Сура Зударий — Википедийа\n4 Сурат АН-НИСАЪ Зударий (Мадинатехь доьссина‚ дерриге 176 аят).\n1. ХIай нах! Шу кхера шайн Кхиош-кхобучух‚ шу кхоьллина волу цхьана синах (Адамах)‚ Цо кхоьллина цунах цуьнан зуда (Хьава)‚ царех шиннех а Цо баржира дуккха божарий а‚ зударий а. Шу кхера Делах‚ аша Шеца вовшашка дехарш деш волчу‚ гергарлонаш тIехь . Баккъалла а, и Дела хилла шуна тIехь тергамхо.\n2. ДIало буоберашна церан даьхний. Ма хийцаде боьханиг цIеначуьнца , ма даа церан даьхний‚ шайнчух тохий. И хилла доккха къа.\n3. Шу кхоьруш делахь буоберашкахь нийсо ца ярна‚ аша балабе шайна дика хетта болу зударий шишша, кхокхха‚ йиъ-йиъ‚ шаьш нийсо ца ярна кхерахь – цхьаъ‚ я шайн дуйша дола динарг (ялае). И герга ду шу тIех ца довларна.\n4. ДIало зударшна (шаьш балош болчу) церан там совгIатана . Цара шуна цунах хIума юхалахь дог цIена‚ гIоза доийла и аша.\n5. ДIамало тIалам бан ца хуучаьрга шайн даьхний‚ Дала шун дахаран бух бина долу. Цунах даа а‚ духа а ло царна (буоберашна)‚ цаьрга ала хаза дош.\n6. ТIалам бе буоберийн зуда ялориг хиллалц. Уьш кхиина буйла шайна хаа делча‚ дIало цаьрга церан даьхний. Аша ма даа и кхоам ца барца а‚ тIалам ца барца а уьш баккхий хилале‚ – хьал долуш верг озалойла (оцу буоберийн даьхний даарх)‚ мисканиг – цо жимма дуийла. Шаьш цаьрга церан даьхний дIалуш‚ цу тIехь тоьшалла хIоттаде. Кхочушхилла хьесап деш верг Дела хилар.\n7. Божаршна дакъа ду дас-нанас‚ гергарчара а бухадитинчух (уьш дIакхелхина)‚ зударшна а ду дакъа ден-ненан а‚ гергарчеран а бухадисинчух‚ кIеззиг делахь а и‚ дуккха делахь а – дакъа ду перз хилла.\n8. Ирс доькъучохь хилахь пекъар болу гергарнаш (шайн цунах ирс ца кхочу) а‚ буобераш а‚ мисканаш а – рицкъа ло царна цунах‚ хаза дош ала цаьрга.\n9. Кхоьрийла уьш шайл тIаьхьа шайн доьзал гIиттонехь битарна кхоьруш берш. Уьш кхоьрийла Делах а‚ цара олийла нийса дош.\n10. Баккъалла а, зуламца буоберийн даьхний дууш берш – уьш ма бу шайн гай чохь цIе юуш‚ уьш гIур ма бу жоьжахата.\n11. Дала весет до шуьга шун доьзалшкахь (царна ирс декъарехь): божаберана ло шина зудаберана кхочу дакъа. Нагахь санна зударий белахь /шиъа а/ шиннел сов а, царна бухадитина долчух кхо дакъа дича, ши дакъа ду. Нагахь санна цхьаъ елахь – цунна (бухадисинчух) ах ду. Дена-нанна – хIоранна царех – ялхалгIа дакъа ду бухадитинчух‚ нагахь санна цуьнан доьзалхо велахь. Цуьнан доьзалхо вацахь – цуьнан ирс кхочу цуьнан дена-нанна‚ нанна – кхо дакъа дича, цхьа дакъа (дисинарг дас схьаоьцу). Нагахь санна цуьнан вежарий белахь‚ нанна ялх дакъа дича, цхьа дакъа ду‚ (хьакъболчарна ирс доькъур ду) цо дина весет кхочуш динчул тIаьхьа‚ декхарал тIаьхьа. Шун дай‚ шун кIентий – шуна ца хаьа царех мила ву шуна герга пайдехь. Делера перз ду иза. Баккъалла а, и Дела хилла ша хууш а‚ хьукма (нийса) деш а.\n12. Шуна а кхочу ах дерг шун зударша бухадитинчух‚ нагахь санна церан доьзалхо вацахь (кхечунна вина‚ я шуна вина). Церан доьзалхо (кхечунна вина волу‚ я шуна вина волу) велахь – шуна цара бухадитинчух, диъ дакъа а дина, цхьа дакъа ду церан весет кхочуш динчул тIаьхьа‚ декхарел тIаьхьа. Царна (шу делла бухабисина болу шун зударшна) – аша бухадитинчух, диъ дакъа а дина, цхьа дакъа ду‚ нагахь санна шун доьзалхо (кхечу зудчо вина‚ я цо вина) вацахь. Шун доьзалхо велахь – царна аша бухадитинчух, бархI дакъа а дина, цхьа дакъа ду шун весет кхочуш динчул тIаьхьа‚ декхарел тIаьхьа. Нагахь санна шегара ирс кхочуш волу стаг‚ я зуда шен да я доьзалхо воцуш велахь – церан ваша‚ я йиша елахь – цу шиннех хIоранна а, ялх дакъа а дина, цхьа дакъа лур ду. Нагахь уьш церал алсам белахь – уьш декъахой хир бу, кхо дакъа а дина, цхьана декъехь‚ цуьнан весет кхочуш динчул тIаьхьа‚ декхарел тIаьхьа‚ ша зен (цхьанна сов доккхуш‚ вукхунна эшош) ца деш. Делера весет ду иза. И Дела ма ву хууш а‚ дог кIеда а (дуьненахь сиха таIзар ца деш къинош динчарна).\n13. Уьш ду Делан дозанаш. Далла а‚ Цуьнан элчанна а муьтIахь верг – и вуьллур ву Цо ялсамани чу‚ шена бухахула хин татолаш лелаш долчу‚ цу чохь уьш гуттар лаьттар бу. И сийлахь-боккха толам бу.\n14. Далла а, цуьнан элчанна а Iеса верг а‚ Цуьнан дозанех ваьлларг а – и вуьллур ву Цо цIерга‚ гуттаренна цу чохь лаьтташ‚ цунна – сийсазе долу Iазап ду.\n15. Шун зударех боьханиг деанарг – шух веаммо тоьшалла дойла цунна тIехь. Цара тоьшалла дахь – цIахь дIалаца уьш баллалц‚ я Дала цхьа некъ хIоттолц.\n16. Шух шимма дахьахь и (боьханиг – зина) – лазабе уьш. Цара шиммо а тоба дахь, дика Iамал яхь‚ юьстахдовла царех. Баккъалла а, Дела ма хилла ша тоба къобалдеш верг а‚ къинхетаме верг а.\n17. Тоба къобалдар ду Далла – ишттачарна‚ шаьш вон деш хиллачарна ца хаарца‚ тIаккха тоба деш болу сихонца. Баккъалла а, церан тоба къобалдийр ду Дала. И Дела хилла хууш верг а‚ хьикмате верг а.\n18. Тоба къобалдийр дац шаьш вониг диначарна, шайх цхьаъ валлалц‚ олуш: "ХIинца аса тоба дина"‚ шаьш цатешаш а болуш беллачарна а‚ царна Оха кечдина лазош долу Iазап.\n19. ХIай иман диллинарш! Хьанал дац шуна аша зударий ницкъаца ирсе битар ‚ хало ма е царна шаьш царна деллачух цхьадерг духаэцархьама‚ нагахь санна билггала боьханиг цара тIедаийтина дацахь. Хаза даха цаьрца‚ шуна уьш безаш ца хилахь а. Шуна цхьа хIума ца еза тарло‚ Дала цу чохь дуккха диканаш дан тарло.\n20. Шу лууш делахь зудчун метта зуда хийца‚ аша царех цхьаннена дуккха даьхний делла делахь‚ цунах хIумма а духа ма эцалаш. – Аша схьаоьцу и ткъа доккха зулам а‚ билгала къа а деш?\n21. Аша и схьа муха оьцу‚ шу вовшашна юкъадахана (майрий а‚ зуда а хилла) ма хиллий? Шуьгара чIогIа ваIда эцна ма ярий цара?\n22. Аша ма балабе шун дайша балийна хилла болу зударий‚ хьалха дIадаханарг доцург . И хилла боьханиг‚ чIогIа ирчаниг‚ вуно боьха Iадат а.\n23. Шуна (бало) хьарам бу шун наной а‚ шун мехкарий а‚ шун йижарий а‚ шун ден йижарий а‚ шун ненан йижарий а‚ шун вешин мехкарий а‚ шун йишин мехкарий а‚ шу дакхийна хилла болу шун наной а‚ шун шурин йижарий а‚ шун зударийн наной а‚ шун цIеношкахь Iеш болу шун цаьрца гергара юкъаметтиг а хилла болчу зударийн кхечарна бина болу мехкарий а. Шун цаьрца гергара юкъаметтиг ца хиллехь – къа дац шуна (церан мехкарий бало). Шун чIурах схьабевлла болу шун кIентийн зударий а‚ ши йиша вовшахтоха а /хьарам ду шуна/‚ хьалха дахна хилларг доцург. Баккъалла а, и Дела хилла гечдеш а‚ къинхетаме а.\n24. Зударех марехь берш (хьарам бу шуна)‚ шун аьтту куьйгаша дола дина боцурш ‚ и тIе диллина Дала шуна. Хьанал бу цул дехьахь берш‚ шайн бахамца аша лехча‚ шайн догIу урду дIалуш‚ шарIаца балош долуш‚ зина лелорца доцуш. Шаьш цаьргара марзо ийцича – царна богIу мах дIало перз хилла. Перз кхочуш дина (цаьрна догIу урду дIаделла)‚ шу вовшашца реза долуш динчунна тIехь (цара шуна цхьадолу урду юхалуш) къа дац шуна. Баккъалла а, и Дела ма хилла хууш а‚ хьикмате а.\n25. Шух муьлхачунна ца магахь шен таронца цIена болу муъма зударий бало – шайн аьтту куьйгаша дола дийначех шайн муъма мехкарех балабе. Далла дика хаьа шун иман‚ шу вовшех ду. Балабе уьш церан охIлан пурбанца‚ дIало церан мах диканца‚ цIена хилла болу‚ лелар боьха доцуш болу‚ доттагIа лаьцна боцуш болу – (зударий). ТIаккха марехь болуш цара боьханиг далийтахь‚ царна оьздачу зударшна догIучух ах Iазап ду. И дерриге ду шух къинах (зинах) кхоьруш волчунна. Аша собар дахь (и зуда ца ялош) – и шуна дика ду. И Дела гечдеш а ву‚ къинхетаме а ву.\n26. Далла лаьа шуна билгалдаккха‚ шул хьалха хиллачийн новкъа шу нийсдан‚ шун тоба къобалдан. И Дела хууш а ву‚ хьукам нийса деш а ву.\n27. Цу Далла лаьа шун тоба къабалдан. (Шайн) дезаршна тIехьахIуьттуш болчарна лаьа шу (цIеначух) дуккха гена довла.\n28. Шуна тIера (халонаш) яйъян лаьа Далла. Адам кхоьллина заьIап.\n29. ХIай иман диллинарш! Вовшийн даьхний ма даа харцонца‚ шун вовшийн резаллица йохка-эцар яцахь. Шаьш ма дайа. Баккъалла а, и Дела хилла шуьца къинхетаме.\n30. МостагIаллица‚ зуламца и динарг‚ тIаккха Оха чуверзор ву цIерга. И хилла Далла атта.\n31. Шайна нехIа дина долу даккхий къинош аша юьстахтаттахь‚ кегийчарна (кегийчу къиношна) Оха гечдийр ду шуна‚ чудухкур ду шу сийлахьчу чугIойлина (ялсамане).\n32. Шуна ма деза Дала шух цхьаболчарна вукхарел базбина делларг. Божаршна дакъа ду шаьш карийначух‚ зударшна а дакъа ду цара шаьш карийначух. Аша Деле деха Цуьнан комаьршаллех. И Дела хилла массо хIума Ша хууш.\n33. ХIоранна Оха хилийтина вали дас-нанас а‚ гергарчара а бухадитинчунна. Шун дуйша чIагIбиначарна (хьалха аша шайна ирс лур ду, аьлла, ваIда йина хилла болу доттагIий), – дIало царна церан дакъа. Баккъалла а, и Дела хилла массо хIуманна теш.\n34. Божарий тIехIиттина бу зударшна, Дала цхьаберш вукхарел базбарца а‚ цара шайн бахамах харж ярца а. Дика зударий бу – шайн марошна муьтIахь берш‚ шаьш ларош берш ца гучохь Дала ларде аьлларг (церан марошка уьш весет бина). Шу – церан Iесаллех кхоьруш дерш – хьехамбе царна‚ /цуьнах пайда ца хилахь/ бита уьш меттахь ‚ /цуьнах а пайда ца хилахь/ тоха царна (хьехам хилийтарна‚ лазорна доцуш). ТIаккха уьш шуна муьтIахь хилахь – некъ ма бохабе царна. Баккъалла а, и Дела хилла лекха а‚ воккха а\n35. Шу кхерахь (майрачун а‚ зудчун а) юккъехь барт бохарх‚ кхайкха хьекъале берш цуьнан (майрачун) нехан юккъера а‚ зудчун нехан юккъера а. МаслаIат лууш и шиъ делахь‚ Дала аьтто бийр бу церан юккъехь. Баккъалла а, и Дела хилла (массо хIума) хууш верг а‚ (къайлах дерг) дика хууш верг а.\n36. Далла Iибадат де‚ накъост ма лаца Цунна цхьана а хIуманца‚ дена-нанна а дика хила‚ гергарчарна а‚ буоберашна а‚ мискачарна а‚ лулахь Iаш гергарчарна а‚ генарчу лулахочунна а‚ генарчу накъостана а‚ новкъа накъостана а‚ шайн аьтту куьйгаша доладиначарна а (дика хила). Баккъалла а, Далла ца веза беккъа шеца тамаш беш верг а‚ кура верг а.\n37. Пис берш а, нахана пис хила, аьлла, омра деш берш а‚ Дала шайга даийтина долчу комаьршаллах хьулдеш берш а (ца беза Далла) – Оха кечдина цатешачарна сийсазе долу Iазап.\n38. Шайн даьхний нахана гайтархьама сагIина доккхуш берш а, шаьш Делах а‚ ТIаьххьара дийнах а тешаш боцуш а‚ шена шайтIа доттагIа берш а – вон доттагIа хилла цунах (уьш а ца беза Далла).\n39. ХIун дара царна Делах а‚ ТIаьххьара дийнах а тешча‚ Дала шайна деллачу рицкъах сагIа делча? И Дела уьш бевзаш ма хилла.\n40. Баккъалла а, и Дела мискъала зарратал зулам деш ма вац. И (мискъала заррат) дика хилахь – и шозза алсамдоккху Цо‚ Шегара йоккха ял ло.\n41. Муха хир ду Оха массо умматах теш валийна‚ хьо хIокхарна тIехь теш валийча?\n42. Цу дийнахь цатешачарна а‚ элчанна Iесалла йиначарна а луур ду Оха шаьш лаьттаца нисдар. Хьулдийр дац цара Делах (цхьажимма а дуьненахь шаьшца) хилларг.\n43. ХIай иман диллинарш! Шу ламазна герга ма гIолаш‚ шу дехна а долуш‚ шаьш дуьйцург шайна ца хаахь; шайца боьха хи делахь а – ца луьйчуш, шаьш новкъахула (хи доцучухула) лелаш дацахь, я (маьждига чохь ца совцуш) чекхдолуш дацахь. Шу хиллехь цомгуш‚ я новкъахь‚ я шух цхьаъ хинарара веъна велахь‚ я шу зударех хьакхаделла делахь – тIаккха шуна хи ца карадахь – тайм де цIенчу лаьттаца (я гIумарца). Шайн яххьийх а‚ куьйгех хьакха и. Баккъалла а, и Дела хилла къинхетаме а‚ гечдеш а.\n44. Хьуна ца го и шайна жайнах дакъа делларш – шаьш тиладалар оьцуш‚ шу а некъах тиладала лууш бу?\n45. Далла дика бевза шун мостагIий. Вали кхачо хилла Делаца‚ гIоьнча кхачо хилла Делаца.\n46. Жуьгтех бу шаьш дош шен меттигера дIадоккхуш берш. Цара олу: "Хезна тхуна‚ Iеса хилла тхо". "ЛадогIа ахьа – хозуьйтур дац хьуна (вониг)", "РаIина" ‚ вочунна тIеуьдуш берш шайн маттаца (олуш дашца) динна дуьхьала хиларца. Цара аьллехьара: "Хезна тхуна‚ муьтIахь хилла тхо‚ ладогIа‚ тхоьга хьажа (тхан гIайгIа бе)"‚ царна дика хир дара‚ чIогIа а (хир дара)‚ мухха делахь а, Дала неIалт аьлла царна уьш цатешарна. Ма тешаш бац уьш цхьа кIеззиг берш бен.\n47. ХIай шайга жайна делларш ! Шу теша Оха доссийначух (КъурIанх)‚ ша бакъдеш долу шуьца дерг (Товрат а‚ Инжил а) Оха яххьаш нийса йина тIехьа ерзаяле‚ я неIалт алале‚ шоьтан дийнан дайшна ма-аллара. Делан гIуллакх кхочушхилла.\n48. Баккъалла а, Дала ца гечдо Шеца накъост лацар‚ Цо геч ма до и доцург Шена луучунна. Милла а велахь а, Делаца накъост лоцуш – доккха къа кхоьллина цо.\n49. Хьуна ца го и шаьш цIанбеш берш ? Дала цIанвийр ма ву Шена луург. Цуьрриг а зулам дийр ма дац царна.\n50. Хьажал хьо‚ муха кхуллу цара Далла тIехь харцдерг! Кхачо хили цунах билггала къа хиларца.\n51. Хьуна ца го шайна жайнах дакъа делларш – уьш тешаш бу джибтех а‚ тIагIутах а‚ цара олу цатешачаьрга: "Шу ду нийсачу новкъахь (Мухьаммадан Деле) иман диллинчарел"\n52. Уьш ма бу Дала шайна неIалт аьлларш. Дала неIалт аьллачунна хьуна карор ма вац гIоьнча.\n53. Я шайна мулках дакъа долуш бу уьш? Цара лур ма дац нахана тумхалг а.\n54. Я нахана хьагI йо-те цара, Дала царна Шен комаьршаллех деллачунна тIехь. Оха делира ИбрахIиман доьзална жайна а‚ хьукмалла а. Доккха мулк (даьхний) деллера Оха царна.\n55. Царех (жуьгтех) цунах (цу Дала доссийначу жайнах – КъурIанх) тешнарг а ву. Царех цуьнан дуьхьалваьлларг а ву. Кхачо хилла жоьжахатица (уьш баго) цIе хилар.\n56. Баккъалла а, и Тхан аятех цатешарш – тIаккха бохуьйтур бу Оха уьш цIерга. Церан чIкъоьрнаш даьгна мел дели‚ Оха уьш хийцор ду кхечу чIкъоьрнашца цаьрга Iазап Iовшийтархьама. Баккъалла а, и Дела хилла нуьцкъала а‚ хьекъале а.