу масех дийнахь оьрсашка цхьаъ бен дашо мидал ца яккхаелла.\nХьалхарчу меттехь хIинцалц схьа Норвегера спортхой бара. Цаьргахь цхьайтта мидал ю, шайна юккъехь йиъ дашониг а йолуш.\nАла догIу, Оьрсийчоьнан агIор Олимпан ловзархой цигахь ловзочу 15 Iаьнан спортан тайпанехь хIораннехь а дакъалоцуш бу. Амма тергамхоша дийцарехь, мел дукха а, 11 спортан тайпанехь бен мидалш яха аьтто церан хилахь тамаша бу.\nИза а нагахь санна вуно боккха аьтто церан хуьлуш нислахь бен хила там а бац. Ловзарш доладалале Оьрсийчоьнан спортан министро Мутко Виталийс динчу мукIарлонца, оьрсийн спортхойн тобанан Олимпиадехь йоьалгIа я пхоьалгIа меттиг яккха кадалахь, иза боккха аьтто лара догIу. Амма Оьрсийчоьнан Олимпанн комитетан куьйгалхочо Жуков Александрна хетарехь, шайн цIахь дIахьочу ловзаршкахь оьрсашна паргIат хьалхара меттиг яккха йиш ю.\nВевзаш волчу нохчийн спортхочунна Бадалов Русланна а хета, Оьрсийчоьнан тобан аьтто бала там бу шайн цIахь дIахьочу Олимпан ловзаршкахь хьалхара меттиг яккха я хьалхарчу кхааннех цхьа меттиг якккха, аьлла. Хийла дагахь а доцу похьманчаш я тамаше голатохарш гучудовлуш хуьлу ишттачу спортан хиламашкахь, боху цо.\nБадалов: „Суна схьахетарехь, хьалхарчу меттигашкахь карарчу хенахь мидалш ерш а хила там бу. Амма иштта Оьрсийчоьнан тоба хила а там бу. Чот воьдуш йинарг яц, вогIуш йинарг бен, олуш ду нохчийн. ХIинца бен доладелла дац и ловзарш. Хийлаза Олимпийн ловхаршкахь а, дуьненаюкъарчу чемпионаташкахь а дагахь доцург хуьлуш нисло, керлачу спортхойн аьттонаш хуьлуш а хуьлу, цара толамаш бохуш а хуьлу.\nКъаьстина шен цIахь ловзарш дIахьош хилча, аьттонаш алсам бовлу. Оьрсаша хьалхара меттиг я кхаа меттигах цхьаъ яккха мегаш ду. ХIинца а цара иза ца яккхахь, цкъа а хьалхара меттиг хир ю аьлча со-м ца теша! Иштта аьттонаш болуш меттигаш церан кхин маца хир ю-м ца хаьа суна“.\nАмма дуьненаюкъарчу тергамхошна хетарехь, Оьрсийчоьно кху ловзаршкахь мел дукха а ялхалгIа меттиг бен яккхахь тамаша бу. Ткъа хьалхара меттиг, иштта бозуш боцучу дуьненаюкъарчу аналисташна хетарехь, Канадерчу тобано яккха мега, шозлагIчу меттехь Норвеги а хуьлуш. И шайн шайхаллаш цара дуккхаъчу шерашкахь бинчу тергамашца бакъбо. Иштта, масала, 1980 шарахь дуьйна Iаьнан Олимпан ловзаршкахь, уьш мичча а пачхьалкхехь дIахьош делахь а, шайн мидалийн терахьаш алсамдохуш богIу канадахой.\nЙоьдучу олимпиадан жамIаш


Исраилов Iумар вийначарна тоьхна хенаш ца хуьйцуш йитина Венерчу Лакхарчу Кхело - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » Исраилов Iумар вийначарна тоьхна хенаш ца хуьйцуш йитина Венерчу Лакхарчу Кхело\n2009 шарахь Венерчу шен хIусаман бертехь вийна хиллачу Исраилов Iумаран а, ткъа иштта цуьнан чалтачийн гIуллакх меттигерачу Лакхарчу Кхело юха листаран бахьана цу гIуллакхан шинна а агIоно апелляци йина хилар дара. Цхьана агIора, и гIуллакх теллинчу прокуратурано кхайкхам бинера, зуламан декъа хиллачу Дадаев Сулейманна а, Ешаркаев Турпал-Iелина а велла дIа валлалц набахтехь яккха хан тоха аьлла, Исраилов вийначу тобан куьйгалхо ларалуш волчу Кальтенбруннер Оттона, я цуьнан нохчийн цIарца аьлча, Эдилов Рамзанна, ма-тоххара. Вукху агIора, кхаа зуламхочун адвокаташ а апелляцеш йинера, шайн клиенташна тоьхна йолу хенаш лахаяхахьара аьлла. Шинарин дийнахь Венерчу Апелляцин кхеле схьавалийнера даханчу шеран гуьйранна дуьйна набахтехь воллуш волу Кальтенбруннер Оттой, изза Эдилов Рамзан, Дадаев Сулейманий, Ешаркаев Турпал-Iелий.\nДаима а цу хьокъехь кхел гуллучу хенахь хуьлуш ма-хиллара, инзаре дукха хаамийн гIирсийн векалш а гулбеллера цигахь. Кхин а дукха бара и гIуллакх толлуш йолу чоь ларъеш болу герзех боьттина болу полисхой. ГIуллакх юхалуьстуш йолчу кхелахочо ХIабл Шарлоттес билгалдаьккхира, и зулам цхьана Исраиловна дуьхьала дина ца Iаш, йоллучу Европерчу нохчийн мухIажаршна кхерам тасса а, ткъа иштта Австри пачхьалкхана дуьхьала дина а хиларна, хIоразза а Iаламат баккхийчу кхерамазалла ларъяран белхашца доьзна хуьлу и таллар, аьлла. МухIажар вен тоба вовшахтоьхна а, царна куьйгалла дина а ларалуш волчу Эдилов Рамзанан шиъ адвокат вара кхелехь. Царех цхьамма, Ибнер Дитера, шен къамелехь билгадаьккхира, Эдиловс шен бехкана керисталла деш хилар. Цуо иштта тидаме диллира, нагахь санна, иза боккъал а бехке хиллехь, вада йиш ма яра цуьнан, Исраиловна герз тоьхна волу Богатыров ма-ваддара, аьлла.