Презентация на тему: "Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова М. Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова.". Скачать бесплатно и без регистрации.\nПроект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова М. Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова. - презентация\nПрезентация была опубликована год назад пользователемМарьям Джамбулатова\nПрезентация на тему: " Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова М. Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова." — Транскрипт:\n1 Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова М. Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова М.\n2 Сан да а, нана а нохчий ду. Со йоккхае, со Дала нохчи кхолларна а, нохчийн махкахь со кхуьуш хиларна а. Сан мотт суна ч1ог1а хьоме бу. Жимчохь дуьйна массара а: дас, нанас, дедас, денанас нохчийн мотт а буьйцуш, дуккхайезаш кхиийна со. Вайн юкъахь дуккха а нохчий бу, шайн мотт а битина, оьрсийн мотт буьйцурш. Оьрсийн а, Ингалсан а, 1аьрбойн а кхиндолчу къаьмний меттанаш 1амабар вуно ч1ог1а дика х1ума ду, амма шениг биц а ца беш 1амо а, бийца а беза уьш. Сан боккха лаам бу, со йоккха хилча, шерра ингалсан а, 1аьрбойн меттанаш 1амадан. Делахь а, Нохчийн мотт 1амор-иза сан декхар ду! Сан да а, нана а нохчий ду. Со йоккхае, со Дала нохчи кхолларна а, нохчийн махкахь со кхуьуш хиларна а. Сан мотт суна ч1ог1а хьоме бу. Жимчохь дуьйна массара а: дас, нанас, дедас, денанас нохчийн мотт а буьйцуш, дуккхайезаш кхиийна со. Вайн юкъахь дуккха а нохчий бу, шайн мотт а битина, оьрсийн мотт буьйцурш. Оьрсийн а, Ингалсан а, 1аьрбойн а кхиндолчу къаьмний меттанаш 1амабар вуно ч1ог1а дика х1ума ду, амма шениг биц а ца беш 1амо а, бийца а беза уьш. Сан боккха лаам бу, со йоккха хилча, шерра ингалсан а, 1аьрбойн меттанаш 1амадан. Делахь а, Нохчийн мотт 1амор-иза сан декхар ду! Сочинени «Хьо вина мотт, биц ма бе».\n3 Вина 1938 шарахь – Веданахь. Иза поэт, драматург ву. Царех цхьаерш («Бале ваьлла нуц», «Пелхьонаш»).Цуьнан стихаш т1ехьдаьхна халкъо дезаш т1еэцна дуккха иллеш ду: « Сан хьоме Нохчийчоь», «Сом хьан варий, Нохчийчоь», «Сийна б1аьсте», «Хьокъаьхьа ловзар», кхиерш композитора Даудов Рамзан, И. Мусхабовс мукъамаш даьхна Темирбулатова Сиржана, Межидов Сахьаба,кхечара д1аолуш долу. Цуьнан цхьайолу стихаш нохчийн назманийн, узамийн кепехь язийна ю Са1идан. Уггаре евза ш йолчех ю цуьнан ТемирбулатоваСиржана мукъамаш баьхна д1аолуш долу « Алаза дош», «Сан илли», Суна хьо еза», «Лулахо»,«Сийна б1аьсте». Газаев Са1ид 60 –чу шерашкахь вайн литературе баьхкинчу поэтийн тобанах ву ш. евлира зорбанехь арайийлира цуьнан чулацаме, васте стихотворении ш. Нохч – г1алг1айн книжни издательствас арахийцира поэтан дуьххьарлера сборник – «1уьйре». Цул т1аьхьа диъ шо даьлча, «Б1аьстенан г1ар» ц1е а йолуш, кхин цьа книжка а ели цуьнан ара, 1981 ш. «Хазахетар» ц1е йолу сборник. Гацаев Са1ид дуккха а жанрашкахь яздеш ву, лирикин стихашна т1ера баснийн, пьесийн биста кхаччалч. Цуьнан дешнаш т1ехь яздина дукха хаза иллеш ду. Уьш ду: «Лулахо», «Къонахашка», «Сан эшарш», «Мехкаршка» кхин дукха а. Уьш йоккхачу говзаллица д1алокху Ульбиев Хизира, Темирбулатова Сиржана, Мусхабов Исмаь1ала. Вина 1938 шарахь – Веданахь. Иза поэт, драматург ву. Царех цхьаерш («Бале ваьлла нуц», «Пелхьонаш»).Цуьнан стихаш т1ехьдаьхна халкъо дезаш т1еэцна дуккха иллеш ду: « Сан хьоме Нохчийчоь», «Сом хьан варий, Нохчийчоь», «Сийна б1аьсте», «Хьокъаьхьа ловзар», кхиерш композитора Даудов Рамзан, И. Мусхабовс мукъамаш даьхна Темирбулатова Сиржана, Межидов Сахьаба,кхечара д1аолуш долу. Цуьнан цхьайолу стихаш нохчийн назманийн, узамийн кепехь язийна ю Са1идан. Уггаре евза ш йолчех ю цуьнан ТемирбулатоваСиржана мукъамаш баьхна д1аолуш долу « Алаза дош», «Сан илли», Суна хьо еза», «Лулахо»,«Сийна б1аьсте». Газаев Са1ид 60 –чу шерашкахь вайн литературе баьхкинчу поэтийн тобанах ву ш. евлира зорбанехь арайийлира цуьнан чулацаме, васте стихотворении ш. Нохч – г1алг1айн книжни издательствас арахийцира поэтан дуьххьарлера сборник – «1уьйре». Цул т1аьхьа диъ шо даьлча, «Б1аьстенан г1ар» ц1е а йолуш, кхин цьа книжка а ели цуьнан ара, 1981 ш. «Хазахетар» ц1е йолу сборник. Гацаев Са1ид дуккха а жанрашкахь яздеш ву, лирикин стихашна т1ера баснийн, пьесийн биста кхаччалч. Цуьнан дешнаш т1ехь яздина дукха хаза иллеш ду. Уьш ду: «Лулахо», «Къонахашка», «Сан эшарш», «Мехкаршка» кхин дукха а. Уьш йоккхачу говзаллица д1алокху Ульбиев Хизира, Темирбулатова Сиржана, Мусхабов Исмаь1ала. Гацаев Са1ид Асламбекович\n4 Гацаев Са1ид язйина «Даймохк» ц1е тиллина стихотворени: Хьоме Даймохк! Дагна деза И хьан сийна нана-лаьмнаш, Аьзнийн цIарца йисттех юьзна Зевне техка тийна хьаннаш, Гацаев Са1ид язйина «Даймохк» ц1е тиллина стихотворени: Хьоме Даймохк! Дагна деза И хьан сийна нана-лаьмнаш, Аьзнийн цIарца йисттех юьзна Зевне техка тийна хьаннаш, Гацаев Са1ид\n5 Арсанукаев Шайхи вина 1930 шеран 15 августехь Дишни-Веданахь хьуьнан белхахочун Iабдулмуслиман доьзалехь. Исбаьхчу Iаламехь дIадахна поэтан бералла. Схьахетарехь, хIетахь кIентан даг чу йижина Iаламан аьхналла хир ю цуьнан кхоллараллехь исбаьхьчу поэтически сурташкахь вайна гуш ерг. Да Iабдулмуслим а, нана Цуца а кIантий дешийта лууш хилла. Дика доьшуш юьртара школа чекхъяьккхина Шайхис шарахь нохчийн халкъ махках даьккхича, Казахстанан Семипалатински областерчу Новопокровски районе кхаьчна АрсанукаевгIеран доьзал. Кхузахь юккъера школа чекхъяьккхина хинволчу поэта. Цул тIаьхьа 1949 шарахь Семипалатински финансийн техникуме деша воьду Арсанукаев Шайхи. Иза 1952 шарахь чекх а яьккхина, даймахка Нохчийчу цIаверззалц Казахстанехь финансийн органашкахь болх бина шарахь Веданан районан «Колхозан дахар» цIе йолчу газетан редакторан заместитель хIоттаво Арсанукаев Шайхи. Оцу даржехь шина шарахь болх бинчул тIаьхьа иза Соьлжа-ГIаларчу Нохч- ГIалгIайн книжни издательствон редакторан балха схьавалийна. Издательствехь кхиамца болх беш волу Арсанукаев Шайхи 1973 шарахь Нохч-ГIалгIайн яздархойн Союзо арахоьцучу «Орга» альманахан коьрта редактор хIоттийна. Цул тIаьхьа, 1986 шарахь Нохч-ГIалгIайн Республикин яздархойн Союзан правленин председатель хаьржина. Цхьайтта шарахь бина цо и хала а, жоьпаллин а болх. Шен дахаран тIаьххьарчу шерашкахь Нохчийн пачхьалкхан университетан нохчийн литературин, фольклоран кафедрехь доцент лаьттина. Арсанукаев Шайхи кхелхина 2012 шеран 13 мартехь Соьжа-ГIалахь. Арсанукаев Шайхи вина 1930 шеран 15 августехь Дишни-Веданахь хьуьнан белхахочун Iабдулмуслиман доьзалехь. Исбаьхчу Iаламехь дIадахна поэтан бералла. Схьахетарехь, хIетахь кIентан даг чу йижина Iаламан аьхналла хир ю цуьнан кхоллараллехь исбаьхьчу поэтически сурташкахь вайна гуш ерг. Да Iабдулмуслим а, нана Цуца а кIантий дешийта лууш хилла. Дика доьшуш юьртара школа чекхъяьккхина Шайхис шарахь нохчийн халкъ махках даьккхича, Казахстанан Семипалатински областерчу Новопокровски районе кхаьчна АрсанукаевгIеран доьзал. Кхузахь юккъера школа чекхъяьккхина хинволчу поэта. Цул тIаьхьа 1949 шарахь Семипалатински финансийн техникуме деша воьду Арсанукаев Шайхи. Иза 1952 шарахь чекх а яьккхина, даймахка Нохчийчу цIаверззалц Казахстанехь финансийн органашкахь болх бина шарахь Веданан районан «Колхозан дахар» цIе йолчу газетан редакторан заместитель хIоттаво Арсанукаев Шайхи. Оцу даржехь шина шарахь болх бинчул тIаьхьа иза Соьлжа-ГIаларчу Нохч- ГIалгIайн книжни издательствон редакторан балха схьавалийна. Издательствехь кхиамца болх беш волу Арсанукаев Шайхи 1973 шарахь Нохч-ГIалгIайн яздархойн Союзо арахоьцучу «Орга» альманахан коьрта редактор хIоттийна. Цул тIаьхьа, 1986 шарахь Нохч-ГIалгIайн Республикин яздархойн Союзан правленин председатель хаьржина. Цхьайтта шарахь бина цо и хала а, жоьпаллин а болх. Шен дахаран тIаьххьарчу шерашкахь Нохчийн пачхьалкхан университетан нохчийн литературин, фольклоран кафедрехь доцент лаьттина. Арсанукаев Шайхи кхелхина 2012 шеран 13 мартехь Соьжа-ГIалахь. Арсанукаев Шайхи Абдулмуслимович\n6 Арсанукаев Шайхис язйина «Нохчийн мотт» ц1е тиллина стихотворени»: Доьзалехь бийцар а дастам а хеташ, Хьуо винчу ненан мотт д1атесна ахь. "Сов къен бу дешнашна,бац атта кхеташ"!