2. Жайна /КъурIан/ доссина хьоьга /я Мухьаммад/‚ хьан дагчохь ма хуьлийла цунах хало‚ цуьнца ахьа кхерам таса а‚ ша хьехам а хилла болу тешачарна.\n3. ТIаьхьахIотта шайн Кхиош-кхобучуьнгара шайга доссинчунна‚ тIаьхьа ма хIотта, иза а витина, /кхечу/ доттагIашна‚ кIезиг ду-кх аша ойла йийриг.\n4. Маса юрт Оха хIаллакйина! Тхан ницкъ беара буьйсанна я царна делкъанна наб озаелча.\n5. Тхан ницкъ шайга беъча церан кхайкхар ма ца хилира алар бен: "Баккъалла а, тхо хилла зулам динарш".\n6. ТIаьхьа хаттане а хоттур ма ду Оха шайга элчанаш бахкийтина хиллачаьрга‚ хаттане а хоттур ма ду Оха элчанашка.\n7. Цаьрга дийццане а дуьйцур ма ду Оха Iилманца‚ Тхо доцуш ма ца хуьлу.\n8. Мизан-терза оцу дийнахь хирг хилар хьакъ-бакъ ду. Шен терза дазделларш – уьш бу баккхийбуьйраш.\n9. Шен терза дайделларш – уьш бу шайн синош эшийнарш Тхан аяташца шаьш зулам деш хилла хиларца.\n10. Лаьтта тIехь Оха чIагIдира шу‚ Оха шуна цу тIехь бахам хилийтира‚ кIезиг ду-кх аша баркалла олург.\n11. Оха шу кхоьллира‚ тIаккха Оха шуна куц хилийтира‚ тIаккха Оха элира маликашка: "Сужд де Адамна!" Цара сужд дира‚ Иблис доцчо – и ца хилира сужд дечарех.\n12. Элира (Дала): "Стено дуьхьало йина хьуна сужд дан Ас хьайга омра дича?" Элира (иблисо): "Со дика ду цул (Адамал). Со кхоьллина Ахьа цIарах‚ и кхоьллина Ахьа поппарх".\n13. Элира: "Охьадосса цигара (ялсаманера). Оьшуш дац хьан цу чохь доккхадер. Арадала! Баккъалла а, хьо хилла сийсаза хиллачарех".\n14. Цо элира: "Хьем бе соьх, уьш юха денбийр болу де тIекхаччалц (къемат де далц ца долийтуш дита со)".\n15. Элира (Дала): "Баккъалла а, шех хьем биначарех ду хьо (дити хьо къемат де далц ца долийтуш)".\n16. Элира: "Ахьа со тилорна‚ Хьан нийсачу некъах (Адам а, цуьнан зуьррет а тило) царна кIелонна хуур ма ду со.\n17. ТIаккха догIур ма ду со царна хьалхахула‚ тIехьахула‚ аьтту агIорхула‚ аьрру агIорхула‚ царех дукхахберш карор ма бац хьуна баркалла олуш".\n18. Элира (Дала): "Арадала цу чуьра (ялсаманера) хьайна неIалт хилла‚ къинхетамна генадале. Милла хилахь а царех хьуна тIехьахIоьттинарг – юззанне а юзонза юьтур ма яц Аса жоьжахати шух массарех.\n19. ХIай Адам! Ваха хьо а‚ хьан зуда а ялсаманехь‚ аша шиммо а даа шайна луъучуьра‚ шу шиъ герга ма гIолаш хIокху диттана – зулам диначарех хир ду шу шиъ".\n20. И шиъ Iехо доладелира шайтIа, гучуяхархьама царех шиннех хьулйина йолу церан эхье меттигаш. Элира: "Шун Кхиош-кхобучо цу диттах шу шиъ духатоьхна ма дац, шу ши малик хиларх я шу гуттар дехачарех хиларх кхоьруш бен".\n21. Царна шиннена а дуйнаш биира цо: "Баккъалла а, со ма ду шуна шиннена а хьехамча"‚- бохуш.\n22. Делилаш далийра цо царна кIорггера. ТIаккха цу шимма цу диттах чамбаьккхича, царна гучуелира шайн эхье меттигаш‚ уьш буьйлабелира шайна тIе ялсаманин гIаш Iитта. Церан Кхиош-кхобучо цу шиннега кхайкхира: "Аса цу диттах духатоьхна дацара шу шиъ? Аса шуьга аьлла дацара: шайтIа шун билгала мостагI ду?"\n23. Цу шиммо элира: "Тхан Кхиош-кхобург‚ тхайн догIмашна зулам ма дина оха‚ Ахьа тхуна геч ца дахь‚ Ахь тхоьх къинхетам ца бахь – тхо хир ма ду эшначарех".\n24. Элира (Дала): "Охьадисса (ялсамани чуьра)‚ шу вовшийн мостагIий ду. Лаьттахь шуна чIагIам а‚ цхьа хан тIеккхаччалц бахам а хир бу".\n25. Элира: "Цу чохь шу денлур ду‚ цу чохь шу лийр ду‚ цу чуьра шу ара -дохур а ду".\n26. ХIай Адаман кIентий! Оха доссийна шуна духар шун эхье меттигаш хьулъеш долу‚ месаш а‚ (Делах) кхераран духар – и ду дика дерг. И Делан аятех ду, уьш хилархьама кхеташ.\n27. ХIай Адаман кIентий! Шу Iеха ма дойла шайтIано‚ цо шун да-наний ялсамани чуьра арадаккхаре терра, доккхуш церан шинненна а тIера духар‚ царна шиннена а гайтархьама шайн эхье меттигаш. Баккъалла а, цунна (шайтIанна) шу гуш ду‚ ткъа иза а‚ цуьнан зуьрет а шуна ца гучарех ду. Баккъалла а, Оха шайтIанаш хилийтина цатешачарна доттагIий /доладийраш/.\n28. Шаьш боьханиг дича‚ цара олу: "Тхан дай карийна тхуна цунна тIехь‚ Дала омра дина тхуна цуьнца". Ахьа ала: "Баккъалла а, Дала омра ца до боьхучуьнца‚ аша олу, ткъа, Делах шайна ца хуург?"\n29. Ала: "Омра дина сан Кхиош-кхобучо нийсонца‚ хIоттае шайн яххьаш (Далла тIе) хIора суьжд дечу меттигехь а, суьжд дечу хенахь а‚ кхайкха Цуьнга (Деле)‚ Цуьнан дин цIандеш /ширках/‚ Цо шу кхолларе терра‚ духадоьрзур ду шу (Къематдийнахь)".\n30. Цхьа тоба нисйина Цо‚ вукхарна тIехь тилар бакъхилла. Баккъалла а, цара Дела а витина, шайтIанех доттагIий /доладийраш/ бина шайна‚ царна моьтту шаьш нийсачу новкъахь ду.\n31. ХIай Адаман кIентий! Эца шайн хаза духар хIора суьжд дечу меттигахь а, суьжд дечу хенахь а (хаза, цIена духар духа, шаьш ламаз деш а, тIаваф деш а – хаьжин цIинан го боккхуш а)‚ даа‚ мала‚ тIалам бе. Баккъалла а, Далла ца беза тIалам боцурш.\n32. Ахьа ала (хIай Мухьаммад, оцу Маккин керстанашка, шаьш берз-тIерза КаIбина тIаваф деш хилла болчу, Дала хьанал динарг шайна хьарам деш хилла болчу): "Хьан хьарам дина Делера хаза дерг (духар)‚ Цо шен лешна даьккхина долу‚ рицкъанх цIена дерг?" Ала: "Иза ду иман диллинчарна гергарчу (дуьненан) дахарехь‚ деккъа царна долуш Къематдийнахь. Иштта къастадо Оха аяташ хууш долчу къомана".\n33. Ахьа ала: "Баккъалла а, сан Кхиош-кхобучо хьарам дина боьханиг‚ цунах гучадаьлларг а‚ хьуламехь дерг а‚ къа а‚ бахьана доцуш гIело яр а‚ аша /Делаца/ накъост лацар Цо шеца цхьа а делил доссийна доцчуьнца‚ аша Далла тIехь алар шайна ца хуург".\n34. ХIора умматан Iожалла ю (тоьхна хан). Шен Iожалла тIееъча цхьа сахьт тIаьхьадуьсур а дац и‚ хьалха а дер дац.\n35. ХIай Адаман кIентий! Бахказа буьсур ма бац шуьга элчанаш шуна юкъара‚ шуна дуьйцур ду цара Тхан аяташ‚ /Делах/ кхийринчунна‚ диканиг диначунна – кхерам бац царна‚ сингаттаме хир бац уьш.\n36. Тхан аяташ харцдинарш‚ царна куралла йинарш – уьш бу /жоьжахатин/ цIеран дай. Уьш цу чохь даима лаьттар бу.\n37. Мила ву Далла тIе харцдерг кхоьллинчул зуламе‚ я Цуьнан аяташ харц- динчул (зуламе)? – Царна шайн дакъа кхочур ду яздинчух. Тхан элчанаш шайна тIебогIуш синош эца‚ олуш: "Мичахь бу аша, Дела а витина, Iибадат деш хилларш?" Цара элира: "ДIатилина уьш тхоьх". Шайна тIехь тешалла дира цара шаьш цатешаш (керстанаш) хилира, аьлла.\n38. Элира (Дала): "ЧугIо шайл хьалха /жоьжахатин/ цIергахь хиллачу жинийн а‚ адамийн а умматашна". Чоьхьа мел даьллачу уммато неIалт олура вукхарна‚ берриге а вовшех кхетча – тIаккха тIехьарчо хьалхарчух элира: "Тхан Кхиош-кхобург‚ хIокхара тилийра хьуна тхо‚ (жоьжахатин) цIеран Iазап дехьа царна тIеттIа". Элира (Дала): "ХIоранна а тIеттIа /Iазап/ хир ду‚ делахь а ца хаьа-кха шуна".\n39. Хьалхарчо тIехьарчуьнга элира: "Тхуна тIехь дозалла ца хилира шун‚ Iовша шайна Iазап, шаьш тардина хиллачуьнца".\n40. Баккъалла а, Тхан аяташ харцдинарш‚ царна куралла йинарш - стиглан неIарш дIайоьллур ма яц царна‚ ялсаманин чу гIур ма бац уьш эмкал механ Iуьрга йоллалц – иштта бекхам бийр бу Оха къинош диначарна.\n41. Царна жоьжахатих хир бу (вижа) мотт а‚ царна тIехула цIеран пардо хир ду – иштта бекхам бийр бу Оха зулам диначарна.\n42. Иман диллинарш а‚ диканаш динарш а‚ – сина тIе ца дуьллу Оха цунна ницкъ кхочург бен‚ – уьш ялсаманийн дай бу‚ уьш цу чохь гуттар лаьттар бу.\n43. Оха дIаяьккхира церан дегнашкара оьгIазло; дIаоьхуш ду церан бухахула татолаш‚ цара эр: "Хастам бу Далла‚ тхо нисдинчу хIокхунна тIе‚ тхо хир ма дацара нисделла, Дала нисдина ца хиллехь. Тхан Кхиош-кхобучун элчанаш баьхкира бакъонца". Цаьрга кхайкхира: "ХIара ялсамани шуна ирсана кхаьчна ю, аша Iамал йина хиларца".\n44. Ялсаманийн дайша жоьжахатийн дайшка кхойкхур: "Тхуна-м карийна тхайн Кхиош-кхобучо тхуна ваIда йина хилларг бакъ хилла‚ шуна карийний шун Кхиош-кхобучо шуна ваIда йина хилларг бакъ хилла?" Цара эр: "ХIаъ". ТIаккха дIахьедечо дIахьедира царна юккъехь: "Делан неIалт хуьлда зуламхошна"‚ - аьлла.\n45. Ишттанаш бу уьш шаьш дIатилабеш /нах/ Делан новкъах, и шаьш гамбан лууш‚ уьш эхартана керсталла деш бу.\n46. Царний, вукхарний юккъехь духьало хир ю. АIрафана тIехь божарий хир бу, шайна массо вевзаш шайн билгалонашца. Ялсаманийн дайшка цара кхойкхур ду: "Саламун Iалайкум"‚ - аьлла. Оцу (ялсаманийн) чу гIур бац уьш‚ уьш чIогIа лууш ма бара.\n47. Жоьжахатийн дай болчу агIор шайн бIаьрг бирзича‚ цара аьр: "Тхан Кхиош-кхобург‚ тхо ма хилийталахь зуламе долчу къомаца".\n48. АIрафан дайша кхойкхур ду божаршка, шайна бевзаш болчу церан билгалонашца‚ олуш: "ХIун пайда би шун гулдаро а (аша дуьненахь гулдеш хиллачу хьоло)‚ аша куралла (доналла) еш хиларо а?"\n49. "ХIорш бу уьш, аша дуйнаш бууш хилларш‚ Делан къинхетам царех кхетар бац‚ бохуш?" "ЧугIо ялсаманина. Кхерам бац шуна‚ сингаттаме (пошме) хир дац шу".\n50. Жоьжахатийн дайша ялсаманийн дайшка кхойкхур: "Доттийша тхуна тIе хи я Дала шайна деллачу рицкъанх". Цара аьр: "Баккъалла а, Дала и хьарам дина ма ду цатешачарна" –\n51. Уьш бу шайн динах забар а, ловзар а динарш‚ шаьш дуьненан дахаро Iехийнарш. Тахана Оха уьш бицбийр ма бу‚ цара хIокху денца цхьаьнакхетар дицдаре терра‚ тхан аятех керсталла деш хиларе терра.\n52. Тхо даьхкина цаьрга жайнаца‚ Оха шена чохь Iилманца къастийна долчу‚ тешаш долчу къомана нийса некъ а‚ къинхетам а хилла долчу.\n53. И тидаре бен хьоьжуш буй-те уьш? Цуьнан тидар деъначу дийнахь и хьалха дицдинчара эр ма ду: "Тхан Кхиош-кхобучун элчанаш ма баьхкира бакъонна тIехь. ХIинца тхуна шапаIат дан цхьа а вуй‚ и тхуна дийр долуш волу‚ я тхо духадерзадан‚ тIаккха оха йийр ма яра тхаьш йина ца хилла йолу Iамал". Цара шаьш эшийра шаьш‚ дIатилира царех цара шаьш кхоьллина хилларг.\n54. Баккъалла а, шун Кхиош-кхобург ву – Дела‚ Ша кхоьллина волу стигланаш а‚ латта а ялх дийна чохь‚ тIаккха дIанисвелира Иза Iарша тIехь‚ буьйсане де хьулдойту Цо‚ (царех) хIораммо важа лоьхуш сихонца‚ малх а‚ бутт а‚ седарчий а болх беш ду Цуьнан омраца. Ткъа Цуьнан дац кхоллар а‚ омра а? Беркате хили и Дела – Iаламийн Да.\n55. Кхайкха (доIа де) шайн Кхиош-кхобучуьнга мукIар хиларца а‚ меллаша а (доIа деш маьхьарий ма бетта). Баккъалла а, Цунна ца беза дозанах бовлурш.\n56. Боьханиг ма леладе лаьттахь, и цIанделлачул тIаьхьа‚ кхайкха Цуьнга /Деле/ кхерамца а‚ догдахарца а. Баккъалла а, Делан къинхетам герга бу дика хиллачарна.\n57. И ву мехаш боуьйтуш, кхаъ хуьлий, Шен къинхетамал хьалха. Цара (догIих) езза марха ялийча‚ Оха цуьнца башабо белла болу мохк – цуьнца хи доссадо Оха‚ цуьнца массо стом араболуьйту. Иштта белларш а арабохур бу Оха‚ шу хила мегара ойла еш.\n58. Дика мохк – цуьнан ораматаш (латтах схьайолу дика хIума) арадуьйлу шен Кхиош-кхобучун пурбанца‚ бехбелла хилларг /мохк/ – цхьа пайда боцург бен ара ца йолу. Иштта къастадо Оха аяташ баркалла олучу къомана.\n59. Оха ваийтира Нухь шен къомана тIе. Цо элира: "ХIай сан къам! Iибадат дейша Далла‚ и воцург кхин дела вац шуна. Со кхоьру шуна тIе доккхачу дийнан Iазап дарах".\n60. Цуьнан къоман элаша элира: "Баккъалла а, тхуна хьо гуш ма ву билггалчу тилар чохь".\n61. Цо элира: "ХIай сан къам! Соьца тилар ма дац‚ делахь а со Iаламийн Дегара элча ма ву.\n62. Аса шуьга кхачадо сан Кхиош-кхобучун элчалалла‚ аса шуна хьехам бо‚ Делера шуна цахуург хууш ву со.\n63. Я шу цецдевлира шайга шайн Кхиош-кхобучуьнгара ваIда ярах, шуна юккъера цхьана стагехула шуна кхерам тасархьама‚ шу кхоьруш хилархьама‚ шух къинхетам бан мегара".\n64. Цара и харцвира. Оха и кIелхьараваьккхира‚ цуьнца берш а‚ кеман чохь‚ Тхан аяташ харцдинарш хи чу бахийтира. Баккъалла а, уьш хилира бIаьрса доцу къам.\n65. Iадашка а /вахийтира/ церан ваша ХIуд. Цо элира: "ХIай сан къам! Iибадат дейша Далла‚ И воцург кхин дела ма вац шуна. Шу ца кхоьру?"\n66. Цуьнан къоман цатешаш болчийн элаша элира: "Баккъалла а, тхуна хьо го Iовдаллин чохь‚ баккъалла а, тхуна хьо хеташ ма ву харцлуьйчарех".\n67. Цо элира: "ХIай сан къам! Соьх Iовдалалла а ма дац‚ делахь а со Iаламийн Дегара элча ма ву.\n68. Аса шуьга кхачадо сан Кхиош-кхобучун элчаналла‚ со шуна тешаме волу хьехамча а ву.\n69. Я шу цецдевлира шайга шайн Кхиош-кхобучун ваIда ярах, шуна юккъера цхьана стагехула шуна кхерам таса. Дагадаийтал‚ Цо /Дала/ шух тIаьхье хилийтира Нухьан къомал тIаьхьа‚ Цо шу алсамдехира кхолларехь ницкъаца. Дагадахкийта Делан ниIматаш‚ шу хила мегара хазахеташ".\n70. Цара элира: "Хьо тхуна веъна тхоьга веккъа цхьана Далла Iибадат дайта‚ тхоьга дитийта тхан дай шена Iибадат деш хилларг? ХIан‚ даийта тхуна айхьа тхоьца ваIда йина хилларг‚ хьо бакълуьйчарех хиллехь".\n71. Цо элира: "Доьжна шуна тIе шайн Кхиош-кхобучуьнгара Iазап а‚ оьгIазло а. Соьца къуьйсу, ткъа, аша‚ шаьш а‚ шун дайша а тихкина хиллачу цIерашкахь‚ шайца Дала цхьа а делил доссийна ца хиллачу? Собарде аша /Iазап догIур ду шуна/‚ со а шуьца цхьаьна собар дечарех ву".\n72. ТIаккха и кIелхьараваьккхира Оха /Iазапах/‚ цуьнца хилларш а‚ Тхайгара къинхетамца‚ Тхан аяташ харцдиначеран тIаьхье хадийра Оха‚ уьш ца хилира тешаш берш.\n73. Самудашка а /ваийтира Оха/ церан ваша СалихI. Цо элира: "ХIай сан къам! Далла Iибадат дейша‚ И воцург кхин дела вац шуна. Шайн Кхиош-кхобучуьнгара билгало ма еъна шуьга‚ хIара Делан стен эмкал ю шуна делил хилла. Йита аша иза яжа Делан лаьттахула‚ ма Iотталолаш цунах зуламца – тIаккха лазош долчу Iазапо схьалоцур ду шу.\n74. Аша дагадаийта Цо /Дала/ шух Iадийл тIаьхьа тIаьхье хилийтар‚ Цо шу даха ховшийна хилар лаьттахь‚ цуьнан /лаьттан/ нийсачу меттигех аша гIаланаш еш‚ цуьнан ламанех аша цIенош а деш. Дагадахкийта Делан ниIматаш. Ма де боьханиг лаьтта тIехь".\n75. Цуьнан къомах курабевллачийн элаша элира царех иман диллина болчу заьIап нахе: "Шуна хаьий и Салихь шен Кхиош-кхобучуьнгара ваийтина вуйла?" Цара элира: "Баккъалла а, тхо и шеца ваийтинчух тешаш ду-кх".\n76. Куралла йиначара элира: "Баккъалла а, тхо шу шех тешначунна керсталла деш ду-кх".\n77. ТIаккха цу эмкална урс хьаькхира цара‚ шайн Кхиош-кхобучун омрана куралла йира цара‚ элира: "ХIай Салихь! Даийта тхуна айхьа тхуна ваIда йина хилларг, нагахь хьо хиллехь элчанех".\n78. Ирча ласторо схьалецира уьш – уьш Iуьйренга бевлира шайн цIеношкахь белла, лаьтта тIе а бегабелла.\n79. Царех юьстахвелира иза /Салихь/‚ элира: "ХIай сан къам! Аса шуьга дIакхачийра сан Кхиош-кхобучун элчалалла‚ аса шуна хьехам бира‚ амма шуна хьехамчаш ца беза-кх".\n80. /Дагаваийта хьайн къомана/ ЛутI‚ цо ма аьллера шен къоме: "Сел боьханиг леладо, ткъа, аша‚ Iаламел цхьа а шеца шул хьалха ваьлла доцу?\n81. Баккъалла а, шу ду божаршна шовкъ луш, зударий буьтий‚ сов тIехдаьлла къам ду-кх шу".\n82. Цуьнан къоман жоп ма ца хилира, цара алар бен: "Арабаха уьш шайн юьртара – шаьш цIена бу моьттуш нах бу уьш".\n83. Оха кIелхьараваьккхира иза а‚ цуьнан доьзал а‚ цхьа зуда йиссалц – и хила бухайисинчарех /Iазапан чохь/.\n84. Царна тIе догIа делхийтира Оха – хьажал‚ муха хилла къинош диначеран тIаьхье!\n85. Мадьянашка а церан ваша ШуIайб /вахийтира Оха/. Цо элира: "ХIай сан къам! Далла Iибадат де‚ И воцург кхин дела вац шуна. Шуьга еъна шун Кхиош-кхобучуьнгара билгало: дустар а‚ терза озар а нийса хилийта‚ нахана хIуманаш ма эшае‚ ма даржаде лаьтта тIехь вониг, и цIандинчул тIаьхьа. Иза шуна дика ду, шу тешаш хиллехь.\n86. Некъаш ма леца /нах/ кхерош‚ Делан некъах воккхуш ша Цунах тешна хилларг‚ чIогIа и ганбан гIерташ. Аша дагадаийта шаьш кIеззиг бен цахилар – Цо /Дала/ дебийра шу. Хьовсал шу! Муха хилла вониг диначеран тIаьхье!\n87. Шух цхьа тоба иман диллина хиллехь соьга доссийначуьнга‚ важа тоба иман ца дуьллуш хиллехь – аша собарде Дала вайна юккъехь цхьа хьукма даллалца. – Иза хьукма Ша дика деш верг ву".\n88. Цуьнан къомах курабевллачийн элаша элира: "Оха ваккхане а аравоккхур ма ву хьо‚ хIай ШуIайб‚ хьоьца цхьаьна иман диллинарш а тхан юьртара‚ я хьо тхан дине вуьрзур ма ву". Цо элира: "Тхо хиллехь безам боцуш?\n89. Далла тIе харцдерг кхоьллина хир ма дара Оха, нагахь санна тхо шун дине дирзича (хIинца)‚ Дала тхо цунах хьалхадаьхначул тIаьхьа. Тхуна Цунна тIе духадерзар хир ма дац Далла‚ тхан Кхиош-кхобучунна‚ лаахь бен. Массо хIума Iилманца /хаарца/ шорта дина тхан Кхиош-кхобучо. Далла тIетевжина тхо. Тхо Кхиош-кхобушверг! Нийсонца дастахь тхуна а‚ тхан къомана а юкъахь дерг‚ Хьо /гIуллакх/ дика достург ма вуй".\n90. Цуьнан къоман цатешаш хиллачийн элаша элира: "Нагахь шу ШуIайбана тIаьхьахIиттахь, баккъалла а, шу тIаккха дIадевлла шуна /хIаллакьхиларца/!"\n91. ТIаккха /латта/ ластаро схьалецира уьш – Iуьйренга ма бевлира уьш шайн цIеношкахь белла Iункар а беттабелла.\n92. ШуIайб харцвинарш /бисира шаьш/ баьхна а хиллий-техьа /шайн цIеношкахь/ хеташ. ШуIайб харцвинарш хилла-кх шаьш хIаллакьхилларш.\n93. И дIавирзира царех‚ элира: "Сан къам! Сан Кхиош-кхобучун элчаналла шуьга дIакхачийна-кх аса‚ шуна хьехам а бина-кх. Аса муха синтем бойур бу сан цатешачу къомана дуьхьа?"\n94. Оха ца ваийтина юьрта цхьа а пайхамар цуьнан /юьртан/ охIла баланашца а‚ халонашца а схьалоцуш бен‚ уьш хьастлур бацара-те (Далла)?\n95. ТIаккха вочунна метта диканиг хийцира Оха уьш сов буьйлуш‚ цара элира: "Вайн дайх а хьакхаделла халахетарш а, хазахетарш а". ТIаккха Оха цIеххьана схьалецира уьш /Iазапаца/, царна ца хаалуш.\n96. Яртийн охIлано иман диллинехьара‚ /Делах/ кхийринехьара – царна стиглара а‚ лаьттара а ниIматаш схьадиллина хир ма дара Оха‚ делахь а харцдина-кх цара /дин/. ТIаккха Оха схьалийцира уьш шаьш лелош хиллачуьнца.\n97. Тешна юй-те яртийн охIла Тхан Iазап шайна тIе буьйсанна, шаьш наб еш йолуш‚ ца дарна?\n98. Я тешна ю-те яртийн охIла Тхан Iазап шайна тIе ца дарах Iуьйранна, шаьш ловзуш йолуш?\n99. Делан мекарлонех (кхерам цахиларх) тешна бу-те уьш? Делан мекарлонех (кхерам цахиларх) тешна хир ма дац ша декъаза къам бен.\n100. Лаьттан дайл тIаьхьа и шайга кхаьчначарна ца хаьа-те Тхайна лиъча Оха шайна таIзар дийр дуйла, шайн къинош бахьанехь. Церан дегнийн тIе мухIар туху Оха – царна ца хеза.\n101. Цу яртийн хабарех дуьйцу Оха хьоьга. Цаьрга баьхкира Тхан элчанаш билгалонашца‚ уьш ца хилира тешар болууш шаьш хьалха харцдинчух. Иштта мухIар туху Дала цатешачеран дегнашна тIе.\n102. Царех дукхахболчийн Тхуна ца карийра ваIда кхочушъяр‚ Тхуна ма карийра царех дукхахберш песакъ нах.\n103. ТIаккха царел тIаьхьа ФирIавна а‚ цуьнан элашна а тIе Муса вахийтира Оха Тхан аяташца – цаьрца зулам дира цара. Хьажал‚ муха хилла вон хиллачеран тIаьхье!\n104. Мусас элира: "ХIай ФирIавн! Баккъалла а, со ву Iаламийн Кхиош-кхобучуьнгара элча.\n105. Хьакъ а долуш, со ву Далла тIехь бакъдерг бен ца ала. Со веъна шуьга шун Кхиош-кхобучуьнгара билгалонца‚ соьца бахкийта Исраилан кIентий".\n106. Цо элира: "Хьо веъна хиллехь делилаца‚ схьало и, хьо бакълуьйчарех хиллехь".\n107. ТIаккха (Мусас) шен Iаса кхоьссира – цунах билггала текхарг хилира.\n108. ТIаккха цо шен куьйг схьадаьккхира (кисанара) – и хьоьжучарна шурул кIай хилира.\n109. ФирIавнан къоман элаша элира: "Баккъалла а, хIара ву говза бозбуанча.\n110. Шу шайн лаьттара арадаха лууш ву иза – хIун омра до аша?"\n111. Цара элира: "Бухасацаве иза а‚ цуьнан ваша а (цхьа жимма)‚бахийта гIаланашка гуламхой.\n112. Хьуна тIе валор ву цара массо говза бозбуанча".\n113. ФирIавнан бозбуанчаш баьхкира‚ цара элира: "Баккъалла а, тхуна мах хир буй тхо хиллехь тоьлларш?"\n114. Цо (ФирIавнас) элира: "ХIаъ‚ баккъалла а, шу хир ду-кх (суна) гергарчарех".\n115. Цара элира: "ХIай Муса! Ахьа кхуссу (хьалха)‚ я тхо хир ду кхуссурш (хьалха)?"\n116. Цо элира: "Аша кхосса". Цара кхоьссича, нехан бIаьргашна бозбуанча хилира‚ чIогIа кхерийра цара уьш‚ доккха бозбуанча даийтира цара".\n117. Мусага хаийтира Оха хьайн Iаса кхосса‚ аьлла. ТIаккха цо сихха кхаьллина дIаяхийтира цара сурт хIоттийнарг.\n118. Гучуделира бакъдерг‚ харц хилира цара деш хилларг.\n119. Цигахь эшийра уьш‚ сийсазхилла дIахьаьвзира уьш.\n120. Бозбуанчаш суждане охьабахара.\n121. Цара элира: "Оха иман дилли массо Iаламан Кхиош-кхобучуьнга‚\n122. Мусан а, ХIаронан а Кхиош-кхобучуьнга".\n123. ФирIавнас элира: "Аш иман дилли цуьнга, аса шайна пурба далале хьалха?! Баккъалла а, иза мекарло ю-кх‚ аша шаьш йина гIали чуьра нах арабахархьама‚ тIаьхьа хуур ду шуна.\n124. Шун куьйгаш а‚ когаш а хедонза буьтур ма бац аса дуьхь-дуьхьала‚ тIаккха шу дерриге ирх кхазор ду аса".\n125. Цара элира: "Баккъалла а, тхо тхан Кхиош-кхобучуьнга дIахьаьвзар ду.\n126. Ахьа тхоьгара бекхам оьцуш ма бац тхо тхан Кхиош-кхобучун аятех тешна аьлла бен, уьш тхоьга деъначул тIаьхьа. Тхан Кхиош-кхобушверг! Тхуна собар лолахь‚ тхо Ахьа далийталахь (хьуна) мукIар хилла".\n127. ФирIавнан къоман элаша элира: "Муса а‚ цуьнан къам а дуьту ахьа лаьттахь доьхна хIуманаш дан‚ цо хьо а‚ хьан делий а дIатаса?" Цо элира: "ТIаьхьа вай бойур бу церан кIентий‚ дийна буьтур бу церан зударий‚ баккъалла а, вай царна тIехь ницкъ болуш ду".\n128. Мусас шен къоме элира: "Делаца гIо лаха аша‚ собар делаш‚ лаьтта Делан ду – Цо ирсана ло и Шен лех Шена луучунна, тIаьхье (Делах) кхоьручарна ю".\n129. Цара элира: "Лазарш (бохамаш) дина тхуна хьалха хьо тхоьга вале а‚ хьо тхоьга веъначул тIаьхьа а". Цо элира: "Шун Кхиош-кхобуш волчо мостагI хIаллакван мега‚ лаьттахь верасаш шу а хуьлуьйтуш – тIаккха Иза хьожур ву аша хIун до".\n130. ФирIавнан доьзал схьалецира Оха шерашкахь (йокъанца) а‚ стоьмаш эшорца а – цара ойла ян там бара.\n131. Шайга диканиг деъча‚ цара олура: "ХIара тхуна ду"‚ шайх вониг хьакхаделча‚ Муса а‚ цуьнца берш а бахьанехь хуьлуьйтура цара и. Баккъалла а, и вониг уьш шаьш бахьанехь дац ткъа Далла гергахь? Делахь а царах дукхаберш ца хууш бу.\n132. Цара (ФарIавнан наха) элира: "Муьлхха а делил ахьа тхуна даладахь а, тхуна шеца бозбуанчалла дархьама‚ тхо хьоьх тешар долуш дац хьуна".\n133. Оха царна тIекхиссира хи тIедалар а‚ цIоз а‚ мезий а‚ пхьидаш а‚ цIий а къегина делилаш хилла – тIаккха а куралла йира цара‚ царех хилира къинош дина къам.\n134. Шайна тIе Iазап доьжча‚ цара элира: "ХIай Муса! Деха тхуна хьан Кхиош-кхобучуьнга хъоьца Шен ваIда хилларг (Iазап айде, тхо хьох тешча). Нагахь ахьа тхуна тIера хIара Iазап айдахь‚ хьоьх тешанза а Iийр ма дац тхо‚ хьоьца Исраилан кIентий а бохкуьйтур ма бу Оха".\n135. Оха шайна тIера Iазап айдича‚ цхьана ханна шаьш цунна тIе кхиа дезаш болчу‚ цара бина хилла болу барт бохийра.\n136. ТIаккха Оха цаьргара бекхам ийцира. Оха уьш хIордан буха бахийтира, уьш хиларна Тхан аяташ харцдеш‚ уьш хиларна уьш тергал ца деш.\n137. Оха ирсана елира заьIап хиллачу къомана лаьттан малхбалеш а‚ цуьнан малхбузеш а‚ Оха ша беркате дина хилла долу латта /Шам/ а. Исраилан кIенташна тIехь кхочушхилира хьан Кхиош-кхобучун хаза дош, цара собар дарна. Оха дохийна дIадахийтира ФирIавнас а‚ цуьнан къомо а деш хилларг а‚ цара хьалхахIоттийна хилларг а.\n138. Оха Исраилан кIенташна хIорд бийкъира. ТIаккха уьш кхечира цхьана къомана тIе‚ шайн жIарашна Iибадат деш долчу‚ цара (Исраилан кIенташа) элира: "ХIай Муса! Тхуна Дела хилийта церан делий санна". Цо (Мусас) элира: "Баккъалла а, ма жаьхIал къам ду-кх шу.\n139. Баккъалла а, хIорш шаьш хиллчохь хIаллакьхир бу‚ харц ду цара деш хилларг".\n140. Цо (Мусас) элира: "Дела (АллахI) воцург кхин дела лоху, ткъа, аса шуна? Цо шу даз ма дина (ниIматашца) Iаламел.\n141. Цо хьалха ма дехира шу ФирIавнан доьзалх‚ шуна боьха Iазап латтош хилла болчу. Цара бойура шун кIентий‚ дийна буьтура шун зударий. Шуна цу чохь шун везза волчу Кхиош-кхобучуьнгара зер ма ду.\n142. ТIаккха Оха Мусаца ваIда йира ткъе итт буьйсанца‚ уьш кхочуш- хилийтира Оха иттанца. Цуьнан Кхиош-кхобучун тоьхна хан кхочушхилира шовзткъа буьйсанца. ТIаккха Мусас элира шен вешига ХIаруне: "Сан метта виса сан къомаца‚ маслаIат (диканиг) де‚ вон лелачеран новкъа ма хIотталахь".\n143. Оха билгалъяьккхинчу меттиге веъча‚ шен Кхиош-кхобучо шеца къамел дича‚ Мусас элира: "Сан Кхиош-кхобушверг‚ суна Хьуо гайтахьа – Хьоьга хьожур вара со!". Цо элира: "Со ганне а гур вац хьуна‚ делахь а хьажахьа дIо ломе‚ цуьнан меттиг чIагIлахь – тIаккха тIаьхьа Со гур ву хьуна". Цуьнан Кхиош-кхобург ломана гучуваьлча‚ Цо и аьтта дIабахийтира‚ Муса, эсах а ваьлла, вуьйжира. ТIаккха ша метта веъча‚ цо элира: "Хьо вонах цIанво аса‚ аса тоба ди Хьоьга‚ со ву-кх тешачарех дуьххьарлераниг".\n144. Цо /Дала/ элира: "ХIай Муса! Баккъалла а, Аса хьо хаьржина нахал Сан элчаллица‚ Сан къамелаца‚ дIалаца Аса хьайга делларг‚ хьо хила шукур дечарех".\n145. Оха яздира цунна ардахийн (аьннийн) чохь хIора хIуманах хьехам а‚ хIора хIуманна къастор а /олуш/: "ДIаэца и ницкъаца‚ хьайн къоме а омра де дIалаца алий цуьнан уггар хазаниг. Аса тIаьхьа гойтур ду шуьга песакъ нехан цIа".\n146. ТIаьхьа Аса Сан аятех генабохур бу лаьттахь, бовла хьакъ боцуш, курабевлла хилларш‚ муьлхха а делил гича а – цунах ца теша уьш‚ нийсонан некъ гича а – и некъ бой тIе ца лоцу цара‚ тиларан некъ гича – и некъ бой тIелоцу цара‚ иза цара Тхан аяташ харцдина дела ду‚ уьш царех гIовпал хилла дела ду.\n147. Тхан аяташ а‚ эхартаца цхьаьнакхетар а харцдинарш – церан Iамалш хIаллакьхилла. Шаьш еш хиллачу Iамалашца а бен бекхам хир буй царна?!\n148. Мусан къомо и (Делаца хабар дийца) ваханчул тIаьхьа гIозарех а‚ мухIарех эса дира шен дегI а‚ аз а долуш. Царна ца го техьа‚ цо цаьрца къамел ма ца дой‚ новкъа а ниса ма ца бо цо уьш? Цара и лецира /шайн Дела хилла‚ цунна цара Iибадат деш/, – уьш зуламхой хилира.\n149. ТIаккха уьш дохкобевлла‚ хIун дийр ду ца хууш болуш‚ царна гича шаьш тиладелла хилар‚ цара элира: "Вай Кхиош-кхобучо вайх къинхетам ца бахь‚ Цо вайна геч ца дахь – вай эшна хиллачарех хир ду-кх".\n150. Муса шен къомана тIе вухавирзича‚ ша оьгIазвахана‚ чIогIа пошме хилла‚ элира: "Ма вон хIума ду-кх аша суна кхоьллинарг соьл тIаьхьа /со воцуш/. Сихлой‚ ткъа, шайн Кхиош-кхобучун гIуллакхехь?" Шегара аннаш охьакхиссира цо‚ шен вешин корта(-н месаш) шена тIе озийра цо. Элира /ХIаруна/: "ХIай сан ненан кIант! Цу къомо со заьIап ма ви‚ со вен герга ма хилла уьш‚ мостагIий баккхий ма бебелахь суна‚ зуламе къомаца ма хилийталахь со".\n151. Элира /Мусас/: "Со Кхиош-кхобушверг! Гечделахь суна а‚ сан вешина а‚ Хьан къинхетамна чудохкалахь тхо. Хьо ву-кх уггар къинхетаме верг".\n152. Баккъалла а, эса лаьцнарш /шайн дела вина/ – шайн Кхиош-кхобучуьнгара оьгIазло кхуьур ма ю царех‚ сийсазалла а /ю царна/ дуьненан дахарехь. Иштта бекхам бо Оха харцдерг кхуллучарна.\n153. Вониг /къинош/ динарш‚ тIаккха цул тIаьхьа тоба дина иман диллинарш, – баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург цул тIаьхьа гечдеш верг ма ву‚ къинхетам беш верг ма ву.\n154. Муса оьгIазаллих ваставелча, аннаш схьаийцира цо‚ церан йозанийн чохь бара нийса некъ а‚ къинхетам а шен Кхиош-кхобучух кхоьруш болчарна.\n155. Мусас шен къомах кхузткъе итт стаг хаьржира Тхьоца цхьаьнакхетарна. ТIаккха чIогIачу латта ласторо уьш схьалецча‚ цо элира: "Со Кхиош-кхобушверг‚ Хьайна лиъна хиллехьара Ахьа хьалха хIаллакбина хир бара уьш а‚ со а. Тхо хIаллакдо Ахьа тхан юккъера Iовдалша лелийначуьнца? Иза хьан питана ма дуй‚ Ахьа шеца Хьайна луург тилош‚ Хьайна луург нисвеш долу. Хьо ву-кх тхан доладийриг /вали/‚ гечдехьа тхуна‚ къинхетам бехьа тхоьх‚ Хьо ву-кх уггар дика гечдийриг.\n156. Яздехьа тхуна хIокху дуьненахь диканиг‚ эхартахь а /диканиг/‚ баккъалла а, тхо нисделла-кх Хьоьга". Цо /Дала/ элира: "Сан Iазап Аса кхиор ду Суна луучух‚ Сан къинхетамо массо хIума шена чулаьцна – тIаьхьа Аса дIаязбийр бу и /къинхетам/ шаьш /къинах/ кхоьруш болчарна‚ закат луш болчарна‚ шаьш Тхан аятех тешаш болчарна.\n157. Ишттанаш бу уьш шаьш тIаьхьахIуттуш элчанна-пайхамарна йоза-дешар ца хууш волчу‚ шех лаьцна яздина шайна карош шайн гергахь Товрата чохь‚ Инжила чохь‚ ша царна "Диканиг де!" олуш волу‚ вочух уьш бухатухуш волу‚ цIена дерг царна хьанал деш волу‚ боьханиг шайна хьарам деш волу‚ царна тIера дезза хIуманаш а‚ буржолаш а ша дIадохуш волу. Цунах тешнарш‚ и леринарш‚ цунна гIо динарш‚ цуьнца доссийна долчу нуьрана /КъурIанна/ тIаьхьахIиттинарш – уьш бу баккхийбуьйр берш.\n158. Ахьа ала: "ХIай нах! Баккъалла а, со Делан элча ву шуьга массаьрга‚ ишттаниг ву И /Дела/ стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла Шен долуш‚ Иза воцург кхин дела вац‚ денбо Цо‚ буьйла а болуьйту. Теша шу Делах а‚ Цуьнан элча-пайхамарах а‚ йоза-дешар ца хууш волчу‚ ша тешаш волчу Делах а‚ цуьнан дешнех а. ТIаьхьахIитта цунна – шу нийсачу новкъа довла там бара".\n159. Мусан къомах а ду цхьа уммат‚ ша бакъдолчунна тIе нисделла долу‚ ша цуьнца нийсо еш долу.\n160. Оха уьш /Исраилан кIентий/ бийкъира шийтта некъене. Мусага хаийтира Оха иза шен къомана хи доьхуш волчу хенахь "хьан Iаса тоха тIулгах"‚ аьлла. ТIаккха шийтта хьоста дедира цунах. ХIора некъана /тобанна/ шайн молу меттиг хиира‚ Оха царна IиндагI /салкха/ дира мархаца‚ доссийра царна Манна а‚ Салва а – даа Оха шайна деллачу рицкъанх цIенаниг. Тхуна зулам ца дина цара – уьш хилла-кх шаьш шайна зулам деш.\n161. Дагадаийта цаьрга аьлла хилар: "ХIокху юьртахь даха совца‚ даа цу чуьра шайна луъучохь‚ аша ала: "Дайде!"‚ неIарехула чоьхьадовла сужд деш‚ Оха гечдийр ду шуна шун гIалаташ. ТIаьхьа Оха алсамбохур бу дика берш".\n162. Царех зулам диначара хийцира дош шайга аьлла доцучуьнца. ТIаккха Оха царна тIе стиглара Iазап доссийра, уьш зулам деш хиларна.\n163. Хаттал цаьрга хIордан уллохь хиллачу юьртах лаций: уьш дозанах бевлира шоьтан дийнахь‚ царна чIерий догIура гучудовлий церан шоьтан дийнахь‚ церан шоьтан де доцуш царна ца догIура уьш /чIерий/ – иштта балане лецира Оха уьш, шаьш песакъ хиларна.\n164. Царех цхьана тобано аьллера: "Аша хIунда хьехамбо /къомана/ нахана‚ шаьш Дала хIаллакбийр болчу‚ я Цо шайна чIогIачу Iазапца Iазап дийриг долчу?" Цара элира: "Шун Кхиош-кхобучуьнга бехказадовлархьама‚ уьш хилархьама /Делах/ кхоьруш".\n165. Цара шайга хьехийнарг дицдича‚ Оха кIелхьарабехира шаьш /нах/ вочух духатухуш берш‚ зулам динарш Оха схьалецира ирчачу Iазапца уьш /Исраилан кIентий – жуьгтий/ песакъ хиларна.\n166. Цара тергал ца дича Оха шаьш шайх духатоьхнарг‚ Оха элира цаьрга: "Хила шух сийсаза маймалш".\n167. Хьан Кхиош-кхобучо дIахаийтира ша царна (жуьгташна) тIе хьежжоне а хьежор бу Къематде кхаччалц царна луьра Iазап деш берш‚ баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург сиханиг ву таIзар дарца‚ Иза – гечдийриг а‚ къинхетам бийриг а ву.\n168. Оха бийкъира уьш (жуьгтий) лаьттахь тобанашка – царех диканаш а бу‚ царех уьш боцурш а бу. Оха уьш теллира хазачуьнца а‚ вочуьнца а, уьш бухабоьрзур бацара-те (Далла тIе)‚ бохуш.\n169. Царел тIаьхьа кхин тIаьхье хилира‚ жайна ирсана кхечира цаьрга‚ хIокху дуьненан бахам оьцура цара‚ олура: "Вайна-м гечдийр дай". Цуьнга терра кхин бахам шайга беъча – иза а оьцур бара цара. Ткъа жайнан чIагIо ца хиллера царна тIехь‚ цара Далла тIехь бакъдерг бен эр дац аьлла‚ цу чохь дерг цара Iамийна ма дара? Эхартан цIа тоьлуш ма ду шаьш /Делах/ кхоьруш болчарна‚ аша ойла ца йо-техьа?\n170. Шаьш жайна схьалаьцнарш‚ ламаз хIоттийнарш, – баккъалла а, Оха эша ма ца бо дикачеран миэл.\n171. Царна тIехь лам айбира Оха‚ ша тIейожа йоллу лаба санна лаьтташ‚ царна моьттура и шайна тIеюжуш ю. /Оха элира/: "ДIалаца Оха шайна делларг ницкъаца‚ хьехаде цу чохь дерг‚ шу хила мегара /Делах/ кхоьруш!"\n172. Хьахаде хьан Кхиош-кхобучо Адаман кIентийх – церан баккъех церан зуьрет схьадаккхар‚ тIаккха шайна тIехь уьш тешаш хIоттор: "Со вац, ткъа, шун Кхиош-кхобург"‚- аьлла. Цара ма элира: "ХIаъ! Оха тешалла дина". /Иза ду/ аша Къематдийнахь эриг хиларна: "Баккъалла а, тхо цунах гIовпал ма хили".\n173. Я аша эриг хиларна: "Тхан дайша ширк /керсталла/ дира хьалха‚ тхох хилира царел тIаьхьа зуьрет‚ Ахьа хIаллакдийр ду тхо харцболчара динарг бахьанехь?"\n174. Иштта къастадо Оха аяташ – уьш бухабоьрзур бацара-те /къинош дарах/.\n175. Дийцал царна Оха шена Тхан аяташ делла, тIаккха уьш дIатесначун хабар‚ тIаккха шайтIано шена тIаьхьавазийра и‚ тилабеллачарех хилира иза.\n176. Тхуна лиънехьара Оха цаьрца айвира вара иза‚ делахь а дуьненан тIе тевжира иза‚ шен дезаршна тIаьхьавезира. Цуьнан масал жIаьлин масалх тера ду: хьо шена тIаьхьа ваьлча мотт аракхуссу цо‚ я ахьа ша дитича а мотт аракхуссу цо. И ду тхан аяташ харцдинчу къоман масал. Дийца дийцарш‚ ойла ян там бара цара.\n177. Тхан аяташ харцдина къам вон хилла масалца – шайна зулам деш хилла уьш.\n178. Ша Дала нисвеш верг нислур ву‚ Цо тилавала вуьтуш верг, – уьш бу эшнарш.\n179. Оха кхоьллина жоьжахатина дуккха жинеш а‚ адамаш а. Церан дегнаш ду – цаьрца ца кхета уьш‚ бIаьргаш бу – цаьрца ца го царна‚ лергаш ду – цаьрца ца хеза царна‚ уьш бежанех тера бу. ХIаъ! Царел а тилла бу! Уьш бу-кха гIовпал хилларш.\n180. Делан ю хаза цIераш – кхайкха аша Цуьнга цаьрца. Бита Цуьнан цIераш харцъеш берш. ТIаьхьа шаьш динчуьнца бекхам хир бу царна.\n181. Оха кхоьллинчарех ду уммат‚ ша бакъдолчунна тIе (нах) нисбеш долу‚ ша цуьнца нийсо еш долу /цIена бусулба уммат ду иза/.\n182. Тхан аяташ харцдинарш – тIаьхьа жим-жимма таIош, охьатаIор бу Оха уьш, шайна а ца хууш.\n183. ТIаьхьатотту Аса уьш – Сан /керстанийн/ мекарлонна /дуьхьало/ чIогIа ю.\n184. Ойла ца йо-техьа цара? Жинех ма вац церан накъост /Мухьаммад пайхамар; ца тешачара олуш хилла жинех ву иза/. Иза билггала кхерамча ву.\n185. Уьш ца хьожу стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалле‚ Дала кхоьллинчу хIуманашка‚ шайн ажал /Iожалла/ гергакхаьчна хила магаре? Цул тIаьхьа муьлхачу хьадисах уьш тешар бу.\n186. Дала тилавала вуьтуш волчунна – и нисван цхьа а вац. Цо буьту уьш шайн тиларчохь дIай-схьай уьдуш.\n187. Хьоьга хоьтту цара сахьтах /Къематдийнах/ лаьцна – цуьнан хIоттар маца хир ду боху. Ахьа ала: "Цуьнан Iилма сан Кхиош-кхобучун гергахь ду. Шен хеннахь и билгалдоккхур ду веккъа Цо‚ дазделла и стигланашкахь а‚ лаьттахь а. ЦIеххьана бен догIур дац иза шуна". Хьоьга хоьтту цара – хьо иза дика хууш верг волуш санна. Ахьа ала: "Цуьнан Iилма Делехь ду". Делахь а‚ дуккха нахана ца хаьа.\n188. Ахьа ала: "Аса дола ца до сан дегIах пайданца а‚ я зенаца а Далла лиънарг бен. Со хиллехьара хууш къайлах дерг‚ аса совдаьхна хир дара диканаш‚ халоно схьалаьцна хир ма вацара со. Со веккъа кхерамча а‚ хаамча а ву тешаш долчу къомана".\n189. И ву шу кхоьллинарг цхьана синах‚ цунна зуда а кхоьллина, и цуьнца вахийта. И цунна улло вахча – байа болчу мохьца язло и‚ и дIакхоьхьу цо. ТIаккха иза язъелча цара шиммо /майрачо а‚ зудчо а/ шайн Кхиош-кхобучу Деле доьху: "Ахьа тхуна дика доьзалхо лахь, тхо баркалла бохучарех хир дара-кх".\n190. ТIаккха цо шаьшшиннена дика доьзалхо велча‚ Цо шайна деллачуьнгахь Цунна накъост хилийтина цу шиммо. Генаволу Дела цара накъост лацарх.\n191. Цара хуьлуьйту, ткъа, Цунна накъост ша хIумма ца кхуллург‚ шаьш кхечо /Дала/ кхуллуш берш?\n192. Царна гIодан ца могу царна‚ шаьш шайна а гIо ца до цара.\n193. Аша уьш нийсачу новкъа кхайкхахь‚ шуна тIаьхьа а ца хIуьтту уьш. Цхьатерра ду шуна: аша уьш кхайкхахь а‚ я шу севцна Iахь а.\n194. Аша, Дела а витина, шайга кхойкхуш берш – шух терра леш бу‚ кхайкха цаьрга‚ шуна жоп лойла цара‚ шу бакълуьйш хиллехь.\n195. Ткъа церан когаш бу шашах дIа-схьа лелаш‚ я церан куьйгаш ду цара шаьш детташ‚ я церан бIаьргаш бу шашах царна гуш‚ я церан лергаш ду шашах царна хозуьйтуш? Ахьа ала: "Кхайкха шайн накъосташка‚ мекарло е суна‚ тIаьхьа ма татта со.\n196. Баккъалла а, сан доттагIа – Дела ву‚ Ша жайна доссийна волу‚ И ву дикачарех Iуналла деш верг".\n197. Аша, И /Дела/ а витина, шайга кхойкхуш берш, – шуна гIодан луш бац уьш‚ шайна гIо дийр долуш а бац.\n198. Аша шаьш нийсачу новкъа кхайкхича – ца хеза царна. Хьуна го уьш хьайга хьоьжуш, – царна ца го.\n199. КъинтIера вала‚ диканиг хьеха‚ дукха тергал ма бе жехIал нах.\n200. ШайтIанера талхор хьо талхо гIертахь, – Делаца ларвалар деха. Баккъалла а, Иза хезаш верг а‚ хууш верг а ву.\n201. Баккъалла а, /Делах/ кхоьруш берш шаьш шайтIанан балано схьалаьцча, /Дела/ хьехаво /зикр до/ цара‚ уьш гуш хуьлу /нийса некъ/.\n202. Амма церан вежарий (къинош деш берш) – царна-м тиларчохь гIо до хьуна цара /шайтIано а, цуьнан накъосташа а/‚ тIаккха а ледарло ца йолуьйту цара (уьш тилош къахьегарехь).\n203. Ахьа шайга аят ца деъча‚ олура: "Айхьа хаьржина хиллехьара ахьа /аят/". Ахьа ала: "Сайга сан Кхиош-кхобучуьнгара догIучу вехьена бен со тIаьхьахIуттуш вац. ХIара /КъурIан/ – шун Кхиош-кхобучуьнгара билгалонаш ю‚ нийса некъ а‚ къинхетам а бу, ша тешаш долчу къомана".\n204. КъурIан доьшуш долуш – ладогIа цуьнга‚ гIовгIа ма е‚ шух къинхетам бан тарло.\n205. Хьехаве хьан Кхиош-кхобург хьайгахь: муьтIахь а хилла‚ кхоьруш а хилла‚ чIогIа доцчу озаца‚ Iуьйранна а‚ суьйранна а. Хьо ма хилалахь и тергам ца бечарех.\n206. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобучун гергахь дерш Цунна Iибадат дарна куралла еш дац‚ массо вочух И цIанвеш ду, Цунна сужд деш ду.


