– ЧІама. ЧІама... – дохк долчу маьркІажехь къорра дека юьйцинчу керта йисте а хІоьттина кхойкхучу зудчун аз.\nКхин а, кхин а кхойкху. ТІаккха хеза цунна цІенна генахь доцчу Іин чуьра: «МІо-о-о». Дукха хан ялале гучуболу етт ша а.\n– Хьо бист стенна ца хуьлу, ЧІама, хьайна хеззашехь... Хьуьйц, хьуьйц, бало чу. Собар, ас неІ схьаеллалц. ХІинца бало. Ма лестабе и корта. ХІинцца... Ас гІабакх аьтта хьуна. Яа, ех корта бетташ, Іена а ца еш. Мичахъ хоттала бахана хьо? ЧукІела кхаччалц? Собар, хІинцца. Ас иштта, алах горгам а йина, дІацІанбо хьо. Схьа а ца хьоьжуш, хьайн гІабакх яа. И цІога а ма лестаде... ХIаъ, ели со, ели. Яа хьайн гІабакх. Ас меттиг тайина, буха йол а тосуш... – божал чуьра ара а йолий, цІенна тІе йоьду зуда.\nДикка Іаржъелла. Хиллачу хьайбанийн хьожа еттало бешара схьа. ТІуьна а, шийла а ю суьйренаш...\nЮха а тІекхечи гуьйре. Везан Дела, кхин цхьа гуьйре ган а доьгІна хилла-кх. ХІара муьста хан. Дохк а долуш. Массо а даьІахкана а хаало тІуналла. Ара а яьлла, дІо кертах чІийш даха деза. Ма Іаьржа а ю, цкъа а са а тосур дуй теша? Хийла хили-кх и ойла, хІокху дехачу масийтта шарахь. Са а теси, малх а кхийти. Юха а Іарж а ели... Кхунна хІумма а ца хили. Хьер а ца ели, яла а ца ели. Муха ца хили. Дерриг дахар дІа-м даха. ХІун дисина цунах тІаьхьа?\nЕхха, керт йоцчу учи йисте а хІуттий лаьтта иза, тишчу корталех а хьерчаш.\n– И дуо мичара баьлла. Кху кертахь дуо боцу хІун хан ю? – шабарш до цо. БIаьргаш а хьакхабой, юха а хьожу иза уьйтIенан маьIIе, хIумма а яц, сурт хІоьттина хилла-кх.\n– Маржа Дачча яІ, хІокху ткъе берхІитта шарахь иштта лаьтта-кх хьо, саццаза воьлхуш. Хьан бІаьргех дийнна ахк хилла, – шабарш до зудчо.\n– Вайн... вайн... Салахь вийна бах. Дада, дада... Муха лайра ахь иза. Иккхина дIа стенна ца дахара хІара латта? Хьо-м Іадда лаьттара, тІулгах волуш санна.\n– Собар хила деза-кх, нах кхаьрдар бу вайх...\n– Иза суна хьалхара вахана ма хилла. Ша со ву а аьлла...\n– Мухха делахь а...\nДІадов аьзнаш... ТІе хьаьрдаш тоьхна дуо а дІабов. Массо а дІавов... Цхьа бода буьсу.\n– Маржа, Дачча, маржа... Шу массо а дІавоьду. Со юьсу кху боданца, – шабарш до зудчо юха а.\nУчи тІера охьа а юссий, уьйтІе а хадош, юьйцина керт йолчу агІор йоьду иза, гІаж а луьйзуш. Хатто дІаяьккхина кало лоьху цо куьйгаца, цхьана кога тІе а хІуттий. Эххар а карайо. ТІаккха, юха а йоьрзий, цIийне бІаьрг бетташ лаьтта.\nТишделла цІа, кир тохаза шо а тІехдаьлла, ладарш оьху тховх чу. Жимма лаьттах чудахча санна а хета. Кораш раздевлла, хІинццалц цІена латтадора цІа, хІор бІаьста кир а тухуш. Даханчу шеран бІаьсте тІекхаччалц хІара тешара, цхьаъ милла а веана а, цІа вогIур ву бохучух. Амма шераш дІаоьхура, цхьана а хьешо кхуьнан неІ ца тухуш. Кхуьнан тешам жим-жимма шелбала буьйлира. ХІетте а цІенна шех и дІа ца ходуьйтуш, ехха лийлира иза а. Цунна хаьара и тешам цІенна дІабаьлча, шен дерриге а дахар бода хилла дІах1уттур дуйла, Іаьржа бода хилла. ХІинццалц а дара иза-м бода. Делахь а иза сира бода бара, дохк санна, оцу дахкархула, маьлхан серло санна, гІийлла хаалора кхетаман кІоргенехь болчу кхуьнан тешаман къегар. Кхо сатуьссура оцу къегаро эххар а цхьана дийнахь шен дахарх хьерча дохк дерриге а эшийна, дІадаккхаре. Оцу дийнахь и кхуьй а керта вер ву. Вела а къежаш.\n– Тхан йиша, оха са дии хьан, къинтІера яла, Іаламат хала дара тхуна...\nХІаъ. Салахь а хир ву. ХІун ду и вийна аьлла кехат деъча? Хийла цІа бьхкина уьш цул тІаьхьа а. Хьуьлла эвлан йистера Іуспа, тезет хІоттийна ши шо даьлча цІа веара...\nСтохккалц иштта хетара, стохка бІаьста хІаллакьхилира кхуьнан тешам. Карара яьлла чкъург санна, хахкабелла дІо Iин чу а кхетта, боьхна дІабелира. Иза дуккха а йилхира, цуьнан коша улло а хиъна. Цунна тІе леккха буц яллалц.\nТІаккха чуеара, бIаьргара хиш а кхачийна. ХІинца хІара ца йоьлхура. Елхаялар а хиллера-кх цхьа ирс. ХІинца хІара меллаша, хахкаелла цу йисте йоьдура, дахаран йисте, шена а хууш ша йоьдийла...\n– ХІаъ, чІийш даха... – тІетуху шо кхин а меллаша.\nКало хатте дІа ца лацийтІа, ког охьа мосазза боккху дIаса а хьовзош, эххар а дІакхочу иза кертан йисте. Цхардоьллачу серийн кегдаралан татанаш сих-сиха лелха тийналлехь, тIаккха сих-сиха дов.\n– Маржа дуьне яІ! Маржа... Тховса тІаьххьара дІаели хьан куралла а, Сану. Хьайн гонахара керт яго юьйли хьо а. Хьалха хьо ца ешара и дечех, хьуо цхьаъ бен йоццушехь, хьан гуттар а хуьлура хьалххехь Іалашдина лаьтташ дечиг. Кху шарралц... ХІинца... – ша шега а луьйш, пешахь цІе хьалалато гІерта йоккха стаг.\nХийла хан яьлча цунна хеза беран, бархІ-исс шо кхаьчначу йоьIан елар. Т1аккха аз:\n– Ваша... Ваша... боккха хиллий и саьрмак?\n– Хилла боккха-боккха. Бузуш а ца хилла, мел хІума йиъча а, – и Даччин аз ду. Иза кхуззахь паднаран баьрччехъ хиъна Iа. Цуьнан когашкахь Іийриг мила ю? Жима йоІ, Іаьржа, баккхий бІаьргаш а, хьийзина кІужалш а йолуш. ХIара ю-кх, шовзткъе пхиъ шо хьалхалера Сану.\nЗудчо тІе куьг кховдадо цунна. Амма иза, ца хилча санна, дІайолу. Еса ю чоь, цхьана пешан гІовгІа бен хІумма а ца хеза.\n– Дечиг даьккхиний аш? – хоьтту Даччас.\n– Говр хитІа а йигина, дІа а Іалашйина, бежнашна хІума а тесна...\n– Массо хІума а дина ашшимма-м, со Іашшехь...\nСалахь, Салахь... Боккъал а хьо воцуш деха техьа хIара маьлхан дуьне?\nКху Іаннашкахула декка хьан пондаран аз кхин хезар дац-те цхьанна а? Цхьанна а гур дац-те хьан хелхар – стиглахь детта ткъес?..\nАьзнаш дІадов, зудчунна шен чоь серлаяьлча санна хета. Самукъадолу цуьнан. ХІара хІун ду техьа? Иза ехха Іа, хиллачух ца кхеташ. ТІаккха ойла кхуьу: марзо ю-кха и, кхуьнан вежаршна юкъахь мацах хилла, тховса кхуза еана. БIаьстенан зезагийн хъожа ю цу марзонан, цуьнан серлоно латтош дара кхеран цІа гуттар а къегина. Иза даим а дуьхьал лаьттара арара чугІертачу бохамийн боданна.\nЦхьацца шо юккъе а дулуш, дуьненчу бевллера кхуьнан вежарий, хІара массарал а жимаха яра, цунна тІе вина масех доьзалхо кхелхинера, жима волуш. Иза кхуьура вежарийн безамехь.\n– ГІодамаш дІадотта а ца кхии, йочана хилале, – шабарш до цо.\nТІаккха дІайовш лаьтта цIе марсайоккху, тІе чІийш тохкий. Корта морзах карахь болчу куьйгаш тІе а буьллий, дІаса а техкаш, Іа иза, цІаре а хьоьжуш. Аьзнаш хеза цунна юха а.\nМоггІара хІиттина лаьтта ойлане а бевлла вежарий, цхьа а вист а ца хуьлуш.\n– Дада, Герман и Саьрмак буй? – хоьтту жимчу йоІа.\nАмма да вист ца хуьлу. ТIаккха вежаршка хоьтту. Цара а тергал ца йо хІара. Кхо юха а хоьтту. Эххар а Даччас каралоцу жима йоІ.\n– ХІаъ, саьрмак бу, бийна дІабаккха безаш, – олу цо, кхуьнан коьртах куьг а хьокхуш.\nЗудчунна хорам хуьлу. Садукъло цуьнан. Шен ницкъ ма-ббу къурд бан гІерта иза легашкахь лаьттачу дагахьбалламийн шодах. Эххар а мукъадовлу легаш, шад пхенашкахула баьржий, ира йовхо а хуьлий, дІабов.\n– Ваша, ваша... Хьо лата гІур вуй цу саьрмаках?\n– ТІаккха Салахь тІаьхьавогІур ву, дадин шаьлта а яхьаш. Вуй? Юха, Саьрмако дІакхаьллича, Іуьрг а даьккхина, цуьнан букъа тIе вер ву. Вуй? Юха буьйр бу Саьрмак хье юккъе шаьлта а тоьхна. Буьйр буй? Буй...\nХІетахь боккъал а штта хир ду а моьттура. Делахь, а уггар жимахниг, уггар а хьалха саьрмаках лата вахар нийса ца догІура хетачуьнца. И иштта хила дезаш а ца хиллера. Дачче тІаме кхойкху кехат шега даийтина аьлла, юьртсоветан белхахочуьнца барт а бина, дІаваханера Салахь. Даччас хIетахь Салахье ала а элира, сел жима волчу хьоьга стенна кхойкху, ша а витина. Цо иштта хила дезаш ду, элира, хьоьга тІаьхьа кхайкха а мета. ТІаккха и вийна аьлла кехат деача, юьртсоветан секретаро дийцинера Даччина ма-дарра.\n– Маржа Дачча яІ. Хьо дай юххе хIоьттина воьлхуш гича а, со ца кхетара хиллачух. Суна моьттура дерриге а ахь сайна дийцинчу туьйранехь санна хир ду. Хьо велха а ца воьлхуш, сихха, шаьлта а эцна, саьрмаках лата стенна ца воьду бохуш ойла яра сан. Салахьна тезет хІоттийна кІира даьлча, хьо вахара... ХIетахь дуьйна ваза ву...\n– Дехкий а тІетаьІна цІенна... Дехкий, неций, мох а, шело а... Чаккхе ю-кх кху цIийиан а, сайниг санна. ХІан-хІа, со ца кхоьру шуна, дада, нана, со ца кхоьру шуна, Дачча, Шида, Салахь, оцу чаккхенах, кхерахь а, ас ловр ю шуна иза нахала а ца йолуш. Суна ма хаьа аш а иза иштта лайний. Аш лайна лазам лар боккха синхьаам бу. Вон, хьаха, дара и дан ца дезахьара... Делахь а шух цхьаъ цІа варе сатиссинера ас, Дачча. Сан нахаца яхь ма ю. Суна лаьара Нажин доьзалх хІу дуьненахь дуьсийла... Лиъча буй пайда?.. Ахь суна бийцинчул а боккха хилла хилла-кх, Дачча, шу лата дахана Саьрмак...\n«Къарш, къарш, къарш» – тхов буучу дехкийн татанаша къардо зудчун шабарш. Иза, хьала а гІоттий, аннаш а цІийзош, паднар тІе йоьду. ДІакхачале шозза соцу иза, аннийн цІийзаре ла а доьгІуш. ТIаккха паднаран йисте охьахуу, бIаьргаш кора тІе а бугІий.\n– Хьо цхьаъ бен вацара сан висина, хьо ца вахача ца мега тІаме... – ненан къурдаша хьалаюзу чоь.\n– Массо а воьдуш хилча, со ца вахача стенна мега? – гІийлла дека Шидин аз. Дечиган лоха зІар тІе а къовлий, кех волу иза. И сирла-баьццара буц, и кІайн-къорза зезагаш мохехь листина, кхин ца девлла кетІахь хІетахь дуьйна. Уьш Шидица дІадахана, тІепаза дай.\n– Маржа Шида яI! Хьо вара уггар тІаьхьа ваханарг. Хьо вара , Саьрмак а эшийна, важа шиъ а валош, цІа ван везарг. Хьан шаьлта аьрта хили техьа, я оцу Саьрмакан чкъор чІогІа хили техьа? Хьала ца валалуш виси техьа хьо цу Саьрмакан кийрахь... Маржа Шида яІ! Хьо дІавоьдуш зазанийн патарш хьийзара хІаваэхь, дитташ техкара мохехь. ТІаккха кестта къаьстира нанех, дадех. Кху кертахь шиъ дисира: сой, бодий, – догІанах а ийна Іенало зудчун гІийла шабарш.\nИза, метта а йолий, тІе юргІа а тосий, дІатаьІа. Мичара - наб. Хаддаза лардо цо кор. Кестта кхайкха юьйлалур ю тІаьххьара нІаьнеш. ТІаккха зарзлур бу бода. Оцу боданехь Іуьллу некъ. Иза кхуьнан дахар ду. Шида дІаваханчу дийнахь хилла цунах дахкарлахъ хьийза, шен юьхь лаьцнарг цхьанхьа а ца вуьгу некъан тача. Бакъду, масех де-м деара кхунна, дохк дІа а айаделла, хьалхахь зезагаша къарзйина сирла анайист а гуш.\nЦу тайпанчу деношкахь кхуьнан кхетамехь гIергІара гІелий, Іовраш уьдура, хьаннаш цІинлора, йолалора бІаьстенан юьхьан кІуркIамани. Кхунна, ши ког а Іуьйра, тІуьна Iаь гІуьттучу, бІаьстенан малхехь дохлучу лаьттахула дІаяха лаьара, цхьалха коч мохе ловза а йойтуш, массо а хІума а кхуллучу Іаламца йолу зІе а хаалуш. Дерриге дицдеш, хьагаме дара иза. Амма хІара ца йоьдура цига. Муха? Я Даччина а, я Шадина а, я Салахьна а ца евзина марзо йовзий? ХІан-хІа. Кхунна кхин а хала хир дара яха. Хир дарий техьа? Хаац. Амма хІара юхайоьрзура шен дагалецамех дуьззина лаьттачу, денна тишлучу цІа чу, шена таьхьахьуьйссучохь хийла сатиссамийн бІаьргаш а буьтий. ХІан-хIа, цунна ца лаьара и денош духадогIийла. Ура-аттала кхетамехь царах дисина сурташ юхадендар а вежарех болчу безамна хьанал цайисар хетара. НІаьнеш кхойкху. Бода чІагІло. Эххар а серладала долало кор.\nЗуда, калош а тудий, кетІа йолу. Юьрте бIаьрг туху цо. Кхеран цІа хилла ца Іа дассаделла. Шовзткъа ду. ЧІогІа боккха хилла и Саърмик. Ца Іебаш. Цхьаццанхьа цхьалха лаьтташ къена бошмаш го, букар ситтина. Тиша цІенош а дац цигахь-м, стагга а ца висина уьш меттахь латто. Нажин цІа-м лаьташ ду тахана, кхана хІуъа хилахь а.\n– Буьйса дІаелин, Сану...\nЮхайирзинчу зудчуна шен лулахо го, кертан йисте а хІоьттина, шега хьоьжуш.\nИ шиъ дехха лаьтта, вовшийн тергалдеш.\nЗудчунна хеза шен кхетаман кІоргенехь гІала гІергІаш. Цхьа мерза-лазаме Іаьвжа дог. ХІаъ, иза ву и. Кхуьнга тІуьна Іаь гІуьттучу бІаьстенан довхачу лаьттахула когаш Іуьйра шеца дІайола аьллачех цхьаъ. Иттех шо хьалха дара иза. ХІинца цуьнан зуда а ю – Іайнаъ, бераш а...\nЗуда а йоьду божал долчу. НеІ схьайиллича, докъаран, кхеллин йовха хьожа кхета юьхьа тІе. Цханаэшшарехь нох дохуш Іуьллу етт. ХІара цунна хьалха, хьаьвди тІе охьалахло.\nЧІама, сийсара а баьхкинера уьш. Даччас туьйра а дийци, кхаа вешех туьйра. Сатассалц кхуьнца а Іийна, дІабаха. Массо а хьалха санна вара. Бакъду, Салахь мелла а ондаваьлча санна хета. Гуттаренна а схьа маца богІур бу бохий ахь? Хаац, ЧІама. Цхьаъ мукъа а вагІахьара. Ца вагІахь, хІун дер – хІара, дІагІур ю-кх уьш болчу. Иштта хилла-кх хІара дахар. ЧІама, хьан хьайн ирс ду. Бай тІе бажа лаьлличахьана, кхочушхуьлу хьан сатиссам... Я иштта дац те иза? Хьан ю те хьайн гІайгІа, адаман санна яцахь а, хьайниг – бежанниг. Я тарлора ахь кхуьнан, Санун, гІайгІа лелош хуьлий а. Хьанна хаьа? Ахь дакъалоцу дела, ницкъ кхочуш хила а ма тарло Санун, оцу гIайгIане ша ерриг хьаьшна дІа ца йоккхуьйтуш, яха а... ЧІама, ЧІама, ЧІама...\nЗуда ойланашка а яхана Іашшехь, де долу хуьлу. Эххар а, кІоргга са а доккхий, олу цо:\n– Ванах, цхьа а хІума дощуш, эрна хир ду техьа ас мел лелийнарг, хІара сан гІайгIанаш а, хІара сан баланаш а.\nТІаккха, сихха хьала а гІоттий, етт дІабосту цо.\n– ХІан-хІа, ЧІама, вайшиннан йиш-м, хьаха, яц хьедала, хьелахь, наха хІун эр ду? Уггар хьалха Іайнаа а олуш... «Къанъелла Сану, – эр ду-кх. – етт дІалалла хьалагІатта а карах ца долу». Хьуьйц, хьуьйц. Эр дац Сануна-м, – ша шега а луьйш, етт а лоллий, эвлан йисте боьдучу новкъа йолу зуда.


