ТАЛХАДОВ Хьамзат. Дагца къамел - ГАУ «Издательский дом»\nТАЛХАДОВ Хьамзат. Дагца къамел\nКхолламо, когаш кӀел хьоьшуш,\nДиттина сох дера ка.\nӀожалло, бӀаьргаш чу хьоьжуш,\nИйзийна гатделла са.\nХеназа къежбеш сан корта,\nСуна тIе хьийзина дарц.\nТахана гӀелвелла хӀоттарх,\nСихлой, со ма велаш харц.\nСайн тамаш, цатамаш хийца\nХӀетте а со реза вац.\nНаггахь, сох къахеташ, цӀийзарх,\nДог суна ца хета харц.\nЦунна со шел воккха хета,\nКъандалар тӀеэцац цо.\nСо лазош, цунна ов детта,\nСан бӀаьрхиш цунна ца тов.\nХӀинца ас банза суй лехарх,\nПайда бац даьгначохь ирс.\nАмма суо ас ларац пекъар,\nБинехь а кхолламо ницкъ.\nДаймахко синтеме валош,\nГӀелвелча, хьистина со.\nИттазза атта лов бала,\nЦо хьастахь, лазийначо.\nгеналлехь со кхерста, воьхна,\nСан са ду дагийна,\nкъастаран цӀерга а оьхьна.\nСан ирс ду зарзделла,\nсан дош а ду кхузахь оза,\nБӀаьрсина ца къаьста\nазаллехь яздина йоза.\nЦIа дац сан Даймехкан\nможачу лаьттаца хьаьхна,\nДоьзалан гӀовгӀа а яц кхузахь,\nцӀахь санна, аьхна.\nВохвеш дац кхузара\nмармарах доьттина пенаш,\nКийрахь а гуьйре ю\nсаццанза даг тӀе дерз Ӏенаш.\nдайн синош ца гулло уьйтӀа,\nДинара да воссош,\nкхузахь ас ца лаьцна луьйта.\nТӀеваха верас вац,\nца xlyттy суьйрана пхьоьха,\nхьан куц-кеп оьхьуш.\nАлу тIе кхоьссинчу\nмежарган хьожа яц кхеташ,\nМел чомехь кечдина\nдаарш а сов къаьхьа хета,\nБахам сан бу шортта,\nамма вац со кхузахь вехаш,\nхьан лаьттахь цкъа caгla деха!\nСуна ахь, да хилла аьлла,\nМа кӀеззиг ирс делла хӀетахь.\nБер долуш со хьоьха ваьлла,\nЦундела со тӀаьхьа кхетта.\nЦкъа мацца кхачийча некъаш,\nВогӀур ву хьан лулахь Ӏилла.\nТахана-м дог лозу, хьегӀаш,\nЦа соцуш, ас тIе куьг дилларх.\nӀожалло хьо хьалхе ваьхьна,\nЦа кхиъна марзонаш эца.\nХьан кхалхар Ӏеткъаш, со ваьхна,\nЦа кхиъна ког баккха хьоьца.\nСо волчохь цхьамма ца хестош,\nСо цунах къайлаха хьегна.\nБер човхош, дас пӀелг а лестош,\nАхь човхо лиъна хиш дегна.\nЦхьаъ вогӀу кӀентан куьг лаьцна,\nКъамел деш цунах дӀаийна.\nСо гlyp ву дахарехь хьаьнца,\nХьо хилча кешнашкахь тийна?\nХийлаза, гlo эшна висчахь,\nТап-аьлла хьан кош тӀехь лаьтта.\nХьан кӀант ву да воцу миска,\nЙоккхачу кху кешнийн хьаьттахь.\nЗамано кошан барз лечкъош,\nЗезагийн xly тесна хӀинца.\nВовшеха къастийна некъаш,\nАмат а дицдина дийца.\nЦхьа бакъду, везачу суна\nМассо а дийнахь хьо кхелха.\nВицвелла ма мотта хьуна,\nСо xlopa дийнахь ца велхарх.\nЖималлехь хьох хьоьгуш кхиъна.\nХьан кош тӀе, сайх гӀалат даьлча,\nВеана, ахь нисдан лиъна.\nШийла дарц цӀевзинчохь,\nГила борз левзинчохь,\nАдамийн лар йоцчохь,\nРицкъанан цуьрг доцчохь\nХьо витча ямартчо,\nДенвели хьо, нохчо.\nАьрзонан бен боцчохь,\nМокхазан бӀов йоцчохь,\nӀиндагӀна поп боцчохь,\nХьогамана хи доцчохь\nХьо витча тоьллачо,\nХьайн ненан мотт боцчохь,\nПондаран зов доцчохь,\nПхьоьханан гуо боцчохь,\nНазманан аз доцчохь,\nЛийр вара хьо, нохчо.\nГечдойла шуна вайн везачу Дала,\nЭхартахь шун синойх къинхетам беш.\nДуьнено ца бицбал аш лайна бала,\nЛаьмнашкахь и гина тӀулгаш ду теш.\nШайн лахьта аьхки аш\nЧуртана дӀахӀоттош хӀораннан дог.\nШу хиларх бакъдолчу дуьненахь тийна,\nШен бӀаьргаш цӀийбелла Хьайбаха го.\nШун рицкъа ца хилла генарчу махкахь,\nДаймехкан баьрчехь шу тийна-кха дIа.\nЛаманан некха тӀехь шун цӀераш ахка,\nАдамаш Хьайбаха гулделла схьа.\nНохчийчоь, доӀа дан шу Деле доьхуш,\nЦхьана а заманна йицъелла яц.\nАдамаш Хьайбаха зиярте кхоьхьуш,\nШун кертахь тезет кхин дӀахедар дац.\nАдамийн дегнашкахь шун орца деха,\nХьайбаха – Ӏазапах йоьттина бӀов.\nШун кхалхар де-дийне\nчов кӀарглуш хьегӀа,\nи хала лов.\nСтигал шун Ӏожалло яьккхира серла,\nЧекхбаллалц баьгна и тӀаьххьара суй.\nХӀинца а карайо даьӀахкаш керла,\nБаьгча а бастанза къевлина буй.\nСо вахарх мел хазчу йоккхачу гӀала,\nДог дагӀац хьоьх ваьлча\nсан цунна къежа.\nЛовр бу ас хьоьца сайн лазаме бала,\nГе латта тоьаш ду суна хьан бешахь.\nСтиглане кхевдина лакхе а езна,\nХьан къоьжа и лаьмнаш дозалла хета.\nДетица кхелинчу шаьлтанах лепа.\nЧелакхчу дарцана цкъа а ца къарлуш,\nПопан хьун ерзина лаьмнеха хьерча.\nДе луьстуш, малх а бу\nМаьркӀажа бода бу ярташка керчаш.\nМуьлххачу юьртахь хьо,\nХӀора кхерч хьо вохван сатесна богу.\nГӀо эшна, шен кетӀахь\nстаг кхойкхуш хезча,\nХӀусамда вошалла дан араволу.\nСан мохк – хьо сан лазам,\nСан деган ерриге йовхо хьо хилла.\nАхь санна, хьастац со,\nсан чевнех кхеташ,\nГечдеш, со леларна хӀинццалца тилла.\nЧим хилла хьо яьгна\nбохур ду бендоцчу наха,\nБохур ду, лакхене\nахь кеста боккхур бац ког.\nАмма цкъа боьрзур бу\nчевнаша хьан аьгна накха,\nдоьлур ду духа хьан дог.\nХийламмо бохур ду,\nНохчийчоь, хьо ю сан нана,\nХьан лазам ца лайна,\nбохур ду, воьду со дIа.\nХьо йитна тезетахь,\nтой дууш ца лела пана,\nСо хьоьца соцур ву,\nбӀаьрхишца дохдеш хьан Iа.\nДоттагӀий, бовха кхерч,\nдайн иллеш ахь делла суна,\nХьо йоцург, Нохчийчоь,\nбахам а ца хилла сан.\nСан ницкъ бац геналлехь\nнаб йоцуш сагатдан хьуна,\nНохчийчоь – сан эла,\nсо лай ву лакхаллин хьан.\nЛазийна дожийча, юха а гӀоттуш,\nӀийжаме чов хиларх,\nхьо стигла дийли.\nЧов хилла волчуьнга хьал-де а хоьттуш,\nТӀемашкахь даьгна хьо, вайнехан илли.\nшайн маршо къуьйсуш,\nШаьлтанан мукъ ахьа хьайн\nКомаьрша дийки хьо,\nГӀум-Азехь, малха кӀел дагийна,\nСан илли, хьайн махках\nдог ахь ца дилли.\nБӀаьрхишца хьо дилхи,\nТахана, дог дохдеш, хӀоранна доьлхуш,\nБакъонан неӀарш ахь\nДеха хьо халкъашна диканиг хьоьхуш,\nСан хьоме, гергара вайнехан илли.\nДуьххьара дош олуш,\nВоккхавеш дуьненахь бийцина хьо.\nДог лазош, вилхича,\nСо тевеш, бийцина хьо, ненан мотт.\nТахана цхьамма хьо\nЛазаво, куралла ца буьйцуш хьо.\nИ коча зударий шен ненал тоьлуш\nХеташ ву цабуьйцург шен ненан мотт.\nВон деъча, гӀаьттина,\nвайн Даймохк ларбеш,\nМайралла дӀагойтуш хьийзина хьо.\nйоьӀан дог дохдеш,\nМел говза бу бийца хьо, ненан мотт.\nШовданан зов санна, хьо зевне бека,\nНохчочун дог санна, цӀена бу хьо.\nЦа вешаш, хьох даха гӀалаташ лехахь\nЯ бицбахь, ирс доцуш вуьсийла со.\nХьо буьйцуш диканца тоьшалла до.\nХӀумма дац кху лаьттахь хьох\nсан дог доккхуш,\nХьо соьга бицбайта, сан ненан мотт.\nСан дайша бӀешерех чекхбоккхуш,\nСовгӀатдеш, тӀаьхьенна схьабелла хьо.\nДикане я воне хьо тхоьца хӀуьтту,\nХьо гӀоза бехийла, сан нохчийн мотт.\nНах махца къийсалуш\nДистинчу Яьссино бегочохь лам,\nМархаш кӀел бӀаьвно\nшен кховдийнчохь буьхьиг\nХьо кхиъна, дахчалуш,\nсан нохчийн къам.\nЛаманийн бӀаьргеха Ӏеначохь шовда,\nБаьржинчохь малха кӀел\nПопан хьун яьржинчохь\nЦа къарлуш, даьхна хьо,\nЦа кхийри, латорах хӀусамех цӀе.\nЯ малхо дагийча, я дарцехь тилча,\nЦа къарлуш, хьо дийли халонех чекх.\nМостагӀчо, ца вешаш,\nХьайн тӀулган даг тӀехь ахь\nХьан хӀумма ца хилла деза\nУьш хилла дозалла, ойланаш, каш.\nОрга №3. 2021\nАхмет ХАТАЕВ. Звезды светят всем\nАбдула САДУЛАЕВ (1938 – 2003) Когда с народом заодно