Полша -- Обама Барак, НАТО-н саммит, Варшава, Товб.8, 2016.\nШина денна лерина НАТО-н саммит йолаелла ПIераскан дийнахь Полшин коьртачу гIалахь Варшавехь. Шийла тIом дIабирзинчул тIаьхьа уггаре а мехала хила мегаш ю Къилбаседа Атлантикан тIеман альянсан и форум аьлла дIахьедар дина цигахь дакъалоцуш волчу Iамеркин президенто Обама Барака.\nFinancial Times газетана ша еллачу интервьюхь цо билгалдаьккхина кху саммитехь НАТО-но ша кийча хилар гайта деза муьлхха а цуьнан декъашхо йолу пачхьалкх ларъян аьлла.\nОбамас дIахьедар дина Оьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна санкцеш дIаяха ца еза, цо Минскехь бина барт буьззинчу барамехь кхочуш баллалц аьлла. Iамеркин лидеро хайитина ша кхин дIа а Украинина гIо дан дагахь хилар, цу пачхьалкхан суверенитет а, территорин цхьаалла а ларйеш.\nЦул сов, Обамас билгалдаьккхина Вашингтоно а, Лондоно а ша-тайпа гергара юкъаметтигаш лелор дуьсуш хилар. Цо ша сатесна ву аьлла Британи юьсур хиларх Европера кхерамазалла ларйеш доккха дакъалоцу пачхьалкх санна, ша Евробертана формалан кепара юкъараялахь а.