Забар хьоьца яцахь-м, хьо нохчо а вац!\nЛахьан-бутт 22, 2014\n"Бож-Iела" спектаклера сурт\nБегаш даима а хилла нохчочуьнгахь, мел доьхна де тIехIоьттича а, бегаш бан дог даро, хетарехь, хене а даьккхина вайн къам...\nБIеннаш шерашкахь зеделла ма-хиллара, муьлххачу а хьелашкахь забарна ярна тIера хилла нохчий –тIеман кIуьрлахь а, нуьцкъала халонаш лан езначу луьрчу хенахь а. Цунна тоьшалла до заманан кIоргера схьаеъначу халкъан барта кхолларалло а. «Ма Iовдал ю йина нана, ца кхеташ ю йина нана, пхийтта шарахь шеца Iийча, дIагIой яла ма ца боху».\nЦу цхьана хенан гурахь кхолладелла доцчу могIанаша хьалханча забар елахь а уггар хьалха гойту «сакъедоцчу» хьалкъан синлаттам а, ойла а, дахаре болу хьажам а. Цу могIарера ду синкъерамехь сакъера аьлла, лохачу стага шена тIе хабар даийтича, дахарехь яхчаеллачу жерочу аьлларг а: « Лоха стаг жима хета, кхоьлина де сарахь хета». Оццу «яхк» чура ю гарехь шега маре йола бохуш тIаьхьар ца волучу Закали цIе йолчу стагна йоIа лекхна хIара йиш а: « Нахана-м Закали ваний хьо, суна-м ги гали ваний хьо».\nТхан Iалашо фольклор йийцар яц таханлерчу забарех гIортор яр ю. Iилманчаша чIагI ма-дарра забар цхьана муьрехь кхолла а луш, юха цхьана ханна къайлайолуш хIума яц. Забар , цкъа а леш йоцуш, дахарца кхуьуш хIума ю, шен хеннахь гучу а йолуш. Суртдиллархочо Пашаев Абус японийн поэзера могIанаш а далош ,билгал ма даккхара: » Со делла ду ма мотталахь,-аьлла дитто,- со делла дац хьуна, со сайн сахьт лардеш Iаш ду хьуна». Цунах тера, цхьана хана дIатер доцург ,леш яц забар а.\nСадаIа хийисте охьахевшина кIентий, шайн накъостан вина де дазда. Дуьххьала кад чубоьттича, дуьххьала дош деллачун къамел дахделла. Пхи минот а яьлла, итт минот а яьлла, ша эскарехь лелийнарг дуьйцуш вахвелла дешан да. Каралаьцна кад а болуш ,куьг дахдина Iачу цхьамма эккхийтина: « Ахь эскарехь мел лелийнарг паргIатехь довзийтахь вайна хьайн делдахь ,хьенех, хьо цхьана денна вахна а самоволке я отпуке вахча, хIара кад дIамер ма бара оха».\n-Хьо мичахь ву,хьенех?- зIенехула хоьтту цхьамма шен накъосте. – Ваха волчохь ву, Ваха волчохь! Хьо лаа вуй?- Со-м лаа-тара хила а магара. Ма ваха меттиг къеелла хилла хьуна. Кхин стаг йоцу хIума ца карийра хьуна цига ца вахча? – Ца карийра. Шуьга веънера со хьо цIахь вацар-кх жоп дела вукхо шек дIа а воцуш.\nШовзткъе иттара ваьллачу шен вешин кIантана карзахе дов деш чуьраваьлла хьийза хилла деваша.\n–Берийн бераш а долуш ву-кх дала витахь! Эхь дац ахь лелориг жIаьла! Юхаверза ца мега хьо, къаркъана чуйиллина батт хьала а яьккхина! Берехха-м ца хетара хьуна,хьайн несарехь эхь ца хета хьуна? - Ваши наха дуьйцург дукха тIе ма лецахь ахьа а ! Цара мел дуьйцург бакъ ду моьтту хьуна?! Цхьаболчара хIуьттаренна, гамонна а дуьйцу хьуна. Хьуна лаахь бIаьрнегIар ца тухуш ас хьо цунах теша а во-кх!\n– Со хIун дина тешо йоллу хьо,мераIуьрг! – оьгIазвахна деваша. _Ас хIинцца дIо-о хийисте хIара машен дIа хIоттийна ,схьа а веъна ,хьуна юхе охьахуур ву. Аса вала дул-кх хьуна тIе хьан вешин кIант хийистехь сакъоьруш ву бохуш нах ца эхахь!- аьлла вешин кIанта.- ДIаяла суна юххера боьха хIума! Дийца ца хууш-м дац, жIаьла! – кхин карзахваьлла деваша.\nШен ваша вехачу кетIа вахна цхьа юьртахо. Чуьра схьахезаш вон татанаш а, девне къамелаш а хилла. Чуваха а, ца ваха а шина даггахь ойлаеш а лаьттина,чуьра гIовгIа, кхин а марсаяла йоьлча, и лаам дац аьлла, хIара чухьаьдда. Кхунна дуьхьал а кхеташ, бетах,мерах оьхуш цIий а долуш, ваша ариккхина чуьра. Чуваьлларг кхетта шен вешина йиттинарг зоьртала дегI долу нус хиларх. И Iаьткъина мох еанчу кхо тоьх-тоьхха нус шалха яхийтина. Охьайоьжна иза а йолуш, арара чу а веъна, бетах оьху цIий дIа а хьоькхуш, тIехIоьттинчу майрачо аьлла: « Хьуна моьтту хир дара сан вала да вац, хета ма ву! Хьуна хаа а ма хии вуй!»\n-Дада суна болх карийна. Ах миллион тIе ца тоьу. Ахь и ахча нисдича со тIебогIучу баттахь балха аравер вара-кх. Шо далале ахча юха а дерзор дара.\n-Ахь муха дерзадо оццул ахча юха? ХIун болх бу хьуна карийнарг цу беса?-цецваьлла да.\n-Министаран гIоьнча. – Ой хьо муха воьду министаран гIоьнча чекхъяьккхина хIума а йоцуш,эцна диплом а йолуш? Хаарш ца деза цигахь?- хаттаран хьаьрк а хилла тIевирзина да.\n-Со дерригенна а дуьхе кхиъна, ас хитина. Цхьа корматалла а ца оьшу. Цкъа делахь со воцуш цигахь кхин 4-5 гIоьнча ву. Юьхьанца со Iаммалц сан болх цара бийр бу. ШолгIа министарна хестамаш бан мало ца йичхьана дIабоьду боху болх. – Ахь дийцарехь хьекъало сагатдан оьшуш хIумма а дац цигахь?-хаьттина дас.- Дац,дада,дац. Хьаькам хьеста а веза, хIан-хIа бохург диц а дина, цунна товриг дуьйцуш, хIаъ баьхча , болх дIабоьду бах,- шеквоцуш хазийна кIанта.\n-Хьекъал ца эшаххьа-м хаац суна, со-м кхеравеллера цигахь и оьшу моьттуш. Ишта делаххьа-м хьо ларавала а там бу!- тешам боллуш хазийна дас.\nТкъа хIара мелла а широ забар ю. Хьекъална аьрто волу цхьаъ эскаре вигна мацах цкъа. Цкъа а, шозза а сержанто, шега оьзда боцу мотт лебийча, кхо йиттина охьавиллина шен хьаькам. « Хьан да вала хьакхийца, суна цIахь биргадиро а ца хьекхна и моххьа-м,ас хьоьга мича хьоькхуьйтур бу и иза. Цу тIе лейо боьха батт хьажахь!- ша-шега а луьйш, схьавогIуш хилла сержантана бишка тоьхнарг.\nИ гIуллакх нахала а даьлла, шолгIачу дийнахь хIинцца эскаре балийна дуй баанза болу салтий дIа а гулбина, пополковник даржехь волчу эпсаро аьлла:» Нохчийчуьра кегийрхой балийна вайн полке. Церан Iедал дац оьзда доцу къамелаш хазош. Цундела цаьрга и мотт ма бийца ларлуш хила. Царех хьенехан минехавича цу тIехула сержанта етта а йиттина ур-аттал.»\nЦу дийнан делкъал тIаьхьа, цхьаьна Iаш, сержантана йиттинарг хьовзо дагахь накъосташа аьлла:» Ванах хьенех, хьо ма кIант ю ях хIай! Схьакхаьчча а валале хьо-м подполковникна а вевзаш ма ву! -Дели а дуьхьа ма йоккха Iовдал ю хьо!- жоп делла вукхо. -Хьо а .со а ,вайн массо а ма ву царна вевзаш! Вайн кехаташ цаьргахь ма ду!


Цуьнан амалехь адамалла ю - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nЦуьнан амалехь адамалла ю\n11.10.2017 17:02 Среда\nАвтор: ТАИБОВА Лариса\nДеза а, сийлахь а ду лаьтта т1ехь адамашна пайденна вахар, адамашка баркаллийца шен ц1е яккхийтар.\nЕрриге адамаллин аг1онаш шеца йолчу адамах хастаме дош алар, цуьнах масал эцийтар деза а, мехала а, хета суна.\nИштта волу хьехархо, белхан дика накъост, г1оьнча, доьзална дика да, йиша-вешина дика ваша, тхан хьехамча а ву Гуьмсан к1оштара Комсомольски юьртахь вехаш волу Абдурзаков Ибрах1иман Шертбек.\nАбдурзаков Шертбек вина 01.10.1957-чу шарахь Абдурзаков Ибрах1иман а, Йоккин а доьзалехь. Боккхачу, бертахьчу, ийманца, гондахьарчу адамашка лерам бан 1амош -кхиочу доьзалехь ницкъ кхочура ден а, ненан а доьзале дешийта, дахаран нийса некъ харжийта. Шертбекан хьехархочун некъ харжар ларамза а дацара. Цуьнан дас Ибрах1има а бина хьехархочун болх Гезлойн-эвлахь.\nХьехархочун болх цкъа а ца хилла атта,цуьнан белш т1ехь беза, амма сийлахь мохь хиларна. Собар, доьналла, ийман амалца хилча олу адамаша баркаллин дош.\nШертбекан васт, цуьнан дуьнене болу хьежам го цо арахецна йолчу дошам т1ехь далийначу х1окху мог1анашца\n«Довза г1орта 1алам, ларде.\nЛарде, йоь1ан б1аьрг санна!\nКъоман дуьхьа хила каде,\nКхиош дуьне т1екхуьучарна.»\nДоккха маь1на ду оцу дешнийн. Бен а доцуш ца хьоьжу Шертбек шен къоман кханене. Меттан кхиарна тидам т1ебохуьйтуш цо билгалдоккху «юкъараллин дахар кхиаре хьаьжжина, вайна гондахьарчу къаьмнийн санна, нохчийн меттан лексика кхиарна». Цо олу: «Довза деза шира дешнаш.Уьш хааре терра девза халкъан шира дахар. Бийцаре терра бен кхуьуш а, бехаш а бац мотт». Оцу темица доьзна арахецна Абдурзаков Шертбека «1аламан совг1аташ» оьрсийн-нохчийн ораматийн, дийнатийн дошам. «Нохчийн маттах нохчийн маттахь» книжка. Цу т1ехь цо вовшахтоьхна ешархочунна г1оьнна нохчийн маттах йолу байташ. Тайп-тайпанчу газетийн, журналийн аг1онаш т1ехь зорбатоьхна ю Шертбекан статьяш. Хаза ламаст хилла схьадог1уш ду к1оштан а, НР-н а олимпиадашкахь цуьнан дешархоша хьалхара меттигаш яхар. Цуьнан кхиамаш билгалбаьхна тайп-тайпанчу совг1аташца.\nЦуьнан къинхьегаман некъо гойту: Шертбекан дахаран 1алашо къоманна а, шен махканна а пайденна хилла вахар хилар. Муьлххачу адаман сийлахь а, лара еза а амал ю иза. Шайна чохь к1орггера маь1на долу халкъан поэтан Хатуев 1абдулхьамидан дешнаш дог1у Шертбекан амалца:\nАхь дуьне даларна\nХьо хиллехь даима\nХьайн лаамийн эла,\nЧехийнехь, наб йоьху,\nХьайн дег1ан чалх,\nКхачор ву Дала хьо\nИштта бен ца йоккху\nШен дахаран къилба къахьегар хаьржина цо.\nШертбекан адамаллин аг1онаш кхин а мехала зета суна. Г1о оьшучохь, хьехар оьшучохь орцахвалар, нийса некъ гайтар ду цуьнан амалехь.\nЦуьнан амалехь яц мало а, к1адо а. Ша юьхьарлаьцначу 1алашонна, халонашка эша ца войтуш, т1екхуьу иза.\nГуьмсан к1оштахь а, тхан ишколехь а нохчийн меттан, литературин цхьаьнакхетараллин куьйгалхо ву Ибрах1иман Шертбек.\nСан белхан некъан халачу муьрашкахь хьехамхо хилла схьавеана иза. Суна а, со санна болчу кхечу хьехархошна а, дика а, комаьрша а хьехамча, г1оьнча ву Ибрах1иман Шертбек. И санна болу хьехархой оьшу вайн махканна, кегийрхой нийсачу некъах ца тилийта.\nКхиамаш совбуьйлуш, х1усамехь ийман, беркат лаьтташ, вехийла хьо, Ибрах1иман Шертбек!