\n57. Иман диллинарш а‚ дика Iамал йинарш а – тIаккха уьш чубохуьйтур бу Оха бошмашка (ялсамане)‚ шайн бухахула хин татолаш лелаш йолчу. Уьш цу чохь гуттар лаьттар бу. Цу чохь царна цIена зударий хир бу. Оха чубохуьйтур бу уьш луьстачу IиндагIе.\n58. Дала омра до шуьга‚ шайга тешаме елла хIуманаш дIаерзор шен дайшка‚ нехан юккъехь шаьш хьукма деш, и хьукма дар нийсонца. Баккъалла а, и Дела ниIмате ву шуьга, и хьехам беш волу. Баккъалла а, и Дела – ма хаза ду Цо шуьга шеца хьехам беш дерг! Баккъалла а, и Дела хилла хезаш а, гуш а.\n59. ХIай иман диллинарш! Шу муьтIахь хилалаш Далла‚ шу муьтIахь хилалаш элчанна а‚ шайх гIуллакх карахь долчарна а. Цхьана хIуманна тIехь шу къийсам хилахь‚ аша и дерзаделаш Деле а‚ элчане а‚ шаьш Делах а‚ ТIаьхьарчу дийнах а тешаш делахь. И дика а ду‚ хазачу кепара дастар а ду.\n60. Хьуна ца го и шаьш хьоьга доссийначух а‚ хьоьл хьалха доссийначух а тешаш бу моьттуш берш? Уьш лууш ма бу шайна юккъехь хьукма дойла тIагIута. Цаьрга омра ма дина цунах (тIагIутах) ма теша, аьлла. ШайтIа ма ду лууш уьш тило геннарчу тиларца.\n61. Цаьрга аьлча: "ТIедуьйла Дала доссийначуьнга а‚ элчане а (дало‚ хьукам дойту вай КъурIане а‚ элчане а)"‚ хьуна ма го и мунепикъаш дIабоьрзуш хьо волчура (сихачу) берзарца.\n62. Муха шайна тIе цхьа бала беъча‚ шайн куьйгаша кечбина хилла‚ уьш хьуна тIе баьхкира‚ шаьш Делаца дуйнаш бууш: "Тхо ма дацара лууш диканиг а‚ кхиам хилар а бен"‚ – олуш.\n63. Уьш ма бу Далла шайн дегнашкахь дерг хууш берш. Юьстахвала хьо царна‚ хьехамбе царна‚ ала цаьрга дIакхочуш дош.\n64. Цхьа а элча ца ваийтина Оха цунна (нах) муьтIахь хилархьама бен, Делан лаамца. Уьш хиллехьара шаьш шайна зулам дича хьуна тIе богIуш, Деле гечдар доьхуш‚ элчано а гечдар дехча, царна и Дела карор ма вара шайна гечдеш верг а‚ къинхетаме верг а.\n65. Хьан Кхиош-кхобуш волчу (Деллара) ма бац уьш (Делах) тешаш шайна юкъа доьжначун тIера хьукма хьоьга дойтуш бацахь‚ тIаккха ахьа йинчу кхиэлана шайгахь хIумма новкъарло ца караеш‚ шаьш цунна муьтIахь хуьлуш бацахь.\n66. Оха царна тIедиллина хиллехьара шаьш дайа‚ аьлла‚ я арадовла шайн цIеношкара‚ аьлла‚ царех кIеззиг болчара бен и дийр ма дацара. Шайна хьоьхуш дерг цара дахьара – и дика а‚ делилца чIогIа а ма дара.\n67. ТIаккха Тхан гергара сийлахь-йоккха ял лур ма яра царна Оха.\n68. Нийсачу новкъа бихкина хир ма бара Оха уьш.\n69. Далла а‚ элчанна а муьтIахь берш – уьш хир бу Дала шайна ниIмат деллачаьрца цхьаьна: пайхамаршца‚ уггар бакълуьйчаьрца‚ гIазотехь дIакхелхинчаьрца. Ма хаза хили уьш шайн накъост хиларца!\n70. И дозалла Делера ду‚ кхачо хилла Дела хууш верг хилар.\n71. ХIай иман диллинарш! Ларлуш хилалаш‚ гIазотана арадовлалаш тобанашца а‚ я дерриге а.\n72. Баккъалла а, шух ма бу шаьш (гIазотана) тIехьабуьсурш. Шуна цхьа бохам хилча олу цара: "Ма ниIмат делла суна Дала со царна юккъехь (гIазотехь) цахиларна" (хиллехьара со лазийна я велла хир вара).\n73. Шуна Делера сий хилча‚ билггала олу цо‚ шуна а, шена а юккъехь безам боцуш санна: "Ма декъаза хили-кх со‚ цаьрца хила ца мегара со – боккха толам аса боккхур ма барий тIаккха".\n74. Делан новкъахь тIом бойла шаьш эхартах гергара (дуьненан) дахар духкучара. Делан новкъахь тIом бина велларг а‚ я толам баьккхинарг а – тIаккха лур ю Оха цунна сийлахь-йоккха ял.\n75. Аша хIунда ца бо Делан новкъахь тIом‚ божарех а‚ зударех а‚ берех а заьIап болчу нехан дуьхьа а‚ уьш ма буй олуш: "Тхан Кхиош-кхобург! Арадаха тхо хIоккху юьртара‚ шена чуьра нах зуламе болчу‚ хьан гергара верас (гIолоцург) ваийтахьа тхуна‚ хьан гергара гIоьнча ваийтахьа тхуна"\n76. Иман диллинчара тIом бо Делан новкъахь‚ цатешачара тIом бо тIагIутан (шайтIанан) новкъахь. ШайтIанан верасаш хIаллакбе. Баккъалла а, и шайтIанан мекарло ледара ма хилла.\n77. Хьуна ца го и шайга аьлларш: "Духадаха шайн куьйгаш (тIамах: тIом бар ма деха хIинца а – цуьнан хан тIе ца кхаьчна)‚ ламазана хIотта‚ закат ло"‚ шайна тIом бар тIедиллича‚ царех цхьа тоба кхийрира нахах‚ Делах кхерар санна‚ я кхин а чIогIа. Цара элира: "Тхан Кхиош-кхобург‚ хIунда тIедиллина Ахьа тхуна тIом бар. Цхьа гергара замане тIаьхьа таьттина хиллехьара Ахьа тхо". Ахьа ала: "Дуьненан хIума – кIеззиг хIума ю. Эхарт ю дика ша (Делах) кхоьручунна". Цхьа цуьрриг а зулам дийр ма дац шуна".\n78. Шу миччахьа хилахь а, далар тIекхуьур ду шуна‚ чIогIа хIиттина бIаьвнашчохь шу хилча а. Шайга цхьа дика деъча, цара олу: "ХIара Делера ду"‚ нагахь санна шайга вониг деъча, цара олу: "ХIара хьоьгара ду". Ахьа ала: "Массо а ду Делера". ХIун ду-те цу къамана? – Кхета ца туьгу-кх иза хиллачух.\n79. Хьуна тIедеъна долу диканиг – Делера ду хьуна (хIай адам)‚ хьуна тIедеъна долу вониг – хьоьгара ду хьуна. Оха ваийтина хьо /хIай Мухьаммад/ нахана тIе элча хилла. Кхачо хилла Делаца теш хилар.\n80. Элчанна муьтIахь хилларг – Далла муьтIахь хилла‚ вухаваьлларг – хьо ца ваийтина Оха царна тIехь тергам латтош верг хилла.\n81. Олу цара: "МуьтIахь хир ду". Хьо волчуьра дIайирзича, царех цхьана тобано буьйсанна леладо ахь ма де аьлларг. И Дела яздеш ма ву и цара буьйсанна лелош дерг. Бита уьш (дIакъаста царех)‚ Далла тIетовжа. Делаца кхачо хилла ша тIетевжаш волчунна.\n82. КъурIанх ойла ца йо-те цара? Иза Дела воцучуьнгара хилча‚ цу чохь дуккха хилпалонаш карор ма ярий царна.\n83. Кхерам ца хиларх а‚ я кхерамах цхьа гIуллакх шайга деъча а – и даржадо цара. Цара и дерзадахьара элчане а‚ шайна юккъера гIуллакх карахь долчаьрга а – тIаккха царех цуьнан буха тIекхуьучарна хуур дара (бакъдерг). Делан комаьршалла а‚ къинхетам а шайна ца хиллехь‚ цхьа кIеззиг берш боцурш шайтIанна тIехьахIуттур ма дара шу.\n84. ТIом бе (я Мухьаммад)‚ Делан новкъахь. Ахьа жоп лур ду деккъа хьайна тIера. Муъма нехан дегнаш айде (тIамна)‚ Дала сацо тарло цатешачеран ницкъ. И Дела чIогIа ма ву ницкъаца а‚ и чIогIа ма ву бекхамца а.\n85. Хазачу гIиллакхан агIо лаьцначунна – цунах дакъа ду‚ вочу гIиллакхан агIо лаьцначунна – цунах мохь хир бу. И Дела хилла массо хIуманна тIехь ницкъ болуш.\n86. Шайга салам делча‚ цул хазачуьнца салам ло аша‚ я духадерзаде и. Баккъалла а, и Дела ма хилла массо хIуманна тергамбеш.\n87. АллахI цIе йолу цхьа Дела ву – кхин дела вац И бен. Цо дерраш а гулдийр ду шу къематдийне‚ цу чохь шеко яц. Мила ву, ткъа, Делал хабар бакъдуьйцуш?\n88. ХIунда хилла шу мунепикъашкахь ши тоба ? Дала дIакхиссина уьш (керстаналлийна чу) шаьш динарг бахьанехь. Шу лууш ду нисван Дала тилийнарг? Дала тилийнарг – хьуна карор ма бац цуьнан некъ (и нисван).\n89. Царна дийзира шу иманах духадовлар, шаьш духадовларах терра‚ тIаккха шу хир дара цхьанийса. Ма лаца царех доттагIий, уьш Делан новкъахь дIакхалххалц . Нагахь санна уьш дуьхьалбовлахь , схьалеца уьш‚ хIаллакбе уьш шайна карабаьхккинчохь. Царех доттагIа а‚ гIоьнча а ма лаца.\n90. Шаьш шуна а‚ шайна юккъехь а барт болчу къомана тIебаьхкинарш боцурш; я шуна тIебаьхкинарш а шайн дагахь доцуш‚ шуьца я (шун дуьхьал долчу) къомаца тIом бар боцурш а. /Шуьца я шуна дуьхьал боцурш/. Далла лиъна хиллехьара‚ Цо шуна тIехIиттор бара уьш – цара шуьца тIом бийр бара. Уьш шух дIакъастахь – цара шуьца тIом бийр бац‚ шуьца машар бийр бу цара. Шуна ца бина Дала царна тIехь некъ (машар бе цаьрца).\n91. Кхин цхьаберш карор бу шуна, шаьш лууш шуьца тешаме хила‚ шайн къомаца тешаме хила‚ шаьш питане ма-кхайккхина, цу чу бегаш. Уьш шух дIа ца къастахь‚ шуьца машар ца бахь‚ шайн куьйгаш шуна (тIекхийдочух) ца сацадахь, схьалеца уьш‚ хIаллакбе уьш шайна карабаьхккинчохь. Царна тIехь Оха шуна билггала некъ бина (цаьрца тIом бан мега шуна).\n92. Муъма стага муъма стаг вен мегар дац, гIалатваьлла бен. Цхьаммо гIалатваьлла муъма стаг вехь – муъма лай паргIатвоккхур ву (йоккхур ю) цо‚ цуьнан охIланна сацаделла долу дият лур ду цо‚ цара, цунна гечдина, сагIина ца дитахь. Нагахь санна и (и ца хууш велларг) хиллехь шуьца мостагIалла долчу къомах‚ ша муъма волуш – муъма лай паргIатвоккхур ву (йоккхур ю). И хилахь шена а, шуна а юккъехь барт (машар) болчу къомах – сацаделла долу дият лур ду цуьнан охIланна‚ муъма лай паргIатвоккхур ву. И ца карадахь – тIеттIа шина баттахь марханш кхобур ду‚ Делера гечдар доьхуш. И Дела Ша хууш а‚ хьукма нийса деш а хилла.\n93. Цхьаммо шена хаа а хууш муъма стаг вехь‚ цунна бекхам – жоьжахати ю‚ цу чохь и гуттар лаьттар волуш‚ Дела оьгIаз а вахана цунна‚ неIалт а аьлла‚ доккха Iазап кечдина цунна.\n94. ХIай иман диллинарш! Шаьш Делан новкъахь арадевлла долуш‚ аша билгал – даккха ‚ шайга салам деллачуьнга ма ала: "Хьо муъма вац"‚ дуьненан дахаран бахаме догдохуш – Далла гергахь дуккха хIонс ю. Иштта хилла шу хьалха – Дала шуна ниIмат делла. Аша билгалдаккха. Баккъалла а, и Дела хилла аша дийриг дика хууш.\n95. Нислуш бац муъма нахах шаьш гIазотах цхьа а бахьана доцуш бухабисинарш а‚ шаьш шайн хьолаца а‚ шайн синошца а‚ Делан новкъахь гIазот динарш а. Шайн хьолаца а‚ шайн синошца а гIазот динарш даржаца базбина Дала бухабисинчарел. ХIоранна Дала ваIда йина хазаниг (ялсамане) яла. ГIазот динарш базбина Дала бухабисинчарел сийлахь – йоккхачу йолаца (боккха миэл баларца).\n96. Шегарчу даржашца‚ гечдарца‚ къинхетамца (базбина Цо уьш). Дела хилла Ша гечдеш а‚ къинхетаме а.\n97. Баккъалла а, шайна зуламаш дина маликаша дIаэцна болчаьрга эр ма ду : "Шу мичахь хиллера?" Цара эр ду: "Тхо хиллера лаьттахь (дуьненахь) долуш кхечара тхуна тIехь ницкъ беш". Эр ду: "Ткъа Делан латта шортта дацара шу цу чохь дIакхалха?" Уьш ма бу шайн чугIойла жоьжахати ерш. Ма вон хилла-кх /церан/ дIабоьрзу меттиг!\n98. Божарех а‚ зударех а‚ берийх а шайна ницкъ хилла (дIабаха) таро ца хилийнарш а‚ (кIелхьара) бовла некъ ца карийнарш а боцурш (царна гечдан там бу Дала).\n99. Царна бехк ца билла а‚ гечдан а тарло Дала. И Дела хилла къинхетаме а‚ гечдеш а.\n100. Делан дуьхьа дIакхелхинчунна лаьттахь карор ма ю дуккха тIетевжийлаш а‚ шорто а. Делана а‚ элчанна а дуьхьал воьдуш шен цIера араваьлча, цунах валар кхиъча (и новкъахь велча) – цуьнан ял Далла тIейоьжна. И Дела гечдеш а‚ къинхетаме а хилла.\n101. Шу лаьттахула девлла лелаш, шуна къа дац аша ламаз доцца дича‚ нагахь шу кхоьруш делахь цатешачара шайна питана дарна (тIелатарна). И цатешарш хилла шуна билггала мостагIий.\n102. Хьо (пайхамар) царна юккъехь волуш‚ царна ламазна хьалха хIоьттича‚ царех цхьа тоба хьоьца хIуттийла, шайн герз схьаоьцийла. Уьш суждане бахча (церан рукIат чекхдаьлча), шуна тIиэхьа кхиберш хIуьттийла. ТIаккха цхьа ламаз дина доцу тоба йогIийла (хьуна тIихьахь ламаз дан). Цара ламаз дойла хьоьца ларлуш, герз а схьаоьцийла цара. Ца тешарш лууш бара шу шайн герзах а, хIуманех гIапал хуьлийла – тIаккха уьш шуна тIекхуьур бара цхьа гIулч. Шуна къа дац, нагахь санна шуна цатам белахь догIанца, я шу цомгуш делахь, аша шайн герз охьадилларх. Шу ларлуш хила. Баккъалла а, Дала кеч ма дина цатешачарна сийсаза долу Iазап.\n103. Шаьш ламаз кхочушдича, Дела хьахаве ирахь а, охьахиъна а‚ шайн агIошна тIетевжина а. Шаьш кхерамах хьалхадевлча, ламаз хIоттаде (кхоччуш). Баккъалла а, ламаз хилла муъма нахана хан тоьхна тIедиллина .\n104. Шу ледара ма халалаш шайн мостагIий болу нах (гIазот дан) лаха. Шуна лазош хиларх – царна лазош ма ду шуна лазош санна, шу-м Делера цхьана хIуманах догдохуш а ду, цара дог ца дохучунна. И Дела хилла Ша хууш а, хьикмате а.\n105. Баккъалла а, Оха доссийна хьоьга жайна бакъонца ахьа нахана юккъехь хьукма дархьама, Дала хьайна гайтинчуьнца. Хьо ма хилалахь тешнабехк бинчеран дуьхьа къуьйсуш.\n106. Деле гечдар деха. Баккъалла а, Дела хилла гечдеш а, къинхетаме а.\n107. Ахьа ма къийсалахь шаьш тешнабехк бинчеран дуьхьа. Баккъалла а, Далла ца веза къинош дарца тешнабехк бийриг.\n108. Уьш дIахьуллуш бу нахах, дIахьуллуш бац Делах, ткъа Иза уьш гуш ву, цара буьйсанна и реза воцу дешнаш дуьйцуш . Дела хилла цара диначунна гуо лоцуш.\n109. ХIай, шу ма ду церан дуьхьа дуьненан дахарехь къуьйсуш. Хьан къуьйсур ду Делаца, церан духьа къематдийнахь? Я мила хир ву царна тIехь векал?\n110. Милла велахь а вониг деш, я шена зулам деш, тIаккха цо Деле гечдар дехча‚ цунна и Дела карор ма ву гечдеш а, къинхетаме а.\n111. Милла велахь а къа деш – и деш ду цо шена. Дела хилла хууш а‚ хьукаме а.\n112. Милла велахь а гIалат я къа деш, тIаккха и цунах цIена волчунна тIетоьттуш – и ма ву ирча харцдерг а‚ билггала къа а шена тIекхуллуш.\n113. Делан комаьршалла а‚ Цуьнан къинхетам а хьуна ца хиллехьара – царех цхьа тоба ма яра хьо тило лууш. Цара-м тилор бацара шаьш бен. Цхьа хIумма а цара зен *дийр дац хьуна. Дала хьоьга доссийна жайна а, хьекъал а‚ Цо Iамийра хьуна хьо хууш ца хилларг. Йоккха хилла хьуна Делан комаьршалла.\n114. Пайда ма бац дукхахдолчу цара къайлах дечу къамелашкахь сагIа далар, оьзданиг, нехан юккъехь машар бар цара хьоьхуш дацахь. И деш верг милла а велахь а, Дела реза хиларе дог а дохуш – тIаккха Оха цунна лур ма ю йоккха ял.\n115. Милла велахь а элчанна дуьхьалваьлларг, шена нийса некъ билгалбаьллачул тIаьхьа, муъма боцу нехан некъана тIаьхьа хIоьттинарг – и вуьтур ву Оха ша хаьржинчу новкъахь, вохуьйтур ву жоьжахати чу. Вон хилла и тIевоьрзу меттиг!\n116. Баккъалла а, Дала гечдеш дац Шеца накъост лацар , гечдийр ду цул лахарниг Шена луучунна. Милла велахь а Делаца накъост лоцуш – тилавелла и генарчу тиларца.\n117. Иза витина, уьш кхойкхуш ма бу стечу хIуманашка, уьш кхойкхуш ма бу дуьхьалдаьллачу шайтIане.\n118. Дала неIалт аьлла цунна . Цо (иблисо Деле) аьллера: "Хьан лех цхьа билггала дакъа сайгахьа доккхур ду аса.