\nЦул совнаха, адвоката Исраилов Iумар ша а кхин башха „диди“ дацара, аьлла элира, иза дуккхаъ мостагIий а болуш, цкъа цхьана агIор, тIаккха вукху агIор Нохчийчохь тIемаш а бина стаг вара, иза хьаамо а вийна хила тарлуш ву, аьлла. Дадаев Сулейманан, Ешаркаев Турпал-Iелин адвокаташа, шайн агIор, шайн клиенташ герз тухуш а ца хилла, я Исраилов вен Iалашо йолуш а ца хилла, цу дийнахь цу меттехь нисбалар бен, кхин церан бехк а бац, боху лини дIахьош бара. Зуламхошна, мелхо а, набахтен хенаш алсам яха аьлла кхайкхам беш волчу прокуроратурин векало шен къамелехь и зулам цхьа Исраилов верца чекхдолуш дац, иза йоллучу Австри пачхьалкхана тIелатар ду, элира. Иза кхерам тассаран акци а ю, иза политикан вер а ду, ткъа иза динчарна уггаре а лакхара гIуданаш тоха деза, кхин цкъа а цхьанна а Австрехь и тайпа зулам дан дага ца даийта, аьлла. Шина а агIонан хьесапашка ладоьгIначул тIаьхьа кхелахоша сацам бира, кхаа зуламхочунна тоьхна долу набахтин гIуданаш хийцам боцуш дита. Цу кепара, шех кхелахоша „коьрта зуламхо“ олуш волчу Кальтенбруннер — Эдиловн велла дIаваллалц набахтехь хан яккха деза. Ткъа Дадаев Сулейманан ткъо шо, Ешаркаев Турпал-Iелин ялхийтта шо даккха деза. Ешаркаев Турпал-Iелин векал волчу адвоката Филипп Дитера Маршо радионе и сацам шен клиентана мел къаьхьа белахь а, амма и Iедалан низам ду, шаьш иза тIе ца эцча ца довлу, элира.\nФилипп Дитер: «Ала догIу, ший а апелляци жамIа доцуш йитина хилар. Тхайниг хилла ца Iаш, прокуратурас хан лакхаяккха аьлла йина хилларг. Реза хила бахьана-м дац тхан, тхан кхин Iалашо яра. Амма тхо кхелан сацам, иза мухха а белахь а, къобал ца дича девр дац». Кхин синхьал долуш яра вийначу Исраилов Iумарин доьзал векал беш йолу адвокат Лоренц Надя. Кхело бинчу сацамца, вийначун дений, цуьнах йисинчунний пхи-пхийтта эзар евро компенсацеш яла дезар ду кхаа зуламхочун. Иштта Исраиловн деа берах кхаана пхи-пхиъ эзар евро а дала дезар ду. Лоренц Надя: «Со чIогIа реза ю, бехкебинчара шайна тоьхна хенаш лахъяр доьхуш йолу апелляци къобал йина ца хиларна. Соьга хаьттича, шозлагIа зуламхочунна Дадаевна кхин а доккхох долу гIуда догIура. Амма иза хIинца кхин мехала а дац. Ткъа доьзална компенсаци яларан хьокъехь аьлча, Исраилов вуьйчу хенахь дуьненчу даланза хиллачу деалгIачу берана компенсаци ца яла сацам бина кхело. Суна иза яла езар аьлла хета. Делахь а, коьртаниг иза дац, берийн нанна Мадинина иза коьрта дац аьлла хета суна. ХIунда аьлча, набахтехь бохкучу цаьргара ишттаъ-вуьшттаъ ахча даккхалур ду бохучух теша хала ду». Кхелан сацаме ладогIа еана вийначу Исраилов Iумарах йисина йолу цуьнан хIусамнана Мадина а яра. Цуо шена коьртаниг и зуламхой, доллучу дуьненна а дIа а гуш, шаьш динчунна бехке озор ду элира.\nИсраилова Мадина: «Реза ю со цара бинчу сацамна. Кхело царна кхин хан тIера дIа ца йоккхуш йитар дика хета суна. Кхин хIуммаъ ца хилча а, Туркойн махкахь а, кхечу меттигашкахь а ма байъиний цу кепара нах. Цигахь Iедалша ца дечуьнга хьаьжча, кхузахь кхара цу зуламхошна хенахь тоьхна, уьш чу а боьхкина. Церан бехк лахбан бахьанаш дан а дацара. Шина баттахь кху дийне кечам беш шаьш Iийнехь а, хIуммаъ дохкобовлар гойтуш а бац уьш.“ Бакъдолш, дохкобовлар дан а дацара лийцичара гойтуш. Кальтенбруннер-Эдилов, даима санна, цIен галстук а оьллина, кечвелла волу, шен бехк ца хилар а, ша къайлахчу ницкъийн ловзарийн закъалт хилар а, ткъа иштта ша яккхий зIенаш а, баккхий белхаш а лелош стаг хилар билгалдохуш вара. Дадаев Сулеймана, шега дош делча, элира, кху масех баттахь ша шен адвоката хьийзош ву, хьуо дохковаьлла алахьара ахь кхелехь бохуш, амма шена ша дохковала бахьана ца го, я кхелан сацам ша къобал а ца бо, аьлла. Карарчу хенахь шен а, Iумаран доьзалан а уггаре а йоккха гIайгIа и чубоьхкинарш Австрин Iедалша Оьрсийчу дIабаларх кхерарца ю, бохуш дуьйцу Мадинас.\nИсраилова Мадина: «Царна и хенаш тоьхнехь а, кхин дIа йолчу хенахь хьожуш хир ю со а, тхо массо а, тидам беш, уьш Оьрсийчу дIа лой теша, бохуш. Гур ду-кх кхин дIа церан хьал муха хир ду. Цара шайн набахтехь яккха езаш йолу хан цу чохь йоккхур ю аьлла-м хета суна, делахь а, мацах Катарехь Яндарбиев Зеламха вийнарш ма-баллара, хIорш а оьрсашка дIалой ладугIуш хир ду-кх тхо». Меттигерчу Iедалхоша дийцарехь, зуламхой дIасабаларан хьокъехь Оьрсийчоьнца Австрин барт ца хилар бахьана долуш, Исраилов вийнарш Оьрсийчу дIалур болуш бац. Цундела, схьагарехь, церан шайн хенаш меттигерачу набахтехь яха дезар ду. Цу кепара, масех шо хьалха Венехь вийначу нохчийн мухIажаран гонахьара зуламан гIуллакх, кхин юхаберзам боцуш, чекхдаьлла лара мегар ду. Кхелан сацам дIа а кхайкхина, шаьш полицхоша, куьйгах буржалш а тоьхна, зала чура арабохучу хенахь, Кальтенбруннер Оттос ИсраиловгIера адвокат йолчу Лоренц Надяна кIирвелла бIара а хьаьжна, кхерам тоссуш санна, немцойн маттахь «Баркалла хьуна, Надя Лоренц» элира. Ткъа адвоката зуламхо шена цу кепара тIеIаткъам бан гIертар шен болх ша дика бина хиларан тоьшалла санна го шена, элира.


