Кхеле веъначу тешо дийцира ГIалгIайчуьрчу Экстремизмна духьалоечу центро муха латтадо нахана тIехь Iазап\nРогIера ладегIарш хилла Нальчикехь гIалгIайн ницкъхошна тIехь ечу кхелехь. Нах байарна а, хьийзорна а бехкебечарна дуьхьал тоьшалла деш ву 10 стаг – уьш шаьш а бу цаьргара Iазап лайна.\nКъайла а воккхий, хьийзаво\nИштта элира Муцольгов Зеламхас, тешо. Цунна пхеа дийнахь-буса йиттина полисхочунна тIелеттарг ша ву алийта гIерташ. Кхелехь цо сурт хIоттийра нахана етта кечйинчу чоьнан.\nМуцольгов ницкъхоша лачкъийна 2010-чу шеран Марсхьокху-беттан 5-чохь, сатоссуш. Чохь валлочу меттехь цунна детташ хилла хих дуьзначу пластикан шиша, ког-куьг а доьхкий, хьалауллуш хилла биргIанах. Коьртах боьллина телатан тоьрмиг цкъа а дIабоккхуш а боцуш.\n"Таллам" дIахьочу чоьнах лаьцначунна етта чоь дIакъастош оьллина куз бара, амма шена хаьара кузал дехьа мел кхераме ду, элира тешо.\nИза воцург, кхиберш а лебира кхело – уьш Экстремизмна духьалоечу центран белхахой бара. Царех цхьаммо, талламна гIодан реза хиллачу Хамхоев Алана, дийцира шен коллегаш Безносюк Андрей а, Хандогин Сергей а Далиева Маремца мел къиза хьийзира. Бага къаьркъа дуьттуш, ток етташ.\nАлана тоьшалла дира, тIехь гIело а латтийна, вийначу Далиев Мохьмадна ницкъбеш хьийзинчаралахь кхела хьалха лаьтта Центрехь куьйгалхо Iийна Хамхоев Тимур а вара, аьлла. Ткъа вукхо иза бакъ ду, дац шен ала дац, шена хIумма а дага ца догIу, бохура.\n"Эс дайна" вара кхелехь "Э" Центран рогIера белхахо а – Тамасханов Бекьхан. Оцу бахьаница дIадийшира кхелахочо цо хьалха далийна дареш. Изза позици лецира жоьпе озийначу Осмиев Хьасана а. Кхелахо Лазарев реза вацара. "Цирках дIа ма таръел кхел", - элира цо.\n"10-15 шо текхна аравалахь а, шена карор ю хьо, мохь хьоькхура цо соьга"\nТешийн статусехь кхеле балийна ницкъхой шаьш а бу нах хьийзийна, дуьйцу тешо Юсупова ПетIамата - иза вийначу Далиев Мохьмадан йиша ю. "Сан ваша вуьйш дакъалаьцна Безносюка а, Хандогина а, кхин цхьаццаболучара а, чIагIдо цо.\nДалиев вели, аьлла, белхан чоьнашкара аравелира Беков Iалихан, цунна тIаьххье гучувелира Безносюк а, тоьшалла дира кхелехь Центран хьаькаман машен лелош хиллачу Осмиевс. "Амма ша зулам динчу меттехь хилла вац, бохуш, бехках хьалхавала гIерта Безносюк, - элира "Кавказ.Реалиица" къамел динчу Юсуповас.\nЗудчо дийцарехь, тахана кхела хьалха жоп луш волу Хамхоев Тимур веъна лелла шен коллегин Беков Iалиханан гергарнаш болчу (иза стаг верна бехке во), шек ма довла, дерриг а шен карахь ду, ша иза "аравоккхур ву", бохуш.\nШена Хамхоевс кхерамаш тийсарх лаьцна а дуьйцу Юсуповас: "10-15 шо текхна аравалахь а, шена карор ю хьо, мохь хьоькхура цо соьга. Ас вовшахтоьхна, боху, шена дуьхьал тешаш. Цуьнан адвокат иза дIатеван гIертара".


Германи -- 62-гIа Берлинале олу дуьненаюкъара кинофестивал ю дIайолалуш аьлла, дIатоьхна йолчу постерна уллех буьйлабелла лелаш бу нах, 06Чил2012\nРогIера Берлинале „Iодика йойла, сан эла“ цIе йолчу францхоша а, испанхоша а юкъахь даьккхинчу лентица схьайоьллуш ю. Жак Бенуас яькхина йолу и фильм цхьана зудчуьнан дагалецамашна тIехь хIоттийна ю. Къоналлехь Францин эла хиллачу Мария Антуанеттин самукъадаккхархьама цунна книжкаш йоьшуш балхахь хилла йолу иза къаналлехь Венехь нисло.\nФранцехь революци яьлла 21 шо даьллачул тIаьхьа цо дIаяьллачу хенаца шен йисинчу йоккхачу марзонца дагалуьйцу шен дахар.\nКхушарахьлерачу кинофестивалан жюрина куьйгалла деш Британера режиссер Ли Майк ву. Цуьнца цхьана жюрин болх боькъур бу даханчу шарахь Берлиналин коьрта совгIат даьккхина волчу ГIажарийчурчу ФархIади АсгIара а, Францерчу Озон Франсуас а.\nИ тIаьххьарниг Нохчийчурчу киноезархошна а дикка вевзаш ву, уггаре а хьалхе шен гIараяьллачу „БархI зуда“ цIе йолчу фильмаца а. Иштта жюрин декъахь ву актер Джилленхол Джейк а, шен даханчу шарахь юкъаяьллачу „Персин принц“ фильмехь коьрта рол ловзорца вевзаш волу, ткъа иштта Фон Триер Ларсин кхолларалла езачарна массарна дика евзаш йолу Генсбур Шарлотта а, цуьнан „Антихрист“ а, „Меланхолия“ а фильмашкахь левзина йолу.\nБерлиналин коьрта хьаша кху шарахь Мерил Стрип ю. Цо коьрта рол ловзош йолу „Эчиган леди“ цIе йолу фильм кинофестивалан коьртачу программехь гойтур йолуш ю. Цу фильмехь ХIолливудерчу уггаре а тоьллачу актрисех йолчу Стрип Мерила шен Iедалехь йокхачу говзаллийца ловзайо Британин премьер-министр хиллачу Тетчер Маргаретан рол. Цу фильмехь бийцаре беш бу нийса 30 шо хьалха Британина а, Аргентинина а юккъехь Фолклендийн гIайренаш къевсина хилла болу тIеман мур.\nАла догIу, кху деношкахь изза Фолклендийн гIайренаш бахьана долуш цу шина пачхьалкхан юкъаметигаш хаъала шелелла, девна герга гIоьртина хиларна, цу филман актуалалла къаьстина лекха хилар.\nБерлиналихь иштта гойтур бу Джоли Анжелинин дуьххьарлера режисеран болх. Джоли Анжелина ца евзаш Нохчийчохь пхийттара ваьллачех я кIант, я йоI ю аьлча теша хала ду. Цуьнан хIусамда Бред Питт а санна. Цхьа ша- тайпа хазаллин эталон ларалуш ю иза вайнехан кегийрхошна, къаьстина мехкаршна, юккъехь.\nУр-аттала Соьлжа-гIаларчу «Беркат» базарарчу туьканийн пенашна тIехь дIадиттина ду тIейоьхна нохчийн гIабали а йолуш лаьттачу Джолин суьрташ.\nЦундела шеко яц цуьнан фильм дуккха а вайнехан киноезархошна доккха совгIат хир ду бохучух. Нохчийн матте яькхина „ЦIий а, моз а Iена мохк“ аьлла гочъян мегар долчу цуьнан филмехь гойтуш ду Балканашкахь тIом болчу хенахь хилларг.\nТоххарехь доллучу дуьнентIехь а шуьйра евзина йолчу цу филмехь дийцаре деш ду Сербин эскархоша Боснерчу бусулба нахана тIехь латтийна хилла къизалла а, эзарнашкахь боснахой байъар а.\nАмма уггаре а хьалха Джоли Анжелинин филм безамах а, адамийн уггаре а сирлачу юкъаметтигех а лаьцна ю.\nБерлиналин коьртачу къовсаман программехь берхIитта филм ю. Фестивалехь гойтур йолуш ю немцойн режиссера Трампе Тамарас яьккхина йолу „Аганан иллеш“ цIе йолу фильм. Нохчийчура тIамах лаьцначу болчу белхашца евзаш йолу режиссер шен тIаьхьарлерачу филмехь а ца юьсу нохчийн темина хийра.\nЦуьнан филман турпалхойх цхьаъ ву Берлинехь вехаш волу нохчийн поэт а, ткъа иштта урамашкахь эшарш лекхарца ахча доккхуш волу реп-лакхархо а, тайп-тайпанчу къаьмнех долу бераш а, инзаре хазачу суьрташца гойтуш йолу немцойн коьрта гIала а.


Аьлте-Юртеи Эса тIеи ергйолча водозабораша, мехка хица дувзаденна латта, дукха кхоачамбоацараш юстардоахаргда. Из хоам тха газетага бу, Шолжа-пхьерча администраце. Аьлте-Юртарча водозаборе е лерхI, хий цIенду станци.\n«ЦIена хий» яхача, федеральни проекта юкъе бода, из беркате болх 750 эзар сом ахча дIалоацаш ба. Болх таханарча дийнахьа, дIаболабаь ба. «Эса тIа ергйолча водозабора низ 100 эзар куб. м дийнахьа хургба. 6,109 млрд сом дIалоацаш бола из болх, «Къилбаседа-Кавказа хьал тоадара» йолча паччахьалкхен программа юкъе чубодаш ба. Цу гIулакха эша ахча хьахьожадаь латташ да», — аьлар пхьерча администраце.\nЦу гIулакха болча говзанчаша яхачох, турбаш телха хиларах дукха хий довш латт республике. Хьадоаккхача хих, 30% наха дIакхачац. Хицара кхоачамбоацараш, ма хулла, сихагIа юстарадаха дезаш да. Хувцамаш эша моттигаш, таханарча дийнахьа, дукха я. Федеральни программаша деча новкъосталах, дукха кхоачамбоацараш юстардаха аьттув хургба.


Эльмурзаева Зина Ярагиевна – пондарча, эшаршлакхархо. Ц1ера Лаха – Неврера «Вайнах» ансамблехь болх бина ю. Цо д1аолучех ю «Дитийша эладитанаш», «1аьржа б1аргаш», кхийолу халкъан эшарш. Шен дешнаш т1ехь мукъамаш дохуш эшарш локхуш ю иза. Ц1еяххана вевзаш волчу Нохч – Г1алг1айн Сийлахьчу артистана Шаипов Са1идина сцени т1ехь ша цхьаьна болх барна доккха дозолла хеташ яра.\nЭльмурзаева Зина йина 10 – чу декабрехь 1959 ш. Надтеречный районан Невре юртахь. Дукха жима йолуш дуьйна нохчийн халкъан эшарш гулъеш, уьш ша йоккхачу корматаллица локхуш ю Зина. Эшарш лекхна ца 1аш нохчийн пондар дика карабирзира цунна.\n1984 ш. «Вайнах» ансамбле пондарча болх бан йог1у Зина, иштта концертни программехь эшарш локхура цо 1987-шо кхаччалц болх бира цо хелхарийн «Вайнах» ансамблехь.\n1987- ш Пачхьалхан «гр. Илли» ц1е йолу филармонин юкъа болх бан йоьду иза, Сулиман Такаев куьгалхо волчу группе. Ша йиш лакхуш хилар совнах, Вайн нохчийн филармонера иллиалархошна т1ехьара пондар бала бора цо. 1988-ш кхаччалца болх бира Зинас «Илли» ц1е йолу группехь.\n1989 - ш Х. Нурадилов ц1ерах йолу, Хакишев Руслан куьгалхо волу Пачхьалкхан Драматически театре йо1у Зина. 2003-ш кхаччалца цигахь болх бира цо.\nЭльмурзаева Зинин репертуарехь дуккха нохчийн халкъан эшарш ю: «1аьржа б1аьргаш», «Эладитнаш», «Дашо ч1уг», «Даита вайшинга х1ар маьлха дуьне», «Соьлжа г1ала», «Са б1аьргаша лоьху хьо», «Паччахь», «Винчу денца», «Хаза к1ант», кхин дукха а. Карарчу хенахь шен корматалла кхин а лакхайоккхуш болх беш ю Эльмурзаева Зина.