- Бохуш,и сийсазбан ца хета иэхь. Арсанукаев Шайхис язйина «Нохчийн мотт» ц1е тиллина стихотворени»: Доьзалехь бийцар а дастам а хеташ, Хьуо винчу ненан мотт д1атесна ахь. "Сов къен бу дешнашна,бац атта кхеташ"!- Бохуш,и сийсазбан ца хета иэхь. Арсанукаев Шайхи\n7 Мамакаев Мохьмад вина 1910 шеран 16 декабрехь Ачхой-МартантIахь ахархочун доьзалехь. Шен ворхI шо долуш дех-ненах ваьлла, байлахь висна жима Мохьмад. Гергарчу наха а, Iедало а терго йина кIентан. Иза дIаэцна Асланбековски берийн цIийне (хIинца Серноводск), цигахь дешна юьхьанцарчу школехь. Юккъера школа чекхъяьккхина Соьлжа-ГIалахь. Со вина де, Ненаца дина къамел поэмаш тIехь дийцина яздархочо шен бераллех, дешаран шерех лаьцна. Хала хиллехь а, хаза хан яра иза, боху поэта. Школера дешна ваьлча цхьана муьрехь комсомолехь болх бина Мамакаев Мохьмада чу шарахь иза Москва Малхбалехьарчу къинхьегамхойн коммунистически университете (Коммунистический университет трудящихся Востока) деша вахийтина. Университетехь ша доьшуш волуш а нохчийн литература, культура кхиаран гIайгIа беш хилл Мамакаев Мохьмад. Нохчийн яздархошца Исаева М., Эдльдарханов I. цхьаьна цо дакъалаьцна нохчийн маттахь литературно-исбаьхьаллин журнал арахецар вовшахтухуш. Латта цIе йолчу оцу журналан хьалхара номер араяьлла 1927 шарахь. Университет чекхъяьккхинчул тIаьхьа Мамакаев Мохьмада жоьпаллин белхаш бина пачхьалкхан органашкахь а, тайп-тайпанчу учрежденешкахь а шарахь Хьалха-Мартанан ВКП(б)-н Окружной комитетан секретарь хаьржина иза. Областной прокуроран болх а бина цо, Грозненский рабочий газетан редакторан заместитель а, тIаккха Нохчийн меттан, литературин, историн Iилманан-талламан институтан директор а Iийна иза кхечахаь балхахь хиларца цхьаьна.. Мамакаев Мохьмад кхелхина 1973 шеран 17 августехь. Мамакаев Мохьмад вина 1910 шеран 16 декабрехь Ачхой-МартантIахь ахархочун доьзалехь. Шен ворхI шо долуш дех-ненах ваьлла, байлахь висна жима Мохьмад. Гергарчу наха а, Iедало а терго йина кIентан. Иза дIаэцна Асланбековски берийн цIийне (хIинца Серноводск), цигахь дешна юьхьанцарчу школехь. Юккъера школа чекхъяьккхина Соьлжа-ГIалахь. Со вина де, Ненаца дина къамел поэмаш тIехь дийцина яздархочо шен бераллех, дешаран шерех лаьцна. Хала хиллехь а, хаза хан яра иза, боху поэта. Школера дешна ваьлча цхьана муьрехь комсомолехь болх бина Мамакаев Мохьмада чу шарахь иза Москва Малхбалехьарчу къинхьегамхойн коммунистически университете (Коммунистический университет трудящихся Востока) деша вахийтина. Университетехь ша доьшуш волуш а нохчийн литература, культура кхиаран гIайгIа беш хилл Мамакаев Мохьмад. Нохчийн яздархошца Исаева М., Эдльдарханов I. цхьаьна цо дакъалаьцна нохчийн маттахь литературно-исбаьхьаллин журнал арахецар вовшахтухуш. Латта цIе йолчу оцу журналан хьалхара номер араяьлла 1927 шарахь. Университет чекхъяьккхинчул тIаьхьа Мамакаев Мохьмада жоьпаллин белхаш бина пачхьалкхан органашкахь а, тайп-тайпанчу учрежденешкахь а шарахь Хьалха-Мартанан ВКП(б)-н Окружной комитетан секретарь хаьржина иза. Областной прокуроран болх а бина цо, Грозненский рабочий газетан редакторан заместитель а, тIаккха Нохчийн меттан, литературин, историн Iилманан-талламан институтан директор а Iийна иза кхечахаь балхахь хиларца цхьаьна.. Мамакаев Мохьмад кхелхина 1973 шеран 17 августехь. Мамакаев Мохьмад Амаевич\n8 Мамакаев Мохьмад язйина «Даймохк» ц1е тиллина стихотворени: Зама, ма сихло, сан зама, Цхьажимма некъ бита суна. Доггаха дош аьлла ваьлла вац, Дуьненахь ас битна цхьа зил бац. Со дахарх заз даккха кхиъна вац, Езначух бIаьрг тоьхна ваьлла вац Ма хетта барт ала Iаьбна вац. Даймехкан декхарха ваьлла вац. Мамакаев Мохьмад язйина «Даймохк» ц1е тиллина стихотворени: Зама, ма сихло, сан зама, Цхьажимма некъ бита суна. Доггаха дош аьлла ваьлла вац, Дуьненахь ас битна цхьа зил бац. Со дахарх заз даккха кхиъна вац, Езначух бIаьрг тоьхна ваьлла вац Ма хетта барт ала Iаьбна вац. Даймехкан декхарха ваьлла вац. Мамакаев Мохьмад\n11 1. Вина мохк мазал мерза бу. 2. Дикачу пхьидо шен 1ам хестабо. 3. Мехка доцчу иэро пхьагал ца лаьцна. 4. Нехан махкахь эла хуьлучул, шен эвлахь лай хилар тоьлу. 5. Ц1ийнах идда бежана берзан бага дахна. 6. Ц1ийнах идда бежана не1арца дайна. 7. Шен ненан сий лардечо - Даймехкан сий а лардийр ду. 8. Шен ц1а - ц1ен ц1а. 1. Вина мохк мазал мерза бу. 2. Дикачу пхьидо шен 1ам хестабо. 3. Мехка доцчу иэро пхьагал ца лаьцна. 4. Нехан махкахь эла хуьлучул, шен эвлахь лай хилар тоьлу. 5. Ц1ийнах идда бежана берзан бага дахна. 6. Ц1ийнах идда бежана не1арца дайна. 7. Шен ненан сий лардечо - Даймехкан сий а лардийр ду. 8. Шен ц1а - ц1ен ц1а. Кицанаш: Даймохк\n12 1. Болх бечу кхаьчча, - болх бе, юучу кхаьчча - яа. 2. Воккхах волчунна хьо жимах вацахь, жимохчунна воккхах а хир вац хьо. 3. Воккхачо аьлларг дайна дац. 4. Воккхачо аьлларг динарг дохко ца ваьлла. 5. Воккхачо аьлларг цадинарг бердах вахна. 6. Г1иллакх дезаш волчунна и генахь дац аьлла. 7. Деца къамел ма де, нана юккъе лелае. 8. Дикачу г1иллакхо лех эла вина, вочу амало элах лай вина 9. Къиг т1ееъча, къиг а г1отту хьала. 10. Оьздачу стага шен ц1ахь а, хьошалг1ахь волуш санна юу х1ума. 11. Стеган мах ша хадийнарг бу. 12. Шена во диначунна дика динарг, шен мостаг1чуьнан ч1ир эцнарг ву. 13. Юххерчуьнга мала а ца олуш хи мелларг а, мала аьлча, и мелларг а - ший а ж1аьла ду. 1. Болх бечу кхаьчча, - болх бе, юучу кхаьчча - яа. 2. Воккхах волчунна хьо жимах вацахь, жимохчунна воккхах а хир вац хьо. 3. Воккхачо аьлларг дайна дац. 4. Воккхачо аьлларг динарг дохко ца ваьлла. 5. Воккхачо аьлларг цадинарг бердах вахна. 6. Г1иллакх дезаш волчунна и генахь дац аьлла. 7. Деца къамел ма де, нана юккъе лелае. 8. Дикачу г1иллакхо лех эла вина, вочу амало элах лай вина 9. Къиг т1ееъча, къиг а г1отту хьала. 10. Оьздачу стага шен ц1ахь а, хьошалг1ахь волуш санна юу х1ума. 11. Стеган мах ша хадийнарг бу. 12. Шена во диначунна дика динарг, шен мостаг1чуьнан ч1ир эцнарг ву. 13. Юххерчуьнга мала а ца олуш хи мелларг а, мала аьлча, и мелларг а - ший а ж1аьла ду. Кицанаш: Г1илакх,оьздангалла\n13 Х1етал-метал хаийла хьуна: 1. Биъ ловзуш берг, шиъ Iуттуш ерг, цхьаъ ластош ерг? (Етт). 2. Когаш а бац, тIемаш ду, хьоза санна бодуш бац? (ЧIара). 3. Когаш а бац, тIемаш ду, хьоза санна бодуш бац? (ЧIара). 4. Куьйгаш а дац, бел а яц, поппарх хIусам а йо? (ЧIегIардиг) Х1етал-метал хаийла хьуна: 1. Биъ ловзуш берг, шиъ Iуттуш ерг, цхьаъ ластош ерг? (Етт). 2. Когаш а бац, тIемаш ду, хьоза санна бодуш бац? (ЧIара). 3. Когаш а бац, тIемаш ду, хьоза санна бодуш бац? (ЧIара). 4. Куьйгаш а дац, бел а яц, поппарх хIусам а йо? (ЧIегIардиг) Х1етал-металш\n14 5. Хьуьн чохь а арахь а кетар ю лелаш? (УьстагI) 6. Ша шайх а вац, маж а ю? (Бож) 7. Хина тIай, некъана накъост? (Говр) 8. Дийнахь эла, буьйсанна лай? (ЖIаьла) 9. Хи йистера баьццара бохча? (Пхьид) 10. ЦIиэ ленаш долуш кIайн говраш? (ГIезаш) 11. Леташ а яц, юсалой а лела? (Москал-нIаьна) 12. Шозза дуьненчу даьлларг? (Олхазар) 5. Хьуьн чохь а арахь а кетар ю лелаш? (УьстагI) 6. Ша шайх а вац, маж а ю? (Бож) 7. Хина тIай, некъана накъост? (Говр) 8. Дийнахь эла, буьйсанна лай? (ЖIаьла) 9. Хи йистера баьццара бохча? (Пхьид) 10. ЦIиэ ленаш долуш кIайн говраш? (ГIезаш) 11. Леташ а яц, юсалой а лела? (Москал-нIаьна) 12. Шозза дуьненчу даьлларг? (Олхазар) Х1етал-металш\n15 1) Суьйре, суьйре – садайна, Г1ала вахча, етт байна; Т1ам, т1ам – ведаран т1ам, Хьо д1авала, капитан. 2) Дум, дум бишшари, Чахь-чирг индарби, Ай-вай иннакказ - Бунч1! Дагардарш\n16 3) Лаьмнаш юккъера стаг схьавелира, Цо шен киснара урс схьадаьккхира, Тухур ду - тухур дац, Тоьхча, наха дуьтур дац. 4) Со воьдура, воьдура, Хьаьжи хьера воьдура, Т1аьхьа хьаьдда маж лецира, Мажи карахь к1ант карийра, К1ентан карахь шун карийра, Шун чохь х1оа карийра, Х1оъ чохь сера карийра, Сера, сера, молха. Дагардарш\n20 Чакхели сан презентации.\nСкачать бесплатно презентацию на тему "Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова М. Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова." в формате .ppt (PowerPoint)\nПроект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова М. Проект ю нохчийн маттахь. Хьара йина 4 «б» классан дешархочо Джамбулатова.