Кабулан аэропортехь лелхийтарш: иттаннашкахь бу белларш, шайна юкъахь 12 Американ эскархо а волуш\nЕарин дийнахь Кабулерчу дуьненаюкъарчу аэропортехь хиллачу шина эккхийтарехь тIаьххьарчу хаамашца велла 60 гергга стаг. Чевнаш йина 140 ву. Динчу зуламах жоьпалла шена тIеэцна "Исламан пачхьалкх" (террорхойн организаци лаьрра, Оьрсийчохь йихкина ю) тобано.\nДуьххьарлера эккхийтар дира аэропортна чувоьдучохь, хаамбо CNN телеканало, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIеман министраллан шина белхахочунна тIетевжина. ШолгIаниг – аэропортана гена доццучу Barron хьешан цIенна хьалха.\nКъаьсттина дукха нахана чевнаш йина хьалхарчу эккхийтарехь. Бу царлахь Американ эскархой а цхьана.\nЮьхьанца дуьйцура, виъ велла бохуш, тIаьхьо Пентагоно тIечIагIдира Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн 12 тIемало валар.\nАэропорте чувоьдучохь эккхийтар дина терорхочо-Iожалхочо. Билггал терроран тохарехь беллачийн терахь довзийтина дац. Дуккхахболу белларш – эвакуацин рейсашна тIекхача дегайовхо йолу афганхой бу.\nТерактах лаьцна КIайчу цIийнехь вистхилла Американ президент Джо Байден. "Кхин адамаш кIелхьарадохучу са ца кхоадечу миссин турпалхой бу" байина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн тIемалой аьлла цо. Американ а, кхечу мехкийн а бахархой Афганистанера арабохуш гIо деш бара америкахойн тIемалой Кабулерчу аэропортехь. Байдена бахарехь, тIаьххьарчу 11 дийнахь эвакуаци йина 100 эзар сов стагана.\nТеракт динарш Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташна карор бу, бекхам а бийр бу аьлла президенто Байдена. Кабулера эвакуаци кхин а дIахьур ю, карара бутт бале шайн эскархой Афганистанера арадоху планаш юхалистина яц шаьш аьлла цо.\nАфганистанера Американ эскарш Марсхьокху-беттан 16-чохь арадахарна йинчу критикана жоп луш аьлла Джо Байдена, шайн бахархой йа тIемалой Афганистанехь байарна Штаташа маса а, шога а бекхам бийр бу аьлла.\nКонгрессмено Коллинз Дага, Американ векалийн палатерчу цхьаъ бен воцчу мозгIара, кхайкхам бина Байдене, сихо йе аьлла.\n"Оха "Талибане" къаьсташ дIахьединера, муьлхха а тIелатар, муьлхха а тхан ницкъашна кIелояр, аэропортехь йа тхан балхана юкъагIортар дуьхьал ницкъбоккхуш доьрзур ду аьлла", - яздина Коллинза шен твиттерехь.\nПачхьалкхера дIабаха аьтто хиларе хьоьжуш, эзарнашкахь афганхой бара аэропортна гергахь.\n"Кхерамзалла а, маршо а езара оцу нахана. Уггар а чолхечу хьелашкахь дина сийдоцу тIелатар ду иза", - аьлла хиллачух Германин канцлера Меркель Ангелас.\nНорвегин арахьарчу гIуллакхийн министро Ине Мари Эриксен Сёрейдес дIахьедина, аэропорта чугIортийла цахиларна цхьана ханна нах арабахар сацадо ша аьлла.\nМарсхьокху-бутт юккъе баьллачу заманчохь "Талибан" (Оьрсийчохь йихкина ю) боламо Афганистан шен контроле ерзийра. Кабулан аэропортера эвакуацин рейсаш йолийчхьана Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, церан агIончаша а махкара араваьккхина, тIалибаша хIаллаквен волу 90 эзар сов стаг. Кху беттан 31-чохь америкахойн тIемалой арабевр бу Афганистанера, тIаккха хаа ду, эвакуацин рейсаш ерзийний.


X1инца со волчахь ламаз цхьаболчара дацдина ца деш т1еоьзна деш ду. и деш берш 4-6 баттахь некъ бан нейат дерш бу. масала :турце боьлхаш, ц1а боьлхаш ишта берш. 6 баттахь йа 1 шарахь цхьанхьа д1аса баха ойла йоцурш ше ше хенахь ламаз деш бу.\n30 км некъ беш ваха везаш хилча, со лелачах ламаз да аьтто цахилча, ламаз да аьтто ц1къа хуьлш ц1къа цахуьлш меттиг йог1а. даима неха чу г1ерта товш ца хета. ишта хьал хилча ламаз хан д1айола, т1аккха малхбуза ламаз мерк1ижачунца, йа мерк1жниг пхьуьрчунца да дезаш нисло.\nделкъа-малхбуза, мерк1ижа-пхьуь1ра ламазаш цхьанхьа ваха новкъа волуш хилча т1eоьзна да мегар дуй?\nХIара хаттар масийтта агIо йoлуш ду.\nУггар хьалха хаийта лаьа суна, ша цхьана меттехь 4 дийнахь соцур ву аьлла ниййaт долуш волчо ламаз дац дан а, тIеоза а мегаш ца хилар. Ялх беттан хенан чохь ша цхьанхьа гIур ву бохуш ламаз шен хенах дохийна дан мегар дац, ше-шен хенахь дан деза.\nНагахь санна хьой воьдучу новкъахь хьайн ламаз дан аьтту хир бац аьлла хетахь, я цу новкъахь ламаз дан хIоьттича йoккха хало хир ю аьлла хетахь, тIаккха малхбуза ламаз делкъачунна тIеоьзна дан мегар ду, пхьуьйраниг маьркIижчунна тIеоьзна дан а мегар ду. Делахь а цунах Iадат дина лело мегар дац, юх-юха тIеттIа ийза а мегар дац, шен таро хилахь ламаз шен хенахь дан хьажа веза нагахь санна ша новкъа волу некъ шена ламаз дацдан-тIеоза бакъо луш болу некъ бацахь.\nБоккхачу новкъахь а воцуш, цхьа хало йoлчу хенахь наггахь ламаз тIеоьзна дан мегаш хиларан тешалла ду Имам Муслима дийцина долу Ибн Iаббасан – Дела реза хуьлда цунна – дешнаш: ”Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ламазаш тIеттIауьйзира Мединатехь, кхерам а, догIу а доццушехь”. Ибн Iаббасе хаьттина тIаккха СаIид ибн Джубайра: ”ХIунда дира цо уьш иштта?” Цо жоп делла: ”Шен умматана дукха хало ца хилийтархьама”. Оцу хьадисана тIе а доьгIна, цхьаболчу Iелам-наха мегар ду аьлла хало хилча наггахь ламаз тIеттIа оза, делахь а цхьана билламца: даим тIеттIауьйзур дацахь.