Волгоградехь нохчашна а, гIалгIазакхашна а юкъахь дов лаьтта\nСтигалкъекъа-бутт 04, 2019\nФермерна Сычев Евгенийна къиза йиттина аьлла, Iедалхойн тидам тIеоьзна Волгоградерчу Калачевскан кIоштахь дIаяьхьначу гIалгIазакхийн гуламехь а, атаманийн кхеташонан цхьанакхетарехь а. Йиттинчун кIанта дийцина, Нохчийчуьра схьабевллачу нахаца шен ден еххачу заманчохь конфликт латтарх, ткъа полицехь дахаран хьелашца йоьзна хета юьйцу инцидент.\nПIераскандийнахь Нижний Чир олучу станицехь Волгоградан кIоштарчу юхаметтахIиттийначу гIалгIазакхийн станицийн атаманаша вовшахтоьхначу кхеташонехь къастийра конфликте ситуаци. "Кавказский узел" агенталле дийцина цунах кхеташонан куьйгалхочо Фалалеев Александра.\n"Нохчийн диаспораца цхьана йист йоккхур ю оха кхоллаеллачу ситуацин. ГIалгIазакхина еттар ду оха дуьйцург, цуьнан корта а бохош, пIендарш а кегдеш", - аьлла цо. Фалалеевс ишта билгалдаьккхина, Сычевн адвокат а шаьш юкъаозийна хиларх.\nХьалхо, кху беттан 1-чу дийнахь Голубинская олучу станицехь а вовшахкхеттера гIалгIазакхий, фермерна еттаран хьокъехь аьлла, хаам бина агенталле Донерчу гIалгIазакхийн шолгIачу гонан атамано Махин Андрейс.\n"Ас а къамел дира хIетахь. Цигахь дакъалоцуш вара кIоштан декъан хьаькам а, Калачевскан куьйгалхо а, прокуратуран а, ФСБ-н а векалш а. Оха барт бира, ГУВД-н хьаькаме довла, и гIуллакх цуьнга тергоне эцийтархьама", - дийцина Махинас.\nОццу дийнахь, цуьнан дешнашца, кIоштарчу администрацехь гулам а хиллера, нохчийн диаспоран декъашхой юкъахь а болуш.\nТкъа Голубинская станицехь гулвеллера 200 стаг, дийцина "Кавказский узел" агенталле йиттинчун кIанта Сычев Данила.\nЦо бахарехь, бехкзуламан гIуллакх ду долийна цуьнан дена еттарна. "Халкъе са ца гатдайта вовшахкхетера. Волгоградехь листа дIакхачийна оха гIуллакх", - аьлла, тIетоьхна фермеран кIанта.\n13 шо а ду меттигехь бехачу нохчашца СычевгIеран дов лаьтта. Большенабатовский олучу эвлахь шаьш бежнаш лело дуьйладелчхьана боху Данила. Оцу эвларчу 6 хIусамех кхоъ, 20 шо хьалха цига баха баьхкинчу нохчаша дIалаьцна ду.\n"Тхан латтанаш ду, нахе лело делла а ду, тхаьш лелош а ду. Тхо дерриш а ду кхузахь белхаш беш. Шина къомана юкъахь лелха конфликташ бахьана долуш, гуламаш хуьлу кхузахь. Шозза вовшахкхеттера тхо. Полици а еанера, администрацера а баьхкира. ТIаьххьара гулделира тхо стохка дара и, йа лурчаха дара...Кху юьртахь веха фермер Стариков Юрий вийнера. Бахьанаш ца цаьа суна иза веран. Кхерамаш сан дена а туьйсура", - дIахьедина воIа.\nСычев Данила бахарехь, байначу беттан 20-чохь пхи бежан дийра кхеран дIавш делла. "Калийн сульфат чохь йолуш гали кхоьсинера цхьаммо хийисте. Ветеринараша дина тоьшалла а ду тхоьгахь. Бежнаш лечкъадо тхан. ХIора шарахь 15 корта бов тхан", - дийцина Сычевс.\nДанилан дена Сычев Евгенийна тIелатар динера байначу беттан 26-чу дийнахь, шен доттагIчуьнца иза дехьарчу хийистехь садоIуш волчу заманчохь, дийцина кIанта.\n"Тоьпан бух биттинера сан дена. Нохчаша дийцинера, шаьш тIехдовлучу хенахь сан дас шайн некъ а хадош, "вайга къамел дайта" а аьлла, шайх лета вуьйлира бохуш. Трактор тIе а хиина цул тIаьхьа сан да дIавахара боху цара. Сан деца хилларг а дIаваханера. ТIаьхьо сан да юхавеача, цунна йиттина хиллера къиза, туьтан бух а, лергаюх а кагйинера цуьнан. Коьртан хье а лазийнера, аьтту агIор болу ши пIенда а кагбеш. Реанимацехь Iуьллуш ву иза. Оцу хьолахь хьуьнхахь 3 сахьт даьлча суьйранна 9 даллалц Iиллина сан да", - дийцина Сычев Данила.\nЙиттина кхо де даьллачул тIаьхьа айдира боху Сычевн адвокато Бенгардт Юрийс, бехкзуламан гIуллакх а.\n"Сычев дарбан цIине кхачийначул тIаьхьа, шеконашца нах лецнера полицино. Амма масех сахьт даьллачул а тIаьхьа, лецнарш маьршабаьхнера. Сычевс ша лазартне валийча, охьакхетта лазийна ву ша аьллера, оцу бахьанашца дIахецна шаьш элира соьга Волгоградан кIоштан ГУВД-н белхахочо", - дийцина адвокато.\nКIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн официалан векало Смольянинова Светланас тIечIагIдина агенталле, "стеган могушаллина хаа а хууш зен дар" аьллачу Зуламан кодексан артиклехь бехкзуламан гIуллакх долийна шаьш аьлла.\nИшта цо бахарехь, Сычевна а, цуьнан лулахошна а юкъахь иккхина конфликт вовшашлахь дахаран хьелаш бахьанехь дов даьлла хIума ду.\n"Уьш кхуьй а къаьркъа молуш хилла. Цхьана эвлахь, цхьана урамехь бехаш бу уьш. Шина а агIоно лелош бежнаш ду. Тхоьга бинчу хаамца, дов доладелла, цхьана хIусамден бежнаш вукху долахочун территори тIе девлла аьлла", - дийцина полицехь.\nМаса стаг ву оцу гIуллакхна юкъаозийна, хIун таIзар дийр ду царна, цкъачунна дуьйцуш дац.\nШайлахь даьлла дов ду аьлла тешна ву Волгоградехь бехачу нохчийн "Барт" юкъараллан куьйгалхо Шамаев Вахьид а. "Къаьркъана тIехула ду дерриг а", - аьлла цо "Кавказский узел" агенталле.


Россе хувцамаш 1еш! | Партия ЯБЛОКО\nРоссе хувцамаш 1еш!\nТха декхар – наьх хьашташ кхоачаш деш, Россе дег1айолаеш конституце наькгой1а г1олла хано д1аехач бесе демократически паччалькхе хьальер.\nСан долх тхо Думе?\n"ЯБЛОКО" Думе ювде – нахь хьашташ дувц а, уж лаьрх1а законаш т1аийца.\nСан духьал да тхо?\nБизнес а цун хьалхе хургйоцаш. Оах ях:\n"кормушка" яха хьам юкхера д1дакх;\nПаччахьалкхен г1улакхе д1ат1ама баг1ийт бизнесменаш, цер гаргал нах;\nНалогови компанеш т1ахьожам лоаттабе.\nКоррупции хургйоцаш. Оах ях:\nКонвенции ООН йоаг1аш йола 20 статья юкхер юстара якха;\nТ1ахьожам лоаттабе кулгалхой декларацешт, балхар д1абах бокъонах боацараш;\nКулгалхой а, депутаташ а паччахьалкъен дакъа лоацаш компанешт кульгал деч совет юкъе ма байт.\nРоссе бахархошт хьашташ цаттара кхоачаш хургдолаш. Оах ях:\nМассайолча ог1арахьа кулгалхой а, депутатий а латта бокъо – д1аяха.\nБахархой а, кулгалхой а – цаттара пенсионни систем вашаг1йолла, ишта крупни а, малы а оала бизнес.\nКьамашт юкъера дов хьургдоацаш. Оах ях:\nБехктохкаме бе из леладераш;\nШколашка къамий юкъера бувзама чоаг1абе.\nСталинизма а тоталитаризма а духхьал. Оах ях:\nБехктохкама юкъе байта сталински а большевистски а репресси бахьараш;\nЦу хьакъе паччахьалкхен программ т1аийцар.\nФу дез тхоан?\nТхоан ез хано д1аехач бесе паччахьалкхе\nХьара саги вахара бокхонах хьургадолаш\nСаг вахара къайле лелае, иштта телефонни къамаьла бокъо лораера;\nБахархой лорабир бокъо лораю органи сотрудникаш ц1а дог1ара ма леладе;\nЛаьца бохкач моттигашка бахархошт бокъо халийтар.\nПикеташ, митингаш йоаг1ач бесс д1аехьара;\nКхалнах а, ма1анах а – цаттара бокъонаш халийтара;\nКоммерци ц1а лоарх1аш йола юкъарленаш болх моттиг тойер СМИ-бокъо халийтар;\nМассадолча къамий юкъарлен телевидении вашаг1йелар.\nХоржамаш нийса д1адахьар;\nЦу юкъе ерригача партеш дакъа лацар;\nПолитически парте регитраце лоаца ийр;\nПолитически партеш лаьрх1а 3% къач лоахабир;\nНийса суд халар дехаш\nСудебни коррупцен юкъе ниссабенараш – арахийцар;\nБокъо йоца хоадам баь судхойи бехктокхаме оттабир;\nСудхой корпус керда яккхар;\nНидз бола структураште а, спецслужбаште а т1ахьожам лоаттабир;\nФСБ а, ФСО а, полиции а, кхыйола нидз бола структураш бокъонаш гоаулурйоцаш цхьацца дола акташ д1адахар;\nКъаман политиках а, федерализмах а\nФедерации Совет доакъашхой харжар Федерации субъектий;\nРФ субъектий къамаш шоай кумалхой хилар;\nКлимат дика йоаца регионаш паччахьалкхен программах хьалалацар;\nДеррига меташ паччахьалкхен оаг1араха хьалацар иштта Россе къаман культур а, касст-касст Россе къаман метах публикацеш а вещани халийтар;\nШоай метал дика дешар халийтар аьттув балийтар.\nМоттигерча администраце цхьанна ца баьча хоадамах юха, из г1улакх тахкар;\nТоронах йола налог моттигерча администрацен д1оелар.\nПрофессиональни 1амар дир\nКонтрактах 1амар дир, ахчанца а вах мотиг 1алаш а ер, пенсии доаг1ач бесс нийсдар;\nТехникац а, нах дукха халарца а, кхерамзле хургйолаш арми халийтар.\nРоссе лораер а, йехе ядач паччахьалкхенашк кхерамзле лоаттаийр;\nРоссе Европац а, Европейски оала союз бувзам лелабира, визови режим ходаийр;\nДерригач дунен къамашт юкъера организацешта а, конвенцешт а юкъе Россе дакъа дукхаг1а халийтара, паччахьалкхен дег1айолаеш.\nСоциальни рыночни оала экономиках\nСаги вахара кульг ца тохар\nМиноритарни оала акционерай бокъо лораийр, иштта квартирий а, юртар ц1еной а, лаьттан участкай а;\nШе доалахьа йолача хьамаш регистрации болх сиха а, атта а бир.\nМонополий хьургдола зе гувш халийтар;\nИнтернета г1олла монополех корпоративни ог1арахьа хул зе – хоам бир;\nМонополий оттаду тарифа инфляции дег1а ц1аяра гувш халийтар.\nКерда экономически политиках\nРоссера экономик дег1аер сатувсаш оаг1 нийсьяй "Лаьтта-ц1енош-наькъаш" яха программ. Тахан Россе аьттув ба шоай лаьттат1 бахархошта ц1енош хьала дайт. Тхоан бакхахьа хет мах боацаш ши инфраструктурац наха лаьтт д1адалар. Х1аьта цу программа хоадам хьургба:\nНаха фусамаш хьальергайолаш мах боацаш наха лаьтт д1адалар, чурча экономик д1ег1аяра, цунца цхьанна керда болх бе моттигаш 1алаш ийра;\nНаха д1аданач лаьттий инфраструктур халийтар: наькъаш хьаладир, газ а, электроэнергии а, хиц а 1алаш ийр, паччахьалкхена новкъосталца.\nМалый а средни а оала бизнес хьалалацар\nБюджета йоцаш паччахьалкхен фонда страховой ставк лохаера;\nЛьготни кредитах йола систем вашаг1йолар;\nМалый бизнес яхач кооперативашт лаьтт хьаийц бокъо елар;\nМуниципальни лоарх1аш йола фусумаш а, цар лаьтташ ийца бокъо чоаг1аер;\nКрупни а, сырьевой а доацаш долча бизнес налог лохаер.\nСоциальни даькъот1е лоцаера\nВаха йиш йола минимум кхачаллца товарани, наьх хьашташ кхоачашдир г1улакх хьашерадиир а, объем дукхаг1халийтар а;\n50% лохаш доцаш баьча балха мах хоадабир;\nСырьевой оала ресурсаш бола пайдах бокъаг1чар поколенех фонда хьакъоллар;\nПенсеи а, социальни пособеи а хьала лакхадир;\nЗаанхошт пособеш лакхадир, иштта уж лаьрха болх моттигаш 1алаш ийра.\nБелха бокъо чоаг1яра\nЗабастовк д1аяхьар бокъо хилар;\nЗаёмни оала болх ца байтар;\nПрофсоюзаш бокъо йолаш хилар, профсоюзни кулгалхой д1ацабахар гарантеш хилар.\nБахархой капитал инвестицех\nМах боацаш лакхера дешар халийтар;\nБерий бешамаш а, хьара Бера моттиг халар;\nХьехархой а хьаиду алпи дукха лакхадир;\nДешара учрежденешк коммерциализации ца 1ишар а, коррупции даякхар а.\nУнахц1ено дикаг1а, кхоачаш хилар\nМах боацаш унахц1ено хилар;\nЛорий болхлоий – хьаиду алпи лакхадир;\nБахархой диспансеризации мах боацаш хилар;\nЛорий оборудовании а, молхашт а – пошлин д1аяккхар.\nИлманхой бокъо хьалацар;\nКьуна илманхой паччахьалкхено хьалацар;\nИлман тохкамашт пошлинаш д1аяхар.\nРоссе культура бахархой юкъе байтар\nКультура а кхоллам а финансироване лакхяра;\nКультур объекташ маьха а, лаьттий 1алашо халар;\nХьалкхувш йоаг1 т1ехьле культур вахар паччахьалкхен средстваш бахьан долаш юкъе иейтар.\nГонахьар 1алам ц1ен халийтар\nЭкологех йола министерство юха хьакъолар;\nПаччахьалкхен экологех йола экспертиз институт юх а хьакхолар;\nЯдерни оала топлив Россе арахьар ца дайтар, керда АЭС ца ейтар, иштта уж эксплуатацер юх араялийтар.\n"ЯБЛОКО" яха парте Россе бахархошт программ йовзийт, дикаг1 йола оаг1у хьала1еш. Цу наькъат1а г1олла еррига паччахьалкхенаш ег1ай XXI век керда хулач хана.\nЖорма хьалашк латта вай паччахьалкхе:\nЕ из дег1аяра наькъат1а г1олла ювда XXI веке;\nЕ из хьанз сана стагнации наькъат1а г1олла ювда, кхаллах дунен ачуювдаш – XXI век юкъе кхаччалехьа ца яхаш.\nИз хоржам бе безараш шо да, хомий хоржамхой!


Аль Акъса маьждиг — Википеди\n31°46′35″ къ. ш. 35°14′08″ м. д.HGЯOL\nАль Акъса маьждиг\nМухьаммад Ахьмад Хусейн\nИсламан кхоалгӀа сийлахь меттиг\nАль Акъса маьждиг (Ӏаьрб. ٱلْمَسْجِد ٱلْأَقْصَىٰ) Къудсехь Шира гӀала олучу кӀоштахь маьждиг ду. Маккара аль-Харам маьждиг а, Мадинатер Пайхамаран Маьждиг а санна исламан сийлахь меттиг ю. Маьждиг дина Ардан гунан боххьехь, иштта цунах олу аль-Хьарам аль Къудс аш-Шариф майда.\nМаьждиг чохь цхьана хеннахь 5000 иймандолу стаг чухоьа.\nБусулба наха теша, Аль Акъса лаьтта меттиг Мухьаммад Пайхамар Маккар Къудс-ГӀала буьйсанна кхерсташ вахарца зӀе йолуш ю. Исламан юьхьанцара муьрехь бусулба наха Къудс-гӀала агӀор дора сужда.\nЖима ламазан цӀено дара дуьххарлера кхало йолу маьждиган гӀишло . И гӀишло йинера Бакъ йолу Халифатан шолгӀачу халифо Ӏумарс. Ткъа Омейядан халифас Абд Аль Маликас и гӀишло юхаметтахӀотта йира, цул сов, маьждиган майда алсамяьккхира. Цул тӀаьхьа, 750-чу шарахь цуьнан воӀо аль-Валидас белхаш чекхдаьккхира.\n746-чу шарахь хилла цу шахьарехь бегийра мохк; маьждиган гӀишло йохийра.\n754-чу шарахь гӀишло меттахӀотто аьтто белира ӀаббасгӀеран халиф волу аль-Мансуран.\n1033-чу шарахь хилар кхин цхьаъ мохк бегор. И бахьан долуш Аль-Акъсан доккха зен хилар. Ткъа ши шо даьлча Фатимидашан халиф волу Ӏали аз-Захирс керла маьждиг дира. ХӀинцалера маьждиг тера цунах. Къибла агӀор йолу нартол тӀехь йисина мозаика цу хенахь кхоьллина ю.\nИсламан халифатан урхалла деш хилла династеш тайп-тайпана белхаш дечу муьрехь йина нартол а, хьалхе (фасад) а, минбар а, мимарш а, чоьхьара кечъяр а.\n1099-чу шарахь жӀарахош Къудс-гӀала дӀалецар. Цара маьждиг шайн лаамехь лелира. Маьждигах цӀа а, килс а дира. Амма 1187-чу шарахь Салахадинс маьждиган статус меттахӀотта йира. ТӀаьхьайогӀучу хенахь дукха хийцамаш а, тӀетохарш а дина Эйюбидаш а, мамлюкаш а, османаш а, Лакхара Бусулбанийн Кхеташоно а, Урдан пачхьалкхо а.\nТаханлерачу дийнахь Исраил Пачхьалкхан долехь ю Шира-гӀала, амма маьждиган Ӏуналла а деш ю Урданан/ПалестIинан исламан Вакф цӀе йолу организаци.\nКерста а, жугтийн а нехан сийлахь меттигшан уллохь ду Аль Акъса маьждиг. Масала, жуьгташ уггаре чӀогӀа лоруш долу ШолгӀа арда ду. Жуьгтийн а, Iарбойн а дов бахьан долуш хIара кIошт кхераме яьлла. Иштта харцонаш лелайо Израилан Урхаллас.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Аль_Акъса_маьждиг&oldid=8592009»\nВикипеди:Викилармехь категори доцу маьждигах лаьцна агӀонаш\nВикипеди:Динан болам язбина боцу маьждигаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 11 июнь, 01:04.