Нохчийчуьра тIеман Iамораш. Стенна кечлуш ву Кадыров?\nСоьлжа-ГIалахь рогIера тIеман Iамораш дIадаьхьна, эзар сов тайп-тайпачу ницкъаллин структурийн бехахой дакъалоцуш а болуш. Легендица а догIуш, Нохчийчоьнан коьртачу гIалахь цхьа гIишло дIалаьцнера террорхоша, ткъа Росгвардино а, МВД-но операци дIаяьхьира уьш хIаллакбеш. Хьалхо тIеман хьал хIоьттича шаьш дийра дерг шардира ницкъаллин структурийн белхахоша республикан дозанашца йолу кIашташкахь.\nХьлхарчу а, шолгIачу ю тренингашна юкъаозийна яра нисса дIа Кадыров Рамзанна муьтIахь йолу тобанаш, формалан кепара уьш низамаш лардон органашна юкъахь лоруш ялахь а. Республикан куьйгалхо ша вахара Iаморашка, ницкъаллин структурийн белхахой муха Iамош бу хьажа. Стенна кечам беш ву иза? Хьенан лере хьажийна ду и хIора кIиранах масатоьпаш екор?\nГIалгIайчоьца иккхина къовсам. Вовшахкехтар я мотталург?\nЛахьан-бутт чекхболуш юха а юкъаметтигаш ирйелира Нохчийчоьнан куьйгаллин а, ГIалгIайчоьнан юкъараллин жигархойн а. ТIахьарнаш эргIада бахийтинарг дара, луларчу республикера белхалой, шайга а ца хоттуш, тодан хIиттар, ши республика къастош охьодогIучу хина бердаш.\nГIалгIайчоьнан тайпийн кхеташо (Совет тейпов Ингушетии) олучу юкъараллин вовшахтохаралло дIахьедира, шина республикин дозанца доьзна хаттар кхин а дIадахьа дезаш ду аьлла. Цунна жоп луш Соьлжа-ГIаларчу лаккхарчу даржашкарчу Iедалхоша ца кхоийра къоршаме къамелаш дар а, кхерамаш тийсар а. Дов иккхина масех де даьлча Кадыровс, кхеташо а гулйина, дIахьедира республика гоне ерзо еза блок-посташца, ткъа уьш ларъян хьовсо деза чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан дакъош аьлла.\nДуьнентIехь хьал хIоьттина хIуъа а хила мегаш долу.\n"Иза дац, вайна тIом баьлла бохург, амма вай мичча хенахь а кийча хила деза. ДуьнентIехь хьал хIоьттина хIуъа а хила мегаш долу", - элира Кадыровс, дозанашка эскархой хьажор ГIалгIайчоьнца долчу дар-дацаршца а ца дузуш.\nНохчийчуьрчу Iедалша дийриг – ницкъ гайтар а, гIалгIай лаьттанца доьзна реза цахиларш бахьана долуш дозанаш лардан кийча хилар гайтар а ду, аьлла хета Анализ яран а, ткъа иштта къийсамаш ца хилийтаран а Центран директорна (Центр анализа и предотвращения конфликтов) директорна Сокирянская Екатеринина.\n"Суна хетарехь, Рамзан Ахматовича шен тIегIантIехь гойтуш ву лулахошна, ша кхоччуш тIеман кечам бина хилар а, цхьаъ хилахь Нохчийчоьнан дозанаш лардан доьналла долуш хилар а, ткъа иштта, ша хьалха ма аллара, уьш шордан кийча хилар а", - билгалдоккху эксперто.\nРеспублика блокпосташца гоне лацаран идей вуно йогIуш ю Нохчийчоьнан куьйгалхочо, луларчу субъекташца, уггар хьалха ГIалгIайчоьца а, Дагестанца а, долчу дозанашна кхоччуш демаркаци ян дагахь лелочуьнца, билгалдоккху Кавказ дика евзачу, МГИМО-н (Москвара дуьненаюкъара юкъаметтигийн пачхьалкхан университет) лакхара Iилманан белхахочо Ярлыкапов Ахмета.\nЦунна хетарехь, оцу мероприятеша гайта дезарг ду республикера Iедалш кийча хиларх, кхетийта шаьш нохчий, уьш кхетийт, ша нохчийн халкъан хьалханча хиларна, Кадыров церан лаамаш ларбан дагахь хилар.\n"Кадыров шина аудиторина болхбеш ву. – нохчайн а, арахьарчу а – гIалгIан а, дагестанахойн а", - кхетадо шена хетарг Ярлыкаповс. Иза ду аьлла хета экспертана, республикера бахархой вовшахтохар Ӏалашо юьхьарлаьцна деш. Ярлыкаповс боху, шена ца хаьа мел мехала ду могIарерчу нохчашна ГIалгIайчоьнан дозанца доьзна хаттар.\n"Цхьаъ ду сан ала, Кадыровс цхьа хIума а ца до, цхьа а Iалашо а йоцуш", - жамI до эксперто.\nВевзаш волчу нохчийн оппозицин блогера Абдурахманов Тумсос республика гоне лацаран идей ГIалгIайчоьнан дозанца боьзначу хиламашца юзахь а, арахьара конфликт ю аьлла, моттаргIа а хIоттийна, адамийн тидам кхечунна тIебахийта гIортар ду иза боху.\nЦхьаъ ду сан ала, Кадыровс цхьа хIума а ца до цхьа а Iалашо а йоцуш.\nАбдурахманов реза ву, Ярлыкаповс ма аллара, Нохчийчоьнан куьйгалхо нохчий шен куьйгакIеллахь вовшатоха гIерташ ву бохучуьнца, иза ца нисдаларна леткъа а леткъаш.\n"Дуккха а наха дийца долийра, Кадыров бакъ ву, динна тулгIе гIаьттира Кадыровс ша ГIалгIайxоьнера бархI эвла дIайоккхур ю аьлча, цхьа ура-патриоташ бевлира цунна гIортор еш роликаш дIаязйеш", - дуьйцу блогера.\n"Шена лиъча – го бира". Кадыровн тIеман таронаш\nНохчийчуьрчу коммерцица йоьзна йоцчу вовшахтохараллан белхахочунна Ахмадов Вахина хетарехь, (цIе хийцина ю цуьнан дехарца. -Ред. билг.) Iамораш ГIалгIайчоьнна еллачул а алсам сигнал ю федералан ценран шена тIе тидам бахийтаран, "иза, хьовсал, муха дало соьга, лиира суна – го бира, лиира суна – го дIабаьстира".\n"Цхьана а субъектан куьйгалхочуьнга шен сатийсамехь а дуьхьал хIотталур доцуш ду и тайпаниг. Ткъа Москвара схьа, уггар алсам дахь, шен меркъеллахь цхьа ца къаьста гӀам-гӀим дийр ду Песковс, ткъа вуьшта иза а дийр а дац", - боху Ахмадовс.\nЦунна хетарехь, республикана го баран идей, вуно кхераме тенденци ю, ткъа нохчийн милитаризман а, реваншизман а некъ юьхьарлаьцна кегийрхой кхиоро цхьа а диканиг дохьур дац. Ша ца кхета, бохура Ахмадовс, хIун "Оьрсийчоьнан мостагIий" бу Кадыровс буьйцурш, ницкъаллин структурийн кхеташонехь, хIун "дуьнененра чолхе хьал ду" дуьйцург, нохчийн дозанаш а хьехош.\nНагахь цхьаъ ма моьтту цадодахь, цхьа а хьодур вац дозанашкахь саьнгарш яьхна са ца кхоош цигахь латта.\n"Хьенах лардир ду, масала, нохчийн-ставрополхойн доза? ЦIеххьана кIорггерчу тIехьар баьхкина дIахIиттинчу америкахойн хIорда-гIашсалтех? Кхузахь алсамо моттаргIанаш а, герз декор а ду. Кхеташ ду, нагахь цхьаъ, ма моьтту цадодахь, цхьа а хьодур вац дозанашкахь саьнгарш яьхна са ца кхоош цигахь летта вала", - билгалдоккху Ахмадовс.\nШа Iедалехь волчу шерашкахь Кадыровс кхоьллина де-юре Оьрсийчоьнан ницкъаллин хьукматашна юкъайогIу, амма де-факто цуьнан тешаме нахехула Нохчийчоьнан куьйгалхочунна муьтIахь йолу ницкъаллийн структураш, боху Сокирянскаяс.\n"Цуьнан шен чулацамехь, долахь йолу жима арми ю. И структураш дика кечам бина а, Iамийна а ю тоьллачу оьрсийн инструкторша, уьш тIом баран зеделларг долу тIемалой бу", - дуьйцу Сокирянскаяс.\nКадыровн баккъалла а тIеман таронаш ю лулахошна дуьхьаллатта бохучуьнца, реза ву блогер Абдурахманов. Оццу хенахь иза ца теша шина республикина юкъахь баккъалла а конфликт хила мега бохучух, иза федералан центро хуьлуйтур йоцун дела.\nИза говраш хахкарх тера ду цо масех шо хьалха вовшахтоьхна хилла долчу.\n"Цунна чIогIа хазахета цхьацца тIеман орцанаш дохуш, хьовса, хIара ю сан арми бохуш. Иза говраш хахкарх тера ду цо масех шо хьалха вовшахтоьхна хиллачу, туркойн актераш хьошалгIа кхайкхира, ткъа ерриг а республика цхьанха дIахахкаеллера. ХIун логика яра оцу леларан?", - дагалоьцу блогера.\nКадыровн ницкъаллин структурийн белхахойн говзалла гойту цхьана хиламо: тIаьххьарчу Iаморашкахь гериг кхетта чов йира низамаш лардон органан цхьана белхахочунна. Иза мухачу хьолехь ву бохург хIинца а хьулдина ду нохчийн Iедалша.


Бомбанаш ю ехкина аьлла, иттанашкахь Петарбухарчу школашкара бераш арадаьхна\nМинаш ю ехкина бохуш, телефонехула а, электронан адресаш тIе а кхоьхьуьйту анониман хаамаш бахьана долуш, Петарбухахь иттанашкахь гIишлошчуьра арабаьхна нах еаридийнахь. "Фонтанка" гIирсо яздарца, гIаличуьрчу дешаран комитетехь а, ишта масех йохка-эцаран а, бизнес -центрашкарчу нахана а йина эвакуаци. Нах арабохучу заманчохь даьхна суьрташ а, видеош а яржийна социалан машанашкахь.\n47.ру сайто хаамбарца, электронан почтехула кхаьчна анониман кехат бахьана долуш, "Кудрово" олучу дешаран Центрера нах а кIелхьарбехира. Ленинградан кIоштан урхалло дийцарехь, уггар йоккхачух доьшийла ю иза. Цигахь доьшуш ду 1600 бер.\nЭвакуаци йира нахана дарбан хIусамашкахь а, Всеволожскерчу а, Токсоверчу а бераш дуьненчу дохучу цIийнашкахь а цхьана.\nБилгалдаьлла, Болгарехь регистраци йинчу адресаш тIера кхоьхьуьйтуш хилар электронан кехаташ.\nИттех де хьалха дуьйна баьржина Оьрсийчохь юкъарчу а, нах бехачу а хIусамашкахь минаш ехкина боху хаамаш. Юьхьанца Камчаткехь а, Генарчу Малхбалерчу регионашкахь а, цул тIаьхьа Сибрех а, Уралехь даьржира харц хаамаш кхехьийтар.\nЦкъачунна цхьанхьа а оьккхуьйтург хааелла яц.


"Ахмат" - "Спартак" матч йирзича, Соьлж-ГIалахь йиттина футболан арбитрна\nГIадужу-бутт 24, 2020\n"Ахмат", "Спартак" футболан къоначу ловзархойн матч йирзича йиттина арбитрна Головко Богданна. Бевзаш боцучара футболан майдана а лилхина, чоьже буйнаш биттина реферина, т1е мийраш биттина. Т1аьхьо арбитран чоьнаш чу а кхаьчна, маьттаза мотт лебина цара. Иштта гойту хилларг "Спорт-Экспресс" газето, матчан проколна т1е а тевжаш.\n0:0 жам1аца дирзина шина тобан ловзар. Т1аьххьарчу миноташкахь чолхене дирзина хьал, вовшашлахь тийсабала боьлла футболхой. Арбитра Головкос ловзарна юкъараваьккхина "Ахматан" декъашхо. Ткъа матч йирзича т1елетта арбитрна.\nОьрсийчоьнан премьер-лиго бакъдо инцидент иккхина хиллар, бекхбуьллу Соьжа-Г1алахь Головкох леттачарна а, бухарчу клубанна а, боху, т1азар кхачор ду бехкечарна.\nТкъа "Ахматан" пресс-векалто д1ахьедина, футболан майданна т1е а ваьлла, леттарг хьажархо вара, из ву арбитрна "т1е1аткъам бан г1иртинарг". Клубо шена къинт1ера бовлар дехна "Спартаке" а, премьер-лигин куьйгалхошка а.\nBaza портало бахарехь, Головкона т1елеттачех цхьаъ хила тарлуш ву Соьлжа-Г1аларчу клубан кхерамзаллин декъан белхахо Алханов Сайд-Хьусайн, Нохчийчоьнан куьйгалхочун спортехула хьехамча волчу Алханов Хьайдаран во1. Ткъа Алханов Хьайдара бакъ яц аьлла арбитрна т1елетарх лаьцна яржийна информаци, яздо Sports.ru портало.