Оьрсийчоьнан "Аэрофлот" авиакомпанино Мангал-бутт чекхбаллалц аьлла сацийна Туркойчу ечу рейсашна билеташ дохкар, коронавирусца къийсам латторан оперативан штабо бакъо елла йолу кIиранах ши рейс а йитина. Цунах лаьцнахаам бо Радио Свободано, ТАСС агествона тIе а тевжаш.\n"Аэрофлотан" официалан векло Демин Михаила дIахьедина, Мангал-баттахь хир йолчу рейсашна билеташ дохкар сацийна, "некъахошна цатемаш ца хилийта, и кеманаш ца лела мегаш хиларна".\nЦхьа де хьалха цхьамогIа зорбан гIирсаша хаам бира, Стигалкъекъа-беттан 15-хь дуьйна Мангалан-беттан 1-чу кхаччалц Туркойчу кеманаш лелар доьхкуш бина сацам къидIа и бут чекхбаллалц бахбан мегаш бу аьлла. Оперативан штабехь и хаам бакъ ца бира.\nОхан-беттан 12-хь Оьрсийчоьно цхьана ханна сацийра Охан-беттан 15-чу дийнахь дуьйна Мангал-беттан 1-чу дийне кхаччалц кеманаш лелар Туркойчу а, Танзане а.\nДехкарш кIелла яхна Москва-Истанбул рожера а, чартеран а рейсаш. Охан-беттан 15-хь – Мангал-беттан 1-хь 30 миллард сов соьмана Туркойчу турашна бронь йинера 500 эзар Оьрсийчуьрчу вахархочо. Церан дезна я хан хийца, я цае ш йита уьш.\nТергамхоша билгалдоккху Оьрсийчоьнан Iедалийн оцу сацаман политикан кӀелдӀашхе а хилар. Охан-беттан 10-хь Истанбулехь визитца хилира Украинин президент Зеленский Владимир. Цуьнца хиллачу цхьаьнакхетарехь президента ЭрдогIан Реджепа дIахьедира, Тукойчоьно ца лору аннекси йина ГIирма Оьрсийчоьнан хилар аьлла.


90 шо кхайкхийна 90 шо долчу Азам Гуламна\nТовбеца-бутт 15, 2013\nПакистанах Бангладеш дΙакъаста гΙертачу заманахь, 1971-чу шарахь, зуламаш дарна бехке вечу хΙетахьлерчу гΙаттаман лидерна Азам Гуламна 90 шарна набахти кхайкхийна Бангладешан лакхарчу кхело. Иштта кхочуш бина цо дуьненаюкъарчу трибуналан лаам.\nХΙетахь, 40 шо хьалха «ЖамаΙат-и-Ислами» олучу Бангладешерчу боламан коьртехь вара Азам Гулам. Пакистанца мохк буьсийла лууш хиллачу нахаца къизалла яллорна а, нах байъарна а, хьийзорна а бехкево и хΙинца 90 шо шен долу къано. Кхел йоьдуш прокурораша вен кхачор доьхура цунна.\nДаккехь, Бангладешан шахьарахь, гулбеллера «ЖамаΙат-и-Ислами» боламан кхелан сацамна резабоцу декъашхой. И тайпа гуламаш хΙиттира Богра а, Комилла а, Райшани а гΙаланашкахь. Полицино ницкъаша дΙасалаьхкира гуламхой.