Магас | Сийдола гIишлонхо - БезФормата.Ru - Новости\nГобаьккха дIа мел хьежача хьалъеш латташ гIишлош я вай республике. Хьалха лоха, къаьна, тиша цIенош даьгIача моттигашка урагIъух массехк гIат дола вIаштIардаь цIенош. Ди тIехьа эргабоалаш, тоалуш боагIа вай мохк. БIаьш, эзараш болча наьха кулгаша хьакхоллаш йола хозал я къонача республикан сибат даьккхар. Цу къахьегамах доккха дакъа доал гIорваьннача гIишлонхочун Эстамиров Бексолта Хьамзата. Укх шера 70 шу дизад цун. Цо хьабена вахара никъ дуккхача халонашца бувзабенна хиннаб, бакъда царех бIа ца къожабеш, даим дIахьалхаухаш хьавенав из таханарча денга кхаччалца. Цунга хьежжа да цо даьха толамаш, ший мехка а къаманна а йита тIехьале.\nХьамзат ваь хиннав халача хана, кхо шу мара даьнна хиннадац вай мехках даьха. Вешта аьлча, из ваьв 1947 шера 15 феврале Казахстана Павлодарски областа Черноярка яхача юрта. Эстамиров Эсе Бексолтаи Медов Хоасбота Заллеи боккха дезал хиннаб: кхо йоIи виъ воIи. Уж берригаш, цхьан йоIагара дIа мел ийккхараш, Хьамзатал боккхагIа хиннаб. Сибре, зIамига долаш, кIаьнк-йиIиг ла цар, цига денз дIабараш юха мехка а баьле, шоай дезалашца могаш-маьрша баьхаб йIаьххача хана. Тахан уж боацаш ба, бакъда цар дезалаш бах шоай хьамсарча Сурхо тIа. Ала деза мехках боахаш а, уж укхаза баьха хиларах. Хьамзатал зIамагIйола цхьа йиша Лейла мара, цун нанас баьчарех саг висавац карарча хана.\nГаьнарча мехка дIадоладаьд Эстамировс ший школера дешар. ХIаьта а из цига чакхдаккха кхоавиц, хIана аьлча массехк класс цо яьккхача хана цIабахка мукъа бале, дешар цхьан юкъа соцаде дезаш хул. ДIахо деш цо хьамсарча юрта, укхазара №1 йола юкъера школа чакхйоаккх зIамигача сага. ГIишлонхо хилале дукха а бе-бе а балхаш де дийзад цун. Кхыча сага цо хьабена никъ ловргбацар, халонашта садетта сабар хургдацар аьнна хет. Цо къахьег Нохч-ГIалгIай респотребсоюза авторемонтни завода электрик волаш, Наьсарерча «Электроинструмент» завода ОТК контролёр хул цох тIаккха, карьера болхло, Узенерча ОРСа шофёр-экспедитор, гIишлош еча комбината мастер, ПМК-432, ПМК-155, ПМК-105 прораб, керттера инженер, Сурхо тIарча ногIараш хьадеча завода слесарь, СГПТУ – 27 боахама даькъах вола директора заместитель, иштта кхы дIахо.\nХетаргахьа, хьалххе белгалбаьбар цо ший хургбола вахара никъ. Цудухьа из деша вода Шолжа-ГIалий тIарча мехкдаьтта института гIишлонхой факультете, 1971-ча шера из чакх а йоаккх. Дешар – из къахьегам ба. ХIаьта, вайна ховш ма хиллара, цхьаккха а къахьегам атта бац. ГIишлонхо хила безам болча сага дешар къаьстта а хала да аьнна хет сона. Цига деша вагIа саг, хIаман чIоагIа хьисаб долаш, чертёжаш оттае а кхетае а ховш, каьхата тIара хIама, фаьлга тIа дувцача тайпара, вахаре хьаде ховш хила веза. Нагахьа санна кулгалхо вале-м нахага болх нийса хьабайташ, кхоачамбоацар зувш, из мишта тоаде деза хьалхадаккхаш хила веза. Цу тайпара Хьамзат хиннавецаре, иштта сиха лакхлургвацар из балха тIа, цунна гонахьа кхоталургбацар дикка кулга говзал йола гIишлонхой.\n1992 шера МагIалбикерча гIишлонхой участкан кIийлен тIа хьаю цо «Неон» цIи йола зIамига предприяти. Дикка дегIаена из 1995 шера ГIалгIай Республикан чуйоагIача гIишлонхой цхьанкхетарашта юкъе эггара йоккхагIъяр а толаме къахьегаш яр а хиле дIаотт. ХIанз кхыча тайпара тулл цох цIи а, цох хьахул ЗАО (къайла акционерни юкъарло) «Неон».\nХьамзат цу хана денз таханарча денга кхаччалца цун генеральни директор волаш хьавоагIа. Дукха, бехктокхаме декхараш хул цунна а цо кулгал деча болхлошта а хьалхашка латтараш, къаьстта а Магас хьалъеча лостамца дувзаденна. Республикан столица кхыча гIалашца, юрташца хотташ бола шиъ никъ булл цар. ЦаI Наьсарера тIабоагIаши шоллагIбар Iаьлий-Юртаца ювзаши. Цул совгIа укхазара хин, тока, газа Iалашо лоаттаерг мел дола гIирсаш хьадаьраш уж ба. Иштта хьалъяьй Шолжа районера «Магас» оала аэропорт, 210 квартира йола Магасаре нах баха цIаи берий беши, укхазарча администраце цIа, шоай фирманна лаьрхIа офис, коттеджаш йола микрорайон, Сурхо тIара №3 йола юкъера школа, кхыйола гIишлош. Арахьара низаш тIа ца хьехаш, уж шеддола балхаш хьадаьраш ювцача фирман къахьегамхой ба. МоллагIча чоалхнеча балхах лоархIабеш ба укхаза вIашагIкхийтта говзанчаш. Цхьайолча хана вIалла дулургдац аьнна хетар а хьаде карахдоал царна. Массехк шу хьалха дар из. Магасерча Д. Мальсагова цIерагIча урамагIа цIенош дотташ боахкар сона болхлой. ЧIоагIа дIайха денадар из ахка, малха кIалха делкъа хана нийсвенна саг ватта тарлу-кх аьнна хетийташ. Кагий нах боахкар гIашлой наькъаш дехкаш, бордюраш Iоувттаеш. Аз чIоагIа тамаш йора царех, дIаэтта а саг ца лоатталуча малха кIалха бIайхача асфальтаца, езача бетонаца болх барах. Царех цаI, сов йIовхала сатоха ца могаш, даим хий кхухьаш вар, амма йIовхала маганзар уж кагий нах къарбе. Деррига балхаш даь чакхдаьхача мара, цигара дIабаханзар уж. Вешта аьлча, лакхара бехктокхам болаш, шоашта тIадилла хIама дика а дизза а кхоачашдеш бар уж, цига мел яьккхача хана. Цар иштта чIоагIа хьийгача къица, шоай хьаким лархIар дар аьнна хет сона. Болх во баь цунна бIаргабайта эхь хетачох тара дар цар леладаьча гIулакха сурт.\nХьамзат ше, вувцаш хезавале а, бIаргавайнавацар сона укхаза ваха валцца. Из фу оамалаш йолаш саг ва хацар. Цхьан дийнахьа карта лард йолла дагахьа кIоаг баккха йийхача тракторо, цу кIалха тока кабель боаллий а ца ховш, из хоадабаьбар. Ток-м яцар цу чу, хIаьта а цкъа эшаргболаш хилча, тоабайта безаш бар-кх из. Берригача электрикашка аьлча, сонеи сонеи хац яхаш, из тоабе саг воацаш висар со. ТIаккха вахар со Эстамиров волча. Со чуваьлча магIарча цIагIа уллача ламаза кIувса тIа вагIар из, согахьа букъ болаш. Из йистеваларга хьежаш вагIаш, гIулакх хургда-кх са, аьнна, уйла ессар са дег чу, хIана аьлча Далла гIулакх деш вола саг, наьха гIулакхага а хьожаш хул. Аз сай лоткъам дIабича, из болх ховш волча сага тIавахийтар цо со, кIира далале кабель хеттар. Цу хана цох а цун гонахьа болх беш хиннача нахах а бакъахьара нах хийтар сона. Из иштта хилара дола тешал дуккхаза а хезад сона тайп-тайпарча нахагара, къаьстта а цо гIо-новкъостал даьрашкара.\nШий дикка ха яьннаяле а, дIахо а къахьегаш хьавоагIа из, цо хьийгача къих цунна еннай «ГIалгIай Республикан заслуженни гIишлонхо» яха цIи, иштта из ва Российски Федераце сийдола гIишлонхо, сийдола саг (гражданин). ТIеххьара цIи цунна еннар я юкъарлон совгIаташи цIераши телаш йола Ерригроссийски комитет. Къахьегаш вале а, хIаьта а дукхагIдола дукъ шоашта дIатIаийцад цунна уллув болх беш болча къонгаша. Шин сесага (Картоева ПаьтIамата, Цурова Лейлас) ваь ийс дезалхо ва Хьамзата. Царех виъ – Ислами, Халити, Ахьмади, Хизари– Москве къахьегаш ва, уж а ба шоай дас бу болх беш. Кхо воI – Хьасан, Мухьмад, Хамбор – даьца «Неоне» къахьегаш ва. Берригаш лакхара дешар дийша ба уж. Цхьабараш гIишлонхой ба, вожаш – бухгалтераш, кхоалагIбараш – экономисташ.\nХьамзата ши йоI: Хадии (Эккажкъонгий-Юрт) Хьанифаи (Магас) – маьре яха, шоай дезалаш болаш, яхаш я.\nСигаларча (зодиака) хьаракашка диллача, Эстамирова кхелаца дувзаденна да Водолей оалар. Геттара доккхий хьаькъалаш долча наьха хьарак да из. Бакъдар дезаш, дуккхача хIаманца сакъердалуш, уж довза гIерташ, гонахьарчар саготдеш боацаш, хул йоах цу тайпара нах. Ира хьаькъал, кхычарна пайда бахьаш хул цар уйлаш. Цу хьаракаца ювзаенна хиннай Галилея, Эдисона, Бернса, Байрона, Моцарта, Шуберта, Линкольна, Ж. Верна, Рузвельта, Эдгар По, Чарльз Диккенса, Р. Рейгана, Б. Ельцина кхелаш. Нах шоашта тIехьа- баха ховш а юкъара гIулакхаш дика кхоачашдеш а хул йоах цу тайпара нах. Уж шеддола дош Хьамзатах яздича санна да. Из а ва нах безаш, уж моллагIча доккхача гIулакха оарцагIбаха, царна хьалхле лелае ховш вола саг.\nСурхо тIа я хутор оалаш йола моттиг. Юртарча школашта, кертерча маьждигашта гаьно я из. Вешта аьлча, бераша йоккха халонаш ловра юртарча школашка ухаш, къаьстта а хала, шийла хулар царна Iан замалахьа из бIаьха никъ кхахьа. Иштта хала дар пIаьраска дийнахьа маьждиге ухаш болча наха а. Цул совгIа, моттигаш хьа ца кхоачаш, готта а дар юртара цхьа маьждиг. Хьамзат а цун дезалаш а цу оагIорахьа бах. Карарча хана уж халонаш дIаяьннай хуторерча наьха вахарера. Цох дукхагIча даькъе баркал ала доагIа Эстамировна, хIана аьлча из оарцагIвалар бахьан долаш укхаза цхьа иттех шу хьалха хьалйир керда, йоккха школа. Из хьалъеш баьхка гIишлонхой цун акционерни юкъарлон чубоагIаш бар.\n— Малав из школа яьр? — аьнна тахан хаьттача, массане оалар цаI хул.\n— Хьамзат ва из яьр, — оал цар.\nЦо ший ахчах яьй яхилга дац из, цо кулгал деш яьй яхилга да. Из хьаеш боахк, йистеяла йоалл, аьнна, сайна хезача, цига вха лаьрхIар аз.\n— Мишта вха веза цига? – хаьттар аз сайца ийс шера дешача школе болх беча Сурхо тIарча нахага.\n— Цигга гувна дIатIехьашка вала мара везац хьона, — дар хьахеза жоп.\nЦхьан гувна тIехьашкаваьлар со, гуш хIама дацар, яьсса аре мара. Хьоцара Iовахавар со цу кхохкаденнача дийнахьа. Цхьаькха гувна тIехьашка вала вийзар са. Цига се ваха а дехкеваьннавар со. ХIанз бокъонца кхетадир аз, мел хало эза хургья укхазарча бераша, юртарча школашка цу дунен тIара хьаухаш. Юххера дIакхачача, гуш дола сурт дог хьесташ дар. Хоза а паргIата а классаш, чулатташ цIена истолаш, гIандаш, эшаш йола кхы тайпара мебель… Деша догдоагIаргдолаш хьалаш дар укхаза. Цул совгIа Сурхо тIара бераш хьагаш хинна актови зал, спортзал яр укхаза. ТIеххьара кулг тохаш бар болхлой спортивни зале Хоза лостам болаш дар ков а. Гобаьккха яь карт, коа къаьстта котельни, кхы а массагIа дар уж. Кердача школах, цига болх бергболча хьехархоех хьега, юхавера со, цунца нийсйича отарашта тара йолча сай школе. Проектага хьежжа из шеддар хьаде ховш бола нах бар укхаза баьхкараш, царна керте лаьттар Эстамиров Хьамзат вар. Хьалхара директор хинна Дакиев Мухьмад а хIанзара директор Татриев Руслан а шоашка кхаьчача школанна раьза бар аьнна хет сона, хIана аьлча долаш дар лора а деш, къахьега мара дезацар укхаза болх беш болча наьха. Кхыметтел юрта уха автобус школан наIарга кхаччалца дIатIаухаргйолаш вIаштIехьадаьккхадар гIулакх. Из дувзаденна дар дукхагIбола хьехархой кхыча юрташкара хиларца. Асфальт билла тоадаьдар машенаш а гIашлой а лела 1000 метр хиллал дола наькъаш. Уж шеддар Хьамзата гIо-новкъосталца хьахинна дар. Цу школанна гаьна воацаш Хьамзат вахандаь, школан директорга Р. Татриевга хаьттар аз:\n— Мишта накъавоал шоана Эстамиров?\n— Цкъа-дале, проектага хьежжа дика хьаяь школа я ер. 2011-ча шера денз укхаза болх беш ва со. Ремонт еча хана, дукхаза тхона гIо даьд цо. Ехаяр тха хий хьалуш йола турбаш, уж тоае гIо дир тхона Эстамировс. Спортзале ардакх хьалтоха, тоае езаш моттиг нийсъеннаяр. Цо дукха мах бола ардакх енна, из гIулакх а дика дIадерзаде вIаштIехьадаьлар. Наха лоархIаш, сий деш саг ва Хьамзат. Ший дегIаца куралах-сонталах хIама доацаш, чIоагIа камаьрша саг ва из.\nСурхо тIарча наьха вахар укх тIеххьарча хана дикка эргадоалаш латт. Тахан йиъ школа я укх юрта, амбулатори я, тайп-тайпарча лазарашка хьожаш лораш болаш, шиъ доккха а массийтта зIамига а маьждигаш да, дукха а тайп-тайпара а тикаш, аптекаш, автомашенаш тоаеш моттигаш я. ХIаьта хIанз цхьаькха школа а клуб а я йоах кастта хургйолаш. Нах баха цIенош саг цецваллал паргIата да, цхьайолча хана царех Iаьдала учрежденеш хеталу, сов доккха долаш. Тайп-тайпарча наьха къахьегам а цар Даьла духьа деш дола гIулакх а да цу хIамашта юкъедоагIаш. Юрт а цун доазонаш тIа хулаш дола хувцамаш а дика довз Сурхо тIарча администрацена кулгал деш волча Нальгиев Бахьаудина ХIарона. Юртарча наьха вахар тоадара Эстамиров Хьамзата дечох лаьц цо аьлар:\n— ТIехьарча шерашка дукха наькъаш тоадаьд цо, асфальт буллаш. Масала, царех я Восточная, Нагорная, Партизанская, Школьная яха улицаш. Цо ше дер дувцац, хIана аьлча Даьла духьа ду цо из. Иштта БатIал-Хьажий зерат долча, машенаш Iоувттае моттиг еш, ваьллар цун воI Хьасан. Из а Хьамзатагара доагIаш дар аьнна хет сона. Цул совгIа, цар иштта дIадоладаь дика гIулакх хьаллоацаш бола нах а хьабетталу царех. Масала маьждига юхера моттиг тоаеш баьхкар Яндарера а кхычахьара а баьхка кагий нах.\nДукха гIулакхаш, болх хул даь а къонгий а, хIаьта а моллагIа хаттар ийца царна тIавахача сага йийлла хул цар наIараш. Хетаргахьа, из я моллагIча дикача кулгалхочун керттера белгало. Нахах лачкъа, царех дIавада гIертар товш дац гIулакхерча сагага, из укхаза дика кхетадечох тара да. Болх бе а, нахаца Iимерза хила а, цар гIулакхага хьажа а ховш ба укхазара хьакимаш. Хьамзат дуккхача хана могаш-маьрша, вай къаман накъавоалаш вахар лов. Из дукха тIера вац шийх лаьца дувца, цудухьа ер йоазув деш сона новкъостал даьр ва цун воI Хьасан.\nСийдола гIишлонхо - Магас\n10:04 17.11.2017 Сердало\nМоллагIча сагах, цо дунен чу йоаккхача хана, бетталуш хул дика нах. Уж, цар даь гIулакхаш, диц ца луш, даим дег чу даха дус, шоаш дIабаьнна дукха ха яле а. Цу тайпарча нахах цаI вар Галаев Махьмада Хьасан.\nШоаш къона бале а, дIатехкача дукха хало лайна, доккха гIулакхаш карахдаьнна нах кIезига бац вай къаман.\nТIемца лорадаь ков\nСел дукха ха яц вай мехка ноябрь бетта Сийлахь-йоккхача революцен цIай дездеш хинна.\nЮрт кхаьба хьайра\nКаст-каста нийслу со Сурхо тIа, из дувзаденна да дукха гаргара нах цига бахаш хиларца а, болх беш йола моттиг цу юрта хиларца а. Кен чура урагIводача балам тIа ваьлча, аьтта оагIорахьа, укхазарча администрацена юхе,\nУкх деношка милице цIай да. Дуккхача наха дагаух, йIаьххача хана зуламхошца къовсам лоаттабеш, наьха сатем лорабеш, шоай балха декхараш дика кхоачашдеш, чакхбаьнна нах.\nХIара Iуйрийна вай мехкарча школашка Iоховш эзараш дола бераш. Массанена хоза гIулакх, оамал Iомае еза, Iилмай кIоаргенашка кхоачаде деза.\nВайх дукхагIчарна шийх дика, мега саг хета. ХIаравар хила тарлу ше кхычарел мегашагIа, эздийгIа хеташ.