Британехь эзарнашкахь нах протесте бевллера расизмна а, полицин шогаллина а дуьхьал\nЛондонехь хIоттийна протестан акци\nШолгIа де а ду Британин масех гIаланашкахь эзарнаш нах расизмна а, полицин шогаллина а дуьхьал демонстраци буьйлу, яздо казахийн Азаттык сервисо (Маршо Радио) . Black Lives Matter (Iаьржачийн дахар а ду маьIне) цIарца кIиранан дийнахь дIаяьхьна протесташ яра, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь афроIамеркахо полисхочун карах веллачул тIаьхьа протесте буьйлучу меттигерчу бахархошна тIехIотта Iалашонца кхайкхийна.\nIамеркарчу Миннесотан штатерчу дарбан цIийнехь байначу беттан 25-чохь велира 46 шо долу афроIамеркахо, кIайчу эпсаро куьйгех гIоьмаш а тоьхна, лаьтта охьа а виллина, цуьнан лагтIе гола а таIийна, масех минотехь латтийча. Садукъалучу Флойда масийттазза мохь тоьхна хиллера: "Соьга са ца даIало" бохуш.\nКIиран дийнахь 10 эзар гергга стаг Бристолерчу протесте велира. Царах цхьана декъо чукхоьссира 17-чу бIешерашкарчу леш бохк-эцархочунна Колстон Эдвардна хIоттийна хIоллам. Цул тIаьхьа керчохь баьхьна Эйвон олучу хи чу бахийтира.\nIамеркан векалтера дIа буьйлабелла, Британин премьер-министран Джонсон Борисан резиденци кхаччалц марш йира протестхоша Лондонехь. Полицино хаам бира, кху беттан 7-чохь шаьш Лондонехь масех иттаннашкахь нах лецна, маьрша демонстраци йирзинчул тIаьхьа аьлла.\nБританин могушалла Iалашъяран министро Хэнкок Мэттьюс аьлла, протесташ бахьана долуш коронавирусан инфекци кхин а яржа тарло аьлла. Цо кхайкхам бина протестхошка, масканаш а лелош, вовшашна юкъахь дистанци ларъяхьара аьлла.\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу демонстраце буьйлучу нахаца иштта шайн солидаралла гайтина Данин а, Венгрин а, Испанин а шахьаршкахь.


Оьрсийчохь керла юкъадаькхинчу Доьзалан а, Безаман а, Тешаман а денна лерина юкъараллин ойла къасточу ВЦИОМ Центро дIабаьхьначу рогIерчу талламан Iалашо яра, оьрсашна зудчуний-майрачуний башхаллаш лортIехь муьлханаш хета, къобал муьлханиш ца йо а къастор.\nТалламан жамIаца а догIуш, кхечу эвлара-гIалара зуда ялор а, маре яхар а, мелла а дика тIеоьцу гергарчара. 66 процентана бен а дац иза.\nИштта, цара маьIне ца лерина, доьзал кхуллучеран бахамаш хилар а, я хиллане а ца хилар а. ХIумма а дац аьлла, жоьпаш деллачех дукха болчара, зуда хьалха марехь хилла хилчи а, стаг зуда ялийна хилла хилчи а. Хьалхалерчу доьзалера бер хилар новкъарло ца хетта 48 процент нахана. 34 процентана иза ца тайна. Керла доьзал кхолла гIертарш кхечу къомах хилар къобалдо 47 процент оьрсаша. 34-таммо иза тIе ца дуьту. Кхечу пачхьалкхера и стаг велахь, 48 проценто проблема яц боху. 30-таммо – къобал ца до.\nУггар чолхе а, къобал ца дечух а ду, кхечу динашкара векалш доьзалш кхолларца доьзна хаттар. 48 проценто къобал ца до иза. Иштта, юкъахь йоккха хан йолу доьзалш кхоллар а нийса ца хета 42-на процентана. Оцу резабоцчарна юкъахь, дукхах берш, марехь а, зуда ялийна а нах бу. 50 процент дуьхьала ю, кхечу динашца маре дарна. Кхечу къомаха волчу стаге маре ваха а, зуда ялон а ца еза аьлла хета, 36 процентана.\nЮкъараллин гIаьххьачул доккха дакъа цунна дуьхьала хиларан хьагI-гамонца доьзна дац. Коьртачу декъана, тайп-тайпанчу динийн векалша кхуллучу доьзалшца доьзначу хаттарехь, мел боккхачу безамца шиъ вовшахкхетта делахь а, бераш хиллалц уьш мел мерза баьхнехь а, уьш гучу ма-девллина, девнаш дуьйлало.\nЦхьа мур бара, со чIогIа-чIогIа ирсе йолуш - цуьнан дуьхьа а, берийн дуьхьа а, дохко ер яц-кха олий хетара\nГIалгIазакхи Наташа а, иза маре яхана Суьйлийчура Мохьмад а, Москохарчу Къаьмнийн ДоттагIаллин Университетехь доьшуш девзина ду. Наташас дийцарехь, безам дукха чIогIа хилла хиларна, чолхе хаттаршна тIехь кIезиг ойла йира царшимма, доьзал кхоллале.\nНаташа: Соьга сан гергарчара хаттара, хьо кийча юй, юъаметтигаш а йоьхна, доьзал вовшахбаларна? Аса алара - цхьа мур бара, со чIогIа-чIогIа ирсе йолуш - цуьнан дуьхьа а, берийн дуьхьа а, дохко ер яц-кха олий хетара.\nМаршо радио: Делахь а, I5 шарахь лаьттина доьзал, эххар а, буьйхира. Наташс бахарех, вовшех ца кхеташ беана мур кхин чекх ца белира. Шина бераца-кхиазхочуьнца тахана ша ю иза. Бераш ненаца делахь а, дас церан дола до ахчанца а, кхетош-кхиорца а. ХIора аьхка ши бер Дагестане доьду дехошца хан яккха. Шиннена а шерра суьйлийн мотт хаьа. Бусулба дин тIе ца эцнера Наташас. Амма, шен ши бер бусулба дуй хаьа цунна. Ша дина гIалат шен йоIе дайта лууш яц иза тахана:\nНаташа: Сайн йоIа аса динарг да-м ца лаара суна. Нагахь санна иза бусулба стаге маре йодахь, цунна атта хир ду, хIунда аьлча цунна шен да вевза, цуьнан гIиллакхаш хаьа. Оьрсийчуьнга иза маре гIур яц, хIунда аьлчи, бусулба зудабераш керста нахе маре ца доьлху.\nМаршо радио: Берашна шайна шаьш муьлаш ду аьлла хета? Цхьа а халонаш юй церан оцу агIора аьлла деллачу хаттарна жоп луш, царна шаьш цхьанххьа а хийра ца хета элира Наташас:\nНаташа: Кхечу тайпа муха дахалур дара а ца хаьа царна. Цигахь а, кхузахь а вуо ца хета царна. Цара тайп-тайпанчу културехь йоккхучу хене хьаьжжина хуьлу иза.\nМаршо радио: Наташа тешна ю, тайп-тайпанчу динера болчу нехан доьзалехь барт латтор, вуно чолхе хIума хиларх. И тайпа доьзалш дукха дIасакъаьста элира цо. Амма, цхьацца пайде билгалонаш ю цу тайпа марен аьлла, уьш йийцира цо:\nТайп-тайпанчу къаьмнашца а, културашца а уьйраш латторо стаг дуккха а кхиаво. Амма маренаш дар нийса ца хета суна\nНаташа: Соьга хаьттичи, тайп-тайпанчу къаьмнашца а, културашца а уьйраш латторо стаг дуккха а кхиаво. Амма маренаш дар нийса ца хета суна. ХIунда аьлча, уьш деха ца лаьтта. ХIунда аьлча, вовшех кхетачура совца нах. Ишта аьлла хета суна. Амма, бераш хаза хуьлу. Хьекъал долуш а хуьлу. Нагахь санна, хаза а, хьекъале а, масех мотт а хууш долу бер дан Iалашо елахь, массо а хIуманна тIаьхьакхуьуш а долу, тIаккха мегар ду аьлла хета суна.\nМаршо радио: Кхечу динера зуда я майра хиллачеран зеделларг иштта делахь а, керла доьзал кхуллурш тешна хуьлу, шайн доьзалан тIаьхье оцу кепара къаьхьа хирг ца хиларх. Нах цIера а бевлла, дукха дIасабахарца доьзна, безамаш дагахь доцчехь кхоллало. Башхаллашца йоьзна халонаш къастон дагахь, кегийнарш маьждиге боьлху. Доьзал кхолла луучух цхьаъ бусулба велахь. Нагахь санна, бусулба стаг керста я жуьгти зуда ялон лаам болуш велахь, имамаша иштта кхетаво – аш-Шафии мазхьабца а догIуш, Йоза долчеран зуда ялон магадо исламо. Йоза дерш жуьгтий а, керста а бу. КъурIанна тIехь аьлла ду, балон мега, шул а хьалха Йоза доссийначеран оьзда зударий, нагахь санна, аша царах мах лур белахь.\nЙозан зударий лоруш бу, Товрат а, Инжил а олу жайнаш доссийнарш. Ткъа Забур жайна а, Шиса пайхамаран а, ИбрехIим пайхамаран а кехаташ доссийнарш – йозан зударий лоруш бац. Бусулба нахал а хьалха Йоза даийтинарш Жуьгтий а, Кесртий бен бац. Аль-Анъам сурин тIехь ду цунах лаьцна. Цул сов, билгалдаккха дезаш ду, ялочу керста я жуьгти зудчуьн вархIе дайша жуьгтийн я керста дин, иза хийцале хьалхе тIеэцна хилла хилар. Аьлчи а, иза бакъхиллачу хенахь.\nЖуьгтин а, керста а зуда ялор дихкина ду, церан вархIе дайша дин, керла ваийтинчу пайхамарца, цул а хьалха ваийтинчуьнца доссийнарг хийцинчул тIахьа. Аьлчи а, Муса пайхамарл тIаьхьа Iиса пайхамар ваийтича я Iиса пайхамарал а тIаьхьа Мохьмад пайхамар ваийтинчул тIаьхьа цара и динаш тIеэцнехь.\nМа-дарра аьлчи, вуно хала ду, тахана и тайпа хIума къастон, нагахь санна, оцу доьзалшкахь дин дукха хенахь дуьйна лелош ца хиллехь. Йиш яц, хIокху дуьненчохь Йозан зуда яц ала. Амма, оццу хенахь, майрра ала йиш ю, зудабер килсане лелаш хиларх, иза боккъалла а Йозан зуда ца хиларх лаьцна. Хiунда аьлча олу имамаша, оцу динашкахь вуно дукха хийцамаш бина, ма-дарра долу бакъдерг хийцина.\nОьрсашна юкъахь а ма ду изза. Цхьаммо а гарантиш лур ма яц хьуна хьан маре ирсе хир ду аьлла\nИштта, дихкина ду, Йозан зуда ялон, нагахь санна, уьш бусулба нахаца тIом беш белахь а, иза, бусулба нехан латта тIехь яцахь а. Магош ду, бусулба стагана ялон бусулба зуда карош яцахь. Цул сов, Йозан зуда ялор къобалдеш ду, иза бусулба дин тIеоьцур долуш елахь.\nСуьйлинчуьнгахь марехь хиллачу Наташас бахарехь, хIора а стага, шен уллехь лаха деза маре – шен линехь а, културехь а. Оццу хенахь, иза къера ю, ирс долуш доьзал хир бу аьлла, кхузахь а, цхьа а тешам ца хиларх:\nНаташа: Цкъа а хир дац ала ца лаьа суна. ХIунда аьлча, хIоранне а шен зеделларг хуьлу. Оьрсашна юкъахь а ма ду изза. Цхьаммо а гарантиш лур ма яц хьуна хьан маре ирсе хир ду аьлла.


ХIун Ду Приморьехь Баккъалла А Хилларг?\nМангал-бутт 16, 2010\nRussia -- Presumable Andrey Sukhorada, killed "partisan" from Primorsky region, Mar2004\nIедалан коррупцица къийсам латтабо бохучу наха Приморьехь милцой байарх а, юкъаралло царна гIортор яр а чIогIа кхераме гIуллакх ду аьлла, эххаре а, цигарчу хьолана тIе тидам бахийтина оьрсийн Iедалша. Къилбседа Кавказехь хуьлчух терра я кхин а гена даьлла хьал хила тарло цунах, боху цара. Делахь а, дикка кхеташ дац и «партизанаш» муьлаш бу а, цара баккъалла а лелорг хIун ду а.\nОфициала хаамашца, махкахошна дуьхьала даккхий зуламаш дарна бехке лоруш хилла тоба хIаллакьйина Приморьехь. Ткъа милцошна дина тIелатарш, деккъа, герз схьадаккха Iалашонца дина. Цул сов, зуламхойн тобан къайленашкахь дIайиллина карийна, фашистийн симболш тIехь йолу хIуманаш. Хiара дIахьедар динарг ву Примосркий кIоштан Чоьхьарчу ГIуллакхийн Урхаллин хьаьким Николаев Андрей.\nЦо дийцарехь, Уссурийскерчу цхьана хIусаманна го бича, ши зуламхо церан каравеана, кхин а шиъ, Iедалийн каравоьдучул а аьлла, шаьш шайна герз а тоьхна, велла. Кхечу хьосташа чIагIдарехь, цхьа стаг вийнера, шолгIаниг лаьцнера.\nТалламо баллистикан экспертиза йийр ю, «приморьера партизаийн» кхалхар муха хилла къастон Iалашонца. Оццу хенахь, хаамийн гIирсашкахь видео яьржина. «Къоман дуьхьа бекхам беш берш» шаьш ма-барра болу зуламхой гойтуш. Ялх минот сов йолчу оцу видео тIехь кегий нах бу, машенахь дIасалелаш. Новкъахь цхьаъ гичи, дукха хьолахь, оьзда боцу мотт лелош, комменташ йо веа жима стага. Масала, новкъахь вогIуш ши стаг гича, машен саца а йина, лай-межиргаш а дина, царна тIедатта цара:\nКхин дIа, милцойн дакъошна уллехь машен сеца а еш, шайн планаш юьйцу:\nОьрсийн аматехь бац аьлла хета нах сийсазабеш самкъадолу, машенахь болчу кегий нехан. Автобусан социйлехь лаьттачу шина стагана уллехь машен а сацайой, хеттарш дан буьйлало:\nМаршо радио: Цхьаболчеран, милцой байинарш зуламхой ца хетачеран - шеконаш ю и видео баккъал а ю бохучун хьокъехь. Кхаьънаш оьцучу милцошна бекхам беш болчеран сий дайархьамма дина хIума ду иза аьлла хета царна. Амма, оцу машен чуьра цхьаннен, Ковтун Александр тIехьийзачу йоIе хаьттича гучудаьлла, видео бакъ хилар. Шен тIехьийза кIант вевзина ца Iаш, цуьнан кхо доттагIа а вевзина цунна – Сухора а, Илютиков а, Кириллов а.\nГерз дуьхьала милцой байина зуламхой бу уьш бохуш чIагIдо хIинца, Iедалшна тIаьххье, дукхах болчу оьрсийн хаамийн гIирсаша.\nКхузахь шена тIе тидам бохуьйтуш дерг ду, милцой бойучу нахехь Приморьехь озабезам хилла хилар. Интернет хьосто Газета.ру зорбане яьккхинера, цунах лаьцна йоккха артикл.\nПриморьерчу милицина дуьхьало йинчу нехан мах хадо Iалашо яцара шайн, юкъараллин оцу хьокъехь хетачу цецдаьхнера шаьш аьлла дийцира Маршо радиога Газета.ру комментарийн декъан редакторо Лалаева Светланас.\nЛалаева Светлана: Юкъараллина хетачуьн мах хадо гIерташ дара тхо. Партизанийн болам олучу оцу хиламан хьокъехь, цу кIоштехь бехачу дуккха а нахана хетарг хаа лууш дара тхо. Тхо тхаьш а чIогIа цецдевллера дукхах болчу махкахойн партизанех дог лазарх. Робин Гудаш хетта а ца Iа царна и нах. Оцу нах лардеш дерг шайн сий а, оьздангалла а ю аьлла хета. Кхаьънаш оьцучу милицина дуьхьало еш бу аьлла хета уьш. Шаьш таIзарза нахана тIехь ницкъ а беш, балхах пайда а оьцуш, уьш тIехъевлла аьлла хета царна бакъонийн органаш.\nМаршо радио: Цхьана агIора тамашийна реакци ю иза. Вукху агIора, далаьцначул тIаьхьа, милицино нахана техь лелочуьнга - къизаллаш, лалур боцу ницкъ, иштта дIа кхин а - ладоьгIчи, цецвала хIума а ца дуьсу бохуш дийцира Лалаевас.\nЛалаева: Бакъонийн органаш оцу кепара цхьа а бахьана а, бух а боцуш, шен махкахошна тIехь ницкъ лелоро оцу кепара дуьхьало ойъу. Артиклан маьIна хIун ду аьлчи, "юкъаралла реза яц, ницкъ беш долу Iедал тIелаца а, къобалдан а" бохург ду. ХIунда аьлчи, шегахь болчу гIирсаца а, ницкъаца а Iедална нийса лела ца хуун дера.\nМаршо радио: Цул сов, хаамийн гIирсашкахь баьржинчу кхечу хаамашца, Уссурийскехь, шаьш шайна а тоьхна, ши жима стаг велла, шиъ лаьцна бохучу цIенна хьалха баьхкина хилла, беллачерийн а, лаьачерийн а гергарнаш а, доттагIий а. Герзаца хиллачу тобанна гонаха «нийсонехьа къийсинчерийн» цIе кхолла лууш бу аьлла хета, официала Iедалшна.\nДукха яцахь а, интернетехь йолчу комменташа билгалдоккху, оьрсийн Iедалша Нохчийчохь дIабаьхьна тIемаш, хIинца Оьрсийчоьнан маьI-маьIIехь оцу кепара хаалург хилар.