Эздел-гIулакх Iомаделаш шоай дезалашта — Сердало\nХетаргахьа массаза а долаш хиннад, тIехьарча хана а вай дувцаш долча кхоачамбоацарех наха деш дола къамаьлаш. Со хьоаде воалар да, эзделах, гIулакхах, Iадатех, къаман оамалех. ХIана аьлча, тIехьарча хана геттара дукха дувц вай эзделах хадаш латт вай къам, яхаш, амма аьттув хьалха санна а хала доацаш дуккха а чIоагIагIа ба наьха шоашта эшаш дола хIама тахка а, Iомаде а, из карадерзаде а. Хетаргахьа из аьттув хилар бахьан долаш а хургда из наха къамандар юстара а тотташ кхыдола гIулакхаш, оамалаш, Iадаташ тIаэцаш хилар. Из новкъа дацар мел дукха эце а керда хIама тIаэцар, бакъда шийчох вашаш а цунгахьа ди тIехьа соввоалаш а хила везар-кх саг.\nВай оал бер зIамига долча хана денз хьа, Iомаде дезаш хIама да эхь-эздел иштта кхыдола къаман гIулакхаш а. Нийса да из. Цхьа ха яьлча хала хул моллагIдола хIама тIаэца, цун хьо гаьна хилча хIаьта а. ТIаккха дас-нанас хьийхача а ца Iеш, школашка а, коа а, карта а, ара а – массанахьа хьехадезаш, хьалхадаха дезаш да из.\nНагахьа санна, из гIулакх алсамдаккха а, цунца воай дезал кхебе а чам бале вай мехкарча школашка болх беш болча хьехархошта из хьалхадаккха а царга Iомадайта а деза вай, къаьстта къаман мотти, литературеи, юкъара гIулакхи хьалхадоаккхаш болча хьехархошка хIаьта а. Хьехархо массадолча бера эшача хьаькъалгахьа говзал йолаш хила веза, тIаккха хургва цох визза хьехархо. Доххьал ший урока Iилма хьийхача а ца Iеш массайола оагIо теркал еш цо болх ца бича бераш аьрдагIа а, къаман оамалгахьа аьрхIа а хургда. ХIаьта из къама боккха эшам ба. Вайга мел дукха таро, боахамаш, лаьтташ хилар пайда бац къаман оамалаш вай юстартовсе.\nТахан воай культура Iадат, оамал, гIулакх лораде хала да вайна, хIана аьлча вайчул дикагIа еце а низболашагIа йола къоъ йоккха культура я Кавказе чуена яьржа: Россе, Европа, Iарбий. Цудухьа геттара чIоагIа къахьега деза вай воай культура яржаргйолаш. ЧIоагIагIчо эсалагIдар дIакхоал, цудухьа вай культура йовр кхерам ба вай хьасома ца довле. ХIара саг цIагIа, коа, карта, ара, деша, балха, водача, воагIача оамалца хила веза, ший къаман гIулакх дика довзаш хила веза. Хала хете а цу Iохьоахадаьча гIулакхех дукхагIдараш вайна довзаш дац.\nДукхача наха оал, бусалба Iилма дийшачар а вай къаман Iадаташ бусалба дин дохьале еш дац, аьле. Далла ба хоастам, къаман гIулакх Iомадаргахьа из хьарам да ала вай йиш йоацаш. ТIаккха-м хьадаргдар вайна. Тахханалца, багах дIадувцар мара хьаийца Iодеша йиш йолаш эздела гIулакхаш дувцаш книжка хиннадац вай. Массехк шу хьалха йоазонхочо Iаьлий-юртарча Хамхой Бекмарзий Дауда яздаь «ГIалгIай эздел» яха лоаца дувцараш мара дацар, уж а интернете. ХIаьта хIанз дукхагIа ба наьха дикача оамалех хозача гIулакхех хIама Iомаде аьтту.\nСай гIулакха Нальчике типографе вахача цу гIишлон кулгалхочо совгIата делар сона, соахка арадаьнна «Эздел-гIулакх», аьнна цIийола цхьа книжка. Книжка ше беса товш а, хоза а дика а кийчдаь да. Из лаьрхIа да дукхагIа хьехархошта. Бакъда моллагIволча мугIарерча сага а аьттув ба цу тIера дукха пайдане хIамаш Iомаде.\nХьехархоша шоашта хьалхашка оттадинза даргдоацаш дуккха декхараш да. Уж да лакхе вай ма хьоахадара массайола оагIо теркалъеш лоархIамегIдола гIулакх ховш хьехархой хилар. Ер пособи къаьстта «Дина бовхамаш», гIалгIай литература, юкъара гIулакх хьалхадоаккхаш болча хьехархошта дика хургда. Школе хьехаш дола Iилма дешархошка дикагIа тIаэцийтар хьехархочун декхар да, хIаьта из декхар дизза ца доале а дика кхоачаш де аьттув хургба цар укх пособеца болх бой.\nДувцаш дола Эздел-гIулакх дешара пособи оттадаьраш ба вай мехка дика бовзаш бола ИПК РО РИ методист вола Овшанаькъан Iабдуррахьмана Iалихани, Тархьархо вола Дударанаькъан Мурата Iабдул-Мажити, цул совгIа Iабдул-Мажит Бусалба Iилма дийша молла а ва. МоллагIа берашта хьехаш, хьалха доаккхаш дола хIама дIа мишта хьеха деза, малагIча тайпара царна кхетам бала беза, дIахьехар цар дикагIа дIатIа эцаргдолаш цу тIехьа шоай говзал лакхйоаккхаш къахьегаш хилабеза хьехархой. Цу наькъ тIехьа царна геттара гIо-новкъостал дергдолаш, эшаш болх ба ер.\nЕр пособи могадаьд ГIалгIайчен Мехкдаь Администраце чуйоагIача дин гIулакхах йолча урхленои, ГIалгIайчен дешараи Iилмани министерствоси.\n20 шу совгIа ха яьннай вай школашка хьехаш долча Iилмашта юкъе, къаьстта белгала ший моттиг дIалаьца латта «Дина бовхамаш» яха урок йола. Дин хьалхадаккхарал совгIа, адамашта юкъе хила деза гIулакхаш а, хоза гIулакх, эзди оамалаш хьалха доахаш къахьег цар. Царна геттара накъа даргдолаш да ер пособи. Цар укханца болх бе а беза, шоай хьехара говзал лакхъеш.\nУкх пособе лоархIамах дола дош аьннача Яндакъонгий Гирихана яздечох, укх тIа белгалдоах, бусалба дино дешара а кхыдолча дикача хIаманна а саг сутарвеш дола балхаш а, ФГОС говзалца мишта хьеха деза а. Иштта укх пособе тIа дувц дешархошта дегIала мишта ваха веза, цар дикагIа Iилма дIаэцаргдола говза оагIонаш мишта лаха а лелае а еза. Хьехархо, къаьстта беро Iилма Iомадаргахьа а цун эзделах лаьца кхетам баларгахьа а сутарву укхо.\nЕр книжка моллагIчо деше а пайда баргба укхох, бакъда вIалла из деце а нах шоаш хила беза шоай дезала гIулакх хьалхадоаккхаш, эшар дезар довзийташ.\n← ХЬЕХАМ ВIаший дезар – вай декхар\nКак в Ингушетии телевизор может стать помощником ребенка, или ТВ-пульт как семейное достояние →\nХьаьналча дезала наькъаш