Исламан Нур - Свет Ислама - Рибах дерг дуьйцу дакъа\nРибах дерг дуьйцу дакъа\n707. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт аьлла риба юучунна а, риба дIалучунна а, риба лур ю аьлла бен барт дIаязбечунна а, оцу хенахь теш хIоьттиначу шинна а. Циггахь элира цо: «Уьш берриге а цхьатерра бу»» (ХIара хьадис Муслима далийна: 1598. Ткъа цуьнах тера хьадис, Абу Жухьайфа дийцина аьлла, ал-Бухарис а далийна: 5962).\n708. IабдуллахI ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Рибан кхузткъе итт кеп ю. Царех уггаре а яйниг (я цуьнах хьаьрчаш долу уггаре а лахара къа) – стага шен ненаца цIий эдарах терра ду. Ткъа уггаре а йоккхаха риба – бусалба стеган сий дайъар ду» (ХIара хьадис далийнарг ал-Хьаким: 2/37, оццо бакъ хьадис ду а аьлла хIара. Ибн Мажас: 2275 дацдиначу кепехь далийна хIара хьадис).\n709. Абу СаIид ал-Худрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дешех деши ма хийца - терзанахь цхьатерра нисдиний бен, кIеззигниг а – дукхачух. Детех дети а ма хийца - терзанахь цхьатерра нисдиний бен, кIеззигниг а – дукхачух. Иштта карахь йоцу хIума а ма хийца - карахь йолучух» (ал-Бухари: 2177, Муслим: 1584).\n710. Iубада ибн Самита (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дешех деши хийца, иштта детех дети а, кIех кIа а, мекхах мукх а, хурманех хурманаш а, туьханах туьха а. Ерриге а и (хIуманаш вовшех хуьйцуш елахь, терзанахь) цхьатерра нисйина хила а еза. Дуьхь-дуьхьал лучу шина хIуманан) дукхалла а ю цхьатерра хила езаш, (мах бан цхьаьнакхеттачара вовшах къастале) карара-кара дIалуш хила а еза. Нагахь (вовшашца аша хуьйцуш йолу) шун хIуманаш тайп-тайпана елахь-м - шайна ма-лаъара хийца, иза а карара-кара дIалуш хилчахьана». (Муслим: 1587).\n711. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дешех деши хийца, амма цхьатерра оьзна а, барам цхьатерра нисбина а долуш. Детех дети а хийца, амма цхьатерра оьзна а, барамехь цхьатерра нисдина а долуш. Нагахь цхьамма тIетохахь, я тIетохар дехахь - ткъа иза риба хир ю» (Муслим: 1588).\n712. Абу СаIид ал-Худрис а, Абу ХIурайрас а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен асхьабех цхьаъ Хайбарахь шен сардал хIоттийнера. Мухха а цкъа тоьллачу тайпанах йолу якъийна хурманаш а йохьуш, иза волучу веанера иза. АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттира цуьнга: «Хайбарара ерриге хурманаш а юй, ткъа, хIокху кепара дика?». Цо жоп делира: «Яц, хIай, АллахIан элча! АллахIах чIагIо ма йо аса: оха хIокху хурманех цхьа сахь кхечу тайпанан хурманех цхьана я шина саьхьан хурмашна дуьхьал хийца ма хуьйцу». АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Ма делаш оцу тайпана хIума! Кхечу тайпанан хурманаш дирхIамех дIа а йохкий, ткъа цул тIаьхьа оцу дирхIамех эца кхин а тоьллачу тайпанан хурманаш». Оцул тIаьхьа элира цо: «Изза дан догIу терзанахь оьзна юхкуш йолучу массо хIуманийн хьокъехь а»» (ал-Бухари: 4/399, Муслим: 1593).\n713. Жабир ибн IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дихкира - барам мел бу ца хуучу якъийначу хурманийн оьла барам билгалбина йолучу якъийначу хурманашна дуьхьал хийцар» (Муслим: 1530).\n714. МаIмар ибн IабдуллахIа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна суна: «Кхачанан цхьатерра сурсаташ хийца магош ду шуна, амма дукхалла цхьатерра нисйина хила еза». Ткъа оцу хенахь тхан кхача - мекхах бара»» (Муслим: 1592).\n715. Фадала ибн Iубайда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Хайбар йоккхуш тIом хиллачу дийнахь, шийтта дирхIам мах а белла, деза (мехала) тIулгаш долу туьтеш (логан хIоз) эцнера аса. Ткъа аса уьш (туьтеш), ша-ша а даьхна, церан мах хадийначу хенахь, церан мах шийтта динарал а дукхаха хилар гучуделира суна. Аса цуьнах дерг пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) довзийтиначу хенахь, цо элира: «Ша-ша а даьхна, мах мел бу хаъалц дохка мегар дац уьш» (Муслим: 1591).\n716. Самура ибн Жундуба (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дихкира - цхьа дийнат кхечу дийнатах тIедиллина хийцар (дохкар)» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 5/12, Абу Дауд: 3356, ат-Тирмизи: 1237, ан-Насаи: 7/292, ибн Мажа: 2270. Оцу тIе ат-Тирмизис а, ибн ал-Жаруда а: 611 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n717. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо ахуьлда цунна) олуш хезна суна: «Нагахь шу тIедиллина хIума йохка а юхкий, цул тIаьхьа, лахара мах а луш, (и хIума) цуьнгара схьаоьцу мехаш лелон а дуьйлахь, хьелийн цIогарчий а лаьцна лела а дуьйлахь, латта лелорах тоам бина а хьийзахь, АллахIан новкъахь тIом бар а дитахь - АллахIа шуна тIе сийсазло тосур ма ю, шайн дине шу юхадерззалц шу цуьнах хьалха а дохур ма дац» (ХIара хьадис далийнарг Абу Дауд ву: 3462, НафиIа дийцина аьлла. Амма цо дийциначу хьадисан зIенехь гIийлалла ю. Цуьнах тера ибн Iумаран (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) хьадис Ахьмада а далийна: 4825, IатIаъ ибн Абу Муслима дийцина аьлла. Ткъа и хьадис дийцинарш теша хьакъ бу. Оцу тIе ибн КъаттIана бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n718. Абу Умама (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нагахь стага, ша шен вешехьа гIо даьккхича, вукхо, баркаллина аьлла, шена дина совгIат схьаэцнехь - рибан Iаламат йоккхачу неIарех чоьхьаваьлла иза» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад, Абу Дауд. Делахь а, и хьадис дийциначеран зIенехь эшам бу).\n719. IабдуллахI ибн Iамр ибн ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт аьлла кхаъ лучунна а, кхаьънаш ийдечунна а» (ХIара хьадис далийнарш Абу Дауд: 3580, ат-Тирмизи: 1337. ТIаьххьарачо бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n720. IабдуллахI ибн Iамр ибн ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), эскар кечде аьлла, омар динера соьга. ДIаладоьгIча, эмкалш тIецатоьуш яра. ТIаккха цо омра дира: тIедиллина эмкалш эца еза аьлла, царна дуьхьал закатна тесна схьаялон езаш йолу къона эмкалш лур йолучу бехкамца. Ткъа аса хIора эмкал, закатна еллачу эмкалех шишша эмкал дуьхьал а лур йолуш, тIедиллина схьаийцира» (ХIара хьадис далийнарш ал-Хьаким: 2/56, ал-БайхIакъи: 5/287. Хьадис дийцинарш теша хьакъ бу).\n721. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) барам билгалбина йолучу якъийначу хурманашна дуьхьал бешара хIинца а чуерзонза йолу хурманаш хийцар дихкира, иштта чуерзонза кемсаш а – барам билгалбиначу кишмашна дуьхьал, иштта чудерзонза буьртиг-ялта а – барам къастийначу буьртиг-ялтина дуьхьал. Царех тера мел долу мехаш дар а дихкира цо» (ал-Бухари: 2205, Муслим: 1542).\n722. СаIд ибн Абу Ваккъаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хоьттуш хезна ву со: «Керла хурманаш якъийначу хурманех хийца мегий-те?». Ткъа цо хаьттира: «Керла хурманаш якъаелча, хебаршка а йоьлхий, (оьший)?». Наха жоп делира: «Дера йоьлху (оьшу)». ТIаккха ца магийра цо и тайпана хIума дар» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 1/175, Абу Дауд: 3359, ат-Тирмизи: 1225, ан-Насаи: 7/268, ибн Мажа: 2264. Оцу тIе ат-Тирмизис а, ибн ал-Мадинис а, ибн Хьиббана а: 4982, ал-Хьакима а: 2/38 бакъ хьадис ду а аьлла хIара).\n723. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тIаьхьатеттина декхарш керлачу декхарех дохкар дихкира» (хIара хьадис далийнарш Исхьакъ, ал-Баззар, амма хьадис дийциначеран зIе гIийла ю).


Сулим-паччахьан дерриге а иллешна юкъара уггар а хаза илли. Цо берташца дІахьулйойла сан юьхь! ЧагІарал мерза бу хьан безам!\nХьан духІийн хьожа а мерза ю. Хьан цІе дІасаІанийна хьакхар санна ю. Цундела веза хьо мехкаршна!\nДІайига со хьайца, сихлур ду вайшиъ! Паччахьо шен цІа чу йиги со! Вайшиъ самукъадаьлла хир ду, сакъоьруш хир ду. ЧагІарал чІогІа болу хьан безам хестор бу вай. Ма нийса бу хьо дукха везаш берш!\nЯрушалайман мехкарий, со Іаьржа ю, амма хаза ю, Къедаран четарш санна Іаьржа ю, Сулиман цІийнан шаршуш санна хаза ю.\nСан Іаьржачу басе ма хьежа – малхо еттина со. Сан ненан кІенташа, суна оьгІаз а бахана, кемсийн бошмаш ларъян хІоттийна со, ткъа сайн кемсийн беш ас лар ца йина.\nСан дагна везнарг, алахьа соьга: мичахь дажадо ахь хьайн даьхни? Мичахь садоІу ахь делкъахенахь? Хьан накъостийн жашна уллохь хьо, юьхь къайла а яьккхина, хІунда лоьхура ас?\nХьуна хІунда ца хаьа и меттиг, зударшна юкъахь уггар исбаьхьаниг? УьстагІийн лорах дІа а гІой, жаІуйн четарш уллохь хьайн буьхьигаш яжае.\nПирІунан южучу кхелашна юкъахь уггар исбаьхьачуьнца хьо юсту ас, сан хьомениг.\nИсбаьхьа ю хьан беснеш лергарчу чІагаршна юкъахь. Хьан логах кхозуш жовхІарш ду.\nДетица кхелина дашо чІагарш йойтур ю вай хьуна.\nШен маьнги тІехь паччахь хиъна мел Іан, сан духІино шен хаза хьожа йоуьйтура.\nСан накхошна юкъахь Іуьллу чохь хаза хьожа йогІу бецаш долу бохча санна ву сан хьомениг суна.\nМерзачу зазанан курс санна ву сан везарг Іейн-ГІадин кемсийн бошмашкахь.\nМа исбаьхьа ю хьо, сан деган зезаг, ма исбаьхьа ю! Кхокха санна, эсала а, хаза а бу хьан бІаьргаш!\nМа исбаьхьа ву хьо, сан везарг, ма безаме ву! Соьналлех бина бу вайн мотт.\nВайн цІийнан бІогІамаш хилла лаьтта баганан дитташ, вайн чуьра тхевнаш зоьзан диттех дина ду.


Юьхьанца Дала кхоьллира стигалшший, латтий. Ткъа латта даьсса а, кегарин а дара, гобаьккхина кӀорга хи а, Ӏаьржа бода а бара, ткъа Делан Са хиш тӀехула лелаш дара.\nДала элира: «Хуьлийла серло». ТӀаккха серло хилира. Дела хьаьжча, Цунна и серло дика хийтира. ТӀаккха Дала серло боданах къастийра. Серлонах Дала «де» элира, ткъа боданах «буьйса» элира.\nДала элира: «Хи юккъехула а доькъуш, дуькъа хӀаваъ хуьлийла». Иштта хилла дӀахӀоьттира: Дала дуькъачу хӀавааца хи шина декъе дийкъира. Цхьа дакъа хӀаваана тӀехула хуьлуш, важа дакъа бухахь дуьсуш. Цу дуькъачу хӀаваах Дала «стигал» элира.\nТӀаккха элира Дала: «Стигалан бухахь долу хи дерриг цхьаьна а кхетийла, екъа меттиг а хуьлийла». Иза иштта хилира. Екъачу меттигах Дала «латта» элира, ткъа цхьаьнакхеттачу хих «хӀорд» элира. И дерриге гича, Далла иза дика хийтира.\nЦул тӀаьхьа Дала элира: «Лаьтта тӀехь йолийла сийналла а, буц а, ялта а, шайна чохь хӀу а долуш, стоьмаш ло дитташ а, шайна хӀора стоьма чохь хӀуш а долуш. Оцу хӀух юха а изза тайпа ораматаш а хуьлуш». Иштта хилла дӀахӀоьттира. Латто сийналла а елира, буц елира, ялта а кхиира, шайн-шайн тайпана хӀу а луш, уьш юха а йовлуш. Стоьмаш ло дитташ а хьаладевлира, шайна чохь хӀуш а долуш, царех кхин а цу тайпана дитташ а довлуш. Иза а, хьаьжча, Далла хазахийтира.\nДала элира: «Хуьлийла стигалахь серлонаш! Лаьтта тӀе билгалонаш лойла цара, де буьйсанах а къастош, хенан заманаш а йоькъуш, денош а, шераш а доькъуш. Лаьтта тӀе шайн серло а лойла цара». Иштта хилла дӀахӀоьттира. Цу тайпана кхоллаелла шиъ коьрта серло, царех йоккхачо дийнан, ткъа жимочо буьйсанан Ӏуналла а деш. Седарчий а кхолладелла стигалахь. Уьш Дала дӀанисдина стигалахь, лаьтта тӀе шайн серло ялийта а, дийнан а, буьйсанан а Ӏуналла дан а, серло боданах къасто а. Дела хьаьжча, Цунна и дерриге а хазахийтира.\nИштта кхоьллира Дала Ӏаламат хӀордан дийнаташ а, массо а тайпана хи чохь йолу садолу хӀуманаш: яккхий а, кегий а. ХӀаваэхь тӀема девлира дуккха а массо а тайпана олхазарш. Дела, хьаьжча, Ша кхоьллинчунна реза хилира. Цо, уьш декъалдеш, элира: «Дебийла шу, тӀаьхье беркате а хуьлуш, хӀордаш хих дузуш. Дуккха а олхазарш кхуьийла дуьнен чохь».\nЮха Дала элира: «Хуьлийла лаьтта тӀехь массо а тайпана садолу хӀуманаш а, даьхни а, текхаргаш а, лаьттан акхарой а, шайн-шайн тайпанашца». Иштта хилла дӀахӀоьттира. Тайп-тайпана акхарой а, даьхни а, лаьттан текхаргаш а, ерриге тайпанашца кхоллаелира. Хьаьжча, Далла иза а хазахийтира.\nЮха а элира Дала: «Шуна ло Аса дерриге а лаьтта тӀера массо а хӀу тосу ораматаш а, массо тайпана стом ло дитташ а, шайна чохь оццу диттийн хӀу а долуш. Царех хир ю шуна юург. Ткъа ерриге а садолчу хӀуманна а ло Аса массо а тайпана гӀа-буц. Ерриге а лаьтта тӀера акхарошна а, массо а стигалара олхазаршна а, хӀора лаьттан текхаргана а юург хир ю иза». И дерриге а хилла дӀахӀоьттира.


ТIаьххьара карладаккхар Дечкен-бутт 08, 2013\nИспани -- Азербайджан гоьйоккху логотип тIеэцна "Атлетико Мадрид" футболан клубо\nФутболан фанашлахь наггахь а ца волу шаьш цΙунаш санна базбечу буьркаловзорхоша кучамаш тΙехь кеп-кепара реклама лелор товш верг. Амма оцу рекламанах дахар а дина лела ерриг а футбол. Цхьана декъанна оцо иза кхаба а кхобу.\nДуьненаюкъарчу футболан федерацино шарахь 2 миллиард доллар доккху футболхойн духара тΙехь а, буьркан майданашкахь а реклама яржорца. Стохка еккъа цхьана Ингалсерчу премьер-лиганна иштта кхаьчна ши бΙе ах бΙе миллион доллар гергга ахча.\nТоьлла ловзархой оьцуш алссам ахча дойу футболан клубаша. Реклама яржорца метта а хΙоттайо и тайпа харжаш. Цундела церна кΙезиг бала бу, хьанна тов я ца тов футболхошна тΙера реклама.\nАмма рекламий, ахча дезаррий галморзахдолу дуккхаъчу футболан клубийн. Миллионаш адамийн тидам а, шовкъ а шайна тΙеерзош болу буьркан говзанчаш хийла хΙуьтту нахана хьалха шайна тΙерачу бедаршца дуьнено а емал ечу бизнес-компанийн я пачхьалкхийн васташ а долуш.\nНийсонна беза мах а луш, адаман дахарехь нийсо коьрта ниΙмат ду аьлла хета европахой шех кхардош, рогΙерчу спонсорца-рекламаялархочуьнца дийцарш дΙахьош ю кху деношкахь Испанехь тоьллачех ларало "Атлантико Мадрид" клуб. Евролигехь чемпион а ю футболан тоба. Цуьнан декъашхоша кучамаш тΙехь шайн пачхьалкхан васт лелор долуш бартбеш ю цуьнца Азербайджан. 16 миллион доллар ду контрактан мах.\nДийцарш дΙахьо меттиг ю Мадридерчу «Висенте Кальдерон» стадионан хьешан чоь.\nАзербайджанан «Бакы» клубан цΙарх куьг яздеш ву Азербайджанан Испанера векал Эфендиев Алтай, «Атлантико» клубан цΙарх – оцу клубан президент Сересо Торрес Энрике а. ХΙоттош болчу бертан проектца а догΙуш, кхаа шарахь бΙеннаш Азербайджанан футболхой лелар бу Испане шайна буьрканах лорзар шардан «Атлетикон» футболан академе. Ерриг а харжаш шена тΙоьцуш ю Азербайджан.\nИспанин тоьллачу клубан декъашхоша лелор ду «Азербайджан – цΙерш йогу мохк» йоза тΙехь долу духар.\nЕврофутболан Испанерчу говзанчаша яккха леринчу гΙулчах кхаьрда хΙинца дуккха а меттигашкара политикаш, бакъоларъярхой. Азербайджан – уггаре а онда коррупци лела меттиг ю, цуьнан президент Алиев Ильхам нийсо зеран дуьненаюкъарчу хьукматаша къизаллица, бахамаш дола бахарца бехачу диктотарийн могΙаршкахь хьалхарниг ву бохуш вуьйцу. Амма ахча хьожа йогΙуш хΙума яц бохург юьхьара а оьцуш, шена гонаха лела хабарш леран дуьхе а ца ухьу «Атлетико» цкъачунна.


Францино депортаци йина Гадаев Мохьмад Нохчийчуьрчу Хьалха-Мартанан полицехь ву\nОхан-бутт 14, 2021\nФранцино депортаци йинчул тIаьхьа Новый Уренгой гIаларчу полицино Нохчийчоьнан ницкъхошка дIавелла хилла Гадаев Мохьмад лаьцна кхобуш ву Хьалха-Мартанарчу полицехь, хаам бина Оьрсийчуьрчу Human Rights Watch цхьаьнакхетараллин векала Локшина Татьянас, адвокатна тIе а тевжаш.\nЦо бахарехь, адвокат ца витина Гадаевна тIе, яздо "Кавказский узел" газето.\n"Гергарчаьргара таханенна (Охан-беттан 13-чохь - Ред.) йолчу информацица, Гадаев ницкъхоша Закан-Юьртарчу шен ден хIусаме валийна. Магийна ненаца доцца къамел дан. Цара тешийна цуьнан нана, иза лаьцна латтош велахь а, цунна цхьа а зен дийр дац, аьлла. Цул тIаьхьа дIавигина. Гергарчарна некъ битина Гадаевн хьокъехь Хьалха-Мартанарчу полицица юкъарло лелон", - аьлла Локшинас.\n"Оьрсийчу юхавоьдучул а валар гIоле ду". (1-ра дакъа)\nЦуьнгахь йолчу информацица, адвокат Цветков Семен Соьлжа-ГIалахь ву, де даьккхина цо Гадаев лохуш, амма ницкъхойн цхьана а урхалло ца довзийтина депортаци йинчух дерг.\nГадаев:"Оьрсийчу юхавоьдучул а валар гIоле ду". (2-гIа дакъа)\nГадаевца хиллачо гойту, кхечу мехкашкара Оьрсийчу юхахьийсош болчу мухIажаршна цхьа а кхерамзалла йоцийла, уьш маьршша баха йиш йолуш боцийла, нагахь санна кадыровхойн цаьрга цхьа претензи хилахь, билгалдаьккхина Human Rights Watch-н векала.\nГадаев араваьккхира Францера Оханан-беттан 9-хь. Цул хьалха иза латтош вара депортацин набахтехь.\nМосква схьакъаьчначул тIаьхьа адвокаташна а, юкъараллин жигархошна а масийтта сахьт ийшира, Шереметьевохь нохчо дIахецийта. Цигахь иза лаьцна латтош бара ФСБ-н белхахой.\nОханан-беттан I0-хь Гадаевс ша ларвахьара аьлла дехар дира Керлачу Уренгойрчу полисхошка. Оцу гIала иза кхаьчнера, шен ваша волчехь саца дагахь.\nГадаевн полице гIо деха дийзира, ша волу хIусам кадыровхоша гоне лаьцначул тIаьхьа.