Ловзарна – къоман гур\nЧергазийн ловзар муьлхачу хотIехь, муха дIадахьа деза гойту кодекс хIоттийна Адыгейрчу этнографаша\nШайн къоман барта кхолларалла евзачу Адыгейн Республикерчу Iилманчаша чергазийн ловзаран ламасташ чулоцу сценарий хIоттош дайъина масийтта шо. Кечйина кодекс дIасахьажийна джегуакошка – зуда ялийначохь ловзар дIакхоьхьучу говзанчашка.\nПроектан автор ю филологин доктор Унарикова Рая. "Кавказ.Реалиица" шен хиллачу къамелехь цо йовзийтира ша а, шен накъосташа а юхьарлаьцна Iалашо – чергазаша зудаялор муха доладо, дерзадо хаийтар, бахархошка халкъан ламасташ лардайтар.\nУнариковаца цхьаьна сценарий хIоттош къахьегна къоман ловзар, цуьнан шира кеп талларца филологин Iилманийн кандидат яьллачу Ханукова Эльзас а, аспиранта, джегуакос Нагароков Казбека а. Бина болх оьрсийн матте баьккхина Адыгейн пачхьалкхан университетан доцента Цеева Заремас. Ламасташ довзуьйту видеоверси кечъеш ю меттигерчу телегойтийлан журналист Кушу Светлана.\n10 шарахь барта кхоллараллера тоьшаллаш гулдина этнографаша. Цара довзуьйту нускал децIера арадоккху, цIийнден хIусаме дуьгу, марнанна а, марзахошна а гойту, гучудоккху ламасташ. Муха лела деза шен ловзар доьдучу муьрехь нускал, баьхкина хьеший, хIун куьцахь, мел йоккха-жима хила еза ловзаран майда, муха дерзош хуьлу ша ловзар – и дерриг а чулоцу сценарино.\nТахана дицдеш лаьтта гIиллакхаш карладоккху кодексо. Масала, кхоллалучу доьзална, марзхошна, стунцхошна диканиг олуш, барамна леринчу эшаршца дIадахьа деза ловзар. Ткъа и кеп йисина яц кху заманахь Iаьржа хIорда йистерчу шапсугашца бен, боху Унарокова Раяс.\nСценарино гойту, ханна мел дахло ловзар, иза дIахьочо стенах жоп ло. Ала деза, зуда ялийна кIонах ша хуьлуш вац чергазийн ловзаргахь.\n"Кавказ.Реалино" хаьттира массех чергазийчуьнга: мел догIу кодексо довзуьйту ламасташ тахана ловзаршкахь лелачу гIиллакхашца?\nДукхахболучара бахарехь, йоккха ю башхалла.\nТахтамукай юьртарчу 27 шо долчу Неужрокова Заремас халахетарца элира, шо шаре мел долу кIезиг лардо чергазаша шайн ловзаршкахь къоман гIиллакхаш, ламасташ.\n"Наха шаьш-шайна кхуллу керла гIиллакхаш, тIаккха теша уьш лела деза бохучух: зудаберийн синкъерамаш хIиттабо, торт хадош, йоькъуш хьийза, юха несо иза марнанна яайо. Бехказбуьйлу дукхахберш – арахь 21-ра бIешо ду, кхузаман ловзар ишта хила деза олу. Дицал тIаккха, дIакхийса деза вай Адыгагъэ (чергазалла), Хабзэ (чергазийн гIиллакх), джэгу хабзэ (къоман зудаялоран ламасташ)? Тхан дайша, наноша бIешерашкахь лардина шайн ламасташ, ткъа тхо кийча ду, зама хийцаелла, бохуш, уьш кхийссина дIадахийта", - бовзийтира шегара сингаттам Заремас.\nРеза яц Неужрокова Зарема зудаялийнарг шен ловзарга вогIуш хиларна а, барамехь иза шен нускалца хелхавийларна а, баьхкина нах шайн доцу хелхарш деш хьийзарна а, нускале, оьрсийн кепехь, рогIехь маре гIон ерг къастайойтуш, зезагийн курс кхийсийтарна а.\n"Нускал децIера арадоккхуш юкъадаьккхинарг а ду маьттаза. Хьалха иза марзхойх болчу зударша дора, ткъа хIинца нускал шен вежарша арадоккху. Эхь ца хеташ, къаьркъа молу шайн ловзаргахь нускало, майрачо, деса пелаш, лаьттах тухий, оту, тIаккха шен дех-ненах нускал къаьста барам хIоттабо" – бохура халахетарца Заремас.\nАдыгейскерчу 41 шо долчу Мамиёк Артурна хетарехь, тIех дукха харжаш йо, сов маларш леладо чергазаша шайн лорзаршкахь.\n"Суна ца тов божарий, зударий ловзаргахь цхьаьна охьаховшуш, нускало, невцо къоман духар цадохар. Чергазий ловзаргахь, къоман пондаран метта, магнитофон хьийзош а ца тов чIогIа. Хаза дац шен ловзарга къонах вахар", – аьлла хета Артурна.\nИза ца кхета, чергазий стенна лела ловзар хIоттош тIех чIиркъе – банкера кредиташ а оьций, юха уьш тIакха гIерташ.\n"Хьо зуда ялон валлахь, кечлохьа хьалххе, гулдехьа хьайна ахча! Ловзар – кредитах, доьзална петар – мехах, Iедалан ахча такха дIавожало тIаккха! Юха бер хуьлу – тIеоьгу керла баланаш", - элира Мамиёка.\nНалчикерчу 37 шо кхаьчначу Карданов Нажмуддина хазахета Адыгейрчу этнографаша адыгийн ловзарна сценарий хIоттийна. "Ламасташ лардан деза, тIаккха хир яц ловзарна сов харжаш, дужур дац тIе иза дирзича тIакха деза банкан кредит. Муха меттахIотто деза къоман ламаст? Дендан деза дайша лелийнарг, мегар дац чергазийн ловзар къоман кепара далийта, халкъе кхайкхамаш бан беза, орца ала деза", - бохура Нажмуддина.


ОвхIанхойн, нохчийн наноша шина къоман юкъаметтигаш марзъян некъаш лоьху\nАвстрерчу нохчийн, овхIанхойн къомахчу зударша цхьа могIа гIулчаш лерина, шина къоман юккъера цакхетамаш дIа а бохуш, юкъаметтигаш тоъярхьама. Цу Iалашонца Венерчу "Нохчийн нанойн цхьаьнакхетаралло" хьошалгIа кхайкхинера ОвхIанистанера орамаш долу зударий.\nЦхьаьна нохчийн кхачанаш а кечбеш, юха цхьаьна шуьнехь цу кхачанех а кхеташ, дIадаьхьира шина къоман векалша и цхьаьнакхетар. Хьешашна нохчийн Iадаташ довзийтар а, къаьмнашна юккъехь барт а, марзо а хинйолу некъаш лахар а яра цу проектан Iалашо, бохуш дийцира Маршо Радионе цхьаьнакхетар вовшахтухучарех цхьаъ йолчу Садаева Мадинас.\nАвстрехь кест-кеста нисло нохчийн, овхIанхойн кегирхой вовшахлетарш. ОвхIанхойн а, нохчийн а наной вовшашна бевзаш а, вовшашца гергарло лелош а хилча и тайпа девнаш кIезгох хила там бу аьлла тешна бу цхьаьнакхетар вовшахтоьхнарш.\nШайн рогIехь овхIанхойн зударша Зазадокху-бутт бовш шаьш даздечу Навруз тойне хьошалгIа кхайкхина нохчийн наной.


Нохчийн блогеран Beshta Live уггаре дикачу каналех ду боху Google компанино\nХIора шарахь хуьлучу YouTube NextUp конкурсан кхушарлера жамIаш кхайкхийна Google компанино. БIеннаш YouTube-каналех 12 "дика тIаьхьалоерш" схьахаьржина эксперташа. Царалахь ю Нохчийчуьрчу вахархочо лелош йолу Beshta Live канал а.\nШо бен дац "Бештас" шен канал кхоьллина. Цо дуьйцу шех, шен накъостех, ша мохк гезбеш дуьхьалдетталучу дикачу адамех лаьцна, йовзуьйту Нохчийчоь.\nКхушарлерчу YouTube конкурсехь дакъалоцуш бара Оьрсийчуьра, Беларусера, Казахстанера, Азербайджанера блогерш. Дерриг а къовсамехь хилла канал дара 675.\nМассех махкахь YouTube яржорах жоп лучу тобан куьйгалхочо Аслаханов Джавида дийцарехь, толамхой къастош эксперташа юьхьаръийцира контент башха хилар, йовзуьйту керла информаци каналан коьртачу темица яр, хиндерг долуш хилар.\nТоламхошна мастер-класс гойтуш, пхеа дийнахь видео йоккху къайленаш йовзуьйтур ю YouTube-н говзанчаша. Цул сов, Next-Up яьккхинчарна беза мах болу видеогIирс эца сертификаташ а лур ю Google компанино.


"Хьо цхьаъ ю-кх бандит". Шен бераш юхадерзон гIертачу Нохчийчуьрчу зудчунна йиттина полицехь\nПхеа беран нанас, 40 шо долчу Нохчийчуьрчу Гажаева Асета дIахьедина Соьлж-ГIаларчу Ленинан кIоштарчу полицин декъехь шена йиттина аьлла. Берийн доладарх къасточу юкъанна полицино тIекхайкхинера иза. Ницкъаллийн структурашна ша берашца еха адрес дала ца хIуттура Асет, шен хилла цIийнда тIаьхьакхиарна кхоьруш, тIаккха цо бераш дIадохур ду шегара аьлла, хеташ. Оцу тIехула полисхоша кхерамаш а туьйсуш, ницкъбинера цунна.\nГажаеван цIийнда, 53 шо долу ГIалгIайчоьнан вахархо Льянов Мурад кхелехь тоьлуш дирзира гIуллакх. Церан диъ бер цуьнца дIатардина Карабулакан кIоштан кхелахоша.\nСоьлж-ГIаларчу полицехь хиллачух а, шайн къийсамах а, берашца доьзна гIуллакх оццул дах стенна делла а дийцина Кавказ.Реалии гIирсана Гажаева Асета.\n- ГIадужу-беттан 1-чохь полицин декъе еара со дийнахь кхоалгIачу сохьтехь. Со ца хIуттура цига яха, полицин хьаькаман куьйгалхочо Ирисханов Iийсас сайна бекхам барна кхоьруш. Хьалхо цуьнца дов даьллера сан, ас чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сайта тIехь иза дIавалхийча.\nЦхьа шо хьалха суна бевзаш болчу нахехула соьга телефон тоьхнера цо, административан къепе ас йохийна аьлла, хIоттийначу протоколна куьйг таIо йола аьлла. ХIетахь сан цIийндас дIахьединера, сайн ненан декхарш ас тIалам боллуш кхочушдеш дац аьлла. Со балхахь йолчу хенахь чуьра массо а хIума тIекIал а тесна, суьрташ даьхна, уьш тоьшаллина дIадахьийтина хиллера цо.\nПолицехь Ирисханов юьхьанца реза хилира гIуллакх дIадерзон, амма цхьа формале хIума ду аьлла, протокол тIехь куьйг яздайтира соьга. Соьгахьа волчу цхьана "дикачу стеган" дуьхьа деш ву ша и гIуллакх элира цо. Цунах тешначу аса, куьйг таIийра.\nДелахь а, гIуллакх дIа ца дерзийтира, административан къепе йохорах лаьтта протокол гIалин мэри чуделлера. Цигахь вовшахтоьхначу комиссин кхеташоне кхайкхира со. ПДН-н белхахочо, хьайн цIийнда волчу юхаяха еза хьо элира соьга мэрехь. Ненан декхарш ас кхочушдеш дац аьлла, бехкейира со.