Нохчийчоь --Оьрсийчоьнан Цаязаран Дийнахь хIоьттина гулам, Соьлж-ГIала, 12Ман2012.\nНохчийчоьнан хаамийн гIирсаша, басарш ца кхоош, дийцаре до махкахь Оьрсийчоьнан де даздар. Iедалан мукъ карахьболчара дозаллица билгалдоккху, кху беттан 12-чу дийнахь Соьлж-гIала, шайн хазахетар, даккхийдер кхечаьрца декъа, шайн лаамехь 100.000 сов стаг дIагулвалар.\nИза, цара кхеторехь, тоьшалла ду нохчийн къам, Оьрсийчоьнах къаста амал доцуш, цхьа дакъа хиларан а, Путин Владимир вайнаха сий-пусар деш, лераме паччахь хиларан а.\nМехкадайша Соьлжа-гIалахь дIабаьхьначу гулам-даздарехь диначу дIахьедарех цхьаъ ду хIара: «Тахана пачхьалкхан уггаре коьрта де ду вай билгалдоккхург,- аьлла цигахь вистхуьлуш Кадыров Рамзана. – Нохчийчоьнан а, тIебаьхкинчу а кегийрхоша тахана къеггина гойту шаьш Оьрсийчоьнан куьйгалхойн тешаме чIагIо хилар. Вай кхузахь оццул вовшахкхетаро гойту вешан Даймахках вайн доглозуш хилар, цунна орцахдовла кийча хилар. Тахана Соьлжа-гIалин урамашка араваьлла хIора а уьтталгIа нохчо. Цу хиламо хадам боллуш тоьшалла до, нохчийн къомо халкъан баьчча Путин Владимир къобалвеш хиларан». Телевизионехь юх-юха а гайта а гойтуш, иштта дIахьедар дина Соьлж-гIалахь чекхдевллачу даздаршкахь Кадыровс.\nЦхьаболчу тергамхоша билгалдаккхарца, Москохана ца гуш ца дисина, Оьрсийчоьнан де даздеш, Соьлжа-гIалахь адам дIагулдеш, меттигера Iедалдай хьасартне хьийзар. Цунна тоьшалла лору цара цу дийнах дуьйцуш, Москох а, Волгоград а а дIаяьлча, кхозлагIа Соьлжа-гIала гайтар.\n«Цу хиламех дуьйцуш уггаре хьалха Москва гайтира, тIаккха Волгоград, кхозлагIа Соьлжа-гIала, цул тIаьхьа кхин цхьа а ца гайтира».\nСоьлжа –гIала адам тIетаттарх, оццул уьш цигахь вовшахкхетарх шатайпа дуьйцу ларамза цига нисбеллачу могIарерчу бахархоша а.\n«Дика хьаха ду со гIалахула ца вахна. Ой, трассаш доьттина дара-кх, байракхаш а лаьцна, машенаш дIаоьхуш. Тхан кIант а , цуьнан накъостий а хилла Аргуне балха баха бевлла, дIакхиа гIерташ. Турцин фирмехь бу-кх уьш. Юхаберзош, юхаберзош, полицин белхахоша тIех ца бовлийтина. Шаьш балха дIа ца кхиахь, шайна могуьйтур ма дац аьлча, ГАИ-но кхаьрга аьлла-кх, тахана цхьана дега Кадыровс болх ма бе аьлла, аш биний хаахь, шуна а могуьйтур дац. Шайн дIа а гIой, дIадийша я дIо-о митинге дIахIитта».\nСоьца нисделлачу къамелехь къинхьегаман а, дахаран хьелаш кхиоран а министараллин белхахочо дуьйцу, шаьш Соьлж-ГIала дахарх а, цигахь гинчух а.\n« Де а гIуллакх долуш дигна дац. Массовке дигна ду. КIоштера 600 хила веза, аьлла, дIадигина. Цу малхехь латтий, байракхаш а лестош, суьрташ кара а лецна. ХIара и аьлла, дуьйцуш хIума а дац. ТIехула ши беркема а хьовзийна, суьрташ а даьхна, Кадыров схьакхаччалц цигахь латтий, и схьакхаьчча, цхьа-ши хелхаран бал а баьккхина, тхо цу ишколан автобусаш тIехь цIа даьхки-кх".\nМаршо радио: Каралаца сурт, байракх, транспорант цигахь ло шуна я..?\n«Ерриге а оха тхаьш дIахьош ю. Массо меттера белхахой бу цигахь. Путин кхузахь лоруш ву моттийта лелош хIуманаш ду-кх. МоттаргIанаш ю-кх. Тхо ца долхахь, балхара дIадовла олу-кх. Хьо вахна а ца Iаш, ахь-м хьайца кхин а шиъ вига а веза..»\nОьрсийчоьнан а, Дуьненан а юкъараллаша муха кхетадахь а, даима а санна нохчийн къоман цхьаалла а, Кремлан политикана муьтIахьалла а гойтуш, дIадирзина кхузахь Оьрсийчоьнан де даздар.


"Лууш вацара иза Тегеране ваха"\nМатериал кечйинарг "Настоящее время" телеканалан автор Марина СТУПАК\nГIажарийчохь ракета тоьхна дохийначу кеманчохь веллачун хиллачу хIусамнанас дагалоьцу шен цIийнда.\nУкраинан МАУ авиакомпанин нах дIасалело "Боинг" кема карарчу беттан 8-чохь дуьйхира ГIажарийчоьнан Тегеранан аэропортера хьалагIаьттича. Масех де даьллачул тIаьхьа дIакхайкхийра, Исламан революцин гIаролхойн Корпусан тIемалоша ларамза чудаийтина иза аьлла. Оцу бохамехь 176 стаг велира, шайлахь 11 Украинан вахархо а волуш: ши пассажир а, экипажан 9 декъашхо а, пилоташ а, стюардаш а. Авиакомпанин пилот хила лаамца, меттиг яларе хьоьжуш хилла МАУ-н стюард Матьков Игорь а ву беллачарлахь.\nЦуьнан хиллачу хIусамнанас Александрович Кристинас бахарехь (исс шарахь цхьана даьхна и шиъ шо хьалха къаьстира), Тегеране ваха ца лууш хиллера Игорь.\n"Цигахь ирча хьал лаьтта, тIом бала кхерам бу, юьйлина латтош ракеташ ю",- элира цо, Киеве ваха кечлучу юкъанна шайн тIаьххьара хиллачу къамелехь.\nЖимчохь дуьйна Iалашо хиллера Игоран пилот хила. Дукха хан йоццуш пассажирийн лайнеран пилотан лицензи еллера цунна, дагалоьцу Кристинас. Стюард вара иза хIинццал схьа. Кристинас дийцарехь, МАУ-н авиакомпанехь бен болхбан лууш вацара иза. ХIинций-хIинций меттиг бер бу бохуш, ладоьгIуш Iаш хиллера Игорь.\n10 шо хьалха девзинера и шиъ. Романтикаллин киношчохь санна дара бохуш, дуьйцу Кристинас шаьшиннан довзар а, дахар а. ХIетахь ша Римера Киеве йоьдуш яра боху, ткъа Игорь стюард хиллера цу кеман тIехь.\n"Кеманчохь, стигалан Iаьршашкахь девзина ду тхойшиъ. Ас даим олура Игоре: "Хьо сан тIемаш долу малик ду! Сайн дуьххьара цунах бIаьрг ма кхийтти кхийтира со, сайна иза везавеллий. Цу дийнахь кемана хууш сайна елла талон хIинца а латтош ю ас безамна. Цхьа а элп а, терахь а къаьсташ дац цу тIехь, хIетте а сайгахь лелош ю ас иза", - бохуш, дуьйцу Кристинас.\nТегеранера Киеве доьдучу кеман пилот хилла Матьков Игорь.\n"Дечкен-беттан 12-чу дийнахь девзина дара тхойшиъ. ХIора беттан цу дийнахь, хIора шарахь ца боху ас, хIора баттахь зезагийн курс оьцура цо суна совгIатна, - дагалоьцу зудчо. – Iаламат чIогIа хазахетара суна".\nНийса 9 шарахь цхьана даьхна Игорь а, Кристина а. Цхьа шо хьалха къаьстина хилла, амма доттагIаллин уьйраш дIа ца хадийнера цу шиммо. ТIаьххьара Игор Тегеранера Киеве воьдучу дийнахь телефонехула къамел хиллера церан.\n"Суьйранна 19:36 минот яьллачу заманчохь хилира тхошиннан тIаьххьара къамел. Ас хаьттира хьо аэропортехь ву? Цо боху, ша кеманчохь ву. Цхьа тамашийна элира цо иза, сан дог Iовжош. Масаьрца а Iодика еш иза хилча санна, цхьа дегахаам бар-кх сан".\nМатьков Игорь а, Александрович Кристина а\nЮьхьанца Барселоне ваха везаш вара Игорь, Кристинас дийцарехь, амма эххар а рейс Тегеранца хийцира цуьнан. Кристинас дагалецарца, цига ваха лууш вацара Игорь.\n"Тегеране ян езачу рейсах хьахийра цо.Тегеране ваха деза сан, цигахь дерг аьлла", - дагалоьцу зудчо. – Ас боху: "ХIу ду цигахь? Керланашкахь дуьйцучух хууш ма яцара со". Цо боху: "ТIом эккха кхерам бу цигахь, ракеташ ю юьйлина латтош".\nКема дохийна аьлла, ГIажарийчоьно хаамбича, мел а паргIат елира ша боху Кристинас.\n"Кеманаш дохарх оха дукха дуьйцура. Цо олура, миччахь а кема дохахь а, бехкаш пилоташна тIетоттур ду. Уьш белла бу, цаьрга хIуммаъ хоьттийла ма дац олий. Кема ракета тоьхна, дохийна хилла аьлла, официалехь дIахьедича, мел а сапаргIат делира сан. Сихха велла хир ву-кх иза, хиллачух кхетале. Кхеравала а, лазар хаадала а ца ларош. И суна чIогIа коьрта ду", - бохуш, дуьйцу Кристинас.\nЧерниговскан кIоштарчу Козелец кIотарахь Игорь ваьхначу, цуьнан да а, нана а дехачу меттигехь дIавуллур волуш ву иза.\nИгорь а, Кристина а даьхначу хIусамехь 6 цициг ду дисина. Кристинас бахарехь, царех цхьаъ доцург, дерриш а Игора кхехьна дара.\n"Дуккха а суьрташ дисина тхан цхьана даьхна. Игорь дийнаташца а, берашца а волуш даьхна а ду. Тхо миччахь хилахь а, дийнаташ а, бераш а цунна тIегIертара. Ткъа бераш а, акхарой а Iехо хала ду", - боху Кристинас.