Иракъан кхело вен кхайкхийна Оьрсийчуьра вахархо\nСтигалкъекъа-бутт 18, 2018\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобан декъехь лаьттина Оьрсийчоьнан вахархо вен кхайкхийна Иракъан кхело. Arab News гIирсо бина и хаам, кхелерчу шен хьостанна тIе а тевжина. Билгалдаьлла бехкевечун фамили Хасанов хилар.\nГазетан информацица, тIаьххьарчу масех баттахь Иракъерчу кхелахоша вен кхайкхийна 300 стаг. Байначу беттан юккъехь Оьрсийчоьнан 7 яхархочунна а йира елла дIаяллалац набахтехь хан йоккхуьйтуш кхел. Ю царлахь Дагестанера Исмаилова Алиса а, Магомедханова Эльвира а.\nСтохка аьхка дуьйнна Иракъерчу кхело бIеннашкахь зударийн гIуллакхаш листа долийна. Уьш бехкебо даIишхошца тIемаш бечу шайн цIийндайшна тIаьхьабахкарна а, дозанал сехьабевллачул тIаьхьа цаьрга маренаш дарна а.


Газ ца хиллехь йиш ца хилла Нохчийчура Iедалан\nНохчийчоь -- Иштта кехаташ кхоьхуьйту сих-сиха Iедалан векалша газ а, ток а яйъарна ахча схьадоьхуш, Соьлж-ГIала, 27Чил2013\nЦхьаболу бахархой суьде а ийзош, ягочу газана ахча охьадилла хьийзош, керла мур болийна Нохчийчохь.\nСтохкалерчу шеран тIаьхьарчу баттахь урхаллехь болчара доза тухуш дIахьедар динера 2016-чу шеран хьалхара бутт юккъе бахча ягочу газана бахархой ахча охьадиллина бовла беза аьлла. Цул тIаьхьа бIаьстенан шолгIачу, охана баттахь дIаболийра Iедалехь болчара декхарш тIехь долчу нехан газан биргIанаш дIахедор. Беккъа цхьана официалан хаам бен хьесапе ца эцча,газ йоцуш битинарш вуно дукха бара - 42 эзар сов декхархо.\nЧуьра доьзал лерича лаххаре а 200 эзар сов вахархо, (царна юкъахь кIезиг бац гIорасиз баккхийнаш,бераш, лазархой,заьIапхой) битнера йовхонах дIахадийна. Дукха наха даре а деш,тергаме оьцуш ца хилла, Iаламо схьалучу маьIданах хербеш берш ахчанца токхамаш бан ницкъ болуш хилар, цахилар.\nЦу хенахь,бIаьстенан юьххьехь дIахедийна газан биргIанаш цхьаболчийн хIинца а тIетийсаза лаьтташ ю. Ма-дарра аьлча нехан боккха лазам а хилла дIахIоьттина кхузахь яго газ. Цунах дуьйцу наха шаьш.\nГазан декхарш бахьнехь цхьаберш кхеле ийзош бу. Кху деношкахь суьдехь хилла Новр кIоштера 58 шарера Мовлад а. И ша пенсехь заьIапхо воллушехь,доьзалехь 5 берах кхоъ цомгуш лазарца доллушехь хьийзош ву Мовлад ахча охьадилла бохуш.\nМовлад: «Суьдхочо ахча охьадилла боху-кх. Цхьа Iоо эзар ду суна тIедожийна ахча. Цкъа дIа а хадийна масийтта бутт баьлча тIетесна сан газ. ХIинца суьде а кхайкхина хьийзош ву. Чохь заьIапан бераш ду а эилира. Са м счетчик яцара хIоттийна. Счетчикаш а йолуш,ахча дIа а луш болчеран а мА хедийнера цара. Болх-некъ ца хилча ас мичара ло а бехира».\nМовладца суьдхочунна тIеяхана лелла цуьнан йиша Медна а. Шен вешина орцахъяьлла Тюменан кIоштера еъна иза вуно чIогIа инзарьяьлла ю Нохчийчохь Iедалхоша могIарерчу нахана бечу тIеIаткъамах.\nМедана: «Муьлха,хIун низам ду аш юьхьарлоьцург боху ас суьдхочуьнга! Бераш мА ду цуьнан цомгаш. Цуо хIун дан деза? Цуо мичара лур ду шуна ахча,хьажахь цуьнга а бехира. ГIо дан хьожур ю ша-м элира суьдхочо. Цара хIун до а хьаьжна пуркурорана тIегIур ю-кх со. Кххузахь дергга-м тамаше хIума ду.\nУьш бац бан ма беззара шайн болх бан баьхьаш а. Администрацехь а ма хилла со. Сан ваша мел гIийла волу тала комиссии йоуьйтур ю аьлла а кIира зама яьлла. Дала мукъалахь кхин цкъа тIекхочур ю со кIоштан гIантдена…»\nГуьйре тIе а еъна,буьйсанаш шельяла йоьлча,бахархой вуно чIогIа ладегIамехь бара,юха а газ дIаяккхарна кхоьруш. Бакъду, церан ладегIам бакъ карбайта хьайча санна, юха а газ дIахедош, керла мур-тулгIе йолийначух тера ду махкахь.\nЦунна къаро йо соьлжагIалахоша а,цхьа могIа кIошташкарчу бахархоша а. Кху тIаьхьарчу шерашкахь дукхахболу бахархой счетчикашама-гайттара газана ахча дIалуш Iаш белахь а,хIунехдинчу шарера дуьйна токхамаш бан беза бохуш,шайна беш болу тIеIаткъам низамаца бIоста нислой хаахь а царна некъ ца карабо шайга кхийдо харцо юхаяккха.\n"Кертахь тезет латтахь а, дIахадае газ!"\nНохчашна къематдийнах тардина газ хедор\nГаз дIахедийнарш сиха бац иза тIетаса


"Нохчийн кхерамазалла шайн нохчийн карахь ю"\nДIадаханчу кIиранах (пIераскан дийнахь) герз тоьхна вийна Нохчийчохь шолагIа тIом боьдуш Оьрсийчоьнан эскаршна дуьхьал лаьттина нохчийн дуьхьалонан боламан декъашхо Хангошвили Зелимхан.\nХангошвили вевзаш вара 2005-чу шарахь Зазадоккху-баттахь вийначу Ичкерин президентан Масхадов Асланан накъост санна а, 2006-чу шарахь Мангалан-баттахь кхелхинчу нохчийн тIеман командиран Басаев Шемилан тIеманакъост санна а.\nЖигаралла гайтира Хангошвилис Гуьржийчохь Лопота чIожехь гуьржийн ницкъаллин структураш гоне лаьцначу нохчийн тIемалойн тобанца дийцарш дIахьош а. Операци нохчий кхелхаш дIайирзинехь а, цо шега далург дерриг а динера уьш кIелхьарабаха, чIагIдо тешаш.\nГуьржийчохь Хангошвилица дагаюьйлура цу мехкан леррина сервисаш. Цхьаболчара и гIуллакх тIеэцара нохчийн хилла тIемало меттигерчу антитерроран центрана болх беш волуш санна. Амма цуьнан махкахвала дезна хиларо шеконе юьллу и верси.\n2014-чу шарахь Хангошвили вен гIоьртира муьлш бу цахуу нах, ПIаьнгазарчу Дуиси эвларчу маьждигехь эккхийтар а дина. 2015-чу шарахь Тбилисин юккъехь юха а гIоьртира иза вен. Герзаца хиллачу наха 4-зза тапча тоьхнера цунна, амма сихонца дарбанан хIусаме кхачарна кIелхьарвелира иза Iожаллах. И зуламаш динарш "кадыровхой" бара аьлла хета цуьнан гергарчарна.\nШозлагIа ша вен гIоьртича Хангошвили дIавахара Украине. Цигахь а яра цуьнан кхерамазаллица йоьзна халонаш. Накъосташ дехар а дина, иза Германе дехьавелира, цу махкарчу Iедалшка политикан тховкIело а йоьхуш.\nГерманерчу нохчийн диаспорехь, дийцарехь, вуно лоруш стаг вара Хангошвили. Немцойн "Билд" таблоид сихделира иза "исламист" вара аьлла, цунна цIе тилла, иза дуьхьал хиллехь а нохчий Шема тIаме бахарна.\nОццу дийнахь полицино дIахьедар дира, Хангошвили верна шеко йолуш стаг лаьцна шаьш аьлла. Иза ву бохура цара цIарца вуьйцуш воцу Оьрсийчоьнан вахархо, 49 шо долу нохчо (кхечу версица иза Сибрехара оьрсий ву Вадим С. цIарца хьехош волу).\nНизамаш лардон органийн белхахоша билгалъяьккхира цуьнан маршрут. Хангошвилина коьртах шозза герз а тоьхна, иза къайлаваьллера зулам динчу меттигера вилиспетахь. Тапча зуламхочо хичу кхоьссинера Берлинерчу цхьана каналехь. Иза вехачу петарехь карийна дуккха ахча.\nХангошвили веро юха а дагадаийтина Германерчу нохчийн юкъараллана шайн кхерамазалла шайн карахь хилар, боху "Кавказ.Реалиина" хилларг хьокъехь комментари йиначу Берлинан вахархочо Дукаев Сайдпшас.\nЦо дийцарехь, нохчийн уггар кIезиг догйовхо ерш бу меттигера низамаш лардон органийн белхахой. Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисийн структурийн белхахойх шаьш цаьрга ларлур ду бохучух шеко хиларна, мухIажираш дезаш хуьлу шайн кхерамазалла Iалашйеш шаьш цхьаъ лело, боху Дукаевс.\nХангошвилин кхолламо дагадоуьйту Австрин коьртачу гIалахь Венехь 2009-чу шарахь Исраилов Iумар вер. Цу хенахь полицин къасто каделира иза вейтинарш а, вийнарш а Нохчийчуьра хилар. Амма дукхачухьолахь цу тайпа адам дер зуламхо каро аьтто ца болуш дуьсу. Иштта, хIинца а теллина даланза ду Украинехь Махаури Тимур а, Окуева Амина а, кхин берш а байар.


Берийи кагирхойи книжкашта хетадаь денош доладеннад — Сердало\nБерийи кагирхойи книжкашта хетадаь денош доладеннад\nМоллагIдола книжка Iилман хьаст ба. ХIана аьлча шийгахьа доккха маIан долаш, адама боккха хоам бахьаш да книжка. ДукхагIча даькъе дуне довза а, кхы дIахо дола гIулакхаш ха а бер долалу книжкаш тIара, уж дешарца. Цул совгIа, юххьанца ший вахара никъ харжа а, цу тIа латташ дIаваха а сага гIо дер книжкаш да. Уж дешарца а, царна тIа яздаь хIамаш Iомадирца а дIакхув саг Iилманга цунгахьа долча хьаькъалга.\nИз гIулакх наха дикагIа кхетадергдолаш, дага а деха кхелла да, хIара шера хулаш дола «Берий кагирхойи книжкай кIира» яха цIай. Юхьанца из цIай белга дездаьд 1943 шера март бетта 26 дийнахьа, даггара фашистшта дохьал бодаш тIом болаше. ХIаьта укх шера из цIай дездеш да март бетта 24 дийнахьа дола а денна из бутт чакхбаллалца долча деношка.\nВай йоккхача паччахьалкхен Россе масса мехкашка а шахьарашка а дIахьош да, из бераш сийрдача кхоанен тIахьехаш дола деза цIай. Цу боламца дIаийна ерригача паччахьалкхенца цхьана дакъа лоацаш, из цIай дездеш вай мехка а дукха моттигаш я. ХIаьта март бетта 24 дийнахьа Яндакъонгий Хамарзий Джамалдийна цIарагIа йолча Сунжерча Къаман библиотека викалаша лаьрххIа выставка а яь белгалдаьд из цIай.\nКнижка долча хьоашалгIа доагIача берашта а, кагирхошта а — эздича дешархошта, хоза выставка оттаяьй библиотека болхлоша. Деша доагIача берашта цу кIирах ма дарра цIай хургдолаш геттара хоза кийчъяьй библиотека тархенаш. Кагирхой самукъадаргдолаш, цар дог гIоздаргдолаш, бIарг белалургболаш я хозача сурташца яздаь книжкаш овттадирца кагийча дешархошта лаьрхIа кийчъя выставка.\nВыставке хьокха овттадаьд ГIалгIайчен а, Россе а, доазол арахьарча а йоазонхой книжкаш. Бакъда, дукхагIа теркам беш кагирхошта довзийташ да цIихезача а, кердача наькъа тIа байна боагIача а йоазонхой кхоллама балхаш да.\nДерригача дунен тIа цIихеза, кагийчар а боккхагIчар а хоза хеташ бийша, дукханешта хоза хеташ, дукхабезаш, геттара маIан долаш ба «ЗIамига принц», яха фаьлг. Цун хетадаь да, укх шера Къаман библиотеко белгалдаь берийи кагирхойи книжкашта хетадаь кIира:\n— Укх шера ший 75 шу далар белгалдеш ба французски йоазонхочо Антуан де Сент-Экзюпере язбаь «ЗIамига принц», яха повест-фаьлг. Араюкъе гIолла дага деха а доацаш ший маIанца бахьан а долаш ба оаха Берийи кагирхойи книжкай кIира цунца доладар», — йоах Къаман библиотека периодикан отдела хьалххочо Гадаборшакъонгий Хьавас.\nЦIай хьадийлача дийнахьа укхаза библиотеке доккха вIашагIкхетар хилар. Сунжера №1 йолча ишкола 6-9 классашка деша багIа 20 совгIа дешархой баьхкабар укхаза. Кагирхошта лаьрхIа кийчдаь хьокхаш «ЗIамига принц» яхача фаьлга тIагIолла 2015 шера кердадаьккха кагирхой фильм дар. Из фаьлг бешарал совгIа, кино а хьежа из доашхаш, цунгахьа дола хьисапаш, цо бахьаш бола хоам тохкаш хилар бераш.\nАладеза, берийи кагирхойи книжкай кIиран чаккхе еш библиотека викалаша март бетта 31 дийнахьа – шоатта денна юха а шоайцига хьаьший хьабийха хилар. Укхаза берашта хьалхашка декхар оттадаьд царца болх беш болчар цу дийнахьа хьадахкале «1+1» яха кхоллам бийше бовза, аьнна. ХIаьта, кIира дIакъовлача шоатта дийнахьа бераш цу книжка тIа гIолла даьккхача фильмага а хьожаргда, цул совгIа из доашхаш болх дIа а хьоргба.\nУкхаза библиотеке оттаяьча выставке латташ да цIихеззача дукхача вай йоазонхой берашта лаьрхIа яздаь кхоллама балхаш. Уж да: Базоркин Идриса «Куни», Чахкенаькъан Идриса СаIида «Идиги Мадиги, зIамига йиIиги», Гаьгенаькъан Аюпа Гирихана «Хоза моза», Коазой Дауда Нурдина «Доккха дий вай дуне?», ГIазданаькъан Аьсета «Хали – оапий гали», Манкенаькъан Аьсета «Нане хьехамаши фаьлгаши» иштта кхы дукха дараш. ХIара книжка кагирхой деша чам хургболча тайпара белгалдеш довзийташ да библиотека болхлоша.\n«ХIара шера дIахьош цIай ма дий ер, цудухьа гулбаьб оаха кагирхой тхоаш долча библиотеке. Тха уйла, я акхарна вайчар а кы дIахоболчар а йоазон балхаш дIадовзийта. Царга гIолла шоай вахара никъ цар хоржаргболаш, нийсача наькъ тIа уж хилар догдоахаш. Тахан бераш къастийта йиш яц вай царна хетадаь яздаьча литературах. Могача тайпара къахьега деза царга тайп-тайпара дикагIа дола йоазош дешийташ. Царна лаьрхIа дола литература долаш да деша чам болчарна», — йоах дIахо, Къаман библиотека болхлочо Хьавас.\nЮххьанца библиотеке хьадаьхкача хана эхь хеташ юхаувзалуш хинна бераш, шоашта кино даккхара гIулакхах а, книжка яздара гIулакхах а, книжка мах бара гIулакхах а дийцача хьакхашта дайна, массадолча библиотекерча шоашта лаьрхIа овттадаьча сурташка а книжкашка а хьожаш дар. Цул совгIа, фильм доашхаш, цох шоашта хетар оалаш дакъа лоацаш бар кагирхой.\nХеталора библиотекера дIадаха берий чам боацаш мо. ХIана аьлча царна ишта хетаргдолаш, цар вахара оагIонашка из ди даха дусаргдолча тайпара баьб библтиотека викалаша шоаш баь кийчам.\nБелгалде деза, цу тайпара цIай-вIашагIкхетараш дIакхохьаш хилча, берий кхетам лакхлулга а уж нийсача наькъ тIа берзалга. Ишта кхувш волча сага вахара никъ даькъала хул:\n— Шоаш цу книжкаш тIара Iобешаш болча дикача турпалхошта тара хила гIорт бераш, цох боккха пайда боал. ЧIоагIа лоархIам болаш, вай массане а дакъа лаца дезаш хIама да вай дезала вахар даькъала хургдолча оагIорахьа къахьегар. Къаман библиотека из болх ма даггара хьинарца хьабе гIерташ къахьегаш я. Тхона хоза хета, моллагIа саг зIамига а воккха а тхоаш долча веча. ХIана аьлча наха хуладалар аьнна беш ба оаха тхой болх, — йоах Гадаборшакъонгий Хьавас.\nЭггар хьалха из «Берийи, кагирхойи книжкан цIай» доладеннача хана тIом латташ хала ха йолашше а, цу юкъе гIолла йоазонхоша Москве гIолла «Берийи кагирхойи книжкан кIира», аьнна цIай оттадаь хиннад. Из цIай доладара дагдохам чакхбаьккхар – берий эздий йоазонхо Кассиль Лев ва. Из хиннад 1943-ча шера март бетта 26-ча денна Iуйранна, пIаьраска дийнахьа. Лев цу дийнахьа берашта хьалхашка дIа а этта ший яраш а кхычаръяраш а стихаш ешаш хиннав. Кассиль Лев воацаш цу ногIалгца дакъалоацаш кхы а йоазонхой хиннаб. Уж ба дикагIа бола берашта дукхабезаш бола йоазонхой: Самуил Маршак, Сергей Михалков, Агния Барто, Михаил Пришвин, иштта кхыбараш а.\nБерашта шоай байташ ешарал совгIа царна цар дувцаш хиннад тIем тIа шоаш лоацача дакъах, миштад тIема хьал. Цу хана уж йоазонхой шоаш тIем тIа дакъалоацаш болчара хьабаьхка хиннаб цу цIайга дакъалаца, берий дог хьастардухьа. Из ха мел хала латташ яле а, хIара шоашка ладувгIаш долча бера вIаштIехьа а даьха книжкаш дIадийкъа хиннад йоазонхоша.\nЦу хана денз цIай а хинна дIаэттай из ха, бакъда цу 1943-ча шера март бетта 26 дийнахьа цхьан денна мара цахулаш дIадаьннад цIай. Амма, тIадоагIача 1944-ча шера из деррига кIира цу цIайна лаьрхIа дIадихьад. Иштта, цу хана денз, хIара шера из цIай дездеш адам хьадоагIа 75 шу дIадаьннад.\nВай йоккхача Паччахьалкхе наггахьа шахьар хургьяц из цIай дез ца деш а, цу дийнахьа вай берашта салоIам ца беш а. Укх шера из «Берийи кагирхойи книжкай кIира» дIахьош да март бетта 24-31 деношка. ХIаьта цу деношка дешийтача а цаIеш, цхьа къоастам белгал а баь, хаIара дийнахьа воай берашка кIезига дешийта а дешийташ уж Iилман тIакхебе беза вай. Лакхе волалуш аз ма аллара, моллагIдола книжка Iилман хьст ба.\nКхыча къамах бола нах санна дешара, къаьстта исбахьален литература тIакхувш бац вай къаман нах. ФуннагIа даь а бераш дешара тIакхувргдола хIама де деза вай, хIана аьлча дешарца хьаькъал да. ГIалгIай халкъа йоазонхочо Коазой Аюпа Iийсас оал: «ЦIагIа книжка чудаьлча Iовдалал арайоал», аьле. Да а да из ишта. Цудухьа вай берий даьшка ноаношка аргдар аз, вIалла кIорда а цадеш дешийта шоай берашка, дийшар вовргвац. Къаьстта берашкеи кагирхошкеи шоашта хетадаь дола шоай ханара литература дешийта деза юххьанца цар кхетам нийслургболаш, дешарцара цар чам совбаларца чIоагIлургболаш.\n← Лоралелаш цIи яьларах\nАнсамбль «Сийг» — лауреат фестиваля «Я-Талант»


