Халкъан а, мехкан а дуьхьа ваьхнарг - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\n13.05.2016 14:19 Пятница\n2004-чу шеран май беттан 9-чу дийнахь дукха адам дара Соьлжа-г1аларчу стадионехь Толаман Де даздан гулделла. Гуттар а ша ма-вогг1ура, т1еман дакъалацархошца хазахетар декъа веанера Нохчийн Республикан Президент Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Б1аьстенан декхначу дийнахь ямартло, тешнабехк кечбинчара дахаран некъ хадийра Ахьмад-Хьаьжин (Дала гечдойла, Дала г1азот къобалдойла цуьнан). И шийла кхаъ баржийра хаамийн г1ирсаша ярташкахула, г1аланашкахула, пачхьалкхашкахула, мел хезначуьн дог а дохош. Уггаре а хьалха кхолладелла синкарзахе хаттар, массеран а аьлча санна, цхьаъ дара: «Юха а т1ом болало-те, х1ун хила доллу-те?» Иштта хаттар кхолладалар ларамза а дацара, х1унда аьлча Ахьмад-Хьаьжас олуш дара: «Со т1ом сацо г1ерташ вац, со т1ом гуттаренна а д1абаккха г1ерташ ву». Новкъавара Ахьмад-Хьаьжа Нохчийчуьра т1ом ца сацийта, нохчийн къам хьийзо 1алашо йолчарна. Шайн тешнабехкаца, ямартлонца уьш к1езиг бацара. Царна т1амах болу пайда боккха бара. Ахьмад-Хьаьжа санна болу нах наггахь бен ца кхиабо халкъо, ца бовлу халкъана юкъара. Бевлча а, церан сий-пусар дан а, уьш ларбан а кхетам, хьекъал ца тоьаш муьраш дукха баьхкина нохчийн исторехь. Шен доьналла, хьекъал, кхетам болу къонахий бовза, уьш лара, ларбан, церан сий-ларам бан ца хуу къам дехха халонехь, сингаттамехь деха, ша иштта дахаран бахьнах цхьа хан д1аяьлча бен ца кхеташ. Куьйгалхо воцу къам тобанашка декъало. Иза ю къам дакъазадаларан хьалхара г1улч. Шен оьмарехь и г1улч яьккхинчу къомах цхьа къам дан, барт-марзо хилийта г1ерташ, т1еман ц1е д1а а яйина, машар х1отто 1алашо яра Ахьмад-Хьаьжин. «…Со нохчийн халкъан паччахь вац, со нохчийн къоман ц1арах машаран векал ву» — дешнашца шен дахаран некъ машаран, масла1атан некъ хилар ч1аг1динера Ахьмад-Хьаьжас. Иза цуьнан амалан дикачех аг1о яра, и аг1о яра халкъо цуьнгахь гуттар а къобалйийриг – машар кхайкхор. Историн некъан бохаллехь Ахьмад-Хьаьжа нохчийн къоман хиллачу массо а баьччанех, куьйгалхойх дуьххьарлерниг вара дахар масла1атечу, машаречу новкъа даккха араваьлла. Иштта сирлачу вастехь вехар ву Ахьмад-Хьаьжа халкъан дагалецамашкахь, иэсехь а.\nВайн нохчийн къоман историн некъе а, цуьнан кхолламе а б1аьргтоьхча, хиллачун, леллачун леррина ойла йича, гушдерг а, билгалдолург а цхьаъ ду: чолхе а, къиза а дахар хилла нохчийн халкъан. Историн некъан муьлхха а мур схьаэцча, оцу муьрехь хиллачу куьйгалхочун я т1еман баьччан кхолламе хьаьжча, билгалдериг цхьаъ ду: декъаза кхоллам хилла церан а, шайн халкъан санна. Хьалха хилларг, тахана дерг, хьалха хилла а, тахана йолу а юкъараллин-политически хьал вовшех тера ду, вовшех къаьсташ а ду. Вовшех уьш къаьсташ хиларан коьрта билгало: хьалха хиллачарел тахана долу адам кхетам лакхара хиларца къаьсташ хилар. Х1окху халачу хьелашкахь куьйгалхо хила хала ду, х1унда аьлча хийла вайн дайша сийлахь лийринарг сийсаздина, бехкамех бехказлонаш йина, шайна атта а, нахана ницкъ беш ехаш тобанаш хиларна. Нохчийн къам иттаннаш дакъошка, партешка, боламашка декъаделлачу хенахь; къам х1аллакьхиларна а, ша-шен х1аллакдаран а зил т1е кхаьчначу хенахь, йиша-ваша а вовшашца ийг1ина, гергарлонаш хедачу хенахь, доьзалш а бухучу хенахь, стагана ша-шех а жоп дала хала долчу хенахь Нохчийн Республикан Куьйгалхо вара Кадыров Ахьмад-Хьаьжа. Дукха къахьийгира цо ша куьйгалхо хилале хьалха а Нохчийчохь т1ом ца хилийта г1ерташ. Г1аланашкахь, ярташкахь адамаш вовшахдетташ, гуламашкахь, кхеташонашкахь долуш дерг ма-дарра д1адуьйцуш, зуламан бахьнаш, зуламан дай а бовзуьйтуш, къахьоьгура, болх бора цо. Иза кхоьрура юха а вайн махкахь т1ом баларна, цундела цо кхайкхам бора т1еман ц1ерга халкъ кхосса г1ертачаьрга: «Шуна къа х1унда ца хета х1инцца т1амна бухара дала г1ертачу халкъах? Шаьш ох1ла доцучу г1уллакхех байракхаш йина, вайн дайша б1ешерашкахь лелийна бусулба дин, 1адаташ, ламасташ емал а дина, шу х1ун пачхьалкх кхолла г1ерта? Дита лулара къаьмнаш а шайн ц1ахь, шайн лаамехь даха. Вешан ц1ахь даха хууш доцу, вовшашлахь барт а боцу шу х1ун дика, х1ун дин эцна даха дохку луларчу Дег1астана?»\nЦуьнан кхайкхаме а, цуьнан дехаре а ла ца дуьйг1ира. Цуьнан кхайкхаме ладогг1ал а синош а, дог1маш а маьрша дацара зуламан дайн. Историн йохаллехь (1999 шо кхаччалц) нохчийн лаьтта т1ера цхьа тоба ца яхнера кхечу къоме т1ом хьебан. Тайп-тайпанчу къаьмнийн векалех лаьтта т1емалойн тобанаш Нохчийчуьра Дег1астана яхара. Оцу хенахь дерриге а дуьне а ладоьг1уш дара, хьан х1ун олу-те, бохуш. Бух болуш, т1аьхьало а йолуш къоман ц1арах, къомах а, махках а жоп а луш, дош ала стаг хила веза мур бара иза. Доьналла оьшура: харцо харцо ю ала а, бакъдерг бакъ ду ала а. И доьналла шегахь дерг Нохчийн Республикан муфти Ахьмад-Хьаьжа вара. Цо, цхьана а кепара д1а-схьа а те1ар доцуш, ма-дарра массарн а д1ахаийтира: Дег1астана бахнарш нохчийн къоман ц1арах бахна цахилар, къомаца церан цхьа а з1е цахилар а.\nЭвлаяашна а луьйчу заманахь куьйгалхо хила доьналла къаьчначух вон дош олурш бовлар цецвала х1ума дацара. Хьаг1, массо хенахь а, шел тоьлла волчуьнца лелайо. Х1ун толам бара Ахьмад-Хьаьжас баьккхинарг? Уггаре а хьалха толам харцонна т1ехь баьккхира цо. Ас-со бахарал хьаладаьккхира (иза-м цуьнгахь хьалха а дацара) цо къоманана вацар, цунна г1уллакхдар, цуьнан лазамаш, лехамаш, сатийсамаш, дегайовхонаш шен а йина. Царех дуьйзира цо шен дахар. Цунна къеггина тоьшалла ду къоме цо референдумехь дайтина хаттар: «Хьуна муьлххачу пачхьалкхехь даха лаьа, нохчийн къам?» – аьлла.\nОцу хаттарна жоп деллачул т1аьхьа, къоман дагахьдерг х1ун ду хиъначул т1аьхьа, шен хьекъал, кхетам, ницкъ, доьналла а т1ехьажийра къоман синкхачан хьостанаш ц1андарна, уьш юхаметтах1итторна. Ахьмад-Хьаьжа куьйгаллехь волуш махка ц1аерзийра иллиалархойн тобанаш, юхакхоьллира, меттах1иттийра ансамблаш: «Вайнах», «Нохчо», «Даймохк»; театраш: Х.Нурадиловн ц1арах ерг, оьрсийн, тайнагийн; музейш, библиотекаш. Меттах1оттийначу телевиденехь нохчийн къоман 1адаташна, г1иллакхашна лерина передачаш д1ахьора. Лоькхура эшарш, олура иллеш. Уьш, къоман синан а, амалан а билгалонаш, хьехор, яржор дихкина дара «нохчийн пачхьалкх» ян арабевллачара. Хиндерг хууш санна, Ахьмад-Хьаьжа сиха вара адамашца цхьаьнакхетарш д1адахьа. Цхьаьнакхетаршкахь ша деш долу къамел, хаттаршна ло жоьпаш, муьлххачу а хаттарна, бух болуш, т1аьхьало йолуш, 1аьвшшина а хуьлура цуьнан. 1аламат дукха болх бира Ахьмад-Хьаьжас махкара арабевлларш ц1аберзо а, уьш Нохчийчохь д1атарбан а г1ерташ, кхерам а боцуш церан дахар хилийта 1алашо йолуш. Цуьнан тергонехь схьайиллира иттаннаш ПВР-аш, г1о-накъосталла дира б1еннашна, эзарнашна г1орасиз, заь1ап долчу адамашна. Цуьнан бала бара 1илманчийн, спортсменийн, студентийн дахар-1ерца, церан сатийсамашца, ойланашца. Цо ца элира 1илманчашка: «Хьостамаш де!», цо ца битира пенсионераш: «Шун пенсех герз эцна…», — аьлла; ца элира хьехархошка: «Шайна лаахь, болх бе, ца лаахь — школашкара д1адовла, шуна дала алапа дац сан…» Ахьмад-Хьаьжас цаьрга массаьрга а кхайкхам бира, ша куьйгалле х1оьттина масех к1ира даьлча: «Махкахь а, махкал арахьара 1илманчаш, кхетам, хьекъал долу, х1окху халкъаца, махкаца а бала болу нах! Шуьгара г1о оьшу халкъана, махкана, суна а Нохчийчохь дахар юхаметтах1отто. Вай массара а лардан деза х1ара къам бохамех, цундела х1ораммо а шен ас-со д1ататта деза, дарба лаха деза къоман лазамечу чевнашна. Нагахь г1о дан шаьш кийча дацахь, новкъарло цаяр доьху ас…» Къам декъа а ца доькъуш, х1ара дика ву, х1ара вон ву а ца бохуш, х1ара дехьа хилла, х1ара сехьа хилла а ца бохуш, барт бан нигат а дина, вехаш хилар гора цуьнан х1ора а дашехь, цо маршонехьа йоккхачу г1улчехь. Нохчийн къоман дахарехь цкъа а цахилларг дара Ахьмад-Хьаьжас динарг: спортсменашна, артисташна, яздархошна деза совг1аташ дира. Гуьмсехь вовшахтоьхна д1адаьхьира А.Айдамировс «Еха буьйсанаш» роман язйина 30 шо кхачар даздаран хьолехь, яздархоша, 1илманчаша, журналисташа докладаш а еш (2002 шарахь). Нохчийн халкъан яздархочунна А.Айдамировна «Волга» машен совг1атна елира. Махкахь а, махкал арахь а дика вевзачу Х.Нурадиловн ц1арахчу театран актеран Д.Омаевн 60 шо кхаьчча даздарш д1адаьхьира Гуьмсерчу Берийн кхоллараллин Ц1ийнехь. И цхьаьнакхетар чекхдаьлча «Волга» машенан дог1анаш д1аделира Дагунна. Иштта «Волга» машенаш елира халкъан илланчина В.Дагаевна, актерана С.Дакаевна. «Терек» командин х1ора декъашхочунна машенаш луш тешаш хилира вай. Б1еннаш заь1апхошна маьхза д1аелира машенаш. Дарбане сатуьйсу эзарнаш адамаш (дуккха а харж еш) Москва, кхечу г1аланашка а хьовсийра; эзарнаша бераша садаь1ира РФ-чу тоьллачу курорташкахь, санаторешкахь. Ахьмад-Хьаьжа куьйгаллехь волуш, цо оьшшучу барамехь ахча хилийтарна, схьайиллира школаш, лакхара дешаран заведенеш. Уьш дерриге а вайна гина, вайна девза дика г1уллакхаш ду. Ткъа мел дара, кхин а вайна ца девза, цо дина диканаш! Халачу, адамийн синошна чевнаш йинчу, адамаш карзахдевллачу заманахь дехаш дара вай. Хала дара ишттачу хенахь куьйгалхо хила, къоман а, мехкан а дуьхьа вехаш хилча муххале а. Ахьмад-Хьаьжа къонах а, хьекъале политик а вара. Цо Россехь а, кхечу пачхьалкхашкахь а дехачу халкъашна д1ахаийтира нохчий террористаш цахилар, зулам Нохчийчу деана хилар, и зуламхой т1еэцнарш нохчашлахь к1еззиг бен цахилар. Ша 1елимстаг хиларе терра, цо ша мел йоккху г1улч, мел олу дош нисдора бусулба динан т1едахкаршца, лехамашца. Муьлххачу а къоман дахаран ойла йича, цуьнан леррина тидам бича, иэсехь карлаюьйлу тайп-тайпанчу политикийн ц1ераш. Царна юкъахь бу зуламан дай, зовкхе, беркате дахар д1ах1оттийнарш, къомана дикане боьду некъ билгалбинарш. Царех уггаре а сий-ларамечу т1ег1анехь ву – адамаша хазачу, ларамечу дашца ц1е йоккхург, иэсехь виснарг. Делахь-х1ета, Ахьмад-Хьаьжа дикачу дашца шех дагалецамаш хилийта, къоман иэсехь виса а кхиъна, ша къоман дуьхьа дина дика дуккха а г1уллакхаш бахьнехь. Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1еман дакъалацархоша баьккхинчу Толамах цаьрца цхьаьна хазахетар декъа вахханчохь тешнабехк бира Ахьмад-Хьаьжина. Цуьнан дахаран некъ хадийначеран ницкъ ца кхаьчна дикане, масла1ате, НР-ка юхаметтах1отто цо билгалбина некъ хадо. Мостаг1ий ницкъ ца кхаьчна халкъан дикане сатийсар, дегайовхо а хадо. Шен ден некъ ца ходуьйтуш, Нохчийчохь беркате къахьоьгуш ву цуьнан к1ант, РФ-н Турпалхо, НР-н Куьйгалхо Р.А.Кадыров. Дала декъалвойла, шен са а ца кхоош, халкъан дуьхьа ваьхна Ахьмад-Хьаьжа!


Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а, "Имарат Кавказ" хьалханча Умаров Докка, "ГIалгIайчоь Вилайатан" амир Евлоев Ахьмад.\nОьрсийчохь уггар ларам болу бусалба стаг ву муфтийн Кхеташонан гIантда шайх Гайнутдин Равиль. Иштта сацам бина кху деношкахь гIезалойн "Бизнес Online" газето арахецначу рейтинган авторша.\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан хIоттийна цара 5-чу могIаре, нисса ГIезалойчоьнан хиллачу а (Шаймиев), хIинца волчу а (Минниханов) президенташна а, ткъа иштта UFC чемпионна Нурмагомедов Хьабибна а тIаьххье. Кадыровн рейтинг охьайоьжна, я хьалаяьлла ала хала ду, иза Оьрсийохь дуьххьара хIоттийна хиларна.\nАла деза, и статистика ша цхьаъ цахилар, Дагестанера спортхо Нохчийчоьнан куьйгалхочул хьалхаваьккхина йолу. "Дуьненера ларам болу 500 бусалба" глобалан рейтинган эксперташа 2019-чу шарахь Нурмагомедов юкъатоьхна шайн "седарчийн" олучу тептарна, "Дагестанехь хилла ца Iаш, Нохчийчохь а, Советан пачхьалкхана юкъахь хиллачу кхечу бусалба пачхьалкхашкахь а иза вуно лоруш" хилар билгалдоккхуш. Ткъа Кадыров оцу "лараран уьнна" тIехь вац.\nХаам: "Дуьненера ларам болу 500 бусалба" (TheMuslim500) рейтинг хIоттош берш бу Урдунерчу паччахьан талламан центран (The Royal Islamic Strategic Studies Centre) эксперташ. Иза хIоттош ю хIора шарахь 2009-чу шарахь дуьйна. 1-50 меттигаш номершца гойтуш ю, бисинарш (450) багарвеш бу, царах 20 стаг а ву къастош, "Лараме хьахоран тептарна" юкъатохарца. Кху шара ТОП-500 рейтингехь хьалхарчу меттигехь ву Туркойчоьнан президент Эрдоган Реджеп (2-гIа - СаIудийн паччахь Салман, 3-гIа ву Урданан паччахь Iабдаллахь 2-гIа).\nКадыров даима а ву ТОП-500 декъашхо\nАмма Кадыровн дозалла дан бахьана ду. "TheMuslim500" рейтинг 2009-чу шарахь кхоьллинчхьана иза хIоразза а юкъатоьхна ву цунна (иштта жамI гайтина кхин цхьа а бусалба стаг вац Оьрсийчуьра).\nБакъдерг дийцича, иза цкъа а ца хилла хьалхарчу 50 стагана а, висинчу 450-х "лараме хьахийнчарна" а юкъахь. Нурмагомедов юкъавахана рейтингана 2019-чу шарахь. Цунна цу сохьта елла "седанан меттиг" (Нурмагомедов дуьххьарлера Оьрсийчуьра бусалба ву цу лакхене кхаьчна волу).\nКхузахь шена тIе тидам бохуьйтург ду рейтинган авторша Кадыровх лаьцна бина хаамаш муха хийцабелира бохург, аьлча а, дуьненаюкъарчу эксперташа иза дикачу агIор хьехо волор муха хилира бохург.\n2009-2012: "Кадыров аьчкан буйнахь латтош ву Нохчийчуьра Iедалан институташ";\n2013-2016 (тIетоьхна): "Вуно чулацаме Нохчийчохь реконструкция ян аьтто бина, уггар хьалха Оьрсийчоьно лучу ахчанца. И бахьана долуш "иза цхьаьна ца догӀу лелар долуш ву";\n2017: изза, амма дIадаьккхина "иза цхьаьна ца догӀу лелар долуш ву";\n2018-2019: дIадаьккхина "аьчган буй" а, "Москох ахча" а хьахор. Керла верси иштта ю: "Вуно чулацаме Нохчийчохь реконструкция ян аьтто бина, дIаяьхьна маситта дуьненаюкъара исламан конференци, царах цхьаъ 2016-чу шарахь гIоьртира бусалба-суннаташ боху кхетам билгалбаккха".\n"Оьрсийчуьрча исламехь Гайнутдин ша цхьаъ бен вац лараме фугура"\nКадыровл а тIаьхьабуьсуш бу цу агIор, вай юхьехь йийцинчу Оьрсийчуьрчу бусалбанийн рейтингехь цулла хьалха болу ГIезалойчоьнан векалш.\nИштта, ГIезалойчоьнан президентан Минниханов Рустаман аьтто белира ТОП-500 рейтингана юкъаваха 5-зза (2010-2015). ХIоразза а иза хьахийна ву "ГIезалойчоьнан керла президент" аьлла. Ткъа цулхьалха цу даржехь хилла Шаймиев Минтимер "TheMuslim500" рейтинган юкъахь хилира цкъа - 2009-чу шарахь.\nЦуьнца цхьаьна, Минниханов а, Шаймиев а мила ву кхетош бинчу хаамехь дуьйцург цу шиннах лаьцна дац, ГIезалойн Республика мехала регион хилар ду: "ГIезалойчоь хьоле регион ю Оьрсийчоьнна юккъехь Iуьллуш йолу. Цигара динан культура хестош ю, шеца бусалбалла а, Европан культура а хиларца".\nКадыров санна хIора шарахь аьлча санна рейтингана юкъатоьхна ву Оьрсийчуьрчу рейтинган лидер Гайнутдин Равиль (юкъарваьккхина цхьана 2010-чу шарахь). Цуьнан амал дикачу агIор хьехош ю рейтинган эксперташа.\n"Оьрсийчуьрчу исламан системехь уггар лараме стаг волчух тера ду иза… Иза коьрта фигура ю Кремлан а, Оьрсийчуьрчу бусалбанийн а юкъаметтигашкахь", - яздо цара.\nУмаров Докка а, Тазиев Iела а радикалаш бац, политикаш бу\n2009-чу шарахь хIоттийначу хьалхарчу "TheMuslim500" рейтингехь Оьрсийчуьрчу ларам болчу бусалба-политикашна юкъахь вуьйцуш вара 4 стаг: хьалха вай хьахийна Кадыров а, Шаймиев а, ткъа иштта Умаров Докка а, гIалгIа Евлоев Ахьмад а.\nУмаров Докка "Имарат Кавказ" тобанан хьалханча вара, 2013-чу шарахь Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша дIовш малийна вийна волу.\n"Къилбаседа Кавказерчу цхьамогIа субъекташкара гIаттаман боламаш къайлаха цхьаьнатоха гIерташ ву иза", - яздора 2009-чу шарахь хIотийначу дуьненаюкъарчу рейтинган эксперташа. Цкъа бен кхин цу рейтингехь ца хилира Умаров.\nЕвлоев Ахьмад (иза коьртачу декъана вевзаш ву Оьрсийчохь Тазиев Iела цIарца) Iаткъаме тIемалойн хьалханча вара "Имарат Кавказ" структурехь "ГIалгIайчоь Вилайатана" куьйгалла деш волу.\nЕвлоев Ахьмад (Тазиев Iела)\nЕвлоев лецира 2010-чу шарахь. Карарчу хенахь террорхо хилла аьлла валлалц шена тоьхна хан токхуш ву иза "КIайн гIургIаз" олучу Соликамскерчу колонехь.\nЕвлоев шозза хилла ТОП-500 рейтингана юкъахь (2009-чу, 2010-чу а шерашкахь). Цо лелийнарг "Оьрсийчоьнан къилберчу дозанца маьрша бусалба пачхьалкх кхолла гIортар" аьлла хоуьйтуш ду талламан авторша.\n"TheMuslim500" рейтингца цхьаьна хIоттош Iедал ду ша лаьтта экстремистийн тептар. Амма я Умаров а, я Евлоев а, я кхин волу Кавказера цхьа а стаг цкъа а хилла вац цу юкъахь.\nОьрсийчоьнан Iедалша, "экстремисташ", "террористаш" аьлла, Къилбаседа Кавказерчу къайлаха лелачу тобанийн декъашхошна мухIарш диттинехь а, и рейтинг хIоттийначу дуьненаюкъарчу эксперташна царах уггар Iаткъаме нах доккхачу декъана политикаш бара, кхераме радикалаш болчул а.


Зуда яло дагахь тохавелла цкъа мацах Нохчийчуьрчу цхьана эвлара ша шех ч1ог1а б1о булуш волу цхьа кура жима стаг, шена гергахь зуда яллол бахам шен вовшахкхетча.\n- Ахь бохху там а лур бу ала, - хабар дахьийтина кIанта пхьадухехь ехачу шена езачу йоьIан дега, – дуьненан даьхни шен шорта ду, йоI езаелла шена, рицкъа кхоор долуш вац ша, йо1 яийта шега, аьлла.\nВахана геланча хабар эцна. Тамашийна жоп деана геланчас.\n- Реза ву ша захалонна, бах йоьIан дас. Шена оьшуш хIумма а дац, бах цо. Амма цхьа хIума я, бах. Хилахь, томана а хир и, бах цо, хилахь тIаьхьарчу тIаьхьенна пайдаэца а хир.\n- ХIун ю-те и, дакъаза ма яларг? – аьлла курачу кIанта.\n- ВорхI стигланий, ворхI латтаний юккъехь ворхI лам бу. И ворхI лам баьккхина кIант хьо велахь, оьшуш дац хIумма а, оьшуш дац дуьненан рицкъа а, оьшуш бац там-товр а, ала бах хьоьга. Оцу лаьмнийн цIерш хIокху бустамашкахь ю, - аьлла, бустамаш тIехь долу тептар дIакховдийна геланчас.\nТептар т1ехь бустамашца яздина хилла:\n«Хьалхара лам бу хьуна – диканехь-вонехь, ваша санна, уллохь хуьлуш волу тешаме доттагI. И лам баьккхиний ахь? Вуй хьан тешаме доттаг1?\nШолгIа лам бу хьуна – адамаша вовшийн деш долу сий. Баьккхиний ахь и лам а? Вуй хьо адамийн сий дан хууш? Вуй хьо наха сий деш?\nКхоалгIа лам бу хьуна – адаман адаме болу лерам. Наха лерам бой хьан? Ахь айхьа а лорий нах?\nБоьалгIа лам бу хьуна – дуьненан маьIна толлуш долу, валлалц Iамо дезаш долу Iилма. Хьуо 1илма долуш вуй хьо? Долуш дерг тоьар ду аьлла хетий хьуна?\nПхоьалгIа лам бу хьуна – сиха ца веллачо баьккхина лам – собар! Бевзий хьуна и лекха лам?\nБоьалгIа лам бу хьуна – и хьалхара пхи лам баьккхича, дагна хуьлу кхаъ. Хиллий хьан дагна и мерза кхаъ?\nВорхIалгIа лам бу хьуна – уггаре а лекха лам. Оцу ломан ц1е хьулйина ю вукху ялх ломан ц1ерашкахь. Хьалхарчу ломан ц1еран т1аххьара элппий, шолг1ачу ломан ц1еран шолг1а элппий, ткъа иштта кхоалг1ачун хьалхарий, доьалг1ачун кхоалг1ий, пхоьалг1ачун доьалг1ий, йолхалг1ачун хьалхарий элпаш, вай х1инца билггал ма-даххара, т1ахьа-хьалха д1аяздахь, лекхачу ломан ц1е билгалйоккхуш долу дош д1аязлур ду.\nОцу лакхенера охьахьаьжча, хьайна гинарг хьоьца хилахь, со реза ву гергарло лело а, захало дан а. Ялх элпах лаьтташ ду хьуна и дош».\n- Лело хала яц и х1ума. Iай а, аьхка а лело мегаш ю, бах, - аьлла геланчас. - Ширлуш а яц, мел лелорах. Зудчо а, стага а, жимчо а, воккхачо а лелош товш ю, бах. Чохь а, арахь а лелайо.\nХIун я аьлла воккхачу стага шен нуц хила гIертачу жимачу стаге?\nВоккхачу стеган йо1 йига хьакъ хиллий иза?


Нохчийчоь, хьонке боьлху нах\nКхиамаш а, кхачамбацарш а довзуьйтуш, дIадаханчу шеран жамIаш билгалдохуш вовшахтоьхначу кхеташонехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо дIахьедина белхазаллица къийсамехь толамаш баьхна ша аьлла.\nКъинхьегаман массо а агIонаш махкахь дебон а, шоръян а ницкъ кхаьчна, уггар боккха кхиам лору ша, аьлла мехкан куьйгалхочо, цхьацца йолу коммерцин проекташ бахьанехь, бахархошна белхан меттигаш нисъян таро хиларна.\nДахначу шарахь, Кадыровн дIахьедаршца, 100 инвесторийн проект кхочушйина республикехь, кхин а 200 а лара мегар ду дахаре йирзинчех. Цара белхан меттиг лур ю 15 эзар стагна.\nСхьаоьцур вай, таллархьама, 39 эзар гергга нах беха ломан цхьа кIошт.\nЦхьана беркатечу заманчохь даьхни лелош, латтанаш дуьйш къахьоьгура цигарчу бахархоша. ТIемаш бирзинчул тIаьхьа дуккха а нах Соьлж-ГIала охьабирзира.\nЦхьаберш аттачу дахарх хьаьгна, важа дакъа белхан меттигашца къоьлла хIотторна, ца бевллачу денца, шайн доьзалш кога-ира хIитто а, напха лаха а.\nТкъа тахана? Мича хьелашкахь бохку оцу кIоштара нах?\nГурахь социалан хьукматаша бахарехь, болх-некъ боцучийн терахь 10 проценте охьалахделла, цундела Iедалхоша хIоттийначу суьртаца, сом даккха аьтто боцурш наггахь бен а бац\nХьаькамашна сурт бIаьрла гайта лаарх, бакъдуй-те дуьйцург? Кхаж баьллий-те оцу кIоштарчу бахархойн бутт байча буй буьззина алапа а оьцуш, дIатарбаларехь.\nСаламбекан 40 шо ду. Чохь 6 доьзалхо а ву. Эвлахь нах дIасалелош таксхо ву иза. Да хьоьгур волуш хьал дац элира цо, шайн юртахь белхан таронашца.\nБелхаш ярташкахь дан а дац\nСаламбек: «Белхашца хьелаш таханалерачу дийнахь, дIадаханчу шеран гуьйренца дуьйнна, ледара ду. Белхаш ярташкахь дан а дац, гIаланашкахь гIишлош ян махкал арахьара балийна белхалой бу.\nТоххара масссо а гIала охьататтавеллера, хIинца юха хьалаоьху, Iен а, баха а ярташка. Шен цIахь латта я даьхний лелор гIоле хеташ цIа оьху нах».\nСаламбека аьлларг мел бух болуш ду хаархьама кхи а цхьана вахархочуьнца хилира Маршо Радион къамел.\nИза а хиллера, хилча болх бийр болуш, амма болх цахиларо, нахана чухIоьттина, цхьаццанхьа куьйгаш Iуьттуш, йоьхнарг тоеш, латош, шен доьзал хене баккха декхаре винарг.\nЕхачу аьхкано, гурахь луларчу юьртахь нахана мехах цIенош деш, тхевнаш дохуш къа а хьегна, Iа доьлча болх сецна, чохь висинчех хилла Висита а. Цо дуьйцу.\nАлапа ца ло беттанашкахь\nВисита: Дукха хьолахь адам балхаца дац. Эцца нахана чухIоьттина, цхьацца кертахь белхаш беш бу дукхахберш.\nМасала, 1-2 пачхьалкхан, суна хууш, организаци ю кхузахь, алапа далаза 4-5 бутт а болу, оцу суьрто балха ваха дог ца доуьйту, яа а деза, мала а оьшу".\nДелахь а, дуккхаъчарна мадар хуьлу, болх боцчу юкъанна Iедало хIоттийначу ахчанах.\nИшта, таронаш гIийла йолучарна, субсидина кехаташ а кечдой, Iедало гIо лоцура коммуналан декхарех мукъна а цIинвеш.\nЦуьнах а баттамал а хеташ Iара.\nСхьадийцарехь, и гIо а сацийна.\nХIинца хьонка хьалабаларе хьоьжуш Iа-кх со\nВисита: «Тоххара ханна болх боцучарна жимма кега-мерса ахчанаш лора, хIинца уьш а сацийна.\nХьо кехаташ чудала вахча хотту, масала, Петарбухе я Сибрех гIишлошъян балха гIур варий, олий.\nОй, доьзал, хIусам, дерриг охьа а тесна муха гIур ву оцу дуьненан йисте дIа?! Делахь, ца оьшу суна и шун ахча а олий, дIавоьду хьо. ХIинца хьонка хьалабаларе хьоьжуш Iа-кх со, йохъелла, гIишлошъяран белхаш дуьйладаллалц.\nДуккхаъчу кIошьашкара нах оьху хьонке баха хьала. Иза дIа бухкуш, хене бовлуш дукха нах бу».\nЦкъачунна мехаза шайн махкахь цхьа хIуо бен дацаре терра, стохка Бумматахь хьонка баккха боьлхуш кехатан бакъо луш, ца луш кхерийна нах, тахана сингаттамца беха, шаьш гучубаларе сатуьйсучу хьонканна а кху шарахь гIуда я цхьа шатайпа ял хIотторна кхоьруш.