Кху кIирнахь Къилбаседа Кавказаца боьзна хилла бIаьрла хиламаш\nХара кIира долалуш Москох инаугураци хилира Путин Владимиран. Кхун хиламехь вайна хаа лууш дерг ду, муха тIеIаткъам бийра бу вайнехан дахарна Путин кхоазлагIа а Кремле юхаверзаро, бохург. Вуьшта аьлча, хийцалур-м яц те керлачу президентан Къилбаседа Кавказехь, ша аьлча, Нохчийчохь дIахьуш йолу политика.\nХууш ма-хиллара, Путин Владимир, шеко а йоцуш, тIехIоьттина ву Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна. Цо тидам а ца беш дуьту цу республикехь адамийн бакъонаш къоршаме йохош ю бохучу наха дохуш долу орца.\nЦундела кхеташ дара Кадыровн а, цуьнан накъостийн а даггара хазахетар Путин Владимир юха а 6 шаранна Оьрсийчоьнан президентан гIаьнта охьахиича. Кадыров Рамзан сатесна ву кхин дIа а республикана оьшуш долу рицкъ Москохара догIург хиларх, аьлла, хеташ ю, Кавказера хьал шен тидамехь латтош йолу, Британера аналист Фуллер Элизабет.\nФуллер Элизабет: Шена Москохара дотациш хиларга сатийсина ца Iаш, Рамзанан сатуьйсийла ю шен Iедалан ницкъ Нохчийчоьнан дозаналла а арабаларе. Массаьрна а хууш ду, цуьнан ницкъ лелаш хилар кхин йолчу Къилбаседа Кавказерчу республикашкахь, царна иза лаахь а, ца лаахь а.\nКху тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчоьнан зорбан гIирсашкахь хьехош дара 2009-чу шарахь Медведевс, Къилбаседа Кавказан федералан го а къоьллина, Къилба федералан го бекъар юхадаккха мегаш ду, бохуш.\nАмма нагахь Къилбаседа Кавказан федералан го ша-мабарра бисахь а, Кадыров Рамзана дIалаца мегаш ю Медведевс хIоттийна волчу Хлопонин Александран меттиг.\nКху къирнах Дагестанера «Черновик» газета кхоьллина волу Камалов Хьажмурд вер талла, аьлла, кхайкхам бира Оьрсийчоьнан Iедалшка Iамерки пачхьалкхан департаменто.\nКамалов Хьажмурд вийра 2011-чу шарахь ГIуран-беттан 15-чу дийнахь буса шийттолгIачух ах долуш ХIинжа-гIалахь. Редакцина генадоццуш цунна Гаджиев Мохьмадан урамехь зуламхоша 14-зза герз тоьхнера цунна. Еза чоьвнаш йина волу Камалов велира дарбанцIийне дIавуьгуш. Талламхошна хетарехь, журналист вер доьзна дара цо бечу балхаца.\nАмма Оьрсийчоьнан Iедалша, цхьа а тидам а боцуш, битира Iамеркан пачхьалкхан департаментан кхайкхам. Делахь а, Дагестанера Iедалш дагахь ду цу республикехь байинчу журналисташна леррина хIоллам хIотто.\nЦуьнах лаьцна кху къирнах дIахьедар дира цу республикерачу Iедалша. И хIоллам хIоттор болуш бу ХIинжа-гIаларчу зорбан цIанна хьалха. Цу хьокъехь омра делла Дагестанан куьйгалхочо Магомедов Мохьмадсалама.\nОфициала болчу хаамашца кху тIаьхьарчу 10 шарахь мел-лаххара а 19 журналист а, юкъараллан жигархо а вийна Дагестанехь.\nДаханчу Еарийн дийнахь Оьрсийчоьнан террорана дуьхьал йолчу комитетан векло дIахьедар дира Абхазин территори тIехь зуламхоша гулдина герз карийна шайна, аьлла.\nЦо дийцарехь, ерриг а карийнарг ю 10 къайле. Цигахь дIаехкина хиллачу бомбанашна детонаторш елларш Гуьржийчоьнан леррина сервисаш хила мега, элира Оьрсийчоьнан векло.\nОьрсийчурча лерринчу сервисийн векалш чIагIдарехь, 2012-чу а, 2014-чу а шерашкахь тIемалой дагахь хилла и герз Сочи дIакхачо, цигахь Олимпийн ловзарш дIадоьлхуш терроран тIелетарш дан.\nОьрсийчоьнан чекисташ чIагIдарехь, герз а, фугасаш а, бомбанаш а Сочи дIакхачор вовшахтухуш верг хилла Имарат Кавказан куьйгалхо Умаров Докка.\nАмма эксперташна хетарехь, и дIахьедар пропагандан чулацам болуш ду. Цхьа а далош тошаллаш а доцуш, цу тайпа дIахьедарш деш хилча, уьш даьсса дешнаш а хуьлий, дуьсу, аьлла, хеташ ву, масала, «Аргументы и факты» газетана интервью елла волу Альфа олучу Оьрсийчурча тобанан ветеранийн вовшахтохараллан куьйгалхо ФСБ-н полковник Гончаров Сергей.\nЦо билгалдаккхарехь, кху тIаьхьарчу хенахь Москох а, Тбилиси а сих-сиха хуьлу теракташ кечеш хилла, бохуш, вовше бехкаш дохкуш.\nСтигалкъекъа-беттан 12-чу дийнахь 15 шо кхаьчна Нохчийчура хьалхара тIом дIабирзича Оьрсийчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь машаран барт бина. Цу бертах лаьцна дуьйцуш ву историн Iилманча Абумуслимов Сайд-Хьасан.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: Стигалкъекъа-беттан 12-чу дийнахь бинчу барт тIехь билгалдаьккхина ду Нохчийчоь дуьненаюкъара субъект ю, аьлла. И бохург хIун ду? Вай Оьрсийчоьнна юкъахь ца хилар а, вайн шалха статус ца хилар а ду иза.\nОфициала кепара иза дIакхайкхийна дацахь а, оцу тIехь долчуьнан маьIна дича, юха тIейогIу гIулч яккха аьтто а хуьлуйтуш, кечам беш санна хIума дар-кх иза. Амма юха а ала лаьа суна, оцу тIехь вайн йозуш йоцучу пачхьалкхан статус хилар шеконе дуьллуш дац. И дерриг а дIадаьккхина дара.\nДийцинарг вара историн Iилманча Абумуслимов Сайд-Хьасан.\nИштта бара кху чекхдолучу кIирнах хилла Къилбаседа Кавказах хьакхалуш болу цхьаболу бIаьрла хиламаш.\nКху къирнах Къилбаседа Кавказаца боьзна хилла бIаьрла хиламаш


Соьлжа-гIалара Керла Стадион Кийча Ю Схьаелла\nСтигалкъекъа-бутт 10, 2011\nНохчийчоь -- Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин эпсарш Диего Марадоне маршалла кхийдочу телатана уллехь лаьтташ, 11Сти2011\nКхаа ражехь белхаш а беш, сихаллехь йина яьлла Соьлжа-гIалара керла стадион. ТIаьхьарчу цхьана баттахь иза цIанйир, ерриг а Нохчийчуьра белхий ихинчу студенташа, хьехархоша, лоьраша. Керла стадион схьайоьллуш дакъа лаца Соьлж-гIала кхайкхина бу дуьненара бевзаш болу футболах ловзархой.\nЧохь Iен хIусамийн къелла хиллачу Советан заманахь Соьлжа-гIалин йистехь, блокех тIекIелъйинчу микрорайонна а, жимма дехьо Iуьллучу Соьлжа-юьртана а уллехь дIатаръелла, 30 эзар хьажархо чутарлуш йолу керла стадион.\nБакъду, стадионна тIебоьдучу новкъахь хиллачу петарийн кораш хийцина. Куьце далийна сингаттаме, сирчу басахь хилла пенаш а. Цхьа йоккха апельсин санна ю хIинца и шайолу микрорайон. Дийцарехь, нохчийн футболахойн тоба Iамо Нохчийчу веъначу Нейдерландерчу тренеран Гуллит Руутан Даймехкан байракхан оранж басахь дина уьш.\nШа стадион хIинца а схьайиллина яц. Амма иза хIинцале ган кхиина Нохчийчуьра белхашкахь мел верг а, доьшуш мел верг а. Стадионехь шайн цIера даьхьина нуй-горгам хьокхучу хенахь, доггах цунах бIаьрг буьзна цара.\nБIаьстенан дезачу деношкахь садаIар а, цIахь дан дезарг а охьа а тесна, республикан коьртачу гIалина цхьа бIе чаккхарма генахь бехаш берш а цхьана гIала лелийра стадион схьаелла кечъян.\nНакъостий, гIуллакх политикан маьIна долуш ду. Вай цига ца долхахь, къаьхьа-къемат де вайна хир дуйла шуна а хаьа, суна а хаьа\nХIара къамел цхьа ши кIира хьалха хилла, Нохчийчуьрчу цхьана школехь. Директор ю шен хьехархошка, стадионехь цIано яран маьIна дуьйцуш. Иштта къамел муьлххачу республикан школехь хаза тарло.\nШколан директор: Шаьш хьовса, амма ца дахча вай довлуш дац. Билггал 1-чу майхь. Накъостий, гIуллакх политикан маьIна долуш ду. Вай цига ца долхахь, къаьхьа-къемат де вайна хир дуйла шуна а хаьа, суна а хаьа. Цига мел йолу школаш яхана лелла. Кхана Iийча вай ду доьлхуш.\nМаршо радио: Цхьанххьа а, официала тIедиллар гур дац оцу белхийн хьокъехь. Нохчаша олуш ма-хиллара, ца лаахь а, лууш санна, бохург ду, цуьнан маьIна. ЭргIардъоьхучу хьехархойн дог ойуш, директоро тIетуьйхира.\nНохчийчоь -- Соьлжа-гlалара Ахьмад-хьаьжин цlарах керла стадион, 08Сти2011\nШколан директор: Шайн-шайн рожехь массо кIошташкара школаш йоьлху цига. Амма цига воьдучун цIе, фамили а хила еза. Кхерамазалла ларъеш мил-мила а чу вуьтуш ма вац. Стенгара, мила, хIун ву хьаьвсиний бен.\nЦигахь цIано яран дуьхьа вахана ца Iаш, цуьнан исбаьхьчу хазалле хьажа ваха мегар дара!\nМаршо радио: 2005-чу шарахь стадион ян кхайкхийна хилла тендер яьккхинчу Словакера «NFS Consulting” компанино йина иза. Цунах яьлла харж 198 миллион евро барамехь ю. Эзар белхало а, езткъа леррина техника а лелийна стадион еш. Йоккхачу стадионан декъехь ю 5 эзар стагна лерина спортан гIала. СадоIучу меттехь цхьанаметта дIанисвала йиш ю 350 стеган. Цул сов, йоккха ши бассейн, пхи бIе чоь йолу хьешан цIа а ду.\nЦигахь цIано ярна дуьхьа вахана ца Iаш, цуьнан исбаьхьчу хазалле хьажа ваха мегар дара!\nСтадион схьаелла билгалъяьккхинчу хенахь, карарчу беттан 9-чу дийнахь, йина ца яла а тарлора. Амма, даханчу шеран Лахьана баттахь цуьнга хьажа-хIотта ваханчу Нохчийчоьнан куьйгалхочо ша белхийн эвсараллина реза воций дIахаийтира. Эвсаралла лакхаяьккхира, болх кхаа роже баьккхира. Цуьнца цхьаьна белхалошна хуьлучу чевнийн терахь а стамделира.\nМасала, 22 шо кхаьчна хилла жима стаг, лакхара чу а хецавелла велла, белхаш боьлхучу юкъанна. Оцу хьокъехь цхьа комментари а ца йо Iедалша. Стаг валарна таллам а ца бира.\nЮьхьанца Кадыров Ахьмад-хьаьжа вийначу Стигалкъекъачу беттан 9-гIaчу дийнахь схьаелла кечъйинера стадион. Амма оцу дийнахь Москохахь Толаман Де даздечу муьрехь тоъал хьеший богIур бац аьлла, 11 денна тIаьхьатеттира.\n2018-чу шарахь Оьрсийчоьно тIелоцур йолчу Дуьненан футболан чемпионатехь дIахьур йолчу матчийн цхьа дакъа Соьлжа-гIалахь дIадахьаре сатуьйсу республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. ХIинцале дуьйна цуьнан цIе гIараяккха гIерташ, дуьненна а бевза футболах ловзархой кхойкху цо. Амма царна уггаре а чIогIа ган лууш хилла Францера футболан ветеран Зидан Зинедин реза ца хилла Нохчийчу ваха. Ша цига воьду боху Нохчийчура Iедалан сайта тIехь хилла хаам харц бира цо шен доларчу вебсайта тIехь.\nКерла стадион схьайоьллуш мачт дIахьур ю дуьненахь бевзачу футболах ловзархоша а, Оьрсийчоьн Iедалан Къилбаседа Кавказан Федералан гонехь леррина векал волу Хлопонин Александр коьртехь а волуш, Кавказ цIе тиллинчу тобано а.\nОцу юкъанна, бакъонашларъярхойн хьесапехь, деккъа цхьана кIирнахь Къилбаседа Кавказехь вийна 28 стаг. Царах 23 стаг, Iедалийн хьесапехь, тIемало вара. Вийна волу важа пхиъ, бакъонийн органийн векалш бу.