"Нийса ду дерриг. Амма тIаьхьа ду". Сибрех йогу хьаннаш яйалур юй кеманашца?\nМарсхьокху-бутт 01, 2019\nКочкина Катерина, Ромалийская Ирина, Карара Хан\_ Настоящее Время\nШина кIиранах Iийра Iедал Сибрех а, Генарчу Малхбалехь а йогу хьаннаш тергалъеш, маьIна дац уьш яйа гIерта, бохура, ен йолчу харже хьаьжча.\nТахана цIаро лаьцначу хьуьнан барам 3,7 миллион гектаре кхаьчна. ТIаьххьара а сацамбина ТIеман министраллера Красноярске итт-итт кема а, беракема а хьажош, цIерш яйа меттигера эскарш арадаха. Амма хIинца хьал толур дац, тIаьхьа ду, боху эксперташа.\nМуха йойъу цIерш\nОьрсийчохь хIора шарахь а юьйлу цIерш. 500 гектар тIера 3,5 миллионе кхоччуш хуьлу йогу хьаннаш. Кхушара цкъа а ца хиллачу барамехь дукха ю уьш.\nФедералан агенталло бечу хаамца, Товбеца-беттан 31-чу дийнналц йогуш лаьттачух хьаннех, нах ара а бевлла, йойъуш яцара 3% бен.\nГонах карочу хишца йойу наха цIерш. Наггахь цIе лакъош болу хIур а иэбо хих. ЦIейойъу гIирс букъа тIехь лелабо, цкъа схьаоьцу хи ду 20-25 литр.\nЦIеяйъа оьшу техника йолуш ю хьаннаш йогучу регионашкахь, амма ахча дац цунах пайдаэца. Масала, ИЛ-76 кемано чуоьцу 20 тонна хи, минотехь хи даржадо 1 квадрат метр тIе, цул тIаьхьа доьду рогIерчу рейсе. КIира хьалха а и кеманаш арадахаза дара, Оьрсийчоьнан хьуьнан бахаман урхалло инзаре дукха ю ян еза харж, маьIна дац кеманашца хи детта, бохура.\n"Хьовсал шу шаьш: йогучу цIарна лаххара а 500 километр юьстах лаьтта кеманийн база. ДIасалелаш цара хьош долу хи кхин дукха а дац. Оцу Iалашонна кеманаш леладахь, вай доллучу хьолах девр ду", - бохура хьаннийн бахаман урхаллин куьйгалхочо (Рослесхоз) Агафонов Александра.\nКхин цхьа хIума а ду, стенна бина хьем цIерш яйарца бохучух хаа дезаш: 2015-чу шарахь Оьрсийчоьнан жил-Iаламан министралло пачхьалкхерчу регионийн дайшна магийна цIерш, шайна лаахь, яйъа а, ца лаахь, йоггучохь йита а. Федералан центро магош хIума ду "тергоне эцна зона" тIера цIе ца яйъича а мега латтанаш ларар. Оцу зонашкахь нах бац бехаш, яц царна тIехь цхьа а инфраструктура. Масала, Красноярск мехкан доккхах дакъа ду "тергоне эцна зона", аьлча а, хьаькамашна лаахь, тIера цIерш ца яйича а мегаш.\n"Тергоне эцначу зонехь" евлла цIерш цаяйъа сацам бина шаьш, олий, кест-кеста сацамаш арабоху, бахархошна бовзуьйту Сибрехарчу регионийн куьйгалхоша. ЦIаро дина зулам терахьашка а дерзадой, хаамаш баржабо, хилла зен ян езаш хиллачу харжал лахара ду, олий.\nКхушара Оьрсийчоьнан жил-Iаламан министралло 25% лакхадаьхна хьаннашкахь бечу балханна хьажош хуьлу ахча. ЦIерш йойъучу хьажо мегаш ахча ду иза. Министралло леррина хьаннашка цIерш йойъучу дакъошна делла 6 миллиард сом. Сибрех хьажийна 737 цIейойъу машен.\n"Сурт хаза го, амма пайде ца хуьулу"\nГринписан Оьрсийчуьрчу хьукматаша бахарехь, Сибрехан исторехь цIершна кIел яхана яцара оццул дукха хьаннаш. Оцу хьукматан цIершца къийсалучу декъан куьйгалхочо Куксин Григорийс дийцира "Керлачу Хене" ("Настоящее Время") хIун пайда хир бу шен хенна хьаннаш яйа ца йолош, хIинца и болх юьхьаръэцарх.\n– Сабарделаш, сих ма лолаш, "кеманашца цIе яйъа йолийна" бохучух даккхийден. Кеманашца хидеттар – иза хаза хеза кеп бен яц, оцу кепо кIезиг бохьу пайда. ЦIе, нах ара а бохий, цаьрга йойуьтуш хуьлу. Кеманаш нах цIе кхерстачу меттигашка дIакхачон бен ца хуьлу оьшуш дукха хьолехь – хуьлда иза Iамийначу могIархойн, я говзанчийн десант. Кеманаша цIе йойъу сурт хаза го, амма пайда ца хуьулу.\nМассех кIира хьалха Iедал меттахдаьллехьара, наха цIерш яйа бигинехь дика дара, хIинца оьшуш дац и кеманаш а. Кеманаша хуьйцур дац хьал, талхор ду мелхо а.\nЯрташ, нах беха меттигаш кIелхьара яха бен ца дуьсу кеманашца. Цу тIе, 95% цIерш яйъа гIерта дагахь а дац Iедал, я яйалур йолуш яц уьш хIинца. ДогIанаша бен хуьйцур дац хьал.\nИза дац, хIумма а дан а ца деза бохург. Бахьанаш лело ма дезий. Кеманаш арадахар, эскарш балханна тIеоьзор – иза вуно дика ду, амма тIаьхьа ду", - боху Гринписан векало Куксин Григорийс.