Мовла | ВАЙНАХ\n30.10.2018\tПроза, Статьи Оставить комментарий\n– Хьо хиларх пайда буй, хьо цхьамма а кхойкхуш ца хилча, ахьа новкъарло йой-те редакцешкахь, хIа-а, воккхастаг? Нохчийн редакцеш олуш суна-м ца хезна цхьамма а.\nЮха-юха баркаллаш а бохуш, гена йоцучу лифтан неIаре дIахIоьттира Мовла.\nКоьрта редактор Ахьмад мелла а кIеда-мерза вуйла хаьара цунна. Бакъду, хьалде хаьттинчул тIаьхьа журналаш тохарлеррачохь ду хьуна, хьайна дезачул схьаэца, олура цо. Мовлина хаара кхин цуьнан кабинет чохь Iен ца везий. Цкъеллиг цкъа хьан текстехь хIоккхула гIалаташ дара, я хIара нийса ца яздинера ахь, аьлла, Мовлин догдохийна вацара Ахьмад. Цо мелхо а дог оьцура, ахь нохчийн маттахь яздар сийлахь ду, къар ма лолахь, олий. Хьан шераш цхьа а хьесап дац хьуна, олу, моссазза вогIу а, и цхьа а хьесап дац хьуна, жима-воккха хиларх хуьлуш дац похIма. Коьртаниг къахьегар ду, чIагIдора цо хIоразза а.\nТIаьхьарчу шерашкахь бIаьрса а, лергана хазар а мелла гIелделлера вокхастеган. Цхьаберш, цкъа-шозза аьлча кхунна ца хезча, безабоьра. Цундела, шех бала бой-те ша гондIаболчарна, бохучу ойланаша хорам бора цунна. Цкъа а, сел дукха редакцешка леларх, иза цхьаьнге а чIогIа вистхилла меттиг тусаелла яцара цхьанна а.\nКъаьсттина боккха кхаъ хилира Мовлина шен Сибарех лайна бала, къизалла юьйцуш язйина статья Ахьмада журналана тIе тоьхча. Цунна дуьненчохь хилла кхин доккха хазахетар дацара. Лаххара эзарза ешна хир яра цо и статья. Доггаха лаьара цIерадахарх а, ша теш волуш хиллачу шина тIамах а лаьцна язъян. Шайн юьртахь и цхьаъ вара накъосташца къовса а къевсина дажал Сталин дийна волчу хенахь ц1а веанарг. Шен статья т1ехь г1еххьа хьаха а динера цо и. Коьртачу декъана хьаьрса, сийна б1аьргаш хиларна, оьрсийчух тера хиларна вокзалашкахь, урамашкахь милици коча ца г1ерташ д1аса вахар нисделлера цуьнан. Ларт1ехь хууш оьрсийн мотт бацара, я некъана ахча дацара я хила меттиг муххале а. Поезд чохь схьавог1уш киргизаш т1егулбелла паста яа х1иттинера. Мацалла чоь 1ийжаш лаьттачу Мовлас т1е а кхевдина баьпган цастар, пастин дакъа схьаэцна д1а а кхаьллина: «Корошо, короши», элира. Киргизаш реза боцуш берриш кхуьнга хьаьвсира, шайн маттахь цхьа г1ам-г1им а деш. Мовла кхеттарг цхьа дош дара – «чачан». Шайн юьрта кхаьчча, цхьа а коча ца г1ерташ, керта вахана хиллера Мовла. Уьйт1ахь г1еметта х1оьттина стаг вара кхунна цахуучу маттахь чу мохь бетташ, цхьаъ дуьйцуш. Мовлас мерк1ел вахана: «Чо делиш изздес?» – элира.¬\n– Это мой дом, че тибе нада? – шена хуучу оьрсийн маттахь жоп делира цо.\n– Я исказал, чо тибе издес делит? – ши б1аьрг къарзийра Мовлас, сихдина са а доь1уш.\n– Дика ду, Ахьмад, йоккха харж-м дера яцара хIара, аша чай сих-сиха молуш сайна го дела еанера хIорш. Дика ду, Ахьмад, со кхетта хьуна. 1одика йойла, Дала яздина делахь, гур ду вай.\n– Хьовсал, зударий, кегийнах, цIахь доьшур ду аша, дукха исбаьхьчу нохчийн маттахь яздина дийцарш, чулацаме статьяш а ю шуна кхарна тIехь, пайда эца башха произведенеш ю шуна, дIаэца, – элира цо.– Вайн ворх1е а дас бийцинчу сийлахьчу нохчийн маттахь ду шуна х1орш. «Дешаро бен адам серлоне ца кхачадо», – олура вайн баккхийчара.\nШа аьллачух дукха воккхавеш, салон Iадийна велавелира иза.\n– Сайпудди, Ширвани, Дени! Ма дика стом латийна-кх вайна хIокху шарахь, хьовсийша хIокху нисделлачу калакойн Iежашка, Iаьлбиган кхоран чам баккхийша! Делан къинхетам бу-кх хIара рицкъа вайна луш волчу, гора меттиг яI-кх!\n– Хьо кхойкхуш хезна хIокху зудчо, ладогIахь оцу керта, аьлла, схьагIоьртинера со-м, хьуна сагатделла. ХIун деш ву, муха воллу хьо, лулахо?\n– Мовла, Дала даздина даийтинчу КъорIанор, хьайчул ийман долуш доьзал ма бацара хIокху юьртахь, со даим хьега ма хьегна оцу хьан берех, оцу дикачу берийн да хьо хиларна хьох а. Стиглара Дела теш ву хьуна, сан дагчохь долчун. ХIинца садаIийтал хьайн дегIе, буьйса Дала садаIа елла ма ю вайна. Балано, ахь баз мел би а, кийра огу, хIаллакво стаг. Вай массо а, цхьа Дела воцург, вала кхоьллина ву. Хьоьгахь долу хьал со хууш ву, хьайна Деле собар деха, хьан къина Дала цхьа дика доцуш вуьтур вац хьуна хьо дуьненахь, эхартахь-м муххале а. Ахьа кхиийнарш къонахий бара, собаре хила, Дала ша сатоьхначуьнгахьа ву боху. Веза-Сийлахь волчу Дала хьан доIийна жоп лойла хазачу кхоаца. Со чу воьду, ма Iе хьо а, хьан буьйса декъал хуьлда.\nАьхкенан тIаьххьара денош дара арахь.\nМовла юьртахь вевзаш, юьртахоша лоруш а стаг хиллера. Эвла юккъехь шега и мичахь Iаш вара хаьттича, суна т1аьххье схьаяийтал машенаш, аьлла, юьрта юккъе бигира уьш. Олимпиадан символика тIехь а йолуш, баьццара бос болчу кевнна хьалха севцира машенаш.\nКертахь тийна дара. ЦIенойн неI йиллина а гина, хIорш чоьхьабевлча, чохь долу хIума даьржина дара. Пенах тоьхна кхаа кIентан, зудчун суьрташ доцург, хIумма а дацара. Чохь вуно дукха «Орга», «Вайнах» журналаш, «Даймохк» газеташ дара тIекIелдоьттина. Ахьмадна хиира, ша цуьнан статья тIетоьхначу журналан лоьмарш шаьш къастийна коран уьнтIехь тIекIелдоьттина хилар. Лаьттахь Iоьхкура цо куьйга яздина йозанаш тIехь вуно дукха кехаташ. Ахьмада схьа а эцна бийшира цхьа могIа, цунна девзира Мовлин яздаран хатI. Хала дара уьш вовшах а тоьхна цхьа юьхь а, чаккхе а каро, Ахьмада стоьла тIе охьадехкира лаьттахь 1охку кехаташ.\n– Схьавоьлла, жима къонах, мараэкхийтал хьайна, хьо дукха вийцина суна Мовлас, чIогIа дукха везара цунна хьо. Дела ва хьо могуш-маьрша. Дала сий дойла хьан, оцу мискан дог-х эцний ахьа, тIаккха хьо дика стаг вуйла хаьа суна. Гой шуна, вайна дуьххьара тIом баьлча, цхьана наха хьо вац стаг тхоьца тIам тIе ван, аьлча, дера ву, со хIунда вац къонаха, аьлла, тIам тIе ваханчу дуьхьарлерачу дийнахь вийна цIа валийра кхуьнан воккхахволу кIант Шарпудди. Шен ваша а вейтина, цIахь Iийр вац ша, аьлла, тIам тIе ваханчохь шолгIа кIант вийра кхуьнан, Сайпудди яра цуьнан ц1е. Ши ваша вер ца лайна, хIокху рагIун тIайх муш тесна, ирхъоллавелла, пхийтта шо долу кхозлагIа кIант Дени а велира Мовлин. Ирхъоллавелла кIант гича, дог иккхина нана елира оцу берийн, Мовлин хIусамнана Умист. Дала гечдойла царна, деши санна цIена доьзал бара Мовлин, шел дика нана, хIусамнана хир йоцуш стаг яра Умист а. ХIун дийр ду, валар ду-кх вайна массарна а тIехь, вайга хоьттуш х1умма а дац… ХIан, ма Iел, шу генара даьхкина ду, чу а дахана, чай молуш хIума дийр ду вай, – неIарехьа волавелира воккхастаг.\n– ХIан-хIа, Дела реза хуьлда хьуна, тхо дIагIур ду. ВаллахI, хаза неха санна доккха халахетаран дакъа ду тхоьгахь, Дала ялсманин хьаша бойла-кх хIара доьзал.\n– Делахь, хIун дийр ду шу Iаш ца хилча, Дала меле биллийла аша баьккхина ког.\nАхьмадг1ара новкъа бевлира. Зорбанан цIийне схьакхаччалц машен чохь цхьа а вист ца хилира, моторан уг1ар бен, г1овг1а яцара лере кхочуш.\nНазад: Седа Исмаилова\nВыберите рубрику Дебют (23) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (18) История и общество (42) Культура и языкознание (48) Литература (28) Литературное наследие (32) Память (25) Популярно (308) Поэзия (236) Проза (214) Публицистика (224) Статьи (672)


ХӀокху версин 17 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2021, 21 январь).\n6 апрель — кхоьллина шуьйра бакъонаш йолу Йукъаралла кӀелхьараяккхаран комитет, министраллин белхан терго ян йиш а йолуш. Цигахь коьрта ловзайо Дантон Жоржа а, цуьнан агӀончаш а.\nмайн йукъ — Кхоьллина Конвентан «12-на Комисси». Жирондистийн контрреволюцин харцам Лионехь. Жирондисташ цхьа могӀа гӀаланашкахь Ӏедал схьалаца гӀоьртира.\n2 июнь — 80 эз. къоман гвардихоша а, гражданаша гуо бира Конвентан гӀишлон, Анрион омарца цунна тӀехьажийна яра яккхий тоьпаш. Конвента тӀеийцира 29 депутат-жирондист йукъараваккхаран декрет.\n10 июнь — мехкадайша схьадаьхна дерриг йукъара латтанаш ахархошна юхадерзорах а, бахархойн кхоалгӀа декъо тӀедилларца, йукъара латтанаш бахархойн хӀора синна декъарх а лаьцна Конвентан Декрет.\nиюль — Конвенто карлаяьккхина Йукъаралла кӀелхьараяккхаран комитет. Дантон дӀаваьккхина. ЮКӀК йукъа хаьржина Сен-Жюст, Кутон, Карно Лазар. Хийцамаш бина Йукъараллин кхерамзаллин комитет.\n23 август — Францехь дерриг къоман ополченех а, йукъара мобилизацех а Конвентан Декрет. .\n29 сентябрь — Йукъара максимумех лаьцна декрет Францехь.\nГуьйре — якобхошна йукъахь кхоллаелира шиъ оппозицин тоба:\nноябрь — Эдинбургехь гулъелла «йукъара харжаман бакъонаш а, хӀора шеран парламенташ а яккхархьама цхьаьнакхетта Британин халкъан делегатийн конвент». ДӀасалаьхкина, цуьнан куьйгалхой арабаьхна 14 шарна Австрале.\n23 март — Российн Сенатан Минск йукъ йолуш, Минскан губерни кхолларх омар.\n30 ноябрь — Клейнмихель Пётр Андреевич, Российн Империн хаамийн некъийн а, йукъара гӀишлойн коьрта урхалча (велла 1869).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=1793_шо&oldid=7925952»\nТӀаьххьара хийцам бина 2022, 3 март 23:25\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 3 март, 23:25.


Талламан авторийн аьтто баьлла лецначарна хадеш хиллачу нахалара теш карон. Цо даредина "Новая газето" вийцинчу 27-ннах лаххара а 13 вийна хиларх, боху Чиллан-беттан 15-чохь, оршотан дийнахь арадаьккхинчу тоьшалло.\n2019 шеран аьхка "Новая газетан", цуьнан журналисташа бахарехь, аьтто белира 2017 шеран хьалхарчу баттахь нах лецарх а, царах 27 верах а лаьцна долу тоьшаллаш карон. Пресс-конференцехь бакъонашларъярхоша довзийтира лецначийн 67-ннах долу тоьшаллаш – царах 27 вара доьза вайна. Иинформаци журналиста Милашина Еленас шега ницкъаллин хьукматерчу хьосто елла бохура.


"Путинан пхьаьрчий" а, кадыровхошца мелла чай а. Сибирерчу вахархочо гечдар стенна дехна?\nКрасноярскан кIошта нохчийн СОБР-ан ницкъахой баьхкича гIад ца ваханера меттигера вахархо Михановский Иван. Четаршца уьш охьабуьсучу хенахь видео тIехь дIаязъечу цо "Путинан пхьаьрчий, боьха хIуманаш, жIалеш" аьллера царех лаьцна. Амма тIаьхьо шен позици хийцира цо, цул совнах, спецназхой ша волчу чай мала хьошалгIа а кхайкхира. ХIун бахьана хIоьттинера-те, Сибирерчу вахархочунна, шен ойла оццул хийццал.\nЗазадокху-беттан юккъерчу деношкахь баьхкира Нохчийчуьра хьеший Дудкине Iаморашка. Росгвардица цхьана спецназхой Iемаш бара 30 градус шелонехь зуламхойн тоба хIаллакъян.\nЕнисейн бердана гена доццучохь бIаьрг кхийтира царех, къаьркъа мелла а волуш, "спецназах лаьцна вон дешнаш" аьллачу Михановскийн.\nЗазадокху-беттан 29-чохь зорбане яьккхинчу видео тIехь чIагIдо цо: "Ас дукха хан йоццуш тхаьш долчу Iама баьхкину леринчу ницкъашна боьха мотт а лебеш, видео хIоттийнера. И къамел ас вехна дина. Ткъа уьш хIора дийнахь а бу тхан спорзалашка лелаш. Нахаца вуно оьзда бу уьш. Массо а бу тхоьца дика. Сайна къинтIера бовлар доьху ас кхузарчу Росгвардин бIаьхошка. Бехк ма билла суна и боьха мотт ас лебарна. Царна цхьаъ эшахь – масала, чай кховдо – со даима хир ву накъосталлехь".\nТIеман декхарш кхочушдийраш "пхьаьрчий" бу алар, уьш сийсазбар ду-дац нийсонан аспектехь къастон дезаш ду. Къилбаседа Кавказан юриста Зубенко Виталийс кхеторехь, шен сий лардархьама, стаг кхеле вала веза, цигахь кхелахоша бийр бу сацам. Иштачу хьелашкахь низамо болх ца бо, Нохчийчоьнан Iедалхойн векалшна муьлхха критика йича а санна.\n"Боллу Iедалан векалшна хьалха дохкобийларх дерг аьлча, иза ламаст хилла дIахIоьттина хIума ду, - тIетуху Кавказ.Реалиица къамел дечо. Тамашен ду, гечдарш доьхуш уггар а хьалха Нохчийчохь хезаш хилар.\n"Меттигерчу хьаькамийн репутаци ю ишта: нах кхоьру, шайна бекхам барна\nЗубенкос бахарехь, "Новая газете" тийсина кхерамаш санначу буха тIехь лелош ду.\nДукха хан йоццуш ницкъахоша диллина дIахьедира, журналист Милашина Елена мухха сацийна а, ца сацийча девр дац шаьш аьлла. Нохчийчохь лецначарна тIехь Iазапаш латторах артикл зорбане яьккхинера цо.\n"Цеволург хIун ду аьлча, цхьана республикана хIуъа а магош хилар. Путина масийттазза дIахьедира, ша Нохчийчоьнан Iедалхошна реза хиларх, амма емал ца дира цо кхерамаш тийсар. Цуьнца кхеташ ду-кх дерриг а магош хилар", - дуьйцу Зубенкос.\nСибирехь массарна а хезаш, гечдар доьхуш дуьххьара дац.\nСенченко Константина 2016-чу шарахь Фейсбукехула дIахьедира, ша харцо лору оппозиционераш халкъан мостагIий бу баха шена магош волу Кадыров Рамзан регионан куьйгаллехь хилар, цунна ца йогIу я академикан а, я Оьрсийчоьнан Турпалан а цIерш, аьлла. Бюджетан белхахошкара ахчанаш а сецош, царех шахьараш хьалаеш волу Кадыров "Оьрсийчоьнан эхь" ду аьллера депутата. ХIетахь Нохчийчоьнан урхалхочо оппозиционерех дина дIахьедар бахьана долуш, оьгIаз вахийтинера ша аьллера видео тIехь Сенченкос.\nОьрсийчуьра нах Iадийна бу, кхечара шайна уьш къинтIера бохуш гинчул тIаьхьа, шайна гечдар деха хIуьтту уьш аьлла, ойла ю "Кавказский узел" агенталлан коьртачу редакторан Шведов Григорийн.\n"Цхьа кхерамаш туьйсуш хир бу царна, я оцу хьоле балош хир бу цхьана агIор, дуьйцуш а маьттаза хета суна. Нохчийчохь а санна, Оьрсийчоьнан кхин йолчу регионашкара а шайна бекхам хила тарло аьлла, хоьтийла дац гуттар а", - боху къамел дечо.\nШведовна хетарехь, кхерамаш кхочучу нехан бенцахетаро а, бакъонехь нийсо лаха цалааро а даржош ду бехказбийларш.\n"Дерриг хууш ду Кадыровна". Нохчийчохь кхел йоцуш байъинчу нахах дуьйцу Каляпин Игора\n"Стен новкъарло йо Къилбаседа Кавказал а арахьа бехачу нахана полици бовла?\n"Къилбаседа Кавказал а арахьа бехачу нахана стен новкъарло йо полицига дIахьедан, нагахь санна, шайна цхьа кхерамаш тийсахь?\nФейсбукехь яздича тоьаш дац, полицига дIахаийта деза. Меттигерчу прокуратуро, Нохчийчуьра баьхкина-м хир бацара уьш, шаьш бехачу меттигашкахь авторитет йолчу нахехьа гIо дохур ду? Суна ишта ца хета",- боху коьртачу редакторо.\nОцу юкъанна, Дудинкера Михановский Ивана дина къамел хьахийча, билгалдоккху Шведовс: аьшнаш даре кепехь дара къамел.\nСпецназца йолчу видео тIехь Михановскийс адамийн бакъонаш хьешар емал ца дора, я адамийн маршо ларъе бохуш, кхайкхамаш а ца бинера, цо нах емалбора.\nАла дашна, Нохчийчоьнан Iедалхой сийсаз бечийн гIуллакх кхин а ирча доьрзу. Масала, стохка IADAT телеграм-каналан модератор лаьттина Тепсуркаев Салман лачкъийна, цуьнга гечдар дехийтина ца Iаш, видео тIе дIа а яздеш, ницкъ бира цунна тIехь.\nЕвропехь вехачу масех нохчийн блогерна тIелетарш дира, Кадыровх лаьцна товш доцу къамелаш динчул тIааьхьа.\nЧиллан-баттахь Freedom House вовшахтохаралло бинчу талламашца, 2014-чу шарера схьа дуьйна дIаяздечу тоьшаллашца, пачхьалкхал а арахьа адамийн бакъонаш йохош лелийначу 32 зуламех, 20 Нохчийчоьнца доьзна ду.\nСоьлжа-ГIаларчу Iедалан коьртехь болучарна дуьхьал йохучу санкцеша а кхин беш пайда бац. Делахь а, "Iаьржачу тептаре" бохучу Кадыровн гонерчу нехан имидж талхайо, амма Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташка а, Евробертан пачхьалкхашка а бахар царна дехкар а, церан банкашкара ахчанаш сецадар а, эксперташа билгалдаккхарехь, маьIне дац.\nКадыровхоша лелочу зуламех лаьцна баржочу хаамийн кхин дIоггара терго ца йо Кремло, даим а санна: тоьшаллаш кхачаме дац олий, йа президентан компетенцехь дац оцу кепара хеттарш листа олий, дIадерзадо Песковс.\nТкъа Путин Владимира, массарна а хезаш Нохчийчоьнан урхалхочух лаьцна дуьйцучу хенахь, цунна ша реза хиларх дIахьедо.