Iилма лоьхучу нохчийн некьаш\nНохчийчуьрчу дешаран, Iилманан министралло Британе шайн говзалла лакхаяккха бахийтина ингалс меттан хьехархой, цIа бирзина. Шина кIиранах хьехархошна лерина 50 Iамораш дIадехьира Кембриджехь, Оксфордехь.\nНохчийчуьрчу дешаран министралло хIинцале кечам беш бу, кхиъ пхи шо даьлча экзаменашна хинболчу хийамашна.\n2020 шарахь ишкола йоккхучу дешархочунна, мелла а хаа безаш бу оьрсийн, нохчийн шина маттаца, кхечу пачхьалкхера кхин цхьа мотт а.\nОцу гIуллакхна лерина яра меттигерачу дешаран министралло кечйина и проект.\nЦуьнца махкара ингалсан мотт хьоьхуш волу 60 хьехархо Iаморашка хьажийнера Британерачу Оксфорде а, Кембридже а.\nНохчийчуьрчу дешаран министраллин белхахочо Тепсаев Азамата иштта дийцира оцу проектах лаьцна.\nТепсаев: «Дешаран министран омра кхочуш деш, Москохарчу «Хааран центр» юккъараллаца барт а бина, иштта бахийтина-кх. Программа ша цхьана баттана яра. Шина кIирнах цхьа дакъа а, вукху шина кIирнахь, шоллагIа дакъа».\nБританехь Iамийначу хьехархошна керла агIонаш гайтина, ишколашкахь хьеха мегар йолу. Мотт марзбалийта хазарехь дIалацар, къамел нйиса алар а, ешар а, йоза а, меттан оьвсаралла а, «грамматика» а, и агIонаш ю коьрта тидаме йиллина.\nЦигахь 2 кIира а даьккхина цIа бирзича дуьйна, хьехархоша цигахь шайна Iамийна йолу методика юккъеяьккхина шаьш болх бечу ишколашкахь.\nЦуьнах лаьцна Маршо Радиога дийцира Шела кIоштарчу хьехархочо Мутусханова Миланас.\nМутусханова: «Пайда тхуна алсам баьлла. Бераш Iамо хьихийра тхо. Дукха хена дуьйна цига яха лууш а яра со. Кембриджехь оха ши кIира даьккхира. Цецбевлла а бара, тхуна мотт хаарх».\nНохчийчуьрчу дешархошна, кхечарна санна боккха тIеIаткъам бу хуьлуш юккъе яьккхинчу ЕГЭ экхаменах. Царна-м мел а а алсам хуьлу иза. Наггахь воцург бен вац нохчийн а, оьрсийн а, ингласан, я немцойн меттанаш хууш.\nИнгалсан мотт цундела хала хуьлу царна дIалаца аьлла, кхин дIа а дуьйцу Мутусханова Миланас.\nМутусханова: «ТIе-м гIертара бераш, амма дIалацар хала хуьлу. Цхьадолчу берана оьрсийн мотт дика ца хаьа, цундела ингалсан маттахь кхета царна кхин а хала ду. Тхайна цигахь Iамийна йолу методика, оха хIинцале Iамо йолийна».\nПачхьалкха дозаналла арахь нохчийн хьехархой Iаморан проект сацор йолуш яц оцу тIегIанахь. Гергарчу хенахь Германе бохуьйтур болуш бу немцойн мотт хьоьху хьехархой.\nМутусханова: "Тхайна цигахь Iамийна йолу методика, оха хIинцале Iамо йолийна».


Бугаев Ваха. Стихаш | ВАЙНАХ\n25.04.2016\tПоэзия, Статьи Оставить комментарий\nХьажахь, баьллаш хилла,\nДуьххьара хьо воцуш.\nМаржа я1, хьо х1илла,\nКъиза ду-кх зил боцуш!\nТуьтеш санна горга,\nАл-з1ен хеташ, 1аьржа.\nМерза йоцуш аьрга,\n1аьвшича мутт даьржа.\nИштта туьркаш можа,\nМаьлхан з1аьнарх юьзна,\nАрахь аьхкенан тов,\nКъегина малх кхетта.\nДитта т1ехь хьозийн дов\nДаьлла, вовшах летта.\nХьуна езна баьллаш,\nАхь доггаха йиъна,\nХилла, шортта кхиъна.\nДуьзна диттан гаьннаш.\nЦкъа «т1ох» деш б1ар дужу,\nТ1аккха: «ц1ак» – г1а дужу.\nБертал кхеташ баккъал.\n«Къа-къ» деш къийго йог1ий,\nБ1ар хьо, т1ома йолий.\nЗ1акар юккъе лоций,\nПхьор дан дагалоций.\nТкъа акаци сийна,\nЛаьтта х1инца тийна.\nЦа хуьйцуш шен духар,\nКхийдаш стигла буьхьар.\nБ1ар т1ера г1аш оьгу,\nАрахь мох ца хьоькху.\nОьгу хаддаза г1аш,\nЛедош санна б1аьрхиш,\nТарлуш адмах баккъал.\nЛаьтта дуьйшуш кузах,\nДиттан к1ело хазъеш.\nОрам ларбан шелах,\nГ1уорабарх и ларбеш.\nШайн генех д1ахедаш г1аш,\nШайн генаш т1ехь ца 1аш,\nОьгу яхье дуьйлуш.\nТ1аьххьара г1а дожжалц.\nГ1аларт ду-кха аьлла,\nДиттан сурт д1ах1отталц.\nТ1аккха махо лоькхуш,\nСтигла хьоьжуш лаьтта.\nГенаш вовшах хьоькхуш,\nДолчух шайн цхьаъ хатта.\nГуш цхьа мерза г1енаш,\nХаза б1аьсте яьлла.\nМаьлхан з1аьнарш 1енаш,\nГенаш т1ехь г1а даьлла.\nХьо ма лакхаваьлла,\nМалх ма къевзина бу.\nХье кхехкочу баьлла,\nЛакхахь мехаш а ду.\nСахьт дац охьакхета,\nЛакхе кхераме ю –\nЧ1ог1а аьрха хета,\nТешам боцуш и ю.\nСуна-м вац хьо вевзаш.\nКхид1а аьтто бойла,\nЦхьа бохам ца бевзаш.\nЦхьа майранаш лела…\nАмма полла… полла боьжна!\nСила дуьне т1едоьжна.\nПолла 1уьллу баьржина\nБай т1ехула хьодур бац кхин,\nВодур вац со лаца и.\nМожа полла… можа б1агор,\nЭх1, сан коьрте хьаьдда дагар!\nНекъайистехь полла 1уьллу,\nСеначу бай т1ехь, хьуьлла.\nХ1етахь санна зевне\nХ1етахь санна зевне б1аьсте ю-кх,\nБасарех, эшарех юьзна.\nХ1етахь санна, аьрха бераш ду-кх,\nЛовзуш, урамаш а дуьзна.\nСан дог хуьлу, шераш а дицлой,\nМацах санна берех ловза.\nТ1аккха лаьтта со хьоьжуш, вицлой,\nСайх тераниг лаьий вовза.\nКъаьрззина хьет1абаьлла малх бу,\nЙовхо, серло лаьтта 1енош.\nГуттар санна дуьне товш ду,\nЧкъургах керчаш, уьдуш денош.\nТуьркан дитта т1ера лаьтта,\nМаьлхан овголш оьгу.\n«Т1ох» деш лелха уьш цхьа атта,\nЛаьттахь х1утту можа оьла.\nМожа туьркаш оьгу лаьтта,\nМалх а биъна, малхах юьзна.\nК1ело яьккхина лаьтта,\nБераш а, уьш йиъна, дуьзна.\n«Эх1, хьо беркат я1!» – цкъа олий,\nНана юха чуйоьду.\nБоги чохь уьш гульян йолий,\nЦарех аьхкаш ян ц1а йоьду.\nКъа-бала ловчу къанойн,\nЦкъа дегнаш хьаста лиъна.\nПусарза луьрчу денойн,\nХан яккха охьахиъна.\nЭшаре ладоьг1на 1аш,\nЦхьамма хьо хьевелча.\nТалор дина, ца 1ебаш.\nВай вовшех къастийра,\nБаккъал холчу х1иттош.\nХийла дегнаш делхийра,\nКийрахь оьг1азло г1иттош.\nХ1етте мостаг1 эшийра,\nМайралла, яхь д1а цалуш.\nАхьмадах халкъ тийшира,\nЦуо хьехна некъ нийса гуш.\nШен дена муьт1ахь хилла,\nК1анта д1абаьхьи ден некъ.\nДен нигат пачхьалкх йилла,\nХьаьрк ца эшош, даьккхи чекх.\nЛам т1ехь ло диллина,\nХит1ехь ша ма бина,\nБайт1ехь йис йиллина,\nХено со къежвина.\nДе, цхьа доца дацлой,\nХийла дуьсу, вицлой,\nБуьйса еха яхлой,\nГ1енах вулу дицлой.\nСо-ма 1а 1ехалой.\nДег1ан са д1адоьдий,\nБакъ долчух векхалой.\nСайн аьхкене кхочий,\nКомарш юуш лела.\nБералло куьг лоций,\nСан-м догдог1у вела.\nАрахь малх схьакхетий,\n1аьмнаш т1ехь шаш къиэга.\nЮьхь т1е з1аьнарш кхетий,\nСан г1ан д1адов, хьиэга.\nДень Чеченского языка поэзия\t2016-04-25\nНазад: Дмитрий Арутюнов. Рассказы\nВперед: Мусаев Сулиман. Некъахочун тидамаш


Шина президентан барт бан гIерта Обама\nКIира хьалха оьрсийн кема дохоро талхийна юкъаметтигаш меттахIитторе кхайкхина Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Барака Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а президенташ. Климат тояр дуьйцучу мехкийн лидерийн саммитехь Парижехь и кхайкхам бира Обамас. «Туркойн шайн стигал ларъян бакъо ю, оцу тIехь Штаташ цуьнца ю, делахь а «Исламан Пачхьалкх» олу тоба юкъара мостагI ву, цунна дуьхьалбаьккхина хила беза берриг а ницкъ, аьлла Обама Барака.\nТуркоша даржийна, Лахьан-беттан 24-чу дийнахь шайн А-16 кемано оьрсийн СУ-24 чудожадале, цуьнан пилоташка иттаза дехна Туркочоьнан стигал йитар, аьлла. Ткъа Кремло чIагIдо, шен кема Шемин стигалахь а долуш чудаийтина бохуш.\nПутина бехкбоккхуш аьлла туркошка, цара кема чудожийна, цо Шемарчу жихIадхошкара Туркойчоьнна нелегалехь мехкдаьтта эца новкъарлоеш хиларна, аьлла. Жоп луш, туркойн президента Эрдогана аьлла, ша шегара дарж дуьту, хьал теллича, ша харц луьйш нислахь, аьлла. Иштта Путин а кхайкхина, нагахь санна иза харцлер гучудаьлла меттиг ягIахь, шегара дарж охьадилларе.