\nКхелехь комиссино бина сацам къовса гIоьртинчу сан векале мэрин белхахочо аьллера, со кхеташоне еана яц аьлла. Со цигахь хиларх тоьшаллин кехат долуш ма ду, цу тIе ас аудио дIа а ма язйира.\n- Полицин декъан куьйгалхочун гIовсна латкъам маца бинера ахь?\n- Нохчийчохь бIаьста хIоттийна карантин йирзинчул тIаьхьа. Соьлж-ГIаларчу цхьана петар чохь лечкъаш Iен декхаре яра со хIетахь. Полицина а, хIусамдена а хууш дара сан адрес. Зазадокху-баттахь сан хIусамна чу гIоьртинера сан цIийндеца меттигера полисхо. Ирисханов хиллера царна гIо деш, со Iаш йолу меттиг а, сан бераш а стенгахь латтош ду хьажа гIерташ хиллера иза. Соьга телефон еттара цо, РОВД тIейола бохуш. Со цига йогIур яцахь, ша лохур ю хьо йолу меттиг, шена карор а ю аьлла, кхерам теснера суна. ТIаккха Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан онлайнехь латкъам бира ас.\nХетарехь, куьйгаллийн тIаккха хеттарш кхолладелла хиллачух тера дара цуьнга. ГIадужу-беттан 1-чу дийнахь со полици еача, Ирисхановс дагадаийтира суна хIетахь хилларг. Диктофон яра сан тIоьрмиг чохь. Шозза теллира со, амма кара ца йира. Иштта йиссина ю ас дIаязйина аудио.\nДIаязйинчу аудио тIерачу къамелан чулацам\nСоьлж-ГIаларчу Ленинан кIоштан полицин хьаькаман гIовс Ирисханов Iийса: И Гажаева юй иза?\nПетаран долахо: Сан хIусам чохь Iаш ю иза, тахана соьга телефон тоьхнера ПДН-н белхахочо, полици со тIекхойкхуш.\nИрисханов Iийса: Стенгахь ду хьан бераш?\nГажаева: Соьца ду.\nХIусаман долахо: Ас цуьнга аьллера, нагахь санна, хьан бераш хоьттуш нах багIахь, неI схьеллалахь аьлла.\nИрисханов: Ас Делаца чIагIо ма йо, харцахьа лелаш ма ю иза! ТIаккха, вайна хIун оьшу?\nКхиазхойн гIуллакхашкахула йолчу хьукматан белхахо Роза: Бераш билггал дехаш долу меттиг хаа оьшу. Со еача, суна цхьаммо а неI ца йиллира.\nИрисханов вистхьула петаран долахочуьнга: Хьан хIусам чохь вехачу стага неI елла еза, нах баьхкича. Нагахь санна, неI ца йоьллий, мухIар тухур ду. Цул тIаьхьа иза елла йиш яц хьан а. Цундела, хьайн хIусам чу вуьтучу стагах меттигерчу полисхочунна хууш хила деза. Суна оьшуш хIума ма дацара хIара.\nПетаран долахо: ДIавалахьа, Iийса! Галдаьлларг ма дийцахьа!\nГажаева Асет: Ас цкъа а ца йоьллу неI, суна хIун хаьа, мила ву веанарг.\nИрисханов: Хьуна хаа оьшуш ду иза?\nГажаева: НеIаре веанарг бандит хилахь?\nИрисханов: ХIун бандит? ХIара ГIалгIайчоь яц хьуна! Хьо цхьана хIумана реза яцахь, хьайн хьашт долччу дIа а гIой, цигахь яха! Ткха кхузахь къепе ю латтош, кхузахь бандиташ а бац. Кхузахь цхьа бандинт ю - хьо!\nПетаран долахо: Цуьнан майрчо дIадаьхна бераш, дIадигина.\nИрисханов: ВаллахIи, цуьнан цIийнда бусулба ма ву. Суна цкъа бен гина а вац иза. ХIара еара цига цкъа, хIара телхина хIума ю. Ас дIа боху хьоьга, нагахь санна кхул тIаьхьа цо неI ца йоьллий, хьан петарчуьра массо а ара а кхоьсина, ас неI дIакъовлур ю.\nПДН-н декъера Роза: Со хIинцца кху адресца гIур ю, цо боху, бераш шеца ду. Суна хаа деза, нагахь санна иза цигахь ехаш елахь. Адвокатан хаттарна жоп дахьийта дезаш ю со.\nИрисханов: Хьо кху кIоштахь ехаш ю, сан кIоштахь. Кху кIоштахь, хьо мичча яхча а, нагахь санна, ахь юха а олий, ас хьайга телефон ца тоьхнера, ца хаийтинера, шу муьлш ду суна ца хаьа бохуш, ахь къамелаш де ахь.... Буьйсанна ишта а ма ю хьо кхерсташ лелаш.\nГажаева: Стенгах лела со буса? Буьйсанна со ца лела арахула.\nИрисханов: Хьо йоцуш меттиг бан а бац! Сан агенташа схьадуьйцу соьга ахь лелочух. Цундела, йист хуьлу а яц хьо. ЛартIахь лела. Суна хьо дика евза. Нагахь санна, неI ца еллахь, оха бух йоккхур ю. Хатта деза мила ву аьлла. Хатта ца мега ахь?\nГажаева: Буьйсанна ши сахьт даьлча баьхкинчу нахе ас хIун хоьттур ду?\nИрисханов: Хьо дийнахь чохь ца хилча, дера, хIета буса богIур ма бу, кхо сахьт даьлча а цхьана.\nПДН-н белхахо Роза: Гажаева, гIалахь "зачисткаш" ю дIахьош деза денош тIекхочуш.\nГажаева: Мила лоьху цара?\nРоза: Цхьа а ца лоьху, мила ву адресца вехаш хьуьйсуш бу.\nИрисханов: Меттигерчу полисхочун телефонан номер хьоьгахь хила езаш ю. Хьо балха яхча, бераш хьаьнца дуьту ахь?\nГажаева: Ас мах а луш, хьовсуьйту.\nИрисханов (Розе): Хьажахьа, цо буьтту аьшпаш.\nПДН-н декъера Роза: Гажаева, дийцал ма-дарра. Цо бахара, бераш Оксфордехь ду, Лондон яц иза? (ишта цIе йолу онлайн-школа ю юьйцург, ПДН-н белхахочунна ингалсан Оксфорд таръелла.-Редакцин билгалдаккхар) Ахь уьш цига муха бигина? Хьан бакъо яра бераш кхечу пачхьалкхе дехьадаха? Берийн дегара пурба ца оьшура? Ас кхелехь къастор ду.\nИрисханов: Иза кхузахь, шуна хьалха хиллехь, ас юьйр яр-кх иза. Иза гича мегаш вац со.\nРоза: Стенгахь ду хьан бераш, алахьа.\nГажаева: ХIинца сан гергарчу зудчуьнца ду уьш.\nИрисханов: Стенгахь ду хьан бераш?\nРоза: Дийца адрес!\nГажаева: Кху хIусаман долахочо, уьш лоьхуш бу сайга аьлча, ас дIалачкъийна уьш сайн гергара зуда йолчахь. Суна гира, дас лоьхура уьш, соьгара дIадаха.\nПетаран долахо: Шегара бераш схьадахарна кхоьру иза.\nИрисханов: Иза муха кхоьру, ша боьха хIума хилча?\nРоза: Стенгахь ду бераш, алахьа. Муьлхарчу школехь ду уьш доьшуш, документаш а гайта.\nГажаева: Ас кхелехь гойтур ду уьш.\nИрисханов (Розе): Мийра а тохий, аракхосийша иза кху чуьра. Стенна ловзу цуьнца?Хьайн бераш схьа а эций, хьайн хьашт долччу дIагIохьа.\nНеI туху. Полисхой чубогIу.\nИрисханов: ДIайигал иза каталажке, ас пурба даллалц, цхьанхьа а дIа а ма хьажае. (Гажаевага олу.) Хьо стенах цецъюьйлуш ю? Петаран догIа стенгахь ду аллалц, хьо кху чуьра араер яц! Суна хаа дезаш ду, стенгахь ду хьан бераш!\nПетаран долахо: Суна-м ца хаьа, и зуда мила ю а!\n"ХIора полисхочо мийра туьйхира суна"\n- Цул тIаьхьа дIайигира со, - дуьйцу Гажаевас. - Цхьана полисхочо хаьттира, хIун ду хилларг. Со суо а яц кхеташ аьлла, жоп хазийра ас.\nКоридора чухула дIадоьлхура тхо, ас дуьхьало а ца йора. Ламеш тIехула охьадуьсучу хенахь, полисхоша тIаьхьара тоьттура со. Со тетта ца оьшу, со суо дIаяхалуш ю элира ас, тIаккха масийттазза туьйхира суна. Iаьржа духаршца бара уьш, стенгара бу хуийла дацара цхьа а билгало ца хиларна. Камера чу кхоьсира со.\nЦхьанга-м элира Iийсас, дукха лерина со талла аьлла, телефон карае цуьнан бахара. "Абдурахманов Тумсо дукха везаш ю иза (нохчийн оппозицин блогер.- Редакцин билгалдаккхар)"\nТIаьхьа камера чу хьаьжира цхьа стаг, кадыровхо волчух тера дара иза. ХIинца дийцал тхоьга, стенгахь латтош ду ахь хьайн бераш элира цо. Юха ПДН-ера Роза еара, цунна а тIедиллира, сох таллам бан. Хиджаба буха а цхьана хьоьжура иза, месаш юккъе а, сан чухула йоьхначу бедаре а цхьана.\nЦхьа ах сахьт даьллачу заманчохь ПДН-н кхин белхахо, Iайнаъ еара. Соьлж-ГIалаин мэрехь хиллачу кхеташонехь, хьайн цIийндех дIакхета аьлла, суна хьехнарг яра иза. ГIадъяхнера иза, со камера чохь гича. Цо, суна а хезаш, телефон туьйхира сан цIийндега: хьоьгара кхаъ бу, схьавола кхуза, аьлла. Цаяшарца, набахтехь товш ю хьо элира цо соьга.\nБилгалдаккхар: Гажаева камера чу йолларх, Кавказ.Реалиин корреспонденте анониман хьостера хаам кхечира. Социалан машанехь пост хIоттийра корреспонденто хиллачух, иштта Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралле телефон а туьйхира. Нохчийчуьрчу бакъоларъярхочо Мальсагова Асета комментари язйира постана бухахь. И бакъ дац бохура цо. "Ас хIинцца къамел дира чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан куьйгаллица, суна а хезаш, Ленинан кIоштарчу полицин декъе телефон туьйхира цара, цхьанна а етта дагахь дац шаьш бохура, - хаамбира Мальсаговас. - Карарчу хенахь, полицин декъехь зудий-марий, ший а ду, дов дерзон Iалашонца вовшахтоьхна. Нохчийчохь цхьаммо а, цкъа а ненера бераш дохур дац, нагахь санна, цхьа доккха бахьана дацахь. Суна цхьа а нана ца хааелла, бераш схьа а даьхна, махкара араяьккхина. Дахначу шарахь 18 кхелан доьзалашкахь лаьттачу девнехь дакъалецира ас. Цхьана процессехь бен эша а ца ийшира тхо. Наной тола а тоьлаш, дирзира гIуллакхаш. Нохчех акхарой ян гIерта ца оьшу. Сан дуккха а аргументаш ю, Нохчийчохь бераш наношкара схьадоху бохуш, даржочарна дуьхьа яло".\n- Со камера чу йоьллина ши сахьт даьллачу хенахь, - кхин дIа дуьйцу Гажаевас, - телефонаш еттара ха деш волчуьнга, со хоьттуш. Юха Роза еара неIаре: "Араяла, хьо маса маьршаяккха аьлла тхоьга", аьлла. Шен кабинет чу йигира со Розас, хьайн бераш стенгахь ду алий, кехата тIехь охьаязде аьлла.\n"Иштта ловзадо цара: Iадаташ а, шарIа а, Конституци а"\n- ХIара дерриг а дола муха делира? ЦIийндеца хьайн дов даларх дийцахьа.