\n119. Тилланне а тилор бу аса уьш, хазанне – хазбийр бу аса царна харц лаамаш, омра дийр ма ду аса царна – тоьдур ма ду цара бежнийн лергаш ‚ омра дийр ма ду аса царна – хийцор ма ду цара Делан дин " (кхоллар). Дела а витина, и шайтIа шена доттагIа лаьцнарг – эшна и билггалчу эшарца.\n120. ВаIда йо цо царна‚ харц лаамаш дага кхуьссу царна. ШайтIано царна ваIда ма яц, харцдерг бен.\n121. Уьш – церан чугIойла жоьжахати ю‚ карор дац царна цунах кIелхьара довлар.\n122. Ткъа иман диллинарш а‚ дика Iамалаш йинарш а – Оха чубохуьйтур бу уьш бошмашка (ялсамане)‚ шайн бухахула хин татолаш лелаш йолчу‚ царна чохь уьш гуттар лаьттар бу – Делан ваIда бакъ хиларца. Мила ву Делал бакъ дош аларца? (Хьенан дош ду Делан дашал бакъ?)\n123. Шун лаамашца а‚ жайнан охIланан лаамашца а дац иза (гIуллакх сацаделла). Милла велахь а вониг деш – цуьнца бекхам бийр бу цунна. Карор вац цунна Дела воцург верас а (дола дийриг‚ гIо лоцург)‚ гIоьнча а.\n124. Милла велахь а дика Iамалш еш – боьрша и велахь а‚ я зуда елахь а – ша муъма (иман диллинарг) волуш – уьш чу гIур бу (ялсаманин) беша‚ цхьа цуьрриг зулам дийр дац царна.\n125. Мила ву шен юьхь (ша диканиг деш) Далла муьтIахь йиначул‚ ша бакъдолчунна тIетеввжина хиллачу ИбрахIиман миллатана тIаьхьа хIоьттина хиллачул динехь вуно дика верг? Дала доттагIа лецира ИбрахIим.\n126. Далла ду стигланашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. Дела хилла массо хIума чулоцуш.\n127. Хьоьга хьехам боьхуш бу уьш зударшкахь. Ахьа ала: "Дала хьехам бийр бу шуна цаьргахь а‚ (довзийтур ду шуна) зударий аша шайна ирсана кхачорах лаьцна КъурIан чохь доьшуш дерг а, (иштта довзийтур ду шуна) байлахь дисинчу зудберех а, шу шайна уьш бало лууш царна догIу урду кхоччуш дала ца лууш болу, берех заьIап хилла кIелбисинчаьргахь а (хьехам бийр бу Дала): аша нийсо латтае буоберашкахь. Аша диканиг дахь – и Дела и хууш хилла".\n128. Нагахь санна зуда кхоьруш хилахь майра шех хервала гIертарх‚ шега тидам цахиларх – царна шиннена (майрачунна а‚ зудчунна а) а къа дац вовшийн юккъехь маслаIат дарх‚ маслаIат тоьлуш ду. БIаьрмецигалла лаьтташ ю синошца . Шу дика хилахь‚ шу Делах кхоьруш хилахь – и Дела ма хилла аш динарг дика хууш.\n129. Шуна цкъа а ницкъ кхочур бац зударийн юккъехь нийсо ян‚ шуна мел лиъча а‚ дIа ма дерза (шайна цаезачу зудчах) кхоччуш аша и ютуш (хIаваэхь) кхазаелларг санна . Аша маслаIат дахь‚ шу Делах кхерахь – и Дела хилла гечдеш а‚ къинхетаме а.\n130. И шиъ (майрий‚ зудий) къастахь – Дала лур ду (царех) хIоранна Шен шортта долчух. И Дела хилла шортта (ниIмат) долуш а‚ хьукаме а.\n131. Цу Делан ду стигланашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. Оха весет дина шул хьалха жайна даийтинчаьрга а‚ шуьга а Делах кхера, аьлла. Аша керсталла дахь – цу Делан ду стигланашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. И Дела хилла хьал долуш верг а‚ Шена хастам беш верг а.\n132. Делан ду стигланашкахь мел дерг а‚ лаьттахь мел дерг а. Делаца кхачо хилла (шен лайн Iамалш) Iалаш йийриг хилар.\n133. Шена лиъча‚ шу дIадохур ду Цо‚ хIай нах‚ кхиберш балор бу. Хилла Дела цунна тIехь ницкъ болуш.\n134. Дуьненан миэл безаш милла велахь а‚ Делан бу дуьненан миэл а‚ эхартан миэл а. Дела хилла хезаш а‚ гуш а.\n135. ХIай иман диллинарш! Шу хилалаш чIогIа дIахIиттина нийсонца‚ тоьшалла деш Далла шена тIехь делахь а, я шайн дена-ненан тIехь делахь а‚ я гергарчарна тIехь делахь а; и хьал долуш велахь а‚ я пекъар велахь а – Дела ву цу шиннел (лара) хьакъ верг (дика хууш ву царна шиннена пайдане дерг; уьш шеа Iалашбийриг Дела ву). Шу тIаьхьа ма хIитталаш деган дезаршна – шу (бакъдолчух) дIатовжа кхерамна. Аша (тоьшалла) хийцадахь я (и тоьшалла дан шу) дуьхьал хилахь – баккъалла а, и Дела ма хилла аша дийриг дика хууш .\n136. ХIай иман диллинарш! Шу теша Делах а‚ Цуьнан элчанах а‚ Цо шен элчане доссош хиллачу жайнах а‚ Цо хьалха доссийначу жайнах а. Делах а‚ Цуьнан маликех а‚ Цуьнан жайнех а‚ Цуьнан элчанех а‚ ТIаьхьарчу дийнах а ца тешнарг – и тила ма велла генарчу тиларца.\n137. Баккъалла а, и тешаш хилларш‚ тIаккха керсталла деш‚ юха а тешаш‚ юха а керсталла деш‚ тIаккха керсталлица совбуьйлуш берш – Дела вац царна гечдийр долуш‚ нисбийр болуш уьш нийсачу новкъа.\n138. Ахьа кхаъ баккха мунепикъашка царна лазош долу Iазап хиларца.\n139. Ишттанаш бу уьш, муъма нах битина, цатешаш берш шайна доттагIий лаьцнарш. Сийлалла лоьху-те цара цаьргахь? Баккъалла а, сийлалла ерриге Делан ма ю!\n140. Цо ( Дала) шуьга жайни чохь масийттаза доссош хилла: нагахь санна шуна Делан аяташ харцдеш а‚ сийсаздеш а хазахь‚ цаьрца охьа ма ховша‚ аьлла, – уьш кхечу хабарна тIеберззалц. Вуьшта , – шу, баккъалла а, уьш санна ду. Баккъалла а, цу Дала гулбийр болуш ма бу мунепикъаш а‚ цатешарш а жоьжахати чохь – берриге а.\n141. Уьш бу шу тергалдеш Iаш. Шуна Делера толам хилча‚ цара олу: "Ткъа тхо а дацара шуьца?" Нагахь санна цатешачарна дакъа хилча‚ олу: "Тхо дацара шуна гIо дан гIерташ‚ шу Iалашдеш муъма нахах ?" Дала хьукма дийр ду шуна юккъехь къематдийнахь. Банне цатешачарна муъма нехан тIехь некъ ца белла Дала.\n142. Баккъалла а, и мунепикъаш Дела Iехо гIерта. И ву уьш Iехош. Шаьш ламазна хIиттича‚ уьш хIуьтту маллой (ца лууш), нахана шаьш гайтархьама‚ кIеззиг бен Дела ца хьехаво цара.\n143. Уьш лесташ (теркаш) бу оцуьнан (иманан а, керстаналлин а) юккъехь: хIокхарах а (муIма нахах а) ца хIоттало‚ вукхарах а (керстанех а) ца хIоттало. Ша Дала тилвала витинчунна ахьа карроне карор ма бац некъ.\n144. ХIай иман диллинарш! Аша ма лийца цатешарш, доттагIий бой, муъма нах буьтий. Шу лууш ду Дала шайна тIехь билггала делил дан?\n145. Баккъалла а, мунепикъаш хир ма бу цIеран (жоьжахатин) уггар бухарчу гIопа чохь‚ хьуна каронне а карор ма вац царна гIоьнча.\n146. Шаьш тоба а дина‚ диканаш а дина‚ Делаца чIагIделла, шайн дин Далла цIандина берш боцурш. Уьш муъма нахаца бу. ТIаьхьа лур ю Дала муъма нахана йоккха ял.\n147. ХIун пайда бу Далла шуна Iазап дарехь шу баркалла олуш а, тешаш а хилча? И Дела хилла баркалле а‚ хууш а.\n148. Далла ца деза вон хабарш даржадар ‚ шена зулам динчо бен. И Дела хилла хезаш а‚ хууш а.\n149. Аша гучудаккхахь диканиг‚ я хьулдахь и‚ я гечдахь (шена вон динчунна) вониг, – баккъалла а, и Дела ша ма хилла гечдеш а‚ ницкъ кхочуш а.\n150. Баккъалла а, Делах а‚ Цуьнан элчанех а ца тешаш берш‚ шаьш лууш берш Далла а‚ Цуьнан элчанийн а юкъ эгIо‚ шаьш олуш берш: "Теша тхо цхьаболчарех‚ ца теша тхо вукхарех"‚ шаьш лууш берш цу юккъехь некъ лаца –\n151. Баккъалла а, уьш ма бу хьакъболу керстанаш. Цу керстанашна Оха кеч ма дина сийсаздолу Iазап.\n152. Шаьш Делах а‚ цуьнан элчанех а тешнарш‚ царех цхьа а ца къестош берш – уьш бу Оха шайна тIаьхьа ял лург ерш. И Дела хилла гечдеш а‚ къинхетаме а.\n153. Хьоьга доьху жайнан охIлано шайга стиглара жайна доссаде‚ бохуш. Мусага цул доккханиг дийхира цара‚ элира: "Дела гайта тхоьга гуччахь". ТIаккха стиглара цIаро схьалецира уьш‚ шайн зулам бахьанехь. ТIаккха эса схьалецира цара, шайга билгалонаш схьаеъначул тIаьхьа. Цунна а гечдира Оха. Мусага делира Оха билгала делил.\n154. Церан тIехула (Синай) лам айбира Оха, цаьрца бартбеш /и тIелацитархьама/‚ Оха элира цаьрга: "НеIарехула чоьхьадовла, сужд деш". Элира Оха цаьрга: "(Делан) дозанех ма довлалуш шоьтдийнахь ". Цаьргара нуьцкъала ваIда ийцира Оха.\n155. Цара и шайн барт бохорна‚ уьш Делан аятех цатешарна‚ цара цхьа а бехк боцуш пайхамарш байарна‚ церан "тхан дегнаш мужулт (хьарчийна) ду", аьлла, дош бахьанехь (Дала неIалт аьлла царна). Дала мухIар тоьхна церан (дегнашна) уьш цатешар бахьанехь. КIеззиг бен уьш тешар болуш бац.\n156. Уьш цатешар бахьанехь‚ церан Марьямна аьлла долу дош – доккха эладита бахьанехь (неIалт аьлла царна).\n157. Церан: "Баккъалла а, Оха вина Масихь – Марьяман кIант Iиса Делан элча", – аьлла, дош бахьанехь а (и дерриге бахьанехь Iазап дина Оха царна). Вина вац цара и‚ ирх оьллина а вац цара и. Мухха делахь а, царна (цхьа кхин) тарвеллера цунах. Баккъалла а, цу чохь хилпало йинарш – цунах шеконехь бу-кх уьш. Цуьнан цхьа а Iилма дац цаьргахь – шайна мотталуш долчунна тIаьхьа хIоттар бен. Ца вина цара и, баккъалла а,.\n158. Дала шена тIе хьалаваьккхина и. И Дела хилла веза а‚ хьукаме а.\n159. Жайнин охIланх цхьа а вац цунах тешар волуш бен и валале‚ къематдийнахь и хир ву царна дуьхьал теш.\n160. Жуьгташкара даьлла зулам бахьанехь, хьарам дира Оха царна диканаш‚ хьалха шайна хьанал хилла долу‚ Делан некъах цара дуккханнаш дIатовжор бахьанехь а.\n161. Цара риба эцар бахьанехь, шайна дихкина хилла долу‚ цара харцонца нехан даьхний даар бахьанехь а. Царех керстанашна лазош долу Iазап кечдина Оха.\n162. Мухха делахь а, царех кIорга Iилма хууш берш а‚ муъминаш а иман диллина бу хьоьга доьссинчуьнга а (КъурIан)‚ хьоьл хьалха доьссинчуьнга а‚ хIоттош бу ламаз‚ луш бу закат‚ Делах а‚ эхарт дийнах а тешаш бу. Царна тIаьхьа Оха лур ма ю сийлахь – йоккха ял.\n163. Баккъалла а, Оха вехьий даийтира хьоьга‚ Нухье а‚ цул тIаьхьа пайхамаршка даийтарх терра. Вехьий даийтира Оха ИбрахIиме а‚ ИсмаIиле а‚ Исхьаъе а‚ ЯIкъубе а‚ ЯIкъубан тIаьхьене а‚ Iисага а‚ Аюбе а‚ Юнусе а‚ ХIаруне а‚ Сулеймане а. Давуде делира Оха Забур (Псалтырь‚ Псалмы).\n164. Элчанашка‚ Оха хьайга хьалха бийцина болчу‚ Оха хьайга бийцина боцчу элчанашка а (вехьий даийтира Оха). Мусага хабар дийцира Дала /схьаделлина/ дийцарца.\n165. Элчанашка‚ шаьш кхаъ боккхуш хилла болчу а‚ нахана кхерам туьйсуш хилла болчу (даийтира Оха вехьий) а Далла тIехь делил цахилийтархьама элчанийл тIаьхьа. Дела везза а‚ хьукаме а хилла.\n166. Мухха делахь а, Дала тешалла до хьоьга доссинчуьнца – Цо доссийна и Шен Iилманца. Маликаша а до тешалла. Кхачо хилла Делаца теш.\n167. Баккъалла а, и цатешаш берш‚ Делан новкъара /нах/ юьстах бохуш берш – уьш тилабелла генарчу тиларца.\n168. Баккъалла а, и цатешаш берш‚ зулам динарш – ма вац Дела царна гечдан воллуш‚ уьш нисбан (воллуш нийсачу) новкъа‚\n169. Жоьжахатин новкъа бен‚ цу чохь даима лаьтташ. И хилла Далла атта.\n170. ХIай нах! Шуьга веъна элча бакъонца шун Кхиош-кхобучуьнгара‚ аша иман дилла – иза дика ду шуна. Аша керстаналла дахь – Делан ма ду стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг. Дела хилла хууш а‚ хьукаме а.\n171. ХIай жайнан охIла! Дукха тIех ма довла шайн динехь. Ма ала Далла тIехь бакъдерг бен. Баккъалла а, Масихь (Христос) Марьяман кIант Iиса – Делан элча ву‚ Цуьнан дош ду‚ Цо ша кхоьссина хилла долу Марьяме‚ Цунах са а ду – иман дилла Деле а‚ Цуьнан элчанашка а. Аша ма ала: "Кхоъ ". Совца – шуна дика хир ду. АллахI – цхьа дела ву‚ цIена ву и Шен кIант хиларах. Цуьнан ма ду стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг. Кхачо хилла Делах векал.\n172. Куралла янне а йийр яцара Масихьас Делан лай хила‚ герга долчу маликаша а йийр яцара. Цуьнан Iибадатна куралла йинарг, веза вийдинарг – тIаккха Шена тIе гулвийр волуш ву Цо массо а.\n173. Иман диллинарш а‚ диканаш динарш а – царна бекхамна лур ю шайн ял‚ Шен комаьршаллица Цо совбохур бу уьш. Амма куралла йинарш а‚ беза бийдинарш а – Iазап дийр ду царна лазош долчу Iазапца‚ царна карор вац Дела воцург доладийриг а‚ гIоьнча а.\n174. ХIай нах! Еъна шуьга шун Кхиош-кхобучунгара билгало. Къегина нур доссийна Оха шуьга.\n175. Деле иман диллинарш‚ Цуьнца чIагIбелларш – тIаккха бухкур бу Цо уьш Шегара къинхетамна чу‚ комаьршаллина чу‚ нисбийр бу Цо уьш Шена тIе нийсачу новкъа.\n176. Хьоьга жоп доьхуш бу уьш цхьацца масалашна. Ахьа ала: "Дала кхетор ду шу: Шен доьзалхо я да буха ца вуьсуш веллачуьнгахь: нагахь санна цхьа стаг лахь‚ шен доьзалхо а /да а/ воцуш бухавуьсуш‚ бухаюьсуш ю цхьа йиша – цунна цо бухадитинчух нийсса ах лур ду. Вашас оьцу йишин дерриге ирс‚ нагахь санна цуьнан доьзалхо вацахь. Нагахь санна ши йиша буха йисина елахь – царна шиннена кхо дакъа дина ши дакъа лур ду цо бухадитинчух. Нагахь санна бухабисина белахь вежарий а‚ йижарий а – боьршачунна шина зудчунна кхочу дакъа лур ду. Шуна и билгалдеш ву Дела шу ца тилийтархьама. И Дела массо хIума хууш ву.\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Зударий&oldid=88586»\tКатегореш: КъуръанЖайнашМассо динИсламБусалба динах лаьцна\tНавигация


Шена мэро Хучиевс еттийтар дита ца туьгу Элбиев Лом-Iела\nСоьлж-ГIалин кIоштан кхеле арз дина адвокато Новиков Ивана, шен клиентна Элбиев Лом-Iелина Нохчийчоьнан коьртачу шахьаран мэрехь еттар Талламан комитетан белхахоша талла тIе ца оьцу, аьлла. Оцу хьокъехь хаамбо бакъоларъечу "Мемориал" центро.\nМаршо Радионо хьалха довзийтина ма-хиллара, ша гIалина йовхо латточу "Теплоснабжение" хьукматан куьйгалхо волуш, шега алссам ахча доьхура, иза даккха гIерташ, шена йиттина мэран Хучиев Муслиман гоно, аьлла, арздира Оьрсийчуьра ведда Европехь къайлаваьллачу Элбиевс 2017-чу шарахь.\nАдвокато Новиковс дехна кхеле, 2017-чу шеран ГIуран-беттан 12-чу дийнахь бехктакхаман дов гIаттор дац аьлла бина сацам юхабаккхар, Талламан комитетан белхахой дов айдан декхаребар.\nНовиковс чIагIдарехь, талламчас тоъал ца теллина хIетахь хьал, "лелла дина зулам къайладахьа гIерташ".\nЭлбиевс бохург тIечIагIдеш, дуккха а тоьшаллаш даладо зеделла волчу долчу адвокато.\nКхузза дехна Элбиевс Нохчийчуьрчу Талламан комитетан хьукмате Хучиев Муслимна а, цунна гонахарчу массех стагна а дуьхьал бехктакхаман гIуллакх айдар, амма Элбиевс ден тоьшаллаш дацаре деш схьабаьхкина кху хене талламчаш.