Нохчийчоь -- Соьлж-ГIала, Нохчийн симфонин оркестр, 10Заз2014.\nДукха хан яра Нохчийчохь классикан мукъамаш хазанза. Массийта шо ду, Соьлжа-гIалахь филармонехь Нохчийн симфонийн оркестр вовшахтоьхна иза болх беш йолу. Иза, ша кхоьллина 75 шо кхачара даздина хIокху деношкахь.\nОркестрера музыканташна, совгIаташ а луш, цара беш болу болх, оьшуш хилар билгал а доккхуш, цхьа суьйре дIаяхьара Нурадилован цIарахчу театрехь. Ала догIу, диолгIа шо ду, Нохчийчохь оцу оркестран говзаллах пайда эца йиша йолуш. Цуьнах а, мукъамех а, шаьш наха тIе муха оьцу а, дийцира оцу оркестран концертан декъана куьйгалхо йолчу Датаева Амната.\nДатаева Амнат: «Таханлерачу дийнахь, цу оркестрехь вайна баьхкина болу музыканташ кхечу мехкашкара бу. Ца тоьуш берш, луларчу Буру-гIалара балабо. Композиторош вай болуш бу: Шахбулатов Iадлан, Димаев СаьIид, Чергазбиев Зайнди. Паскаев Рамзанан, нохчийн мукъамаш а дIаолу, уьш кеч а йой.\nДуьненахь боьвзачу композиторш язйина ерш а ю дIаолуш оркестро».\nНохчиййчоьнан симфонийн оркестрехь, хуучу бахьанашца нохчийн дукха бац. Деххачу шерашкахь, классикийн мукъаман меттана, тIеман гIовгIанаш лерехь лаьттина церан а , ладогIархойн а.\nЦундела, тахана, къона говзанчаша хьалкхиале, арахьара чубаьхкина болу музыканташ бу. Уьш а, кхайкха атта дац бохуш, кхин дIа а дуьцу Датаева Амната.\nДатаева Амнат: «Музыкантийн тоба вовшах тоха дикка хан еза. Нах богIуш а , ца богIуш а хуьлу. Цхьаберш бахка а ца баьхьа кхуза. ТIакках, схьабаьхкинчу нахана, ахча а деза, чохь Iан меттиг а еза, ша мел долу хьал а деза. БогIуш а, ца богIуш а хуьлу уьш. ДIадаханчу кIирнахь еъна тхуна Аьрмлойнчуьра цхьа йоI. Виолончель локхуш ю иза».\nНохчийн хьовсархоша, хаза неха санна дика тIеоьцу шаьш боху Датаева Амната. Хаало, юккъараллан сагаттаделлийла хазчу мукъаманна, элира цуо. Амма, нохчийн берашна классикан мукъамаш дезаш хиларах, чIогIа цецъяьлла иза.\nДатаева Амнат: «Доьххьара со цига балха яхча, ца моьттура суна, нохчашна иштта хазахетара бу классикийн мукъамаш. Концерт йолчу хенахь, чохь вахьховша меттиг а йоцуш, вонуо чIогIа тIараш а тухуш, зезаг хIума а кховдош тIеоьцу наха. Берашна а чIогIа хазхета и мукъамаш. Бераша шаьшь а хIоттайо концерташ. Уьш къона музыканташ бу.\nЯьрташкахь а , дика тIеоьцу. Къаьстана тидам бича, царна дуьненан классикан мукъамаш а, симфонеш а хазхета».\nСимфонийн оркестран мукъамаш хазанза ехха хан хиллехь а, оцу лаккхарчу исбаьхьалле болу безам дIа ца баьлла нохчийн. Даг тIе доьду мерзнаш меттах даьккхича санна, иза иркархIоттош болчу цуьнах цкъа чам кхеттча, иза йицлойла а дац.\n"Сан узам, Нохчийчоь, хьан къина тийжа" (Амагов Доккин байташ)


Тимапи, хІара кехат яздо хьоьга ПахІала. Дала леррина къобалвинчу Іийсан векал ву со Делан лаамца. Со Дала ваийтина Ша леррина къобалвинчу Іийсаца цхьаьна вай долчу хенахь лур ду аьлла долу бакъдолу дахар дІакхайкхо.\nАс яздо хьоьга, сайн хьоме кІант волчу Тимапига. Вайн Да волчу Делера а, вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсагара а долу дика а, къинхетам а, синпаргІато а хуьлда хьуна.\nДийнахь а, буса а сайн доІанашкахь хьо дукхазза а дагавогІуш, сан дайша ма-барра, цІеначу дагца айса лоруш волчу Далла хастам бо ас.\nДеана долу хьан бІаьрхиш дагахьдохку суна. Хьо ган лууш кийра богу сан. Хьо а гина, сан хазахетар кхочушхуьлийла.\nХьо цІеначу даггара Іийсах тешар дагадогІу суна. Хьалха хьан бабин Лусин а, хьан ненан Эвникин а даг чохь иштта тешар лаьттара. Ткъа хІинца хьан даг чохь а и тешар латтарх шеко яц сан.\nЦундела юха а дагадоуьйту ас хьуна, сайн куьйгаш тІедахкарехула, Дала хьайна деллачу похІмин алу кхин а йовха ягийталахь.\nХІунда аьлча Дала вайна кІиллоллин са хилийта ца делла Шен Са, ткъа вайн синан ницкъ хилийта а, безам зуьйш а, вай кхетаме хилийта а делла.\nЦундела эхь ма хета вайн Везачу Элах лаьцна тоьшалла дан. Цуьнан дуьхьа тутмакх волу со бахьана долуш а эхь ма хета. Мелхо а, ахьа а Дала хьайна луш болчу ницкъаца хаза кхаъ дІакхайкхоран дуьхьа соьца цхьаьна баланаш хьега.\nДала кІелхьардаьхна вай. Цо Шена тІекхайкхина вай, Шен долахь дерш вайх хилийтархьама. Вай дина гІуллакхаш бахьана долуш ца дина Дала иза, амма Шен Іалашо а, дика а бахьана долуш дина. Хенаш а кхоллале, Ша леррина къобалвинчу Іийсагахула вайна делла дара Цуьнан мах боцу дика.\nТкъа и дика вайна-м Дала леррина къобалвина Іийса, вай КІелхьардаьхнарг, кху дуьнен чу схьавеача, хІинцца бен ца гайтина Дала. Вайна тІехь долу Іожаллин олалла дохийна Іийсас. Ша дІакхайкхийнчу хазачу кхоэхула Іожалла ца хуьлу бакъдолу дахар стенца хуьлу гайтира Цо.\nИ хаза кхаъ дІакхайкхо Іийсан векал а, хьехархо а дІахІоттийна со.\nЦундела хІара массо а баланаш дІакхоьхьуш ву со. Амма суна эхь ца хета. Суна хаьа со Хьанах тешна. Сох а тешна, тІедогІур долчу оцу денна Ша соьга делларг лардан Иза ницкъ болуш хиларх со тешна ву.\nДала леррина къобалвинчу Іийсагахула вайн долуш долчу тешарца а, безамца а соьгара хьайна хезначу цІеначу хьехамех масал а дай, Іелахь.\nХьайх а тешна, дитина долу диканиг вайн чохь дехаш долчу Делан Синан гІоьнца ларделахь.\nХьуна хууш ма-хиллара, Асиа-махкахь берш массо а сох дІабирзина. Царна юкъахь бу Пигал а, ХІарми-Гена а.\nВезачу Эло къинхетам бойла Анисапаран цІийнах. Цо дукхазза а догъэцна сан. Со набахтехь хиларх эхь ца хийтира цунна.\nРим-гІалахь ша нисвелча, леррина лехча, со халла карийра цунна.\nВезачу Эло Шегахь болу къинхетам бойла цунах вайна тІедогІур долчу оцу дийнахь. Эпас-гІалахь цо суна мел дина долу дика гІуллакхаш хьуна-м къаьсттина дика хаьа.


ДАГЕСТАНАН БlЕ ШО КХАЧАРНА ЛЕРИНА » Нийсо-Дагестан\n24.03.2021 91 0 niyso\nХууш ма-хиллара, Дагестанан массо а гIаланашкахь а, ярташкахь а кху шарахь билгалдоккхуш ду вайн республикин автономи кхоьллина бIе шо кхачар. Цуьнан гурашкахь ерриге а республикехь дIахьо гоьрга стоьлаш, конференцеш, фестивалаш. Ишттачарех, и де даздаран лерина мероприятии дIаяьхьира Хасавюрт гIалин № 11 йолчу юккъерчу ишколехь.\nМероприяти вовшехтоьхнера 7 «б» а, 4 «г» классийн куьйгалхо йолчу Ахмедова Зарас а, дешархойн дай-нанойн комитето а. Цхьанакхетар дIадолийра дешархоша Дагестанан Гимн аларца. Цигахь коьрта дакъа лоцуш, хьажархошна тайп-тайпана сценкаш гойтуш бара лакхахь билгалъяьккхинчу классашкара дешархой. Ткъа цара лелочунна мах хадо а, гайтаме хьовса а кхайкхина хьеший а бара: Хасавюртан Центр Занятостин инспектор Каримулаева Мадина, кегийрхойн гIуллакхехула йолу инспектор Гусейнова Джамиля, Мичурина поселкан квартальни волу Ахмедов Иса, дешархойн дай-наной, меттигера бахархой, хьехархой иштта дIа кхин а.\nГулбеллачарна бераша гайтира вайн республикера цхьацца долу къаьмнийн духар а, забаре сценкаш а. Иштта цара йийшира байташ, лийкхира эшарш, баьккхира хелхар бал.\nЦара гойтург, дукха хьолахь, тайп-тайпана къаьмнийн дахаран некъ а, стенца, муьлхачу башхаллашца къаьста къаьмнаш а, иштта цхьаьнадог1у Iадаташ а дара. Ткъа коьрта 1алашо-м, вайна хууш ма-хиллара, массо а къаьмнийн юкъахь барт ч1аг1бар, гергарлонаш а, уьйр а тасар яра.\nАла догIу, дешархоша дика кечам бина хиллера. И гуш дара цара д1айаьхьначу программин чулацамца. Локхуш йолу йиш, забаре дийцарш, хелхарш, иштта кхин йолу сценаш а хьажархоша тIараш тухуш даггара т1еоьцура.\nХьешаша лаккхара мах хадийра дешархоша бинчу балхана. Цара баркалла элира мероприяти кечъеш дакъа мел лаьцначунна а.\nГулдалар дIадерзош, баьхкинчаьрга йистхилира Ахмедова Зара, - «Суна даггара баркалла ала лаьа шуна массарна - баьхкинчу хьешашна, ишколан директорна Хункаров Висраилна, дешархошна, дай-нанойн комитетан куьйгалхо волчу Алхажиев Исламна, иштта массо а дакъа мел лаьцначунна а» - аьлла шен къамел дерзийра цо.\nМероприяти дIаерзийра берриге баьхкинарш шуьне кхайкхарца. Хууш ма-хиллара, хьаша-да тIелацар а бу Дагестанан хилла ца Iаш, массо а Кавказан дерриге къаьмнийн коьрта бахам. Вайн нохчийн къоман Iадатехь ма-хиллара, тоьллина кхача хьалха биллира хьешашна.\nБилгалдаккха лаьа, иштта мероприятеш вовшахтоха а, лекхарчу тIегIанехь дIаяхьа а вуно хала ду, хIунда аьлча, берашца дукха болх бан беза, хьешашна лерам бан беза, оьшуш долу духар лаха деза. Цул совнаха, вайна юкъахь даьржина ун бахьан долуш цхьацца лело дезаш тIедахкарш а ду, коьрта дерг адамийн могушалла ларъяр а долуш. И дацахьара-м, со тешна ву, иштта йолу мероприятеш хьехархоша а, дешархоша а кхин а лаккхарчу тIегIанехь дIахьург хиларх.