Шемахь хIирийн бераш кIелхьардахарх\nПачхьалкхан думан депутат Макиев Зураб улло а ваьлла, дахначу кIиранах БуьритIе цIа далийра кхо бер: ваша а, цуьнан ши йиша а.\nКъилба ХIирийчуьра церан да а, нана а масийтта шо хьалха дIадаханера "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойх дIакхета Iалашонца.\nЮьхьанца берийн да вийра тIамехь, цунна тIаьххье кхелхира нана а. Хууш дац, муха боьрзур бара берийн кхоллам, цхьа Дела къинхетам юкъа ца боьллехь.\nАтта тешаш волуш, перспективе спортсмен\nВуьззина суьпа стаг вара Роман Г. (берийн гергарчеран дехарца цуьнан цIе редакцино хийцина). Килсе оьхура иза, маьршачу кепехь леташ вара, перспективе тIаьхьало йолуш спортсхо вара иза.\nЭххар а бусулба дин тIе а эцна, Рамадан аьлла, цIе хийцира цо. Цул тIаьхьа радикалан хьежамаш болчу нахах веттавала волавелира иза. Кхуьнан кIеда, дIаьаллачух тешаш хиларх пайдаэцнера цара. Ишта динан фанатик а хилла, джихIадан новкъа ваьлла хиллера Рамадан.\nСаIуда Iаьрбийчу а вахана, цигара дIа Туркойчу дехьа а ваьлла, дIакхеттера иза тIемалойх. Цхьа хан яьллачу заманчохь, 2014-чу шарахь оццу некъашца шен хIусамнана а, кхо бер а дIадигира цо ша волчу. Оцу йоццачу заманчохь шен агIончашлахь цIе йоккхуш вара иза, жимочу декъан командир а хIоттийнера.\nРогIерчу тIеман тасадаларшкахь вийра Рамадан, ткъа цуьнан доьзал курдаша контрол латточу Шеман къилба-малхбалерчу мухIажирийн "Аль-Холл" куьпа кхачийра. Iер-дахаран ледара хьелаш, антисанитари, хица хьоьгу къоьлла, кхи а масане дара цигахь лан дезнарг.\nКеп-кепарчу терахьашца 53 эзарна тIера 72 эзаре кхаччалц нах дIатарбелла куп масех декъе екъна ю: Шемара мухIажирш цхьанхьа, Иракъера мигранташ вукхунхьа. КъоалгIа, уггар луьра лоручех - даIишхойн доьзалш латто зона ю. КIезиг бац царлахь Къилбаседа Кавказера а, Юккъерчу Азера а схьабевлла нах.\nОцу куьпахь елира Рамаданан хIусамнана. Дийцарехь, диабет лазарца хилла иза.\nШа "Аль-Холлехь" йолчу хенахь масийттазза шен йишица зIене яьлла хиллера иза, Юккъерчу Азин зударийн гIоьнца.\nАх шо хьалха берийн ненайишас орцадехнера Пачхьалкхан думан депутате Макиев Зурабе, шен йиших дисина бераш цIа дерзош гIо дахьара аьлла. Депутато юкъаозийра шен коллега, Оьрсийчоьнан а, Шеман а парламенташна юкъахь гергарло лелочу группан куьйгалхо Саблин Дмитрий.\nИштта йолаелира бераш кIелхьарадоху бакъйолу лерина операци. Бара цу юкъахь республикан чоьхьарчу гIуллакхийн а, къайлахчу сервисийн а куьйгалхой, арахьарчу гIуллакхийн а, тIеман а министралла цхьана.\n"Шо гергга хан яьхьна хилла бераша, тIаьхь доладан стаг а воцуш. Таджикистанера цхьа зуда-м хиллера цаьрга бIаьрг тухуш. Ма-дарра аьлча, шен йижаршна тIехь Iуналла дан декхаре хиллера воккхахволу ваша. Денна бохург санна, цхьа бер делла ца Iа оцу куьпахь, антисанитарин хьелаш доьхна хиларна а, цамгарех а, йинчу чевнех а. Хууш дац, хIун лан дезара цу берийн а", - дийцина "Кавказ.Реалии" портале Макиевс.\nМассеран а гIоьнца аьтто белира бераш цIа дало бакъо яккха. Проблема евзачш хилла гоьвалла Къилба ХIирийчоьнан юкъаралхо, блогер Пухаев Алик тешна ву, теттина кхаъ ца белча и гIуллакх кхочушдойла яцара аьлла.\n"Куьпашкахь латто даIишхойн доьзалш курдашна - йохка-эцар санна хIума ду, шайна хеттарг до цара цаьрца. Террорхойн тобанхоша шаьш лаьхкина лелор а, цара шайна тIехь ницкъ латтор а дуьхьалдоккху курдаша, цундела леш бохка-эцар санна хIума ду цара лелориг. Доцца аьлча, "Исламан пачхьалкх" шайх олучу тобанхоша леллийнарг ду кхара хIинца гIаттийнарг а", - боху Пухаевс.\nХих Iебаш дац бераш\nБераш йийсарера дахар – цхьа проблема ю. Бюрократин дуьхьалонаш лело буьйлабелира цIеххьана Къилба ХIирийчуьра хьаькамаш. Бераш лело ненайишех векал еш кехаташ дара кечдан дезаш уггар хьалха, ткъа регионерчу социалан урхалло тесна дитинера цуьнан дехар. Арахьарчу гIуллакхийн министралла юкъагIоьртича бен цхьалха ца делира гIуллакх.\n"Ненайишин шен а ду кхо бер, амма хIетте а иза реза ю шен йишин бераш лело а. Тхо хьоьвсина, хIусамехь бераш кхио таро ю цуьнан. Берашна шайна ненайишица гIоле хир ду аьлла хета суна", - дийцина Макиевс.\nПедагогаша а, психологаша а бан безаш дуккха а болх бу хIинца а берашца. КIант эвхьаза ву вистхиларца а, леларца, ткъа цуьнан ши йиша массо а хIуманах ийзалуш ю, дIакъовлаелла ю.\nБисинчу пхеа баттахь доккхахдолу ши бер школе дахийта кечдан дезаш ду, ткъа жимахъерг берийн беша лела хан йолуш ю.\n"Керлачу дахарх дIаэн гIерта бераш керлачу хIусамехь. Жим-жима дагаоьху царна, цкъа мацах шаьш кхузахь хьошалгIахь хилла хилар а. Юучух а, адамех а жим-жима дIауьйш богIу уьш", - дийцина берийн ненайишас Лорианнас.\nХина уллора довлуш дац бераш. Шемахь хица къоьлла хьоьгу, ткъа кхузахь даим а моьлуш, хица юьхь-куьйг дуьлуш, луьйчуш бисина.


www.islamannur.org - Дакъа 44:«АллахIана а, хьуна а лаахь» аларан хьокъехь\nДакъа 44:«АллахIана а, хьуна а лаахь» аларан хьокъехь\nКъутайла дийцина: «(Цкъа) пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а веана, цхьана жуьгтичо аьлла: «Шу ширк деш ду, хIунда аьлча аша олу: «АллахIана а, хьуна а лаахь. КаIбах дуй а кхуллу аша». Цул тIаьхьа пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) нахе омра дира, дуй буучу хенахь хIара ала аьлла: «Хьаьжин цIийнан Делах дуй буу аса». Иштта (ала аьлла цо): «АллахIана лаахь, цул тIаьхьа хьуна» («Насаи»: 7/6, Ахьмад: 6/371, иштта 372; «сахьихь» хьадис ду).\nОццу Къутайлас далийна ду кхин а ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина цхьа хьадис: «Мухха а цкъа цхьана стага пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «АллахIана а, хьуна а лиънарг». Цунна дуьхьал пайхамара хаьттира: «Ахьа хIун дуьйцу, со АллахIе нисвеш воллу хьо? Шенна цхьана АллахIана лаахь ала» (Насаис далийна «АфIал ал-йауми вал-лейлахI» жайнахь, Ахьмад: 1/214, 283, 347, иштта кхечара а).\nИбн Мажата далийна Iайшатан нанас виначу вешин ТIуфайлан хьадис: «Цкъа гIенаха гинера суна, жуьгтийн цхьана тобанна тIе а вахана, айса цаьрга олуш: «Боккъалаъ, ма бакъахьара къам хир дара-кх шу - аша ца бахахьара: «Iузайра - АллахIан кIант ву». Цара жоп делира: «Дера шуъа-м хир дара бакъахьара къам - аша ца бахахьара: «АллахIана а, Мухьаммадана а лаахь». ТIаккха, керстачу нехан цхьана тобанна тIе а вахана, аса элира: «Боккъалаъ бакъ долуш, ма бакъахьара къам хир дара-кх шу - аша ца бахахьара: «Масихь (Iиса пайхамар) - АллахIан къант ву»». Цара элира: «Дера шуъа-м хир дара бакъахьара къам - аша ца бахахьара: «АллахIана а, Мухьаммадана а лаахь». Iуьйранна со самаваьлча, цхьацца болучу нахана дийцира аса иза. ТIаккха, пайхамар волучу а вахана, цуьнга а дийцира аса сайна гина хилла долу и гIан. Цо хаьттира: «Цхьаьнгга а дийца-м ца дийцина ахьа иза?». Аса жоп делира: «ХIаъ». ТIаккха пайхамара, АллахIана хастам а бина, Цунна хастаме шукар а дина, цул тIаьхьа элира: «Делахь, ТIуфайлана гIан гина, шух цхьаболучарна цо дийца а дийцина иза. Аша олуш дешнаш дара, цхьацца долу хьелаш бахьанехь, шуна уьш дехка суна тар ца луш хилла долу. Делахь-хIета, кхин ма алалаш: «АллахIана а, Мухьаммадана а лаахь». Аша ала: «Цхьана АллахIана лаахь»» (ибн Мажа: 2118, Ахьмад: 5/72, ад-Дарами: 2/295, иштта кхиболучара а Хьузайфа ибн Йаманера).