Мах боацаш цхьаккха а хIама дац — Сердало\nДуненчу мел дола рузкъа ший мах болаш да. Вай замах из белгалбу ахчанца. Масала, даара ший ба из, мехкадаьтта ший ба, барзкъан ший ба, иштта кхы дIахо а. ГIишлоний, кхоачама, лаьттан доакъой иштта дIахо мел долча рузкъай мах отт дохкар-эцара леладирца.\nЦхьаккха а замалахьа хиннадац мах боацаш рузкъа. ХIана аьлча из хьадеш, Iалашдеш, дохкаш дукхача наха къахьег. ХIаьта къахьегама а мах ший хьакъ долаш ба.\nВайна, боккхагIчарна дика дагадоагIа цхьа шовзткъа шу хьалха кхатулларца, молаш долча хица, электроэнергеца наха мел йоккха хало озар. Бахархоша шоаш а дакъа лоацар никъ тоабеча, хий дуллача, электроэнерги чутоссача, кхатилла дахча, кIор Iалашбеча. Адамий цивилизацен доккха беркат да, вай хана газ, хий, электроэнерги хадданза хьалуш хилар. Царца кхоачо яр а мах боацаш хила аьттув бац. ХIана аьлча, уж нахага дIакхоачийташ Iаьдало дукха рузкъа дIадохийт каст-каста оалаш хоз, коммунальни услугех боагIа мах дIа ца луш бахархой а предпринимателаш а ба яхаш. Хила хьакъ дацар. Уйла е вай. Нагахьа санна газ соца а яь дахчеи кIори кхатехка доладелча мел боккха хьовзам хургбар хIара сага. ТIакккха электроэнергена меттел феткен доагаду согараш лотадича сердал хила аьттув ба. Цхьабакъда вай заман башхало хинна латтача цхьаккха а кечало болх бергбацар. Вайна ховш да, электроэнергеца болх беш дукхагIйола кечалаш йолга. Духхьал фусамера шелал лоатторг (холодильник), микроволновка оала пишк, компьютер, сотови телефон, барзкъаш дутта машен, царна етта аьшк, кондиционер, сердал лу электролампаш, электрически буру, херх, фаттан болх ца беш совцаргья. ХIаьта промышленни, юртбоахама предприятеш, учрежденеш, организацеш шоай къахьегам соцабе безача кхоачаргьяр. Болх бергбац интернето. Укх кечалах вай дувцаргда лохе.\nГази электроэнергии дIаяларал халагIа хургда хий ца хилча. «Хий доацача вахар дац» яхаш шера алар да вай къаман. Цудухьа вай дувцаш дола ер кхоъ беркат вай лораде дезаш да. Цу хьаькъе эггара хьалха дезарех да, хIаране ше йоагаяьча газах, электроэнергех, пайда ийцача хих боагIа мах бизза а хана чухьа а дIабалар. Со валац, вай республике бахачар из дIалац ала, аз ях массане а дIабала беза царех боагIа мах. ТIаккха, вай заман пайданеча куцех бизза пайда эца аьттув хургба мехка бахарий.\nУкхаза аланза далац, наггахьа дезал, коммунальни услугех доагIа ахча дIадала аьттув боацаш хилар. Цу наха торо йолча гаргарчар, лоалахоша, юртахоша, социальни Iалашон органаша новкъостал де дезар.\n«ГIа заманзца бахалаш» яхаш кица да вай къаман. Цивилизацен куцаш шерра даьржа ха я вай дахар. Вай дувцача дешах газеи электроэнергеи кхом бара дика аьттув ба «Хьаькъале цIа» яха проект. Из тайпа гIишло хьалъю йIовхал чусоцаеча бийдолахи кхоачамахи. ХIаьта цун тхов тIа оттаю, маьлха йIовхалах электроэнерги Iоаю батарееш. Цу гIишлонех овсаре йолчо дезала кхоачам билла электроэнерги яларал совгIа, цох совдаьнна цхьа дакъа эшачоа дIа а йохк маьхах. Цу проекта доакъашхоша яхачох газ вIалла а эшац цу «Хьаькъалера цIенна». Из тайпа цIа хьалдеш дIабода мах 25-30 процент дукхагIа ба. Цхьабакъда дукха ха ялалехьа из овсаре хиларах пайда хул фусам-даьна. Цул совгIа боккха пайда боал гонахьарча Iалама: газ йоагайиц, йIовхалца, хица, атомаца, мехкадаьттаца йоаккха электроэнерги йоагайиц.\nЗаманца тайна, долчун хьурмат деш даха доахке, цу деша оттаме уйла яр аргIа йолаш да вайна. Вай лакхе ма аллара укх дуненчу мах боацаш цхьаь цаI хIама дац. Цудухьа воашта мел эшар (даар, дувхар, машена доагар, телефона ахча) хьакъ долча дIа а дихье дIалу вай. ТIаккха хих, газах, электроэнергех, нувхаш дIаяхьарах боагIа мах ца луш бола нах хIанаб вайцига? Уж вIалла а хургбацар, нагахьа санна газ, хий, электроэнерги хьалуш, цар боарам белгалбу кечалаш, ахча кхоачаденна интернет телефон санна соцаш яларе. Уж кастта хургхилара шеко яц. ТIаккха-м царех доацар лургда, кхычахьа дохкар юха а эза.\nЛакхе белгал ма дарра массехк дош аргда вай «интернет» оалача белгалонах. Укх дуненчу мел дола хIама санна ши духьа я из. Хьаэцачоа шортта дикаш да, ловчоа вонаш а да. Ма дарра аьлча дикаш дуккха а дукхагIа да цунца. Кхоачам болаш да цхьа масал: цу интернета гIонца мел дукха документаш дIадахьийта а хьаэца а аьттув ба вай. Нагахьа санна уж почте гIолла каьхата кепе долаш дIа-хьа дахьийта дезаш хилча (цу тайпара а да цхьадараш) ма дукха каьхат, транспортни расходаш, ха эш. Каьхата кхом бирца дукха гаьнаш дийна юсс.\nЦунца гаьна вале а хьай цIенна бIаргаIунал де а аьттув ба кхыметтел. Иштта аьттув ба вай Iо мел дийца декхараш а цун кара гIолла хьакъ долча дIакхачийта. Цудухьа ханнахьа, дизза дIале вай массане а коммунальни услугаш хьаэцарах дIадала деза ахчаш.\n← Цхьорой Аюп: «ГIалгIа волаш вахаш ва со, гIалгIа волаш лерг а ва со»\nШий вахар балха хетадаьр →


Гадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллехь безаман тема - 27 Февраля 2020 - СОЮЗ ПИСАТЕЛЕЙ ЧЕЧЕНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ\nГлавная » 2020 » Февраль » 27 » Гадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллехь безаман тема\nГадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллехь безаман тема\nНохчийн пачхьалкхан университетан\nнохчийн филологин кафедрин аспирант\nАннотаци: ХIокху статья тIехь йовзуьйту нохчийн къоман хьакъволлу векал хиллачу, нохчийн къоман дуьхьа ваха а, къахьега а кхиънехь, шен белхаш Iалашбан а, кхион а, баржон а ларийнехь, вайн махкана а, халкъана а маххадалур боцу пайда бан а, вайн халкъан культура, Iилма, литература кхиорна юкъа йоккха хазна йилла а кхоллараллин таронаш хилла волчу нохчийн сийлахьчу яздархочун Гадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллехь безаман лирико дIалоцуш йолу меттиг.\nКоьрта дешнаш: Гадаев Мохьмад-Салахь, поэзи, безаман лирика.\nPoems related to love in Gadaev Mohmad-Salah's work\npostgraduate student of the Department of Chechen Philology\nof the Chechen State University\nAnnotation: This article discusses the role of love lyrics in the work of the outstanding writer, the worthy representative of the Chechen people, Gadayev Mohmad-Salaha, was able to achieve great heights in the development of culture, science and literature, if he managed to live in the name of his people and preserve and distribute his work.\nKeywords: Gadaev Mohmad-Salah, poetry, love lyrics.\nБIенаш шерашкахь я эзар шарахь цкъа бен ишттаниг хуьлуш воцуш, массо агIор похIме, хьекъале, говза, хьуьнаре стаг хилла нохчийн гIараваьлла волу поэт, драматург, гочдархо, Iилманча Гадаев Мохьмад-Салахь. Цунна тоьшалла до вайга схьакхаьчначу цуьнан говзарша а (уьш вайна ма-луъу дукха вовшах ца кхеттехь а), цо яздинчу, цуьнга яздинчу кехаташа а, иза вевзинчара, вуьйцуш хезинчара цунах лаьцна яздинчу йозанаша а. Гадаев Мохьмад-Салахь санна долу бIаьрла адам вайн халкъалахь ца диссал декъаза нохчийн къам а дара оцу муьрехь. Цо набахтешкахь яьккхина шен ахдахар хан маьрша яьккхина хиллехь, оцу ехачу заманна вайн халкъана иза мел пайда бан кхиъна хир вара, ша дага мел лаьцнарг кхочушдан иза ларийнехь, цо кхиарехь вайн къам мел хьалхадаьккхина хир дара ойла а ялур яц. И дерриге а вайн сатийсамаш, дагахьбалламаш хилла дисина, байтамал-яI бахар бен вайна кхин хIума а ца дуьтуш. Амма, шеко йоцуш, М.-С. Гадаевн цIе нохчийн иэсехь гуттаренна а яха йисина. Бакъволу цхьа нохчи дийна мел ву иза ехар а ю, вайн къоман тоьлла болчу векалийн цIерийн могIарехь.\nТахана вай талла юьхьарлаьцнарг Гадаев Мохьмад-Салахьан дахар а дац я цуьнан ерриге кхолларалла а яц, я цуьнан Iилманан лехамаш, кхиамаш бац. И дерриге а вайл хьалха нохчийн бу бохучу Iилманчаша теллина, гулдина, арахецна Нохчийн Республикин Iилманийн Академин куьйгаллица зорбане яьллачу «Нохчийн Республикин къаьмнийн синкхачанан хазна» серин декъехь, шина томехь. Тахана вайна тидам тIебахийта луург М.-С. Гадаевн кхоллараллехь шатайпа меттиг дIалоцуш йолу безаман тема ю. Хууш ма-хиллара, хIора а ву аьлла поэт, яздархо гIаравоккхучу, тоьллачу говзарех цхьаъ хуьлуш ю безамах лаьцнарг. Муьлхха а гIараваьлла, сийлахь поэт вай схьаэцча, хуьлийла иза муьлххачу къомах а, муьлххачу динехь а, цуьнан тоьллачу говзарех цхьаъ я масех безамах лаьцна язйина карайо вайна. Безамах лаьцна яздина дешнаш халкъана уггар чIогIа дезалуш, дагах кхеташ хилар хила тарло цунна бахьана, хIунда аьлча, безаман марзо йовзаза, цуьнан къахьо Iовшаза, цо дог марсадахаза наггахь а стаг хир вац. Цул сов, поэтехь кхоллараллин суй гIатториг, цуьнан са карзадоккхуриг, шен тоьлла болу могIанаш язбан поэтан дог иракарахIотториг а безам бу: хуьлийла иза Даймахке, нене, халкъе, езаре, муьлххачу кепара. Безам бу-кх даккхий диканаш дан, бIаьрла кхиамаш баха, дуьне даккхал йолу дог-ойла гIиттош, дахаран новкъа адам доккхуриг.\nГадаев Мохьмад-Салахьан кхоллараллехь, Даймахкана лерина йолу тоьлла говзарш («Даймахке сатийсар», «Дай баьхна латта», «ЦIен-берд») дIаевллачул тIаьхьа, къаьсттина меттиг дIалоцу безаман лирико. ХIара таллам дIаболош, социалан сеташкахь жима хаттам бинера оха, Гадаев Мохьмад-Салахьан кхолларалла, безаман тема хьахор а доцуш, нахана йовзар толлуш. Халахеташ делахь а, кхузаманахьлерчу кегийрхошна кIезиг евза М.-С. Гадаевн кхолларалла хьовх, цуьнан цIе а. Оха бинчу хаттамо а гайти иза. Интернетан агIонашкахь (виртуалан кепара) тайп-тайпана говзаллаш а, хенаш а йолчу 64 стаге Гадаев Мохьмад-Салахьан кхолларалла йовзаран, цуьнан говзарийн цIераш яхаран хьокъехь хаттарш динера оха, иштта, «Чурт санна, лаьтта со ГIум-Азин арахь» а, «Ламанан дарта ю, хьегIарехь тийна» а дешнаш юкъахь долу иллеш хезний аьлла а хаьттинера. Оха хаттарш динчу 64 стагах жоьпаш делларг 43 вара. Царах М.-С. Гадаевн кхолларалла евзаш, и вуьйцу хезнарш 25 бен вацара, царалахь поэтан говзарийн цIераш (цхьаъ я масех) яьккхинарг 13 а волуш. Лакхахь билгалдаьхна иллеш я царах цхьаъ хезна шена аьлла жоп делла 26-мо, оцу ткъе ялханна юкъахь поэтан кхолларалла ца евзарш а болуш. Хаттаршна жоьпаш деллачарах 11 стаг я вуьйцучу яздархочун цIе хезна а, я хьахийна долу иллеш хезна а вацара. И терахьаш тайп-тайпана хилар массара а цхьабосса чулацаме, кхоччуш жоьпаш цадалар бахьанехь ду. Говзарийн цIераш яьхначара, массара а цхьатерра ала мегар долуш, билгалйохурш яра «Даймахке сатийсар», «ЦIен-берд», иштта, «Дарта», «Мехкан лоьмашка». Уьш авторан уггар гIараевлла стихотворенеш хилар хир ду коьрта бахьана. Хаттамехь дакъалаьцначарах цхьамма бен ца яьккхира поэтан безамах лаьцначу говзаран цIе – иза яра «Йисите» стихотворени. «Ахь бех ма биллалахь ас яздо алий, сел кIеззиг евзинчу хьайга сайн могIнаш» аьлла цо (стихотворенин цIе яьккхинчо) самукъадаларца дIа а йийшира иза.\nБакъ долуш, халкъалахь башха гIараевлла евзаш яц Гадаев Мохьмад-Салахьан безаман лирика юкъалоцу говзарш. Делахь а, яздархочун кхоллараллин доккха, башха цхьа дакъа дIалоцуш ю уьш: «Йисите», «Хазахеттера суна хьо…», «Хьегар», «Бэлин йиш», «Гитаран аз», «Б-те», «Мунаева Саибате», «Генара кехат», «Генара веза кIант, кхеталахь…», «Малике», «Ветта-м лур вац со жимвелла …», «Суьйре, Iуьйре гIийла йогIу», «Тохалой, кийрахь дог цIевза…», «Т-е», «Хьуна дог Iийжаш ца хилча», «Эсала эшар», «Наггахь кхочий, хьан кехато…» стихотворенеш, «Некъаза безам» поэма, кхиерш а. Къаьсттина билгалъяккха лаьа «Кехаташкахь поэма», иза дIайолош автора боху вайга:\n«Къанвелча безамаш бийцар –\nгIалатех ларалуш ду,\nАмма цо (къеначо) корматаллица\nдовхачу цIийца –\nйоьшуш гуш ю.\nЦундела олу ас:\nШайн дегнаш гIовттадахь\nбезам ас хьехабар\nгIалат ма лара».