Латархойн "Скорпион" спортклубан декъашхой хилла Исмаилов Мохьмад а, Хамидова Эльдар а бехккъасторхойн коллегино бехке лору 2017 шарахь "Москва-Сити" куьпахь герзаш кхийсарна. Пресненски кхелан пресс-векалтанна тIе а тевжаш, иштта хаам баржийна ТАСС агенталло.\nХарцхьа лелаш, леташ Исмаиловс герз юкъадаккхар, шиъ а, цул сов а адам ден гIортарна, герз лачкъорна, низам а дохош, иза лелорна бехке во иза. Хамидовна а къастийна изза бехк, амма цуьнгахь хилла дац герз, билгалдаьккхина кхелахоша.\nРогIерчу ладогIаршкахь, Стигалкъекъа-беттан 17-чохь, кхело луьстур ду бехккъасторхойн вердикт, прокуроро кхайкхор ю царна тоха еза аьлла хета хенаш, адвокаташа далор ду шайн далилаш.\nТалламан версица, "Москва-Сити" комплексан дайх цхьаъ ларвеш болх бечу Исмаиловс, дагестанхойн тобан коьрте а ваьлла, летта Росгвардин белхахойх. Герзаш кхуьйсучохь царех цхьаъ лазийча, цуьнгара герз даьккхина хилла Исмаиловс, боху талламчаша.\nПрокуратурин версица, Хамидов Эльдара "жигара хьийзина латар марсадоккхуш", цул тIаьхьа герзаш кхийсина гIишлош чохь а, арахь а. Адвокаташа бакъ ца до иза.\nБизнесменан Павлов Дмитрийн 50 шо кхачар даздечу барамехь дов иккхира, герзаш а детташ. ЙоьалгIачу гIатта тIехь лаьттачу ресторане веана вара 250 хьаша, хила езаш яра Оьрсийчуьрчу артистийн а, Cirque du Soleil тобан а концерт.\nЧиллан-баттахь кхаа баттанна лецира Оьрсийчоьнан кикбоксинган чемпион Асадулаев СаIид, герзаш кхуьйсучохь дакъалацарна бехкево иза а.\n2019-чу шарахь талламча Агаджанян Левон а, цуьнан ялх белхан накъост а дIавелира Талламан комитетерчу даржашкара. РБК-но иза дуьйзира цара довъэккхарна Росгвардин векал бехкеварца, хIинца кхеле ийзийнарш бац конфликт яьккхинарш чIагIдарца.


Къилбаседа Кавказан курорташ аьхкенан юьххьехь схьайоьллур ю\nСтигалкъекъа-бутт 16, 2020\nНохчийчуьра курорт "Ведучи"\nТуристикан кластер схьаелла Iалашо ю "Къилбаседа Кавказан курорташ" компанин. "Архыз", "Ведучи", "Эльбрус" курорташ хIинцале а кечамаш беш ю аьхкенан сезонна. ТАСС агенталле компанин пресс-гIуллаккхоша дийцарехь, сезон ша цхьаъ лелан кеп йолчу туризмана лерина хир ю.\n"Цкъачунна туристаш тIеоьцуш "Архыз" а, "Ведучи" а, "Эльбрус" а йоцушшехь, "Къилбаседа Кавказан курорташ" компани жигара хьийза, аьхкенна а, тIедогIучу Iаьнна а кечамаш беш. Аьхке йолалучу муьрехь схьаелла там бу курорташ", - аьлла ду хаамехь.\nИштта билгалдоккху, пандемица лаьтта ситуацина тIехула, садаIар курорташкахь ша цхьаъ лелан кепехь хила тарло бохуш а.\n"2020-чу шеран аьхкенан сезон ша цхьаъ лелан кеп йолчу туризмана хьажийна хир ю. Дуккха а нах вовшахтухуш, хIиттон массо а барамаш Мангалан а, Товбецан а беттанашкахь совцийна хиларна",- аьлла компанин зорбанчаша.\nКарладоккху, Зазадоккху-беттан 28-чохь дуьйна, коронавирусан эпидеми яржарца доьзна Къилбаседа Кавказан курорташ ханна болх бечуьра совцийна ю.


Харжамашкахь лелочу харцонех хаамбина тергамчаша\nОьрсийчоьнан кеп-кепарчу регионашкарчу харжамийн дакъошкарчу тергамчашкара хаамаш бу, кхаьжнаш тасараехь харцонаш лелош хиларх. Харжамхой яккхий тобанашца машенкашкахь схьакхийлар, къаьсттина, пачхьалкхийн хьукматашкара белхахой, ишта бюллетенеш чукхийсар, тергамчаш харжамийн каппашка чу ца битар а.\nМасала, Москохарчу а, Южно-Сахалинскан а цхьаццайолчу каппашкахь кхаьжнаш таса буьйла а балале, яьшки чохь цхьа туп бюллетенеш хилла. Центризбиркомехь комиссин декъашхоша а, тергамчаша а, полисхоша кхаьжнаш тесна бюллетенеш ду уьш аьлла.\nСахалинехь харжамийн дакъошкахь туьканашкахьчул а 15-20 процент мехаш охьа а даьхна, кхачан-сурсаташ хилла духкуш.\nТкъа Москохарчу цхьана куьпахь мах охьабаьккхина талонаш йоькъуш хилла ювелиран хIумашна а, юучунна, хаамбина Навальный Алексейн тергамхоша.\nИштта, низам ца лардеш, йиллина дIахьош агитаци ю Путин Владимирна. Цхьайолчу харжаминй каппашкахь кхозуш ду Путинан портреташ.\nМаршо Радиога махкара бинчу хаамашца, Нохчийчохь пачхьалкхан белхахошка, шаьш кхаж тесначул тIаьхьа бюллетенан сурт а даккхий, Ватс апехула куьйгалле дIакхачаде аьлла. Нагахь харжамашка ца боьлхуш Iахь, балхара дIабохург хилар а хоуьйтуш.\nИштта "Голос" боламо шен карти тIехь хоуьйту харжамхойн тептарехь белла нах хилар а.


Оцу йистан хIокху йистана\nДала хилла орца.\nОцу йисто хIокху йистера\nХIокху йисто оцу йистана\nМархех суьрташ дехки,\nХьовсархоша оцу йистошна\nЛуъу цIерш а техки.\nХIордан леча денди,\nСтиглан басар сенди.\nХьовсархоша массо йистера\nДоьду кема ларди,\nМохо хIора тулгIе листар а\nОцу хIора йистан шен-шен ду\nМохехь ловзу пису,\nБайракх тIера сизаш.\nАмма маьлхан серло кхоьлича,\nЦхьаъ бу хенахIоттам,\nЦхьаммо цхьанна доцург кхоьллича,\nЦхьаъ бу тIадам хIоттон.


Махмаев Махьмудан Жамалди – Урок 95\nМахмаев Махьмудан Жамалди – вина 1939-чу шеран 14-чу мартехь хьехархочун Махьмудан доьзалехь Соьлжа-ГIалина гена йоццуш Органан йийстехь лаьттачу БердакIелахь. 1958-чу шарахь Грозненски районан «Заветы Ильича» цIе йолчу газетан корреспондент вахийтина Жамалдин. Газетехь кхаа шарахь болх бинчул тIаьхьа, хьехархойн ялх беттан курсаш чекх а яьхна, БердакIеларчу ворхIшеран школин юьхьанцарчу классин хьехархо вахна. Амма цхьана шарахь школехь болх бинчул тIаьхьа юха а дIавигна «Заветы Ильича» газета редакци. Оцу газетан редакторан заместителан дарже хIоттийна Жамалди. 1962-чу шарахь Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан педагогически институтан заочни отделени деша хIоьттина, амма цхьа шо даьлча юкъах вала дезна эскаре гIуллакхдан а кхайкхина. Эскарера цIа веанчул тIаьхьа, «Ленинан некъ» газетан редакцехь болх а беш, юха а заочно деша а хIоьттина, 1971-чу шарахь чекхяьккхина институтан историко-филологически факультетан оьрсийн меттан, литературин, нохчийн меттан, литературин отделени. Махмаев Жамалдина кест-кеста газетийн, журналийн агIонаш тIехь нохчийн мотт а, литература а хьехарехь шена зеделларг дуьйцуш статьяш тохара, хьехархойн курсашкахь лекцеш йоьшура, семинарш дIахьора.\nМахмаев Жамалдин дуьххьара зорбане яьлла произведени казахийн маттахь язйина «Тхан колхоз башха ю» стихотворени хилла, цунна зорба тоьхна 1954-чу шарахь, автора ма-аллара, «Казахстанан пионер» цIе йолчу газета тIехь. Школехь нохчийн мотт а, нохчийн литература а хьехарна гIоьнна язбина методически белхаш а бу Махмаев Жамалдин. Цунна шен дахарехь коьрта хетара школехь хьехархо хилар а, берашна яздар а.\nМахмаев Джамалдин кхелхина 2014-чу шеран 29-чу ноябрехь.


Европан Кхеташо – Оьрсийчоь цIе йолчу Гражданийн форуман векалша юха а дIахьедина Москвано Европан Кхеташонан декъашхо хуьлуш шена тIелаьцна декхарш кхочуш дан дезаш хиларх лаьцна. Оцунах дуьйцуш ду форуман декъашхоша Европан Кхеташонан министрийн комитете хьажийначу зорбан гIирсашкахула дIасадаржийначу кехата тIехь, хаам бо Радио Свободано, "Немцойн тулгIе" зорбан гIирсана тIе а тевжаш. Оцу комитетехь гIантда ю Германи стохка Лахьан-баттахь дуьйна.\nЕвропан Кхеташонан гурашкахь Оьрсийчоьно буьззинчу барамехь даре дан дезаш ду ша жоьпаллехь хилар, иза юхаяла еза гражданийн юкъараллин векалшна дуьхьал репрессеш лелоран политах, яздина ду кехатан текстехь.\n"Навальный Алексей дIалацаро а, 2021-чу шарахь Дечкен-баттахь, Европерчу адамийн бакъонашкахула кхело бина сацам а талхош, цунна кхел яро а гайтина дукха хенахь дуьйна йолу, шена политика бахьана долуш дика ца хета сацамаш кхочуш а ца беш битарца йоьзна проблема," – билгалдоккху кехатан авторша.\nIазап латто а, адамаш дайъа а елла индульгенци?\nЦара иштта яздо тIаьхьо Оьрсийчохь доладеллачу "маьрша дуьхьалонан акцийн декъашхошна а, бакъонашларъярхойн Iедалша йоьзна йоцучу юкъараллийн белхахошна а дуьхьал даьккхинчу репрессийн дорцах" лаьцна.\nГражданийн форуман векалша билгалдоккху, Навальныйн гIуллакхехула Европан Кхеташонан адамийн бакъонашкахула йолчу Комиссаре Миятович Дунье бинчу а, Кхеташонан куьйгалхоша цхьаьна бинчу а кхайкхамаша, гарехь, хIумма а хийцина ца хилар.\nКхайкхаманна кIел куьг таIийна форуман инициативан тобан координаторо Ральф дю Лонга а, форуман сацамаш кхочушбаран директора Севортьян Аннас а. Европан Кхеташо – Оьрсийчоь Гражадийн форуман декъашхо ю 180 сов Оьрсийчуьра а, Евробартера а коммерцин бух боцу юкъаралла. Иза кхоьллина 2011-чу шарахь.\n"Форуман Iалашо ю, юкъаметтигаш чIагIъяр гражданийн юкъараллин вовшахтохараллашна юкъахь, Оьрсийчоьнан а, Европан Кхеташонан а интерграци хиларна накъосталла дан", - аьлла ду оцу вовшахтохараллан сайта тIехь.