\n- Ма дарра аьлча, хиллачу цIийндеца. ШарIехь цо ца юьту со. 2004-чу шарахь яханера со цуьнга. Ший а Соьлж-ГIалара ду тхойшиъ. Со нохчо ю, иза гIалгIа. Кхо кIант а, ши йоI а доьзал бу тхан. Воккхаволчу кIентан 15 шо ду, жимахволчун пхи шо.\nСо тешна ю, ша шен кисана диллина пхи миллион ахча бахьана долуш, соьца девне ваьлла ву Льянов Мурад аьлла. Токхамашкара дIакхалхийначу нахана ахчанаш лучу программи юкъахь вара иза. Нохчийчуьра ГIалгIайчу кхелхинчу мухIажирийн тептарехь дара тхо.\nГIалгIайн зорбан министралле суна хууш хIума а доцуш, ша цхьаъ ву берашца аьлла, кехаташ кечдина, чуделла хиллера сан цIийндас. 2016-чу шарахь тхуна петар яра яла езаш, тIаккха хьаькамаша тIедожийнера, берийн нанас еана, куьйгъяздан деза аьлла.\nОцу хенахь бераш соьца дара. Сан цIийндас бераш шеца ду аьлла, дIахьединчу заманчохь, исс шо а дара тхо цхьана Iаш доцу. 2007-чу шарахь со Соьлж-гIала юхаера шина бераца. Цигахь берийн беша, тIаккха школе лелаш бара уьш. Цигахь дуьненчу делира тхан вуьйш, кегийнаш а. Юкъ-кара вогIура берийн да тхо долчу. Цундела, ша цхьаъ ву бераш кхиош аьлла, цо дIахьедар еккъа "афера" яра.\nКегийнаш, ур-атталла, цо доладар-м дуьйцур а дацара, цуьнца цхьана тховкIел Iийна а дац. 2016-чу шеран Лахьан-баттахь соьга зорбан министралле йола аьлла, тIедожийра цо, куьйг таIо.\nСуна моьттура, берийн дахар айса нисдеш ду, амма гучуделира, керла хIусам йохка дагахь хилар сан берийн да.\nСо оьгIаз яхара, цхьана а кехатна куьйг тIаIо а ца яхара. ЭргIад ваханера иза чIогIа, лата чу а гIерташ. Петар тхуна ца елира. Шен ма хуьллу, соьга куйгяздайта гIиртира Льянов 2019гIа шо карадаллалц.\n-Ткъа цул тIахьа?\n- 2019-чу шеран аьхка аьтто нисбелира цуьнан петаран метта сертификат эца, цуьнца а догIуш, хIора доьзалхочунна кхачош дара 900 эзар сом. Оцу шарахь, цкъа а бераш ша волчу дигина а, цаьрца бала хилла а воцучу цо, цхьана кIиранна ша волчу бигира уьш. Ас дуьхьало а ца йира. Бакъдерг аьлча, цецъяьллера со, тамашен а хетара, цо уьш бигар. Дукха ца Iаш, бераша телефонаш еттара соьга, дас машен а эцна, вешин хIусам чу йийбарш а эцна аьлла. Ас телефон туьйхира церан дега, стенгара даьлла хьуна ахча аьлла. Ша лотерей левзинера, цигахь кхаж баьлла шен элира цо. Бераш школе кечдан хан яра, уьш юхабалабе элира ас.\nЮха Соьлж-ГIаларчу церан школан директоро хаамбира соьга, дас берийн кехаташ дIадаьхьна аьлла. Льяновца юха а зIене елира со, тIаккха соьга хаийтира цо, бераш ГIалгIайчохь деша лелар ду, цунах лаьцна кхин дIа къамел дан оьшуш а дац аьлла. ТIаккха талла тIаьхьаяьлча, тIекхиира со: доьзална пхи миллион сом ахча эцна хиллера цо, со тептарера дIа а яьккхина.\n- Хьо йита стенна ца юьту цо?\n- Тхан Iадаташца, со йитинчул тIаьхьа иза декхаре ву бераш дIа а дигина, ша царна мел оьшург латтон. Ткъа хIинца, сан гIоьнца, цуьнан цIа а ду, машен а ю, кхиина бераш а ду, дахар дIанисделла цуьнан. Делахь а, со йитинчул тIаьхьа, бахамах дакъа дан дезар ду цуьнан. ТIехула тIе, Нохчийчуьра молланаш а, полици а цуьнгахьа бу.\n- Соьлж-ГIаларчу муфтияте яха а яханий хьо?\n- Яхара, сайн кхин дан амла ца хиларна. Ас дIахьедира цигахь, эха шарахь ла а дуьйгIира, амма цара жоп а ца делира суна. Юха а тIеяхара со. Ас чуделла кехат дайна шайн элира соьга, юха а яздина дитира ас. Амма цул тIаьхьа а йист йолуш яцара. КхозлагIа а яздира ас, бакъду, муфтиятехь шаьш бохучу кепехь яздайтира соьга кехат. Мича бахьанашца хьо йитийта боху ахь алий, язде элира соьга. ТIаккха а процесс яхъелира шина шаре.\n- Эххар а хIун хилира оцу документах?\n- Цхьа хан яьлча Ленинан кIоштарчу Iумар цIе йолчу къедас тIекхайкхира со. Суна дош делира цо, гIо дийр ду аьлла, ас дерриг а охьадийцира. Юха кисанара хьалаяьккхинчу телефона тIера цхьана зударшкара кхаьчна смс хаамаш гайта вуьйлира иза суна. Марехь боллушехь цхьаболу зударий хуьлу ша йитталц а ца Iаш, нехан божаршка кехаташ кхоьхьуьйтуш, шайна меттиг лоьхуш. Суна оьшуш дац и хIуманаш, со оцу зударех яц элира ас.\nТIаккха КъорIанан тIехь чIагIо яйтира соьга, айса аьллачу дешнийн тоьшалла деш. Тхан Iадаташца зударша дуй бууш дац КъорIана тIехь, божарша буу дуй.\nСо йитинчул тIаьхьа бераш шен деца дуьсур ду аьлла, дIахьедира къедас, вайнехан ламасташ иштта ду аьлла, билгалдоккхуш. Иштта ловзадо цара: Iадаташ а, шарIа а Конституци а.\n- Динан дайшкара цхьана а кепара гIо ца хилира хьуна?\n- Мелхо а суна тIаьхьабевлча санна хетара суна уьш. Стохка бIаьста муфтиятера ши белхахо вара сан цIийнан бертехь, со ларъеш. Льяновс хаам бина хиллера цаьрга, блогерца Абдурахманов Тумсоца сан уьйр ю аьлла. Муфтиятехь сан телефон листира, амма хIуммаъ а ца карийра. Цул совнах, муфтиятна хууш дара со политикаца цхьана хенахь йоьзна хилар а. 2013-чу шарера схьа дуьйна нохчийн регионалан "Западный выбор" партин декъан куьйгаллехь яра со.\nХIара материал зорбане яккха кечъечу заманчохь Кавказ.Реалиин корреспондентца зIене велира Льянов Мурад. "Шун хьежамаш а, нахаца йолу шун дог-ойла а, шу муьлщ ду а суна хаа лууш дац, сан шуьца бала бац, - аьлла, дIахьедира цо. Цхьана хIуманах кхетавейша со: шун а, шун доттагIчун а (нахаца лелаш йолчу, коьртана дика а йоцучу) хIун бакъо ю социалан машанашкахь адамийн бакъонех даьцна дийца? Суна гайтар-м дуьйцур а дацара, шун доттагIчо, суна хаза а ца хозуьйтучу деа беран да ву со.\nКхиндолчу тхан хеттаршна жоьпаш ца делира Льяновс.


Битаров Вячеслав, Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхо\nIедалхочунна атта ду шен фирманашна аьтто бан\nКъилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочун бахамаш бу пандемин муьрехь Iедало гIодечу организацийн могIарахь\nРегионерчу экономиканна пайде а лоруш, Iедало гIо латтон кхачийначу махкарчу бахамийн хьалхарчу могIарахь ю Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочо Битаров Вячеслава доладеш йолу "Агрофирма ‘Фат" а, "Фат-Агро" а. Кхиболу 56 совдегарийн бахамаш а санна, пачхьалкхера гIо хиларе сатуьйсу оцу фирманаша, уьш а ю боху бахархошна алссам белхан меттигаш латточу бахамех. Оцу хьокъехь документ арахецна мехкан премьер-министра Тускаев Таймураза.\nIедало гIодан къастийна юьртбахамийн, кхача кечбечу, медицинан, гIишлошъяран, йохк-эцаран организацеш ю дуккха а. Делахь а оцу гIуллакхца нийсо лелаш хиларх шек ю мехкан парламентан депутат лаьттина а, зеделла экономист а йолу Кулова Маргарита.\n"Хуьлуш ма-хиллара, мехкан куьйгалхочо гIодан билгалбаьхначу бахамашлахь хьалхара ю агрофирманаш 'Фат' а, 'Фат-Агро' а. Пандемин хьелашкахь гIо оьшучу бахамийн декъайигина регионера Сбербанк а. Доцца аьлча, уггаре хьалха, таро а, карахь Iедал а долучарна, белхан меттигаш латточарна кхачош ду гIо, ткъа оцо IаьIна йолу кризисан проблемаш дIайохур яц», - яздина Куловас шен телеграм-каналехь.\nЦхьа а цец ца воккху пачхьалкхера гIо хир долчу фирманашна юкъа БитаровгIеран бахамаш язбаро, боху евзаш йолчу хIирийн журналиста Сагеева Мадинас.\n"Иза (Битаров – ред.) куьйгаллехь волчу деа шарахь тхо доьлла цуьнан доьзална ахча-бохча доькъучу хенахь латточу аьттонех: белхахойн къинхьегам базбан луш долу совгIаташ, еза цIерш, пачхьалкхера хуьлу преференцеш кхочу федералан тIегIанера а тIехь. Кхеташ ду, ялта дIаден деза, пандеми яра аьлла ца Iаш, амма тоьллачех йолу БитаровгIеран компанеш яц пачхьалкхо гIодан оьшуш. Царна ишта а хир дац зен, уьш юхур яц», - боху Сагеевас.\nЖурналиста дийцарехь, БитаровгIеран бахамаша ца сацийна шайн болх, махканна карантин кхайкхийнехь а. «Оцо гойту царна дерриг а магийна хилар», билгалдоккху Сагеевас.\nКоронавирус яьржина хиларх тешаш боцу нах, Iедалера санкци а йоцуш, гуламе бевлира кIира хьалха БуьритIехь. Цигахь протестхоша бехкаш бехира Битаровга, цуьнан доьзалан бахамаш, шайлахь йий арахоьцу "Бавария" фирма а йолуш, белхаш беш ю, ткъа махкарчу кхечу бахамашна къахьега дихкина, нах, луш ахча а доцуш, карантине хьийсийна, аьлла.\nФинансийн эксперт Пухаев Алихан ца хIоьттира «Тускаевн тептар» шеконе дилла. Iедало гIодечу бахамийн могIаршка язйинарш алссам белхан меттигаш а, махканна дуккха а ял луш а йолу фирманаш ю, боху цо.\n"ГIеххьачул бакъ ду Битаровн карахь мохк хиларо 'Фат' а, 'Фат-Агро' а компанешна аьтто бина бохург. Мухха а делахь а, махкахь уггар эвсаре бахамаш бу уьш. Церан да мехкан куьйгалле ма-хIоьтти, къайлах лелош хилла ахчанаш легале даьхна цара. Цундела совъяла йоьлла махкана хуьлу са а", - элира Пухаевс.\n"Кавказ.Реалиин" редакце кхаьчна яц цкъачунна юьйцучу агрофирманашкара а, Къилбаседа ХIирийчоьнан куьйгалхочун пресс-векалтера а комментареш.