Нохчашна чIир йита реза хилла хIирийн доьзал\nМаслаӀат дар. Чермен.\nНохчошна чIир йита реза хилла хIирийн доьзал\nКъилбаседа ХIирийчуьрчу Черменехь маслаIат дина Нохчийчохь йийначу такси тIехь болх беш хиллачу Уртаева Стеллин а, иза ерна бехке веш волчу Нохчийчуьрчу стеган а доьзалша.\nБохам хиллера кхушара Оханан-баттахь. Соьлж-ГIаларчу талламан комитетан белхахоша бинчу хаамца, меттигерчу вахархочо машен схьаяккхар Iалашонца, урс а диттина, йийна Уртаева. Хиллачу чевнех хьалха ца яьлла кхаа беран нана.\nНохчийчуьрчу шена вевзаш волчу вахархочуьнца цхьаьна "Лада-Калина" машенахь хьошалгIа еана хилла и зуда БуритIера. Ша иза йийначул тIаьхьа, зуламан ларш йойуш, Соьлж-ГIаларчу Заводан кIоштахь Сунжа хи чу кхоьссина зуламхочо цуьнан дакъа.\nМасех сахьт даьлча, цуьнан машенахь воьду жима стаг лаьцнера полисхоша. Уртаеван дакъа тIаьхьо карийра орцанхошна.\nКарарчу хенахь кхелан а, медицинан а, биологин а, криминалан экспертизашкахула чекхвоккхуш ву куьгбехкениг.\nКавказ.Реалиино бинчу хаамца, Къилбаседа ХIирийчьурчу муфтийс Гацалов Хьажмурада а, Нохчийчуьрчу муфтиятан векалша а къинтIера баьхна Уртаеван гергарнаш республикерчу бахархойн цIарх.\n"Кхара боху адам дер даиман а эхье хилла, амма уггаре а эхье дерг зуда ер ду. Тхан агIоно жоп делира, оха дерриге халкъ къастадо цуьнан цхьаболчу векалех аьлла. Тхан къамел хилира машаран чулацам болуш а, вовшашка ларам болуш а", - элира Гацаловс Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь.\nГергарчу деношкахь йийначу зудчуьнан гергарчу нахана тIебогIур бу и зулам дарна куьгбехке волчу нохчочуьнан верасаш. Цара къастор ду ненах даьлла дисинчу кхаа берана ахчанца а, кхин долчуьнца а гIо дарца доьзна хаттарш.\nХараев ИбрахIим: Дитича хIун дара те чIир екхаран Iадат?\nГIалгIайчохь герзаш диттина вийна 40 шо долу стаг\nПолисхочо стаг вийна Нохчийчохь\nЧIир кхобуш хиллачу шина тайпанара нахана маслаIат карийна ГIалгIайчохь\nКхарачой-Чергазийчохь 10 шо хан тоьхна чIирхо вийначунна\nДийнахь а, буса а ларвеш ву полисхоша йоI йийна Роберт


Нохчийн Шемарчу тIемалошца лелла уьйраш толлуш ю Австрера кхел\n7 нохчо жихIадхойх хилар зуьйш ю Австрера кхел\nКарарчу Чиллан-баттахь цхьаъ санна кхоъ гIовгIане процесс ю Грацерчу кхелехь дIахьош. Уьш ерриш а джихадхошца а, радикалан исламхошца а йоьзна ю.\nЦарех цхьаъ, даханчу пIераскан дийна дIайолаелла йолу, нохчийн къомах болчу Австрин бахархошна тIехь еш ю, я Шемарчу тIамехь дакъалацарна, я цига баха гIортарна, я кегирхой цу тIаме хьежорна бехкебечу.\nПроцесс дIайолош кхелахочо гулбеллачеран тидаме диллира, лийцинарш стенна бехке беш бу бохург. Верриге а кхеле озийнарг бархI стаг ву.\nЦарех пхиъ бен амма бехкебечеран гIентахь вацара. Вуьш Iедалхойх къайлабевлла ларалуш бу. Грацерчу кхелан бехкебечеран меттигашкахь Iаш болчарехь кхоъ боьрша стаг ву, шиъ зуда ю - наний, йоI.\nЛайса цIе йолу йоI шен кхаа бераца цхьа шой, ах шой хьалха Шема дIаяха новкъа яьллачера Iедалхоша Венерчу Швехат аэропортера юхаерзийна яра, ткъа цуьнан нана иза йига яха гIертий-техьа аьлла шекIаьлла йолу, Iедале иза лахахьара аьлла арз динарг ю.\nШен арзехь цо дийцинера, Грацерчу нохчийн маьджиган имам волу Висита цIе йолу стаг вара шен йоIана тIаьхьа ваьлла, иза кхоалгIачу зуда санна маре йига гIерташ, цуо радикалан хьежамаш коьртачу бехкинера цунна, цо марздиначух тера ду шен йоIана Шема яхар, аьлла.\nИштта цо дийцинера, цу йоьIан хIусамда а жимма хьалха оццу имамо Iеха а вина, Шема а хьажийна вейтина ву, аьлла. Жимма тIаьхьо, - прокуроро чIагIдарехь гергарчу наха а, цу имаман гоно а тIеIаткъам бар бахьана долуш, - цу зудчо шен дIахьедарш юхаэцнера, цундела иза хIинца харйтоьшаллаш дарна бехке еш ю.\nШа имам Висита, Австрерчу нохчашлахь дика вевзаш волу, цу процессехь коьрта бехкевешверг санна жоьпе ийзош ву. Прокуроро шен къамелехь деха дийцира, и стаг, Грацерчу Фуркан маьждигехь имамалла лелош волу, мел кIезга а 7 стаг Шема хьажорна бехке ву бохуш.\nЦу ворхIанах масех цигахь вен а вийна, Iедалхочуо дийцарехь. Иштта баъйинчарна юккъехь ву кхеле озийначу Лайсин хIусамда Масуев Амир а. „20I3-чу шеран заздоккху беттан I7-чохь Шема дIакхечира иза, I8-чохь цунна цигахь герз делира, ткъа I9-чохь иза вийра“, - иштта дийцира прокуроро жимчу стеган боцачу джихадхочуьн некъах лаьцна.\nТкъа и кIант вийначул тIаьхьа цунах йисина йолу къона зуда Лайса шена маре йига гIиртинера иза, и йоI дуьхьал йолушехь. Прокуроро чIагIдарехь, шега иза яийта дехаре Виситас шен бухара ши зуда яхийтина хиллера захало эцна цу йоIана тIе, ткъа иза реза ца хилча, цIера цуьнан дена тIе а нах бахийтинера цуо.\nЦул тIаьхьа а иза хIуъу дина а, шена дIаерзо гIерташ тIеIаткъамаш лелийнера ша лаьцнча, полисхошка ша „радикалан исламхо ву, амма экстремист вац“ аьллачу имамс, прокуроро дийцарехь.\nДжихадхой Шемарчу тIаме хьежорна бехке вечу Грацерчу имамс Виситас ша и зуда маре йига гIертарх къайле еш яцахь а, амма дацаре до ша кегирхой тIаме хьежийна бохург. Цо, мелхо а, ша нохчи Шема эхарна дуьхьал ву, цига дIа ца ихча а дуккхаъ проблемаш ю нохчийн къома бохучу кепехь хьехамаш бора аьлла дIахьедар дина шега полисхоша хеттамаш бечохь. Цо иштта Австрехь шайн баха таро хиларна хастам беш хила беза нохчи аьлла бу шен хьежам бохуш дийцинера.\nБакъду, кхелехь цуьнан бехкаш дагардечу прокуроро кхечу агIор дийцира. Цуо чIагIдарех, шега полисхоша хеттамаш бечу хенахь Виситас цавашарца аьллера, „ма дика мохк бу хIара Австри, джихад даккха луурш Шема баха йиш ю, ткъа церан доьзал Австри пачхьалкхено кхобу“ аьлла.\nВисита кегирхой Шема эхийтарна бехке ву бохучух ца тешаш дуккха а нах бу Австрехь. Церан цхьа дакъа кхелан дийнахь процессе ладогIа баьхкина бара. Австрерчу нохчийн-гIалгIайн кхеташонан векалш а бара царна юккъехь дуккхаъ.\nЦу векалех цхьаммо, Мусалатов Шайхис дийцира Маршо радионе Висита шен хьехамашкахь а, юкъараллерчу къамелашкахь даима а кегирхошка деша дезаш хилар а, Шема эха мегар ца хилар а дуьйцуш цара, бохуш. Мусалатов Шайхи: „Висита вайна массарна а дика вевзаш а ву, иза Шема дIаоьхучарна мел дуьхьал ву хууш а ду.\nСтохка кхузахь кегирхойн конференци йолуш цигахь вистхуьлуш а вара иза, вайнехан кегирхоша деша дезаш хиларх а, кхуза Австре вай схьадахкар – иза Дала вайх бина боккха къинхетам хилар а лаьцна а дийцира цуо цигахь. Вай ваьш кхузахь дикчу агIор гайтар ду вайна коьрта дерг элира цуо. Оха кехат а яздинера цу хьокъехь кхеле, цуьнан адвокатехула иза дIа а кхачош.\nИ процесс цкъачунна чIогIа дика дIайоьдуш ю аьлла хеташ ву со“. Грацерчу кхелехь имам волу Висита а, цуьнан ца хуьлуш йисина кхозлагIа хIусамнана а, цунна тIекхайкхина хилла йолу хиланза йисина стуннана а йоцург, кхин ши жима стаг ву дов хоттуш.\nИзIелий, Арсений цIераш йолу и шиъ Шема тIаме а вахана, цигахь террорхойн тобанийн декъахь а хиларна жоьпе ийзош ву. Цу шиннах цхьаннан адвокато дIахьедар дира шен клиенто ша Шема вахарна мукIарло до, амма цуо дацаре до ша цигахь тIемаш бина бохург, мелхо а мискачу нахана гIо дан вахана вара иза цига, аьлла.\nИштта кхеле озийначу къоначу зудчуьн адвокато а элира, Лайса Шема тIом бан яха гIерташ яцара, шен цIийнда боккъал а йигахь вийна бохучух ца тешаш, иза лаха арааьлла яра иза, аьлла. Шен рогIехь, коьрта бехкевечу Виситин адвокато билгалдаьккхира, ша гIодеш волу стаг иза тIаме кегий нах хьежош волу стаг вац, иза цу хIуманна бехке хилар цхьа а тоьшалла а дац, аьлла.\nЦо дийцарехь, зударий безарий, кхозлагIа зуда ялдор гIертарий бен цунна бехке дилла хIумма а дац. „Вайна и хIума маьттаза хета тарло, амма кхузахь кхел и бахьана долуш хоттуш яц.\nЗударий безар цхьа хIума ду, ткъа джихадхой Шема хьежор кхин ду“,- элира цо. Грацерчу кхелан болх чиллан беттан 25-чохь кхин дIа а хьур болуш бу.


Беслан-гIаларчу лоьмар 1 йолчу школехь дешаран шо долалучу гуламехь массийта зудчо акци дIаяхьира Iедална луьйш. Путинан сурт некха тIехь долчу кучамашца, цунна бехкаш дохкучу йозанашца масийта зудчо дIаяьхьира и акци. Яра царлахь «Бесланан аз» юкъараллин комитетан куьйгалхо Кесаева Элла а. 12 шо хьалха уьш оцу школехь закъалтна чохь латтийна бу.\nГулбеллачу зударша далхадора, шайн бераш дайинчу терактан таллам кхоччуш бина цахилар, бехкенаш жоьпе озийна, таIзар дина цахилар а. Дуьхьалонан акцин 5 декъашхо-зуда а, акцин видео, суьрташ доху «Новая» газетан ши журналист Костюченко Елена а, Хачатрян Диана а лецнера полисхоша.\nКъилбаседа ХIирин куьйгалхойн делегаци тIехйолуш, ФСБ-н белхахоша а, полисхоша а шайн догIмашца къайлабаьхнера акцин декъашхой. Журналисташ маьршабаьхна полицино, ткъа бухабисинарш бехкебо алсам адам а гулдеш, барам хIотторна. 12 шо хьалха Оьрсийчоьне цо Нохчийчуьра тIом битийтархьама аьлла, Бесланера школа дIалецира 30 сов тIемалочо. Уьш хIаллакбеш школана тIедиттинчу герзаша вийра маьрша 334 вахархо, дукхахдерш бераш а долуш, 800 стаг лазийра.


Комбата ЧIебирлойн Муслима кхайкхамбина нохчашка а, гIалгIашка а арахьарчу легионах дIакхета аьлла\nЗазадоккху-бутт 09, 2022\nОьрсийчоьнна дуьхьала украинхойн къомо бечу тIамах схьакхета аьлла, кхайкхамбина шейх Мансуран цIарахчу нохчийн батальонан командиро ЧIебирлойн Муслима нохчашка а, гIалгIашка а. Цуьнан кхайкхам фейсбукерчу шен пена тIехь зорбане баьккхина Нохчийчоьнан экс-президентан Масхадов Асланан кIанта Анзора.\n"Доллу маьршачу, прогрессиван адамаллин кхолламан йист йоккхуш ю тахана, хIора маршо езачу стеган бакъо яц юьстах Iен, - яздина ЧIебирлойн Муслима. – Оха кхайкхамбо цаьрга, Украинан президентан Зеленский Владимиран сацамца кхоьллинчу арахьарчу легионах схьакхета".\nЦо бахарехь, и вовшатохаралла ерриг а муьтIахь хир йолуш ю ВСУ-на, ткъа хIора шен лаамехь схьакхеттачун, хьеннан вахархо, муьлххачу къомах иза велахь а, бакъо хир ю легалехь Украинехь хан яккха.\nИштта ЧIебирлойн Муслима кхайкхамбина «оьрсийн салтийн барзакъца Украине нах байъа баьхкинчаьрга", кадыровхошка а, кхечу кавказхошка а, " карадуьйла, шайн синош кIелхьардаха а, "бехйина цIераш цIанъян а".\nХьалхо Кадыров Рамзана видео зорбане яьккхира, юьззина амуници тIехь йолчу Росгвардин ницкъахоша марш еш, Украинехьа тIемаш бечарна, иштта Нохчийчуьра схьабевллачарна а кхерамаш туьйсуш. Цул хьалха цо бакъ ца дора, нохчий Киевн агIончийн могIарехь бу бохург.\nЦул совнах Нохчийчоьнан муфтийс Межиев Салахьа дIахьедира, Украинера тIом бусулбанашна декъал бен болу тIом бу, цу тIамехь кхелхинарш "шеко йоцуш, шахIидаш хир бу" аьлла.\n2014-чу шарахь кхоьллина ю Шейх Мансуран цIарах батальон Донбассехь. Иза вовшахтухучу хенахь цуьнан могIарехь дуккхахберш нохчий бара.\nСтохка Стигалкъекъа-баттахь Украинан президенто Зеленский Владимира тIечIагIдира омра, Кавказера схьаваьллачу 700 гергга вахархочунна дуьхьал санкцеш йохуш, бара царлахь хьалха а, хIинца шейх Мансуран цIарахчу батальонехь хилла виъ тIемало а. Санкцийн тептаре баьхначу, Украинера боцчу бахархошна депортаци ян могуьйтура оцу указо.\nХьалхо Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь ЧIебирлойн Муслима дийцира, шен мостагI мила ву а, Кадыров шена дош хIунда ца хета а, Нохчийчуьра байинчу ницкъахойх Москвано дIахьедечу терахьех теша стенна мегар дац а.\nЧиллан-беттан 24-чу буса Оьрсийчоь тIелетира Украинан дозанашна. Зазадокху-беттан 9-чохь – дейттолгIа дей-буьйсий ду тIемаш лаьтта. Доллу шинарин дийнахь оьрсийн эскархоша герзаш деттара Николаев гIалина, лелхийтарш хезара Киевехь а, Сумыхь а, кеманашца тохарш дира Украинан кхечу гIаланашна а, ярташна а. Украинхойн иччархоша хаамбина, Харьковна гергахь оьрсийн инарла-майор, 4I-чу эскаран буьйралла дечун гIовс Герасимов Виталий верах. Официалехь и хаам тIечIагIбеш Оьрсийчоьнехьара информаци яц.