"Дебилаш" я хьекъал доцу хьехархой?\nНохчийчохь хьехархоша дешархошна Iаткъам беш видеош яьржа социалан машанехь кест-кеста.\n"Дебилаш" я хьекъал доцу хьехархо?\nХьехархочуьнгахь богIуш боцу хIара «хьехам» ши бутт хьалха гIарабаьллера интернетехь. Оццула хан эшнера республикан прокуратурана, дешархой сийсазбеш, дечу къамелан терго ян.\nБинчу талламо къастийна, иза Хьалха-Мартан кIоштарчу ишколера хьехархо Зайраева Зина хиллийла.\nЦо хьехархочун болх бен 30 шо хан ю. Амма цо берашка буьйцу мотт хьанг-хьанга а лалур болуш бац.\nБерашца болх бечу стеган цхьанна а агIор бакъо яц, иштта уьш дешнашца а охьатеIо а, царна неIалташ кхайкхон а, аьлла хета, ша а хьехархо йолчу Мугадаева Ларисина.\nСобаре хила веза хьехархо\nМугадаева: «Хьехархочун болх чIогIа собар оьшуш бу. ХIинцалерачу берийн амалш хьалхалерачийн санна яц. Берашна дов дан а деза.\nЦа дича вайн мегар долуш а дац. Амма къадехар, сардамаш дохкар ас тIедуьтуш хIума дац».\nХьехархойн бехк хета юкъаралхочунна Абдулаев Зиявдина, дешархой кхуьуш ца хиларна а, уьш харцахьа леларна а. Хьехархочунна хаа деза, ша ларийта а, шех бераш озадаллийта а, шех эхь хетийта а. Де дIадаьлчхьана, бен ца хетарш дукха бу, элира цо.\nХьехархошкахь Iилма цахилар ду\nАбдулаев: «Хьекъал ца хилар ду. Хьехархошкахь Iилма ца хилар а ду. Соьга хаьттича, Оьрсийчура бахко а беза хьехархой. Кхузара цига бахийта а беза.\nХIинца уггаре а гена нохчийн хьехархо воьду меттиг Нальчик ю. Цигахь семинар ю олий, дIа а боьлхий шаьш хеста а бой, цIабогIу уьш».\nХьехархойн хаарш а, цаьрга дика болх байта, кхин цхьа хIума а го юкъаралхочунна Абдулаев Русланна. Алапаш лакха даха деза, балхахь, кхоччуш Iилма дерг бен вита а ца веза, элира цо.\nМассо а хьехархой эккха а вина. керла чкъор схьаэца деза\nАбдулаев: «Уьш шайн меттехь бац. Гуьржийчохь Саакашвилис ма дарра дан деза. Ша верриг дIа а эккхийна, кхиберш схьаэца беза. ХIинца Нохчийчохь дарба деш къе нах бен бац.\nАхча долучара дозанал а арахь лоху дарба. Иштта деша а дIабоьлху цхьа жимма таро ерг Турци а, Европе а».\n«Зударийн кхиамехьа» цIе йолчу юкъараллан цхьанатохараллан куьйгалхочо Базаева Липхана емалдо берашна лакхахь юьйцучу видео тIехь санна Iаткъам бар.\nХьехархойн хьов, ден-ненан а, оцу берех юкъараллана пайдехь а долуш адам хилийта лууш делахь, цаьрца собаре болх бан беза, аьлла хета цунна.\nБерашца болх ца бахь, кхане ледара хир ю\nБазаева: «Кегий делахь а адамаш ду, даккхий делахь а адамаш ду. Бер шена муьтIахь хилийта, цуьнца дика хила веза. Хьо цаьрца вон хилча, баккхий хилча, хьоьга ла ца дугIу цара. Лаза а дича, човха а дича бер ца кхета.\nЦуьнца болх бан беза».\nХьалха-Мартан кIоштерачу хьехархочо берашна къа а доьхуш, неIалташ бен кхайкхийна дац, амма кху тIаьхьарчу шерашкахь берашна урокехь етташ, лергаш ийзош, коьтах тIара детташ, дуккха а видеош ю яьржина.\nХIоразза а церан тергойо прокуратурано, амма уггаре а луьра таIзар хуьлу, оцу хьехархочунна цхьана ханна школехь берашца болх бар доьхкуш.\nХьайна цахуург хаттарх эхь дац хьуна!\n...Лай хила боху нохчашка хьехархочо


"ШайтIанан зурма" ма хилахьара Евкуровн телефонах...\nГIадужу-бутт 22, 2012\nГIалгIайчоь -- ГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек шен дегIлардархочуьнца резиденцера араволуш ву, Магас, 2012, бIаьсте.\nСаготта бу кху деношкахь гIалгIайн Iедалх йоцчу юкъараллашкара белхахой – Оьрсийчохь дΙаболийна Ιедалх йоцчу хьукматийн садукъдаран болам кхаьчна цига. ГΙалгΙайчохь шаьш алссам юкъараллаш дΙакъевлина, аьлла, хаам баржийра деношкахь махкарчу федералан кхерамзаллин урхалло (ФСБ-но). ХΙун юкъараллаш ю дΙакъевлинарш? Мел маршо юьсу бухабитинчарна? Оцу хеттаршна жоп лехира Маршо Радионо.\nДуьххьара и хаам баржийра кIира сов хьалха Оьрсийчоьнан кхерамазаллин сервисан ГIалгIайн махкарчу урхалло. Цигара арадаьллачу дIахьедаро хаам бора, дIакъевлинчу юккъараллашна бехкедан тарло цара кхечу пачхьалкхашна болх бина хилар а, дозанал арахьара ахчанаш эцна а, бохуш. Цул совнаха, кхечу пачхьалкхашна къайлах информаци латтийна хилар а дара царна тIехтухуш.\nИ хаам гIарабаьлча, дийцаделира нахалахь, ГIалгIайчохь дIакъевлинарг 20 цхьаьнакхетаралла ю, аьлла. "Мемориало" къастор дийхира дIакъевлинарш муьлхарш ю. Амма кхоччуш жоп ца делла цунна. Делахь а къаьстина къайлахчу сервисо дIакъевлинчу хьукматийн терахь 20 ду бохург бакъ доцийла.\nЧекистийн меттана республикан юстицин министралло хаам бина, дIакъевлинарш 5 бен яц, аьлла. Царалахь яц адамийн бакъонаш ларъярехь болх беш схьайогIучех цхьа а. Иза тIечIагIдо гIалгIайн бакъонашларъярхочо Сакалов Арсена а. Маршо Радиона тоьшалла а дира иштта.\nСакалов: «Суна хууш, цхьа а цхьанатохаралла, кхелан сацам а хилла, суьдхоша дIакъевлина яц. Цхьацца проблемаш яра «Нохчийн къам кIелхьардаккхаран комитетан», Бадалов Руслан ву цуьнан коьртехь. Амма хIинца цуьнга а ца боху хIумма а. Юстицин министралло а ца боху, уьш дIакъевлина ю. ХIинца церан сайте хьоьжуш Iа со. Кхузахь а дац цунах лаьцна дуьйцуш цхьа а хIума. Хьалхо кхузахь дIакъевлира гуманатаран бкъараллаш. Уьш хила а там бу цара юьйцурш. Амма уьш а яцара цара къевлина. Бакъду, контракт дIа ца яхйира царна, цундела уьш кхузара дIабахара. "Данин комитет", "Дозу доцу лоьраш" - ишттанаш ю ас юьйцурш.\nМаршо Радио: Ткъа дуьххьарлера и дIахьедар, 20 юкъарло къовлу, аьлла, хIунда дира, хьуна хетарехь?\nСакалов: «Суна сайна а хууш дац иза. Кхеташ вац цара лелочух. Официало болх сацош хилча а, кхелан сацам хила беза. Суна хууш, хилла бац и тайпа цхьа а сацам. Суна хетарехь, шеран жамI деш, кхайкхийна хила там а бу. Иза юстицийн министралло дина дац, ФСБно дина. Цуьнан дезде ма дуй. 20 шо кхочуш. Цунна дина хила мега».\nКъайлахьчу сервисан куьйгалхой башха хаамийн гIирсашца тIекаре йолуш ца хилла цкъа а. Аммма шаьш дIакъевлина бохучу оцу цхьанатохараллех лаьцна хаам бинчу гIалгIайн мехкан урхаллан куьйгалхочо Серышев Юрийс кхиъ цхьа тидам тIеберpош долу дIахьедар а динера. Цо бахарехь, республикан Iедале бахка луучу ницкъашлахь тIемалой а тIехь бу. Республикан куьйгалле хIитта гIерта уьш, бюджетан дола дархьама, гIурт эккхийта гIерта кхузахь, аьлла даржийра Серышевс.\nШен хьажар ду гIаттамхошца латто безачу къийсаме ГIалгIайчоьнан куьйгалхочун Евкуров Юнус-Бекан. Ницкъ духьалбаьккхина латтор саца а ца деш, цаьрца дийцаршка вала веза ша, маьршачу дахаре уьш юхаберзон хьажа веза, аьлла хета цунна. Оцу Iалашонца цо оршотдийнахь гIараьякхкина интернетехь шен, аьлча шен цIарх болх бен болу мобилан телефон. Цуьнца зIене ваьллачу тIемалочунна, Евкуровс дош делла, низамал совдаьккхина таIазар ца деш, аьтто бийр бу ша тIамах мукъавала, аьлла.\n...Амма телефон схьайиллинчу духхьарчу дийнахь ваьлла-м вац Евкуровца, я цуьнан агIонца зIене цхьа а гIаттамхо.\n"ШайтIан зурма" ма хуьлда Евкуровн телефонах!


ГIирмехь нохчо лацар толлуш ву нохчийн омбудсмен\nГIирмерчу Черноморскехь нохчочо меттигерчу вархочунна урс диттина аьлла, зорбанашкахь яьржина информаци толлуш ду шаьш аьлла, дIахьедина Нохчийчуьрчу омбудсмено Нухажиев Нурдис.\nКху беттан 11-чу дийнахь ГIирмерчу Черноморскерчу бара хьалха Нохчийчуьра вахархо лаьцна полисхоша аьлла, яздира "Комсомольская правда" газетано. Полицин урхаллан пресс-гIуллакххойн информацица, къаьркъа мелла иза конфликте вийла гIерташ хилла баре баьхкинчаьрца. Цара бахарехь, 49 шо долчу меттигерчу вахархочуьнца дов а даьккхина, уьрсаца тIелетта иза. ВорхI уьрсан чевнашца дарбан хIусаме кхачийна цо лазийнарг, Iонжар дIадаьккхина цуьнан. Ишта интернетехь Iораяьккхина видео а ю, цIийх вуьзна лаьттахь Iуьллучу жимчу стагах.\nШа лоцучу хенахь зуламхочо дуьхьало йина полисхошна аьлла, яздора хаамехь газетано. Лаьцначунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх долийна, талламаш дIахьош бу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан полицин декъо.\n"Оцу инцидентех лаьцна дуккха а хеттарш дуьсу. ЭргIадвохуьйтург ду, куьйгех гIемаш а тоьхна, оцу сурташ тIехь а, видео тIехь а лаьттахь Iуьллуш цIийх вуьзна стаг хилар. Кхеташ дац цу хенахь стенгахь ю полици, хIунда латтош ву цу хьелашкахь лаьцнарг", - билгалдоккху Нухажиевс.\nГIирмерчу шен коллеге дехар дина нохчийн омбудсмено и гIуллакх талла а таллий, жамIех шега хаамбе аьлла.\nИштта ГIирман прокуратуре а кхайкхамбеш бу цо кхааридийнахь, Нохчийчуьра ву аьлла Iораваьккхина вахархо дIалацар бух болуш дуй хьажа аьлла.


Донбассерчу Мариуполе Кадыровн бIо кхаьчна, тIемаш буьйлабала кхерам бу, бохуш яздо Украинерчу хаамийн гIирсаша кху деношкахь. Иза мел бакъду хаьттира Маршо Радионо Украинан эскаршлахь лаьттачу Дудаев ЖовхIаран цIарахчу батальонан буьйранче Осмаев Адаме.\n"Путинан гIашсалтий Донбассехь дукха хилча а, кIезиг хилча а..."\nМаршо Радио: Донбассе Кадыровн бIаьхой кхаьчна аьлла къамел даьржина. Юй хьоьгахь ишта информаци?\nОсмаев: «И тайпа информаци юкъ-кара яьржа цхьацца хаамийн гIирсашкахьа а, тIеман дакъошкахь а. Кху шина шерачохь хезара иштаниг, амма цкъа а бакъхуьлуш а дац. Оха даима алоьхура и «кадыровцаш» олу нах, амма ца гина цъа а.\nДаима а уьш бухара нах хуьлура, я цхьа ХIирийчуьра баьхкинарш, шаьш нохчий ду а бохуш. Кхузахь иза модехь ду. Нохчех тарлуш, «АллахIу Акбар» бохуш, Украинан бIаьхой кхерорхьама, мохь беттар а санна.\nЦундела со шек ву. Бух бац. ХIунда аьлча, юхьанца кхуза баьхкина хилларш, бухарчаьрца девнашка буьйлуш, шаьш вон а гайтина, кхузара дIабигира. Шаьш-шайггара лелаш, цхьацца ирс лоьху бIахой бу, амма бIо кхузахь хилаза дукха хан ю».\nМаршо Радио: Нагахь санна уьш цигахь белахь, стенна баьхкина аьлла хета хьуна? Бацахь, баьхкина аьлла Украинерчу зорбане даржор стенца дозу, муха кхето деза иза нохчаша?\nОсмаев: «Реакци муха хила еза? Вуно хала дац. Нахана хаийта деза, оцу «кадыровхой» олучу нахан нохчийн бу боху цIе бен йоцийла. Вайна, бакъ-нохчашна уьш, украинахошна Донбассехь Украинана дуьхьал тIемаш беш хьийза Захарченко а, и саннарш а бу. Уьш Москох ловзош лелае тайнигаш ю. Цигахь белахь а, я багIахь цига, уьш, шайх цара ма-аллара, Путинан гIашсалтий бен бац. И тайпа гIашсалтий, бIе сов хилча а, бIе кIезиг хилча а, Украинан эскаршна бен-башха а дац».


Iуьйранна иссалгIачу сахьтехь балха яха араяьлла Эстемирова Наташа ницкъаша кIайн ВАЗ машенчу йоккхуш гина цуьнан лулахошна, ша ядош ю аьлла мохь тоха а кхиина иза, тоьшалла до бакъоларъяран дуьненаюкъарчу Human Rights Watch цхьаьнакхетараллин куьйгалхочо Локшина Татьянас.\nЦуьнан белхан накъосташа дийцарехь, Эстемировас гулдина хилла Нохчийчохь масситта меттехь нах хьийзорах керла тоьшаллаш. Ставропол махка, полицин белхахошца цхьаьна байначу нехан база талла яха лерина хилла иза оцу дийнахь.\nЦо шен талламаш даима а шеца лелочу ноутбук чу язбора, и ноутбук иза ядийначул тIаьхьа ца карош йисина, дуьйцу иза уллера евзинчара.\nБакъоларъярхо ядийна массех сахьт даьлча, Оьрсийчоьнан прокуратуран Талламан комитетан пресс-секретаро Маркин Владимира дIахьедира, ГIалгIайчохь, «Кавказ» трассица, хьуьнан асанца, коьртах а, некхах а герз диттина йийна зуда карийна, цуьнгахь хиллачу тоьрмигчохь иза Нохчийчуьрчу омбудсменан аппаратехь экспертийн кхеташонан декъашхо Эстемирова Наталья хиларх документ а дара, аьлла.\nХIетахь айдина бехктакхаман дов дерзанза дисина. Ца карийна Эстемирова йийнарш.\n1958 шарахь йина Эстемирова. Соьлж-ГIалахь университет чекх яьккхинчул тIаьхьа истори хьехна школехь. 1998 шарахь йолаелла адамийн бакъонаш Iалашъярехь къахьега. 2000-чу шарахь яхна «Мемориал» центран Нохчийчуьрчу декъехь болхбан.\n2004-чу шарахь Швецехь Эстемирована елира The Right Livelihood Award («Нийса дахар») преми. 2005-чу шарахь Европан халкъан партино цунна кхачийра Шуман Робертан мидал. Уьш доцурш а дара Наташин дуьненаюкъарчу хьукматаша делла совгIаташ.\nНохчийчохь нах бехказа набахтешка хьийсорца а, царна тIехь Iазап латторца а, кхел а йоцуш адамаш дайарца а къийсаелла Эстемирова Наташа.


Нагахь оьрсий ца хиллехь...\nДечкен-бутт 22, 2015\nДагестан - Оьрсийн эскархоша Временная эвлахь тIеман операци дIахьош пенан тIехь дитина йоза: "Тхуна карадогIур ду шу къиллой маймалш". ГIура-бутт,2014\nСоветан Iедал долуш къаьмнийн юкъаметтигаш а, кавказехь дехачу къаьмнийн дахар а дуьйцуш даиман а хьехош дерг дара оьрсаша деана дика. Нохчийчохь санна кхечу Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь бехачу наха а даиман а баркалла ала дезаш ламаст хIоттийнера Iедалша воккхах волчу вешина Iаьржачу боданера дукха гена баьлла боцу кхетам болу меттигера бахархой арабахарна. Тахана а хеза оьрсий цу регионера дIабахар хьокъехь беш болу латкъамаш.\nИштта кху деношкахь «Кавказский вестник» интрнетан сайт тIехь зорбане яьлла Дагестанан къаьмнашна юкъара политикехула волчу министран когаметтаца Ильясов Зикруллаца къамел а дина кечйина материал. Цуьнан цIе ю "Русские цементируют северокавказские народы" аьлла.\nЖурналисто дуьйцург дитича, Дагестанан Iедалан векло хаам бо шаьш оьрсий республике юхаберзо леррина программа кхоьллина хиларх лаьцна. Амма, гарехь, иза дIоггара кхиаме яц. ДIабаханарш дуккха а белахь а, Дагестане юхабирзина 50 оьрсийн доьзал бен бац.\nТкъа хIун бахьана ду и гIуллакх оццул лендара хилар? Цу хаттарна жоп луш Ильясов Зикруллас олу тоаъала ахча дац шайна луш олий.\nОьрсий республикера дIабахаро муха Iаткъам бира цуьнан экономикана аьлла хаьттича, министран когаметто олу оьрсийн терахь Дагестанехь охьадалар коьртачу декъана кхечу агIор хааделира олий.\nДагестанехь беха оьрсий уьйраш чIагIйеш бара цигахь дехачу къаьмнашна юкъахь боху цо.\nМаршо Радион корреспонденто къамел дира цу хьокъехь Ильясов Зикруллаца.\nРеспубликера дIабаханчу оьрсийн терахь 16 процент дара боху ахьа, тIаккха йисина 84 процент дагестанхой хуьлу. Ткъа Дагестанан Iедалш билггала оьрсий цIаберзо гIерташ ду. Иза муха нисло аьлла шега хаььттича, Ильясовс элира ша буьйцурш оьрсий бу дагестанахой бац аьлла.\nИльясов Зикрулла: «Вай буьйцурш уьш ма бац. Тахана федералан тIегIантIехь коьрта тидам тIебахийтина бу гIалгIазакхалла дендарна. Дагестанехь 22 гIалгIазакхийн организаци ю. Вайн кхетам бу, цхьаьна а кхетта, лардала гIортар аьлла, ткъа оьрсийн и кхетам кхиина бац тоъала. Дахаро гайтина цу агIор уьш гIо оьшуш хилар".\nТкъа баккъалла цемент хилла лелла те оьрсий Къилбаседа Кавказехь? Цуьнах лаьцна хаьттира Маршо Радионо историн Iилманче Вачагаев Майрбеке. Цо элира иза Советан заманахь кхоьллина легенда ю аьлла.\nТкъа оьрсий чIогIа говзанчаш хилла бохуш дуьйцуш а ду Iедалан векалша. Цуьнах лаьцна хIун хета хьуна аьлла шега хаьттича Вачагаев Майрбека элира.