Донецкеи Луганскеи шоай тIема декхараш кхоачашдеш хинна, росгвардейцаш цIакхаьчар\nШоай декхар дизза кхоачашдир\nСелий бетта 12 ди 2022 шу\nМагасерча гIала духьала уллача доазон тIа гулбир Росгварде доакъашхой, «Беркут-Юг» яхача ОМОНЕ чуболхараш. Донецкеи Луганскеи латтача хатара юкъе, шоай тIема декхараш кхоачашдеш хиннаб уж кагий нах. Донбаса бахархой лорабеш, командираша шоашта хьалхашка оттадаь декхараш кхоачашдеш, лаьттаб хIанзолца росгвардейцаш. Из кхетаче хетаяь яр Россе Ден. Маьрша болаш цIенах кхийтта кагий нах даькъала бувца, царех бIарг тоха гулбеннабар дуккха бахархой. Царна юкъе бар: росгвардейций ноаной, йижарий, гаргара нах. Хозача дешашца царна баркал оалаш, ший къамаьл дIадоладир, вай Мехкдас, Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас.\n«Тахан вай массане Россе Ди дездеш да, хIаьта вай кагий нах Россе бокъонаш лораеш Донецкеи Луганскеи латт. Цу моттигашка бахача наьха вахар маьршача даккха гIерташ, цигара хьал тоаде гIерташ къахьег Россе президента Путин Владимира. Тахан, цо иштта хьаоттаяь политика я, из нийса а лоархIаш, хIаьта вай дерригаш а цун оагIув хьаллоацаш да! БIарччача биъ бетта шоашта тIадехка декхараш кхоачашдеш, деналца, мехках дог лазарца лаьттад шо Украине. Халача хьале хиннад шо дерригаш а, цу ерригача хана. Эггара лоархIамегIа дар — шо могаш, маьрша долаш, тахан цIенах кхетар. ХIара денна сатувсаш чIоагIа хьийжаб шуга шун даьй, ноаной.\nКъаьстта, тахан, шо цIадахкарга хьийжаб уж, вай дерригаш укхаза цхьана гуллургдолаш. Аьттонца, дикача уйлашца, тоалолда шун вахара наькъаш дIахо йодача хана! Шох хьега безаш ма хилба шун ноаной! Могаш долаш, иразе дахалда шо шоаш кхедаьрашта!», — белгалдир Мехкдас. ДIахо вай Мехкдас хьоахадир, мел халача ханашка, дуккха кхоачамбоацараш, духьаленаш йолаш хьаэттар таханара Российски Федераци. «Вай паччахьалкхе хьакхелла ханаш аттачарех яцар. Шоана массанена дагадоагIа, I990-ча шера, аьтинга бетта 12-ча дийнахьа паччахьалкхе хьакхоллаш мелла духьаленаш, халонаш яр. Тахан оаша шоай деналца хьахьекхар, эздий массал да.\nДIахо йодача хана а, мехка бокъанаш лораеш шоаш дIагIоргхилар гойтар оаша массанена. Вай паччахьалкхен доазув лорадеш ца хилча, цун хьал эшаделча, экономикан, социальни оагIон гIулакхаш а шоллагIча мугIаре отт», — аьлар Мехкдас. «ГIалгIай республика 30-шу» яхача майдилгашца белгалбир шоай декхараш дизза кхоачашдаь, сийдолаш цIакхаьча росгвардейцаш. Цул совгIа, Россе Ди дездеча дийнахьа, 14 шерага кхаьчача, дуккхача, бахархошта паспорташ дIаделар Мехкдас. Ираз, аьттув болаш бахалба вай мехкахой! ЦIаккха а, тIом яхача дешо, вахар толха мадолда вай!


Доьзалехь зударшна ницкъбар талла аьлла Оьрсийчоьнан прокуратуре\n"Цхьааллин Оьрсийчоь" партин цIарах болу депутаташ Милонов Виталий а, Земцов Николай а, Крупенников Владимир а, Юмашева Инга а Оьрсийчуьрчу Инарла прокуроре бевлла, карантинан раж йоьдучу заманчохь доьзалехь ницкъбар алсамдаьлла бохуш, хаамийн гIирсашкахь даржор талла аьлла. Парламентхошна хетарехь, цу тайпанчу информацино "сийсазйоккху доьзалан институт". Депутатийн кхайкхам зорбане баьккхина "Царьград" телеканало.\nЮьйцург ю РБК агенталло Iораяьккхина артикл. Цу тIехь авторо яздора, Пачхьалкхан Думан депутаташа Пушкина Оксанас а, Роднина Иринас а, Севастьянова Ольгас а пачхьалкхе дехар дарх, доьзалехь ницкъ бо бохуш, дечу аьрзнийн терго яр доьхуш. Дийцарехь, карарчу шеран Зазадоккху-баттахь йоллу Оьрсийчуьра тешаман телефонехула зIене бевллачу зударийн терахь 24 процентана лакхара ду, Чиллан-баттаца дуьстича.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралло бакъ ца до, мелхо а чIагIонаш йо цо, тIаьхьарчу хенахь хIусамехь Iазап латтор лахделла бохуш. Министралло динчу зерашца, Охан-баттахь 9 % дара терахь стохкалерачуьнга диллича.\nРБК агенталлаца хиллачу къамелехь Пушкинас, латкъамаш бина шен партера коллегаш "моттбеттархой" а, "прогрессан мостагIий" а бу аьлла. Иза тешна ю, доьзалехь ницкъбарх чоьхьарчу гIуллакхийн министралло далийна терахьаш кхачаме дац аьлла.\nХьалхо "Интерфакс" агенталло зорбане дехира Superjob.ru Талламчийн центран портало Оьрсийчоьнан бахархошка изоляцехь доьзалехь юкъаметтигаш хийцаяларх бинчу хаттаман жамIаш. 10 % респонденташа шайн хIусамехь дахар телхина аьллера.