Муха вевзар ву кадыровхойн "интернет-тролль"?\nНохчийчоьнца йоьзначу социалан машанашкахь гучуйовлучу материалашна кIеллахь тIаьхьарчу хенахь алсам гучубуьйлу ца сацалуш цу республикера Iедалшкахьа гIо доккхуш а, церан кхиамех лаьцна дуьйцуш а болу интернетах пайдаэцархой.\nЦеран тидам тIе ца боьдуш ца юьсу цхьа а мухха делахь а Кадыровх а, цуьнан Iедалхойх а хьакхаелла карарчу хенахь мехала лору тема.\nЦу посташна кIелларчу комментарешка хьожучуьн мотталур ду уьш юьтурш берш аьлча санна дог лозуш бу нохчийн Iедалх, хIунда аьлча церан массера а позици, цхьа тамашийначу хIуманца, республикерчу Iедалшна хетачуьнца йогIуш йолун дела .\n"Троллийн пхьалгIа" болх бан йолаелира Нохчийчохь 2015-чу шарахь. Болчу хаамца, "интернет-боташ" ("бот" дацдина "робот" ду) дIатарбина бу "Грозный-ситехь" долчу цхьана лекхачу цIенон 11-чу тIегIанехь йолчу аьхначу офисехь.\nКадыровн "кибер-армина" хIинцале а цIе тилла кхиийна "крахоботаш", аьлла ("кра" инициалаш ю республикан куьйгалхочун).\nТIех сов жигаралла гайтар, там бан гIертар, машанашкахь шен доцу лелар хилар – къастаме билгалонаш ю Iедалехьа болчу троллийн. Кхин муху къаьсташ бу уьш?\n"Ма тайелла Нохчийчоь Кадыров волуш"\nТролль баш сагатдеш а ца хуьлу ша йина комментари шен "пхьалгIерчу" накъоста йиначух тера хиларна. Иштта, Даудов Мохьмада Instagram-хь хIоттийначу постана кIеллахь маситта стага цхьаьнаметта дуьйцу вайна, мел кхуьуш ю Нохчийн республика Кадыров Рамзанна урхалла деш хиларна.\nЦхьа ойла тайп-тайпанчу дешнашца\nIедал ду троллаш декхарелахь беш цхьацца публикацешна кIеллахь маситта комментари йита. Дукхаха болу "пхьалгIан" белхахой гIерта тайп-тайпана формулировкех пайда эца, оьрсийн мотт а, нохчийн мотт а лелош.\nДоцца аьлча, дика бо шайн болх. Амма царна юкъахь боташ бу баш дIоггара ойла еш шайна ницкъ беш боцу. Цара цхьатерра комментари хIоттайо маситта постана кIеллахь.\nПостана кIеллахь харц хаам\nМогIарерчу социалан машанан пайдаэцархочух тарбалархьамма кадыровхойн троллийн дезаш хуьлу комментарешкахь вовшашца тӀекере хила. Диалог ца хуьлу баш дIоггара чулацаме. Массара а тоам бо доцца жоп даларх: "реза ву", "хьо бакъ бу", "Iаламат реза ву ахь бохучун" иштта дIа кхин а.\nЦул сов, Instagram-ра шайн агIо "денъян" дагахь цара дIахIитта до Iалам а, гIалан пейзажаш а, машенаш а, тIехь йолу а, цхьацца интернетера схьаэцна а сурташ а хIиттош. Троллаш, баш къа а цахьоьгу материалаш хоржуш. Цара шайн агIонашна тIехь арайоху хьаькамаша шайна елла материалаш. Цундела "пхаьлгIахь" къахьоьгучу нехан агIонаш дукха тера ю вовшех.\nПосташ хIиттор декхарелахь варна\nШайна тIехьожучу хьаькамо омра делча троллаш арахоьцу цхьацца видеоклипаш а, сурташ а, нохчийн Iедалийн позици иштта я вуьштта хIунда ю бохучу буха тӀе далош.\nИштта, Мангал-беттан 13-чу дийнахь Нохчийчоьнан а, Дагестанан а доза дийца даьккхинчу хенахь "пхьалгIан" белхахоша арахийцира цхьатерра цIе тиллина видео-роликаш. Цу тIехь Кадыровс шена хетарг дийцира некъан гайтам тIехь болу богIум кагбарх лаьцна.\nГIадужу-беттан 9-хь троллаш цхьана хеннахь дIахIоттийра совдегаро Успанов Юнис гIалгIайн политикан тутмакхашна критика еш яьккхина видео.\nТайна болх гайтира троллаш интернетехь яржийначу ЧГТРК "Грозный" телевизионо гайтинчу нохчийн коьртачу гIалан мэр хиллачу Кадыров Ислама ток еттачу гIирсаца зударий Iазапе лацар гойтуш яьккхинчу видеона кIеллахь. Цу сюжетана "нийса" комментареш ян юкъаозийнера, гарехь, бериг а кадыровхой "кибер-армин" белхахой.\nКомментарторшна хьалха декхар хIоттийнера, масал гайта аьлла муха тIеэца беза шена еллачу бакъонел а тIехваьллачу Кадыровн гергарчу стагах лаьцна хаам.\n"Цу репортажо вуно дика цхьагойту Кадыровн Нохчийчоьнан къайленаш" – нийса дац.\n"Оьрсийчоьнан турпалочун Кадыров Рамзанна цу харцонах лаьцна хиинчул тIаьхьа, цо сихонца иза сацийра, Ислам шен гергара стаг воллушехь. Вайниг уггар нийсоне гIерта куьйгалхо ву" – нийса ду.\nЧГТРК-н репортажана кIелларчу 3000 сов комментарина юкъахь наггахь а бен карор яц, троллийн позицица йогIуш йоцург. Баккъалла болчу пайдаэцархошна хетарг муха ду хаа деша деза кхечара юхаарахецначу цу видеонна кIеллахь яздинарг. Цигахь, ЧГТРК-но санна, ца товн комментареш дIа ца йоху.\n"Троллийн пхьалгIан" белхахоша болх бо Оьрсийчуьрчу кхечу регионашкара бахархойн я махкал арахьа бехачу нохчийн цIарх. Цара иштта лелайо автошколийн а, мебель йохкархойн а, кхин йолу а аккаунташ.\nХIунда оьшу уьш?\nСоьлж-ГIаларчу интернет-троллаша комментареш юьту ЧГТРК-ан а, дуккха а республикерчу Iедалхойн а мехала шайна хетачу публикацешна кIеллахь.\nДукхаха болу нохчий шайн куьйгаллина реза бу аьлла ойла кхоллийтарал а сов, троллаш лелориг вуно дика кеп ю кхин ойла йолу нах гучубахаран. Хьаькамашка латкъамаш беш болу а, "пхьалгIан" белхахошца къийсалуш болу а комментаторш гучубовла хила мегаш хиларан кхераман кIеллахь бу, кхин дIа цаьрца хин долчуьнца цхьаьна.


354 118 яззамаш\nДийнахь хилларг — 1 апрель\nДеларан де, Дуьненаюкъара олхазарийн де\n1808 — Александр I-чо кхайкхийна Финлянди Россех «гуттаренна» а схьатохар.\n1891 — художник Гоген Поль (сурт тӀехь) дӀавахна Францера Таитие.\n1930 — берлинан Марлен Дитрих коьртачу ролехь йолу «Сийна малик» фильман премьера.\n1937 — Британин ХӀиндина къастийна Бирма.\n1938 — ян йолийна ешашйолу къахьо Nescafé.\n1946 — кхоьллина хӀоънан центр «Арзамас-16».\n1989 — Капуцинеркирхехь императоран маьлхан кашчохь дӀайоьллина Австрин тӀаьххьара императрица.\n2004 — Google компанис поштан сервис Gmail хецна.


Алсам хьан юу: хьаькамаша я цаьпцалгаша?\nКъилбаседа Кавказан хьаьттанашка цIоз даьржина, олий, дIахьедо юьртабахаман урхаллаша хIора а шарахь. Цаьпцалгаша чIана дохуш ду буртиган кхаш аьлла ду кху муьрехь доху орцанаш а. Иза бакъ дац, ялта хIаллакдал цIоз цига ца кхаьчна, боху фермерша. Ткъа стенна оьшу Iедална цаьпцалгийн орцанаш кхайкхо?\nКхушара хилла ца Iаш хIора а шарахь бохург санна аьхка, ялташ чудерзочу муьрехь, йийца йохуш ю Нохчийчохь цаьпцалгаш а, церан цIоз-бIоно, эзарниш гектарашкахь хIаллакдеш долу ялтанаш а.\nТахана а тергалло изза сурт. Юьртабахаман министаралло гIардаккхарца, 10 эзар сов гектар латтанаш,юьхьар а дерзийна, 11 кIоштийн кхаш-арешна тIелетта цIоз. Гуттар санна, къаьсттина алсам зенаш дина Шелковск кIоштехь боху официала хьостано.\n“Кху тIаьхьарчу деношкахь цаьпцалгийн цIоз хааделла 2.500 гектар майданахь. Цаьрца къийсамс баллош пайдаоьцу хIаваакеманех, кхаш –арешна леррина препарат-молханаш детта кхечу техникаца а. И сагалматаш дIаса ца яржийта ницкъ мел кхочург деш делахь а Шелковск кIоштера хьал чолхе ду».\nЦу кеппара хаам дIасабаржийна юьртабахаман урхаллин хьостано. Цо билгалдаккхарца цаьрца балло къийсам халонга боккхург ду тIех йовха хилар а,цаьпцалгаш «тIемаш тIе ховшар а».\nБен-бечу тIегIан хьаькамаша чIагIдарца цаьпцалгаш алсам дебначех,цара кхаш –аренаш йийсаре йинчу кхерамечех ю Теркйист а, Новр а кIошташ.\nБакъду цигахь ярташкахь бехачу ахархоша а,латталелорхоша а кхеттане а кхетош дац цаьпцалгаша инзаре даккхий зенаш дина бохуш юкъараллехь дIасадаржийна хабарш.Ма-дарра аьлча цара шеконца тIеоьцу и сагалматаш сел коьртах а яьхна йийцар. «Ялташша-м дийца а ца оьшу, уьш чудерзийна девлла.\nЦарал дикка тIаьхьа хуьлуш ю хорбаш а,хьаьжкIаш а. Ур-аттал царна а ца дина цIоз тIе а летта зе. Цхьа хIума кIел диллина даржийна эладитнаш ду, кхин хIумма а дац». И къамел динарг ву Новр кIоштера совдегар-долахо Асаев Ваха.\nШен долахь 20 гектар латта долуш ву Теркйист кIоштера,ас юьззина цIе ца йоккхуш вуьту Майрбек. Цаьпцалгийн бIонах хаттар делча цо элира:\nТеркйист, Новр кIоштийн Лаха-Невре, ЧIулга юрт, Ломаз юрт, Ищери, Алпату, Рубежни ярташкахь масала,даккхий зенаш а деш-м муххале а хааелла яц и «меца» садолу хIумнаш. Уьш янне яц бохург дац иза, ю! Амма яц оццул зенаш даллал бIонашка а йирзина эзарнашкахь лелаш. Шена зеделлачух дуьйцуш ву Новр кIоштера латталелорхо Висита а.\nВисита: «Суна и бакъдолуш ца хета, стенна боху аьлча, цу ялташлахь лелаш со ву. Ялташ чудерзийна бевлла дукха хан ю. Цаьпцалгаша цхьанне кепара зен дина а дац Теркйистехь. Iедалан совхозаша шайна списать дан деш хIума ду. Дийнна прицепашкахь аратоьттуш долу ялта дуьйцуш а дац! Цаьпцалгаша хIаллакъдина хилча, мичара долу царна?»\nДуккха а бахархошна хетарехь цаьпцалгаш дебаро,кхаш-аренаш мел ю дIасаяржаро «дебабо» цхьаболчу,шайн балхана саготта «хьаналчу» ойланаша огучу маьхькIамхойн хьал-бахам а


Воронежерчу эскархойн декъехь вийна ГIалгIайчуьра вахархо\nГIалгIайчоьнан куьйгалхо Калиматов Махьмуд-Iела\nКху беттан 9-чохь Воронежерчу эскархойн декъехь хиллачу кхийсаршкахь байъинчу салтишлахь ву ГIалгIайчуьра вахархо.\n"Воронежан кIоштарчу тIеман аэродромехь салтичо тIелатар дина вийна кхо эскархо. Царлахь ву тхан махкахо Акталиев Микаил",- хаамбина республикан урхалхочо Калиматов Махьмуд-Iелас "Интерфакс" агенталле.\nАгенталло чIагIдарца, вуьйцург ву Наьсаран кIоштарчу Экажево эвлара 1997-чу шарера Акталиев Микаил. Хиллачунна тIекхиа Iалашонца цуьнан гергара нах Воронеже бахана, иштта, велларг дIаволла цIа а валош.\nПолицино лецира дахначу оршотан дийнахь салти Макаров Антон. Дийцарехь, иза ву "Балтимор" олучу тIеман аэродромехь шеца цхьана эскаран гIуллакх деш хиллачу кхаанна герз диттинарг.\nBaza телеграм-каналан информацица, ша лоцучу заманчохь дуьхьало ца йина Макаровс.\nТАСС агенталлан хьостан информацица, герзаш диттина оршотан Iуьйранна 5 сахьт долучу заманчохь. Вийна кхо стаг, чевнаш йина цхьаъ реанимацехь ву.\nПорталан хаамца, эскархочо тIелетар дина хиллера диг а эцна адамийн тобана, цхьангара схьадаьккхина герз детта волавеллера иза.\n"Интерфаксо" яздарехь, талламаш бечу эпсарца дов даьлла хиллера эскархочун, оцу бахьанаца тIелетта хиллера иза.\n"Талламбан веанчу майорца Ермолаев Романца дов даьллера салтин Макаров Антонан. Цуьнан хаьнтIерачу хумпIар чуьра тапча яккха ка яьллачу Макаровс герз тоьхна Ермолаевна. Эпсарна гIоьнна тIехьаьдда машенлелорхо а герз тоьхна вийна цо. Иштта кхин а цхьана эскархочунна а тапча тоьхна. Цул тIаьхьа ша зулам динчу меттигера ведда хилла иза", - аьлла, дийцина РБК агенталле Малхбузерчу тIеман гонийн пресс-гIуллакххоша.


Amnesty International организацино Полше гIо доьху Абдурахманов Тумсона\nДечкен-бутт 05, 2019\nДуьненаюкъарчу Amnesty International организацино динчу дIахьедарехь кхайкхамбина, нохчийн блогер Оьрсийчоьне дIалахь цунна тIехь ницкъбийр бу аьлла. Блогеран адвокато Полшин дозанхойн урхалле чукхачийна кехат, Абдурахмановна депортаци ца яр доьхуш.\nНохчийчуьрчу полисхоша бехкево Тумсо Шемарчу даIишхошца воьзна ву бохуш. Блогеро чIагIдо, ша Шемахь хилла цахиларх, шена дуьхьал долийна гIуллакх махкарчу цхьана лакхарчу даржхочуьнца шен иккхина конфликт бахьана долуш ду бохуш.\nПолшин чоьхьарчу гIуллакхийн министралле кхайкхамбо дуьненаюкъарчу Amnesty International организацино, Абдурахманов шайн пачхьалкхехь витар доьхуш. Бакъонашларъярхоша билгалдоккху, "нагахь Тумсо Оьрсийчоьне дIалахь, цунна тIехь Iазапаш лелор ду, харц кхел йийр ю" аьлла.\nПолшин чоьхьарчу гIуллакхийн министралле дахьийтинчу кехат тIехь бакъонашларъярхоша ма-дарра дуьйцу, нохчийн Iедалша Абдурахмановца лелочу харцонех а, мича бахьанашца цуьнан вада дезна а Оьрсийчуьра. Ишта организацино далийна дуккха а масалш, Нохчийчоьнан Iедална критика ярна ницкъбина, харцо лелийна, бакъонаш хьешна, нах байина меттигаш хиларан.\nБайначу беттан 28-чохь оьрсийн бакъонашларъярхоша Москохарчу Полшин векалтна хьалха кхоъ цхьааллин пикет дIаяьхьира, Абдурахмановна тIехIуттуш.