Шен гергарчаьрца зIене ца валало Нохчийчуьра дIавахна блогер\nГIуран-бутт 21, 2021\nТуркойчу дIавахначу нохчийн оппозицин блогеро Халитов Хьасана дийцина "Дождь" телеканале (Оьрсийчоьнан Iедалша "арахьара агент" лерина. Редакци реза яц оцу сацамца.) махкахь бисинчу шен вежаршца а, деца а зIене ца валало ша аьлла.\nХьалхо шен нахана тIеIаткъам бина дела, царна ша сагатдеш хиларх хаийтина Халитовс.\nДоккхачу декъанна, блогеран гергарчаьрга видео дIаязъяйтинера "сийсазвеш, дов деш" кхунна. Цул совнах, телефонехула динчу къамелехь Халитовн вашас дийцинераа, нагахь санна, блогер "ца сацахь", шаьш дойур ду, бохуш, кхерамаш тийсинера шайна аьлла.\nКадыров Рамзанна ша критика ярца дузу Халитов Хьасана хуьлуш дерг. Цо билгалдаьккхина, вуьйр ву бохуш, кест-кеста кхерамаш туьйсуш, шега а телефонаш еттарх.\nНохчийчоьнан зорбанан министро Дудаев Ахьмада, Халитовн дIахьедарх дуьйцуш аьлла, республикан Iедалхойн "гIуллакх дац дозанал а арахьа бехачу клоунашца" аьлла.\n"Дождь" тенлеканало билгалдаккхарца, Халитов Хьасан дIавахна Туркойчу бекхамах ведда. Телевизионан эфирехь Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир сийсазвинчу гуьржийн журналистна Габуния Георгийна динчу тIелатарна тIехула теш вара иза.\nПачхьалкхан къайлахчу сервисашна тIе а тевжаш, гуьржийн зорбан гIирсаша журналист вен кхачийнарг Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан ву элира.\nТуркойчохь вехачу нохчийн оппозицин блогеран Халитов Хьасанан дас ГIанис видеокхайкхам язбира шен кIанте. Иза зорбане баьккхира Нохчийчуьрчу парламентан депутатан Ханбиев Мохьмадан инстаграмехь. "ТIекхочур валахьара-м, вийна а, цхьаъ дийр хир дара ас хьуна, кхин хьо соцуш цахилча", - бохура шен къамелехь къаночо.\nИстанбулан полицин терроризмца къийсам латточу урхалло а, Туркойчоьнан Халкъан талламийн хьукмато а, шаьш махка арахьара чувеъна ялх стаг лаьцна, уьш шпионаш хила тарло, хаам баржийнера ГIадужу-беттан 9-чохь. Герз а, патармаш а даьхна цаьргара, лаххара а цхьаьнгахь карийна Оьрсийчоьнан паспорт.\nТалламхошна хета уьш тIелатар кечдеш хиллера аьлла, Туркойчохь бехачу нохчийн оппозиционершна, шайна юкъахь Халитов Хьасан а волуш.


Чолхе хьал кхайкхийна Джеты-Огузехь\nЕарин дийнахь тасадаларш хилар бахьана долуш Джеты-Огуз кIоштахь чолхе хьал кхайкхийна ГIиргIизойчоьнан Iедалша. Цу территори тIехь болх беш хир ду комендантан сахьт. Цу тайпа хьал дахлур ду гергарчу 10 дийнахь.\nИнтерфаксо бинчу хаамца, ницкъаллин структурийн белхахой а, бахархой а тасабалар бахьана долуш лазийна ву 55 стаг. Царах 13 милцо ву. Лазийна волу 5 стаг дарбан хIусамехь ву. Масийтта стаг дIалаьцна Iедалша, дуккха а адамаша дакъа а лоцуш, къепедацарш вовшахтохарна. Джеты-Огуз кIоштахь акциш юьйлаелла кхо де хьалха. Масийтта бIаь стага дIакъоьвлинера Кумтор олучу дашо доккхучу метте боьдуш болу некъ.\nМанифистацехь дакъалоцуш болчу наха доьхург дара Канадерчу инвесторша бина барт бохабар а, меттигерчу нахана соцаиалан хаьшташца гIо дар а. Кумторехь дашо доккху белхаш дIахьош ю Канадера «Центерра голд» олуш йолу компани


"Сан дагалецамашкара Соьлжа-ГIала..."\nСуртдиллархо Букенгольц Алексей\nСоьлжа-ГIалахь ваьхначу суртдиллархочун Букенгольц Алексейн дагалецама\nСоьлжа-ГIалахь вина а, кхиъна а ву суртдиллархо Букенгольц Алексей. ХIетахьлерачу замане хьаьжжина истори ю цу художникан.\nАлексейн да – мехкадаьттадаккхархо хилла, хIетахь Нохч-ГIалгIайчу болх бан хьажийнера иза. Оцу шерашкахь дуккха а тайпа къаьмнаш шена чохь дехаш, индустрин шахьар яра Соьлжа-ГIала.\nКарарчу заманчохь болх а, вахар а Израилехь ду Алексейн. Шен дагалецамашкахь йолчу Соьлжа-ГIаланех дийцира цо "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте.\n- Старопромыслан кIоштарчу Сквозной олучу меттигехь дехара тхо. Сан бераллин шераш дара уьш. Цул тIаьхьа 3-чу микрорайонерчу Косиоран урамехь лаьттачу 22-чу цIа чохь хан яьккхира оха, тахана санна дагадогIу суна. Дас-нанас дуьйцура, Сталина дохийна нохчийн къам хIеттахь даймахка юхадерзо долийнера, бохуш. Доккхачу декъанна лаьмнийн ярташкахь дIатарбора уьш, цигахь мел а царна паргIат хир ду аьлла хеташ.\nБакъду, къам махках даккхарх дуьйцуш дацара. Дийца йиш яцара.\nСуртдиллархочун Букенгольц Алексейн да а, нана а\nШколехь литературан урокехь Лермонтовн кхолларалла оха Iамочу хенахь, цуьнан поэмашкахь нохчийн лаьмнийн яртийн цIераш хезча, соьца доьшу бераш карзахе хьийзара. Масала, ГихтIехь шайн денаной я дедай беха олура цара. Ткъа доллу къам махках даьккхина, шаьш лайначу баланах ца дуьйцура.\nЧиллан-беттан 23-гIа де къам махках даьккхина де дара, ткъа школехь билгалдоккхура Турслочун де. Зудабераша пластмассан зезаг а, ручка а лора тхуна совгIатна. ТIаккха магнитофон а латайой, хелхадуьйлура тхо.\nДукха къаьмнаш чохь деха Соьлжа-ГIала\n- Хаа ца лора цу хенахь школехь кхаьмнашлахь башхаллаш. Йоллу пачхьалкхехь а санна, Советан заманан мехаллаш марзйора тхуна. Гуттар а ишта хила а хилла, хир а ду олий хетара. Школехь пенаш тIехула кхозура пионерийн-турпалхойн суьрташ. Космодемьянская Зоя, Голиков Леня, Тюленин Сережа...\nДешаран шеран юьххьехь юьртабахаман белхашка хьийсадора тхо ялта чудерзош гIо дан. Помидораш, Iежаш, бурч...\nИ белхаш бечу юкъанна политикан плакат дечу конкурсехь дакъа лаца а дизира сан. Тема яра – Чилин хунтас лело харцонаш.\nЧилин поэтан, коммунистан Хара Викторан бала хьегар гайтира ас. Набахтин цацанчуьра карахь гитара а болуш, схьакхийдо куьйгаш дехкира ас. Цуьнан маьIна дара – лакъийна маршонан илли. Кибарчикан пена тIехула хила ма деззара охьаоьху цIийн тIадамаш а дара. Хьалхара меттиг баьккхира ас! Оцу кхоллараллех хIун хилира хууш вац со.\nКъонахий а, акробаташ-мехкарий а\n- Нохчийн къоман коьртачех хилла ю гуттар а фолклор. Кхолламалла, кIудалшца зудабераш, хелхарш ден къонахий.\nРубо Францан "Шемал йийсаре лацар", "Слепцовн валар" суьрташ гайтаман музейхь ду.\nХудожникийн школехь ас доьшучу хенахь диллира ас "Эвлара ловзар" аьлла сурт, со юьртахь цкъа а хилла воццушехь.\nГIалахь яра цхьа йоккха, горга, ирча, бетонах хьалайина гIишло. "Цирк" яра иза. Говрашкахь морсачу къонахаша гонаш дохура цу чохь. Акробаташ-зудабераш хуьлура цигахь, уьш-м тIебаьхкинчех хуьлура.\nМеттигерчу радиохула хIора дийнахь ши сахьт даьлча нохчийн маттахь программаш хуьлура.\nСо школера цIа веанчул тIаьхьа таро хуьлура сан хIоразза цхьана тайпанарчу нохчийн иллешка а, эшаршка а ладегIа. Дечиг пондарца а, вотанца а мукъамаш далош дIаолура иллеш.\nНохчийчохь къаношца хилла юкъаметтигаш цхьа шатайпа дагахь лаьтта суна.\nТхо, кегий бераш, воккханиг чувеача хьалагIуьттура. ГIалин трамвай чохь баккхий нах хуьлура холхазан куйнаш тохкий, тапъаьлла, цхьана а хIуманца бала боцуш санна хуьлура уьш. ДIа-схьа ца хьуьйсура уьш. Я цаьрга цхьана а кепара хаттар дойла а дацара.\nТхох кегийн нах хилча, тхуна хIинццалц девзина а доцу, керла дозанаш детта долийра тхуна. Масала, нагахь паркехь йоIаца хьо гахь, пхоьзза-ялхозза бетах хIума кхетара хьуна.\nНохчийчоь – дагахьдоцчу абстракте хеттарийн даймохк бу.\n- Жим-жима хаалора массо а хIуманах тIеман хьу юлуш санна. Дуьххьара республикехь арадуьйлучу зорбанашкахь берзан символ гучуелира. Газеташ тIехь тIеман тематикехь байташ зорбане йохура, берзан турпалалла язъеш. Соьлжа-ГIалин майданехь зикарш дора. ТIаккха 1994-чу шарахь дара иза, федералан ницкъаша десант кхоьссира аэропорте, тIаьхьо эхье бовда а бевдира уьш цигара.\nИнарла Грачевн танкашца гIалина тIелатар дар а дагадогIу суна керлачу шеран буса. Дуьххьара а, тIаьххьара а чуеана танк йохийра нохчаша, цул тIаьхьа тирехь гIакхна санна, нийсаллица герзаш детташ, йоллу колонна хIаллакъян буьйлабелира.\nИштта доладелира къемате, нах бойуш цIий Iанор. Йохийна техника араяккха федералан буьйранчаша коридор ехнера бохуш, дуьйцура, шайн тIамехь эшарш лахдархьама. Ткъа байина оьрсийн салтий кхи а масех дийнахь лаьттахь Iехкира, жIаьлеша меженаш юуш.\nСо хIетахь кхечу гIалахь вехара. Суна ца хаьара сайн дех-ненах хилларг а, зIе яцара болх беш, Соьлжа-ГIала гоне ерзийнера. Боккха къинхетам бара, тIом микрорайоне ца кхачар, сан да-нана а зен ца хуьлуш диссира.\nСоьлжа-ГIала вахна сан воккхахволу ваша шен шина доттагIчунна тIеIоттавеллера. Шеца дума а, бепиг а даьхьна хиллера вашас, доттагIаша шаьш мацалла хьоьгуш дац аьлла, цхьа инзаре хIуманаш дийцина хиллера цуьнга.\nСатасале Iуьйранна вино доккхучу а, консерван а заводашкахула чекхбовлуьйтуш хиллера уьш, шайна мел оьшу юург а, малар а эцийта. Оцу юкъахь герзаш деттар совцош хиллера. Цу гIишлошчохь тIелетийна этикеткаш а йоцуш хьалайоьттина банкаш хиллера. "Лотерейх" ловзар санна хIума хиллера и.\nБанканаш яьстича цу чохь хуьлура хударш я бежан жижиг, юкъ-кара цIен Iов карайора. Ванна къаьркъанах юьзна яра боху. Кхерам байархьама корта бахон маларш муьйлуш хиллера цара, шаьш синкхетамах довллалц.\nГергара пост схьаяккха Iалашонца буьйсанна тIемаш бора, хIора минот тIаьххьара хила а мегаш.\nХууш дацара, мича тIаьхьалонна йитинера и банканаш, я тIеман "сухпаек" олу гIирс хиллера-те иза? Амма мухха делахь а, адамаша мацаллин бала ца хьийгира хIетахь оцу банканех пайда а баьлла.\n- Еххачу хеначохь сан да а, нана а шаьш дIатарбеллачу меттигехь бехира, уьш тешна бара, хIинций-хIинций тIом боьрзур бу, дахар а хьалхалерачу хорша доьрзур ду аьлла. ТIаьхьо кхийтира, чакхе гуш йоций. ТIаккха Нохчийчуьра арадовла ойла хилира тхан. Хаттар хIуьттура, петарна хIун дер-те, бохуш. Хьанна оьшура иза тIемаш боьлхучу гIалахь?\nДелахь а, цхьа аьтто хилира тхан, оцу кIоштахь клиника схьаелла Iалашонца цхьа лор хиллера хIусам лоьхуш. Цуьнца мах бина, бартхилира сан ден а, ненан а.\nБакъдерг ала догIу, доккха накъосталла дира цо хIетахь тхуна. Цо гIо дира тхуна машенца а, тхо новкъа довлучу хенахь ахча а караделира цо тхуна, тхо Iалашдан улло нах а бехира.\nДIабоьлхучаьргара ахчанаш схьадахар хIетахь чIогIа пайден а, тешам боллу а бизнес яра. Оцу тIехь хедира сан Соьлжа-ГIалица лаьттина зIе.\nИнтервью кечйинарг "Кавказ.Реалии" порталан корреспондент Михальченко Лидия