Главная / Новости / Чеченская литература / Статья\n1 апреля в 18:09 (2014 г.)\nНа фото Мохьмад Сальмурзаев\nСальмурзаев Мохьмада андаваьлча оьрсийн мотт а, йоза а Iамийна. Цул тIаьхьа хьехархойн курсаш чекх а яьхна, цхьана муьрехь ярташкахь а, тIаккха Cоьлжа-ГIалахь а хьехархочун болх бина. Хьехархочун балхаца цхьаьна «Серло» издательствехь гочдархо а хилла иза. Школан дахар а, хьехархочун болх а бевзаш волу Сальмурзаев Мохьмад Нохчийн областан халкъан дешаран отделан инспекторан балха хIоттийна. Нохчийн йоза хийцало мур хилла иза. Сальмурзаев Мохьмада дакъалаьцна керла алфавит хIоттош. Iаьр-бин йозанан буха тIехь йолчу меттана латинийн элпийн буха тIехь йолу алфавит хIоттий-на нохчийн йозанна. Оцу хьокъехь Саламов Iабдул-Хьамида шен цхьана статья тIехь яздо: «Партин Оргбюрон сацамца кечдира латинийн элпийн буха тIехь нохчийн керла йоза. И кечам беш коьрта дакъалаьцнарг Мохьмад Сальмурзаев вара. 1925-чу шеран гурахь дуьйна «Серлонан» агIонаш тIехь гучудаьккхира керла йоза. Сов мехала бара и йоза халкъана довзуйтуш, хаздеш газето бина болх. Керла йоза сов безамца тIеийцира кегийрхоша».\n1928-1930 шерашкахь «Серло» издательствон отделан куьйгалхочун болх бина Сальмурзаев Мохьмада.\nХалкъан барта кхолларалла гулъеш, дIаязъеш, барта произведенеш зорбане кечъеш гIуллакх а дина Сальмурзаев Мохьмада. Цо кеч а йина, арахецна халкъан барта произве-денинй книгаш: «Берийн туьранаш» – 1928 шарахь, «Нохчийн ира дийцарш» –1930 ша-рахь, «Берийн туьйранаш, хабарш» – 1930 шарахь. Шен исбаьхьаллин произведенешкахь а говза пайдаэцна яздархочо халкъан барта кхоллараллех. Иза билгалдолу цуьнан произве-денийн маттаца а, персонажийн амалш гайтаран башхаллашкахь а.\nШена тIе тидам бохуьйтуш ю “Нохчийн ира дийцарш” цIе йол книга. Цу тIехь ша-тайпа забаре а, сатирически а дийцарш ду. Адамашна юкъахь барта лелаш хилла бегаше, забаре хабарш ду оцу дийцарийн бухе дехкинарш, амма яздархочо церан юкъараллин маьIна шордеш болх бина царна тIехь. «Пайдехьа дерг кхетамана схьалаца дика ду, пайдехьа доцург и санначух ларвала дика ду», – боху автора шен дийцаршна хьалха яздин-чу довзийтар тIехь. Изза Iалашо кхочушъеш ду и дерриг а дийцарш. Стеган ира хьекъал, меттахь дош ала хаар гойтуш ду книги тIехь Дубин-эвлахошкара ду аьлла далийна ха-барш. Самукъане хилар, муьлххачу хьоле нисвелча а воха цавезар гойту катархойн Мазех лаьцна долчу дийцарша. Сутаралла, саьхьаралла, тIаламазалла, сихалла, цаьрга терра кхи-болу а адамийн амалшкахь нислу эшамаш Iорабоху «Говр йицъяр», «Наб ца кхета», «Вор-данна гонаха керт», «Новкъахь йоьжна», «Дена аьлча хи чу иккхина» цIерш йолчу а, кхи-долчу а дийцарш тIехь. Оцу тайпана кегийра а, даккхийра а 56 дийцар, я яздархочо ша ма-баххара, аларш ду “Нохчийн ира дийцарш” цIе йолчу книги тIехь. Адамийн амалшца нислуш долу кегий сакхташ беламе дохуш, царна дуьхьал къисам латтабо яздархочо, гул а дина, шен книги юкъадахийтинчу дийцаршца. Кхин а масех книга арахецна Сальмурзаевс I930 шарахь.\nСальмурзаев Мохьмада дахар къомн йоза-дешар, литература кхиорца дозаделла хилла. Нохчийн школашна дуьххьара дешаран книгаш хIиттош а, учебникаш язъеш а дакъалаьцна цо. Масех дешаран книгийн автор ву иза.\nЯздархочу Сальмурзаев Мохьмадан цIе нохчийн литературехь прозин жанр йолалучу юьххьехь лаьтташ ю. Шен дуьххьарлера исбаьхьаллин произведенеш 20-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь язйина цо. I923 шарахь яздина лоруш ду Сальмурзаев Мохьмадан шен “Кхетаме Хьамид” цIе йолу дуьххьарлера дийцар. Иза нохчийн литературехь а дуьххьарлера дийцар ду. Цу тайпана, Сальмурзаев Мохьмад нохчийн литературехь дийцаран жанр йолорхо ву. “Кхетаме Хьамид” цIе йолчу дийцар тIехь гайтина нохчийн къехочун доьзалан дахарх цхьа кIезиг мур. Ярташкахь школаш яхка йолийна хан ю Сальмурзаевс йийцинарг. Дахарехь хуьлуш болчу хийцамашца адамийн ойла хийцалуш хилар гойту яздархочо.\nДийцаран турпалхо Къайма керлачу интеллегенцин векал ву. Иза, шен кIорггера кхетам болуш, дешаран серло халкъа юкъа яржо лууш ву. Ша юьрта балха веъчхьана, школехь дешархой кхетош-кхиорал совнаха, юьртарчу кегирхойн даг тIе боьду некъ лоху Къаймас, цундела цаьрца уьйр таса, уьш бовза лаьа цунна. Къаймина дика хаьа адамийн психологи хийцаялар сиха кхочушхуьлуш гIуллакх доцийла, цо паргIат, амма хаддаза дIахьо къехой кхеторан болх. Дийцар тIехь Къаймин васт кхолларан шен башхаллаш ю. Яздархочо ца гойту вайна шен турпалхочо еш йолу ойланаш, башха дукха ца бийцина цуьнан болх а, амма къеггина схьагайтина Къаймин белхан жамIаш. Уьш, яздархочо ша схьадийцина доцуш, дийцаран кхечу персонажашкахула билгалдовлу вайна. Юьртара дукхахдолу бераш школехь доьшуш хилар го. Дешархоша Къаймас хьоьхушдерг дика Iамадар а, царна иза везаш хилар а билгалдолу Хьамидан дешар а, цуьнан лелар а тергал дича. Къехойн Къаймега йолу дог-ойла ма-ярра гучуйолу хьалха цуьнга шовкъ йоцуш хилла волу Мурда хIинца цунна чIогIа резахиларца.