\nПоэта яздинчара баккъал а дегнаш гIовттадо, аьлча а, гIиттадо – безамна. Къанвелча безам бийцар гIалат ларар я авторера бехк баккхар дага а ца догIу, яздархочо безамах лаьцна дукха говза яздинчу дешнаша, мацах цкъа ша лайна я хIинца ловш болу синхаамаш карлабаьхна, марсабаьхна, ойла паналле кхерстинчу ешархочунна. Оцу поэмин дош, хIора а аьлча санна, ду, автора олуш ма-хиллара, шех «безамна бIарлагIа» ян хьакъ долуш. «Дависа, безам, хьан, ма ницкъ бу хьоьгахь!» олий, дIадоладой, кхидIа безаман ницкъ бовзуьйту автора. Иза (и ницкъ) бу, поэта дийцарехь, чаьмзаниг марзадарехь, ирчаниг хаздарехь, баланаш бицбарехь, лайлахь а йовха, къоьллехь а мадар, балха тIехь шовкъ а хиларехь. Iарша яллал ойланехь тIемаш хуьлуьйтуш хилча, лам харцо а, хIотто а бIо булуьйтуш хилча, баккъал а, ма ницкъ бу-кх безамехь, цуьнан «некъах ца тилча»! Амма цуьнан «некъ сацахь», хьовза ца валлал аренаш гатлур ю, даш хилла, ламанаш а тIе дазлур ду, Iалам ца галлал денойн нур кхулур ду, пхенашка цIийн метта цIе кхерстар ю.\n«Кехаташкарчу поэмехь» ешархочунна бевза, хетарехь, Гадаев Мохьмад-Салахьа лайначарах уггаре а чIогIа синхаамаш – къоначу Малике болу цуьнан цIена, сирла, башха безам. ХIаъ, бакъ долуш, Малика йоцучарна лерина а безамах могIанаш ду яздархочун. Цу юкъахь ю цо шен дуьххьарлерчу безамна язйина йолу «Йисита» стихотворени а, кхиерш а. Амма шайн чулацамца, синкIоргене кхачарца уьш юсталур яц Маликина леринчу говзаршца. Шен тIаьххьарлера безам яздархочунна бевза 1968-чу шарахь, ша набахтихь волуш. Кхул дуккха а жима йолу Малика (М.-С. Гадаевн кхолларалла мел йовзуьйтучу хьостанашкахь иштта язйина оцу йоьIан цIе) стихаш язъеш а, уьш чIогIа дукхаезаш а хилла. Оцу Маликин деваша хилла Мохьмад-Салахьца цхьаьна набахтихь, цо вийцарца вевзинера къоначу йоIана сийлахь яздархо. Стих кхолларан башхаллаш юьйцуш, шаьшшиннан а, кхиболчу авторийн а стихотворенеш йийцаре еш, вовшех дагадуьйлуш хилла и шиъ юьхьанца. Цул тIаьхьа вовшашка синхаамаш кхоллалой, безаман кехаташка доьрзу церан дагадийлар. КIиранах 3-4 кехат а яздеш хилла поэта йоьIе. Маликас дагалецарехь, кхочушдан дагалаьцнарш дуккха а хилла Гадаев Мохьмад-Салахьан, ша иштта хьалхе дIагIур ву аьлла, дагахь ца хилла цунна.\n«Даггара моьттинарг дехка карийна,\nСирла де Iаржделла, хIоьттина елахь;\nМерза мел хеттачух дIовшан стим ийна,\nЙоьхначу ойланех йоьттина елахь;\nБуьйсанан наб яйна, дийнан тем байна,\nКхачанна йицъялар девзина елахь;\nДахарах догдаьлла, амал-гIад дайна,\nIийжарна кийрахь дог цIевзина елахь, –\nТIаккха хьо тарлуш ду соьгарчух кхета.\nТIаккха бен – тарлуш а дац», – боху поэта Малике («Малике» цIе йолчу стихотворенехь а), безамо шега хIоттийнарг говза довза а довзуьйтуш. Цул тIаьхьа баркалла боху цо йоьIана, «муьргана эцарна дог»:\n«Баркалла, баркалла цунна –\nСан дагна озийна гIура яшорна.\nКхоьлина боьду бIаьрг сирла къажорна». Лаарх дицлуш дац боху цо ишттаниг, мелхо а, «хенехь дах мел лун а – дегIехь чIагIло», «ишттаниг тIаьхь-тIаьхьа даг чохь чIагIло».\n«Вайшиннан безамал чIогIа\nКхин безам хир бу ма мотта.\nЦунна ду болатан догIа…\nШеко яй, холча ма хIотта», – олуш, шен безамах юха а, тIаккха а тешайо цо йоI. ТIаккха, безаман мерза аз стигалан Iаьрше доккхий даздо:\n«Iадавеш, телхинарг санна,\nВогIалой, хьоьжуш со Iа…\nМерза аз Iенаш ду схьа.\nIаьршара санна и догIу, –\nГенара безаман аз.\nОйланаш тохало чIогIа,\nАмма уьш ян ца ло яз».\nБезамна тохаелла ойланаш «язлуш а йоццушехь», оццул говза, исбаьхьа, мерза ша бовзийтина безам, уьш язлуш а хиллехь, муха бовзуьйтур бара-те автора? Кхин говза, доггах муха алалур дара-те безамах лаьцна?\nНабахтихь хан токхуш, къаналлехьа лестинчу шен безамо иракарахIоттийна дог ма говза далхадо поэта «Кехаташкарчу поэмехь», езарца йоьзна шен дегайовхо ма ховха гойту:\n«Кхоллараллин новкъахь, агIо сох тоьхна,\nКортали ловзош, хьо улло хIоьтти.\nОйланаш тойи ахь, заманца йоьзна.\nКийра чу шовкъаллин алу йоьтти».\nДахарехь цкъа а иштта безам шена бевзина цахиларца цхьаьна, шен хенах шена «эхь хетар» а гойту:\n«Иштаниг вахарехь ган а ца гайна:\nБIаьрг дIа мел оьхьначохь – хьан цхьа сурт го.\nДерриге суьртел ша сан дагна тайна,\nСаццанза шегахьа цо ийзаво…\nХьаьвзина висна со, амал жимделла,\nДийца некъ боцучу дагара хьуна.\nБашха кеп хIоьтти-кха, корта кIайбелла,\nХилларш хир дац моьттуш, Iийначу суна».\nШен безамехь ша цхьалха цахилар довзуьйтуш, йоьIан бовха, мерза, ховха безам а, цуьнан сатийсам а, шеца хила и хьагар а гойту М.-С. Гадаевс оццу поэмехь «везачуьнга» аьлла, йоьIан цIарах дуьхьал язбинчу могIанашкахь:\n«Язделлий-те Iаьршан йоза вайна вовшийн ган?\nДогIур дуй-те дезна доза – хьегар кхачадан?\nМел хала ду, мел хаза ду хьоьга дегIа ла.\nСингаттамах хьерчаш ма ю хазчу духарла.\nХIора ког а хьоьца билла,\nХьоьца хьерча хьоьгу со.\nХалчу новкъахь накъост хилла,\nЮххе хIуттур яр-кха со».\nТIаккха цо, ирсечу кханенах ша а доггах тешарца, сатийсарца, жоп ло йоьIан «хаттарна»:\n«Тарлуш ду, кхолламаш бузучу кхиэло\nВайшиннан морзахчу некъах цхьаъ бан.\nХьегаро дегнашкахь латтаеш гIиэло,\nВовшех вай хьаьрчина, яцарехь ган.\nМерзачу хьестарийн бовха малх кхетта,\nВонаш дицделла, вай ховша тарло,\nИрсе мел хиллачел ирсе ваьш хетта…\nВовшийн вай бIаьргаш чу хьовса тарло…».\nБезамо йийсаре лаьцна, ша-шах цецвуьйлуш, хьегар лахцадаларна хьегIна, юх-юха а хаттарш луш, безамца къамеле вуьйлу поэт:\n«…Диллина коьртехь ду хаттар:\nХьегаран дозанаш хIунда ца го?\nХенашкахь вайша ду хийра,\nДахаран некъаш а морзахлелла.\nВайшиннан хIунда бу кийра,\nБезаман хьегаро буьзна селла?».\nЭххар а, сатийсаро кIадвина, гатбелла, хьулбала боьллачу беттан марсаца ша а вустуш, цунна улло хIоьттинчу седанца шен къона езар юсту Мохьмад-Салахьа:\n«Вайшиннан сурт иза ас тардинера:\nБовшболу беттан марс – вовшволу со.\nКъегина хIоьттина тайна Венера –\nДахаран некъана юьххьера хьо.\nХьуна хьайн яхарехь гойла ду хийла,\nБаттана лулара сирла Венера.\nГича, ахь, кIеззига хIоьттина гIийла,\nСуо дагалоцийла суна лиънера».\nТIаккха, цхьаьна а кхетале къастарх дуьххьара ойла йинчу йоьIа «жоп ло»:\n«Цкъа а ас ца йинчу ойлане яьлла,\nЙоьхна со хьийжира кешнийн керте:\nКъайлахчу Iожаллин хьуна кадаьлла,\nIаьршан кIел цхьан йисахь – ас хIун дер те?\nIалашо тIаккха гац лаьтта тIехь яха,\nБаланах хьулъяла меттиг ца го.\n«ТIулг хили хьенехах!» – ала дай наха,\nЧурт хилла, хьан каш тIе хIуттур ю со!».\nОццул говзачу маттаца, оццул дагах кхеташ безамах лаьцна яздан кхин хьенан ницкъ кхаьчна-те? Цхьамма а лан а лайний-те цу кепара безам аллал, даге кхочуш ду Гадаев Мохьмад-Салахьан безамах долу и дешнаш. Массо агIор похIме, говза, хьуьнаре хиларца вевзаш волу иза керлачу кепара вевза цуьнан кхоллараллин безаман лирикин кIоргене кхевдича. Цо лайна болу дуьненан баланаш-м хIумма а доцург хилла, цо лайначу безаман «мерзачу къахьоне» хьаьжча олий, ойла кхоллало.\nБезам бийца нохчийн мотт къен хетарг Гадаев Мохьмад-Салахьан кхолларалле кховда везара. Нохчийн маттахь-м хьовха, оьрсийн я кхидолчу къаьмнийн цхьана а маттахь цхьана а яздархочо оццул говза яз а диний-те безамах лаьцна? Дуьненахь а шен хазаллица, гIайгIане безам, бохаме кхоллам балхорца гIараяьлла евзаш йолу Шекспиран «Ромео и Джульетта» поэма а ма йицло, М.-С. Гадаевн «Кехаташкахь поэма» йоьшуш. Дуьненан тоьллачу къаьмнийн меттанашка гочйина хила езаш яра иза, наха цуьнан муха мах хадабо хьовса а.\nГадаев Мохьмад-Салахь. ЦIен-Берд. Хаьржина произведенеш. Соьлжа-ГIала, 2005.\nГадаев Мохьмад-Салахь. Безамна бIарлагIа. Шина томехь. I том. Соьлжа-ГIала, 2010. – 494 агIо.\nГадаев Мохьмад-Салахь. Синлехамаш. Шина томехь. II том – Соьлжа-ГIала, 2010. – 560 агIо.\nПросмотров: 79 | Добавил: kanta_ibr | Рейтинг: 0.0/0


Кремл: Кадыровн кхерамашкахь низамашца бIостане дерг дац\nКадыров Рамзана "Новая" газетана а, цуьнан журналистна Милашина Еленина а тийсинчу кхерамашкахь. "низамаш дохийна хIуммаъ дац" аьлла, Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран пресс-секретаро Песков Дмитрийс,\nКадыровн дIахьедар листинчу Кремло, иза "тIех эмоционале" ду аьлла. Делахь а, пресс-секретаро билгалдаьккхина, "регионан куьйгалхочо ша къастош ю шен муьлхха а вистхиларан практика", цунна жоп дала дезаш ца хета Кремлна аьлла.\nКарладоккху, Милашина Еленас шен материалехь яздинера, Нохчийчохь лоьрашна масканаш а, респираторш а, кхинболу оьшу гIирс а тоаме цахиларх а, Iедалхоша карантинера арабевлларш лоьцуш хиларх а. Публикаци зорбане яьллачул тIаьхьа газетана а, журналистна а шога критика йира Кадыровс, Милашинина кхерамаш а туьйсуш.


Ши зуда йийна Соьлж-ГIалахь\nСоьлжа-гIаларчу цхьана кафе чохь ши белхало, ши зуда йийна, муьлш бу ца хуучу герзхоша. Оцу шинна а тIе герз а диттина къайлабовла аьтто хилла зуламхойн. Талламан комитетто шен лерринчу тидаме эцна гIуллакха.\nИ зулам хилла, буьйсана шолгIа сахьт доладелча. «Лолита» цIе йолчу кафена уллехь сецна "Приора" машен. Цу чуьра охьвоьссиинчу стага, мелаша чу а вахана, тапча йиттина йийна цу чуьра ши белхало, 45 шо долу Мацагова а, 35 шо долу Эдильсултанова а.\nЦул тIаьхьа иза дIавахна цу меттера, машен чу а хиина. Болийначу талламо къастош ду хиллачунна мел йолу агIо. Уьш ша ерриш цкъачуьнна йовзуьйтуш яц. Ала догIу, и кафе республикан некъан низамаш лардечу урхаллана уллехь ю. Массо а маьIIехь цигахь йоьхкиначу видеокамерша зуламхой а, уьш тIехь хилла машен а лаьцна хиларх сатийсам бу нахехь .\nИштта нах байар хиланза дикка хан яра, уггаре а кхерамалла йоцу мохк бу аьлла лоручу Нохчийчохь. Цундела юккъараллехь сингаттамца тIеэцна кафе чуьра и ши белхахо ерах болу хаам.\nСоьлж-гIалара яхархочунна Сатуева Лизина, иза дика сигнал ю аьлла ца хета. Ша а, цхьана хенахь кхачанан чоьнашкахь белхаш бина йолчу цунна, хууш ду, ишттачу меттигашка зударий болх бан хIумма а хазахеташ боьлхуш ца хилар.\nСатуева: «Официанткаш байина бохуш цхьа хIума ду дуьйцуш, тхуна а хезна. Иштта хIума хезча, дуьненах а дог долу. Вен хIунда вуьйш ву ца хаьа суна, шен болх беш волу стаг. ХIумана цхьа бух хила ца беза?\nБолх ца бича ма ца болу. И шиъ йийна аьлча, вуно чIогIа халонга а даьлла, дуьйцуш хIума ду-кх иза. Вай таделла бохучу Нохчийчохь-м, хIете а, вете а дац иза хаза хIума».\nЮкъараллехь хIинцале дийца долийна, и зударий байар, церан гергарчеран карах хилла ду аьлла. Муьлха а зулам, стаг вер, муьлхачу а низамехь уггаре а кIоршме лоруш ду. Иштта ду иза нохчийн Iадаташца а, бусулба динехь а.\nЦундела и ши зуда, хIуъа бахьанца йийнехь а, иза динчарна таIзар хила деза, аьлла хета Соьлж-ГIаларчу яхархочунна Сатуева Лизина.\nСатуева: «Иштта зуламаш хилча, лаха а лохуш, гучу а бохуш хIума дан деза. ХIинца жоьпе а ца озабо, къайла а долуьйту. Iедал а ду, полиции а ю. Уьш тIаьхьакхиа ма беза диначарна.\nТалла а деза, нахана довзийта а деза. Иштта хIуманаш кхин ца хилийта. Вайн Iедало хIумма а хаа а ца хоуьйту. ЦIерачара динера иза олий, дIадижадо. Цара динехь а, царна а таIзар дан деза, Суна иштта хета. Массарна а иштта хета иза».\nБуьрсаллехь суйнаш дерриге а дуьнене дIатийсийта кийча йолчу Нохчийчохь, кафе чохь ши белхахо ерах долу гIуллакх Талламан комитета шена тидаме лаьцна.\nАмма иза бохург дац иза, кхоччуш талла а теллина, бехке берш жоьпе озор бу. Шортта ду оцу тайпаниш, кхин кхоччуш чакхе йоцуш дисина гIуллакхаш. Масех шо хьалха, массийта йоI йийра, цхьана буса, Соьлж-ГIалин маьI-маьIIехь.\nШела кIоштахь, машенаш юьлучу меттигера ши йиша а иштта дIайигинчула тIаьхьа, кара ца йина, я и зуламаш хьан дина а къастонза дисна.