"Стаг леш ву, ткъа церан бала а бац". Набахтехь лелочу къизаллех дуьйцу нохчийн тутмакхо\nПолисхо а вийна, зуламхойн тобанехь хилла ву аьлла, 2002-чу\nшарахь Ростов гIаларчу Къилбан гонашкарчу кхело бехкевира 18\nшо долу нохчо Дахтаев Iалбек. Кавказ.Реалиин корреспонденто яздо Дахтаевца лелочу хIуттаренех.\nШогачу хьелашарчу набахтехь даккха 25 шо хан тоьхна цунна.\nЦул тIаьхьа 16 шо даьллачу хенахь Европерчу адамийн бакъонийн\nкхело сацам арахецна, Дахтаевн гIуллакх толлучу юкъанна\nадамийн бакъонех лаьттачу Конвенцин масех артикл йохийна\nхиларх: къизаллаш цамагорах, нийса кхел яра, стеган дахар ларарх лаьтташ йолу. Оьрсийчоьнна 37 эзар евро компенсаци цунна дIаялар тIедожийна ЕСПЧ-н кхелахоша. Церан вердикт Iораяьллачул тIаьхьа кхин а тIе галделира колонехь волчу Дахтаевн хьал.\nМурманскерчу ИК-17 колонехь латточу цунна тIехь ницкъбо, сийсазво иза. Дахтаевс бакъоларъярхошка дIахьедина, набахтен хьаькамаша ша низамаш дохадо бохуш, харцо лелайо шеца, ша готтачу камера чохь латторхьама бохуш.\nСтохка Зазадокху-баттахь, ЕСПЧ-н кхело шайн сацам арахецначул тIаьхьа, Дахтаев учоте хIоттийра, "терроран кепехь\nзуламаш дийр долуш ву" аьлла.\n"Шен даржах пайдаоьйуш, шегарчу бакъонел а сов вуьйлуш,\nДенега Олега (колонин куьйгалхо.-Редакцин билгалдаккхар) соьца\nхьагI лелайо, ас набахтерчу рожан низамаш ца лардо олий,\nкехаташ вовшахтухий, шога хьелаш долчу камера чу вуллу со. Со\nкхин а гена ваккхийтархьама, ша ницкъ мел берг дийр ду бохуш,\nсуна кхерамаш а туьйсуш, соьгара ахчанаш а доху цо", - боху\nДахтаевс бакъоларъярхошка бинчу кхайкхамехь.\n"Муьлххачу а колонехь, я Оьрсийчоьнан регионехь, нагахь санна,\nсан валар нислахь, ас дехар до цунна бехкевар Мурманскан\nкIоштарчу таIзар кхочушдаран федералан урхаллан (УФСИН-ан)\nбелхахо Денега Олег. Цо йолийна харцо ю хIара. Иштта, ас бехкево\nколонин ши белхахо, къизаллаш лелон Процкий а, Князькин а,\nиштта, УФСИН-ан хьаькам Тарасов а, цуьнан пурба ца хилча лелор\nяц оцу кепара къизаллаш",- аьлла, билгалдаьккхина Дахтаевс ша\nОцу гIуллакхо терго тIеозийнашшехь, Дахтаевна гIоле яц, боху\nбакъоларъярхочо Титиев Аюба.\n"Оха цхьа могIа аьрзнаш дIакхачийна УФСИ-н администрацига,\nамма цхьа лартIахь доцу жоьпаш догIу цаьргара. Низамашца\nдоцуш стагна таIзар дарал а совнах, набахтехь цунна тIехь Iазапаш ду латтош, - дуьйцу Титиевс. - Шен гергарчу нахаца зIене ца\nволуьйту иза, почта хьейо, харцонца дуьхьалонаш латтайо цунна.\n17 шерачохь цхьана а кепара терроран зуламаш дийр долуш хилла\nвоцу иза, Европан кхело сацам бовзийтинчул тIаьхьа,\nпрофилактикан чоьте эцна иза. Кху шеран Мангал-баттахь мацалла кхайкхира цо, могушалла оьшуш йогIура цуьнан, хIетте а, колонин администрацино цхьана а агIор терго ца йора цуьнан. Цигахь стаг ву леш, такъа церан бала а бац. Ас дехарш а дина, юхаяккхийтира цуьнга кхайкхийна мацалла. Лийр вара иза, ишта эшна а вуьсуш. Иза набахтехь волчу заманчохь кхелхира цуьнан да, цунна тIаьххье нана а".\nЛахьан-баттахь Дахтаев латтийначу ШИЗО-хь шийла а, тIуьна а\nхиллера. Оцу тIехула цомгуш хиллера иза, чIагIдо "Гражданское\nсодействие" организацин адвокато Леткаускайте Лаурас.\n"Къаьсттина цуьнца ИК-17 колонис а, УФСИН-о а лелочу гамонца\nдоьзна, Дахтаевс дуккха а аьрзнаш кхехьийтарна хIуьттарена\nледара хьелаш долчу чохь латтийнера иза", - боху Леткаускайтес.\nЛоьраша Дахтаевн могушаллех хьовсучу заманчохь, дегIан йохо\n37,4 хиллера, ткъа хIиттийначу кехаташ тIехь 37,0 аьлла, яздина.\nТкъа лоьро боху, "башхо яц цуьнан", дуьйцу адвокато.\n"ТIаьхьо Дахтаевна хIун молханаш ду а, стенна яздина ду а ца\nдуьйцуш, цхьа препараташ еллера лоьро", - боху адвокато.\nЛахьан-беттан 13-чохь кхаа шарна Дахтаев кхечу набахте\nдехьавоккхуш, кхел хила езаш яра. Амма, иза могуш воцуш\nхиларна, цхьана ханна дIатеттинера.\nМурманскерчу ИК-17 колонин куьйгаллица зIене яла хьежира\nКавказ.Реалиин кореспондент, амма цара жоп ца делира\nхеттаршна, "колонехь дерриг а дика ду" аьлла, къамел хадийра.\nТкъа Мурманскан кIоштан УФСИН-н пресс-центро телефон дIаеттарх жоп ца делира.