Даханчу шинарин дийнахь «Цхьааллин партино» Кисловодскехь дIаяьхьира шайн рогIера конференци. Цигахь дина къамелаш, коьртачу декъана, Къилбседа Кавказ кхион езарх лаьцна дара. Цигахь дакъа лаьцна волу оьрсийн премьер Путин Владимир цхьанакхийтира кхаа республикин куьйгалхочуьнца: Кадыров Рамзанца а, ГIебарта-Балкхаройчоьнан куьйгалхочуьнца Каноков Арсенца а, гIалгIайн лидерца Евкуров Юнусбекца а.\nОцу цхьанакхетаршна леррина тIехьовсуш бара, Къилбседа Кавказан эксперташ а, цигарчу хьолах лаьцна яздеш болу журналисташ а. Цхьана агIора, Къилбседа Кавказ кхиоран Iалашонца хIиттош йолу керла Iалашонаш а, ойланаш а дика ю. Амма, мел кхочушъялур йолуш ю? Оцу хьокъехь Маршо радиоца телефонехула къамел дира, Оьросийчохь арадолучу «Время новостей» газетин хьажархочо Сухов Ивана. Дика лаамаш а, ойланаш а хуьлуш Iедал ду оьрсийн, амма, уьш кхеат тIехь юьсу аьлла, тидам бира цо.\nХьекъале маьIна ду оцу Iалашонашкахь. Нагахь санна, уьш язъйина ма-хиллара, кхочуш а яхь, кхиам хир бу ала мегар ду\nСухов: Дахана шо доьрзуш, Медведевс Федералан Кхеташонна хьалха къамел дечу хенахь, Кавказан керла стратегин маьIна долу Iалашонаш билгалъяьхначул тIаьхьа, Къилбседа Кавказехь болчу Iедалан дIахIоттамехь хийцамаш буьйлабелира. Къилбседа Кавказан го кхоллар а, цуьнан коьрте Хлопонин хIоттор а, ахчанаш дIасахьовсорна тIехь деш долу Iуналла чIагIдархьамма дина ду федералан центро. Цкъачунна, оцу агIора Хлопонина йохуш йолу гIулчаш башха гуш яц. Хьалхе ду аьлла а хета суна хIинца а цо дечун мах хадон. Яханчу гурахь Медведевс билгалдаьккхинера дан дезарг, царах гIуллакх хиларх теша лаара. Хьекъале маьIна ду оцу Iалашонашкахь. Нагахь санна, уьш язъйина ма-хиллара, кхочуш а яхь, кхиам хир бу ала мегар ду.\nХалахеташ делахь а, оьрсийн хIун гIиллакх ду аьлчи, дика лаам кехат тIехь буьсу. Цул тIаьхьа ши-кхо шо долу. Оцу дикачу лаамийн авторша олу: "бехк ма билла, тхо хьовса-м хьаьвсинера, цунах хIумма а ца хилира тхан". Оцу кепара жамI ца дезара. Амма, цкъачунна, хьекъале ойланаш кхоллаелла, гур ду, уьш кхочуш муха йийр ю. Юха а боху аса, цкъачунна, схьагуш хIумма а дац. Цунна дика масала дара Путина Евкуровца дина къамел. Масех шарана билгалъяьккхинчу йоккхачу программица а догIуш, мел ахча кхаьчна ГIалгIайчу аьлла хаьттича, Евкуровс вуно жима терахь хьахийра. Оцу республике дан дезачу II миллиард соьмах дIакхаьчнарг кхо бIаь миллион герга сом бен дац. Ахча дIа ца кхачаран бахьана, бюрократино кхуллуш йолу халонаш ю. Дуьхьалонаш ю дера уьш. ДIаяха езаш а ю. Уьш керла а яц. Делахь а, уьш дIаяха лаам билгалбаьккхина.\nМаршо радио: Коррупцица къийса деза, ахчанаш лечкъор чIогIа даьржина ду элира оьрсийн премьеро. Амма, оццу хенахь, иза къера ву, Къилбседа Кавказе хьовсош долу даккхий ахчанаш, Москохара арадовлуш ца хиларна. Коррупцица къийсаран хIун тIаьхье хир ю?\nХлопонинна хьалха лаьтта Iалашонаш чолхе ю. ХIунда аьлча, ишттачу регионе ахчанаш чутатта цхьанне а луур дац. ТIемалойн жигараллица доьзна ца Iаш, ницкъаллийн структурийн жигараллица доьзна а ду иза\nСухов: И доккха хаттар ду бохучунна къера ву со. Халахеташ делахь а, хьажал, Хлопонин дIахIоттийчхьана дуьйна цхьанххьа а гина дац, цхьана агIонна тIехь я цхьаъ-ах агIонна тIехь а, цуьнан карахь долчу Iедалах лаьцна хIара ду аьлла, хIумма а. Вайна хууш цхьа хIума ду, кхечу муьлххачу а федералан гонан куьйгалхочуьн карахьчул а дукха архаш цуьнгаш дуйла. Оццу хенахь, иза оьрсийн Iедалан вице-премьер а хиларе терра. Экономикан агIонна тIебоьгIна бу цуьнан болх. Даиманна а хьехош верг Путин а, Медведев а ву. Вукху агIора гуш ду, республикийн урхаллашкахь болчу нахалахь цо хийцамаш ца бича гIуллакх хир доцийла. Шегахь и ницкъ буйла а гойту цо. Суна хетарехь, цо муьлхха а куьйгалхо хийцахь, оцу республикин бахархошна юкъахь цуьнан рейтинг хьалаер ю. ХIунда аьлча, шайн республикашкахь йолчу проблемех вуно кIадбелла бу нах. И хIума Нохчийчоьнах ца хьакхадала там бу. ХIунда аьлчи, цигара Iедал кхолладелла башха дукха хан яц. Вукху кIошташкахь берш хийца лаам бу. Нагахь Хлопонина и хийцамаш болабахь, федералан Iедалан рейтинг лакхаер ю.\nЦкъачунна хезаш дерш дешнаш бен дац, царна тIаьххье гIулакхаш а хиларе догдохур ду вай. Ткъа, тIеман агIонах лаьцна вай дийцичи, Хлопонинна хьалха лаьтта Iалашонаш чолхе ю. ХIунда аьлча, ишттачу регионе ахчанаш чутатта цхьанне а луур дац. ТIемалойн жигараллица доьзна ца Iаш, ницкъаллийн структурийн жигараллица доьзна а ду. Цара лелочунна тIаьхьакхиа гIертарх цуьнан гIуллакх хир дуйла - ца хаьа. Иштта, цуьнан карахь гIирс а бац иза дан. КАвказехь хIокху тIаьхьарчу иттех шарахь болх бина болу тIеманхой бу Хлопонинна гонехь берш а. Нохчийн респуьликин куьйгалхочуьн Iалашонаш кхочушъеш бу, федералан центран Iалашонал а хьалха. Нохчийчоьнан куьйгалхо Хлопонинна дуьхьала ву ала мегар ду. Цундела кхеташ дац, чохь хIусамда мила ву. Тешар ду-кха Хлопонинан карахь ницкъийн архаш а хирг хиларх.\nМаршо радио: Когсалазаш хахкаран курорташ яхка езарх лаьцна дийцира оцу конференцехь дукха. Хууш ма-хиллара, Къилбседа Кавказера хьал чIогIа чолхе ду – тIемалой бу хьаннашкахь а, лаьмнашкахь а. Террорана дуьхьала операциш дIахьо юкъ-кара. Курорташ яхкарх гIуллакх хир дуй, цкъа коьрта проблема а ца ерзош?\nши кхо шо хьалха туристаш эха буьйлабелира Дагестанерчу Таркхойн хIордан йисте а. Иза а хаза кхаъ бу. Туристаш бахкар гIоли ю, уьш ца богIучул а\nСухов: Соьгахь болчу хаамашца, Эльбрусан къилбседа агIо ю оцу планна юкъайогIуш ерг. Каноковс кховдийначу проектана юкъахь ю иза. Цкъачунна, хала ду ала, Нохчийчохь а, Дагестанехь а когсалазаш хахкаран курорташ яхкалур ю бохург. Ткъа ГIебарта-Балкхаройчура хьал мелла а дика ду. Халахеташ делахь а, гергарчу итт-ткъа шарахь цига оццул адам гIур дац. Цундела, ахчанаш ца лечкъош дуьтур дац. Оцу конференцехь вистхуьлуш Путина цхьа терахь далийра, даханчу шарахь цига цхьа миллион бархI бе турист веанера аьлла. Цо иза стенгара схьаэцна ца хаьа. Иза иштта делахь чIогIа дика ду. Кавказехь лаьттачу ирчачу хьоле хьаьжча хIете-вете а. Даханчу шарахь, контртерроран операци йо аьлла, аьхкенна юккъехь, цхьана ханна дIакъевлира Эльбрусера альпинистийн а, когсалазаш хахкаран а курорташ. Оцу кепара кхерийра цига баха кечлуш хилла дукха туристаш. Вукху агIора, ши кхо шо хьалха туристаш эха буьйлабелира Дагестанерчу Таркхойн хIордан йисте а. Иза а хаза кхаъ бу. Туристаш бахкар гIоли ю, уьш ца богIучул а.\nМаршо радио: Оцу конференцин балхе хьаьжча билгалдолу, Iедалехь болчара Къилбседа Кавказехь хила езара бохуш, хьалхатоьттург, шайна мехала хета туризм юйла.\nЦигахь хьаха ца йира, масала, кхечу махкахшкахь санна, гIаш лела, лаьмнаш тодаран агIо а, хица йоьзна туризм, кхин ерш а. Сухов Иванна хетарехь, и тайпа хIума, меттигерчу Iедало дан а мега.\nСухов: Туризмера и кегий хIуманаш хьехийра моьттуш вац со Путина. Ша когсалазаш хохкуш хиларе терра, цо хьехийнарш и салазаш хехкаран некъаш дара. Оцу кепара туризм шоръяр меттигерчу муниципалитетана тIехь ду аьлла хета суна. Шен агIора федералан Iедало шен карахь мел дерг дан лаара, цигара хьал меттадалон. Вуьшта, цига цхьа турист а гIур вац. Эвланашкахь хьешан цIенош далур дара, лаьмнашкахь гIаш лела некъаш далур дара, рафтинг ялур яра. ТIаккха цига нах лелар бара. Ткъа иза, телевизионна чухула гойтучу суртах доьзна ду. Журналисташ вон болун дера дац иза. Цкъачунна и хьал кхераме а, сингаттаме а долун дера ду.\nМаршо радио: Маршо радиоца къамел динарг вара Оьрсийчохь арадолучу Время новостей газетин хьажархо Сухов Иван. Деношкахь, Оьрсийчура Цхьаллин Оьрсийь» олучу, урхаллин партино Къилбседа Кавказ кхион лерина, Нальчикехь а, Кисловодскехь а, шина дIаяьхьначу конференцехь дийцинчуьн хьокъехь къамел дира цо.


"ТIеман доза хадош санна". Нохчийчуьрчу яхархочо пхеа дийнахь некъ бина Дагестане\nНохчийчуьрчу Шуьйта кIоштарчу яхархочо Мовлатхана ХIинжа-ГIала арабаьккхина некъ пхеа дийне бахбеллера кху баттахь, коронавирусана тIехула тоьхна карантинан дозанаш бахьана долуш. Дарбан хIусаме кхачийначу шен доьзалхочунна тIекхача гIерташ хиллера иза.\nЗазадокху-бутт бовш Мовлатхана шен диъ бер Дагестанерчу шен гергарчу нахе дигинера. ШолгIачу дийнахь уьш дIабига тIаьхьа яха езаш яра иза. Амма Нохчийчоьнна а, Дагестанна а юкъара дозанаш дIакъевлира, машенаш дIасалелуьйтуш а яцара. Шен берашца телефонехула бен зIе йоцуш йисинера нана.\nМангал-бутт юккъе баьллачу хенахь Мовлатханан жимахволу кIант ХIинжа-ГIалин республикан дарбан цIийне охьавиллира, хьераца даI ду аьлла. Беттан 16-чу дийнахь гIоьртира Мовлатхан шен берана тIекхача. Юьртан полисхочо бакъо елира цунна юьртара араяла, Нажин-Юьрта йоьдучу машенахь новкъаелира иза. Шина республикана юкъарчу "Герзелан тIай" олучу постана гергахь машенара охьайоьссира зуда, амма нохчийн агIор лаьттачу полисхоша Дагестане дехьа яла пурба ца делира, цуьнан карахь бакъо йоллушехь.\n"ТIеман доза хадош санна дIаоьхура со, цкъацкъа нийса атакица, тIаккха - партизан санна. ТIайн цхьана агIор – нохчийн пост яра, вукху агIор – дагестанхойн. Карахь дIасаяха бакъо хиларо а гIо ца дира суна", - дийцина "Кавказ.Реалиига" Мовлатхана.\nЦул тIаьхьа деа дийнахь Мовлатхана изза некъ юха бира, хIоразза а посте кхаччалц дIаюьгург 150 сом а луш, ткъа дехьа ца ялийтича, изза ахча а дойуш, некъ юха бан безара цуьнан.\nХIоразза постехь гойтура цо шен паспорт а, берийн кехаташ а, гойтура дарбан цIийнера шега йиттина телефонаш а, дехарш дора шен жимачу доьзалхочунна тIекхачийтахьара ша бохуш.\n"Банне а аьтто бацара уьш къарбан. "Стоп-колеса а, "стоп-ноги" ю кхайкхийна олура, транзитан транспорт бен дIасайохуьйтуш яц бохуш. Юьхьанца шога къамел дора соьга. Соьгахь ма ду тIоьрмигаш, берийн тIеюху хIума. Цаьрца девне юьйлура со, полисхоша кхерамаш туьйсура тIаккха. Шаьш бокс чу а йоьллина, ковид юй хьожуш, тест йойтур ю бохуш. Юхаерза дийзира сан. ЧIогIа кхераме хетара суна юхабен некъ. Нажин-Юьртара "маршруткаш" цхьа наггахь бен лелаш яцара, некъаш даьсса дара, кир лелон машенаш бен ца хуьлура дIасалелаш. Новкъахь еккъа суо лаьттара со, нах бахкийта ахь, бохуш, Деле а доьхуш. Иштта дIа-схьа лийлир-кх со деа дийнахь", - бохуш, дийцина Мовлатхана.\nЦо бахарехь, тIаьххьара а постехь лаьттачара Мангал-беттан 20-чохь йола аьлла, хьехнера цунна.\n"Сайчарна тIекхача гIерта цхьа партизан хетара суна суо, - боху Мовлатхана. – Юха цхьа хийцамаш хилира, тIаккха дехьа елира со. Нохчийн постера дагестанхойн посте кхаччалц гIаш некъ бан дийзира сан. Цигарчу таксилелорхоша оцу некъан жимачу юкъаметтигах 500 тIера 800 соьме гергга мах боьхура. Вукху агIор болчара я паспорт ца хьаттира соьга, я цхьана а хIуманах талламаш а ца бира".\nПхоьалгIачу дийнахь ХIинжа-ГIала дIакхечира берийн нана. Оцу сохьта меттигерчу дарбан цIийне дIахьаьдира иза шен кIантана тIе.\nЛакхахь охьаяздинарг хиллачул тIаьхьа Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахьедира, республикехь дозанаш лахдеш кхоалгIа этап йолош ю аьлла. Карарчу беттан 22-чохь дуьйна изоляцин раж юхаяьккхина Нохчийчохь, иштта маршо ю некъаш тIехь дIасалела а.\nДелахь а, эпидеми дIаса ца яржийта Iалашонца чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь вовшахтоьхначу оперативан штабо дийцира, дозанаш хадочу меттигашкахь контрол хIинца а латтош хиларх.\n"Кавказ.Реалиин" корреспонденте штабехь дийцира, республикера араволучо меттигерчу полисхочуьнгахь кехат дита деза, карантин ерриг а юхаяккхалц ша кхин чувогIур вац аьлла. Кехатан оригинал полисхочуьнгахь юьсуш ю, копи дозанех дехьаволучу хенахь постехь лаьттачарна дIагойту.\nДозанаш деллалц Дагестанехь сецна Мовлатхан а, цуьнан диъ бер а.\nВОЗ: "Пандемин шолгIа тулгIе яц хIара, вай хьалхарчух а ца девлла"\nНохчийчохь карантин юхаяьккхина


Туркойчоь - Iедал хийца гIортарна бехке хила мега аьлла лецна эскархой балийна полицино Хонкарарчу юстицин хIусаме. Товб.18, 2016\nШоьтан буса масийтта эскаран дакъа гIоьртира Туркойчохь тIеман карчам бан. И бахьана долуш вийна лаххара а 290 стаг. Цуьнца доьзна эскархошна а, полицин белхахошна а, Iедалхошна а юкъахь бехкенаш лоьхуш ду Туркойчоьнан Iедалш.\n8 эзар полисхо а, 30 губернатор а балхара дIаваьккхина Туркойчохь\nТуркойчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бинчу хаамца, 8 эзар гергга полисхо а, жандарм а балхара дIаваьккхина Шоьтан буса эскархой Iедал карчо гIортар гIорасиз хиллачул тIаьхьа. Цунах лаьцна хаам бина Anadolu олучу туркойн хаамийн агенталло. Цо дийцарехь цу нахера, тIе а кхайкхийна, дIадаьккхина герз а, даржехь хилар тоьшалла дон кехаташ а.\nЦул сов, Hürriyet Daily News газето бинчу хаамца, тIеман карчам беш дакъалаьцна хила мега аьлла шеко йолуш даржера дIаваьккхина 30 провинцин губернатор а, 47 кIоштан куьйгалхо а. Ерриг а Туркойчохь ю 81 провинци. Амма и нах Iедалша лецна аьлла хаам кхаьчна бац.\nШоьтан буса Туркойчура масийтта тIеман дакъа Iедал хийца гIоьртира махкахь. Царна дуьхьало еш вийна лаххара 290 стаг. Дуккха а нах чевнаш хилла бу.\nIедална карчам беш дакъалаьцна хила мега аьлла шеко йолуш лаьцна ву 6 эзар гергга стаг. Уьш бу эскархой а, суьдхой а. Лецначерна юкъахь ву 103 инарла а, адмирал а. Царна юкъахь ву ТIеман хIаваан ницкъийн буьйранча инарла Озтюрк Акин а, инарла Эркан Ван Бекир а – НАТО Инджирликехь йолчу тIеман базан буьйранча, ЭрдохIанан коьрта тIеман хьехамча Язиджи Iела а.\nДIалецначу лаккхарчу даржашкахь хиллачу инарлех 10 стаг чувоьллина ву. Царна бехке диллинарг ду Конституци йохор а, нуьцкъала Iедалан кеп хийца гIортар а.\nКIирандийнахь Туркойчоьнан президенто ЭрдохIан Реджепа дIахьедар дира 2004-чу шарахь дуьйна дихкина долу стаг вуьш кхел яр юха а юкъадало мегаш ду аьлла.\nТуркойн Iедалша махкахь Iедал карчо гIортарна бехке бина Iелим стеган Гюлен Фетхуллахан агIончаш. ЭрдохIанца дов даьллачул тIаьхьа махках ваьлла волу и стаг карарчу хенахь вехаш ву Iамеркехь. Гюлена тIе ца дитина Туркойчохь Iедал карчо гIортарца ша уьйр йолуш ву бохург.\nТуркойчохь - карчам, дуккха а бу белларш


Оьрсийчоьнан мехкашлахь болх каро уггаре хала меттигаш ю ГIалгIайчоь, Нохчийчоь, Дагестан, Къилбаседа ХIирийчоь, Тыва. Иштта хаам бо РБК агенталло, дуьненаюкъарчу аудитан-консалтинган FinExpertiza тобан информацина тIе а тевжаш.\nОьрсийчоьнан статистикан Росстат урхаллин терахьаша дийцарехь, Зазадоккху-баттахь 4,7% хилла Оьрсийчохь белхазалла (аьлча а, болх боцуш Iийна 3,5 миллион вахархо). Охан-баттахь белхазалла кхаьчна 5,8 проценте (4,3 миллон стаг).\nШи бутт хьалха хилла белхазалла 6,2% (4,6 млн. стаг).\nХьалхо Къилбаседа ХIирийчоьнан Iедало хаам баржийра, пандеми бахьанехь шайн махкахь белхазалла цкъа а ца хиллачу барамашка яьлла, аьлла. 20 эзар сов стаг вара хIетахь цигарчу белхан урхаллехула къахьега меттиг лохуш. Белхазаллин барам бу Къилбаседа ХIирийчохь 6,9%.\n61 эзар стага болх бехна шайна белхан центрашка ГIебарта-Балкхаройчохь.\nНохчийчоь а, ГIалгIайчоь а ю уггаре йоккха белхан къоьлла билгалъяьллачу Оьрсийчоьнан регионийн хьалханчашлахь. Амма оцу шина регионехь белхан меттигаш массанхьачул а сиха нисло наханна, боху статисташа.