Алексиевич Светлана – Лукашенко Александре: "ДIагIохьа, кхин тIаьхьа хилале"\nМарсхьокху-бутт 13, 2020\nЯздархо, Нобелан совгIатан лауреат Алексиевич Светлана\nБелоруссин яздархочо, 2015-чу шарахь Нобелан совгIатан лауреат хIоьттинчу Алексиевич Светланас Белоруссин Свобода Радиога дуьйцу карарчу заманчохь пачхьалкхехь лаьттачу политикан хьолах.\nСветлана Алексиевич: Суна хетарехь, Iедало тIом кхайкхийна шен халкъе. Суна хаало, бIаьргашна ган а гуш, юкъаралла чIагIлуш ю. ОМОН-н лелар, цкъа а ца моьттура, уьш цу кепара хьийзар бу... Вайна гора кхечу пачхьалкхашкахь цара лелориг, амма вайн махкахь, бер чохь долчу машена тIе герзаш детташ, жима бер цIийлахь Iуьллуш, доьзалхочух йолчу зудчунна етташ, сецийначу нехан голашца са дукъош… Америкера афроIамеркахой дуьхьал бевлла инцидент карлайоккху цу суьрто.\nТахана дIалехьош ду адамаш, урамашкахь ка а етташ. Яа, мала а ца луш, спортан хIусамашкахь латтош бу лецна нах. Коьртаниг, и нах маьрша нах ма бу.\nТахана зударша вовшах а кхетта, протестан акци хIоттийнера. Цара доьхура: харжамех ма-дарра хаа лаьа тхуна, ма хIаллакбейша тхан божарий бохуш. И ши дехар бен дацара церан. Зезагаш кхоьхьура цара, Деле доьхура Йовш йоцчу цIарна уллохь. Ткъа адам лахделла, и зударий дIасабухучу юкъанна, ОМОН тIелетта царна. Ас ца дуьйцу, буьйсанна хуьлуш дерг. Доцца аьлча, цхьа тIеман зама ю-кх…\nРадыё Свабода: Харжамашкахь Тихановская Светланас толам баьккхина аьлла, тешна бу нах?\nСветлана Алексиевич: Дукха чIогIа тешна бу. И тешам царна мичара болу а хаьа суна. Шайна гонах цхьанна а ца го, Лукашенко везаш хилла нах, хьалха а санна, цунна тIехIуьттурш гуш бац. Тахана вайн урамашкахь дерг ган а гуш, оцу стагах тешам хуьлуийла дуй!?\nДуьйцуш хабарш ду, (Лебедько Анатолийс аьлла, хетарехь, цунна билггал хууш ду) пачхьалкхехь дуккха а Оьрсийчоьнан ОМОН а ю бохуш. Хьанна дезар ду иштаниг? Цу тIе, белорусаша даим а билгалдоккхуш ду, тхо маьрша нах ду, тхуна цхьа а вен ца лаьа, цхьаннах а лата а ца лаьа бохуш. Ткъа кхузахь ОМОН-о лело къизаллаш, со ца теша уьш Белоруссин эскархой бу аьлча. Вайн берийн къизалла хир яцара шайн нанойх а, йижарех а иштта лета. Ца теша-кх. Кегийчу гIаланашкхь массарна а вовшийн девзачохь ОМОН-о куьйгаш ца кхоьхьу нахана тIе. Ткъа хIинца кхузахь хуьлуш дерг ирча сурт ду.\nРадыё Свабода: Тихановская Светлана Белоруссера Литва дIаяхар муха туьду ахь?\nСветлана Алексиевич: Дуккхаъчарна хеттарг суна а хета. Тихановскаяс шен гIуллакх кхочушдина. Хийцамаш бан лааман, керлачу дахаре сатийсаран, бакъонан, шен къома дуьхьа а, шен цIийнден дуьхьа а шен са ца кхоадаран символ хилла иза, дегнашкахь иштта юьсур а ю. Адаман ницкъ ма ца кхочу массо а хIума кхочушдан. Цунах лаьцна ала цхьа а вон дош дац сан. ХIинца божарий арабовла\nКхуьй а товш яра – Цепкало Вероника а, Колесникова Мария а, Тихановская Светлана а. Мария хIинца а шен гIаролехь ю. Суна хаьа, вайн органаша муха кхерамаш туьйсу, цундела, цецволийла дац, зударий, Светлана а, Вероника а цхьана ханна юкъара яларх. Со тешна ю, и шиъ юхайогIур ю.\nРадыё Свабода: Церан юкъархо хилалур ярий хьо?\nСветлана Алексиевич: Хьанна, хьанна юкъахь?\nРадыё Свабода: ХIинца конфликте бевллачарна юкъахь.\nСветлана Алексиевич: Со жимма къона а хилча, могаш а хилча, хила там бара. Сайн болчу ницкъаца ас ишта а гIо латтор ду царна, бакъду, боламан хьалханча хила сан гIора дац.\nРадыё Свабода: ХIун эр дара ахь протестан акци бевллачаьрга а, кхин а царах дIакхетар болучаьрга а?\nСветлана Алексиевич: Ас даггара баркалла эр дара царна, шайн доьналлех уьш ца бохарна. Кху тIаьххьарчу масех кIиранчохь сайн къоме боккха безам бахна-кх сан. Цхьа кхин нах бу-кх уьш, оцу нахехь цхьа кхечу тайпа ницкъ а, гIора а ду-кх. Тоххара цхьа шатайпа жимма чам баьлла яра со, хIинца яц. Со хIун ала гIерта аьлча, барт болуш хила деза вай, къийсамна карор бу лидерш а. Массарна а моьттура, оцу зударша дерриг а кхочушдийр ду. Царна гонах команда хилла цахилар а вон ду.\nРадыё Свабода: Лукашенко Александре ала хIун дара хьан?\nСветлана Алексиевич: ...Журналисто Калинкина Светланас элир-кх цхьа дика: "Хаза дIагIохьа…!" Цу тIера дIадаьлла гIуллакх хIинца, цIий Iаьнна. ГIуллакх кхин гена далале, адам къематечу бух боцучу бердах, тIаме айхьа кхоссале, дIагIохьа. ДIагIохьа! Майдан хила ца лаьа цхьанна а, ца лаьа цхьанна а цIий Iана а. Ткъа хьо ву-кх Iедал хьайн буйнахь латтон лууш. Оцу хьан лаамо цIий Iанадойту.


"Мегар ма дац дерриг дика долуш санна лела"\nКесаева Элла: Путинна жоп дала ца лаьа пачхьалкхехь лелачух\nХаржамаш тидамехь латтийра Бесланехь беллачу нехан гергарчара, царна гинарг иштта ду: Харцонца веана дарже Путин. Стенна хета шайна шаьш бакъ дийцира Кесаева Эллас "Кавказ.Реалиина".\n- Харжамашкахь тергамбеш Iийра шу. ХIун харцонаш гира шуна?\n-Бесланехь харжамийн 16 куп ю. Оха Iуьрре тидаме ийцира цхьатерра курткаш, куйнаш, кепканаш техкина кIентий, зудабераш. Уьш машенашкахь кхочура. Ца богIура жуларахь, цхьацца-шишша вогIура.\nЮха духарш хийца хIиттира "актераш": курткаш, куйнаш дIа а даьхна, футболкаш юьйхира – цкъа сирла, тIаккха таьIна басахь юхура бедарш.\nХан кхетта нах а гира тхуна изза лелош: масала, 169-чу куьпахь зударий хьийзара, царна тIехьожуш вара гIалин администрацин векал. Изза зударий кхечира 168-чу куьпе – Коминтернан ураме. Цул тIаьхьа уьш кхечу каппашка хьаьлхира.\nЗударша духарш хийцира, администрацин векало (кIунзал вара иза) коьрта тIе боьллира кепка. Харжамийн чоьнна чукхаьчча, арабевлира, духарш а хийцина, юхабаьхкира. Моьттур дара царна бедарш латтош йоккха туька ю.\n" Кхаьжнех хIоз бинчу" кхечу кегийрхойн тобанна коьртехь а вара гIалин администрацера стаг.\nАдам ца къастадаллал Iаржъелча, массо а Iуьргашкара гучудийла дуьйлира гIаларташ. Тхуна девзира уьш – дийнахь "хIоз хьийзийнарш" бара уьш. Буса, кхаьжнаш дагардечу хенахь, каппашна тIегулбелира и массо а аьшпашбиттархой. ШолгIачу дийнахь даржийра, харжамашка 84,5% нах бахана аьлла.\nОха динчу хьесапца, харжамашка а бахана, кхаьжнаш дIабелларш бац 30 %-тал сов. Суна бевзачара, дукхахболучара, шаьш деккъа дIа шайн кхаьжнаш Путинехьа чу ца кхоссийта бен ца дахара олу.\nМассаьргара хезара цхьаъ: "Теракт хиллачул тIаьхьа муха мега цуьнгахьа таса?" Дукхахберш Грудининехьа бара.\nIедало кхаьжнашца шена луъург дийр дуйла хуъушехь, нах цец-акъ буьйлу: "Муха мега оццул яккхий харцонаш лело?" Йо, лелайо Iедало и харцонаш.\nТхуна гира каппашкахь жамIийн тептаршна тIе мухIарш детташ – уьш кхелан бакъонца бен делла йиш яц. Ткъа муьлхачу кхело вайна иза магор ду? Дерриг а Iедал иза доладерзийначийн карахь дац?! ДIахоьцур ма дац цара иза шайн карара.\n- МогIара бюджетхой хьеборий Къилбаседа ХIирийчохь?\n- Шайца итт-итт стаг валош бахка декхаре бинера уьш (балхара дIабохур бу аьллера). Бен а дац, хьан хьанна кхаж тосу, амма валаве хьайца 10 стаг, баьхна цаьрга.\nГергачаьрга, доттагIашка, бевзачу нахе доьхура Iедалан белхашкарчу наха шайца харжамашка бахкар. Система "Iехо" аьтто баьлларш бевза суна – уьш бахана кхаьжнаш дIабала, амма Путинна ца белла цара.\nЦа кхетара и нах шаьш харжамийн жамI тодеш буйла!\n- Ахь харжамаш чекхбевлча Путине кхайкхамбира. ХIун аьлла, стенна?\n- Коьртаниг дац цуьнга алар. Коьрта ду халкъе харжамийн дийнахь лелларг дIадийцар. Бакъдерг хаа луучаьрга и бакъдерг дIакхачор ю тхан Iалашо. Адам Путинехьа дара ала гIерта прессехула Iедал.\nТкъа и 85-90% Iедало яздина терахь ду. Къилбаседа ХIирийчоь, доккхачу декъанна, ца яхна харжамашка.\nОха официалехь дош аьлла харц жамIаш шена кхаьчначу стаге. Харцонех лаьцна оха деккъа дIа интернетехула дийцинехь, цунна ала дара, шена ца гина, ша ца дешна, шена ца хаьара. Цундела оха экспресс-почтехула кехат дахьийтира-кх. Шега дIакхаьчначу информацех дойла цо шена луъург, кху системехь тхан дац кхин дан хIума.\n- Харжамийн Коьртачу Комиссе, прокуратуре, кхеле яздойла ма ду…\n- И комисси а, кхийолу хIуьцI-пIуьцалгаш а кхетамбоцчу нахана ю. Тхо дац юкъагIерта лерина.\nХаржамийн Коьрта Комисси, кхел – лохотрон ю, эрна когаш беттаррий бен ца хуьлу цунах. И некъ оха цкъа бина чекхбаьккхинчех бу.\nТхоьгахь яьхна ю, бакъдерг гойтуш, видеош, суьрташ.\n- Делахь а ерриг а партеша даредина-кх Путина толам баккхарх…\n- Оьрсийчохь яц оппозицин партеш. Ю боху оппозици, оьшучу хенахь, дерриг а дика дара ала бен яц иза. Оха тхайна харжамашкахь тергамбан бакъо ехча, тхуна иза ца елира. Далош долу бахьанаш а дара беламе! Тхаьш журналисташ ду а моттийтина, чухьаьлхира тхо каппашка. Цигахь тхуна гира кеп-кепарчу партийн векалш "Цхьааллин Оьрсийчоь" партехьа буйла.\n- Партешкарчу наха харжамаш стенна ларбо, кхеташ ду. Ткъа хьуна иза оьший?\n- 20 шарал сов Iедал шайгахь кхобучу жоьлкаша лелориг хаархьама. Церан некъ бевзаш хилча, атта ду дуьхьаллатта. Низаман гурашкахь, боху ас.\nЦIахь Iийнехь, суна хуур а дацара цара жоьлкалла муха леладо. Зуламех лаьцна чохь Iашшехь хазар цхьаъ ду - кхин ду гар. Бодашкахь тхаьш видео йоккхуш Iаш, тхуна ца хаьара кхаьжнаш таса богIу "гIуртхой" буйла тхаьш бохурш. Кхано тIаьхьа, бинчу балхе хьовсуш, тIаьхьакхиира. Оха сахилча дуьйладелла, буьйса юкъахъяххалц ехира видеош. Йиш хиллехь, бохур дара нахе, ма гIо гIуртехь дакъалаца.\nХIинца массара а Кемерово йо йийцаре. Амма ца хотту цхьаммо а, стенна хилла бохам. Хилла Бесланах жамI дина дацарна! Жоьпаллехь вац стагга а. Харжамашкахь гIурт лело арабевллачех а ма хьакхало иза.\nИ нах а, церан бераш а ду тIехьожучийн бехкенна дала тарлуш. Президент халкъо хоржийла лаьа тхуна. Путина тахана дийриг пачхьалкханна дуьхьал зулам ду – Iедал дIалоцуш ву иза. Шеко а яц иза низамехь вацарх.\nШа динчу зуламех жоп цадалархьама тийсало Путин Кремлерчу гIорторах. Коррупцех йозаелла система цуьнга цкъа а хийцалур яц. Шена тIера, шена гонах болучарна тIера волавала ма веза иза. Цунна-х ца оьший и болх!\nЦундела, и сингаттамах, дегалазамах, талламех, реформех мел дуьйцург деса къамелаш ду, халкъ цуьнга ладоьгIуш Iа кху 18 шарахь.\nТIейогIучу заманашкахь Путинан хан леррина охкуш лелар бу нах. И саннарг кхин ца валийтархьама. ТIех сов Iедал ду президентан карахь.\n- Дукхахболчу Оьрсийчоьнан бахархошна оьшург доккха хIума ма дац – мерза яа, кIеддачу бийша...\n- МогIарчу нахана шайн карахь хIумма а дац моьтту. ТIаккха стенна хьехош ду хиндерг? Хьан берах жоп хьан лур ду тIаккха? Дера ду иза-м массарех а хьакхалуш. Мегар ма дац дерриг дика долуш санна, тап-аьлла тийна Iан.\n- Халкъо наггахь гайта-м ма гойту ша реза доцийла, маьI-маьIIерчу Iедална. Путинна ца гайтахь а. Иза даима а ма вуй диканиг…\n- Нах Бесланехь, Кемеровохь, кхечунхьа хилларг ца хилча, карзах а ца бовлу. Хенан йохалла кхетар хир бу-кх. ХIинца доллучунна а бехке Тулеев Аман во. Пропаганда Путин цIанвеш ю, цунна тIедожийта йиш яц цхьа а томмагI. Суна гергахь беха нах кхета бевлла дукха хенахь дуьйна а.\nЧерчила аьлларг сайн дешнашца олу ас: демократел, харжамел тоьлуш хIума ца кхоьллина адамо.


Тахана: пӀераска24 Джумада ас-сани 1443 г. х.\nРамадан (Ӏаьр. رمضان), Рамазан (туркойн маттахь Ramazan)— бусалбан рузманан уьссалгӀа бутт бу. Сийлахьчу КъурӀанахь «Етт» (Аль Бакъара) цӀе йолчу суратехь аьлла ду: «Шуна кхаба тӀебиллина болу Рамзана бутт бу, шена чохь КъурӀан доссийна болу — ша нахана куьйгалла а долу‚ шена чохь нийсачу некъан, бакъдерг-харцдерг а, хьанал-хьарам къасторан а билгалонаш йолу. Шух цхьанна и бутт тӀехӀоттахь, цо кхобийла иза».\nРамадан бутт болабелча наха марханаш кхобу, чекхбаьлча марханаш досту (Аль-Фитр Ӏийд). Оцу берриг баттахь, юучух сарахь бен ца кхеташ, марханаш кхаба декхаре ву могуш-маьрша волу хӀора бусалба. Цул сов, цу баттахь бусалба наха дийнахь цигаьрк а ца узу, иштта царна магош дац дагара гергарло а.\nРамаданан йохалла- ткъе исс я ткъе итт де- беттан рузме хьажжина къастайо. Марха кхабар садаржарца доладо (Ӏуьйренан азан кхайкхарца), чекхдолу малх бузчу хенахь (суьйренан азан кхайкхарца).\nМарха кхабар садаржарца долало (Ӏуьйренан молла кхойкхучу заманчохь), чекхдолу малх чубузуш хенахь (суьйренан молла кхайкхарца). ХӀора дийнахь бусалба наха Делан дуьхьа марха лаца ният до. Марха дастаран (Ӏаьрбойн маттахь إفطار /ифтар/) хан тӀекхаьчначул тӀаьхьа марх даста деза. Бакъхьа (суннат) ду хица а, шурица а, хурмица а марха дастар.\nХӀора дийнахь пхьуйра ламаз (Ӏиша) динчул тӀаьхьа бусалбачара жамаӀатехь шайн лааме ламаз до, цунах таравихь олу (Ӏаьрбойн маттера "تراويح " /таравихь/ "садаӀар" маьӀна ду цуьнан). Иза 8-гӀа я 20-гӀа ракаӀатехь лаьтта. Т1аьххьарчу иттолг1ачу деношкахь Билгалдаккхаран буьйсе (Лайлатуль-къадр буьйса) т1ейог1у.\nШавваль-беттан хьалхарчу дийнахь, Рамадан чекхбаларан сийнна мархаш досту. Цу дийнахь бусалбачара дезачу дийнан ламаз до, цунах Ӏийда олу, Ӏаьрбойн маттера схьадеъна дош ду иза, цуьнан маьӀна «дезде» ду. Иштта цара халачу хьолехь бохкучу нахана тӀедожийна сагӀа (закят) дӀало. Марха достучу дийнахь керланиг, хазаниг юху бедар, мерзаниг кечдо даар.\nКъуръанехь мархийн баттах лаьцна[нисйе бӀаьра | нисйе]\nСийлахьчу Къуръанехь «Етт» (Аль Бакъара) цӀе йолчу суратехь аьлла ду:\n183.ХӀай шаьш [Делах] тешнарш ! [Дала] Шуна [яздина] тӀедиллина марха кхáбар, шоьл хьалхарчáрна [Шá] тӀедилларх терра . Шу кхéра тарло [Ӏáсаллех] .\n184.[мáрханаш кхáба] Лéрина [долчу] деношкахь . Ткъа шоьх шá цомгуш, йа нéкъаца хилларг [милла велахь], тӀаккха [цунна тӀехь] кхéчу дéношха масех [кхáбар] ду . И ца кхáбалочáрна тӀехь [цáра балабéзаш] мáх бу — мискачунна [цхьаъ] кхáча балар . Шен лаамца [шеггара] дика динарг [милла велахь], иза цунна дика ду . Аша мáрхакхáбар шуна дика ду, шуна [и] хууш делахь .\n185.Мáрхин бутт, шéна чохь Къуръáн доссийна [бутт] бу, нáхана нийса некъ а, нийсачу новкъах [йолу] билгалóнаш а хилла [долу] . Шоьх [цу] баттана шá тӀекхаьчначó кхóбийла и . Ткъа шá цомгуш, йа нéкъаца хилларг [милла велахь], тӀаккха [цунна тӀехь] кхéчу дéношха масех [кхáбар] ду . АллахӀана шуна атталла лаьа, шуна халó [ян] ца лаьа . Аша кхóчуш дойла [и] масех [де , АллахӀу акбар áларца] вазвойла АллахӀ , Цó шаьш [бакъонна тӀе] нисдарна . Шу баркаллé хила тарло .\n187.[Дáла] Шуна магийна мархин [беттан] буьйсанна [шу] шайн зударшна [эвхьаза] тӀегӀортар . Уьш шун дýхар ду, шу цéран дýхар ду . АллахӀана хиъна, баккъалла а аша шайн догӀмаш лéдеш хиллий, тӀаккха шуна гечдина Цó , шуна къинтӀéра ваьлла . ХӀинца [эвхьаза] хьакхалó шу цáрех [меттахь], аша лаха [цáрца] АллахӀа шайна яздинарг . Йаа, мала Ӏуьйранна кӀай тай Ӏаьржачу тайх [сá-бóда] къáстталц, тӀаккха кхóчуш де [шайн] марха буьйса йоллалц . Шу цáрех [шайн зударех эвхьаза] хьакха ма лó шаьш маьждигехь [Ӏибáдат деш] Ӏеш долуш . Уьш АллахӀан [шарӀа] дóзанаш ду . Шу герга ма гӀó цáрна . Иштта, билгалдо АллахӀа нáхана Шен áяташ . Уьш [хьáрамчух] кхера тарло .\n(Аль Бакъара 2:183-185;187)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Рамадан&oldid=5446664»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 4 январь, 15:42.