Чиллан-бутт 21, 2016\nДаккхало паччахьашка, президенташка, кхечу урхаллахошка адаман карара напха а, цунна чуьра са а. Амма даккхалац, тIаьхьено тIаьхьене а луш, шен зама яхъеш дIагIертачу къомера эс, иза массара а цхьана лайначу Iазапах хилча-м муххале а.\nДагалецамаш чорда, беркъа бу тешаш эхарта дIа мел оьху а. Сталина, аьлча а, цуьнан лаамаш кхочушбеш леллачу миллионо тIехь Iазап латтийначу дай-нанойн берашна дуьсу тахана Депортацин Де дагалеца.\nАмма уьш а бац шайна дагалецамаш охьабалхо маьрша – Кадыров Рамзанна ца лиина къам махъкахдаккхарна бехкейолчу Кремланна дагахьбаллам бан, хIуманна а гунахь доцчу бIаьстенан дийне, ло дешча шаданца юьйстахтотту гIа-буц санна, кхечу маьIIе теттина Къематде хьахо нахана кхочу бакъо.\nАвстри -- Нохчийн Депортацина лерина гулам\nЦундела ду вайна мехала хIара тешийн аьзнаш.\nШеларчу Хаджимурадов Iумара дийцира Маршо Радиона шен дагара цкъа а ца дериг. Вуно дукха бала Iаьвшина цуьнан доьзало.\nКъоьзан-Iомана гергахь вина, хьалакхиина, цигара махкахвохийна ву Мохьмад. КъинтIера бовлийла цуьнан гергарнаш – ала дац иза тахана дийна ву я вац, Маршо Радионо хьалхо дIаяздира цуьнан аз. Цо иштта дагалоьцура ломара лаьхкина, Соьлж-ГIала охьа а даьхна, хьелийн гIутакхашка а лецна, Азе шаьш дIадигина де а, мур а.\nЛоман юьртахь шайн чохь дууш-молуш баьхначу, шайн дайн духар -чоанаш а, куйнаш а лелош, шайца тIекаре лелла НКВД-н салтий махках шаьш дохуш шайца мел къиза бара, цара тешнабехк муха бира, дийцира Маршо Радиона кху воккхачу стага.\nГермачигарчу Джабраилова ТIаусна дерриг а лаьттина дагахь. Цо дуьйцу новкъахь цIерапошта шайна шаьш ца далийта олий луш болу кхача муха бара. Цо дийцира, новкъахь лечу нахах хIун хуьлура, уьш муха бохура тIаьххьарчу новкъа.\nКазахстане, ГIиргIазойчу, лайла, бардал-Iаьзин шелонашка кхийсинчу шааьш хIун хьийгира, муха нисделира дIакхаьчча дахар дагалоьцу Эна-Хишкарчу Какаева Меднас.\nБакъду, шайн дукхаллехь мерза а, вовшийн дола деш а баьхна вайнах депортацехь. Амма хилла адаман леларло тIехулайохуш меттигаш а. Джабраилова ТIаусан дагалецамера.\nМацалло муьлхачу хьоле кхачавора стаг дагалоьцу Какаева Меднас.\nДерриг а лелла нохчашлахь Депортацин шерашкахь. Къар цалуш, Iедало дехьа-сехьавала хIиттийначу бехкамашна ца къарлуш, дахарна некъ лоьхуш, доьзалш къен баларх Iалашбархьама къоланаш деш лелла. Мел жима бахьана даьлча а, набахтешка кхуйсуш, цигахь дуккха а IаьIначу вайнаха, набахтешкахь гIаттамаш а латтийна. Джезказганерчу набахтера аралилхинчу цара бехха тIемаш а тIехь бина НКВД-н эскаршца, дашна ала.\nХилла кхин хила йийш йоцу къизалла шайх болчу нахаца лелийнарш а.\nВорхI бер а долуш, цIийнда новкъахь шайх тилларх, шаьш лоьхуш а лелаш, дуьххьарлера кхо шо иза воцуш даьккхина Казахстанехь Маршо Радиога массех шо хьалха лелларг далхийначу, хIинца дийна а йоцчу Терйистерчу НогIамирзийн-Юьртарчу Товсарис.\nШуна тIехь да вац, белхан куьйгаш дац аш пачхьалкхана делла, цундела шуна хIумма а ца йогIу Iедалера бохуш, кхеран бархI бепиган карта доладерзийна хилла оццу Теркийстерчу цхьана новрхочо.\nЮккъехула шаршо а оьзна шина декъе екъначу чоьнна чохь бехаш хилла кхеран а, оцу стеган а доьзал. Цуьнан доьзало дуучу бепигна тIетIекхаш хилла цкъа цхьаъ, тIаккха важа, ши ваша – Хьасан, Хьусайн. Вукху дозалан дас мийра тухий, кхуссий юхавоуьйту бахара ши кIант, цаьрга цуьрг ца кховдош.


Ассаламу 1алайкум варахьматуллах1и ва барикатух1у - вежарий, йижарий!\nВайна ма хаъара, 05. 01. 2020 шарахь, хаамийн г1ирсишкахь гучуелира видиоролик, Закаев Ахьмадан, хьалхара г1оьнчас, Солтыханов 1елим - Пашас - Европехь 1ардолчу Нохчийн Ассамблеи Къанойн Кхеташоне, Кабинет Министров ЧРИ ц1арах, кхайкхам беш. И бина кхайкхам а, цуьнан чулацам а ца хьахош буьту вай — иза хаамийн г1ирсашкахь бовза таро хиларна.\nИ кхайкхам бийцаре беш, 08. 01. 2020 шарахь, Нохчийн Ассамблеи Къанойн Кхеташонан Декъхоша, компьютаран г1оьнца, шайн Гулам бира (скайп — конфиренци).\nКхеташонан Декъахоша хьахийра къоман маршонна къахьоьгучу нохчашлахь кхоллаелла тобанаш а, цу тобанашна юккъехь болу цакхетамаш т1ехьарчу хенахь к1арглуш хилар а.\nТобанийн цхьаболу декъахой кхечарна лер а, уьш кхиберш тишбан г1ертар а, барт бацар а емал дира Къанойн Кхеташонан Декъахоша — шаьш дош олуш. Иза Аллах1а а магийна дац, вайн дайша а доьналлехь ца лерина. Иштта долчу цу хьоло - Маршоне сатуьйсучу нохчийн йиш а йохийна, яхь йолу к1енташа, тахана а, къоман маршоне латточу къийсамна г1ело а йо.\nНохчийн къомехь тахана долу чолхечу хьолах - ала а, дийца а дуккха ду. Лакхахь аьллачух кхачо а йина, лахахь б1абовзийта лаьа Къанойн Кхеташонан хилла сацам:\n1) Солтыханов 1елим — Пашас Кабинет Министров ЧРИ ц1арах Къанойн Кхеташоне бина кхайкхам къобал бо Кхеташонан Декъахоша;\n2) Маршоне сатуьйсучу нохчашка а, кхоллаеллачу\nтобанашка а цхьалле кхайкха а, долу хьал довзийта а, 07. 03. 2020 шарахь, Европехь а, кхечанхьа а 1ардолчу Нохчийн Ассамблеи Гулам бар - Берлин шахьарахь;\n3) цу Гуламехь дакъалацаре кхойкху: Идигов Ахьъяде а, Закаев Ахьмаде а, Сараляпов Жалавде а, Сулейманов Жамбулате а — маршоне кхийдачу кхиболу вежаршка а, йижаршка а;\n4) Нохчийн Ассамблеи Гулам хуьлучу дийнахь 15 шо кхочу ЧРИ Президент Масхадов Аслан мостаг1чун карах кхелхина, иза а, кхиберш а дагалоцуш хьакъдолу г1уллакхаш дар;\n5) хинболчу Ассамблеи Гуламна кечамаш бан, д1а а цатоьттуш, жигархойн тоба кхоллар (оргкомитет).\nЛакхахь билгалдинарш кхочуш дан — хьекъал а, аьтто а, накъосталла а оьшу. Таханалера де т1екхаччалц нохчийн къоманна т1ехь мостаг1о, Россис, лелийна къизаллаш а, цо лайнарш а тоьар дара - маршонна юкъйихкина нохчий вовшашна къинт1ера бовла а, цхьаъ хилла д1ах1итта а. Вай цхьаъ хилча атта хир дара т1ебоьссина бала бухатоха а, кхиамаш хир бара къам маршоне кхачо а.\nСийлахьчу Аллах1а Ша резаволу барт а бойла, маршонне а кхачадойла — вонаш дайна жима нохчийн къам!\nВежаршка а, йижаршка а д1ахоуьйту, Нохчийн Ассамблеи Гулам бан лерина йолу хан герга мел г1оьрти а, хаадезарш довзуьйтуш - хаамаш бийриг хилар.\nКъанойн Кхеташонан тхьамда - Хучин Ахьмад.\n09. 01. 2020 ш.


Салам даларх а, цуьнан дозаллех а — Зори Ислама\nСалам даларх а, цуьнан дозаллех а\nХастам бу Далла, Iаламаш кхоьллина, кхобуш волчу. Делера салам-маршалла хуьлда ша маьрша дин даржош веанчу вайн Элчанна Мухьаммадана а, цуьнан доьзална а, асхьабашна а, къематде даллац царна нийсонца тIаьхьабаьзначарна.\nХIай лераме бусалба ваша!\nСалам далар бусалба динехь деза дуьйцу. Вайна хаза масал долчу вайн Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен къамел дIадолош шена дукхабезаш болчу асхьабашка салам даларца долош хилла. Вайн Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) асхьабаш (Дела реза хуьлда царна) чIогIа сутара хилла шаьш салам луш (къаьсттина, воккхачуьнга иза луш) хьалхе яккхарехь. Иза хилла церан Делера йоле сатийсар а, воккхачуьнга и хьалха даларца цуьнан лерам алсам бар а.\nБусалба стага шен веше салам далар – цунна диканца, Делера цунна маршалла а, къинхетам бар а доьхуш, доIа дар ду. Вайн Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) салам даржадар вовшийн дезаран бахьана лерина, хIунда аьлча стаг шена дукхавезаш хилча бен цунна диканца доIа ца до. Ткъа вовшийн дезар а, дашар а – Дала тIедиллина долу вайна тIехь декхар ду.\nСалам даларан дозалла\nСалам даларан дозалла дуьйцуш дуккха а аяташ а, хьадисаш а ду, царах цхьадерш хьахор ду вай.\nВеза-Сийлахьчу Дала боху: «Шайга салам кховдийча цул хазачуьнца салам ло аш я и юхадерзаде» («Ан-Нисаъ», 86).\nВеза-Сийлахьчу Дала боху: «Шаьш хIусамаш чу довлуш салам ло вовшашка, Делан гергарчу лерамца а, цIена хиллачу маршаллица а» («Ан-Нур», 61).\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Шу ялсамане чу гIур ма дац аш ийман диллалц, шу ийман диллина хир ма дац шу вовшийн деззалц. Ас шу цхьана хIуманна тIе нисдай, аш иза кхочушдича шу вовшашна дезар долуш? Шайна юккъехь салам далар даржаде» (Муслим).\nIамран кIанта IабдуллахIа дийцира (Дела реза хуьлда цунна), цхьана стага Элчане (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хаьттира аьлла: «Исламехь муьлха Iамал ю дика?» Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Ахь яахIума ялар (сагIа даккхар) ду; хьайна вевзачуьнга, вевзаш воцчуьнга ахь салам далар ду» (Бухари, Муслим).\nСалам даларан куц\nСалам даларан кхо куц ду:\n1) ассаламу Iалайкум (Делера маршо хуьлда шуна);\n2) ассаламу Iалайкум ва рохьматулло́хIи (Делера маршо, къинхетам хуьлда шуна);\n3) ассаламу Iалайкум ва рохьматулло́хIи ва барокатухIу (Делера маршо а, Цуьнан къинхетам а, беркат а хуьлда шуна).\nОцу вай дийцинчу кхаа куьцах салам даларехь алсам дерг деза ду, хIунда аьлча шен вешин доIанехь алсамвалар цуьнца долу дела. Иза билгалдина вайн Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хьадисехь.\nАбу Давуда а, Тирмизис а далийна Хьусойнан кIентан Iимранан хIара хьадис (Дела реза хуьлда цунна), цо элира, аьлла: «Цхьа стаг веара Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу. Цо элира: «Ассаламу Iалайкум». Шегара салам схьаэцча, иза охьахиира. ТIаккха Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Итт (10)». Юха кхин стаг тIевеара, цо элира: «Ассаламу Iалайкум ва рохьматулло́хIи». Шегара салам схьаэцча, иза охьахиира. ТIаккха Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира: «Ткъа (20)». Юха кхин цхьа стаг а тIевеара. Цо элира: «Ассаламу Iалайкум ва рохьматулло́хIи ва барокатухIу». Шегара салам схьаэцча, иза охьахиира. ТIаккха Элчано (Делера салам- маршалла хуьлда цунна) элира: «Ткъе итт (30)».\nШен хьадисехь Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) билгалбаьккхинарг – салам даларан дозаллин барам бара.\nСалам даларехь, схьаэцарехь лелаш гIиллакхаш ду. Довзуьйтур ду вай царах цхьадерш.\n1. Цхьана хIуманна тIехиъна вогIуш волчо гIаш вогIучуьнга лур ду салам.\n2. ГIаш вогIучо хиъна Iаш волчуьнга лур ду.\n3. КIеззиг болчара дуккха а болчаьрга лур ду.\n4. Жимачо воккхачуьнга лур ду.\n5. Ша гуламера хьалагIаьттина дIавоьдучо бухахь буьссучаьрга лур ду.\nОцу гIиллакхийн дозалла а, нийса хилар а Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шен хьадисашкахь билгалдина.\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцира, Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цхьана хIуманна тIехиъна вогIучо салам лур ду гIаш вогIучуьнга, гIаш вогIучо – хиъна волчуьнга, кIеззиг болчара – дуккха а болчаьрга». Бухарис дийцинчу риваятехь ду, «жимачо воккхачуьнга», аьлла.\nАбу ХIурайрата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Шух цхьаъ гуламна тIе вахча, цо салам лойла; шух цхьанна дIаваха лиъча, цо салам лойла. Хьалхара салам далар шолгIачул тIех хьакъ дац» (Абу Давуд, Тирмизи).\nВовшахкхетча куьг даларан а, юьхь елакъажоран а, новкъа вогIучунна мараэккхаран а дозалла\nБарраа дийцина (Дела реза хуьлда цунна), Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Ши бусалба стаг куьг даларца салам а луш вовшахкхетар вац, и шиъ дIасакъастале хьалха цаьршинна гечдеш а бен» (Абу Давуд).\nАбу Зарра (Дела реза хуьлда цунна) дийцина, Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) шега элира, аьлла: «Дикачу балхах хIумма кIезиг ма хетийла хьуна, хьайн вешина велакъажарца хьуо дуьхьалкхетар а» (Муслим).\nIаишата (Дела реза хуьлда цунна) дийцира (маь1на): «Хьарисатан къант Зайд Мадинате кхечира, Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) сан хIусамехь волуш. Иза неI а тухуш, Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) волчу веара. Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна), (хазахетар совдаьлла, т1ейоха ца ларош) шен оба текхош цунна дуьхьал вахана, иза маравоьллира, цунна барт белира» (Тирмизи).\nДала маьрша дахар а, вовшийн дезар а, дашар а лойла вайна.\n← Мараэккхар а, къамел деш ларъян йог1у юкъ а