Цхьайтта шо даьллера ШепаIан кIант Исраил дуьненчу ваьлла, Заркъе юьртана къилбехьа, кхо чаккхарма дехьа, рогIехь кха лардан иза лелачу хенахь. Когара мачаш яйелла, болар сихдина лелара Исраил. Бераллех къастаза велахь а, леларехь ша-шех бIобулуш вара ШепаIан кIант, шел еха немцойн топ белш тIе кхазийна, хе хIотта волавелира иза. Тешам боцуш зама хиларе терра, гIаролехь ха латтош хилла мухIажарша, шайн бошмаш а, шайн кхаш а лардина ца Iаш, шаьш йиллинчу юьртахь а.\nИштта цкъа, хехь волуш, ког байбина, меллаша хьаьжкIийн гIодмашна юккъе а ваьлла, дIаса а хьаьжна, когаш тIе лахвелира Исраил. Дика кхиъна йогIура хьаьжкIаш. Лекха адам а хьулдаллал лекха яра уьш, амма лар ца яхь, сискал а йоцуш биса тарлора хIорш. Хала зама яра тӀехӀоьттинарг. Делах тешарца, собарца, доьналлица шаьш оцу халонех хьалхадевр хиларх тешна бара вайнах. Урдунехь хилла Хонкаран Iедал гIелделла, ингалсан эскар чугIерташ, Iаьрбийн, хIара ду аьлла, Iедал дацара нехан доладан. Массо а къоьлла хьоьгуш вара. И бахьанехь, адамашна юкъахь йовссарш, зуламан ковранаш дукха яра. Шайн аьтто бол-болчохь нехан хIуманах катухура цара.\nГеннара хезаш, тIаьхь-тIаьхьа Исраилна герга догIуш, бергийн тата дара. ХIара топ юьйлина валале, кхунна хьалххахь цхьа Iаьрбийн бере вогIавелира. Воха а ца вухуш, ка яьлла, сихонца топ юлушшехь, ойла йора Исраила: «Дика дохьуш веана-те я йовссарех цхьаъ ву-те хIара?» – бохуш.\n– ХIай кIант, – аьлла, вистхилира Iаьрби,– схьагайтал хьайгахь йолу и топ.\nАмма кхунна хиира беречун дагахь дерг. Цо бохург дича, топ йоцуш-м хьовха, садаьккхина, вуьтур вара хIара. Юьйлина топ сихонца Iаьрбичунна тIе а хьажийна, мохь элира Исраила: «ДIавала, дIагIо! Хьуна со жима хетахь а, хIара топ ю хьуна. Шеко яц хьуна, хьо дIа ца гIахь, хьан говрах яйдакха йина вуьтур ву хьуна ас хьо!».\nГовр хьийзош, оьгIазе тIегIерташ, шена хезначух цец а ваьлла, юхаверза ца лууш, тIегIорта меттиг ца болуш, висира бере. Воьхна хьийзаш, гIеххьа зама яьлча, вистхилира бере: «Кхин вай вовшийн гур дац бохург бакъ дац. Со стаг вац хьуна, и топ ас сайна хьоьгара схьа ца яккхахь».\n– Дерриге а Делан карахь ду. ЛадугIур вайшимма, и зама тIеяллалц. Тахана и хир дац хьуна. Яхийта, дIавало, гучуравала, ас хIокху тоьпе хьуо этIавайтале! – элира Исраила.\nЮха а оьгIазе чухьаьдира бере. Исраила, кхин хан ца йолуьйтуш, лаг а оьзна, шозза топ ялийтира. Беречун коьрта тIера кортали шеца хьош, тIехъелира цхьа шокъали. ШолгIачу дIаьндарго бухка хадийра. Iаьрби-бере, дIаиккхина, вахара.\nТоьпан тата хезна, юьртарчу нохчашлахь орца делира: «КIентий, маса лелалаш! Цхьаъ хиллачух тера ду. Ледара ма хилалаш!»\nШен карара гIуммагIа охьа а тесна, герзаца къовлавелла, шен говр човхош, дIаиккхира Исраилан ваша Абу а (Абуязид). Исраил, и бере шеца орца далош, юха ца вогIуш Iийр вац, аьлла, жимма дехьа а ваьлла, само йина, тебна Iаш вара. Ван а веара...\nШеца ши бере валош, юхавеара Исраила топ йиттина Iаьрби. Тебна Iаш волу Исраил кхаа беречо Iаьрбойн маттахь дечу къамелах гIеххьа кхетара. «Оцу кIанта суна немцойн топ йиттира. ЭтIа ца веш, вуьтур вац!», бохуш, Iаьрбичо туьйсучу кхерамашка ладоьгIуш, ойла йора Исраила: «Эхь доцу хIуманаш! Цхьалха со! Кхо патарма бисна! Герзаца кхо стаг! Цхьа дIаьндарг а эрна гIахь!.. Ларор вуй-те со?!..» Геннара, лаьхкина берзалой санна, тIекхочуш лаьттара юьртара кIентий, шайца Исраилан ваша Абу (Абуязид) а волуш. Йовссарш-м, чан туьйсуьйтуш, тIепаза яйра.\nАбу вешица сецира. Вайн кIентий дошлойн лорах бахара...\nАбу: Де дика хуьлда хьан, жима къонах!\nИсраил: Деэшначунна гIортор хуьлда хьох!\nЧIагIвелла эскархо санна, лаьттара Исраил. Хилларг-лелларг дийцира цо. Хи чу Iоьттича санна вашийначу Абун хебаршка ихначу юьхь тIехула хьацарш Iийдалора. Меттах ца хьовш, лаьттара Исраил. Белш лоцуш ластийра иза Абус.\nАбу: Дакъаза ма валарг, ладогIал соьга. Къоланаш даима а деш хиларх тешна вара со. И нах хьалабахар сацийна ахь, и дика ду, хазачу къамело Iехо а, вочу дийцаро кхеро а хан дIаяьлла хьан.\nИсраил: Сайн доцу ирс цкъа а ца эшна суна.\nАбу: Мелехь хир ду хьуна, дIабаханчеран метта дIахIотта, гIаролехь тхоьца дакъалаца доьгIна хилла-кх хьуна. ХIун дер тIаккха?.. Къар ца луш, маIаш Iотта кечъелла старгIа санна, кIелдIахула хьоьжура уьш вайга, шайн волла бахьанехь, шаьш сийдоцуш, боьха хиларна.\nМеттах ца хьовш лаьттара Исраил. Белш лоцуш, юха а ластийра иза Абус.\nАбу: Дакъаза ма валарг, вало, юьрта дIагIор вайшиъ, кхин а хьелахь, юьртан кевнаш дIакъовлале кхуьур дац вай.\nЮьртехьа дIаволавелира и шиъ. Малх, юьртана цIелла тоьхна, суьйранна дIабуза кечбеллера. Заркъена дехьа а ваьлла, тIулга тIе хиъна, садоIуш вара цхьа воккха стаг. Абун воккхачу стагах бIаьрг кхийтира. Вист ца хуьлуш тIехвала бегIийла а ца хетта, вистхилира иза: «Суьйре дика хуьлда хьан, воккха стаг!» – аьлла.\n– Диканца дукха дехийла шу, жима къонахий! Ша-шех бIобулуш хила веза кху хенналц Заркъен пенашна сехьа лаьттарг, – забарца жоп делира воккхачу стага.\nАбу: Цхьацца йовссарш кхаш тIе гIиртинера, уьш юхатохале хан елира, цундела хьеделира тхо.\nВоккха стаг: Суна ма ца вевза, хьенан, мила ву шуьшиъ?\nАбу: Кху Заркъера ШепаI хьуна вовзахь, цуьнан кIентий ду тхо.\nВоккха стаг: Баккъал а, ШепаIан кIентий ду? МашаАллахI! Мичахула, стенгахула лела сан доттагI ШепаI?\nАбу: КIира хьалха кIа дохка Жолане вахана, схьакхачаза ву иза.\nВоккха стаг: ДIавала, деха гергарло лаьттина суний, хьан дений юкъахь. Суна вевзичхьана а, цхьана меттехь Iанне а Iийр волуш вацара хьуна и. ЦIе хIун ю хьан?\nАбу: Абуязид ю, хIара сан жимахволу ваша Исраил ву.\nВоккха стаг хьалагIеттира. «Исраил ву, хIаа, Исраил ву баккъал а!.. Айса шу хьедарна ца кхерахьара, цхьа хIума дуьйцур дара ас... Амма тIаккхахула дийца а мегар ду», – элира цо.\nАбу: Башха чIогIа сиха а дац тхан гIуллакх... ТIаккхахула бохуш, дIатетта ца оьшу. Дийцахьа, воккха стаг.\n– МаьркIажехь дехха къамелаш дан хан яц, делахь а доцца дуьйцур ас, – велакъежира воккха стаг.\nАбу: Сиха дац хьуна тхо, парггIат дийца ахь.\nВоккха стаг: Дика ду делахь, ладогIал. ХIокху хьан жимахволчу вешина Исраилна а, шун нанна а (Дийдиган Язийра), Дала Шен къинхетам бойла цунах, тIехIоьттина сурт коьртера цкъа а дIадолуш дац суна. И дара хIара Исраил, ши шо кхачаза бер, коган пхьид йойна, шен ненан цIийх вуьзна, ша байлахь висарна цIийзаш, шен еллачу ненан некха тIе веттавалар. И дара хьуна, Сувелехь, масийтта шо хьалха. Цу дийнахь шайна ца йогIург яккха Сувейле юьртана тIегIоьртинера Iаьрбий, амма вайнах къар ца белира. ТIом дIабоьдура, массара а бохург санна, дакъалоцуш. Шайн доьзалш, шайн жа, даьхни лардеш, шайн синош а, догIмаш а ца кхоош, дIабаьхьира нохчаша тIом. Божарша, къона а, къена а башхалла йоцуш, шайн тоьпийн дIаьндаргаш цIийзуьйтуш, таррашка а, шаьлтанашка а суьйнаш туьйсуьйтуш, зударша а, зудабераша а оьшург тIекхоьхьуш, хIоъ-молха латтош, тIелеттарш, юьртах а бевлла, къайлабовллалц дIабаьхьира тIом. Иштта, цу дийнахь тIелатаро масех къонах декъалвира. Циггахь Исраилан коган пхьидах чекхъиккхина дIаьндарг, тIе йоза яздеш санна, ненан кийрах кхийтира. Го а бина, боьлхуш зударий болуш, сауьйзуш Iуьллучу Язийрина тIекхечира со. Шен цхьа куьг даг тIе а лаьцна, шолгIачу куьйгаца Исраил маракъуьйлуш яра иза. ЧIогIа ветталора миска шен ненан некхах. ТIаьххьара а хьажопIелг а айбина, «ашхIад» а далийна, дIакхелхира пекъар. Бехк ма биллалаш, дагна хилла лазам карлабаккхарна... Хьо хIетахь жима вара, Исраил, хьуна дагадогIур дац, амма хьуна, Абуязид, иза дагадогIуш хиларх, тешна ву со.\nАбу: ДогIу дера! ХIун дер тIаккха?.. Хьуна ма-гарра, ишттаниг кху дуьненахь вехаш волчунна ганза дуьсур дац-кх.\nКъамеле ваьллачу воккхачу стага юха а дийца долийра:\n– Мел еха ойлаярх, ца кхетара со аьлча, нийса хир дац, – жимма сецна-а, юха а вистхилира – амма, дIо геннара Кавказан лаьмнаш а дитина, бевзарш, безарш а битина, цхьа а гергара стаг юххехь воцуш, кху махка схьакхаччалц иштта беха некъ бар хIумма а атта-м дацара. Юьхьанца реза ма яцара Язийра, шайн мохк а, шайн нах а битина, Шела а йитина, ШепаIца хIара беха а, кхераме а некъ бан. Дан хIума дацара. ШепаIа, Iусмин юьртан маьждигехь мурдаш гулбеллачохь, шайн шайхана дош деллера хIижрат дан. Цу дашо вихкинера иза. Шен дош лардан, хIара ша бина некъ юха а уьттазза бийр бара цо. Цу сихачу муьрехь ШепаIна а, и санна болчу нохчийн дуккха а мухIажаршна а ца моьттург-м хилира. Делахь а, Язийрас ша йогIур яц шега аьлча, ШепаIа, шайн кIант а эцна, ша новкъавала сацам бар хаийтира. Дог кIадделла, кIантах ца яла кхин некъ а ца карийна, резахилира. Шен Iожалла тIехIотта цхьа бахьана хилла хир ду-кх. Юьхьанца дуьйна дерриге а къахьегар дара цуьнан, пекъар, амма Дала синна тIе ца дуьллу цуьнан лан ницкъ кхочург бен.\nШен бIаьргаш тӀе ши куьг диллина, жимма хан яьккхира воккхачу стага. Эххар а, хаза тамехь вела а къежаш, ша меттавалийра цо. ТIаккха, шен ши куьг а айбина, доIа дира цо:\n«Я Аллах! Везан Дела, Воккха Дела, тхо гуш ду-кх Хьуна, Я АллахI, тхо бехке ма делахь, тхо дицделча а, я гIалатдевлча а, тхо кхиош-кхобуш верг Ву-кх Хьо. Ахь тхуна тIе ма йиллахьа хало, Ахь тхол хьалха баханчарна тIейилларх терра, Я АллахI, Везан Дела, хьалхадахалахь тхо оцу балех, гечделахь тхуна».\nШен доIа а дерзийна, вистхилира воккха стаг:\n«ДӀагӀо делахь, хан яьлла, вайна ламазан хан тилале, шайн кечамбе».\nХIорш маьркIажан ламаз дина бовлуш, геннара хезаш юьйлучу тоьпийн тата дара. Катоьхна, тапча а яьккхина, мохь туьйхира Абус: «Схьадуьйла! Ас кортош эгор ду шун!» Абун дог кхерамаза хиларх кхийтира воккха стаг, амма шена тусаделлий ца хоуьйтуш Iийра. Iадийча санна, хьалаиккхира Абу.\nВоккхачу стага элира:\n«ЛадогIа кIант, сих а ца луш. Собардехьа жимма. Хилларг хIун ду ца хууш, воьхна, дIа ма хьада».\n– Iу-у-ут! Iу-у-ут! – олуш, ша-шена голашна тIе буй а тоьхна, тапчанах кадетташ, элира Абус: – Валлалц иштта даа дезаш дуй-те хIара дуьне?\nВоккха стаг: Цкъа собардехьа...\nАбу: Цхьана тешнабехкана кIел нисбелла ма хилахьара уьш!\nИсраил: ХIунда боху ахь?\nАбу: Ванах... Ма хьебелла уьш?\nИсраил: Хьайн накъостий бохий ахь?\nАбу: Дера боху.\nВоккха стаг: Са ма гатдехьа, Дала мукъалахь, хIумма а хилла хир дац.\nИсраил: Дера хIета!.. Уьш вайна тIекхаччалц хьо Iийр-м вац! ДIахьажал, дIо тIай долчухьа! (Цигахь схьагуш бара кхеран накъостий)\nАбу: Ва Дела, хастам бу хьуна!\nВоккха стаг: Хьажал хьайна, сихалла дика яц ишттачохь, собарх ваьлча а ца хуьлу стагах къонах. Нийса бохий ас?\nАбу: Дера, нийса-м боху!\nХи чу Iоьттича дахчалуш долу цIийделла болат санна, шелвеллера Абу.\nКорта хьала а айбина, лен велира воккха стаг:\n– Массо а хIума цхьана хорша дерзийна Ӏаш болчу нахехь стохка а, лурчах а ялташ цахилар бахьана долуш, мацалла хIоьттина. Ткъа мацделла адам сонта хуьлу. Акхаралле дирзинчу адамашна ги йоьхкина ларчаш язло. ХIокху доккхачу дуьненахь, бен дац хьо нохчи хиларх я Iаьрби хиларх, коьртаниг собар ду, ша Делан лаамашна муьтIахь хилар гайтар ду, цу кепарчу Iиттаршка вай дохадайта йиш яц вайн. Уьш а, Дала мукъалахь, нийсачу некъа тIе боьрзур бу. ХIинца цаьрца девне вийларх, хIун нислур ду? ХӀумма а нислур дац.\nАбу: ХIинца ахь бохучуьнга ладуьйгIи-кх оха, пайда а ийци, амма и карзахе ойла дIаяла ца туьгу сан коьртера. ХIинццалц айса дуьнен чохь яьккхина хан, кху дийне кхача гIерташ яьккхича санна, хеталора, Веза хинволу Дела, Ахь ницкъ а, хьуьнар а лохьа тхуна и декхар дIакхехьа!\nВоккха стаг: ХIей, дукхавахарг! Кхин Iойла дац. Хlораммо а: «Со цахиларх, сан метта цхьа кхин хир ма ву», – бахахь, цунах гIуллакх хир дац. Цундела, хIораммо а къахьоьгуш, декхар кхочуш ца дича, мегар ма дац. Массо хила ма веза декхарийлахь.