Эзарнашкахь адам вовшахдеттар шатайпа ламаст хилла дIахIоьттина Нохчийчохь кху тIаьхьарчу иттех шаррахь хIета а, вета а.\nМитинге цаваханарг - "зуламхо"\nРеспубликан уггар лакхарчу официало хааме даккхарца, кху беттан 4-чу дийнахь, шайн лаамехь 18 эзар стаг Соьлж-гIала дIа а гулвелла, даздина махкахь халкъан цхьааллин Де.\nИшта, «шайн лаамехь» бахархоша каралаьцна цу боккхачу гуламе кхачийна бес-бесара язораш тIехь долу кхайкхаме транспоранташ, Путин Владимиран а, КадыровгIеран а суьрташ-портреташ.\nХьал ца хуучунна Брежнев хенахь дина къамел ду а моьттур долуш, хастаме дош аьлла цу гуламехь къоман политикан, арахьарчу уьйрийн, зорбанан а, хаамийн а министр волчу Умаров Джамбулата.\nЦо кхеторехь, Оьрсийчоьнан йозуш цахилар а, къаьмний барт-цхьаалла а ларйинарг Кадыров воккханиг ву. «Тахана урхаллехь волчу баьччас, Кадыров Рамзана,- аьлла министро, - кхиамечу, маьршачу кхоллараллин новкъа дIадуьгуш ду къам.Цундела тахана вай инарла декхар ду вовшех кхетар а, барт-цхьаалла а».\nЛакхахь хьахаделла ма-хиллара, иза Iедалан хьостано, даима а доккхуш ма-хиллара, хааме даьккхинарг ду. Мел герга ду иза дахарна? Баттахь моситтаза а шайн чоьтах коьртачу шахьара дIаида таро а, самукъане хьал а ду бахархошкахь? Майданашкахь гуламашка хIитта а, футболе хьовса а, «Колизей» чохь буй-тIара деш, батош йохош ган а, театр-фестивалашка а, урхаллехь болчарна шаьш резахилар дуьненна дIагайта а кест-кеста шайн лаамехь , эзарнашкахь дIагулло нах?\nЦу а, кхечу а хеттаршна могIарерчу наха, Iедалан балхахь болучара ирх-пурх а хIун жоьпаш ло хаа хала дац.\n«Низамаш лардеш ехачу пачхьалкхашкахь болчу нахана, - боху тахана а Старопромысал кIоштехь хьехархо болх беш волчу Ризвана, - дуьненахь бакъ моьттур дац Iедалан балхахь мел берш, луьра тIеIаткъам а беш, бертаза публикан декхарш кхочушдан Соьлж-ГIала гулбо бохург. Лаьий, ца лаьий бохург аьттехьа дуьтуш а дац! Лан а, кхето а уггар халаниг Iедалхоша ишта Iаткъамбар шо-шаре мел долу кхуьуш ду.»\nИзза бакъдо Невран кIоштехь цхьана школехь лоьрайиша йолчу Тоитас а.\nТоита: «Тхайн болх бан дуьтуш тхо-м дац. Цхьанхьа довдадо, цIе яьлла олий, юха кхечанхьа хьовсадо. ДIасаидош ду. Кху беттан 4-чу дийнахь 20 белхо валаве аьлла омра а дина, гIала дахана лийли. ХIинцца кIирандийнахь юха а футболе ца дахча йиш яц аьлла тохабели. Ас сайн метта мах а белла, гергарчеран кIант вахийти-кх. ХIара-м декъаза болх бу. Кхечанхьа дуй те кхузахь дерг. Ма хьийзабо кхара нах».\nШайн лааме хьаьжна а доцуш, маьхькIамхоша шайх хьовсархой дарх дийцинчу Тоитас билгалдоккху, ша а, школерчу хьехархоша а мах луш, лаххаре а 500 сом (новкъана машенна луш дерг доцуш), оьхуьйтуш хилар шайн метта кхиберш - кхиазхой а, кегийрхой а.\nIедалан балхахь болучара,болх-некъ боцчеран могIарш тIедуза ца лууш, собарца лов шайна бен тIеIаткъам. Цу тIеIаткъамах хьалха буьттуш бац ур-атталла могIарера бахархой а. Иза бIаьрса а, лерса а ирдинна, хьежа а я ладегIа а ца оьшуш, тергалло цхьанхьа ваха ваьллачунна.\nМасала, дуьйцуш бахьна а доцуш, адам новкъахь сацийна латто тарло, иттаннаш, бIеннаш нахера цхьа йоккха ледарло яьлча санна. ХIинца дуьххьара а доцуш цунна тIаьххьара теш хилла соьлжагIалахой кху лахьанан беттан 6-чу дийнахь а. Масех сахьтехь латтийна адам ладегIамехь. Наха дийцарехь, бахьана - цхьана министран кIантана нускал далор. Иштачех цхьаъ ву къано-соьлжагIалахо Хьасан а.\nХьасан: «Стагга а дIаса а ца волуьйтуш, гIаш а я говрахь, къевлина латтийна некъаш. ХIун дара цигахь аьлча, Кадыровн йоI маре дIалуш хилла бохура. Хьаькамийн гIуллакх цу тIе даьлла-кх, некъаш дIакъуьйлуш, нах совцийна латтош. ХIара дуьне кхоьлличхьана а охьатеIош лаьтташ бу-кх нохчий. Тахана а ду-кх изза».\nЧот йоцуш дукха кхечу махкахоша санна, Делера собар доьхуш, къорза, Iаьржа, тайп-тайпана тIеман барзакъ дуьйхина, муьлш, мичара бу ца хуучу ницкъаллин структурийн декъашхой тергалбеш, шина сохьтехь гергга Соьлж-ГIалахь некъ ларбинчех ю кхузткъара яьлла Тамара а.\nТамара: «Веана бохуш, луьстуш, вуьйцуш хьаша-да а вацара схьахаа. ЦIеххьана цхьа хIун-мила ду а ца хууш, совцийна латтийра, шина сахьтехь сов. Карахь кегий бераш долуш, дарбанцIийнера богIуш берш а, хIинцца дина бер карахь дерш а, цамогуш, дIакхача сиха верг а. Гуш бахьана а доцуш, и некъаш къийларо вуно чIогIа ницкъ бо-кх нахана».\nШайна беш болу Iаткъам кхана-лама, бутт баьлча, шо даьлча, байбаларе дог дохуш, дикане сатуьйсурш дукха белахь а, хена жерахь и гур ду ала дегайовхо механ лерг хьулдаллал а яц.


Нохчийчохь тIом болу 1996-гIа шо\nСоьлж-ГIаларчу бакъонашларъяран центран "Мемориалан" куьйгалхочун Титиев Аюбан гIуллакх федералан тIегIанехь таллар тIедожийна, "республикехь нийсонца луьстур дац" аьлла хетачу Москохан бакъонашларъярхоша а, културан белхахоша а, журналисташа а. Церан лаамна тIетайна Оьрсийчоьнан омбудсмен Москалькова Татьяна а. Уьш къера бу, де факто дийца даьккхича, мел а низамаш лардечу Оьрсийчоьнах Нохчийчоь дIа ца кхетта хиларна.\nДIахаийтина, шайн тешам боцийла\nБутт хьалха Титиевн машенчохь полисхошна марихуана чохь тIоьрмиг карийна аьлла, цунна дуьхьал долийна бехкзуламан гIуллакх, политикан бух тIех хиларх цатешарш кIезиг бу.\nИза бакъвеш, цуьнгахьа гIо даьккхинчарех ю журналист Собчак Ксения, политик Навальный Алексей, кинон, театран актриса Ахеджакова Лия, музыкант Макаревич Андрей, иштта кхин а дуккха а гоьбевлла нах а.\nКремле кхайкхам бира Собчака, Титиевн гIуллакх леринчу тергоне эцар доьхуш.\n"Меллалц дIагIур долуш ду бакъонашларъярхошна а, Iедална резабоцучарна а, ларамза Кадыровна дуьхьал нисбеллачарна а тIехь къиза ницкъбар? Нохчийчоь Оьрсийчоь хиларан тоьшалла дейша", - яздина Собчака байначу беттан 15-чохь шен Инстаграмерчу агIон тIехь.\nНаркотикийн артиклца Кадыровн критикаш кест-кеста набахте кхачош хиларо а тоьшалла до, Титиевн гIуллакх – фабрикаци хилар.\nХьалхо оццу бехкаца лаьцна, набахтехь хан такхийтира Кавказан къаьмнийн Ассамблейн хьалханче Кутаев Руслане, Сталина нохчашна йинчу депортацин хьокъехь конференци хIоттийнера аьлла.\n"Кавказан узел" агенталлан журналист Гериев Жалавди а ву карарчу хенахь набахтехь, наркотикаш лелийна аьлла, бехке а вина.\nОьрсийчоьнан Инарла прокуроре Чайка Юрийга а, чоьхьарчу гIуллакхийн министре Колокольцев Владимире а, Талламан комитетан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре а тIедожорца кхайкхам бира юкъараллийн векалша, Титиевн талламан гIуллакх федералан тIегIанехь листийта аьлла.\nНохчийчоьнан йоллу ницкъаллийн структураш меттигерчу Iедалан бага хьаьжжина хиларна, цигахь гIуллакх нийсонца толлур дац аьлла, тешна бу кехатна буха куьг яздинарш.\nОьрсийчоьнан президентехула адамийн бакъонаш ларъян векал йинчу Москалькова Татьянас а дина изза дехар чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовсе Романов Александре.\nЦунна хетарехь, Титиевн гIуллакх Нохчийчуьра ара а даьккхина таллахь, объективе а хир ду, юкъараллан тешам а совбер бу.\nАла мегар ду, Кадыровга майрра дIахаийтина хиларх, цуьнан бакъ-кхиэлах цхьа а тешаш воцийла.\nТкъа Кадыровна "талламна психологин а, административан а тIеIаткъам бан гIортар" санна хетта и лаам.\n95-чу регионехь адамийн бакъонаш хьешарх къамел долошшехь, могIарерчу Оьрсийчоьнан бахархоша, куьгаш лестадо, аш хIун дуьйцу, Нохчийчоь ма ю и, цигахь шайн къепе ю, олий.\nОьрсийчуьра кхелан система дала делла ю олийла дацахь а, хала ду сурт хIотто, масала, Челябинскан лаккхарчу даржерчу полисхочо, шен куьйгакIел болучаьрга мостагIий хIаллакбе, бохуш, кхайкхамаш беш.\nОцу амплуахь чоьхьарчу гIуллакхийн министран гIовс Алаудинов Апти муха хир вара, хьежа а ца оьшу, цо хIинцале дина цу кепара дIахьедарш.\n"Кадыровс ша соне воьллина"\nИчкерин хьалхарчу президентан Дудаев ЖовхIаран хилла хIусамнана Дудаева Алла а тешна ю, нагахь "шен са а ца кхоош, декхарш кхочушдинчу" Титиев Аюбан гIуллакх кхечу регионехь таллахь, жамIаш кхечу кепара хир ду аьлла.\nЖурналисташкахь дегайовхо ю цуьнан, хIунда аьлча, "гIуллакх нахаладаккхаро кхерамзалла совйоккху Аюбан".\nХьенан юрисдикцин бухахь ю Нохчийчоь аьлла, шега деллачу хаттарна жоп луш, "Нохчийчохь шайн низамаш ма ду, Кадыровна луъург могуьйтуш ду цунна", - элира Дудаева Аллас.\nИчкерин парламентан экс-депутат, Масхадов Асланан хилла хьехамча Исханов Хьусейн ца хIутту кхоччуш жоп дала, кху заманан Нохчийчоь де-факто диллича, юй-те Оьрсийчоьнан декъехь.\n"Суна гергахь цкъа а яцара и Оьрсийчоь. И сан пачхьалкх, сан къам а ду", - сингаттамца элира цо.\nТахана Нохчийчохь, Исхановна хетарехь, "нохчашкара маршо дIаяккхархьама ца деш хIума дац, нохчийн куьйгашца вовшийн барт иэгIош, бойуьйтуш, ницкъбеш".\n"ХIара-м дуьххьара дац исторехь, Советан заманахь коммунисташлахь а яра иштта боьха хIуманаш", аьлла, тIечIагIдира Исхановс.\nНохчийчохь хиллачу шина тIамехь 300 эзар стаг вийна. ТIеман зуламаш, Ичкерин экс-депутата бахарехь, Путин пачхьалкхан куьйгаллехь волчу заманчохь дина ду. Ша а шозза йийсаре лаьцнера боху цо.\n"Халкъана хьалха жоьпалла шегара ца дехийтархьама Кадыров ву Путина хьалхатеттина. Кадыров дукха мел вуьйцу а, дуьненан прессехь а боху ас, Путин къаьсташ ца хуьлу", - аьлла хета цунна.\nКадыров Ахьмад а дика вевзаш хилла Исханов Хьусайнна, ткъа цуьнан кIант Рамзан дагалоьцу цо, цхьана а хIуманна гунахь а воцуш, даим а шайна тIаьхьаваьлла леларца.\n"Тахана Кадыров Рамзанна гонах мел верг, хIетахь Дудаевна, Масхадовна а хьалха хьесталуш лелла нах бу, - цавашарца дуьйцу цо. – Арахь дисинчу жIаьлех тера бу уьш, адамийн когаш кIел а хьерчаш, бепиган юьхьиг йоьху. Дешна а боцуш, Iилма лахара долуш бу и академикаш а, Оьрсийчоьнан турпалхой а. Цаьрга Iедалан архаш кховдийна, амма уьш лело ца хаьа царна. Цундела паччахь вина цара, хьолахой а баьржина цигахь".\nПачхьалкхан Думан депутат Делимханов Адам а, парламентан спикер Даудов Мохьмад а тайпа, Iедал мел хийцало, хьийзаш болу нах "1999-гIа шо даллалц "Ичкерин" маршо йоьхуш, хьавьвдда лийлира, цул тIаьхьа оьрсашна тIаьхаьа а бевлла, "сийлахь Оьрсийчоь" бохуш, маьхьарий детташ бу элира Ичкерин хиллачу депутато.\n"Тхан къома юккъера Рамзан къастийна Москоха. Шен ден хадархо иза лелачу хенахь, Путинан бIаьрг тIехIоьттинчух тера хета суна цунна, и стенна гунахь ву хьоьжуш. Хиина, иза нах байа а, къизаллаш лело а гунахь вуйла. Ахьмад вийначул тIаьхьа, Рамзане Кремло аьлла, хьан да вийнарш Басаев а, Масхадов а ву, хIа, хIара герз а, ахча а, Iедал а ду хьуна, бекхам а бе, аьлла", -дуьйцу Исхановс.\nШа соне воьллина Кадыровс.\n"Нагахь оьрсийн Iедална иза сов валахь, хIаллаквийр ма ву иза", - боху эксперто, - Дукха гена ваьлла иза хIинца, пачхьалкхера вада а кхуьур вац иза. Къайлавала меттиг боцуш вуьсур ву. Ткъа Нохчийчохь атта лоцур ву иза, хIунда аьлча, ФСБ-ца а конфликтехь ву иза, меттигерчу бандидатшца а, олигархашца а цуьнан дов ду, гобаьккхина цуьнан чIирхой бу. Дала тохар ду! Со ца хьоьгу цунах а, цуьнан гонах а. Iедал-м хица ма лой", - аьлла, къамел дерзийра Масхадовн хиллачу хьехамчас Исхановс.