КЪАМАН КЪАЙЛЕ, я ЯЙНАЧУ ЛОРАХ (3 -5 дакъош) - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » КЪАМАН КЪАЙЛЕ, я ЯЙНАЧУ ЛОРАХ (3 -5 дакъош)\nСхьа хетарехь, уьш санна долу тидарш кхин а шорта хир дара вайн, нагахь вай толлург арамейн маттара Инжал делхьара. Ткъа вай толлург, г1азкхийн маттахь а, заманан йохьаллехь тайп-тайпаначу гочдархоша -йозанчаша а, инжалхоша а, шайна ма хетта хийцамаш бина Инжал хиларна, вайна мелла а халоо ду, и талламаш бан.\nДелахь а, нохчийн маттахь вай юха метта х1оттош хета, «1йисас»(а.с.) а, цуьнан г1оьнчаша а , шайн ненан маттахь х1етахь баьхначарах цхьадерг. Масала, йицаре ер вай, х1ара байт: «Народ же, предшествовавший и сопровждавший восклицал: осанна Сыну Давидову!»(Матвей.21-9).\nКхузахь нийса доцург, оцу байтацара — «осанна», инжалхоша г1азкхийн маттара – «спасение» санна дерг ларар хета. Иштачохь цакхеташ дуьйссу -« спасение Сыну Давидову», муьлхачу хьесапехь ду. Ткъа вайн кхетамца, оцу «осанна» метта цигахь латта дог1ура арамейн — нохчийн –«восанна\_воьссина». Ткъа х1инца оцу нисдарца, и байт нохчийн маттахь юха йоьшур вай. Хуьлург ду;«Т1ахьа а, хьалха а даьлла къам кхойкхура: воьссана Даудан К1ант» бохуш».\nЦу тайпа, 1ийсайн(а.с.) уьллеша х1етахь вовшашца кхаънашца дахарца баьхнарг — «воьссана Даудан к1ант» хуьлу. Цо гойту, 1ийса(а.с.) вуьссур вуйла а, цу нахана хууш хилла дуйла, и воссарна а уьш хьоьжуш хилла буйла. Цул а совнаха, тахна 1ийса(а.с.) юха воьссича а, наха вовшашца кхаънаш дохуш, изза -«воьссина» эр дара аьлла а хета вайна. Доцца, мел дерг а, оцу цхьана дашца, 1ийса(а.с.) воссаре хьоьжучарна кхета а деш. Дашна аьлча, и нохчийн — «воьссина» а, г1азкхийн –«спасение» а, шайн хьесапашца мелла цхьана а дог1у.\nХ1инца далор вай, 1ийсас(а.с.) дина бохучу къамаьлера масехь масал: а)»И сказал ему : пойди, умойся в купальне Силоам, что значит :»посланный». Он пошел и умылся, и пришел зрячим»(Иоанн 9:7). Кхузахь нийса доцург хета, «Силоам» — «вахийтинарг» санна ларар. Иза го, « Силоам» бохург ц1ердош хиларца а.\nТ1аккха и «Силоам»; «Са(зрячость; свет) ло 1ам»(=»дарбанан хи») санна вай лерийча, нохчийн маттара цу байтан хьесап хир дара: «Цо элира: вало, йохь йила Са ло( лучу) 1омехь. Важа вахна, йохь а йиллина, б1арса а долуш юха веара».\nб) «И взяв девицу за руку, говорит ей:»талифа -куми«, что значит: «девица, тебе говорю, встань«(Ев.Марка 5:41). Вайна хаьа, арамейн маттаца «ф» элип хилла доцийла. И тидаме эцча, цу байтан чулацам хуьлу; «Йо1ан куьг схьа а лаьцна, цо элира: «тали ба(х) хьоу-ми»(тале\_толе бах хьоуга-м) санна. Вуьшта кхузахь хаало, цомгашчуьнга цо, «хьала г1атта» ала йиш йоцийла а, цкъа хьалха цунна дарба а цадеш.\nв)»И воззрев на небо, вздохнул и сказал ему; «еффафа», то есть «отверзись«(Ев.Марка 7: 34)( юьйцург багчура стигал ç). Гоч ер вай и байт: «Стигале а хьаьжна, са чу а оьзна, цуьнга элира: «еллало»’’, бохучу барамехь.\nг) » Был болен некто Лазарь из Вифании, из селения, где жили Мария и Марфа, сестра ее»(Иоанн: 11 -1). Кхузахь вайна хета, оцу: » Был болен некто Лазарь из Вифании…» бохучуьнца, нохчийн маттара: « Бипанара цхьа хьенехь вара лазар долуш…» бохург долуш санна. Вуьшта аьлча, «Лазарь» стеган ц1е а йоцуш, «цамгар» бохург хиларца.\nЦу тайпа, 1ийсас(а.с.) шен ненан маттахь баьхна боху дешнаш тиди вай. Ткъа х1инца туьдур вай, 1йисайн(а.с.) г1оьнча а, и санна Шемара галай а, хиллачу Петара баьхнарг. Масала: а)»Там нашел он одного человека, именем Енея, который восемь уже лет лежал в постели в расслаблении«(Деяния 9:33).\nКхузахь вайна нийса цахетарг ду, инжалхоша «Енея» бохучу дашах до маь1на. Вайн кхетамехь и байт еша йог1ура: «Цигахь Энеша лаьцна, барх1 шарахь меттахь 1уллу стаг карийра цунна» бохучу кепехь. «Енея» бохург, оцу стеган цамгаран ц1е а йолуш.\nб) «Петр выслал всех вон и, преклонив колена, помолился и, обратившись к телу, сказал: Тавифа! встань. И она открыла глаза свои и увидевши Петра, села.»(Деяния 9:40). Кхузахь инжалхоша кхетош дац, оцу мог1анан -«Тавифа» боху дош. Вай лакхахьа дийцинчу бахьнаца, шеца «ф» элип хила а йиш йоцуш долу.\nТкъа нохчийн маттахь и байт вай ишта йоьшу: «Петара массо ара а ваьккхина, голаш т1е х1оьттина ламаз а дина, гоме элира: Та ви хьа(хьо)! хьалаг1атта. Цо б1аргаш схьадиллира, т1аккха Петр а гина, к1егара хиира». Кхузахь гуш ду, Петар гоме(тело) вистхилар. Цундела оцу «Та ви хьа«, метта хила йиш йолуш ду -«Та би хьа(хьо) бохург а.\nЯлор вай Инжалан кхин цхьа байт а. Масала; «И дош шена хезча, 1ийса(а.с.) д1о ара а воккхуьйтуш, Пилат, Лифостротон, ткъа шех жуьгташа — Гаввафе олучу меттахь кхиэле охьа хиира«(Иоанн:19:13).\nИнжало цадуьйцу, цу меттиган ц1ерийн маь1на. Ткъа вайга хаьттича, и «Гаввафе» бохург, арамейн-нохчийн маттара: «Г1опа пе» боху алар ду. Иза ишта а лоруш, юха йоьшур вай и байт:» И дош шена хезча, 1ийса(а.с.) д1о ара а воккхуьйтуш, Пилат Г1опа пе (т1ехь) кхиэле охьа хиира». Цу тайпа, вайна хаало, Пилат 1ийсайна(а.с.) «кхиэл» ечу хенахь, г1опан лекхачу меттехь хиъна 1ийна вуьйла.\nДешархочо тидам бина хир бу, 1йисайх(а.с.) а, цуьнан г1оьнчах Петарх а, вай Шемара галай аьлла хилар. Иштачохь дага тоссу, нохчийн «галай» боху тайпанан ц1е. «Галан-ч1аж», «Гал-г1ала» (Калиновская), «Галне», «Галайт1а», «Гелган», «Гилна«, боху топонимаш.\nВай тохара лакхахьа дийцира: а)шираллехь Шема -Галилея цхьа мохк хилла буйла. б)Шема — Нашха , нохчаша шайн юкъара кхерч лаьттина меттигаш лоруш юйла. в) Галан-ч1аж, Галилея цхьана эшаре дар. г) Шема- Галилея цхьа мохк хилларий терра, Галан-ч1ажахь Нашха а хилар.\nТкъа х1инца вайн хуьлучу аг1ора толлур вай, оцу «Галилея» бохучу топониман бух. Хананахь и «гал» орам шайца болу топонимаш, шираллехь кхин а, хилла юйла а дуьйцуш. Масала: ша «Галилея» а, «Галаад», «Галгал», «Голан» а.\nДашна аьлча, цхьана хенахь, х1инцалера Анкара йоллучохь, Риман империн чу бог1уш «Галатия» ц1е йолу мохк а хилла боху. Ткъа цигара галайн тукхамаш дуьненчохь д1а схьа дар а, цара грекийн мотт – культура т1еэцначул т1аьхьа хилла бохуш дуьйцу. Аьллачунна тоьшаллаш хета, Украинера: «Галиция», «Галич». Турцера: «Галатия», «Галата», Испанера — «Галисия», Францера — «Галлия», Румынера -«Галау» боху топонимаш.\nИшта дийцарехь, шумерийн –«гал»\_«гел»(европ. тран.) а, нохчийн — «халкъ\_ тайпа» санна хилла . Цу кхетамехь лелла иза ариин-х1урритийн а маттахь. Кхузахь цуьнца а доьзна лара дог1у латинын – «гены» а, нохчийн — «халкъ» а. Шен бекъамца -«хал+къ(а)» санна хуьлуш долу.\nШецара –«хал»( «алха»), г1азакхийн маттара –«единый»\_ «отдельный» а долуш(масала: «бецан хал»; «тайн хал»;…). Ткъа шоллаг1нийг –«къа(м)», г1азакхийн маттара – «труд»\_ грех\_ народ хила а тарлуш.\n(Кхечу аг1ора, оцу – «хал +къ(а) бохучуьнца го, г1азкхийн – трудный\_ тяжелый + грех\_наказание\_труд. Схьа хетарехь, Дала ялсаменара адам ара даккхарца дозьна хила деза и саннарг)\nВуьшта, и нохчийн – «хал+къ(ам) санна хилла, шумерийн кхин цхьа – «Коммагели» а . «Ком + гел\_ гал» бохучу бекъамца, шен г1азкхийн маттахь болу кхетам — «поселение +народ» а долуш. Кхузахь цуьнан нохчийн маттара тидар а хета: «къам-халкъи»\_ «къомман – хьал» санна.\nБилгал даккха деза, ишта и «Коммагели» ц1е йолуш хилла, шираллехь жимачу Азехь хилла йолу цхьа паччахьалкхе а. Шен хенахь, Ибрахьийм(а.с.) 1йина волу Урфа г1ала лаьттиначохь ша хилла йолу.\nВай дуьйцучуьнца доьзча тамашина ду, масала, нохчийн — «гал ма вала» бохучуьнан маь1на а. Шен хьесап — «г1алат ма вала» бохучура; «халкъахь ма вала» бохучунна т1е дахарца. Цунна тоьшалла деш хета, вайн –«гел+анча» дош а. Шен кхетам «воьдург\_ вог1ург» бохучу маь1наца болу.\nЦу тайпа, «хал» («единство»); «хьал» («состояние»); «гал» бохучу арамейн – нохчийн дешнийн орамаша, халдейцаш(я хьалдейцаш) – галай цхьа къам хилча санна гойту. Галай, хьалдейцаха д1а хаьддарш а болуш.\nМасала, шаьш геланчаш санна, Урфера Ханаана Дэлан дин хьеха д1абахна болу Ибрахьийман(а.с.) доьзалах терра. Кхузахь эрна цахета, Нохчийчохь Галан-ч1аж», «Гал-г1ала», «Галне», «Галайт1а», «Гелган», «Гилна«, бохучу топонимех терра, «Хьалда», «Хьал-Кхиэл» боху топонимаш а хилар.\nТуьдур вай и «галай» х1инца кхечу кепара. Масала: а)«га(л)» дашна т1ера. «Галдели» -«ответвлен»; «галваьлла» —«отошедший»; «галвуьйлург» -«непостоянный» ; «галморзах» — «расхождение» а лоруш. б)«гол»\_ «голанш» дешнашна т1ера, уьш г1азакхийн — «колено»\_«колены»(«тайпа\_тайпанаш»)санна а лоруш. в) «го» дашна т1ера, «адамийн го» бохучу кхетамехь. г) «геланча» т1ера, иза г1азкхийн – «посланник»; «посыльной»; «вестник» а лоруш.\nАла дашна, кхузахь гуча долу, нохчийн – геланча, грекийн – «апостол» санна хилар а. Цундела 1ийсайн(а.с.) г1оьнчеха, вай кхин д1а эр ду — «геланчаш», я «гелой». Шеко яц, шен заманчохь, грекаша Инжал арамейн маттара шайн маттахь доккхучохь, и «геланча», «апостол» санна ша далийна хилар. Цунна тоьшалла до, грекаша арамейцашкара хийцам боцуш т1еэцначу – «ангел» дашо а. Вайн маттахь а, «ан»(«пространство») + «гел(анча)» («посланник») санна ша хуьлуш долу. Цуьнца доьзна хета, нохчийн –«Гела» боху ц1е а, «гила» боху дош а. Шоллаг1чуьнцара масалаш: а) «гила дин» — «чехка дин»; «некъан дин». б)«гила борз» — «йорт етта борз» («вожак»; «рысак») санна а долуш.\nЦу тайпа: «галай»= «къаьстинарш\_ билгал баьхнарш\_ геланчаш» лери вай. Ишта, «гал»= «гар»\_«га»(некъе; тайпа) санна а лоруш. Кхузахь тидам бан бог1у, жуьгтин – «Галахи»(«Halahi») дашах а. Цара ишта олу, шайн динца доьзначу 1эр- дахаран ва1дех. «Галахин» хьесап: «лелар», «дечуьнан некъ», «дахаран нийса некъ», «куьйгалла дар», «1адаташ», «ламасташ» а лоруш.\nКхузахь гайтаме ду, и «галахи» шен мукъамца а, чуламца а, нохчийн – «г1иллакх» бохучуьнца цхьана дар а. Терго ер вай, «Галахаца» 1аш верг бен, жуьгташа жуьгте а, «Г1илакхца» воцург бен, нохчаша нохчо лоруш воцийла а.\nЦу тайпа, «галай»(«избранные» и т. д.) этноним вай тиданчул т1аьхьа, «Галилея» («Шема»)боху топоним — «къастина\_хаьржийна меттиг», бохучу кхетамехь го вайна. Цунна тоьшалла деш санна хета, шираллехь Шема, шен бошмашца Ханаанехь уггаре а токхе мохк хилла хиларо а.\nТкъа х1инца цхьажимма соцунг1а хуьлур вай. Цкъа мацаха ассийрицаша йисаре йигначу ширачу Израэльна а, цул т1аьхьа халдейцаша йисаре йигначу ширачу Йах1удина а юкъахь, даима а, къестамаш, девнаш, т1емаш, хьаг1 –гамо латтина хилар билгала даккхархьама. Кхузахь ишта лара деза, кхечу заманашкахь, Б1абилонан йисарера Ханаана юха бирзина цхьа болу жуьгте санна, ассийрицийн йисарера, цхьа болу шира израэльхой а цигахь юха бирзина хилла буйла.\nВуьшта дийцича, Шемара галай, шира израэльхой хиларе терра, и мацахлера схьа йолу хьаг1-гамо лара йог1у, 1йисайца(а.с) а, цуьнан геланхошца а, Иерусалимехь жуьгташца латтинарг а. Кхузахь билгалдаккха дог1у, 1ийсайн(а.с.) геланчах шиъ(цуьнан дин хийцина Павеллий, цунна мотт тохьна Йах1удий) Йах1удера хилла вуйла а.\nВайн кхузахь мотт керчар бацара, 1ийсайна(а.с.) а, цуьнан нанна Марияна а, цара х1етахь т1екхуьллина долу г1ебаташ дийца. Делахь а, цу хьокъехь Инжална т1ера масехь байт ялор вай. Цигарчу жуьгташна а, Шемарчу галашна юкъахь а, х1етахь хилла башхаллаш юьйцуш йолу.\nМасала: а)»Пилата шена Галилей олуш хезча элира: муха, галай ву иза?»(Ев. Луки 23:6). Оцу байтацара го, 1ийса(а.с.) Пилата кхечу махкара веъна волу зуламхо санна лоруш хилла вуйла.\nб)»…кхузахь, юха а Петаре баха буйлабелира: боккъалла а, галайха ву-кх хьо, къамаьл а цараха тера до ахь»(Матвей 14:70). в). Кхузахь хаало, нагахь Петер галай санна шайна гуча ваьллахь, жуьгтий и виен лерийна хилла буйла.Ткъа Петера, ша галай хиларе терра, жуьгтийн мотт толкхазе(акцент) бийцина хилар а.\nв) … стиглахь, инзаре ч1ог1а дорцан ткъов хезийра. Цунаха кхерабелла уьш, кхин мотт бийца бовлира… Цхьаберш цец буьйлура цараха, кхин берш буьйлура: «уьш маларо бахийна бохуш»(Деяния — «Одиннадцать»). Кхузахь а хаало, шаьш цхьана кхерамо инзаре баьхча, 1ийсайн(а.с.) геланчаша бийцинарг жуьгтийн мотт хилла боцийла.\nг) вай тохара ишта лакхахьа а дийцира, 1ийсас(а.с.) Голгофехь шен ненан маттахь баьхна боху; « Элой, Элой! ламма савахвани», жуьгташна –римлянашна кхеташ цахиллера бохуш.\nд)»…цхьайта геланча Галилея д1авахара, 1йисас(а.с.) шайга г1о аьллачу лома»(Ев. Марка. 28:16). Иштачохь 1ийсас(а.с.) шен геланчашка, шайн Даймахка- Шема д1а г1о аьлла хилар кхета деза, цо иза, шайн мостаг1ашна юкъера д1аг1о ,бохург санна аьлла дуйла.\nКхечу аг1ора, вайна хаало, оцу заманашкахь, т1емалой, белхалой санна, Галатера Иудеяхь йола(наемничество) балха оьхуш нах хилла буьйла. Шаьш 1йисайн(а.с.) асхьабаш санна Галилера галай цахиллехь а, амма церан къомаха хилла тарлуш болу.\nМасала: цараха хилла хета, 1йиса(а.с.) лаца бахкийначеран б1аьчча а, Иерусалиман хьалхарчу г1овсан ялхо а хилла волу — «Малхо». Инжало цунаха ишта дуьйцу : «…Петара баттара яьккхина г1алакх(меч) тоьхна, аьтто лерг даьккхира, хьалхарчу г1овсан лайн: цу лайн ц1е яра Малх«.\nТамашина ду: а) оцу стеган ц1е, нохчийн ц1е хилла хилар. б) Петара цуьнца дина долу дов а, нохчочо нохчочуьнца санна дар. Х1унда аьлча, нохчийн ширачу 1адатца лергаца ц1ет даккхар, ч1ог1а иэхье а, бехке а лоруш х1ума ду. Иза доккхучо и даьккхинарг, лай санна а лоруш. Вайна юкъерачу — «лерг даьккхинарг» бохучу т1ехтохамо а гойту, цуьнан хьесап ишта хила тарлуш дуйла.\nКхузара хета, Петара Малхонна динарг, шашинна къоман 1адатехь дерг хилча санна. Шен маь1на; «хьо лай ву» бохург а долуш. Кхечу аг1ора, хилла хила а мега, оцу «Малхон» ц1е, «Малхо» а йоцуш, «ялхо«(йолах болх беш верг : «батрак», «наемник») санна.