Оьрсийчоь -- Нохчийчоь -- Нохчийн Президент Масхадов Аслан а, Нохчийн тIеман баьчча Басаев Шемал а, 1999 шо\nМасхадов Аслан веро чIогIа дог дохийна, машаран дагадовларш а дина, хIокху дуьнентIехь уггара къиза а, тамашена а лоручу Нохчийчура тIаман чаккхе ган луучу нехан. Кремлана иза тахана шайн боккха толам хетахь а, кхана Iуьйрре оцу толаман хила тарлучу тIаьхьалоно инзарйоккхур ю Москох, ца моьттург а иккхина. Иштта ю, доккхачу декъана, дуьненаюкъарчу политикан хьажархойн а, бакъонашларъярхойн а ойланаш. "Мила вара Масхадов Аслан" бохучу хаттаран хьокъехь "иза дуьненаюкъара террорхо вара", аьлла, къийса йиш йоцчу кепара дIахьедар дина Оьрсийчоьнан Iедалша. Оьрсийчоьнан Думин спикера Грызлов Бориса дIахьедар дира, Масхадов вер массара а муха тида деза дуьйцуш.\nГрызлов: Дуьненаюкъара террорхо хIаллаквар массара а муха тида деза аьлча – оцу кепара жамIаца зулам кIезиг хир ду аьлла.\nМаршо радио: Кхин берш сих ца ло оцу кепара чIагIо ян. Цхьанне а диц ца делла, иза 1997 шарахь нохчийн къомо шен президент хаьржина хилла хилар а, Москоха Нохчийчу шолгIа тIом беъча, машарехьа къийсам латточу нохчийн тIемалойн лидер хилла хилар а.\nРыбкин Иван, ша Оьрсийчоьнан кхерамазаллин Кхеташонан секретар волчу хенахь, Масхадов Асланца дагадовларш дIакхехьна а, цуьнца Оьрсийнонан агIора берташ бина а ву.\nМаситта бIе шарахь Оьрсийчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь лаьттачу конфликтехь, вуно хала хаттар къастош, машаран некъ кхийдабора цо\nЦунна хетарехь, Нохчийчура дов хIумма а доцчунна тIе а даьккхина, дуьненна хьалха, шаьш машар безарш а долуш, ткъа нохчий, хIокху дуьнентIерчу къаьмнашна юкъахь уггар боьха къам санна гайта лууш ю Оьрсийчоь. Оцу Iалашонна тIекхачархьамма дIаваьккхина Оьрсийчоьно, шайга машар кхийдош хилла волу Масхадов.\nОьрсийчоь -- Рыбкин Иван\nРыбкин: Оцу моттаргIанийн новкъахь, царна дуьхьало еш лаьттара Масхадов Аслан. ХIунда аьлча, даиманна царга машаран некъ кхийдош вара иза. Дукха шерашкахь, масийтта бIе шарахь Оьрсийчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь лаьттачу конфликтехь, вуно хала хаттар къастош, машаран некъ кхийдабора цо. Долуш ма ду иза, лачкъалур ма дац иза.\nМаршо радио: Эпсарийн кхеташонан гIантда хаьржина хилла Масхадов, тIаьххьара ша гIуллакх деш хиллачу дивизехь. Шен къамелаш хиллачу Масхадовн белхан накъосташгара а, хьакамашкара а цунах лаьцна цхьа вон дош ца хезнера элира Маршо радиога Рыбкин Ивана.\nРыбкин: Дукха хIума гойту цо. Сан белхан декхаршца доьзна хиларе терра, дуккха а цуьнан белхан накъосташца а, инарлашца а, полковникашца а, майорашца а, кхин болчарца а къамелаш хилла сан - церан багара нийсса цхьа вон дош ца хезнера суна Масхадовх лаьцна. Иштта, сан дагахь а висна-кх иза.\nМаршо радио: Оьрсийчоь Масхадовх террорхо ван гIертаран бахьана цхьаъ ду боху Рыбкина.\nРыбкин: Тахана Оьрсийчоьнан куьйгалле баьхкина болу нах, лерринчу сервисийн а, ницкъаллин стуктурийн а векалш бу. Дукхах долу хаттарш сиха а, доккхачу декъана, ницкъаца а къасто Iемина бу уьш. ХIара ду-кха тахана Оьрсийчохь а, Къилбседа Кавказехь а хуьлчун коьрта бахьана.\nМаршо радио: Масхадов Асланан кIанта Анзора бахарехь ша тIеман стаг а, эпсар а хиллехь, тIом безаш стаг вацара цуьнан да.\nАнзор: Цо бохуш дерг хIун дара. «Ша тIом сацо кийча ву муьлххачу хенахь а. Ах сахьт а ца оьшу иза сацо а и Путин кхето а» даиманна а олуш дар-кха цо иза. ТIаккха, хIара тIом болалучу хенахь Северо-кавказский (Къилбседа Кавказан) пачхьалкхийн лидерш вовшах а тоьхна, къамел дан гIерташ, кхайкхинера цо. Цхьа лидер а ца веара. Стенна ца веара? Оцу гIазакхех кхерабеллера. ХIун ала гIерташ вара иза цаьрга? Цхьаний, вовшах а кхетта и тIом чу ца баийта, бертахь хIума дан гIерташ вара иза. Цхьанне а ца лиира иза.\nМаршо радио: Масхадов Асланан дакъа шен гергарчарга дIалур дац аьлла официала дIахьедар дина Оьрсийн Iедалша. Шайн низамашца а догIуш, цхьанне хIун ду, мила ду ца хуучу кепара дIавуллур иза элира шинарин дийнахь оьрсийн инарла прокурора Устинов Владимира.\nДуьненчохь дина къинош бахьанехь, веллачул тIаьхьа, стагана таIзар дан мегар дац дуьненахь лелачу низамашца\nМухумаев Мохьмад-Расул – Нохчийчоьнан луларчу ДегIастанара Iилманча а, арабист а ву. Шен хенахь, Кавказан къаьмнийн конфедерацин муфтий лаьттина а ву иза. Иза реза вац, оьрсийн Iедалийн сацамна.\nМухумаев: КъорIан тIехь аьлла ду, дуьненчохь дина къинош бахьанехь, веллачул тIаьхьа, стагана таIзар дан мегар дац дуьненахь лелачу низамашца. Президент хаьржина стаг вара Масхадов. Къомо хаьржинера иза. ХIинца иза вийна ву. ШарIо ма-хьеххара, дIаволла веза иза.\nМаршо радион ша еллачу интервьюхь Масхадов Аслана цкъа элира, Нохчийчура тIом шех а, я кхечу тIемалойх а бозуш бац, иза дерриг а нохчийн къоман деган лазам бу. Шен метте кхин хIуттур ву, аьлла. Тахана нохчийн къомо шеконе ца дуьллу, Масхадов нохчийн тIемалойн лидер хилла я ца хилла бохург. Сагатдеш дерг, цуьнан меттиг хьан дIалоцур ю бохург ду.\n(ХIара программа эфирехь хилла Зазадоккху беттан 9-чу дийнахь, 2005-чу шарахь)


КадыровгIар Балканашкахь: хьанна оьшу иза – бусалбанашна я Путинна?\nТовбеца-бутт 20, 2021\nКадыров Ахматан портретана хьалха лаьтташ ву цуьнан кIант Кадыров Рамзан (архивера сурт)\nТIаьххьарчу шина бетта чохь Балканаш хьахочу хаамашкахь яьхна "Кадыров" цIе. Дуьйцура, Сербехь хьумаршан Кадыров Ахьмадан, Нохчийчоьнан таханлерчу куьйгалхочун ден, цIе тиллина урамна, цуьнан цIе лелор ю цигахь йилла леринчу хьафизийн хьуьжаро, бохуш. Кадыровн-воккхахчун цIе туьллур ю аьлла парканна Къилбаседа Македонехь. Боснехь а хир ю Кадыровн Ахьмадан парк, цул совнах, тIай хир ду Кадыров Рамзанан цIе лелош. Хьехавора Нохчийчоьнан таханлера куьйгалхо Сербин Республикан а, Боснин а, Герцоговинан а фестивалехь.\nХьехош болу барамаш доккхачу декъанна бузу Марсхьокху-баттахь Кадыров Ахьмад вина 70 шо кхочуш хиларца. Оцу хиламна тIехьажийначу даздаршна Нохчийчуьрчу хаамийн гIирсаша тиллина цIе ю "Ерриг Европан дагалецамийн барамаш".\nАйинчу инициативан декъахь Мангал-беттан чаккхенехь – карарчу беттан юьххьехь Iалашоне диллинера Европерчу цхьамогIа мехкашка кхачар. Официалехь барамийн хьалханча ю Европан исламан форум, декъашхошлахь ю бархI пачхьалкхера делегацеш. "Горгачу столехь" Оьрсийчуьра дакъалецира Москварчу Исламан культуран центран президента Ниязов Iабдул-Вахьида. Юьхьанца хьеший тIеэцнарг яра Беларусь, тIаккха – Сербин парламент. Серберчу бусалбанийн Санджак кIоштахь хIоттийра юьйцу "горга стол", цул тIаьхьа хьеший бигира Кадыров Ахьмад дагалоцучу Къилбаседа Македонерчу а, Боснерчу а, Герцоговинерчу а барамашка.\nКадырова Ахмадан цIе тиллина объекташ\nНиязовна тIе а тевжаш бира Оьрсийчуьрчу прессо хаам: Серберчу бусалбанийн урхалло дехна Нохчийчоьнан куьйгалле шайн Нови-Пазар гIалахь хьафизийн хьуьжар схьайоьллуш гIодар. Дехарна бухахь дара, боху Ниязовс, "Кадыров Рамзана бусалбанашна гIодеш хилар" а, 2019-чу шарахь Нохчийчу вахана хиллачу Сербин муфтина Дудич Мевлюдна цигара хьафизийн хьуьжарш тайна хилар а.\nСербин муфтий Дудич Мевлюд а, Нохчийчоьнан муфтий Межиев Салахь а, Соьлжа-ГIалахь, 2019 шо\nСанджакехь хьуьжар йиллар "гергарчу хенахь" дийцаредан дагахь ву Сербин муфтий шен нохчийн коллегица Межиев Салахьца, билгалдаьккхира РИА Новости агенталло. Ткъа "Чечня сегодня" ("Нохчийчоь тахана") агенталло и проект хьахийра йина яьлла гIишло санна – бохура, Дудича "дерриг нохчийн къоме" баркалла аьлла хьуьжар еш "гIодарна".\nНови-Пазарехь Кадыров Ахьмадан цIе урамна туьллийла луурш а бу боху хаамашкахь меттигера бусалбанаш.\nКъилбаседа Македоне кхаьчна делегаци тIеийцира мехкан шахьарахь Скопье гIалахь. Цигахь къамел хилира муфтийца Фетаи Шакирца. Кадыров\nКъамелаш а, Кадыров Ахьмадна лерина доIанаш а динчул тIаьхьа гулбеллачийн барт хилира цуьнан цIарца хийца коьрта шахьарарчу ДоттагIаллин паркан цIе. Цул совнах, сацам бина Тетово гIалахь Балканийн, Кавказан гергарлонийн монумент хIотто – цунна а ю туьллуш Кадыров-воккхахчун цIе.\nБосне а, Герцоговине а кхачар къаьсттина деза дуьйцу Нохчийчуьрчу прессо, билгалдоккху цигарчу боснихойн муфтийс Цериг Мустафас нохчашка "мерза маршалла даийтина" хилар. Иза, Кадыров Ахьмад а санна, шен къоманна хьалхаваьлла лелла 1990-чу шерашкахь тIемаш лаьтташ, хилла муфтий, хорваташна а, сербашна дуьхьал кхайкхийна джихIад, Оьрсийчоьнна дуьхьал Кадыров Ахьмада а санна. Бакъду, Кадыровс тIаьхьо хийцина шен байракх, "бенара гIовттале" байъа баьхна Кремланна дуьхьалбевлларш.\nТамаше истори ю. ХIунда аьлча вайн доттагIий сербаш бу Боснехь а, Герцеговинехь а бусалбанаш байъинарш\nБоснехь Кадыров-воккхахниг дашалоцуш конференци дIаяьхьира Сараевохь. И барам хилале Завидовичи гIалахь вазвечу нохчочун цIе тиллира урамна а, тIайна а.\nКавказ.Реалиино хеттарш шайга динчу эксперташа билгалйоккху шайна Балканашкарчу бусалбанашна тIекарло ярний, Югославехь тIемаш лаьттачу заманахь Оьрсийчоьно лаьцна хиллачу позициний юкъахь шалхенаш гуш хилар.\nОрлов Олег, бакъоларъяран "Мемориал" центран куьйгалхо (Оьрсийчоьнана Iедало арахьарчу агентийн могIара яьккхина "Мемориал", амма "Мемориал" цуьнца реза яц – ред.):\n"Тамаше истори ю. ХIунда аьлча вайн доттагIий сербаш бу Боснехь а, Герцеговинехь а бусалбанаш байъинарш. Сараево хIаллакъеш хьийзира\nсербийн тIеман дакъош, Соьлжа-ГIала йохийна Оьрсийчоь а санна. Сербашна тIамца гIо ца динехь а, цаьргахьа яра оьрсийн политика. Цундела ду тамашена – ТIе даш детташ латтийна Соьлжа-ГIала а, хIалаллакьеш хилла Сараево а, хIинца уьш Кадыров Ахьмад вазвеш Iа, Соьлжа-ГIала йохош хьийзинчу Оьрсийчоьнан ницкъашкахьа ваьлла волу Кадыров".\nОрловна хетарехь, Боснерчу бахархошна евзачух тера дац Нохчийчоьнан историн и агIо: "Оьрсийчуьрчу стаганна дIо цхьанхьа, геннахь, хIолламаш хIитто, йоьллучу хьафизийн хьужарна цуьнан цIе тилла гулбеллачу нахана ца евза Нохчийчоьнан истори, ца хаьа цигахь хIун лелла а. Я церан цуьнан балаболучух тера а дац. Ахча луш хилча, таро нисъеш хилча, хIун ду и ниIматаш тIеэцарх!"\nСуна хетарехь, цигарчу нахана гуш ю Оьрсийчоьнан дипломатин мекаралла, амма дакъалоцу оцу ловзаршкахь шина а агIоно\nБалкане хьеший кхачар нисделла цигахь, Сребреницехь, 1995-чу шарахь дуккха а бусалбанаш байъина денош тIекхочуш хиларца. Югослави кхелехула чекхъяьккхинчу Дуьненаюкъарчу трибунало довзийтинчу терахьаша бахарехь, Боснерчу сербаша вийна цигара 7000–8000 бусалба. 2015-чу шарахь Дуьненаюкъара Цхьанакхеттачу Къапьмнийн организаци гIоьртира оцу къаьхьачу хиламна геноцид цIе тилла, амма Оьрсийчоьно вето кхайкхийра оцу сацамна дуьхьал.\n"Серби – иза дукха хенара схьа Оьрсийчоьнан цIуьхIар хилла еха пачхьалкх ю. Оьрсийчоьнан паччахьаша а латтийна иза шайн тIома кIел. Суна хетарехь, цигарчу нахана гуш ю Оьрсийчоьнан дипломатин мекаралла, амма дакъалоцу оцу ловзаршкахь шина а агIоно. Иза шатайпа, бусалбанийн духьа ду а моьттуьйтуш, коьртах куьг хьакхар ду, оха бусалбанийн ларамбо уьш тхоьца хиларна, бохуш, амма кхузахь дерг ду и меттигаш Путинна муьтIахь ян гIертар. И болх, КадыровгIарех пайда а оьцуш, кхочушбан аьтто бу аьлла хета Москвана, шена КадыровгIар – да, воI а – пайде карийна хилар юьхьар а оьцуш арабаьккхина некъ бу иза", - боху нохчийн политолога Кутаев Руслана.\nБоснера а, Герцоговинера а "Чечения фест"\nСербин Республикерчу Боснин а, Герцоговинан а Билеча гIалахь Товбецан-беттан 22-чохь хила езаш ю сагIин концерт "Чечения фест". ДIадиттинчу рекламин суьрташкахь тIеман духарахь гойтуш ву Кадыров Рамзан.\nКегийрхойн "Йезерине" цхьаьнакхетаралло яц боху шаьш тиллинчу бараман цIерца политика, иза шаьш бегашбеш тиллина, боху. Цхьаьнакхетараллин куьйгалхочо Милирадовича Владимира дицарехь, Нохчийчохь тIом боьдучу заманахь Йезерине юьртарчу кегийрхойх, уьш амална сиха хиларна, "нохчий" олдуш хилла луларчу Билечи юьртарчу наха. Цундела хаьржира боху бармна тиллина цIе "Чечения фест" а, реклама тухуш, Кадыров Рамзанан сурт а.\n"Оха и [на постер] хIоттийна , амма цхьанна а хIуьттаренна дац иза. И цIе а йолуш, хьалхара фестиваль оха 7 шо хьалха дIаяьхьира, иштта, ца хуьйцуш, йитина цуьнан цIе", - дийцира Радио Свободин Балканашкарчу сервисе Милирадовича. Цо бахарехь. Хьалхарчу фестивалехь 200 стаг веана хиллехь, 2019-чу шарахь веана 2000. Ткъа 2020-чу шарахь пандеми бахьанехь хилла яц фестиваль.\n"Чечения фест" фенстивалаш дIахьо меттигерчу Iедалан пурбанца: Билеча юьртан администрацино 500 Боснин марка елла (250 евро) иза вовшахтухуш кхушара. Кадыровн сурт рекламе даккхар Iедале хаьттина дац, амма иза дац цунна дуьхьал: Кремланна мутIахь а, Путина тIекъавеш а волу стаг ву суьрто гойтург.\n"Путинах хьакхалушдерг – иза суна проблема еш хIума дац. Суна товш ву иза, иза воккха лидер хиларна", – билгалдаьккхира Радио Свободин Балканашкарчу сервисца къамел деш мэра Вуйович Веселина.\nАмма фестивальна яьлла спонсор-хьукмат ю Черногорера, Никшич гIалара йий кхехкхош йолу фирма. Цуьнан да ю Америкера Molson Coors компани. Радионо фирмехь хаьттира, хаьий цигахь Кадыров Рамзан мила ву а, цуьнан суьрташ фестивалан юьхь йина дIасадетташ дуйла а. Жоа ца делира дуьхьал.\nАмма бараман спонсорна ца хаа йиш яц иштаниг – Кадыров дуьненаюкъарчу санкцешна кIел воллу стаг ву. Цунна а, цуьнан доьзалхошна а дуьхьал Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа санкцеш кхайкхийна стохка Мангал-баттахь - "дуккхаза а къиза адамийн бакъонаш хьашарна", и некъ Кадыровс схьабохьу "итт шо сов хан" хиларна. Ткъа " Магнитскийн тептара" Цхьаьантоьхначу Штатийн финансийн министралло иза язвира цул а хьалха, 2017-чу шарахь.\nЦхьаьнатоьхначу Шататаша санкцеш кхайкхийна Кадыровна дуьхьал\nАла дашна, Кадыров Ахьмадан цIе лелош йолу хьукматаш ягарйина ца валлал дукха ю ша Нохчийчохь, школаш, маьждигаш, майданаш хилла а ца Iа уьш. Чиллан-баттахь "Новая газето" дуккха а нах байъина, къайлаха, кхел а йоцуш, аьлла арахецначу артиклехь бехкеден ницкъхойн дакъа а ду Кадыровн цIе лелош – цигарчу гIишлош чохь хIаллакбина Нохчийчуьра дIагулбина кегий нах. Американ санкцешна кIел ю Кадыров Ахьмадан цIарах йолу фонд а, футболан а, латархойн а клубаш а.