\nШен произведени тIехь Сальмурзаев Мохьмада исбаьхьаллин гIирсашца гайтина 20-гIа шераш дуьйлалучу муьрехь дахарехь хуьлуш болчу хийцамаша адамаш керлачу ойлане дерзош хилар.\n“Кхетаме Хьамид” ю дийцаран цIе. Дийцаран коьртачу турпалхойх цхьаъ ву Хьамид. Яздархо теша Нохчийчоьнан хиндерг шайх дозаделла болу кегийрхой нийса кхетам а, сирла ойла а йолуш, бакъ новкъа дIагIург хиларх. Оцу дегайовхонца яздина автора шен дийцар, изза ойла кховдайо цо и доьшуш волчуьнга а.\nЦхьана кхечу дийцар т\_ехь а кегийрхойн васташ кхоьллина яздархочо. Хьарамчу некъаца гулдинчу хьоло стаг талхош хилар къеггина гойтуш ду Болатан васт. Жима стаг Болат хьалдолчу нехан ву. Даьхни алсамдаларо даг куралла тесна цунна. Кхиболу нах шел кIезиг хета цунна, царах ца веша иза. Шега муьлхха йоI йогIург хиларг тешна ву Болат, хIунда аьлча шен шортта хьал ду, тIаккха мульххачу а йоIана ша везалур ву бохург ду цуьнан дагахь. Шена езачу йоIе Самарте къамел деш а, шен хьал ду, цундела, хьуна ян ца лаахь а, ницкъ кхочур бу шен хьо яло, боху Болата. Амма ницкъ ца кхечира: Самарт шен безам хьолах бухкур болуш а, я нахе ловзабойтур болуш а яцара.\nРажап вацара Болатах тера. Иза къинхьегаман стаг ву, цуьнан цIена дог а, сирла ойла а ю. Ражапана Самарт еза. Оьзда а, хьанал а бу цьунан безам. Самартана Ражап а веза.\nЦу шинна юккъе гезган маша бузуш ву Муса.\nБолата Мусина кхаъ лур бу аьлла, цо шена Самарт ялаяхь. Цундела воьду иза, шеца нах а оьций, Болатана Самарт еха. Иза хиинчу Ражапа хабар дахьийтира Самарте: «… хьан дас Мусина дехар даларх, Болатан хьал ду аьлла, хьан нана реза хиларх, хьо ца яхийтал стогалла ю соьгахь, хьо реза хилла гIахь, собар далла яхь а ю соьгахь – юьртан тхьамданаша тIедеанчу гIуллакхана хIун ойла ю хьан», – аьлла. Ражапан къонахчун дог а, къинхетамен ойла а билгалйоккхуш ду и дешнаш. Шен безам, шена езаш йолу йоI ларъеш муьлххачу а къийсаме вала кийча ву иза, амма Самартана кхечухьа маре яха лаахь, цунна дуьхьал ца волу Ражап. Иза, хьангга йодахь а, ирс а долуш ехийла лаьа цунна.\nСамарт а яцара шен безамца шалхе йолуш. Жимчохь дуьйна Ражапе бахана бовха безам леррина Iалашбора цо. «Дохнаца куралла ечу кIанте ца яххал яхь а ю, жимчохь дуьнйа вайша вовшашка хьажийна бIаьрг ца бицбалла стогалла а ю, амма хьох бIо булуш ас динчунна ахь со юхьIаьржа ма хIоттае», – аьлла, жоп а делла, Ражапан шеконаш дIаехира Самарта.\nОьздачу йоьIан безам бухкуш-оьцуш бац, шен даго хьаржинарг веза Самартана. Декъазчу кхолламана кIел а сецна, йоIстеган сий дожор долуш яц иза.\nШайн оьздангалла, безам, сий лардеш шайн цIена къона дахар дIаделира кегийрхоша Ражапа а, Самарта а.\nСальмурзаевн дийцар тIехь шеко йоццуш гучубовлу авторан озабезамаш. Яздархочо Iаьржа басарш ца кхоадо Мусин а, Батин а, хьолахочун Болатан а, цаьрга терра кхибол-черан а васташ кхуллуш: церан сибат-амат гайтарца, гIиллакхаш, амалш йовзийтарца, шайн Iер-дахарехь уьш бийцарца го вайна авторан цаьрга шовкъ цахилар. Дийцар шен хиламашкахь кIарг мел дели а авторан цаьрга болу цабезам алсамболуш хаало. Сирлачу ойланца дехкина автора Ражапан, Самартан васташ. Ерриг шен дегайовхо, безам царна дIабелла автора.\nИсбаьхьаллица яздина дийцар. ХIор васт шен къастамаш болуш ду, турпалхойн амалш церан социальни хьелашка хьаьжжина ю.\nДийцаран исбаьхьаллин хорманехь халкъан барта произведенийн тIеIаткъамаш гучубовлу.\nРитм йолу прозехь яздина Сальмурзаев Мохьмада шен дийцар. Цхьацца йолчу меттигашкахь стихотворенин хорманна къаьсттана герга гIерта иза. ЦIенчу, шерачу маттаца яздина долу дийцар шен чулацамехь а, сюжет дIахIотторехь а чолхенаш йоцуш, кхета атта а, дагчу дуьжуш а ду.\nСльмурзаев Мохьмадан произведенеш шен заманан лехамашца язйина яра, цу заманан идеологи ю церан чулацамехь, амма уьш мехала яран къоман литературехь дийцаран жанр кхоллаяларехь, иза шар а елла дIаяхарехь.\n1930-чу шерашкахь, сталински харцо лаьттинчу муьрехь, бехк боцуш чохь валлийна Сальмурзаев Мохьмад, амма бехке ван хIума а ца карийна аравалийтина. 1944 – 1958 шерашкахь дерриг нохчийн халкъаца махкахваьккхича, Къилба-Казахстанан областехь гIишлошъяран организацешкахь белхаш бина Сальмурзаев Мохьмада.\nДаймахка цIаверза дукха сатийсина хилла яздархо Сальмурзаев Мохьмад, аьтто а баьлла, цIа ван кечвеллачу меттехь кхелхина 1958 шеран 17 апрелехь Къилба-Казахстанан областерчу Белоусовка юьртахь.\nСальмурзаев Мохьмад къоман литературехь дуьххьара прозехь яздинчарах ву. Нохчийн дийцаран жанр йолорхо ву иза.\nСАЛЬМУРЗАЕВ МОХЬМАДАН ПРОИЗВЕДЕНЕШ\nБерийн туьйранаш. Соьлжа-ГIала, 1928.\nБерийн ловзарш. Соьлжа-ГIала, 1930\nКхетаме Хьамид. Соьлжа-ГIала, 1930.\nНохчийн ира дийцарш. Соьлжа-ГIала, 1930.\nБерийн туьйранаш, хабарш. Соьлжа-ГIала, 1930.\nБерийн ловзарш. Ростов-Дон, 1933.