"Йозанаш девлла лела даима а". Къилбаседа Кавказехь Iаьрбийн графика йолчу заманахь…\nIаьрбийн графкица нохчийн маттахь дина йоза\nКъилбаседа Кавказан къаьмнийн меттанашкахь Iаьрбийн графика лелачу заманахь динчу йозанаша, хIиттийначу документаша хIун дуьйцу, муьлха къайленаш кхобу вайна юьстах? "Кавказан хроника" подкастан автора Вачагаев Майрбека оцу хьокъехь къамел дира историкца Шихалиев Шемалца.\n– Хьомсара Шамал, вай Iаьрбийн маттахь я цуьнан графика тIехь Кавказан къаьмнийн меттанаш лелачу хенахь дина йозанаш, оцу муьрах дисина документаш хьахош дагалоцу нехан долара а, жамаIатийн а архиваш. Уьш мел мехала ду вайна? Архиваш толлу стаг муха ларавала веза Iаьрбийн маттахь яздинчу документашца?\n– Юхьанца ас, Iаьрбийн маттахь йолчу Дагестанан архивех дерг олуш, билгалдоккхур ду оцу документех 90% нехан долахь хилар, маьждигийн, хьуьжарийн Iуналлехь хилар. Вуно дукха ду куьйга дина йозанаш, хьалхалерчу графикехь арахецна книгаш, теллина бац и бахам тахана а. Халаниг ду оцу документех цхьа дакъа бен уьш девзачийн долахь цахилар. Оцу коллекцешна тIекхочу талламча дукха хьолехь церан мотт ца хууш вуьсу, бодашка кхоьссича санна.\n– Iаьрбийн маттахь долчу Къилбаседа Кавказерчу документех, йозанехь уггаре шираниг муьлхачу хенара ду?\n– Вай дуьйцурш Къилбаседа-Малхбалерчу Кавказера йозанаш ду, уьш 11-чу бIешарера схьа ду. Царалахь ду суфийн терминашна тIехь хIоттийна йоза, амма дац иза Дагестанан дахар юьстахдуьтуш яздина, Дербентан хIетахьлерчу дахаран кхетамех лаьцна дуьйцу авторо. ГIала санна юьйцуш а яц цигахь Дербент, мохк санна юьйцу, сельджукийн зама ю иза. Цигахь муьлха Iилманчаш беха, баьхна, цара хIун лелийна, муьлхачу Iилманийн гонах бу уьш, цара муьлха книгаш йоьшу дуьйцу.\nАьлча а, вайн шеко яц Дагестанера йозанаш 11-чу бIешарера хиларх. И йозан документ доцург, дуккха а бу Iаьрбийн маттахь бина белхаш, схьаоьцур вай "Ширванан а, Дербентан а истори", "Дербент-наме", иштта дIа кхин а. Оцу массо а хьасташа Дагестан йовзуьйту Iаьрбийн чубаьржинчу 7-чу бIешарера 14-чу бIешаре кхаччалц. Амма Оьрсийчуьрчу талламчаша шеконе дуьллу (Iилманчашлахь хуьлуш ма-хиллара) цхьадолу йозанаш шира ду бохург, царна хетарехь, 17-чу бIешарал хьалха яздина дац уьш.\n– Дукха-кIезиг, мел ду Дагестанехь а, Къилбаседа Кавказан кхечу регионашкахь а шира документаш?\n– Хаттар: стенгара йолалуш ю, кхачалуш ю Дагестан? Вайн административан дозанаш хьехадахь, тоьа карти тIе хьаьжча, хIаъ. Амма вай ярташ, юкъара экономика, юкъара синбахамаллин центр кхоллаялар хьахийча, кеп-кепара ю Дагестанан доза къасторан кепаш. Пачхьалкхан дакъа санна а доцуш, культуран маьIнехь аьлча, йолало иза Азербайджанан къилбаседанера схьа. Кхочу Терка тIе, малхбалехь – ГIалгIайчу. Иза синбахамаллин а, цхьана маьIнехь экономикан а битамашка диллича, цхьа территори ю, оцу хьесапехь яьхна бIешерашкахь, оцу территори тIехула дIасадаьржаш хилла билгал долу цхьа йозанаш.\nКультуран маьIнехь аьлча, хилла дац доза регионашна юкъахь. Теркал къилбаседанехьа кхин ламасташ го вайна. Иза Дашо орда лаьттина хиларан, билгало ю, тIаьхьо – Идал-Уралан ламасташ. Куьйга динчу йозанех а, дешаран кепех а, меттигерчу кхоллараллин репертуарах дерг ду иза. Малхбузенехь дикка хаало ГIирмин ламасташ. Цундела ас доькъур дацара документаш, Дагестанан, ГIалгIайчоьнан я Нохчийчоьнан аьлла, массанхьа а ШафиIийн мазхьаб лелла, массанхьа а цхьа ламасташ хилла дешаран, цхьа Iаманташ лелла, цхьа документаш хилла юха-юха куьйга яздийраш.\nТкъа вай таханлерчу административан дозанашкахула чекххьаьвсича, кхеташ ду, дукхахдолу документаш дисина Дагестанехь. Iилманца, дешарца, исламан гIуллакхашца, хууш ма-хиллара, Къилбаседа Кавказе бусалба дин чудеъна меттиг Дагестан ю. ШолгIаниг – иза а мехала ду хаа – нохчашна, гIалгIашна, кхечу къаьмнашна депортаци йича дукха документаш дайна церан мехкашкара.\nКуьйган йозанаш цкъа а ца хилла нохчочун, гIалгIачун я дагестанхочун доладирзина. Йоза цхьаьнхьа БагIдадехь яздина хила тарло, иза цхьана хьаьжо Дагестане кхачийна хила мега, цо дIасаделла, доьхкина я совгIатдина, даьржина хила тарло. Аьлча а, йозанаш девлла лела даима а. Суна уьш Парижехь а карийна. "Дагестан" боху термин вайн дуьйцучу маьIнехь таханлера георграфин зона яц, синхаамаллерчу юкъараллийн территори ю, юкъалоцу цо вай юьйцу йоккха регион.\n– Кавказан тIеман заманарчу йозанаша кIаргбойла, хуьцийла дуй вайн оцу хенан хиламех болу кхетам?\nСоветан Iедал доьхначул тIаьхьа Iилма цхьадолчу маьIнехь гураша льцна дисина\n– Кавказан тIамца доьзначу документех вуно дукха ду довзанза лаьтташ. Цара вайна хIун гойтур ду? Дагестанехь еххачу хенахь кхетам баьхна, регионе суфизм кхаьчча, иза Кавказан тIеман заманахь тIеман-политикан тIегIане Ярагский Мохьмада (Кавказехь мурдийн болам баржийна а, Дагестанехь, Нохчийчохь имамаш Iамийна волу Iеламча – редакцин билгалдаккхар) баьккхина, бохуш. И тезис тIетевжа Кавказерчу Оьрсийчоьнан империн администрацин хьаькамаша дитинчу рапорташна, официалан документашна. Амма вай Iаьрбийн маттахь яздина документаш дешча, ца го вайна Кавказан тIеман идеологи ю мурдийн болам ала бух. Хилла суфизм, цо конфликтехь шен дакъа а лаьцна, делахь а Дуьхьалонан идеологи ца хилла иза, цо социалан а, нах вовшахтохаран а некъаш латтош хилла.\n–Дагестанера динан Iилманчаш кхечу республикашкарчу шайн коллегашца цхьаьна и документаш талла ойла йолуш бан а буй, Шемал?\nIаьрбийн йозанца хIоттийна документ\nИдеологин дехкарш дац. Низамо къайленехь латтош долу документаш доцурш\n– Халахеташ делахь а, и тайпа контакташ яц вайн институташна юкъахь. Советан Iедал доьхначул тIаьхьа Iилма цхьадолчу маьIнехь гураша льцна дисина. Яц зIе Дагестанан, Нохчийчоьнан, ГIалгIайчоьнан я ГIебарта-Балкхаройчоьнан археологашна юкъахь. ГIеххьа хан хьалха Балкаройчоьнан лаьмнашкахула бахархошкара шира йозанаш толлуш лийлира Москвара Iилманча Бобровников Владимир, цо арахийцира цхьа жима каталог йойвзуьйтуш материал. Аьлча а, йозанаш долуш ду, амма Iилманчийн юкъарлонаш хедда, лулахошна я хьашт дац я ахча ца тоьу и болх бан, экспедицеш дIасахьийсо.\n– Советан заманахь политикан бахьанашца кест-кеста, зорбане ца кхочуьйтуш, дIалакъадора цхьадолу документаш, хIинца юй и проблема?\n– Оцу тIехь хьал гIолехьа ду. И тайпа идеологин дехкарш дац. Низамо къайленехь латтош долу документаш доцурш. Царна тIекхача шатайпа бакъо еза. Депортацица, репрессешца йоьзна материалаш ю уьш доккхачу декъанна.\n– Ахь болх беш муьлха документ нисделла хьуна уггаре а мехала хеташ?\n– Цхьаъ ду царех Гражданан тIамера Каява Iелин дагалецамаш (гIазгIумкийн Iилманча, философ - редакцин билгалдаккхар). Оцу документо дуккха а хеттаршна жоьпаш ло Дагестанан оцу хенан исторех лаьцна. И дагалецамаш Iаьрбийн маттахь бу, хIинца а бац зорбане баьхна. Цо гойту, мел дукха хилла Дагестанехь дуьхь-дуьхьаллаьтта ницкъаш. Цо бахарехь, Советан Iедал социалисташа хIоттийнехь а, Дагестанехь авторитетехь бисина хилла Iеламнах - Гоцинский Наджмудди, Салтинский Узун-Хьаьжа, Акушинский Iела-Хьаьжа. Дагестанхой кIезиг тешара Имперехь школаш яьхначу нахах. Вуно мехала болх бу иза. Цунна тIехь къахьоьгуш ву со а, сан цхьа коллега а.\nНехан карахь дисинчу Iаьрбийн маттерчу документаша, куьйга динчу йозанаша хаа таро ло регионерчу ламанхошкахь хIун ойланаш, кхетам лелла. Къилбаседа Кавказан истори толлучарна вуно пайде хаарш ло цара. Вайна цкъачунна девзина докуметаш дац дукха, довзанза бухадисинчаьрга хьаьжча, истори езачу наханна чIогIа оьшу уьш довзар.


45 шо долу Дачаев Зеламх, тахана Нохчийчохь вехаш ву. Францехь дуккха а хан яьккхина цо. Ши шо хьалха, цIаван дезнера цуьнан. Амма, уггаре а де доьхначу хенахь, шена тховкIело еллачу пачхьалкхца уьйра тахана а хада ца йо цо. Барам боцуш баркаллийца дагаоьху цунна цигахь яьккхина хан. Цундела, халахетарца тIеэцнера, Парижехь хилла долу терроран тIелатарш. Цул совнаха, эккхар хиллачу «Стад де Франс» стадионехь гIаралхо болх бина а ву иза. Цунна дика евза, цигара чекхволаран система. Цундела, оцу хиламан шена хьежам бовзийтира цуо Маршо Радионе.\nДачаев: «Цигахь схьагуш долу сурт муха ду хьуна аьлча, массийта гуо бу. Арахьара гуо, полицийн жандармийн бу. Со цкъа балха тIаьхьа а висина ведда воьдуш гича, жандармо соьга корта ластийра «ахь хIун до» аьлла. Ас сайн карта гайтича, чекхвалийтира. Мелла а малбелла бу уьш.\nБожаршна а, зударшна а шай таллам беш лерина нах бу цигахь. КхоалгIа го а, биолгIа а го а бу. Стадионехь ловзарш дIадоладелча, арахь болу полисхой, шай машенаш чу а ховший, Iа. Оцу белхан доккхах долу дакъа дIахьош берш, сан белхан накъостий бу».\nХIинца билгала хууш ду, оцу стадионехь, болх бечу Iаьрбо гIаралхочо, полицех чекха а ваьлла, дуккха а нах болчу эккха воьдуш волу террорхо сацинийла. Ша а велла иза. Цо, иза ца динехьарий, беллачеран а, лазийначеран а терахь дуккхазза лекха хира дара боху, Дачаев Зеламхас.\nДачаев: «Иза дуьйцуш а дац, хазош а, дIаолуш а дац. Оцу гIаралхочуьнах чекхавала гIерташ верг цо чекхавалийтинехьарий, байинарш тIехсов дукха хира бара. Цо дехьа ца валийтаро дина иза. Полици а кхайхкиниа боху цо цига. Бусулба къонахчо санна, цо майралла гайтина. Цигахь болх бечарах 80 процент бусулба нах бу».\n«Стад де Франс» стадионехь ша болх бечу хенахь, чолхалла кхуллучу хьелашна шаьш даиманна кечдора боху, цигахь гIаралхо болх бинчу Дачаев Зеламхас. Дукхачу хьелашкахь, иза доьзна хуьлура, ловзучу тобанийн фанаташ вуолеларца. Шена а тIеIоттаделлера ишттаниг, бохуш кхин дIа а дуьйцу цо.\nДачаев: «Ирландий, Франций регби ловзучу хенахь, суьдхочо и ловзар ца дайтира, арахь шийла ю аьлла. Ирландхой мелла бара. Ша мел йолу стадион меттах яьллера. Уьш совцо безаш боккха болх бара. Айятуль курси дара ас доьшуш. И лам санна адам чухахкаделча, со цигахь хьура волуш вара мича вахна а ца хууш.\nОцу ирландхойн тобанна коьртехь верг вара, кертана дехьа, со шена мар кхетахь, ша дIавоьду элира цо. Сан белхан накъосто соьца мишка йириа, ма гIолахь аьлла. Со тIе а вахана мар кхийтира цунна. ТIаккха, шен тоба а эцна, бехна боллушехь, дIавахара иза. Ирландхойн фанаташ Европехь а дика бевза, уьш чIогIа вуолелаш болун дела. Оьрсийчохь санна къизалла, вовшех дера хилар дац цигахь».\nЕвропехь уггаре а дукха бусулба нах беха, цаьрца культураца а, дахарца а, ийна болчу французийн республикан бахархоша ша тайпа тIеоьцу аьлла хета Дачаев Зеламхан хилларг. Юккъараллехь, дуьненахь лоруш хилла долу мехаллаш шеконе дехка, тахана ца долийна. Иза, 2003 шарахь, Iамерка Иракъе чуйоьдучу заманахь доьххьара шена тусаделла, аьлла тидам бира цо.\nДачаев: «И зулам царар оцу нахана дича, суна чIогIа новкъа деара. Цигахь тIехсов хьал долуш нах а бац уьш. Со кхетара вара эскархошна доьхьала динехьарий. Иза тIеман низамаш ду. Демократийн институташ харцо йолийна дикка хан ю.\n2003 шарахь Iамерка Иракъе чуйоьдучу хенахь 2 миллион стаг араваьллера Францехь. Жак Ширака а элира, шаьш Iамеркан доьхьала дац, тхуна тIом ца безар ду элира. ХIинца и зулам муха, маца соцура ду а кхеташ вац со».\nТахана, дукхачу нехан шеко яц, Францехь хилла долу эккхарш, динан бух а болуш, цкъа а чакхе хира йоцу тIом боло лууш дина хилар. Дачаев Зеламхан дика хета, оцу хIуманах кхеташ а, и хIума гена ца далийта а, дог-ойланаш францийн юккъараллехь алсам хилар. Даьллачу гIалаташна тIехь, кхин дIа а уьш Iаьмчхьана, элира цо.\nПарижерачу бохамехь зе хиллачарах дог лозу нохчийн