(Чаккхе. Юьхь еша I0-чу лоьмарехь)\nМусана (Делера салам хуьлда цунна) Дала билгалонаш елла, и пайхамар хиларна тоьшалла деш йолу. Веза-Сийлахьчу Дала аьлла: «И хIун ю хьан аьтту куьйгахь ерг‚ хIай Муса?» Цо (Мусас) элира: «И сан Iаса ю‚ со цунна тIетевжа‚ ас цуьнца сайн жана гIаш дегадо‚ суна цуьнгахь кхин пайданаш а бу». Цо (Дала) элира: «Охьатаса и, хIай Муса!» Цо и охьатесира, цунах чехка текхаш текхарг хилира». Дала аьлла: «Схьаэца и‚ ма кхера! Шен хьалхалеррачу куьце ерзор ю и Оха. Хьайн куьг хьайн агIонна тIетаIаде – кIайделла схьадер ду иза, цхьа зен а доцуш – кхин делил ду хьуна!»\nМуса-пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) ФирIавн а, Мисарара бахархой а Дела цхьаъваре кхайкхина. Бакъду, ФирIавна къобал ца бина цуьнан кхайкхам, цо деанарг бозбуанчалла ду, аьлла цо. Цул тIаьхьа цо омра дина, Мусана (Делера салам хуьлда цунна) дуьхьалбаха Мисарахь мел болу саьхьарлончаш гулбе, аьлла. Цхьана дийнахь йоккхачу майданахь гулбелла нах. ФирIавнан саьхьарлончаша шайн Iасанаш, чуханаш а охьатесча, нахана моьттина царах текхаргаш хилла. Дала Мусана (Делера салам хуьлда цунна) дагатесна, хьайн карара Iаса охьатаса, аьлла. Цо и охьатесча, цунах йоккха текхарг хилла, цо церан кегий текхаргаш йиъна. И тамашийна болх шайна гича, саьхьарлончаша ийман диллина. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Саьхьарлончаш суждане охьаийгира. Цара элира: «Оха ийман дилли ХIарунан а‚ Мусан а Деле».\nШегара пурба а доцуш ийман диллина аьлла, ФирIавна уьш ирхъохка сацам бина. Цул тIаьхьа Везчу Дала шен пайхамаре Мусага (Делера салам хуьлда цунна) омра дина, Исраилан доьзалш эций буьйсана Мисарара аравала, аьлла. Iуьйрана ФирIавн шен эскарца тIаьхьаваьлла царна. Муса-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) шен къомаца хIорда йисте кхаьчча, Исраилан доьзалш кхерабелла ФирIавн шайна тIекхиарна. Везчу Дала Мусага (Делера салам хуьлда цунна) омра дина, хьайн Iаса хIордах тоха, аьлла. Цо хIордах Iаса тоьхча, Дала хIорд бекъабалийтина царна. Исраилан доьзалш хIордах дехьабовлуш гича, ФирIавн шен эскарца тIаьхьаваьлла царна. Муса а (Делера салам хуьлда цунна), цуьнца цхьаьнаберш а дехьабевлча, Дала хIорд тIеттIабахийтина, ФирIавн а, цуьнан эскар а хIаллакдина. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Оха хIорд бийкъира Исраилан доьзалшна. ФирIавн а‚ цуьнан эскар а тIаьхьаделира царна зуламций, мостагIаллиций. Ша хIорда бухаваха воьлча‚ цо (ФирIавна) элира: «Со тийши кхин Дела цахиларх, Шех Исраилан доьзалш тешнарг бен‚ со муьтIахь болчарах (бусулба нахах) ву-кх». Дала цуьнга аьлла тIаккха: «ХIинца (ийман дуьллу ахь)? Хьалха-м Iеса хилира хьо, бохамаш бечарах а ма вара хьо! Тахана Оха кIелхьарйоккхур ю хьан дегIан чарх, хьол тIаьхьа богIучарна хьо масал хилийтархьама. Баккъал а, нахах дукхахберш Тхан аятех гIопал хилла ма бу».\nМуса-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) Исраилан доьзалшца хIордах дехьаваьлча, жIарашна Iибадат дечу нахана тIекхаьчна уьш. Исраилан доьзалша Мусага (Делера салам хуьлда цунна) дехар дина, цара санна Iибадат дан шайна дела вехьа, аьлла. Муса-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) царна оьгIазвахана, цо царна хьехам бина, АллахI воцчунна Iибадат дан мегаш дац, аьлла. Цо царна дагадаийтина, Дала уьш Iилманца а, шарIаца а, царна юкъара элча ваийтарца а шайн заманахь долчу Iаламал базбина хилар. Цул сов, ФирIавнах кIелхьарбахарца, церан бIаьргашна а гуш и хIаллакварца а, церан бахамах ирс эцийтарца а Дала царна дика дина хилар дийцина цо царна. Веза-Сийлахьчу Дала Муса-пайхамаре (Делера салам хуьлда цунна) чIагIо йина, шовзткъа де даьллачул тIаьхьа ТIур олучу лома тIехь Ша цуьнга жайна (Товрат) лур ду, аьлла. Шен ваша ХIарун (Делера салам хуьлда цунна) Исраилан доьзалшна тIехь Iуналла дан а витина, Муса (Делера салам хуьлда цунна) Делаца къамел дан вахча, Самирий бохучу стага шайгахь долу дети а‚ деши а лалийна, цунах эса дина‚ шена чухула мох бахча‚ дека а декаш. Цунна Iибадат дан буьйлабелла уьш. Муса (Делера салам хуьлда цунна) ломана тIекхаьчча, Дала цуьнга хаьттина, хьайн къам дитина, сихвелла хIунда веана хьо, аьлла. Мусас (Делера салам хуьлда цунна) жоп делла, уьш шен лорах тIаьхьабогIуш бу, Хьо резавархьама сихвелира со Хьуна тIекхача, аьлла. ТIаккха Дала цунна дийцина, Исраилан доьзалш эсана Iибадат деш тилабелла хилар. Муса-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) сихонца шен къоме юхавахана, тиларх уьш хьалхабахархьама. Шен бIаьргашна уьш эсана Iибадат деш гича, оьгIазвахана, шен аьрру куьйгаца ХIарунан (Делера салам хуьлда цунна) маж лаьцна, аьтту куьйгаца цуьнан коьртан месаш а лаьцна, иза текхон волавелла и. Бакъду, ХIаруна (Делера салам хуьлда цунна) дийцина цунна, эсана Iибадат ма де аьлла ша хьехам бича, царах цхьаболчара бен и къобал ца бира, тIаккха Исраилан доьзалшна юккъехь питана даларх, уьш бекъабаларх а кхеравелла, сецира ша, аьлла. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Цо (Мусас) элира: «Сан Дела! Гечдехьа суна а‚ сан вешина а‚ Хьайн къинхетамна чу а дигахь тхо. Хьо ву-кх уггаре а Къинхетаме верг».\nМуса-пайхамара (Делера салам хуьлда цунна) Исраилан доьзалша шена Iибадат дина эса лала а дина, хIорда чу кхоьссина. Кхетам болчу нахана хиъна, эсана Iибадат дарца шаьш галдевлла хилар. Цара Мусага (Делера салам хуьлда цунна) дехар дина, шайна гечдар доьхуш Деле доIа дехьа, аьлла. Царна юккъера кхузткъе итт стаг а хаьржина, Муса-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) Деле царна гечдар деха вахана. Везачу Дала омра дина, шен тоба къобал хила лууш волчо ша-шен дегI ден деза, аьлла. Царах цхьаболчара шайн догIмаш дайъина, тIаккха Дала церан тоба къобалдина.\nВеза-Сийлахьчу Дала боху: «Мусас шен къоме аьлла хан хьахае: «ХIай сан къам‚ аша шайна зулам дина‚ аша эса (Iибадат дан) лацар бахьанехь. Тоба де шаьш Кхоьллинчуьнга‚ тIаккха шаьш дайа. И дика ду шуна шаьш Кхоьллинчунна гергахь – тIаккха Цо шун тоба къобалдира, баккъал а, И ма ву тоба къобалдийриг а‚ къинхетаме верг а».\noo5MwY Thank you for your article. Really Cool.


"Даймохк битар", Юшаев Султана диллина сурт\n1956 шо. 13-гIа шо ду нохчий Сибрех бахийтина. Сталин велла а даьлла 3 шо. Амма махкахдаьхна Юккъерчу Азехь а, Казахстанехь а хан токхучу къаьмнийн векалшна шайн дог дохийла ю аьлла а ца хета даймахка цIадоьрзур ду-кх шаьш аьлла. Делахь а, хийцамаш хиларан тоьшалла а хилла дIахIутту нохчий бохийначул тIаьхьа дуьххьара Казахстанан коьртачу гIалан Алма-Атан радиочухула хазийтина нохчийн а, гIалгIайн а мукъамийн историн концерт. И концерт кехат пондарца мукъам балош дIайолайо нохчийн халкъан артиста Димаев Iумара.\nКхин а 32 шо даьлча Нохч-ГIалгIайн автономин республикехь (ЧИАССР) Димаев Iумар вина 80 кхачар даздан кечлуш (велла 1972-чу шарахь)нохчийн гоьваллачу поэта Рашидов Шаида язъйо "Пондаран аз" цIе йолу байт.\nПоэт Рашидов Шаид\nРашидов Шаид 1940-чу шеран 15-чу ноябрехь вина Гуьмсан районерчу Энгел-эвлахь. Дуьххьара нохчийн маттахь ша язйина байт гайтина цо Мамакаев Мохьмадана. Нохчийн маттахь дуьххьарлера стихотворении зорбане яьлла 1958-чу шарахь. Велла Дечкен-беттан 13-хь, 2020-чу шарахь.\nКхин а масех де далале композитор а, байтанча а, илланчо а волчу Димаев Iумаран кIанта Димаев Iелас кхуллу, ерриг а оцу ханна хIоллам а хилла дIахIоьттина ала мегар долу, "Пондарна аз" цIе йолу илли.\nРашидов, Шаид, "Пондаран Аз"\n(Димаев Iумаран сийнна)\nДара и юккъерачу Азехь,\nХезча хьан пондаран аз.\nБацара вайнах вон ганза,\nМассарций йоллура вас.\nМукъамаш хаза йиш йоцуш,\nЯьккхира кхойтта шо хан.\nЦIеххьана баланаш отуш,\nБилхира и пондар хьан.\nБилхира сий айдеш халкъан,\nДайн лаьмнех, аренех, хих.\nЗIаьнарш тIеIенаеш маьлхан,\nОйланаш яхарца ирх.\nВилхира пондар мел хезнарг,\nНисбина сеттина букъ.\nГIаьттира массо са лезнарг,\nЯьстина йихкина юкъ.\nБохура вовшашка кхаьънаш,\nДирзира даг чуьра даьIнаш,\nНахана паргIато луш.\nДара и-м юккъерачу Азехь,\nМел дайнарш ца дуьйцу ас.\nТахана, тхоьца хьо вацахь,\nДека хьан пондаран аз.\nДагалоьцу Димаев Iелас:\n- Дадин 80 кхачарна хьажийна хилла суьйре йицлур йоцуш яра. Дада вевзаш хилла а, ца хилла а дукха нах баьхкинера цига, генара хьеший цхьаьна. Царна юкъахь вара вуно доккха похIма долу вевзаш волу нохчийн поэт Рашидов Шаид. Дадин кхоларалла дукха езаш а, евзаш а вара иза. Цундела и суьйре тIекхочууш догъиркарахӀоьттинчу цо язйинера "Пондаран аз" цIе йолу байт. Сцени тIера цо иза дIаешча вуно чIогIа дагах кхийтира суна цуьнан чулацам.\nДимаев Iела, шен ден бюстана уллехь\nДукха хан ялале ас мукъам язбира Рашидов дешнашна. И композици сихха тхайн "Зама" тобанан программина юкъатуьйхира оха. Оцу хенахь дуьйна цхьа а концерт ца яьлла ас айса а, "Зама" тобано цхьаьна а илли ца олуш.\n- Iела, Рашидов Шаид а хIинца воцуш ву. Цо дийцирий хьоьга ша и байт язъярх лаьцна, шен цу хенахь хиллачу ойланех лаьцна?\n- Вайн а, кхидолу а цхьамогIа къаьмнаш махкахдахарца йоьзна тема баш хьехо лууш дацара цу хенахь долу Iедалш. Делахь а и бала бехаш бара хIора а депортацин хан Iаьвшинчу стагехь а, доьзалехь а. Цундела, суна хетарехь, зорбане йохуш ца хиллехь а, нохчийн поэтийн кхоллараллехь оцу заманна хьажийна байташ яра. Рашидов Шаида дийцара, ша бер долуш хезира шена дуьххьара Дадин пондаран аз, шен доьзалца цхьаьна ша Сибарех эцна йоьдучу эшалонан вагона чохь, бохуш. Ткъа сан Iалашо яра цуьнан байт сайн дегах чекхъяккхина иза хааяла, ткъа иштта ладогIархочунна гIо дан кхуллучу иллин чулацамах кхета, цуьнан философина тIаьхьакхиа. Сайга далург-м дира ас, ткъа ас бинчу белхан мах хадор, кхеташ ма хиллара, ладогIархошна тIехь ду-кх.\nДимаев Iумар дуьненчуваьлла 1908-чу шарахь ГIадужу-беттан 1-чу дийнахь. 1924-чу шарахь шен 16 шо долуш волавелира иза Хьалха-Мартантанан кIоштан радиочухула мукъамаш кхочуш бан.\nНохч-гIалгIайн халкъан артист Димаев Iумар\n1929 шарахь Нохч-ГIалгIайн драмтеатре балха кхайкхира Димаев Iумар. Кхин а 5 шо даьлча республикан радиокомитетан халкъан пондарийн гIирсийн оркестран солист хилира цуьнах. 1939-чу шарахь Москвахь хиллачу къовсамехь шолгIа совгIат дира цунна пондар локхуш. 1946-чу шарахь,"спецпереселенец" санна ГIиргIизойчоьнан Пишпек станцехь веха Димаев Iумар пеш яго балха вагIара меттиигерчу "Сельхозмашиностроение" заводе.\n1950-чу шераш дуьйлалуш вевзаш волчу нохчийн яздархочун-драматургана Хамидов Iабдул-Хьамидана тIедожадо Нохч-ГIалгIайн эшарийн а, хелхарийн а ансамбль кхоллар. Цигахь пондарча санна дакъалаца кхойкху 1954-чу шарахь Димаев Iумар.\n- ДагадогIу суна, 1990-чу шерашкахь Нохчийчохь дийнахь а, буса а радичухула а, телевизионехула а лоькхуш хилла "Понадаран аз" композици. Вуно лаккхара дикалла йолуш тоьллачу студехь дIаязйина а яра аьлла хета суна иза.\n- Студин вариант гучуелира 1991-чу шарахь. Москвахь "Орион" студехь дIаязйира оха и композици. ЧIогIа доккха гIо дира тхуна вуно говза режиссер волчу Ремезов Сергейс. "Пондаран аз" йоцург кхин а масех илли яздира "Зама" тобано оцу хенахь. Уьш ерш а юкъаяхара тхан евзаш йолчу "Орамаш а, тIемаш а" эшарийн альбомана.\n- Дуьххьара маца а, мичахь а кхочуш йира "Зама" тобано и композици?\n- Дуьххьара и илли хазийтира оха 1989-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь, оцу хенахь гIалин Ленинан цIарах хиллачу коьртачу майданахь. Йоккха концерт а яра иза. Дуккха адам а гулделлера цигахь тхоьга ладогIа. Цкъа а йицлур йоцу премьера яра иза.\nДимаев Iумаран веа кIантах кхоъ мукъамча, музыкан исбаьхьаллин говзанча хилира. Воккхаха волу кIант Димаев Сайд-Эми вара композитор, музыкан культуран говзанча.\nДимаевгIеран доьзал: йоI Димаева Iайнаъ (аьрру агIорхьара), Димаев Iумар, цунна хьалха лаьттарг - кIант Димаев Iела, хIусамнана Димаева Асет, цуьнан карахь верг - жимаха волу кIант Димаев Iамарбек, ирахь лаьттарг - воккхаха волу кIант Димаев Сайд-Эми\nЮккъера кIант– Димаев Iела ву композтор, нохчийн къоман эстрадан мукъаман исбаьхьалла кхоьллинчерах цхьаъ, "Вайнах" а, "Зама" а эстрадан ансабльш кхоллархо а, церан куьйгалхо а, ткъа жимаха волчу вашас – Димаев Iамарбека караэцна шен ден легенда а хилла дIахIоьттина пондар. Ростовра консерватори чекхъяьккхина, уггар хьалхара нохчийн профессионалан пианист а, пондарча а, дуьненаюкъарчу фестивалийн Лауреат а ву Iамарбек. Иза иштта вуу симфонин оркестран солист, шен дена лууш иза хилла ма хиллара. (ДимаевгIеран доьзалан архивера, "Вайн Орфей", Димаев Сайд-Эмин дагалецамаш)\nШен дех бисна пондар локхуш ву Димаев Iамарбек\n- Вайн къоман историн динначу цхьана декъана хIоттийна хIоллам бу, олуш хезна суна наха "Пондаран аз". Хьуна хIун аьлла хета оцу хьокъехь?\n- Тхан мукъамаш, оха деш дерг даима а дукха дезаш хилла дикачу дегнашна. Цундела со ирсе хета суна. Суна хетарехь, деллачу хаттарехь ду жоп а. Ма дарра аьлча, и илли вайн нах сий долуш а, доьналла долуш инзаре халонах чекхбовларх лаьцна ду.