Вайн кхиар – берийн бIаьргашца\n21 августа в 13:49 (2010 г.)\nЗорбанан цIийнехь дIабаьхьира Россин Турпалхо, Нохчийн Республикан хьалхара Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа винчу денна лерина Берийн бIаьргашца Нохчийн Республика меттахIоттор конкурсе дахкийтинчу берийн суьртийн гайтам. Иштта цIе йолу конкурс апрель баттахь кхайкхийра Вести республики газето. Цу редакцица цхьаьна и дIаяхьарехь дакъалецира Нохчийн Республикан финансийн министерствос. Гайтам схьабелларехь дакъалоцуш хилира Нохчийн Республикан Правительствон Председателан заместитель – финансийн министр Исаев Iела, Нохчийн Республикан арахьарчу зIенийн, къоман политикийн, зорбанан, хаамийн министран заместитель Ахмадов Казбек,Вести республики газетан коьрта редактор Юнусов Хьамзат, кхиберш. Дерриг а 60 сурт дара гайтамехь. Конкурсан Iалашо ю тIекхуьуш долчу чкъуран шайн Даймахке безам кхиор, берийн похIма Iорадаккхар. Шен къамелехь Исаев Iелас билгалдаьккхина ма-хиллара, бIаьрг бузош ду суьрташ тIехь бераша гойтурш: хаза гIала, зезагаш, бошмаш. – 2003-чу шарахь Москвахь дIабаьхьна хиллачу гайтамехь бераша къоламашца тIамо бохьуш болу бохамаш гойтуш хилла дагадогIу, – бохура министра. – Боьлхуш наной, танкаш, яккхий тоьпаш, салтий. ХIинца хаза цIенош а, малх а, гIарагIулеш а го вайна церан бIаьргашкахула. Кадыров Ахьмад-Хьажас олуш дара, вайн дайшна а, вайна а 30-40 шо моссазза долу гуш болу бохамаш вайн берашна ган ца беза. Цо дийцинчунна тIедоьдуш ду вай хIинца кхузахь цхьаьнакхетар. Дала тIаьхье беркате йойла. Теша лаьа, жюрис кху конкурсан нийса мах хадориг хиларх.\n– Дуккха а вуон гина вайна, тIеман ерриг а къаьхьалла Iаьвшина – элира Юнусов Хьамзата. – Уггар кхераме ду бохаман дакъа вайн берашна а кхаьчна хилар. Бераш вайн дахаран терза ду. Церан дог-ойлане хьаьжжина мах хадо мегар ду юкъараллин. Шайна дагахь дерг бераша Iорадоккху кхоллараллехула: стихашца а, эшаршца а, суьрташца а.\nКонкурсан жамIаш дийр долчу жюрина юкъахь хир бу арахьарчу зIенийн, къоман политикин, зорбанан, хаамийн министерствон а, редакцийн а белхахой, кхоллараллин интеллигенцин векалш.\nТоламхошна дIалур ду дипломаш а, деза совгIаташ а.


Шен куьйга оьккхуьйтург йина аьлла дIалаьцна Москохара дешархо\nАрхангельскерчу ФСБ-н гIишло чохь эккхийтар динчуьнца уьйрашкахь хилла, шен куьйга оьккхуьйтург ян гIерташ хилла аьлла, шеконашца лаьцна кхиазхо карабогIучу-беттан 2-чу дийне кхаччалц чохь вуьтуш сацамбина Москохарчу кхело. ТАСС агенталло бина и хаам. Москохарчу Тушинера ша вехачу хIусамехь лаьцна дIавигинера пIераскандийнахь 14 шо долу дешархо. Иза вехачу хIусамехь лоьлхуьйтурш ен мел оьшу гIирс карийна бохуш, чIагIдо.\nКхиазхочунна дуьхьал ши гIуллакх диллина. "Интерфакс" агенталлан хаамашца, бакъо йоцуш оьккхуьйтург чохь дIайиллина латторна а, лоьлхуьйтурш ярна а бехкевина иза. Кхелан ладегIарш къевлинчу неIаршкахь дIадаьхьна, бехкевийриг кхиазхо хиларна.\nАрхангельскерчу ФСБ-н гIишло чохь 17 шо долчу, социалан машанашкахь Панов Валерьян цIе йолчу кIанта, ша шен эккхийтар динера. "ФСБ-но бехк боцуш адамаш кхеле ийзорна а, царна тIехь къизаллаш лелорна" а бекхамбан Iалашо яра шен аьлла хиллера цо.\nДинчу эккхийтарехь иза ша а велла, иштта лазийна кхи кхоъ а. Талламан комитето бехкзуламан гIуллакх диллина, теракт дарна а, бакъо йоцуш тIеман гIирсаш лелорна а.


ДIадолор — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nМассо а дуьненчохь долчу хIуманан бух а, цуьнан боккъал долу маьIна а ду «ЛаилахIа иллАллахI Мухьаммада расулуллахI» боху дешнаш. Иза АллахI воцург кхин Дела цахилар а, Мухьаммад — Делера салам-маршалла хуьлда цунна — бакъ пайхамар, Дала бакъ дин кхайкхо ваийтина элча хилар а чIагIдар ду. Цундела стеган я халкъан оьздангалла йоьзна ю, и бакъдерг цара мел къобалдо бохучуьнца.\nДуьххьалдIа и дешнаш аьлча чекхдолуш дац стеган декхар. Дела цхьаъ хиларх тешар шен дерриге дахарехь ша дIа мел боккхучу когаца, дIа мел олучу дашца, дIа мел тухучу куьйгаца тIечIагIдан деза стага. Цунна иштта ган еза таухьидан билгалонаш шена гонахарчу Iаламехь а: сел тайп-тайпана долчу оцу Iаламехь массо хIума а ду шен-шен меттехь. Цхьа а галморзахалла йоцуш, шен-шен дахаран некъ а, маьIна а ду массо а хIуманан: стигларчу седарчашна тIера лаьттарчу зингатана тIекхаччалц. И ерриге Iаламан тайп-тайпаналла — цхьана низамехь, цхьана кепехь, цхьааллехь а ю. Дела цхьаъ хиларан кхин а цхьа билгало ю иза.\nБоккъал а Дела цхьаъ хиларх а, Хьесап дечу, Кхиэл ечу дийнах а тешаро кхуллу бакъйолу оьздангалла, бакъдолу оьзда гIиллакхаш а. Нагахь и тешар суьртана лелочохь я Iесачу динехь (язычествехь) долчу къаьмнийн оьздангалла, церан ламасташ, дукха хьолахь, цIерахазамна, суьртана, моттаргIина лелош хуьлу. Цундела шайн цхьана аьттонна я хала киртиг тIехIоьттича, гIиллакхаш атта охьа а туьйсу цара. Ткъа лелош дерш а нахалахь шайн цIе яккхийта, гайта, балха тIехь я рицкъи тIехь аьтто хилийта — доцца аьлча, дуьненан хIума бахьанехь хуьлу.\nОьздангалла — иза кхечу садолчу хIумнийн хила йиш йоцуш, синкхетамечу адамийн вовшашца а, гонахарчу Iаламца а йолчу юкъаметтигашкахь хила догIу дозанаш, барамаш, кепаш а ю.\nХIара «Нохчийн гIиллакх-оьздангалла» боху жайна яздина ду вайнахана шайн къоман гIиллакхаш кIорггера довзийтаран а, царах диканаш дахарехь лело, вонаш дIатаса аьтто хилийтаран а Iалашонца. Ийманца догIучу гIиллакхашца цхьаьна, вай кхузахь хьахор ду цуьнца ца догIурш а — церан нийса цахилар билгалдаккха а, уьш дIатаса вайна атта хилийта а.\n— Оьздангалла а, дахарехь цо лело маьIна а;\n— Нохчийн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш;\n— Адам а, цуьнан гIиллакхаш а;\n— Доьзал а, бераш кхетош-кхиор а;\n— Нохчийн оьздангаллехь Iаламца а, къинхьегамца а йолу юкъаметтигаш;\n— Ислам а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла а;\n— Зама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а (ши дакъа).\nAriana Silver к записи Чеченско-русский и Русско-Чеченский словарь\nАноним к записи Книги для изучения чеченского языка\nАноним к записи Урок №10 Как считать по-чеченски? — Нохчийн маттахь муха дагар до?


Путинан кеп. Муха цхьанадогIу Украинера а, Нохчийчуьра а тIемаш?\nОхан-бутт 28, 2022\nСоьлжа-ГIала, 1995-чу шеран Чиллан-бутт\nВеликобританин тIеман министраллин тIаьххьарчу цхьана дIахьедарехь билгалдоккху, Украинерчу нах бехачу меттигашна тIе тохарш дар Оьрсийчоьно 1999-чу шарахь Нохчийчохь а, 2016-чу шарахь Шемахь а лелийначух тера ду аьлла. Малхбузерчу эксперташа а, аналитикаша а оцу тайпа терадогIурш тIаьхьарчу хенахь сих-сиха билгалдохура, царах "Путинан метод" олуш.\nУкраинера тIом боьду ши бутт сов хан ю. ГIаланашна бомбанаш кхийсаро, хьалхо шаьш оккупаци йина хиллачу дозанашкара дIабоьлхучу юкъанна маьрша нах байъаро, дIалецначу кIошташкахь шайн низамаш юкъадахаро гойту Оьрсийчоьно Нохчийчохь эккхийтина тIом дIабаьлла иттанаш шераш даьлча а, оьрсийн политикийн, ницкъахойн леларехь кIезиг хIума хийцаделла. Цул сов, нохчийн тIемашкахь санна, Оьрсийчоьно ца дуьйцу шайн эшамех лаьцна.\nУкраина Нохчийчоьнца юзу Путинан тIемаш даран методо, аьлла хета Нохчийчохь шинна а тIамехь болх бина йолчу, евзаш йолчу тIеман репортерна, New York Times-н журналистана Голл Карлоттана. Цо билгалдаьккхира, тахана шена Украинехь гуш дерг, иза ша хьалха лан дезнарг ду.\n"Шогачу ницкъаца кхерамаш тийсар, гIаланашна бомбанаш кхийсар, уьш гоне лийцар, маьршачу наханна тIелетар, уьш лечкъор, Москвано кхобуш болчу нахаца хийцархьама меттигера журналисташ, хаьржина хьаькамаш набахтешка хьийсор. И ерриг кепаш – ма-ярра Сталинан методашкара схьаэцна ю", - хета Голлна.\nОьрсийчоьно Украинехь ша Нохчийчохь лелийнарг леладо, ткъех шарчохь цуьнга ша хийца ца елла, дуьненахь кхин дIоггара чIогIа доцучу украинхойн эскаро дуьхьало ярна кийча ца хилла иза, яздо тIеман а, талларан а хеттаршкахула францхойн говзанчас Гиснель Жана.\nШа Iедале веъчхьана тIемаш деш волу оьрсийн президент Путин Владимир 1991-чу шеран "историкан Оьрсийчоьнан йохар сацадар" бохучу ойлано лаьцна ву, хета австрихойн возушвоцчу политологана Малек Мартинна. Оьрсийн тIеман машено Нохчийчохь а, (цул тIаьхьа 2015-чу шарахь дуьйна Шемахь а) лелийначу методийн Украинехь тахана вайна гучух тера хиларна тидам ца бан хала ду, билгалдоккху цо.\n"Шортта долу тIеман зуламаш шаьш хилларш ду, - дагардо Малека. – Уьш ду вуно дукха маьрша нах байъар, зударий хьийзор, талораш дар, маьрша инфраструктура лерлина йохор (шайлахь хи латтор, дарбан хIусамаш а, аьчка некъан станцеш а йолуш, иштта кхин дIа а) нехан дахар лан ца лучу хьоле даккхархьама. Иштта маьрша нах хьийзош, сийсазбеш, бойъуш лелош йолу "дIакъесторан лагераш".\nМалека къаьстина билгалйоккху мостагIна демонизаци йан а, дегуманизаци йан а Iалашонашца лелош йолу, оьрсийн юкъаралло хьалха санна хIинца а хазахетарца тIеоьцуш йолу "акха, агрессиве пропаганда" (хьалха "нохчий", хIинца "украинхойн неонацисташ").\nЭксперта халахетарца билгалдоккху, Украинехь, Нохчийчохь хуьлчун хьокъехь машаре кхойкху болам Оьрсийчохь ца хиларал сов (масала, Вьетнамехь тIом боьдучу юкъанна Америкехь санна), юкъараллана хетарг толлучу хеттарийн жамIашца а догIуш, дукхачу наха тIом къобалбо, йа бендацарца хьоьжу цуьнга.\nАвстрера политологна хетарехь, "муьлхха мах белла а – толам" боху девиз ю Путинан Нохчийчохь санна хIинца Украинехь а. Оцо гойту, Украинана масийтта беттанашкахь, хила тарло, ур-атталла шерашкахь даккхийра сингаттамаш лан дезар ду. Кхин сценарий хила а тарло – Путина даккхийра зенаш деш долу герз лелон мега, цо иза дан тарло, боху эксперта.\nМалека тIе тидам бохуьйту, Украинерчу а, Нохчийчуьра и хьелашна юккъехь яккхийра башхаллаш ю – масала, латтанийн барам, бахархойн терахь. Иштта оьрсийн президента тIелоцура нохчий - къам хилар, амма тIе ца лоцу украинхой – уьш, цо бахарехь, "сийлахьчу оьрсийн къоман" цхьа дакъа бен дац, белорусхошца цхьаьна.\nНохчийчоь Оьрсийчоьнан латта хилла а ду, дан а ду; амма Украина а иштта хила дезаш ду Оьрсийчоьнан дакъа, иза йозуш йоцу пачхьалкх санна хIаллакъян гIерта Путин, тешна ву Малек.\nЦул сов, сепаратистийн Нохчийчоьнан цхьанне агIор арахьара гIо дацара (Кремлан Нохчийчуьра 1994-1996- чу шерашкара дуьххьара тIом ур-атталла Америко биллина къобалбина бара, 1999-2009-чу шерашкара шолгIаниг – царна бен башха бацара, Москвана дуьхьала керла санкцеш яхаран, йа кхин барамаш тIелацаран бахьана ца хилира цунах). Амма хIинца Украинана гIодеш ЕС а, Къилбаседа Америка а ю, амма и гIодар кхоччуш дацахь а, билгалдоккху Малека.\nЦул сов эксперта тидаме оьцу, Евросоюзо дийнахь цхьана миллиард еврона Оьрсийчоьнера газ а, мехкадаьтта оьцуш хилар – оцу ахчанах Путине кхин а еххачу хеначохь тIом балур ду. Цо билгалдоккху, Нохчийчуьра хьалхара тIом а бара "арахьара" финансаш латтош – Дуьненаюкъарчу валютан фондан а, Дуьненан банкан а кредиташца.\nИштта Украинан рогIера эскар ду, вуно шера буьйраллин система йолуш, иза дацара нохчийн тIеман ницкъийн шина тIамехь.\nНохчийн СемаIашкара украинхойн Буче кхачалц\nГIуллакх зуламаш дарх хьакхаделча дуьненан юкъараллин чIогIа йоца иэс ю: итт шо хьалха хилларг сиха дицло, ткъа нах юха инзарбуьйлу оцу тайпа ницкъбаран хиламех, хета къаьмнийн юкъаметтигийн Прагерчу Институтан Iилман директорна, Кавказехула экспертна Аслан Эмильна.\nИза реза ву Нохчийчоь юридикан агIонца дийцича Оьрсийчоьнан дуьззина дакъа хиларна, цундела Малхбузено шорттачу адамийн бакъонаш хьешарна реакци еш хиллехь а, тIаккха а ца хIуттура иза кхин башха юкъагIерта.\nЦул сов, Украина – иза йоккха Европан пачхьалкх ю, ткъа Нохчийчоь Малбузехь дукхачарна дозатоьхначу маьIнан переферийн латта санна гора. Арахьарчу дуккхаъчу тIехьоьжучара Нохчийчоьнан йозуш цахиларе гIертар къобалдеш хиллехь а, 2000-чу шарахь цуьнан дуьхьалонан джихадизацине ерзаро Малхбузера дукхаъчеран Нохчийчоьне йолу интерес дIаяьккхира, ур-атталла Оьрсийчоьно "нохчийн ваххабиташна" тIехь тIеман толам баккхар цара кIезиг зулам долуш санна тIелоцура, хета Аслан Эмильна.\nИштта ткъа шарчохь оьрсийн Iедалийн а, къаьсттина, эскарийн а тактика гIеххьа хийцаелча санна хета экспертна: масала, 1994-1996-чу шерашкара нохчийн кампани бохаме йирзича, тIаккха 2008-чу шарахь оьрсийн-гуьржийн конфликт хилча, цуьнан урхалла хийцаелира.\nОьрсийн инарлийн гIуллакх ца хилла цунах масала эца, Нохчийчуьра а, тIаьхьо Шемара кампанешкахь шарйина йолу тIом дIабахьаран метод ларйинехь а, хета Аслан Эмильна. Цуьнан шатайпаналла – маьрша нах кхерамехь латтор, тIелеттачу кIошташкара уьш аратеттар, дуьхьала волчун политикан а, тIеман а куьйгалхошна тIеIаткъам бар а.\nЖоьпалле ца озийна стаг вер\nОьрсийн эскархой вуьшта лела Украинера маьршачу нахаца – Нохчийчохь меттигера нах кхерамехь латтор иза тIеман стратеги яра, боху Централан Европан институтан стратегин анализан Центран эксперта Баранец Томаша.\n"Суна ца хета иза оьрсийн эскархойн Украинехь дуьххьара Iалашо яра аьлла, - боху Баранеца. – Царна украинхой мухха делахь а гергара, юххера хетара. Ткъа ницкъбар доладелира операци йоьдучу юкъанна, Оьрсийчоьнан эскархой, шайна дуьххьара атта ижу хеттачаьргара шога дуьхьалонна тIенисбелча".\nЭкспертна хетарехь, и къизаллаш лелор Оьрсийчоьнан кхечу къаьмнашна тIетатта гIерта, масала нохчашна.\n"Суна ца хета иза тIом болабалале леррина кечдина хIума дара аьлла. Суна гарехь, эскаран лаккхарчу куьйгаллера омра ца кхаьчнера Бучера маьрша нах хIаллакбе аьлла – и омранаш лора рогIера нах бехаш йолу меттигаш дIалуьйцучу тобанийн тIегIанехь", - хета Баранецна.\nЕвзаш йолу франхойн яздархо, Чернобылерчу бохамах лаьцначу книгийн автор, историк, Desk Russie-н редактор Аккерман Галина тешна ю, оьрсийн эскархоша шайна тIехь декъийн лаьмнаш дуьтура, шаьш жоьпалле озорг ца хилар шайна хаарна.\n"Царна хаьа, и зуламаш буьззинчу барамехь къобалдо церан куьйгалло, юкъаралло, ур-атталла церан хIусамнаноша а. Царна кхеташ ца хила а мега, шаьш лелориг – иза жоьпалле озон хьакъ долу зуламаш дуйла. Ткъа Путина царна цу тIе совгIаташ делла!", - билгалдоккху Аккермана.\nОхан-беттан 27-гIа де – тIеман 64-гIа де ду. Оьрсийн-украинхойн тIом Украинера арабала мега: Приднестровьехь шолгIа де ду лелхийтарш хуьлуш, шинарин дийнахь радиона, ТВ-на ретрансляци еш хилла вышканаш лелхийтира, Украинан дозанахь а. Ша дIакхайкхийначу Приднестровьен молдаванхойн республикан бахархой Украине, йа Молдове дIабаха гIерта.\nОдессан кIоштан Затоки эвлара Днестровскан лиманна тIехула Iуьллуш машенийн а, аьчкан а некъаш долчу тIайн тIе ракетан тохар дина оьрсийн эскаро. Иза дохоро Украина шен Приднестровьеца, Молдоваца, Румыница дозанаш долу къилбера дакъах дIахадайо ала мегар долуш ду.