Кадыров - спортхо, журналист, киноактер?..\nГезгмашин-бутт 15, 2014\nНохчийчоь -- Оьрсийчоьнан Исламан институтан профессор веш ву Кадыров Рамзанах, Соьлж-ГIала, 28Тов2014\nНохчийчоьнан куьйгалхойн амалехь лелла а, лелаш а некъ бу махкахь, тIемаш бирзина а бовлале дуьйна а, самукъадоккху барамаш латтор. Алссам ахча а дойу Iедало културан, спортан барамаш латтош. Хьалхо журналистан вастехь вовзийтира ша Кадыров Рамзана. ХIинца исбаьхьалин филмехь васт а ловзийна.\nКремло Нохчийчохь хIиттийначу куьйгалхойн, КадыровгIеран, амалехь лелла а, лелаш а некъ бу махкахь, тIемаш бирзина а бовлале дуьйна а, нехан самукъадоккху барамаш латтор. Аллссам ахча а дойу Iедало културан, спортан барамаш Соьлж-ГIалахь латтош. Хьалхо журналистан вастехь вовзийтира ша Кадыров Рамзана. ХIинца исбаьхьалин филмехь васт а ловзийна.\nМехкан куьйгалхочун оцу агIонца дузу Маршо Радионо кху кIиранан хаттар. Нийса дуй Кадыров Рамзана Нохчийчохь синкъараме барамаш хIиттош ахча дайар. ДогIуш дуй мехкан куьйгалхочунна кеп-кепара, шен балхаца доьзна доцу ловзарш латтор, васташ ловзор?\nХетарг ала луучунна Маршо Радион телефонаш йовзуьйту оха. Прагехь:\n+42, 07 24 01 98 32. Боцца горгали баийтинчул тIаьхьа тхаьш зIене а девр ду тхо.


Арахьарчу валютах 20 процент ял яккха сацам бу Азербайджанан\nМехкдаьттан мах божарца доьзна тIегIертачу экономикан а, финансийн а кризисах шайн мохк ларбархьама Азербайджанан парламенто арахецна цхьамогIа сацамаш. Доккхачу декъанна уьш хьалхатеттинарг ву Азербайджанан Коьртачу Банкан куьйгалхо Рустамов Эльман.\nМахкара инвестицийн кепехь арадохучу долларех, еврох, динарех, кхечу арахьарчу валютах 20 процент ял яккхар ду юьхьараэцнарг. Оцу а, и санначу а барамаша экономикан стабилалла пачхьалкхехь латтаяре догдоху Азербайджанан куьйгалло. ТIаьххьарчу 18 баттахь 80 процентна мехкдаьттан дуьненаюкъара мах божарца халонаш хьега йоьлла ягориг арахьоьцу а, цуьнан базаро кхобу а мехкаш.\nДолларца дуьстиче Азербайджанан манатан мах шина беттачохь лахбелла кхузза. Пачхьалкхан банко манат чIагIден харжаш а ца еш, бахначу баттахь дIахийцира цуьнан мах, ткъа оцо дуккха а совдегарш декхаребира, Iалашдеш, шайн ахча сихха банкашкара дIаэца.


Стигалкъекъа-бутт 12, 2021\nШинарин сарахь Палестинерчу радикалийн дакъоша 130 сов ракета хецна Израилан агIор. Хаамийн гIирсаша дийцарехь, дараш хилла, амма цкъачунна церан терахьаш къастош ду.\nБолчу хаамца, цхьа ракета кхетта Тель-Авивна йистерчу Холон кIошта лелачу автобусна тIе.\nРакеташ тохарца доьзна ханна сацийна Бен Гурионан цIарх йолчу аэропортан болх, гIишлош чуьра арабаьхна нах, ткъа Тель-Авиве лелаш хилла кеманаш дIахьовсийна Кипре.\nЕрриг а Газа секторера тIаьххьарчу дийнахь-буса Израилан агIор кхоьссина маситта бIе ракета – прессо бахарехь, 600. Царех дукхахъерш хIаллакйина стигалахь турс латточу "Аьчка тхов" олучу Израилан технико, ткъа масех кхаьчна хьажийначу меттигашка.\nШинарин буса Израилан прессо хаийтина Ашкелон гIалахь ши къано яларх а, иттаннаш лазорах а лаьцна.\nРакеташ тохарх долу жоьпалла шайна тIеэцна радикалийн Хьамас а, "Исламан джихад" а тобанаша.\nИзраилан тIеман ницкъаш тIелетта 100 сов палестинахойн тIеман объекташна. Царех цхьаерш нисъелла маьрша адамаш дехачу цIеношна гергахь. Шинарин буса Палестинан хаамийн гIирсаша информаци яржийна, масех цIа а дохийна, иттаннаш нах а байъина, аьлла. Израилан агIоно, ша радикалан тобанашна тIе бен ца детта герз, боху.\nРегионехь хьал телхина тIаьххьарчу деношкахь, Малхбалерчу Иерусалимера Iаьрбийн масех доьзал арабаккха торуш хиларца доьзна. Иштта сацам бина Израилан кхело. Оцунна реза ца хилла палестинахой. Стигалкъекъа-беттан 7-чохь, сарахь, маьркъажа ламазаш динчул тIаьхьа цара тIулгаш, шишанаш, аьчка чкъораш кхийса долийра полисхошна тIе.\nКонфликт йижош, полицино Ал-Акса маьждиге а, кхечу езачу меттигашка а боьду некъаш къевлира. Палестинерчу прессо хаам барехь, израилхоша резаьнкин дIаьндаргаш етта, гIара йоккху гранаш кхийса йолийна. Цхьа хан яьлча полицино ницкъаша маьждигера арабаьхна нах.\nПалестинахой хIусамаш чуьра арабахарх болу сацам кхочушбар сацийна Израило, амма летарш ца севцца.\nКонфликт естарца доьзна Израилан полицино дихкина бахархошна Безачу Лома тIе боьлху некъаш жуьгташна а тIехь, ца бина ларам къоман дезаденна а (Иерусалиман Денна). Оцу дийнахь, 1967 шарахь, Израило шен суверенитет хIоттийна гIалин малхаблерчу кIошташна тIехь.\n"Иерусалиман тур" цIе йолу тIеман операци дIакхайкхийна палестинахойн агIоно. "Пенийн ха" операци йолийна Израило а. Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а собаре хилар доьху агIонашка.


Шинари-де 16 Охан-бутт 2019\nОхан-бутт 16, 2019\nНохчо набахте хьажий, Караулова бехказайоху, къонахийн къоьлла лаьтта\n"Евкуровс дарж дита дезар ду, гарехь"\nДено-дено политикан хьал телхаш лаьтта ГIалгIайчохь. Дозанийн хьокъехь мехкан куьйгалхоша Нохчийчоьнца бина барт ца тайначу протестхойн лидерш лоьцуш ду Iедал. Репрессеш чIагIлучу юкъанна шорлуш ду мехкан дега Евкуров Юнус-Беке дарж дита бохучийн аьзнаш.\nПарижерчу Нотр-Даман килсах цIе яьлла\nЙохьанца Парижерчу килсан тховх хьаьрчира цIе. ЦIе кхарстаран бахьанаш цкъачунна хууш дац, говзанчашна хетарехь, дукха хан йоццуш болийначу белхашца доьзна хила тарло иза.


«ГIаз лаллар» шалхадаьлла НТВ-ний, «Россиянний»\nОхан-бутт 11, 2014\nУкраина --Петков Андрей, 11Оха2014\nПрезидента Путин Владимира пачхьалкх чIагIъеш бен некъ базбина буьйцучу Оьрсийчоьнан зорбан гIирсашкахь кест-кеста нисло цхьа хIума шалха, цхьамма аьлларг вукхо бохучунна нийсса бIостанехьа яздеш, гойтуш. РогIера аьшпаш гучубевлла НТВ а, «Россия» а телевизионаша цхьана украинахочух лаьцна шина хьесапехь кху деношкахь дуьйцуш.\nЦхьана сарахь шина, Оьрсийчохь уггаре а дукха адам хьожуш, наха лоручех йолчу телевизионаша вуьйцуш ву Украинера цхьа стаг – Петков Андрей. НТВ-но иза ву боху жоллам, мостагI, «Правый сектор» («Аьтту сектор») олучу экстремистийн тоба нах байъа Iамош волу инструктор.\nТкъа «Россия» канало Петков Андрей ву боху Украина федерализаце ерзорехьа лаьтта, оццу «Правый секторерчу» экстремисташа йиттина охьавиллина пекъар, миска.\nНТВ-но оцу стагах во масийтта пачхьалкхан паспорт кисинахь доллу, Германера ах-миллион доллар а деана, цхьа нах байъа кхин нах Iамошверг.\nНТВ-н эфирера: «ХIинца тIехь ха а лаьташ? дарбан цIийнахь верг «Правый секторан» жигархошлахь вара. Цуьнан тобан коьрта Iалашо алссам маьршачу гуламера нах лазон яра, цаьрга кхидIа шайн акцеш ца латтаяйта».\n«Россияно» иза во Киеверчу Iедало автобусахь бахкийтинчу зуламхоша-бандерахоша йиттина охьавиллинарг. И «бакъдерг» хьажархойн дегнашкахь чIагIдалийта, доьхку, Петков Iуьллучу маьнгехь, иза оьрсашкахьа вуйла гойтуш, къорза «георгийн цуьрг» а.\n«Россиян эфирера: «Федерализацехьа болчу Николаеверчу агIончашна тIелатар Iедал декъахь доцуш ца дина. Нахала девллачу кадраш тIехь го «Правый секторан» герзахой эскархоша автобусашца тIебалош хиллийла, Андрей даима а санна, гIалин майдана веара, ша керлачу Iедална резавоцийла хаийта. Амма маьршачу протестхошна тIелетира, ша ма-барра тIом оьккхуьйтуш, радикалаш».\nИнтернетерчу шайн сайташка а ехкина шина телевизионо шаьш кеч ма-ярра бIостанехьа йолу и сюжеташ. Беламе ду царех лаьцна интернетхоша яздийриг а.\nАдагемов Рустем: «Ша тIехь цирк ю-кх. НТВ-ной, «Россияной» цхьа стаг ву Гойтуш. Цхьаммо кхечу мехкан агент а, бандерахоа вина цунах. Вукхо бандерахоша Николаев-гIалахь йиттина охьавиллинарг вина. Декорацеш а ца хуьйцуш и сурт гойтуш, эхь а ца хеташ хьийзабо аьшпийн кIур».\nГельман Марат: «Суна-м ца хаьа, муха ала догIу а. Беламе-м ду. Вукху агIор, эхь а хета, ишттаниг нисло бохучух теша а ца лаьа».\nМартынов Кирилл: «Украинехь хуьлуш лаьттачух оьрсаша яржаен пропаганда тоам боллуш муха ю гойту оцу видеоно. Цул доккха эхь хир а дуй! Iовдалша, «георгийн цуьрг» а дихкина маьнгех!»\nХIинца НТВ-ной, «Россия» телеканалой санна, бIостанехьа, нахана ган а гуш, аьшпех вовшашхтоьхна сюжеташ, дийцарш, репортажаш лела Оьрсийчоьнан дуккха а дукхачу хаамийн хьостанашкахь.\nИштта, нах миллионашкахь кхаьрдаш, боьлуш яра бутт хьалха, ГIирма дIалаца Путинан го кечлучу деношкахь дуккха а телевизионаша гайтина цхьа сюжет а.\nГIирмахой-оьрсий эзарнашкахь уьду украинахойн къизаллина кIелхьара, Оьрсийчоьнан дозанах чекхбовла рагI ларъеш лаьтта, бохуш, гойтура доза а, цуьнан кевна бертте таттаделла адам а. Ткъа яьккхина видео яра, даима а санна, Европе кхача арабевлла, Полшин дозанехь лаьтта украинхой гойтуш.\nХьо талла араваьлча, Украинан-Оьрсийчоьнан дозанехула чекхволуш-м вацара цхьа наггахь волу некъахо бен а!\nАьшпаш буьттуш а цхьаалла яц Оьрсийчохь


Нохчийн жима йоI, иллюстрацин маьIнехь\n"Цхьанци а дацара дов, дукха хан йоцуш, шен кертахь бух боьттинчу меттигерачу вахархочуьнца Дагжиев ШахIруддица мах къоьвсина дар-дацара иккхинера" аьлла хаам бина цо. Вукхо ша дIавоьдуш аьлла хилла, ша "иза дуьтура дац хьуна" аьлла. И стаг лаьцна дIавигича, цуьнан машенна таллам бина, цу чохь карийна оцу йоIийн коьртара куй а, куча тIера масех нуьйда а, цуьнан месаш а. Ишшта гучудаьлла и кIоршме зулам.\n9 шо долу йоI хьийза а йина, йийна Нохчийчохь


нахе - Synonyms of нахе | Antonyms of нахе | Definition of нахе | Example of нахе | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for нахе\nTop 30 analogous words or synonyms for нахе\nИсмаьӀил ИбраьхӀима а, ИсмаьӀила а АллахӀна гӀуллакх нахе дайта дина хилла КаӀбат. Амма Дела цхьаъ веш боцчу наха шайн «деланаш» бу бохуш цхьацца жӀараш, тӀулгаш суьрташ цу цӀачу кхехьна а, царна шайн «ламазаш» деш а хилла.\nИбраьхӀим ИбраьхӀима а, ИсмаьӀила а АллахӀна гӀуллакх нахе дайта дина хилла КаӀбат. Амма Дела цхьаъ веш боцчу наха шайн «деланаш» бу бохуш цхьацца жӀараш, тӀулгаш суьрташ цу цӀачу кхехьна а, царна шайн «ламазаш» деш а хилла.\nАбу Супьян бин Хьарб Абу Супьян бин Хьарб () — Хьарбан кӀант ву иза, Макки куьйгалхо а вара. Мухьаммад-пайхамаран мостагӀ вара иза, тӀаьхьа бусулбан дин тӀеийцира цо. 630 шарахь, цо Макка дӀаелира Мухьаммаде а, Бусулба нахе а. Цуьнан кӀант МуӀавият хьалифат хӀоьттира 661-чу шарахь.\nВайнах махкахбахар Къамел дина Нохч-ГӀалгӀайнчохь уггара лараме болучу динан нахе Б. Арсановца, А.-Г. Яндаровца а, А. Гайсумовца, царга доьхург дара моллашца а, кхин меттигера лараме болучу нахаца а гӀодар.\nМомсар Момсар я Мимар (, манарат) — исламан архитектурехь йина бӀов ю (горга я квадратни а йолуш), салтхочо молла кхойкхуш, бусалба нахе ламазе кхойкхуш. Момсар дукха хьолахь маьждиган уллохь хӀоттийна хуьлу. Кегий долчу маьждигийн момсар цхьаъ хуьлу, юккъера долчеран шиъ хуьлу. Уггаре дукха, итт момсарш йолуш ду Мадинатехь долу Мухьаммад пайхамаран маьждиг (Масджид ан-Набави).\nПайхамар «Пайхамар» ( "— наби"; хиндерг дуьйцург) — ширачу дашах Пайхамаралла, цунах схьадаьлла ду и дош. Пайхамарш нахе кхойкхуш хилла, шен нийса долчу бакъ дине (Ислам). Къуръанехь дукха хьехош ду и дош, пайхамар иза АллахӀ-дала нахана тӀеваийтина веза стаг ву. АллахӀ-дала 124 000 эзар хила мегар долуш, пайхамарш бахкийтина хӀокху дуьнентӀе.\nХьайбахехь нах байар ГаланчӀожан кӀоштара нах арабахар чолхе даьккхира некъаш ца хиларо. Сатесча хенахь дуьйна Хьайбахье гулбан болийра Нашхойн юьртан Кхеташон кӀотаршкара а, оцу кӀоштан кхечу ярташкара а лаьмнашкара шешша охьабахкалурбоцу нах. Царна кхайкхийра, массо а цамогушбнрш, къаной совца беза кхузахь дарба дан, уьш аренан кӀошташка охьабига башха транспортан колонна йогӀур ю аьлла. Оцу колонница ванн луург Л.Берийн цӀарахчу колхозан божале гуллало кхайкхийра нахе. Шеш шел ца далийта шайца ча а, йол а хьуо элира.\nСалахь Эмкална зулам дахь Дала могуьйтур дац, аьлла, дӀа аьлла оцу нахе. Ӏуьйранна яжа ара а йолуш, суьйранна чу а йогӀуш, дукха нахана кхачо ялла шура а латтош, лелаш хилла и еза эмкал. Кхинйолу эмкалаш цунах кхоьруш, къехкаш лела яьлла, урс а хьаькхна йийна цара и эмкал. Цуьнан са даларца цӀеххьана стиглара инзаре мох беана, стигал къевкъина. Ткъа Ӏуьйранна эмкална лазам мел бинарг а, ца тешнарш а, садаьлла Ӏуьллуш хилла, лаьтта бертал а тоьхна. Цу кепара лаьтта тӀера дайна и къам. Ткъа церан мохк нажжаз хилла бисина.\nМухьаммад Делан Элчан шийтта шо кхаьчча, мах лело Шема ваха кечлуш вара Абу-ТӀелип, махлелорхо вара иза. Некъ беха а, хала а хиларна, шеца Мухьаммад вига дагахь вацара иза… ХӀетте а, Мухьаммада хаийтира шена а ван лууш хилар. ТӀаккха Абу-ТӀелипа, цунна луург деш, вигира иза. Цо элира: «ВаллахӀи, сайца вуьгур а ма ву, цкъа а сайх дӀа а къастор ма вац ас иза я суо цунах къаьстар а ма вац», — аьлла. Мухьаммад шеца а волуш, новкъаваьлла, Бурса бохучу метте кхечира. Шемана къилбехьа меттиг яра иза. Цигахь ковра сецира, нахе а, эмкалшка а садаӀийта. Цу юххехь керстанийн килс яра, Бахьира цӀе йолу мозгӀар волуш. Керста Ӏилма долчу нахах вара иза.