Сарахь, марха дохош, баа токхе кхача бу нохчийн жижиг-галнаш\nМархин баттахь Нохчийчохь сар-сарахь дуккха а нах хуьлу, пхьор даа вовшахкхетий, цхьаьна марха достуш. Ткъа Европехь бехачу вайнехан муха нисло марханаш кхабар а, дастар а? Иза теллира Маршо Радионо.\n„Шуна кхаба тIебиллина болу Рамзана бутт бу, шена чохь КъурIан доссийна болу – ша нахана куьйгалла а долу‚ шена чохь нийсачу некъан, бакъдерг-харцдерг а, хьанал-хьарам къасторан а билгалонаш йолу. Шух цхьанна и бутт тIехIоттахь, цо кхобийла иза“.\nСийлахьчу КъурIанахь „Аль-Бакъара“, нохчийн маттахь аьлча, „Етт“ цIе йолчу суратехь дуьйцу Дала мархийн беттан бозаллах а, цуьнан беркатах а лаьцна. Дукха кегий долчу хенахь дуьйна схьа дагадогIу вайх хIоранна а, Нохчийчохь мархийн Рамазан-бутт тIекхачаре тоссуш хилла са а, и марханаш, лула-кулара а, гергара а, бевза-беза а нах чу а кхойкхуш, гуларахь, цхьа доккха зовкх а хеташ цунах, достуш хилла хилар а, марха къобал дечу дийно бахьаш хилла дезчу дийнан синхаамаш а. ХIинца а ду Нохчийчохь-м изза хьал, замано мел карчамаш лайнехь а, мархийн беттан зовкх алсам далар бен, эшна а доцуш.\nТкъа Малхбузе мел ю баьржинчу вайнехна мухIажирш муха кхобу я досту теша марханаш? Муха хуьлу те хийраллехь Делан пхеа парзанах цхьаъ долу марха кхабар кхочуш дар?\nАвстрехь бехачу БисаевгIеран доьзалехь сарахь марха досту хан герга кхача йолалучу сохьтехь кест-кеста гулло меттигера нохчий. Генна урамера дуьйна схьа мере кхочу доттуш долчу чIепалгийн хьожа. Кхача кечбечу чоьнахь сихъелла и чIепалгаш деш йоллуш карайо хIусамнана Марем. Уллохь галнаш еш цу доьзалера йоккхахйолу йоI Фатима ю, жимма дехьа берамна самарсекх цIанбеш ю шийтта шо долу Фариза.\nШун кечдеш, пхьегIа-хIума нисйина, дIахIоттош лела жимахдолу бераш а. Цу доьзалехь уггаре а кегийра долу, ши шо кхаьчна Хьавай, пхи шо долу Iусманний дIаэккхалца, массо а ву марханаш кхочуш.\nБисаевгIераниг боккха доьзал бу, ткъа цу доьзалан беркатах марзо эца, цаьрца марха даста богIучу хьешийн терахь а ца хуьлу кIезиг. Цундела чIепалгийн шун дикка лакхадаллалц дотта дезаш хуьлу хIусамненан Мареман.\nТкъа цу юкъана доьзалан дас, Хаважис, шена гобина Iачу, кIирделла шега ладоьгIучу берашца дуьйцу, мархин беттан беркатах а, цуьнан башхаллах а лаьцна. Берашна кхеттачу агIор, аттачу маттахь дуьйцу цо.\nХаважи: "ХIара мархийн бутт дешначу наха а беза буьйцуш бу, хIара мел беза бу а, Дала вайна стенна баийтина а. Уггаре а хьалха яа хIума ца юуш баккха безаш бу хIара. Амма цул сов, кхунна юккъе догIуш, барам а боцуш, дукха беркаташ ду. Уггаре а хьалха, хьайн денна а дIадоьдучу дахарх жимма хьо юха а тухий, хьоьга ойла йойту. Хьан гай малло, тIаккха мацвелча, мецачу нехан хьал хаьа хьуна.\nШозлагIа делахь, Далла тIе ойла йохуьйту, валар дагадоуьйту. И дагадеъча, дика хIуманаш дан дог догIу. Цул совнаха, вайна дешначу наха дийцарехь хууш ду, мархийн баттахь дина дика хIума Дала дукхазза совдоккхуш дIаяздо. Цундела цу баттахь дикачу хIуманашна тIехь соввала гIерташ хила веза.\nХьуо цхьа дика мах бечу юккъе нисвелча санна, оцу мархин баттахь шена ял гулъян гIорта веза, нахаца дика хила, сагIийна хIума яла. Олуш ма-хиллара, мархийн баттахь бIаьрг ларбан беза, лерг лардан деза, мотт ларбан беза".\nМарха досту миноташ тIекхачалц доьзалан ден хьехамашка ладоьгIучу берашна юккъехь ву, цхьайтта шо долу Iумар-Муса а. Масса марха кхаьбна ахь, шега хаьттича, цо дуьйцу:\nIумар-Муса: „Бутт кхаба гIерташ ву со. ХIара сан кхойтталгIа марха ду“.\nМаршо радио: „Хала дуй марханаш кхаба?“\nМаршо радио: „Уггаре а халадерг хIун ду?“\nIумар-Муса: „Уггаре а халадерг? Хаац“.\nМаршо радио: „Хьагло хьо чIогIа я мацло хьо? Я гIелло хьо?“\nМацлахь а, мархийн бутт, ка ма доллу, ца бохош, дIакхаба дагахь ву Муса. Цунна хIинцале шортта хIуманаш хаьа мархин беттан маьIнех лаьцна.\nIумар-Муса: „Веккъа цхьа хьо мацвалийта баийтина бац мархийн бутт. Дала байитина иза дика хIума совдалийта. ШайтIанаш а ду мархийн баттахь схьалаьцна латтош. Ламаз дар а, КъурIан дешар а ду деза. Пхийтта шо ма кхаьчнехь парз ду и шаболу мархийн бутт кхабар. Нагахь санна хьо цомгуш хиллий я хьоьга ца кхабалой, тIаккха, и мархийн бутт чекх ма белли, тIекхаба деза ахь“.\nЦу юкъана ламазна молла кхойкху Венехь. Хица а, хурмица а марх доха а дой, джамаIатехь маьркIажа ламазна дIахIутту хIусамдай а, хьеший а. Ткъа ламаз дIадерзийначул тIаьхьа, Iа хьала а гIуьттуш долу чIепалгийн шун а кийча карадо. Амма чIепалгIаш хилла ца Iа нохчийн кхачанех цу сарахь Марема шуьне хIоттийна.\nЦу шуьнехь иштта сискал а, нохчийн вета а, цунах бина межарг а, Итум-Кхаьллара деаъа цIена моз а ду. Ткъа иштта хьеший а, хIусамдай а цхьана марха достуш Iаш, Хаважис дуьйцу Европехь бехачу вайнаха марханаш кхабаран а, дастаран а, бусулба дин лелоран а башхаллех а лаьцна.\nХаважи: „Уггаре а коьрта башхалла кхузах марха дастаран – иза вай вешан цIахь, вешан нахана юккъехь ца хилар ю. Нохчий Венехь мелла а дIа-схьа баьржина бу, наггахь лулахь вайх волу стаг нислахь а. Амма вай доцурш а, кхузахь бусулба нах хиларна, марха лоцучу хенахь, иза кхайкхош хезаш хуьлу.\nНохчий гуллуш маьждиг а ду Венехь, берраш а вайнах хуьлу цигахь, наггахь тIевеъна кхечу къомах бусулба стаг нисвалар бен доцуш. Ткъа вуьштта а хьо кхин къаьмнаш долчу маьждиге вахча а, цигахь а нохчочунна тIе ца нислуш ца Iа.“\nВайнах мархийн баттахь гуттар а чIогIа вовшех марзо оьцуш, цхьаьна марха даста гIерташ а хуьлу, бохуш, дуьйцу Хаважис кхин дIа а. Бовз-безарша сарахь марха даста кхайкхар дукха нислуш хиларна, ур-атталла наггахь стаг чукхайкха рагI а ца кхочуш хуьлу, бохуш дуьйцу цо.\nХаважи: „И гIиллакх чIогIа лелош ду кхузахь. Баккъала а мархийн беттан беркат а ду иза, и марха достуш вай вовшийн чукхайкхар хаза гIиллакх а ду, динехь хIетте а мехала а ду. Иза чогIа боккха мел буйла а хууш, дIаъ-схьаъ кхойкху наха вовший.\nИштта кху мархех бахьана а долий, кху баттахь адамаша вовшех марзо эцар совнаха хуьлу. Цхьа рагI а йиллина, хьал ду кхузахь айхьа цхьаъ чукхойкхучу хенахь я кхайкха де билгалдаьккхинехь, кхечаьрца дуста а дуьстина дан дезаш хуьлу и хIума, нах чукхайкха луурш дукха нислундена“.\nВенехь бехачу ХаважигIеран доьзале марха даста чукхайкхинчарех ю цу гIалахь ехаш йолу Асет. Даймахкана сел гена Iаш болу вайнах, сар-сарахь вовшахкхетий, и марха цхьана даста гIерташ хиларо гойту, бохуш дуьйцу цо, мархийн беттан беркат мел доккха ду бохург.\nАсет: „Адамашна юккъера марзо совйолуш, цхьана диканах Дала итт дика яздеш, вовшашца массо а мерза хила везаш, дика хила везаш, марзонаш а, гергарлонаш а чIагIлуш, массо а агIор беркате бутт бу-кх хIара. Делера совгIат ду-кх хIара массо а бусулба нахана“.\nКхин а бехха Iа хьеший а, хIусамдай а цу суьйранна Венехь бехачу БисаевгIеран доьзалехь, массара а цхьаьна терхьан ламазаш динчул тIаьхьа, луьйш-олуш. Ткъа эххар а и хаза суьйре дIайирзинчул тIаьхьа, тийначу Венерачу урамашкахула цIехьа йоьдуш, карладолу, ишттачу доьзале кхаьчча, Сулейманов Ахьмадан байташ тIехь яьккхинчу нохчийн евзаш йолчу цхьана эшара юккъера дешнаш: „Дела ва хьо могуш-маьрша, ма гIелвелла хир ву хьо, кху тхан жимчу хIусамех вашахь, даккхахь тхоьца дийнна шо“.\nШо ца даккхахь а, кест-кеста юха а хьошалгIа ван луучарех ю БисаевгIеран хIусам. Мархийн баттахь -м муххале а.\nВенера мухIажираш хIора сарахь гулло цхьаьна марха даста


Дийнахьа мукъагIа дIайоае шоай лампаш — Сердало\nДийнахьа мукъагIа дIайоае шоай лампаш\nТIехьарча шерашка дукха дийцад вай мехка нахеи, Iаьдалеи-юкъареи организацеши бала боагIача боараме шоаш йоагаеча электроэнергех мах дIалуц яхаш. Геттара дукха дийцад из дош, шоаш пайда эцача хIамах мах дIабала безаш хиларагI нах дIакхетабе гIерташ телевидене а, радио а, газеташка а, кхы дIахо интернета тоабашка а. Из доацаш, бусалба Iилма дийшача наха а дувц, зехьа хIама доадар къа долаш хилар а, ше пайда эцача наьха хIамах сага мах дIабала безаш хилар а. Бакъда цох кхетараш а цакхетараш а ба.\n«МРСК», «Ингушэнерго» яхача юкъарченаша бахача наха наIарга а ухаш, организацешка а дIаухаш дукха болх баьб, хIанз а даггара из болх беш ба токах доагIар дIадаларах дола гIулакх меттаоттаде гIерташ, цу наькъашца наьха кхетам шербе, лакхабе гIерташ. Из мел дола хIама чакхдаьлча цхьаболчар дIалу шоашкара доагIа ахча, цхьабараш ханахьа луц из, е вIалла ца луш Iа, дукха сагота боацаш. Цул халагIа да цхьаька гIулакх.\nХийла нах хул, шоай электроэнерги эсала я, цунга хьежжа телевизор, е холодильник хьалалотае аьттув хилац шоай яхаш, кадаш. Бакъда шоашка яр лора ца еш, шоай вахар тIа мел йола лампаш – нах чу болча а боацача а – хьал а саге уж дIа а ца йоаеш Iеш хул цхьабараш. Iуйранна балха водача хана новкъа ваьнна лелаш хиларагI дукха хIама зе аьттув хул са. БархI-ийс сахьат даьлча а йоагаш хул цхьаболча наьха коашкара, коанаIарашкара, улицашкара лампаш. Цхьаволчун коа делкъийга а йоагаш хул лампа, йоайинза. Цкъа-дале хIама зехьа доадар да из, шозлагIа-дале Iаьдала а е адамашта а сагота цахилар да.\nЦу йоагаеча электроэнергех мел ханнахьа ахча дIалуш вале а, хIаманна сагота воацаш хила йиш яц саг. Ток, хий, газ, зехьа доадеча сагах Дала шийна хьаденнача ниIмата хам беш вац ца аьлча кхы фу аргда? Даьлера салот-салам хилда цунна, вай Элчано аьннад: «Хи юхе вахе а зехьа хий ма доаде», аьнна.\nМегаргдац хIама зехьа доаде.\n← Ю. Евкуров принял участие в заседании Правительственной комиссии по региональному развитию\nХиво бегаш биц →\n02.11.2019 serdalo@yandex.ru 0


Нохчийчоь, Соьлжа-ГIала, "Нохчийн Республикан халкъийн дуьненаюкъара гуламехь" вистхуьлуш ву муфтий Межиев Салахь, Манг. 23, 2021\n"Нохчийн Республикан халкъийн дуьненаюкъара гулам" цIе а йолуш, Соьлжа-ГIалахь вовшахтоьхначу форумо гурахь хинболчу республикан куьйгалхочун харжамашка шен кандидатура йиллар дехна Кадыров Рамзане, хаам баржийна "Нохчийчоь Тахана" агенталло.\n"Гезгмашин-беттан 19-чу дийнахь хинболчу Нохчийн Республикан куьйгалхочун рогIерчу харжамашка хьайн кандидатура хьалхататта. …Хьан бакъо яц тхан лаам тIе ца эца", - аьлла ду тIеэцначу резолюцехь.\nДелегаташ теша, боху документо, Кадыровн кандидатура Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира а къобалйийриг хиларх.\nНагахь ур-атталла масех процент бахархой сан кандидатурина дуьхьал хилахь, со харажамашка ваха дагахь вац\nНохчийчуьрчу хаамийн гIирсаша чIагIдарехь, "халкъийн дуьненаюкъара гулам" аьлла дIабаьхьначу барамехь дакъалаьцна 23 пачхьалкхера веъначу 5 эзар сов делегата. Амма муха хаьржина и нах делегаташ, хьенан цIарах бахна уьш форумехь дакъалаца, хьан къаьстийна кхечу пачхьалкхашкара Соьлжа-ГIала баьхкинарш хууш дац.\nЦхьа бутт хьалха Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана ша шеко йолуш хиларх лаьцна хаийтира республикан куьйгалхочуьнан харжамашкахь ша дакъалацаран хьокъехь. Цунах лаьцна сацам бале хьалха юкъараллина хетарг къастош, леррина таллам бан дагахь ву ша, элира цо.\nТIебогIучу харжамашкахь ша дакъалацарх лаьцна дийцина Кадыровс\n"Нагахь санна ур-атталла масех процент бахархой а сан кандидатурина дуьхьал хилахь, со харажамашка ваха дагахь вац", - хаам бира Кадыровс Стигалкъекъа-беттан 19-хь"ВКонтакте" социалан машанехь.\nГарехь, шинарин дийнахь сихонца вовшатоьхна гулам бу Кадыровс хьехийнарг.\nКадыров Нохчийчоьнна куьйгалла до 2007 шарахь дуьйна. ТIаьххьара хиллачу харжамийн официалан жамIашца а догIуш, 2016-чу шарахь цо гулдира 97,56% кхаьжнаш.\nНохчийчохь адамийн бакъонаш талхорна Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа кхайкхийначу санкцешна кIелахь ву иза а, цуьнан юххерчу гонера масех стаг а.\nКадыров вевза шен девне дIахьедарш дарца. Ткъа кху деношкахь пачхьалкхан "Грозный" телеканалан директора Ахмадов Чингиса дIахьедар дира, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна критика йинарг шен мостагI ву аьлла.\nИнстаграмехула яьржинчу видео чохь Ахмадовс бохура, - "Кадыров Ахьмад-Хьаьжин кIант бахьана долуш, нагахь санна цхьаъ вен эшахь, вен вогIуш иза велахь, вуьйр ву ша. Етта езахь, еттар а ю цунна, дош ала эшахь, дош а эр ду цуьнга".\nХьалхо дийцина ма-хиллара, республикал арахьа йолчу нохчийн диаспорашкахь нах бу, Нохчийчоьнан куьйгалхошна а, республикан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна а, цуьнан доьзална а хIуманаш дийцарна дуьхьало ян декхаре бина.