Туркойчохь вийначу нохчочун да: «Иза харцо ма ю»\nГIуран-бутт 04, 2017\nИстамулехь вийначу Эдельгириев Iабдул-ВахIидан дас дуьйцу шен воI вийнарш ГIирмерчу гIезалойн мажлисан лидерех хийцарх лаьцна шена хетачух\nТуркойчоьно Эдельгириев вер талла долийра, кхел а яра йоьдуш, амма чекхдаккхаза дисина– кьугбехкалла зуьйш лаьцна кхобу Анисимов Юрий а, Смирнов Александр а Оьрсийчоьнца хийцина ГIримерчу гIезалойн мажлисан шина лидерх.\n73 шо долчу Шуьйтан кIоштарчу Эдельгириев Iалун Оьрсийчоьнна дуьхьал леташ беллачу кIентех воьалгIаниг вара Iабдул-ВахIид. Нохчийчуьрчу тIамех жигара дакъалаьцна волу иза вийра 2015-чу шеран Лахьан-баттахь.\nIалус дуьйцу «Кавказ.Реалиига» шена шен воI вийнарш мукъабахарх хетарг.\n- Мел хан ю шу Туркойчохь деха?\n-2009-чу шарахь дуьйна. Iабдул-ВахIид шо тIаьхьа веара – дарбадайта, чов йинера цунна.\n- Iабдул-ВахIид вер толлуш мила лерира зен ловшверг?\n- Кхо стаг – со а, цуьнан жимахволу ваша Зеламха а, зуда а.\n- Кхел йоьдуш шун доьзалан бакъонаш тергалйийриг мила вара?\n- Тхан адвокат вара, турко. Кхел йолалуш иза вацара, цунна юьстахарчу нахера бен ца хиинера дов листа долийнийла. Дов талла хьан долийна а ца хаьа тхуна, цхьа информаци яц луш. Хьалхара ладегIарш Стигалкъекъа-беттан 23-чохь долийра кхело, цул тIаьхьа бен адамаш терра таллам а ца болийра. КхоалгIа кхеташо кху беттан 25-чу денна къастийна.\n- Масса стаг ву бехкевеш?\n- Ши оьрси ву – Смирнов а, Анисимов а. Ткъа уьш сан воI вейтинарш бу, хьан вийна тхуна ца хаьа.\n- Шеко-м яц хьан Смирнов, Анисимов зуламан декъахь ву я вац бохучуьнца?\n– Цхьа а шеко яц.\n- Кхелехь муха хьийзара и шиъ?\n– Бехказа вуьйлура. Шаьш Ялова дарбадайта даьхкина туристаш бен а дац, бохуш. Уьш дуьххьара баьхкина а бацара Туркойчу. Уьш кхуза моссаза богIу а нохчий бара бойъуш. Уьш дIахецнийла а тхуна прессехула бен ца хиина. Смирновн бархI адвокат вара, Анисимовн – виъ.\n- Туркойчоьно уьш Чийгоза Ахьматах а, Умеров Ильмих а стенна хийцина хьуна хаьий?\n– Кхета-м гIерта тхо… Амма иза харцо ма ю – стаг вейтиначарна таIзар ма догIу.\n– Шаьш Туркойчохь кхерамзаллехь ду аьлла хетий шуна?\n– Кхерамзалла юьйцучохь а дац. ХIара дуьххьара дац, я тIаьххьара стаг вер ду ала а дац. Кхел ца йина цхьанна а. ХIара шиъ дуьххьара вара лецначех, хIорш а дIахийци.


Министр Цуциев: Нохчийчоьнца доза билгалдаьккхина ХIирийчоьно\nМангал-бутт 26, 2019\nКъилбаседа Кавказан карта.\n2021-чу шеран Дечкен-бутт тIекхачале Оьрсийчоьнан Федерацин ерриг а субъекташна юкъара дозанаш билгалдевлла хила дезаш ду. Цу хьокъехь сацам тIеэцна Оьрсийчоьнан Iедало. Цунах лаьцна хаам бина Къилбаседа ХIирийчуьрчу къаьмнийн юкъаметтигашкахула министро Цуциев Аслана, яздо Abon хаамийн портало.\nЦо дийцарехь, хIинцале а къастийна Къилбаседа ХIирийчоьнан а, Нохчийчоьнан а доза. Гергарчу цхьана шарахь билгалдоккхур долуш ду ГIебартой-Балкхаройчоьнца долу доза. Изза болх бан безар бу ГIалгIайчоьнца а, боху Цуциевс.\n"Вайн доза ду, 1957-чу шарахь тIечIагIдина долу. Оцу хенахь барт беш кехаташ тIеийцира СОАССР а, ЧИАССР а автономин республикаша. Суна хетарехь, и доза хийца гIортаро, кхечу агIор доза тохаро рогIера мина юьллур ю вайн хин йолчу тIаьхьенашна", - аьлла министро.


Австри - Венерчу финансийн министраллана хьалха гулбелла "берийн ахча луш ду" бохучу эладитанах Iехабелла мухIажирш.\n"Берийн ахчанаш луш ду, же, гуллолаш!"\nКIирандийнахь Австрехь мел бехачу вайнехан телефонашкахула цхьаъ баьккхина ца Iаш, масех го баьккхина хилла хаам ледарчу немцойн маттахь язйина хилла ца Iаш, мелла а сема кхетам болчунна иза яздечо аьшпаш буьттийла кхета хала доцуш примитиве язйина а яра.\n„Маршалла Ваф Доьзал. Шуна мехала информаци ю – 2012чу шерахь дечкен беттан хьалхарчохь дуьйна берийн ахча 30 евро тIе ца тоьуш делла ду шуна. Оршот де тIаьххьара де ду, аш и ахча шайн схьадалийта кехаташ чудала диснарг. Соьга хIара информаци хIокху сохьта цхьана политикера кхаьчна ю шуна“, - аьлла бара цу хааман чулацам. „Рамазан“ аьлла буха язйина цIе а йолуш, гарехь, иза язйинчо шу ца тешахь, хIара сан цIе а ю шуна аьлла тIетоьхна йолу.\n„ВАФ доьзал“ хIун ю хууш да вацахь а, „политикера соьга къайлаха информаци кхаьчна шуна“ боху хабар дуьйцучуьнна, дахаро гайтарехь, цкъа а цхьа а политик уллера гина хуьлуш вацахь а, амма эзарнаш Австрехь беха нохчи тешнера цу хабарх. Бехк а бац царна цунах теша лиъча а.\n2010-чу шарахь дуьйна баттахь 30 сом цхьана берана тIе ца делла хилча, тIаккха хIора берана а 2520 евро ахча хир дара, ткъа мичахь бу Австрехь цхьаъ бен бер доцу доьзалш? Пхиппа а, итт-итта а бераш долчу доьзалша финансамтан гIалатах, иза боккъал а бакъ хиллехь, шаьш хIинцале а Нохчийчохь берийн ахчанах динчарна тIе кхин цхьаъш цIенош далла шай-кай вовшахкхетар йолуш яра. Цул тIаьхьа машен эца мелла а шайнаш йиса а мегар.\nЦундела а хила мегар кIирандийнахь дуьйна Австрерчу нохчийн диаспорехь ватсапп лелочарна юккъехь иккхина гIовгIа. Вовшашка дIасахоьхкура и хаам, хоьттура, хIей нах, хIей, аш чуделлий кехаташ, луш дуй и ахча боккъал а бохуш.\nБакъдац шуна иза, аьшпаш бу шуна олуш верг ваьлча, цунна оьгIаз оьхура дукхахберш, цо иза шайн хIуьттарена, Австри пачхьалкхан ахча кхоийна бохуш санна. Бовлура, ур-атталла, дуйнаш а дууш, и кехаташ чуделла а, и ахчанаш схьаийдина а нах ма бевза шений-шений бохуш гуш лаьтташехь харц тоьшаллаш деш берш а.\nВенерчу финансийн урхалло хаийтира берийн ахча луш ду бохург эладита бен а доцийла.\nВенехь хIоттаделлачу хьолах лаьцна Маршо радиога дийцира цу гIалин вахархочо Астамиров Мохьмада.\nАстамиров: „Кхана тIьаьхьарлера де ду шуна, кхана кехаташ чу ца лахь тIаьхьа дуьссур ду шу, аьлла, хьерабевлча санна дIасакхуьсуш яра и смсаш. Тамашийнарг хIун дара аьлча, хIай нах, собаре хила, бакъ хила йиш яц шуна хIара, аьлча, деза а ца дезаш, церан лелар. Со кхеташ яц хIара адам иштта сутар хIунда ду. Хазанесанна во хета суна иза, хьуна бакъдерг дезахь, юхьIаьржа ву-кх со, сайн къомах адам иштта леларна“.\nЭххар а оршотан Iуьйре тIекхаьчча сирла са а хилале Венерчу финансамтан, вуьшта аьлча финансийн министраллин, гIишлонан агIор дIататтабелира 30 туьмане сатессина болу бIеннаш вайнах. Ткъа царна тIекхетта туркой а, Iарбой а, Балканашкарчу пачхьалкхашкара орамаш дерш а, доцца аьлча дахаран доккхах долу дакъа балхахь -некъахь я реалечу дахарехь даккхарна метта ватсапехь а, виртуалечу дахарехь а доккхуш болу нах.\nЦхьаболчара цкъа хьалха шен хIусамда я хIусамнана а хьажайора, ша тIаьхьакхочушехь рагI схьалаца, Советан заманахь Москохарчу ГУМехь дефиците джинсаш эца хIуьттуш хиллачара санна.\nАстамиров Мохьмада дуьйцу кхин дIа а.\nАстамиров: „Со кхийринчунна тIе а делира иза. Iуьйранна сатассале цу финансамте дIа а бахана, майрчо я зудчо рагI а лоций, юха иза схьайоьллучу хенахь вуьш схьа тIе а богIуш лелла уьш цигахь. Кхечу лаьттанашкахь изза хилла“.\nФинансамтан белхахой, шайга хIоьттинчух цецбевлла биснехь а, амма шайгара харцонца чусацийна долу кхо туьма цIадерзоран бакъо нисйан арабевллачу нахера дIахьедарш схьаийдора – цхьаболчу вайнаха чIагIдарехь, хьукмахоша и кехат цаьргара схьаэцар тоъалла тоьшалла ду, боккъал а и ахча лур долуш хиларан.\nТкъа бакъдолчехь, цхьана нохчочо кхоладеллачу хьолах ма-аллара, шайна сардамаш доьхуш яздина кехат делахь а, иза схьа ца эцча шаьш ца бовлара ма эцний хьукматхоша-м уьш схьа. Ткъа оршотан делкъе йолуш а схьаоьхучийн рагI лахаяла ца тикча, цу хьукмато шен сайта тIехь официале дIахьедар зорбане даьккхира, цхьа а керла ахчанаш берашна луш дац, нахалахь цхьаммо баржийнарг харц хаам бу, аьлла. Амма хIетта а ца тешара вайнах кхо туьма шайна ца догIу бохучух.\nХIунда – Астамиров Мохьмадс дуьйцу.\nАстамиров: „Австрехь хьо муьлхачу а хьукмате водахь, цигахь ахь дIалуш долу кехат цара схьаоьцуш ду, иштта ду кхузара низам. Соьга а аьлла масийтамо, хьенех, соьгарий-соьгарий кехаташ тIе ма ийцира цара, тIе мухIар а тухуш, ой, шекъанаш а дойъуш, дIа стенна оьцуш дара цара и кехаташ, иза нийса ца хилча, аьлла. Ас боху, хьо дукхавахарг, ахь шайна луьйш кехат дIалахь а оьцур ду цара-м иза дIа, шайн балхахь ма бу уьш“.\nКхана а, лама а дийцича а кхачалур доцуш дара 30 туьма бахьана долуш Австрерчу нохчаша эккхийтинчу IалагIожах дийцарш. Цара иза вовшашлахь дийцаре дечу хенахь цу къамелашка ладоьгIча ца хуучунна моьттур дара, и нах меттигерчу Iедалан харцоно Iийжо Iемина, цу Iедалан харцонаш гучуяха а, цаьрца къйиса а Iемина гIашсалти бу. „Вайна хууш ма дуй, кхара шайн кайолучу агIор вай Iехош дуйла!“,\n„Дера ас-м дуьтур дац сайна догIург, со кхин Iовдал-м яц кху фашисташка со Iехаяйта“, „Ма кхерийша, вайх къахетта луш дацара цара иза-м, шаьш кегийнаргш гучу а девлла, шаьш чу ца бохкийта схьалуш дара иза-м“ - иштта дIа а кхин а цу кепара яра кесталгIа кис дохден долчу дуккхаъчу кхаа туьмнийн чот еттачу зударша цу хьокъехь вовшашлахь хазош долчарна юккъехь.\nТкъа дерриге а бакъ ца хиллийла а, мелхо а, харц эладитта даржийнарг полицино лохуш вуйла а, цунна тухур долуш гIуда дуйла хиинчул тIаьхьа „дIадовлийша, иза-м цара шаьш долийна хир дара, нохчашна ала шайн хIума хилийтархьама, вай ца дезаш леш бохкур хIорша-м“ - олуш берш а кIеззиг бацара кхаа туьме ца кхаьчначу вайнахалахь.