Испанехь зуламаш дан лерина вара аьлла лаьцна турко а, нохчий хила тарлуш волу ши стаг а.\nЧерецкий Виктор, Маршо Радион Испанера корреспондент\nЧерецкий: «Уьш пΙераскан дийнахь лецна, талламчо ле а бина уьш. Царех шиъ нохчо ву аьлла а ма дуй. Юха а боху ас, ву, аьлла. Талламчина ца карийна уьш леца а, чубохка а бух. Цундела магийна полицина кхин а 48 сохьтехь уьш низамца доцург деш бара бохург къасто. Цхьа герз, оьккхург цаьрца хилла хилар билгалдаккха. Я цхьа йозанаш цаьрца хилар – хΙунда аьлча, цаьргара, бахарехь, карахь лелаен компьютер а, телефон а яьккхина. Аьлча, муьлхха а цхьа компромат каро гΙерта царна дуьхьал. Амма цкъачунна, кΙиранде тΙекхаччалц, уьш лецна латтор бу, ткъа кΙирандийнахь къастор ду талламчо, цаьрца хΙун дан догΙу».\nЧерецкий: "Нагахь санна цуьнан цара низам талхорца доьзна тоьшаллаш хилахь, уьш арестехь хир бу, ткъа кхана и тоьшаллаш ца хилахь, уьш дуьненан еа маьΙΙе баха марша бохур бу".\nЧерецкий: "Цара шаьш Испане шайн доттагΙ турко волчу даьхкина, аьлла – шина баттахь сов Ιийна уьш кхузахь. ДоттагΙ Испанин къилбехьарчу маьΙΙехь, Ла-Линеа де ла Консепсьон-гIалахь Ιаш ву шен зудчуьнца, иза Мароккора ю. Иза цара шайн Туркойчохь дуьйна вевзаш волу доттагΙ ву, боху. Иштта, шайн Испанига политикан тховкΙело еха Ιалашо ю а, боху. Оцу доттагΙчун кхузахь шен адвокат ву. И адвокат лерина вара, боху, кехаташ талла а теллина, царна низамехь хила ма доггΙу уьш политикан тховкΙело еха кечдан.\nДоцца аьлча, лаьцначу шиммо бахарехь, церан цкъачунна шайн Ιалашо кхочушйойла ца хилла. ХΙунда аьлча, Испанино хΙинца политикан тховкΙело цхьа наггахь бен луш яц. Къаьсттина йоьхначу Советан пачхьалкхара схьабевллачарна. Цундела кхана сарралц сатоха деза, тΙаккха хуур ду-кх вайна уьш зуламхой бу я Испанин низамхой кара ларамза кхаьчна нах бу".\nЧерецкий: "Цхьа молха-коьчал карийна, боху, хΙинца полици къасто гΙерта и хΙун коьчал ю. Иза цхьа аьхьна хΙума ю, 100 грамм. Иза туркочуьнгахь карийна. Мохьмадехь, Эльдарехь ца карийна. Ткъа туркочо иза юучух туху хьожайогΙу буц ю, боху. Испанхошна иза оьккху молха ду аьлла хета. Цу тΙе кхеташ дац, ахь хΙун дийр ду 100 грамм тоьпан молханца, ахь хΙумма а ма оьккхуьйтур яц. Цу тΙе, Испанехь тоьпан молха парггΙат духкуш а ду таллархойн туьканашкахь".\nЧерецкий: "Дерриг а дуьненна а даржийна, къиза-цΙармата террорхой лецна, уьш ерриг а Испани, цуьнца цхьаьна Франци а тΙехь эккхийта бохкура, аьлла. Цундела, бух белахь а бацахь, уьш кхузахь, Испанехь, мелла а кхаба безар ма буй лецна".\n"Ма дукха даьржина а хилла-кха вай!"\nЦул тΙаьхьа шо даьлча Канадерчу The National Post газето хаам бира шайн ОвхΙанистанехь тΙемаш бечу дакъошна дуьхьал нохчийн муджахΙидаш бу леташ, уьш уггаре а майра тΙемалой а бу тΙалибийн могΙаршкахь, аьлла. И дийцинарг къайлахьош, "Пит" аьлла вовзийтира газето. Ткъа хьуна хьайна гиний уьш, цаьрца къамел дойла нисделлий хьан корреспондента хаьттича, доцца, шена хаьа, жоп деллера гΙаш-салтийчо "Пита".\n2010-чу шеран бΙаьсте, юха а РИА-Новости, корреспондент Пахомов Евгений. «Пакистанан эскарийн караяхна Баджаур-кΙоштахь тΙалибин куп. Вийна 75 тΙемало, шайлахь нохчий а болуш, хаам бина инарлас Хан Тарика".\nИнгалсе -- Нохчийчоьнан-Ичкерин министрийн кабинетан куьйгалхо Закаев Ахьмад Оьрсийчоьнан официалаш векалшца къамел деш, London, 12Мар2009\nЗакаев: " Оха дерриг а теллина тхешан ницкъашца. И стаг, Копенгагенехь хила езаш нохчийн къоман конференци а йолуш, хьажийна ву Дане зулам дан. Гой шуна, хIун нах бу аш шайн пачхьалкхехь гулбала магийнарш, алархьама. Нохчийн къомана зе дан ца веъна иза, веъна кху пачхьалкхана вониг а дина, къам цуьнгахула сийсаздайта а, конференцина новкъарло ян а. Иза кхело толлур а ду, доггIург зуламхочунна цо дIакхчор а ду".\nНухажиев Нурди, Оьрсийчоьнан президентан Нохчийчуьра бакъонийн тергояран векал\nНухажиев: "Пачхьалкхан коьртерчара баржабо и цабезамаш, генайоккху халкъаний, хьаькамашний юкъара башхалла. Иштта ю шен пачхьалкхан амал. Цхьаъ даьллехь, я нохчо ву а, я оьрсий ву а ца бохуш, Оьрсийчоьнан вахархо ву баха дезара. Цхьана пачхьалкхахь дехаш, цхьа бакъонаш йолу дахархой вай делахь. И сакхташ дIадаххалц хир бац кхузахь я барт а, я машар а".\nТIаьххьара хаам. Испанин прокуратуро Ал-Кхайданца зIенехь а хилла, ткъа цIийнах хьовсуш церан доттагIчуьнгара-туркочуьнгара даьккхинарг тоьпан молха а ду, аьлла, кхидIа талламаш беш, нохчо ву боху ши стаг набахтехь Iайта сацам бина.\nНохчочунна Европехь а дац лела маьрша


Кхарачой-Чергазийчохь болх бинчу лоьро "Кавказ.Реалии" портале дийцина, шена ун даларх а, ша лайначух а лаьцна\n"Пандеми дIаерзале мел дукха адам лийр ду, дагадаийта а кхоьру"\nКхарачойн гIалин дарбан хIусамехь тоххара берийн лор лаьттина ю Кхарачойн Чергазийчоьнан яхархо Хубиева Елена, яздо "Кавказ.Реалиино".\nШен 28 шо долчу заьIапчу йоIаца цхьаьна цIахь а Iаш, коронавирусан пандеми шен тергонехь латтийна ю иза.\nСтигалкъекъа-беттан 20-чу деношкахь шена дегIаца цамгаран симптомаш хааелира цунна. Шегара кхечу нахана ун даларна а кхоьруш, COVID-19 вирус юй хьажа тест ян гIертарх а, цул тIаьхьа анализан жамIашка а, шена догIучу молханашка а сатийсарх а дийцина цо “Кавказ.Реалии” портале.\n- Стигалкъекъа-беттан 21-чохь дегIан температура хьалаелира сан, аллерги йолуш санна симптомаш гучуевлира соьца. Коронавирусах кхоьруш йолу со, ара а ца юьйлура. Стигалкъекъа-беттан 24-чохь компьютеран томографи яйтира ас, сайна бевзачу нахехула орца а даьккхина. 2 % процент пехаш лазаро лаьцна хилар къаьстира. ЦIахь дарба леладе, аьлла, цIа яхийтира со.\nШолгIачу дийнахь тхан кIоштарчу лоьро, телефон а тоьхна, реамберинца системаш хIиттон езар ю элира, нагахь санна уьш дIахIитто суна стаг каравахь. Сан йишас ша хIиттор ю, элира соьга, амма со кхоьрура цунна ун даларна.\nСан йоI хьалхарчу группан инвалид лоруш ю, ДЦП а, эпилепси а ю цуьнца. Сайна а, йоIана а тест яйта цIа кхайкхира ас медицинан белхахой. Амма цхьа а ца веара. Стигалкъекъа-беттан 26-чохь суо яхара со анализ дIаяла. Амма аьтто ца белира.\n- ХIун дуьхьал делира хьуна?\n- Нах дукха бара цигахь, ткъа тесташ сиха кхачийра. ЦIа а еана, юха а сайна бевзачу лоьрашка телефонаш еттара ас, со ехачу сан цIа а дуьйлий, тест яхьара бохуш. Байначу беттан 28-чу дийнахь лор-йиша еара тхан цIа. Тестан жамIаш хилале, сайн хиллачу белхан накъосташка орца даьккхира ас, цIеххьана къоьлла хIоьттина молханаш лоьхуш. Кхечу кIоштара даийтира ас гидроксихлорахин. Препаратех сайн кисанара ахча лора ас. Тешна яра со, сайна коронавирус ю аьлла. ЙоI чохь сецош яра ас, шен да волчу иза яха лууш йоллушехь. Хаа лаьар-кх суна, хIун хаьа вирус ца хуьлий а?! ТIаккха да волчу яхийта мегар ма дара иза. Юх-юха а сайн хиллачу коллегашца зIене юьйлура со.\n- ТIаккха, хиллерий шуьца коронавирус?\n- ХIаъ, тхойшинна а ун даьлла хиллера. Могушалла Iалашъяран министраллехь олура, нагахь санна, диагноз тIечIагIйинехь, меттигерчу лоьро мехаза молханаш латтор ду олий. Амма сан лоьро элира, хIара хьал лаьтта кхо бутт а бу, молханаш цхьанна а луш дац аьлла. Суна цаьргара хилларг цхьа молха дара, сан йоIана лерина ингаверин олу.\nКхарачаевскера инфекцин дарбан цIа\n- Муьлхачу препараташца дарба лелийра ахь?\n- Гидроксихлорахинца а, триазаверинца а, антибиотикаш таваник а, зиннат а моьлура, иштта витамин С а, витамин D а, цинкан преперат а лелийра, биопрепараташ-биобактон а, ткъа биобактонан аципол дацара аптекашкахь эца. Сайн цIахь хилларг дIамелира ас. Дагна новкъарло ца ярхьама милдронат моьлу ас, иштта клексан мехий а детта - цIий качдан.\nХIуммаъ а дорах молханаш дац уьш, царах цхьадолчийн къоьлла ю. Сихха меттаян Iалашонца шишша антибиотик муьйлу ас. Амма бакъду, 37, 2 лаьтта даим а температура. Са лоьцу, дагехь лазарш ду. Деган кардиограмма яккхийта яха дийзира сан дарбан цIийне. Со дIаяханчохь, лоьрашна евза со, хьал-де хоьтту, ас олу, суна герга ма гIерталаш, коронавирус ю соьца. Цара дуьхьал олу: тхо а ду цомгаш. Iаламат дукха лоьрашна ун даьлла. Кхачо йоллуш оьшу гIирс ма ца ло царна, эпидемех Iалашбала.\n- Лоьраш тапъаьлла хIунда Iа?\n- Шаьш балхара бохорна кхоьру уьш. 2018-чу шарахь Правокубанера дарбан хIусам Кхарачойчуьрчух дIатуьйхира. Белхахошна алапаш а лахдира. ХIетахь цхьана баттана а, эха баттана а 10 500 сом делир-кх суна. Дукха ца Iаш дIаелира со цигара. Пандеми яьржинчу юкъана балхара цIахь сецира йоккха говзанча хилла йолу инфекцин лор а. Коронавирусаца болчу нахана стационарехь дарба деш ву невропотолог а, коьрта лор а. Цара хьесап до анализ хьенан яла еза, хьенан ца еза а. Реагенташ цатоарна, дарбан хIусамашкахь анализаш оьцуш яц. Цаьрца къаьстар ма дара, коронавирусан инфекци гена яьллехь а, ца яьллехь а.\nКхарачаевскера дарбан хIусам\n- ХIокху хьолаца ларо ницкъ муха кхочу хьан?\n- Сан аьтто хилла, пехаш 60 процентна дIалаьцна доцуш а, иштта атта хIара лазар такхарна а. Сан йоIана йойла хир дацара компьютеран томографи, хIунда аьлча, са а ца доккхуш, йижина Iалур яцара иза. Сан лоьрашца уьйраш, зIенаш яра, ши пенси ду догIуш: сан а, йоьIан а. Иштта жимма вовшахйиттина шайнаш а яра сан. Изоляци кхайкхийначул тIаьхьа дуккха а нах балхах а, некъах а боьхна, карара гулдинарг а кхачийна, йа тIетовжийла яц церан. COVID-19 вирусан шеконаш лаьтта нах а, лазар атта токхурш а дарбан хIусамашкахь охьабохкуш бац, амма, чуьра ара а ца бовлуш, Iойла а дац церан. Лоьрана тIекхача везаш йа аптеке, йа туькана ваха двзаш хуьлу. Иштта ун кхуьу, лайн гIорза санна. ХIара пандеми дIаерзале мел дукха адам лийр ду, дагадаийта а кхоьру.