Лекъар доцу хьоста\n27 апреля в 12:35 (2010 г.)\nКъоман мотт – ерриге а культуран онда бух бу. Маттаца бен кхуьийла дац массо а культуран генаш: йоза –дешар, 1илма, исбаьхьалла, литература, фольклор, кхин масане ду уьш. Цул сов, дахаран ерриге а аг1онаш ю маттаца йоьзна, адамийн юкъаметтигийн коьрта г1ирс бу мотт. Лекъар доцу хьоста санна, даима бекар бу вайн ненан мотт. Доцца аьлча, мотт ца хилча, культура а хир яц, культура йоцург къам а дац. Вовшех доьзна ду и дерриге а, цхьаъ д1адаьлча, вуькхуьнан маь1на довш. Кхетам-хьекъал долчу стагана хуур бу цу сийлахьчу билгалонийн мах. Д1а ойла ер вай: мотт ца хилча, кхидерг ца дийцича а, йиш хир ярий вайн къоман 1илма, йоза-дешар кхиа? Таро хир ярий дуьненан хазни юккъе вайн исбаьхьчу фольклоран дашо хазна йилла? Йиш хир ярий Далла 1ибадат дан, г1иллакх-оьздаллин башха кеп лело? Вовшашца уьйр-марзо, гергарло лело, бер 1амо, цунна кхетам бала, вон-диканехь оьзда дош олуш, дистхила?\nДуьненан хазалла нохчийн маттахь, исбаьхьчу дешнашца, башха васт кхуллуш, гайта таро хир ярий вайн? Элчанашка, эвлаяашка нохчийн маттахь орца деха? Делера къинхетам беха? До1анаш дан, назма ала? Нохчийн говза дош дуьненна довзийта, вайн язйина кечйина истори, фольклор, литература къаьмнашна гайта охьайилла!\nИштта онда маь1на долуш, Дала вайна дина совг1ат ду вайн къоман мотт! Иза д1ататтар – Даймахках валар санна, бохаме ирча г1уллакх ду.\nМаттаца доьзна ду вайн кху дуьнен чохь йоккхучу хенахь мел деш долу г1уллакх, дахаран массо а аг1о ю маттах йоьзна, вайн кхетамах, ойланех хьерчаш бу мотт.\nЦундела вайн меттан сий дан деза вай. 1алашбан беза, бицбан, д1ататта мегар бац иза. Сийлахьчу дарже кхачо беза, кегийчарна марзбан беза.\nКхио, дебо, стамбан беза, массо а аг1ор цуьнга заза докххуьйтуш.\n«Ненан мотт» - х1унда аьлла цунах? Дера аьлла, ша дуьнен чу долуш, берана ненера хеза дела шен къоман маттахь дуьххьара дош! Нана санна, сийлахь, беза и мотт болу дела! Нанас шен беран даг чу дуьллу къоман диканиг, сирланиг, сийлахьниг, оьзданиг. Шен бераца мерза мотт лебеш, цунна аганан иллеш бохуш ерг нана йолу дела.\n… Вайн мотт ца хилахь, я иза бицбахь, денбина, иза кара ца берзабахь, цуьнан сий ца дахь, вайн кхане шеконе ю. Шен меттан, мехкан да а хилла, 1едалан мукъ кара а эцна, вайн къам д1а ца х1оттахь, кху дуьненан авгола т1ера доь доцуш дарна кхерам бу вай. Дала лардойла вай и санна йолчу чаккхенах!\nГ1а-бацана оьшу хи санна, дег1ана оьшу са санна, къомана а оьшу мотт. Культурина х1ете а хьашт бу иза, х1унда аьлча маттаца бен ца кхуьу культура а.\nТкъа культура йоцург къам дац, иза вайна хууш ду.\nМа бицбе вай, ма г1елбе вай, д1а ма титта вай, самабаккха вай, серлабаккха вай Везачу Дала Шен лаамца вайна белла болу нохчийн исбаьхьа, оьзда мотт!\nКхечу къаьмнийн маттал ша хаза бацахь, х1умма а царел г1ийла бац, эшна бац, къен бац иза, муьлхха аг1ор теллича а.\nЛаманан сирла шовда санна, ц1ена бу, бийца аьхна бу, олхазарийн эшарех тера, зевне бека иза. Маьлхан йовхо ю цуьнца, беттан нур ду цуьнца. Хьуна хьашт мел ю синонимащ, дустарш, куц кхолларан г1ирсаш бу вайн лексикехь. Пондаран мерз санна, к1еда-мерза бека, шатайпа 1аь ю цуьнца. И билгалонаш хаалур ю шуна, масала, аш вайн фольклорни произведенеш ешахь, эпически иллеш шуна довзахь, церан поэтикех аш марзо эцахь. Масане ду и тоьшаллаш, уьш дагардина а вер вац.\nМуьлхха а сюжет елла, исбаьхьаллин васт кхолла г1ирсаш карор бу вайн маттахь, нагахь хьо цуьнца шовкъ йолуш велахь. Массо а литературни жанрехь шен говзалла зен таро йолуш, беркате хьаьтта ю вайн меттан лексика.\n…. Къона чкъор кхетош-кхиорехь доккха дакъа лоцу школо, вузаша, юкъаралло. Дукха г1ирсаш бу тахна школашкахь мотт 1аморан процессаш аттачу яха лерина.\nШатайпа керла методика ю, электронни технологис доккха дакъа лоцу цу т1ехь.\nДелахь а, тахана къоначарех наггахь верг бен, шера нохчийн мотт бийца хууш ца хуьлу. Йоккха ледарло ю иза. Суна иза церан дай-нанойн бехк хета дукхахьолахь. Ц1ахь, шайн доьзалехь мукъна а бийцича, царна иза шарлур бара, марзлур бара аьлла хета.\nШколе дахале, 6-7 шо кхаччалц, бер шен деца-ненаца хуьлу. Дера, цара буьйцуш хилахь, берана а 1емар ма бу шен къоман мотт! Дай-наной бехке хета суна цу т1ехь.\nБерашна и мотт мичара 1емар бу, я школехь а, я доьзалехь царна и буьйцуш ца хезча?!\nТелевизорех, видеофильмах «1илманчаш» а бина, цаьрга бераш х1аллакдойту вайнаха. Цу хье бассочу яьшканна – телевизорна д1аделла вай бераш! Ойла ей вай цу ледарлонан!\nШен орамера, доьзалера, х1усамера, дегара, ненера схьа ду цу бераша шайн дагца, сица схьалоцуш дерг. Жимчохь шена буьйцуш хазахь, баккхийчара цуьнан сийдеш хилахь, марзлур бу берана а и мотт. Цкъа а бицлур а бац ша дуьнен чохь йоккхучу хенахь. Кхузахь карладолу вайн шира кица: «Жимчохь эцна кхетам-хьекъал – т1улга т1ера йоза ду».\nМотт - адаман кхетаман, цуьнгарчу иманан, оьздаллин шатайпа «куьзга» ду, матто гойту цу адаман Делаца йолу юкъаметтиг, Даймахкана муьт1ахь иза хилар.\nНохчийн мотт, нохчийн къам, нохчийн мохк – и кхо билгало, и кхо факт вовшех онда йоьзна ю, вовшех къаьстича, церан маь1на довр долуш! Делан кхоллам бу иза, хийца йиш йоцу, боха йиш йоцу, шеконе билла йиш йоцу!\nСайн къоман мотт хезачохь бен, иза бекачохь бен, сан яхар хир дац; цунах хаьдча, боккха эшам хир бара сан дагна. Суо байлахь хетар яра суна, кхечу къомана юккъехь яха хиъча. Сайн мотт буьйцучохь бен, сан дагна, сина, кхетамна маршо хир яц! Дала ларйойла со цу дуьненан балех! Дала лардойла вай массо а цу бохамах!


Путинах лаьцна керла тептар\nЛахьан-бутт 12, 2015\nДуьненан чемпион-шахматист, оппозиционер Каспаров Гарри\n„Вай Путин хIунда сацон веза?“ - иштта ю Германехь зорбане яьллачу киншкин цIе. Цу цIаро, кхин дIа чулацаман кIоргенашка кхийда ешархо вола а валле гойту, стенах я, аьлча а, хьанах лаьцна и тептар ду бохург. Язйинарг ву дуьненан чемпион-шахматист, оппозиционер Каспаров Гарри.\nКаспаров Гарри, тIаьхьарчу шина-кхаа шарахь Оьрсийчоьнан Iедалша шена кхераме хьал кхоьллина аьлла, даиманна Малхбузе ваха дIавахана волу, шен киншкехь дийцаре деш ву, Оьрсийчохь демократи йохорах лаьцна а, и бахьана долуш Малхбузенна хила там болчу тIеIаткъамехь лаьцна а.\nКоьрта тидам цо Путин Владимиран амалшна а, цуьнан леламашна а тIе бохуьйтуш бу. Ткъа Оьрсийчоьнан президентан персона юьйцучохь цуо кхоанне а ца кхоадо вуно шога а, кIоршаме а дешнаш. Диктатор ву а боху цуо иза киншкин масех меттехь, агрессор ву а боху, ткъа иштта мафин куьйгалхо а.\n„1936-чу шарахь ХIитлер а вацара, ша жимма тIаьхьа гучу ма-валлара, ШозлагIа дуьненан тIом болийна волчу маньяках тера. Амма хIеттехь дуьйна жуьгти а, заьIапхой а, шен политикан дуьхьалончаш а хьийзош вара иза“, - бохуш яздо Каспаров Гаррис.\nТкъа оццу 1936-чу шарахь Малхбузено еш дуьхьало а йоцуш, Берлинехь Олимпикан ловзарш дIадаьхьира ХIитлеро. Путинс тахана лелош дерг а ду, Каспаровна хетарехь, ХIитлеро шен дуьхьалончаш охьатаIоран модел схьаэцар, ткъа цуо арахоьцуш долу низамаш ду ХIитлеро арахоьцуш хиллачех тера.\nЦул совнаха, киншкин авторо дийцаре до, Сочехь дIаяьхьана хилла Олимпиада а вуно дукха ХIитлеран Германехь дIадаьхьна хиллачу ловзарех тера хилар. „Лерина я ларамаза, амма Путинан режимо вуно тералеларца ларйира Сочехь Берлинехь 1936-чу шарахь язйина хилла сценарий“, - иштта ю киншки юккъера цхьа цитата.\nЦу дешнашца авторо билгалдоккхуш дерг ду, Сочехь, хIетахь ХIитлеран Берлинехь санна, Олимпикан ловзарш тIехьа а тоттуш, гушхилларг цхьа адам дара, Путин Владимир, массо а метте кхочуш волу фюрер, шен амбицешцана, шен ша воккхахетараллин маница“, бохуш яздо Каспаровс.\nКхин цхьа хIуманах лаьцна а яздо Каспаровс Олимпиадин хьокъехь. ХIетахь Берлинера Олимпиада дIаяьллачул тIаьхьа ХIитлер ма-волаваллара, луларчу пачхьалкхана агресси ян, иштта Сочера Олимпиада дIа а ялийтина, Путина а йолийра Украинина дуьхьал агресси, боху цо.\nЦуьнца доьзна ира критика а йо Малхбузенна, ГIирмина аннекси йича а, Украинин Малхбалехь тIом болийча а Малхбузено агрессорна дуьхьал кхоччучу барамехь гIулчаш ца яхарна.\n„Iамеркера президент веккъа цхьа хьожуш Iа, ткъа Европа тхьевсина. Малхбузено Путинца лелош дерг – иза морала а, политикан а капитуляци ю. Хала хета, маьршачу дуьненна шен исторерчу гIалатех Iама ца лаар“, - иштта элира Каспаров ша тIаьхьарлерчу Шпигел журналана киншки хьокъехь еллачу интервьюхь.\nКхин дуккха а ду Каспаровн киншки тIехь оьрсийн а, европхойн а политикашна ира критика еш йолу меттигаш, политикан корректалле Iеминчу Малзхбузерчу ешархошна тамашийна хета мегаш йолу.\nЦо гIорасиз санна буьйцу Евробертан а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн а куьйгалхой, Обамина тIера Меркел Ангелина тIе кхаччалца, уьш берриш а Путинца хьестабараларан политика дIахьош бу бохуш.\n„Путинна тIемаш оьшу“, - аьлла тешна ву дуьненчохь уггаре а гениалечарех шахматахловзархо хилла волу Каспаров. Ткъа дуьне кхета деза, вай хIинца юха „шийлачу тIеман“ хьелашкахь дехаш хиларх.\nЦундела мацах хьалхалера „шийла тIом“ хиллачу хенахь лелла Iадаташ а юьхьаралаца деза Малхбузено, Путинца къамел дечохь – масала, цуьнца компромисс ца лохуш, цунна изоляци яр, санкцеш чIагIйар, Украинина герз латтор, боху цо.\nАмма тамаша бу Малхбузе Каспаровс бохучунна резахилахь.\nХIунда ву кхераме Путин?


Хьалхарниг – Брежнев, шолгIаниг - Кадыров\nГIирмерчу Севастополь гIалахь меттигерчу академино шен "сийлахь академик" цIе совгIатйина Кадыров Рамзанна. Стохка а кхушара а дуккхаза а дина Нохчийчоьнан куьйгалхочунна и тайпа совгIаташ. Кадыровн совгIаташ тергоне оьцу Димаева Лизас.\nКадыров Ахьмад дагалоцуш «Кавказан аз» цIе йолу Ерригоьрсийчоьнан IV-гIа фестиваль дIаяьхьира Симферополехь кху деношкахь. Цигахь дакъалоцуш бара Нохчийчоьнан векалш а.\nФестиваль ерзош, жамI деш вистхиллачу Севастополан Iилманийн Академин вице-президента Коротков Игора бовзийтира Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан «ГIирма Республикин Iилманийн Академин сийлаллин академик» шаьш хоржуш бина сацам.\nШа Кадыров Рамзан цу барамехь дакъалоцуш вацара, дашо мидал схьаийцира политикан, арахьарчу зIенийн, зорбанан, хаамийн министра Умаров Джамболата.\nХууш ма хиллара, Кадыров Рамзанна шайн Iилманийн дарж делла массех академино.\n2006-чу шарахь хаьржира иза Нохчийчуьрчу Iилманан академин сийлахь академик.\nДахначу шарахь Кунта-Хьаьжин цIарахчу Исламан университетан сийлахь профессор вира Кадыров Рамзанах.\nКхаьъца дакъадеш, Инстаграмерчу шен агIонтIехь яздинера «профессора», масех лакхарчу доьшийлаша дехар динера шега, академик, профессор дарж кховдо лаам бу шайн, бохуш, ша дуьхьалонаш йора, амма Исламан университетан «Сийлахь профессор» дарж ас доккхачу дозаллица а, хазахетарца а тIеэцна, аьлла.\nКхушеран Стигалкъекъа-баттахь Оьрсийчоьнан президента Путин Владимира Кремлехь Сийлаллин Орден елира Кадыров Рамзанна, «белхан кхиамаш лакхара хиларца», «юкъараллехь жигара дакъа лацарца», аьлла, билгал а доккхуш.\nКремло совгIат далар бахьана долуш, йоккха скандал гIаьттинера юкъараллехь, политикашлахь, хIунда аьлча, оппозиционер, политик Немцов Борис вийна бехкевен Дадаев Заур лаьцна шолгIачу дийнахь совгIат Кадыровна далар динчу зуламца цхьа хьожа-мода ца йозуш дац, бохуш.\nОьрсийчоьнан политолога, Политтехнологийн Центран вице-президента Макаркин Алексейс дIахьедира хIетахь, Кадыров Рамзанна Лараман орден яларо гойту Кремлна иза бен гуш воцийла Нохчийчоь пачхьалкхана муьтIахь кхаба, аьлла.\nКху тIаьххьарчу шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочунна хьалха ухку мидалшка хьоьжуш, забарш йо халкъалахь, «хIара гIуллакх иштта дIадодахь, кесста Кадыров Брежневна а тIехъэккхар ву», бохуш.\nСоциалан машанехь инфографика ю Оьрчийчохь бевзачу политикашна делла пачхьалкхан совгIаташ дагардеш хIоттийна.\nХьалхарчу могIарехь ву Брежнев Леонид- II4 орден, шолгIачу тIегIанехь Кадыров Рамзан ву - 62.\nСовгIаташна боккха тидам тIехьажабо ша Нохчийчуьрчу режимо а. СовгIатийн йозалла йовзуьйту кху дустаро.\nЛаккхара совгIат ларало Нохчийчохь Кадыров Ахьмадан цIарах йолу орден. Иза 60 грамм ю. 36 рубин, 38 сапфир, 38 бриллиант кхелина цуьнца.\nОьрсийн Турпалхочун орден яц 2I,5 грамм бен, яц кхелина дезачу тIулгашца.