Европан кхеле кхачийна гIалгIайн жигархочун Барахоев Ахьмадан арз\nЕвроперчу адамийн бакъонийн кхеле кхаьчна ГIалгIайн къоман цхьааллин комитетан, Тайпанийн кхеташонан векалан Барахоев Ахьмадан арз. Оцу хьокъехь "Кавказ.Реалиига" хаамбина "Бакъонан инициатива" юкъараллерчу юристаша.\nБух а боцуш лаьцна кхабар (Адамийн бакъонийн конвенцин 5-гIа артикл талхор), итт денна административан низамца изоляторехь латтор дIадахдар (Конвенцин 6-гIа артикл талхор), гулам дIасалахкар (Конвенцин 11-гIа артикл талхор), политикан буха тIехь лацар (Конвенцин 18-гIа артикл талхор), Несарарчу "Бакъонан инициатива" юкъараллин офисах хьовсуш, Барахоевс оцу юкъараллерчу адвокаташка гIодехарх долу докуметаш талламчаша къайладахар (Конвенцин 34-гIа артикл талхор) далхийна жигархочо Страсбургерчу кхеле.\n8-гIа бутт бу Барахоев лаьцна кхобу. Iедалан векалшна духьал латарна бехкево иза.\n2019-чу шеран Зазадоккху-беттан 26-чу дийнахь гулам хилира Магасехь. Нохчийчоьнца шайн мехкан Iедало республикан доза къастош харцо йина аьлла, протесте бевллера нах. Цара мехкан куьйгаллера дIавала бохура Евкуров Юнус-Беке. ШолгIачу дийнахь гулам дIасалалла арабевлира Iедалан ницкъаш, царна духьалойира оппозиционераша. Iедало ша гулам бохийначул тIаьхьа иттанашкахь лийцира жигархой.\nПутина жоп делла, ша киллер ву я вац, аьлла, NBC News-о динчу хаттарна\nНохчийчуьрчу криминалан авторитетан дов кхеле делла Новосибирскехь\nКадыровс комментари йина Чимаевс инстаграмера суьрташ дIадахарх лаьцна\nПолицин буьйранча бакъвинчу кхелахочун дов хоттур ду Дагестанехь\nГIебартой-Балкхаройчуьрчу кхиазхочо бехк цабиллар дехна Кадыровга\nДийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь коронавирусах 24 стаг велла. Цомгуш хилла кхин а 289\nГIелонах бевдда зударий дIалечкъачу хIусамна тIелетта ХIинжа-ГIалахь


Шовхалова Хьава Нурдиновна - нохчийн, оьрсийн меттанийн хьехархо - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nШовхалова Хьава Нурдиновна, Хьалха-Мартан Мартан-Чуьра №1 йолчу школан нохчийн, оьрсийн меттанийн хьехархо, йина 1992 шеран ноябран 3-г1ачу дийнахь Хьалха-Мартан т1ехь.\nХьава жима йолуш дуьйна шен ненан мотт ч1ог1а безаш, цуьнца уьйр йолуш хилла. Цундела школа чекхъяьккхина 2011-чу шарахь нохчийн пачхьалкхан университете (оьрсийн-вайнахин отделени) деша йоьду. 4-чу курсехь доьшуш йолуш д1аболабо Хьавас хьехархочун некъ ша дешначу школехь. 2016-чу шарахь боккха кхиамца бакалавр даржан университет чекхъяьккхира цо. Цу шарахь магистратуре деша яхара нохчийн пачхьалкхан университетан «Нохчийн филологи» аьлла йолу направлени хаьржина.\nХ1инца 2 курсехь доьшуш ю, шен «Нохчийн фольклоран кегийчу жанрийн исбаьхьаллин башхаллаш» ц1е йолчу магистрийн диссертаци т1ехь болх беш ю. Ларамаза дац Хьавас тидам нохчийн маттана т1е бахийтина хилар. Шен декхар лору цо ворх1е дайшкахь дуьйна ларбеш, сийдеш схьакховдийна болу вайн мотт ларбар а, безар а, кхиор а, т1екхуьучу чкъуранна иза марзабар а.\nХьавас жигара дакъа лоцу вайн махкахь д1ахьош долчу къийсадаларшкахь а, мероприятешкахь а. Т1аьххьара районехь д1адаьхьина долчу «Къона хьехархо 2018» ц1е йолчу къовсадаларехь 2-г1а меттиг яьккхина цо. Массийта грамота а ю Хьаван Хьалха-Мартан дешаран урхалло а, Мартан-Чуьра №1 йолчу школо а елла.


Путинан шалха стандарташ\nЛахьан-бутт 08, 2019\nУдмуртийн меттан гIайгIано орцахвехира Разин Альберт, цо вагийра ша Iедалан цIенна хьалха Гезгмашин-беттан 10-чу дийнахь\nШа урхалла дечу пачхьалкхо къаьмнийн меттанаш лечу кхачийнехь а, оьрсийн маттах сагатдо Оьрсийчоьнан президента\n«Оьрсийчоьнан меттан кхеташонехь» шинарийдийнахь къамелдеш Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира гезбехира «оьрсийн маттаца «тIом беш хьийза», «хьехаш чуьра русофобаш» а, «маргиналаш» а.\n"Вайна го, леррина, ас къасттийна боху, маьттаза, дукха хьолехь, эхь ца хеташ, оьрсийн меттан аре гатъян гIертарш. Мотт аратаса гIертарш. Хьехаш чуьра русофобаш хилла ца Iа оьрсийн маттаца тIом бийраш – иза вайна гуш ду, цхьа а къайле а яц. Сов эвхьаза бо шайн болх кеп-кепарчу маргиналаша, агрессехь болчу националисташа», - элира Путина.\n"Халахеташ делахь а, цхьацца мехкашкахь пачхьалкхан политика хуьлуш лаьтта цунах», - билгалдаьккхира цо.\nЦа элира Путина, муьлха пачхьалкхаш ю ша юьйцурш, ткъа хууш ду дукха хан йоццуш оьрсийн мотт хьехар шайна чохь дихкинарш Украина а, Латви а хилар.\nОьрсийн мотт бийца!\nАмма Путина хIинца динчу оцу дIахьедаро оьрсех доцчу къаьмнийн векалшна карлайоккху цо шайна дукха хан йоццуш йина хьу. Къаьмнийн меттанаш, оьрсийн мотт боцург, деккъа дIа лаамехь Iамош хила беза, нах уьш Iамо тIетеIабойла дац, элира Путина цкъа. Оцу къамело айдинчу Iедало сихха арадаьккхира, пачхьалкхера «титул-мотт» боцург, кхидолу меттанаш Iамор дешархошна, студенташна тIехь дац, аьлла долу низам. Доккха зен а дина оцу гIулчо.\nГIезалойчуьра Айсин Руслан цец ца ваьккхина меттан хьокъехь хIинца Путина дийцинчо. «И болх 2017-чу шарахь бан болийра, къаьмнийн юкъаметтигаш тергалъечу Йошкар-Оларчу президентан офисехь», президентна хьалха кехат диллира хIетахь, ГIезалойчохь бовш лаьтта оьрсийн мотт, аьлла дара иза, дийцира Айсина «Кавказ.Реалиига».\nАйсинан йоI ю гIезалойн мотт лаамехь Iамочу гимназехь доьшуш – ГIезалойчохь гIезалойн мотт пачхьалкхан мотт ларалуш белахь а, иза Iамор-цаIамор дешархойн лааме диллина оцу гимназино.\nЭксперто дийцарехь, ГIезалойчоь шен ма-хуьллу лаьттира къоман мотт къуьйсуш. «Шина шарахь къийсаделира тхо, амма хьал талха дуьйлира. ХIинца тхо, цунах дерг аьлча, кхин а боккха бохам тIеэца кечделла Iа. Къаьмнийн башхалла – субъекталла – дохош ду», - саготта ву Айсин.\nЦо дагалоьцу 90-гIа шераш: хIетахь ненан мотт Iамо чухьаьддера гIезалойн къам. Ткъа хIинца дIакъовлуш ю оцу хенахь ехкина гIезалойн школаш – тахана яц республикехь иштачех цхьа школа бен (!).\n"Къаьмнийн республикаш дIаяха аьтто бо оцу некъо. Империн логика цхьаъ ю даима а – шен дозанашна чохь мостагIий лехар», - элира Айсина.\n«Стенна эшош бу къаьмнийн меттанаш?»\nПедагог Мусаева Заира янне а яц Путина дуьйцучунна реза. «Шайн меттанаш Iамор хьалхарчу метте пачхьалкхаша дуьллуш хилча, нийса дац царна лер, «оьрсийн маттанна тIом кхайкхийна» бохург нийса дац, нийса дац шайн къоман мотт чIагIбан гIертачу наханна «хьехашкара русофобаш», «националисташ-маргиналаш» бахар а», - тешна ю педагог.\n«Вайн таронаш алсам мел юьйлу, дахар то мел ло, оьрсийн маттанна тIегIерташ хир бу нах», элира Путина. Оцу тIе кхача дуккха а зама оьшур ю аьлла хета Дагестанерчу хьехархочунна.\n"Юьхь-дуьххьал хаттар дан лаьара суна президенте: кхечу пачхьалкхашка оьрсийн меттан ларам бен а бохуш, Оьрсийчоьно стенна охьатеIабо кегий къаьмнийн меттанаш?! Ненан маттана дуьту сахьташ лахдеш ду, цхьаццанхьа факультативийн могIара баьккхина бухарчу къоман мотт», - леткъа «Кавказ.Реалиица» къамел дийриг.\nМусаевана тIетайра шен цIе йоккхийла ца лиина Дагестанера цхьа хьаькам а.\n"Путинан шалха стандарташ ю уьш. Украино а, Латвино а оьрсийн маттах дийрриг ду Оьрсийчоьно шен къаьмнийн меттанех деш. Массо а адамех оьрсий беш ю Оьрсийчоь! Йовш ю вайн къаьмнийн истори, синбахам, литература. Массех итт-шо бен ца оьшу дерриг а доьза дан», - элира Дагестанерчу хьаькамо.\n«Дешарх» цIе йолчу низамо ненан мотт а, ненан литература а хьехар школашна тIехь ду боху. Амма дай-наношна магадо ненан мотт оьшу, я ца оьшу къастор, иза беранна хьехийтар, я цахьехийтар, цевуьйлура цо.\n"Оцу юккъехула керла сахьташ юкъадаьхна – «Оьрсийн мотт – ненан мотт» цIе а тиллина. Лаамехь-лаамза ду, аьлла къастийна, ненан мотт юьстах а битина, и дисциплина харжар», - элира Iедалхочо.