Даймохк къахь а белла, чамданаш тIехиина Iа халкъ\nГIуран-бутт 03, 2012\n"Дозанал дехьавала резавоцург", Президент Путин бакъвеш вовшахкхеттачу гуламера лозунг, 2012\nНагахь санна Гуглехь, интернетерчу лахаран системехь, „Оьрсийчуьра йорт ян еза“, я оьрсийн меттахь аьлча, „пора валить из России“, аьлла, дешнаш яздича, оцу сохьта схьахIутту бIеннаш тайп-тайпана сайташ. Муха, мича, маца, хIунда йорт ян еза цу махкара бохучух лаьцна кхоччуш жоьпаш ло цара. Уьдуш бу нах Европе, Малбузе, Малхбале...\nИ махкара йорт ян еза бохуш болу синхьаамаш Оьрсийчохь хьалха а кIеззиг ца хиллехь, амма къаьстина хIинцалера президент Путин Владимир Кремле юхавирзича дуьйна схьа вуно чIогIа алсам даьлла махкара бовдар бен кхин дарба дац аьлла хетачийн терахь, бохуш чIагIдо тергамчаша.\nСтатистикан талламашца, карарчу хенахь Оьрсийчура уьдучу нехан терахь 1917 -чу шарахь революци а яьлла, Iедале болшевикаш баьхкинчу муьрехь хиллачуьнца дIанисделла.\nВуьштта аьлча, тIаьхьарчу итт шарахь Оьрсийчура 1 миллион 250 эзар стаг дIавахна. Аналисташа чIагIдо, цу дIаоьхучу нахана юкъахь къоман интеллектуалан элитин доккхаха дакъа ду, вуьшта аьлча, уггаре а хьекъал долу нах а, говзанчаш а бу, цундела, нагахь санна, Iедало сихонца орцанан гIулчаш ца яхахь, оьрсийн Iилма кхион гергарчу хенахь хIара бу аьлла нах буьсур бац, бохуш. ХIунда аьлча, оцу Iилманчашна кхин дIа ца лаьа, мацала ца валлал бен доцучу алапах иттанаш шерашкахь карла ца йоккхуш йолчу техникаца белхаш бан.\nМасала, нагахь санна могIарерчу лоьрана-терапевтна Оьрсийчохь луш долу алапа итт -пхийтта эзар сом бен ца хиларна, цуьнан кхин да хIума ца хуьлу, цомгашчу нахера я церан гергарчаьргара кхаьънаш а, совгIаташ а ца ийдича.\nТкъа Европехь, къаьстина схьаэцча, Германехь я Австрехь, лоьрана, иза болх бан дIаволалучу муьрехь, алапа мел кIезга а 2500 эзар евро ду, масех шарахь болх бинчул тIаьхьа и алапа 4-5 эзар еврога кхочу, ткъа цул тIаьхьа, белхан говзалле а, специализацига а хьаьжжина, 10000 еврол сов а долу.\nКху Iай Нохчийчура а, цуьнца цхьаьна Оьрсийчура шен доьзалца дIаяха сацам бина, кехаташ хьалха-тIаьхьа довларе хьоьжуш ю 42 шо долу Соьлжа-гIалин яхархо Сатабаева Марет. Шега кхин ца лало боху цуо, дела денна дуьхьала етталуш йолу гIелонаш а, харцонаш а. Лоьрийн болх беш йолчу цунна шена бIаьргашца гина, Европе ша яхана йолуш, цигахь лоьрийн дахар а, белхан хьелаш а, алапаш а муха ду а, Оьрсийчохь а, Нохчийчохь а уьш муха ду-м иштта а хууш дара цунна.\nСатабаева: „ Уггаре а хьалха сайн берийн могашалла а, церан дешар а бахьана долуш йоьду со, цул тIаьхьа со суо бахьана долуш а йоьду. Со лор ю, кхузахь цхьаьна лоьрийн цIийнахь болх беш а ю. 5000 сом ду сан алапа, ткъа сан 5 бер ду. Цу ахчанах соьга и бераш ца кхабало. Цигахь? Европехь? болх беш болу нохчийн лоьраш бевза суна, дика алапа а долуш, Iаш бу уьш, суна баттахь оццул бен ахча ца ло аьлча, цец а буьйлуш. Цундела сайна а цигахь болх карор бацара теша, аьлла сатуьйсуш, берашна деша аьттонаш а хир бацара теша, аьлла“.\nАмма деккъа цхьа Iер-дахаран хьелаш а, аьттонаш а ца бийцича а, Iедалшкара гIелонаш а, нехан бакъонаш ларъян декхарийлахь болчара, мелхо а, цу нахаца лелаен харцонаш а кхидIа лан ницкъ бац шен, бохуш, дуьйцу зудчо.\nСатабаева: „Хьалха со цига яханза йолуш со цецюьйлура Европе дIаоьхучу нахах. Шайн йиша-ваша а, гергарнаш а, мохк а битина, дIа муха боьлху те уьш, олий хетара. Амма со цига яхана еанчул тIаьхьа, цигара нах а, Iедалийн нахаца йолу юкъаметтиг а гинчул тIаьхьа, дIаяха сацам хилла сан.\nКерстанаш бу-кх уьш, амма белахь а, хьо мичча а водахь а, лоьран тIе я Iедалшна тIе, хьо вокзале водахь а, аэропорте водахь а, чохь а, арахь а массо а стаг велавелла, хьасане ваьлла ву. Ткъа кхузахь...цкъа Москохахь милицхочуьнга урам хатта тIеяхана со, цо лаца а лаьцна, прописка яц аьлла, шайн балха тIе дIа а йигина, ах буьйса яллалц цу чохь яллийра. Иза-м тоаьар ду, елла дIаяллалц кхин диц ца дан“.\nГергарчу хьесапехь изза бахьанаш ду интернет-агIонашкахь Оьрсийчура "кIур бан беза" бохуш, цигара бовда кечбеллачара я хIинцале а бевддачара даллош дерш а. Кхин царех къаьсташ дац, иштта социологин талламашца билгалдаьккхина ма-хиллара, Оьрсийчуьра Европе, уггаре а хьалха Ингалсе дIаоьхучу бизнесхоша а, олигархаша а дахкош дерш а.\nЦуьнца доьзна хир ду кху деношкахь зорбане даьхна Оьрсийчурчу миграцица доьзна керла терахьаш а. Британехь цу махкарчу экономикана миллион фунт стерлингал совнаха инвестицеш йинчу совдегаршна луш йолу инвестицийн виза шайна лахьара аьлла, дехар динчу Оьрсийчурчу бизнесхойн терахь кху тIаьхьарчу цхьана шарахь 78 процентана лакхадаьлла.\nДоллучу дуьнентIера и тайпа виза йоьхуш Британе дехарш дечу къаьмнийн векалшна юккъехь оьрсий хьалхарчу меттехь бу бохург хьехон а оьший теша?\nОьрсийчуьра дIаоьху нах


МВД болхлоша, администрацера хьакимаш юкъе болаш, кхетаче дIайихьар бахархошца\nИлдарха-ГIалий тIа бахархошца кхетаче дIайихьар МВД болхлоша, администрацера хьакимаш юкъе болаш. Истола гонахьа гулбеннараша дийцар, карарча хана, бахархошта хьалхашка латтача керттерча кхоачамбоацарех. Эггара чIоагIагIа наьха сатем боабеча гIулакхех да: ма даггара, яржаш латта наркомани, машенашца лелараша телхаю наькъа бокъонаш, телефонашка гIолла нах Iехабеш лелабу тийшаболх, иштта кхыдараш а.\nУж кхетачеш дIакхахьара хьалха латтараш ба, МВД юкъарлен совета болхлой. Цу совета кулгалхочун гIонча волча Кхоартой ИбрахIима белгалдир, уж тайпара кхетачеш дIакхахьар наха юкъе геттара лоархIаме долга. Иштта вIашагIбеттабаларо чIоагIбергба Iаьдала болхлоштеи нахаи юкъера бувзам. Бахархой аьттув хургба — шоашта къувлаш дола хаттараш тахка, иштта, шоашта нийсагIа хетар дIаала. Гулбеннараша цхьатарра хьаллаьцар, наркоманен духьалара тIом, тахан, кхы а чIоагIбе безалга, кагирхошта цу зуламах хьадоала вонаш дIадовзийта дезалга.\nКагирхой юкъе болаш дIакхахьа еза, каст-кастта, уж тайпара кхетачеш. Гулбеннарашта хьалхашка къамаьлдир пхье мэро, боккхийчара. Иштта, цхьана дIахьоча наькъо бахархой хьал дикагIа тоадергиларах дийцар цар. Iаьдала болхлой массе хана бахархошца бувзам лелабеш хила беза, тIаккха аттагIа хургда, моллагIа долча зуламан, никъ хоадабе.


Чахкнаькъан Идриса СаIида цхьадолча хьалхарча кхолламех — Сердало\nГIалгIай халкъа йоазонхо, Россе йоазонхой союза доакъашхо Чахкнаькъан Идриса СаIид дунен чу ваьнна 81 шу дизар укх деношка, мадарра аьлча, январь бетта 22 дийнахьа. Ший дешархошта дукхавезавеннав СаIид, ше кхелла исбахьлен йоазош бахьан долаш. Из ше цаI автор а волаш кепатеха арадаьннна 40 совггIа книжкаш да цун. ХIаьта уж доацаш кхыча йоазонхошца СаIид юкъ а волаш арадийна иттех гулламаш кхы а да. Цу массадолчарех дувца велча хетаргахьа ха тоъаргьяц, кхы вIалла деце дукха болх а ба из. Цудухьа са хьоаде чам ба, укх шера шоай юбилей хургйола массехк СаIида кхолламаш.\n1954 шера Казахстане кепатехай Чахкнаькъан СаIида «Человек в степи» яхача ший хьалхарча дувцара. Из дувцар IотIадаьнна хиннад «Дружные ребята» яхача Казахстана пионерий газете. Цу дувцара 65 дуз укх шера хьахиннача 2019 шера. ГIалгIай литература дегIадара керда никъ болабелар, ала йиш я, цу хана денз хьа. ХIана аьлча, цун кхоллама жанрага диллача тайп-тайпара наькъаш да цо дехка. Цо кхеллад: стихаш, поэмаш, кIоанолгаш, дувцараш, повесташ, романаш, пьесаш, киносценареш. Укхаза аьлча нийса хургда, Идриса СаIид гIалгIай йоазонхошта юкъе хьинарегIа литератураца къахьийгачарех цаI ва, аьнна.\nХIаьта ший «Дошо бIоагIий» яха эггара хьалхара роман СаIида яздаьд 1964 шера. ГIалгIай литература тархьаре хьалхара роман да из. Хана цул доккхагIа кхы роман дац гIалгIай литературе яздаь. ХIаьта укх шера цун 55 шу дуз.\nИштта 55 шу дузаш я цун «БIаргий хих биза кад» яха драматически поэма. ХIаьта 1965 шера цун таржам даьд эрсий таржамхочо Русаков Геннаде «Чаща слез» аьнна цIи а йолаш. ДIахо, шийна дукха дезаш хиннача гIалгIай берашта СаIида хетадаь «Идиги Мадиги зIамига йиIиги» яхача книжка кепатехай Москве 55 шу хьалха 1964 шера.\nДукханешта довзаш да, ца дийшачоа дувцаш хеза а «Бертий бийсайш» яха СаIида Роман, из яздаь 50 шу дуз укх шера. Хьайна бIорахой тIом а болаш, ха хала латтача хана, цIен дагадоацар тIа а дай шоаш малагIа никъ лаьцача бакъахьа ба ца ховш хьайре бус ТIоха дезал. Бакъда, мохк баккха тIавенача моастагIчоа дохьал аравоал ТIоха массавола тIем тIа дIавахийта пайдана вола воI. Ха мичча тайпара латтарах, нах мишта баьхаб, фуд царна керте хеташ цар лорадаь лерхIамаш гойт автора цу романа тIа.\nЦу айса белгалдаьхача СаIида юбилейни кхолламашта терко а яь Культура а, Дешараи Iилмани министерствоша цар тIа гIолла къа а хьийга цу книжкаш тIа долчох вай кхувш боагIараш тIакхеборе чIоагIа пайда баргбар, аьнна хета сона. ГIаьххьа хьатIаэтта вай къам мехках даьккха ха а я укх шера 75 шу дузаш. Цу хана чухьа дешархошка дешийтача геттара бакъахьа хургда, мехках баьхача наьха хьал дувцаш СаIида яздаь «Дошо бIоагIий» яха роман.\nЛакхе хьоаха ма дарра ерригача жанрашка кхайда балхаш даьд Идриса СаIида. Цул совгIа цо таржам даьд эрсий классики прозаически а, драматически а йоазошта. Из доацаш, цIаккха а кепатоханза йола, цо ше укх дуненцара къастале цаI е шиъ бутт хьалха таржамаш даь, эрсий поэтий байташ кхаьчай тхога, СаIида цIен-нанас Маликас хьаенна. ХIаьта уж йовза шун аьттув хургба дукха ца говш «Сердало» газета оагIув тIа, Дала аьннадале.\nДIаяхача ханаца дIабаха къонахий дагабоагIаш, кхувш богIача тIехьенна лаьрхIа цар дитар ноахалга дIакхоачийташ вай дахар вайна ираз луш хIама да. Цу тайпара ший лерхIаме йоазош дита саг ва Чахкнаькъан Идриса СаIид. Дала гешт долда цунна, Дала къахетам болба цох.\nУнахцIено Iалашъяра даькъе семинар дIайихьар Москве →


Хьуна а, хьан чкъурах болчу нахана а, аша шен дуьхьа синош дIа а луш, оццул и Испани еза хетар хIун дара-те, аьлла, шега журналиста хаттар дича, де Голльин накъост волуш, фашисташна дуьхьала Мадридехь турпала чекхваьлла волчу французийн яздархочо Андре Мальрос доцца жоп делла цунна: «И дера ду - Дон Кихот кхоьллинарг испанхо хилар», аьлла. Кхидолчу къаьмнашна «яздархо» бохург, «хьекъалча» бохург мел деза ду, мел сийлахь ду гойту оцу масало, и яздархо шайн къоман а воцуш, кхечу къоман велахь а. Цхьанна дагадан тарло: «Вай цаьрца хIунда дусту, уьш даккхий къаьмнаш ма ду», – аьлла. Шаьш муьлш ду а хууш, нах муьлш бу а хууш, ойла а, кхетам а лаккхара болу муьлхха а къам ду доккха, цхьа юрт йиллал бен и дацахь а. И санна долчу къаьмнех хилла а ду и «даккхий къаьмнаш».\nДешарца а, ешарца а долу гергарло чIогIа гIийла ду вайн къоман, къаьсттана кегийрхойн. Таханенан а, кханенан а лазам и бу. Шен мотт а, нехан мотт а, шен къоман барта кхолларалла а, литература а, бIешерашкахула кху дийне кхаччалц шен къомо бина некъ а бевзаш, дуьненан истори а евзаш, шен Дела а, дин а девзаш хила веза къонах. ХIуманна хьесап дан хууш, хIуманна сакхуьуш, мостагIийн кIелонашна тIекхуьуш хир ву и тIаккха. ТIаккха иза, шех пайда а оьцуш, шен Iалашонаш кхочушъян, цхьаммо а шена хьалхара вала а, вохка а, цIерга кхосса а вуьгур вац цкъа а, тахана Iеха а беш, нохчийн кегийрахой ма-биггара. «Хьекъал долчо Iовдалчуьнан куьйгашца лаьхьа лоцу», – баьхна. Эццехь ю и кIело. Цунах цакхетар – боьхна болх бу. Хьекъална эшна а хилла, ша нахана атта а, ворах а хетийтина, шех нахе пайдаэцийтар – эхь ду къонахчунна. Лазамна дуьйцуш ду кхузахь мел дуьйцург, дийцар декхар а долу дела, хьан къоман кхане хьох йоьзна а йолу дела, хьан лазам – вайн юкъара лазам а болу дела, миччахь хилча а хьо хIокху къоман юьхь йолу дела, хьоьгара даьлларг массаьрга а кхочу дела, вайн къомах волу хьо цхьана муьлш бу а цахуучу наха левича, Iовжаме долу дела. Юха оцу наха, хьо яхье воккхуш, карзахвоккхуш, хьуо майра лом ду аьлча, хьан са а къералуш, хьо хьуо-хьайх воккха а вуьйш. Майра делахь а, лоьмехь синан само хуьлу. Я цкъа а цхьогало Iеха а ца до лом. Цундела ду и лом. Цхьогалшна тIаьхьа а хIуьттуш, церан хIиллано ледеш лелаш делхьара – и лом а хир дацара, наха дустарна а далош. Цундела лоруш хилла нохчаша барамал тIехйолу майралла – Iовдалалла. Хьо-м сох нийса ца кхета а мега.\nБусалба пачхьалкх уггар хьалха шен дегIаца, шен цIийнан беа пена юккъехь, шен доьзалехь дIахIотто хьажа веза къонах. Шена худар дан а ца хууш, нахана хьовла дан воьдуш ца хуьлу. Ша цамогуш волчо нахана дан цхьа а дарба дац.\n– Зеламха, цкъа а тIамехь эша ма ца оьшу хьо? – аьлла, шега хаьттича, – «Суо тоьлур воцу хIума долош вац со», – аьлла, боху, Харачойн Зеламхас. Латарой, майраллой, тIом барой веш вац къонахчух къонах. Лата-м жIаьла а, экха а лета.\nКхоьруш а волуш, девнехь ка ца йолуш хила йиш юй къонах, аьлча, хила йиш ю. «Хьо кхоьруш хIума дуй, Бийболт?» – аьлла, шега хаьттича, «Ду, Делан Возалора, – аьлла, боху, Таймин Бийболта, – цхьа дала цадезарг а даьлла, сий дарах кхоьруш ву-кх со даим...Даим кхоьруш ву-кх со», – аьлла.\nХьоьца майралла къовса веана ша аьлла, цхьа къонах шена тIевеъча, «Хьо тоьлла хьуна», – аьлла, боху, цуьнга Харачойн Зеламхас, – со нахаца майралла къийса араваьлла вац.» Иштта хилла нохчийн къонахийн амалш.\nОцу масалша а гойту юха а, тIаккха а, къонахчух къонах веш дерг – хьекъал, кхетам хилар. Вайн къомана тахана а, кхана а, кхана Iийча а коьртаниг Iилма дара, майралла яцара. Майралла даим ца оьшу дахарехь. Даим хьаштдерг – хьекъал ду. Майралла оьшуш цхьа мур богIу, оцу муьрехь хьоьгахь и хилчахьана. Нехан цIенте яха (маре) арайолучу йоIанна совгIатна бархI бIе шо хьалха ваьхначу шайн поэтан Шота Руставелин «ЦIоькъалоьман цIокалахь турпал» поэма луш ламаст ду гуьржийн. «Къам» бохучу дешан шуьйрачу маьIнехь кхиъна къам хилар ду и, шен дерг дуйла а хууш, цуьнан мах а хууш. «Жайнаш дагорал даккхий а хуьлу зуламаш. Царах цхьаъ: уьш цадешар ду», – аьлла поэта Иосиф Бродскийс. Оцу зуламах хьалхадовллалц, вайн къоман мостагIаша кIелонаш еш, къам а хилла, дIадаха дуьтур дац вай цкъа а. Цуьнан ойла ян еза. Ойла еш хила боху вайга Дала.