Кхераме Гунаш: Ког Салазаш Хахка Хьо Цкъа а ГIур Воцу Меттигаш\nЗазадоккху-бутт 14, 2012\nКог салазаш хахка ваха меттиг къастош вуй хьо? Керлачу метте ваха луур дара аьлла хетий? Цхьа кIеззиг болу сингаттам дIабаккха тIаккха, цуьнга хьайн садаIарна новкъарло ца яйта. Схьагарехь кеста Пакистано, ОвхIано, ГIажарийчоьно а, кеста Нохчийчоьно а неIарш йоьллур ю жимачу кхерамах оза ца лучарна.\n1 ХIокху меттигехь цхьаъ бен доцу хьешан цIа Талибано дохийначул тIаьхьа, мукъа деношкахь цига бахка луучеран гIуллакхаш доьхна. Амма даханчу шарахь Сват атагIа Талибанера схьаяьккхинчул тIаьхьа, Iедалш кхин цкъа а дуьйладелла и меттиг хьалхалерчу кепе ялон\n2 Цкъа мацах Азера Швейцари олуш хилла йолу Пакистанера Сват атагIа цигахь тIалибашна а, Пакистанан кхерамазаллин ницкъашна а юкъахь хиллачу тIемашца алсамуо евзаш ю. Доза Доцу Репортераша цунах "Кхераман АтагIа" олу.\n3 Норвегино вовшах а тоьхна ког-салазаш хохкуш 7 дийнахь дIабаьхьна къийсамаш хьастагIа чекхбевлла Малам Джабахь. Ур-атталла Норвегин Пакистанехь волу векал а хилира цигахь. 8 эзар гергга ког-салазаш хохкурш а, царга хьожуш самукъадолурш а баьхкинера.\n4 Шен заррат программа бахьанехь кхин а алсам дуьненах дIахада тарлуш ю ГIажарийчоь. Амма ТехIранал арахьарчу гунаш тIера чухехкалучара тергал ца до иза. Ло тIехь у хохкуш верг дIавирзина лаьтта, ТехIранна 50 чаккхарма къилбаседа-малхбалехьа йолчу Шемшакехь


"27-н гIуллакхах" бакъонашларъярхоша болийна болх кхи дIа а хьош бу: "Мемориалан" информацица, 2017-чу шеран Дечкен-баттахь Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкан гIишлон бухарчу ларми чохь вийначу бархI жимчу стеган гергарнаш Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхеле бевлла.\nАдамийн бакъонех йолчу конвенцин пхи артикл йохийна хилар Оьрсийчоьне тIелацийтар доьху цара. Страсбурган кхеле бевллачийн цIераш йовзуьйтуш яц, церан дахарна кхераме хиларна. Нохчийчохь оцу нахана кхерамаш тийсина хилла, Оьрсийчоьнан Iедалшка бовларна.\n"Оьрсийчоьно кхочуш ца до шена тIедехкинарш"\n"Кавказ.Реалии портале "Мемориалан" юристо Глушкова Татьянас дийцарехь, латкъам чукхачийна, кхелан сацамбар масех шаре дала тарло.\n"Цхьа кхо-биъ бутт баьлча чуделлачу документашна тIе лоьмар хIоттор ю, цул тIаьхьа ладоьгIур ду оха зIе хиларе. И бохург хIун ду, кхело Оьрсийчоьнан Iедалхошка а, латкъамбинчаьрга а хеттарш дийр ду. Хьалха Iедалхоша жоьпаш ло, тIаккха арз чуделлачара. Коммуникаци хила тарло масех бутт баьлча, йа масех шо даьлча", - дуьйцу Глушковас.\nЕвропан кхеле масийттазза кхачийра Нохчийчохь нах лечкъорах аьрзнаш. Латкъамбинчаьргахьа кхело сацамаш бора, амма Оьрсийчоьно кхи дIа гIуллакх талларехь деш кIад а дацара.\n"Суна дага догIуш, Европан кхеле кхаьчначу латкъамашца, хIинццалц схьа билгалваьккхина вац зуламаш лелийна бехкениг а, йа гIо хилла дац вийначух хилларг хаа а. ЕСПЧ-н сацамаш кхочушбан безаш бу, ткъа Iедалхоша компенсацеш кхачийна ца Iаш, ситуацех дерриг а къастош болх бан беза. Кхачо йоллуш талламбар а, бехкенаш таIзаре хIиттор а, нах лечкъор сацор а ду кхузахь дан догIург. Оьрсийчоьно кхочуш ца до шена тIедиллинарг", - билгалдоккху Глушковас.\nЦундела шеконаш ю церан, "27-н гIуллакхах" а цхьа йист ер ю аьлла.\n"Тхоьга юха ала тарло, и нах Шема дIабахна. ХIара гIуллакх муха ду хьуна аьлча, нах байна аьлла, долийна бехкзуламан гIуллакх а дац ур-атталла", - боху юристо.\nКаш даста ца хIиттира\nОьрсийчохь гIуллакх толлур а ду, цунах йист а ер ю аьлла, дегайовхо йоццушехь, Европан адамийн бакъонийн кхеле довлар Iаламат мехал ду боху Глушковас.\nЦкъа делахь – террорхо вара иза, цундела Шема дIавахна аьлла, бехкевина стаг цIанвар хуьлу, иза къайлаваккхарх жоьпалла Оьрсийчоьнна тIехь хилар къобалдар а нисло бохуш, кхетадо юристо.\nНохчийчуьрчу шолгIачу полкан гIишло чохь Iазапаш лелийна, мел лахара а 27 стаг вийна хиларх хаам баржийра "Новая газетано" шен агIонашкахь зорбане яьккхинчу "Это была казнь" артиклехь.\nПолисхойн декъе а балош, терроран зуламаш дина шаьш бохуш, бехкаш тIелацийтинера хIетахь божаршка, царна тIехь кеп-кепара Iазапаш а латтош. Бакъонашларъярхойн долахь ю оцу заманчохь дIалаьцна хиллачу 67 стеган цIераш тIехь йолу тептар. Мел лахара а царех 27 вийна хиллера. Бехкзуламан гIуллакх ца айдира, байинчийн гергарчара журналисташка дийцарх а, йа бакъонашларъярхоша тоаме хиллал тоьшаллаш гулдиннашехь а.\nОьрсийчоьнан омбудсмен Москалькова Татяьна а цхьана еара Нохчийчу, амма цунах а пайда ца белира: вийна аьлла, тептаре язвинчех цхьаъ "дийна" хиллера. Тептарехь тобан эмир ву аьлла, билгалваьккхина Мускиев Махьма хиллера иза. Бакъонашларъярхой тешна бу, омбудсменна дуьхьал валийнарг вийначун ваша ву аьлла.\nКхин а цхьана вийначун вашас чIагIдира, шен ваша вийна вац, шен Iожаллех велла ву, даге лазар а иккхина бохуш. Цуьнан каш а цхьана гайтинера цо. Каш даьстина, экспертиза яйта ца хIоьттинера Москалькова.


Махкахойн Видеош, Зазадоккху-бутт 01, 2019\nПIераскан-де 1 Зазадоккху-бутт 2019\nЧиллан-бутт 01, 2019\n130 шо долу Истамбулова Кхокха кхелхина\nОьрийчохь уггар а къена НогIамирзин-Юьртара (Теркйист) 130 шо долу Истамбулова Кхокха кхелхина. Цуьнан йоьIан кIанта Абубакаров Илеса бина и хаам. Цо бахарехь, кхи сагатдеш хIума а дацара цуьнан могушаллица, яздо Новости агенталло. (Маршо Радион архивера видео).\nХьиджабан дуьненаюккъара де\nХьиджабан дуьненаюккъара де ду Чиллан- беттан хьалхарчу дийнахь билгалдоккухш.\nГIуран-бутт 14, 2018\nЛахьан-бутт 01, 2018\nАрхангелскерчу ФСБ-н гIишло чохь бомба эккхийтина кхиазхочо\nАрхангелскан кIоштарчу къайлахчу сервисийн гIишлонна чувоьддучохь эккхийтар динарг ву меттигера I7 шо долу вахархо аьлла, хаамбина Талламан комитето. Куьйга йина бомба иккхира гIишлонан тамбур чохь. Урхаллан кхо белхахо лазийна, ша тIелатар динарг а велла.\nТовбеца-бутт 02, 2018\nИспани эшор даздо Оьрсийчуьрчу фанаташа\nХир ду ала а доцург – шай пачхьалкхерчу футболан тобано Испани эшор – доггах даздира Оьрсийчуьрчу фанаташа. Букъбинера некъаш машенаша а, байракхаш карахь толам базбан арабевлачара а.\nЗазадоккху-бутт 17, 2017\nКхаьънаш оьцучу нахана дага ца догIуш хIума дац Оьрсийчохь\n2016-чу шарахь коррупцин дайш оьцучу ахчанан барам хьалабаьлла 75%. ХIинца иза бу 328 000 сом.\nГIадужу-бутт 28, 2016\n"Ломахь кхиъна зезаг дайна..." (видео)\nАнсамбл "Орга" ю "Зезаг" илли олуш.\nБуьйсанна домашниш ян свет ца хуьлу, Рамзан Ахматович! (Видео)\nЦIенош дина МакIажахь, амма урокаш ян аьтто бац - шийла ю, серло яц...\nЧиллан-бутт 19, 2016\n"Оьздангаллин паспорташ" дала хьакъ долу тIаьхье\nКадыров Рамзанан омра: « Нохчийчохь14-35 шо долу хIора вахархо декхаре ву «Оьздангаллин паспорт» даккхийта. Цу тIехь билгалдаьккхина хила деза тайп-тукхамалла, вирд, верас». Шеко яц иза Оьрсийчоьнан конституцица догIуш доцу документ хилар а, и даккха стаг декхареваро бакъо талхош хилар а.\nЧиллан-бутт 18, 2016\nЧиллан-бутт 15, 2016\nДечкен-бутт 25, 2016\nИштта йо Кадыровна гIортор


Гезгмашин-бутт 04, 2015\nЙолу а, йоцу а таронашца лол тоьхна, школе бахийта кечбира дайша-наноша шайн доьзалаш кху деношкахь. Амма цу тIехь а ца йирзира церан проблемаш. Беламе делахь а, жоп шайлахь ца карадо хеттарш хIуьтту кегийчу наношна хьалха. Ду царлахь «Азбука» хIун кинжка ю, классан сахьт урокехь лелайой-те кинжка, бохурш а.\nАдаман амал, кхетам бовзуьйтуш хийла беламе хIуманаш лела социалан машанашкахь.\nНохчийню ала а тарлуш, шуьйра яьржинарг ю вайлахь Ватсапп. Мукъалла балла бехачу зударша а, божарша а довзуьйту тIаьххьара керланаш, хIун йиина-мелла, маре мила яхана-еана, хьан ялина-йитина, марнанас хIун боху, несо муха жоп делла...\nБутт карабогIуш а, беача а тайп-тайпана дийцарш хезара школе бераш кечдечу наношкара. Школе кхоьхьу духарш дазделла, кинжкаш Iедало лур ю-те, я шаьш эца деза-те, даима а санна?..\nХетара, харц-бакъ амалбина, бераш школе дIахьовсийча, доллучух а кхачам а хилла, ватсаппехь доккха са а даьккхина, юха а юкъара дахар, хилларг-леллларг дийца хIуьттур бу нохчийн ватсапхой!\nАмма схьагарехь, къона наной, цхьаберш, шайн бераш юьхьанцарчу классе деша а дахийтина, цунах боккха сингаттам баьлла, таро йоьхна хьийза.\nХаарш Оьрсийчоьнан бахархойн вуно лахара хилар гойту тоьшаллаш дукха а ду социалан машанашкахь нахала дуьйлуш. Къаьсттина Нохчийчохь къона наной хааршна гена ца бевллийлла, я геннахь бисинийла гойту масалш дукха ду.\nСхьаоьцур вай кху деношкахь даьржина хIара къамел.\nДешаран денойн раж хьехархочо шайна йовзийтича, цу тIехь хилла «азбука» боху дош шайн хеттачу кепехь луьстуш, классан сахьт олучу урокехь оьший-те кинжка, эшахь, муьлхарниг ю-те, бохучу хеттарша гIайгIане баьхна уьш.\n1-ра аз: Амнат, и Азбука книжка и хIун, хIун урок ю-те? ХIинца кхана оьрсийн литература, оьрсийн мотт, математика, физкультура, классный час ю церан. Классный час киншка хила а ма ца хуьлу, суна хетарехь, ца хуьлий? И Азбука хIун урок ю-те ян а?\n2-гIа аз: Тамила, схьахетарехь, и классный час урокехь хIума юарий-те бераша? Ясминига юург яхьийта еза хьуна, и Азбука хIун ю суна а -м ца хаьа, хьан майрчунна хуур дарий-те? ХIааа, цунна а хуур дац, и экономист ву.\n3-гIа аз: Азбука обычный йолу книга яц? Хьалха а яр-кх иза, цхьа элпаш дерг, и ю бохуш Iа-кх со. Кхана собрани ю ца боху цара, кхана дуьйцур хир ду-кх. ДIанислур дара и-м! Тхан марнана а ю цIа кхача езаш, цунна а хуур ду, Азбука хIун книга ю. Ца хууш дуьсар дацара иза-м.\n4-гIа аз: Азбука, масала, цо ша схьагойтуш ма ду иза. Аз- голос бохург ду, пени урок хир ю-кх иза. Хир ю хьуна, кхин хуьлийла дан а дац. Пени ю алалахь цуьнга Азбука. Классный час...обязательно книга хуьлуш ю. Стомма а йолуш ю ала ахь, ца хууш дерг хаттарах эхь ма дац. Суна классный часехь даима пхеаннаш хуьлура, суна дагадогIу. Элементарный хIума цахаар доккха хIума ду-кх!\n5-гIа аз: Йиша, и Азбука олуш йолчу урокехь элпаш дахка деза хьуна!»\nШеко йоццуш ду бакъ къоман кхане таханалерачу дийнах йоьзна хилар. Кхуьучу берех, кегийрхойх, уьш Iамочу, царна хьекъал лучу дайшна-наношна а кхочу дакъа.\nЦеран хьекъалан, кхетаман мах а хадийна, эр ду кхана къомах кхечу къаьмнийн векалша олуш дерг.\nСоьлж-ГIалара вахархо Цадаев Саламу ву зIенехь. Къоначу наноша дина къамелаш хезначех ву иза а. Шена аьттехьа а ца хета, боху цо, цара йийриг забар ю, аьлла. И бегаш ца хиларан бахьанаш, шена гуччу кепара довзуьйту цо.\nЦадаев: «Иза баккъал бакъ хила мегаш хIума ду. Со цецвер вац цуьнах, хIунда аьлча, вайн кхиина богIу кегийрхой шина тIамах бевлла 20-30 шо хьалха дуьнентIе бевлларш бу. Школа, институт, университет хIун ю а ца хууш, эцца цIахь, ярташкахь халла сискал яккха гIерташ баьхкина болу нах тахана керлачу замане бевлла, амма грамота яц.\nЦхьайолчу ярташкахь йоIа ца дешча а мега, хIуммаъ дац, ахча дагардан хиъчхьана, тоьар ду бохуш, ишта кхетам бу цхьаболчу нехан. Маре яхачхьана эцца шен бежнаш, ков-керт лелош ехар яра иза-м, бохуш. Зама ю-кх хIара иштта!\nКхузаманахь а бере дешийта а хала ду, школа яьккхинчул тIаьхьа, юха а болх а эца безаш бу. Бухера дуьйнна хьаьжча, экономика ю-кх иза!\nХIара ватсапан къамел-м бегаш хила а герга ду. Къамел дечара шеконаш йитахь а, ур-атталла, лаккхарчу даржашкахь болчу хьаькамашлахь а го тахана, хаарша церан кортош ца букъбинийла.\nБакъду, жигара кхуьу Нохчийчохь спорт, денна схьайоьллу хьуьжарш, шеца цхьана а маьIнехь пайда бохьуш доцу харже даздарш дIахьо махкахь дуьне цецдаккхархьама.\nТкъа хьекъал? Хьекъал кхиорхьама, кхетам деборхьама, таханлера кхиазхойх кханенна къоман хьекъалан дай барехьа къахьегча тоьлурий-те?\nАмма иза-м дидактика юй. Вай ца гIерта цхьанненна а лергах мехий даха.\n...Делахь а... Делахь а, дика ду-кх оцу ватсаперчу шина-кхаа зудчуьнга азбука – эшар лакхар даций, Iилманан юьхьиг йолор дуйла хаийта стаг валар а ду-кх цхьа дош!\nЦадаев: Ца дешча а дац хIуммаъ а, ахча дагардан хиъчхьана, тоьар ду


Исламан Нур - Свет Ислама - 292-гIа дакъа\nСтегаршна а, зударшна а духарехь а, меттахахьерашкахь а, кхиндолучу гIуллакхашкахь а вовшех тарбала (гIертар) хьарам дина хилар\n1631. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт элира: зуда тайпана стегаршна а, стаг тайпана зударшна а».\nОццу (хьадисан кхечу) ривайатехь (ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна)) аьлла: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) неIалт элира: зударех дIатарлуш болучу стегаршна а, стегарех дIатарлуш болучу зударшна а» (Бухари: 5886).\n1632. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) стегаршна неIалт аьлла - зударийн бедарш тIеюхуш болучу, зударшна а - божарийн бедарш тIеюхуш болучу» (Абу Дауд: 4098).\n1633. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(Сайн умматера) жоьжагIатахь хин болу шина тайпана (нах) гур болуш бац суна: шайгахь нахана етташ хьелийн цIоганех тера шодмаш йолу стегарий а; (цхьана хеннахь) тIе хIума юьйхина а (касийат), берзина бевлла а (Iарийат), (стегарий шайга) тийжош а (мумийлат), (шаьш стегаршка) тийжаш а (маилат) болу зударий а. Церан кортош эмкалан (букъа тIерачу) охьаоллабеллачу дуьмех тера хир бу. (Иштта болу зударий) ялсамане гIур бац, я цуьнан хаза хьожа а кхетар яц царна, цуьнан хаза хьожа оц-оццул генара хаалуш йоллушехьа а» (Муслим: 2128).\n«Касийат» бохучуьнан чулацам - АллахIан къинхетамаца «тIе хIума юьйхина хир бу» бохург ду, ткъа «Iарийат» - баркалла доцуш хир бу. Кхечара цуьнан маьIна иштта дина: «дегIан цхьайолу меженаш хьулъеш, важаерш ерзина йохуш берш» бу уьш, шайн хазаллаш а, кхинъерш а гойтуш. Цуьнан чулацам иштта бу аьлла а дийцина: «сел дуткъачу кIадех тегна духар тIедухуш йолу (зуда ю иза), оцунна чекх цуьнан дегIан бос а гуш».\n«Тийжош» («мумийлат») бохучу дешан чулацамах дерг аьлча, оцу хьокъехь дийцина: «Сийлахь-Везачу АллахIана муьтIахь хиларах а, шаьш лардан дезачух а дIахьийзаш (болу зударий)» бу уьш.\n«Тийжаш» («маилат») бохург - вуьшта аьлча: «шегарачу бехк баккха хьакъ долучу (сийсазчу) гIуллакхашна кхинберш Iамош берш» бохург ду. Иштта а дуьйцу: «тийжаш берш» бохург - «курачу боларехь лелаш берш бу, шайн белшаш а сеттош». Иштта «тийжаш берш» бохучу хьокъехь дуьйцу: «месаш агIор а хьоькхуш, шаръеш берш бу уьш». Ткъа оцу кепара месаш шаръяр - кхерстачу зударийн амалех ду. «Тийжош берш» бохург - «кхечарна а изза месаш тоеш берш» бу.\n«Церан кортош эмкалан (букъа тIерачу) охьаоллабеллачу дуьмех тера хир бу» - и бохург: цара уьш (месаш) гул а йой, я чалба, я йоьхкург санна йолучу хIуманан хьесапехь (коьртан буьххье) хьерчайо.\n ТIабаранис далочу цхьана хьадисехь дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «…Боккъалаъ, цуьнан хаза хьожа хаалуш хир ю пхи бIе шеран некъан бахаллера».\n «Iарийат» бохучуьнан маьIна - «(берзина бевлла) хир бу уьш» боху маьIна хилла Iаш дац, иштта «бевлла, доцуш» боху маьIна а ду цуьнан. И бохург - «баркала доцуш хир бу» (бохург ду).\n Вуьшта аьлча: иштта долу хIума дина зударий стегарех тарбала гIерташ бу, тоххара йишлакхархойн амалца догIуш хилла долучу.