Нохчийчуьрчу Гуьмсан гIалин кхело зуламах лаьцна мотт ца тохарна бехкевина меттигера вахархо Капланов Нурсаит. Нохчийчоьнан вахархочо низам лардаран органше ца хаийтина Шемарчу тIеман конфликтехь шена вевзаш волчу стага Оьрсийчохь магийна боцу даIишхойн агIонехь дакъа лаьцна хиларх.\nБехктакхаман гIуллакхан материалашца а догIуш (Кавказ.Реалиигахь ю уьш), Анвар цIе йолу Каплановн вевзаш верг Шема вахана хилла 2016-чу шарахь. Цунна дуьхьа кхин бехктакхаман гIуллакх даьккхина, террористашна гIо дарал совнах, "дуьненаюкъарчу аренехь президентана Путинна дискредитаци йарна", иштта "пачхьалкхашна юккъехь лартIахь йолу юкъаметтигаш а, дуьненаюкъара машар а ларбарна новкъарлонаш йарна".\nКхело билгалдаьккхина, Охан-беттан 2017-хь Каплановца мессенджехула зIене ваьлла хиллера Анвар, ша волу меттиг а хоуьйтуш, амма вукхо низам лардаран органашка хаам ца бина цунах лаьцна.\nКхелехь Каплановс дийцира, ша Анварца Каирерчу Аль-Азхар университетехь вевзина аьлла, амма юххера гергарло дацара. Анвара тIамехь ша дакъа лацарх дийцича, Каплановс кхин шега телефон ца еттар дехна, шена халонаш ца эшаре терра, ур-атталла шен телефонан номер а хийцина.\nТIаьхьо экстремизмана дуьхьало латточу Центрехь республикерчу МВД главкехь цо ша дийцина шега телефон тохарх лаьцна.\nКхелехь бехкевечо уггара кIезга таIзар дар дехна, бехк тIелацар а, дохкохвалар а тидаме а оьцуш, иштта шен кегийра бераш а. Кхело уггара кIезга 20 эзар сом гIуда тоьхна цунна.\nОхан-беттан 18-хь Дагестанера Таймазханова Амнат бехкейира, шен вевза стаг даIишхойн декъехь хиларна мотт ца тохарна. Кхелан сацамца а догIуш, 2020-чу шеран ГIадужу-баттахь мессенджерехула къамел деш цунна хиина, шена вевза стаг ИГИЛ-на куьйгкIелахь долчу латтанаш тIехь царна кхача кечбеш гIо латтош хилар. Оьрсийн низамашца дуьстича, цо дIадийца дезара цунах лаьцна низам лардечу органашка, амма цо иза ца дира.\nКарабудахкентскан кIоштан Агачаул-эвлан вахархо бехкевора, шен вевзачу стагна мотт ца тохарна, хаамбора 2018-чу шарахь Дагестанан прокуратурано. Iедалхоша бахарехь, бехкевечунна хууш хиллера шен вевза стаг низамехь йоцу герзаца йолу вовшахтохараллехь дакъа лаца гIерташ хилар, амма хаам ца бинера низам лардаран органашка.\n2017-чу шарахь Соьлжа-ГIалин вахархо бехкевина кечдечу терроризмана юкъадогIу зуламах лаьцна мотт ца тохарна. Заводскойн кIоштан кхело билгалдаьккхина, 2017-чу шарахь Г. Мовсаран бевзачу наха дийцина цуьнга, шаьш Шема даха новкъа довлуш хиларх лаьцна, "оцу пачхьалкхан Iедалан эскарна дуьхьала" лаьттачу НВФ-хь дакъа лаца дагахь. Цо мотт ца тоьхначу цунна бевзачу наханна дуьхьала бехктакхаман гIуллакхаш даьхна низамехь йоцу герзаца йолу вовшахкхеталлехь дакъа лаца кечам барна.


Орца дала - Сибрех йоккхуш бу кавказхой!\nСтигалкъекъа-бутт 15, 2013\nОьрсийчоь -- Новкъахула ковранахь боьлхучу кавказхойн машенаш а совцийна, царна йиттина полицино, Сургут, 05May2013\nОьрсийчоьнан маьΙ-маьΙнехь лелхачу бухарчу бахархойнний, кавказхойнний дар-дацарех рогΙераниг ду деношкахь Тюменерчу Сургут-гΙалахь иккхинарг. Вовшах а кхетта, оцу гΙала бΙе гергга машенахь боьлху кавказхой совца а бина, царна йиттина полицино. Листа долийча гучудаьлла, цунна оццул шога хьовза бахьана хилла а доцийла. Лецнарш дΙахецна. Амма даима а нислуш ма-хиллара, йиттинарш къинтΙера бохучу меттана, Ιедало хΙинца дестадеш дуьйцу мел зуламе нах бу цигахь беха кавказхой.\nОьрсийчуьрчу дуккха а хаамийн гΙирсаша – караоьцучу а, интернетерчу а газеташа, ерриг пачхьалкх хьожучу 1-чу телехьожийло а, радиоша а Сургутехь кавказхошкара даьлла "талор" довзуьйтуш гойтург а, дуьйцург а хΙара ду: керстанаша марха достучу дийнахь, иттех де хьалха, Сургутна гена доццуш вовшах а кхетта, шайн машенашкахь лула-кулахь беха кавказхой ган арабевлла суьйлий, нохчий, церан хьеший-оьрсий.\nВовшашца барт а бина, шаьш арадевллачара, Сургутехь а севцца, дай-наной доцу а, дΙатесна дитина а долу бераш кхиочу Ιедалан цΙийне а кхаьчна, сагΙа деш, тайнигаш дΙакхачон дагахь а хилла кавказхой. Амма некъ хадийна церан ковранан полицин тоьллачу ницкъийн декъо – Сургутерчу ОМОНо.\nОхьабиттина, хоттала а керчош, йиттина 120 сов волчу некъахчунна. Телевизионаша гайтира кегийнехан аьтта батош, Ιаржбина бΙаьргийн гонаш. Полицино, шен хΙусамашкахь ши де а даккхийтина, дΙахецна кавказхой.\nТюменна гергарчу Муравленко-гΙалахь веха Маршо Радиоца къамел дан реза хилла Абзотов ИбрахΙим. Кхушара университетан юридикан факультет чекхйоккхуш ву иза мукъачу кепехь. Белхан меттиг цунна карийна нехан долара машен лелош, ткъа юрипруденцица дозу дарж цунна Ιедалша кхачор ду бохург-м дац аьттехьа а. ИбрахΙима иштта довзуьйту ша вехачуьра хьал.\nАбзотов: «Муравленкохь кавказхой алссам бу, бакъдерг дийцича, кавказхойн караяхана яьлла-м ю иза. Деллахьа, цара цхьа а бала-м ца бохьу. Уьш а, гIазакхий санна, россиянаш бу-кх, массо а бу-кх иззаш. Царах терра шайн бехаш бу уьш, белхаш а беш, яа сискал а йоккхуш.\nЦкъацкъа нисло, Iедало хьийзабо. Цхьа хIума доллушехь, иза шайнчара динашшехь, провокации еш, кавказхой хьийзабо. Вахьабизм боху хIума дан а дац – шайн ламазаш а деш, рузбане а боьхуш, парггI ат беха нах.\nБелхашца вуно ледара ду. Iедалан балха хIотта-м чIогIа хала ду вайнахана, дагестанхошна. Дешар цатоар а ма дац иза. Царна шайна, «кавказхой» аьлча, «лов-в» олий хетта, дIа ца боьду-кх цаьрца болх, ца лаьа царна цаьрца болх бан.\nЛулахой чу-тIе а боьлхуш, чIогIа гергарло леладо наха, кавказхой ду олий. дIа а ца тоьттуш. Iаш иштта бун ах, ткъа «лакха» хьала мел волу а, Iедалан белхашкахь берш, царна ца беза-кх. Iедалан нах бу-кх, сан кхетамехь, и дерриг а дохош берш».\nСургут-гΙалин кIоштахь 20 шо ду Теркйистера еъна Маруса еха. Цо а довзуьйту цигахь кавказхошна еттарх дерг а, бухарчуй, тΙебаьхкинчуй бахархошна юкъахΙоьттина цабезам а, шен доьзалера хьал а.\nМаруса: «Воккхачун 25 шо ду, жимачун 22 шо ду. Университетехь ву жиманиг, воккханиг эскаре а вахана, цIа а веана. Муьлххачу а метте вахча, балха дIа ца оьцу-кх.\nИсламан духар дуьйхина нах гича а уьш ца мега. Реза бац къовладелла вайн зудабер гича а. И духар духу аьлла леладо-кх цара и хIуманаш.\nКхузахь дуьйцург иштта ду. Кхузара дIабоьлху и кегий нах герзаш эцна боьлхуш ца хила, цхьаьнхьа вовшахбетталуш бу вайнах, Нижневартовскера, кхечунхьара къоман нах ган боьлхуш хилла бохура. И ду-кх дуьйцуш дерг.\nЦхьа а хIума ца олу Iедало маьждиге леларна. Ма-тов вовшахкхета, оцу цхьана хIуманна проблема яц. Тахана тхо довланза меттиг яц. Хьо дIасавах-ваханчохь, тхуна гуттара вевзачо, проблема хIун ю хаийта йиш-м яц, шу нохчий хилар ю-кх, олу. Нацмен балха ма эца аьллий, омра дуй, тIаьхь-тIаьхьа кхечу къомах берш ца безаш, хьера-м бевлла хIорш».\nОьрсийчоьнан дахар, цигарчу къаьмнийн даима а санна лелха девнаш тергонехь латточунна кхин хΙара аьлла цецвала хΙума а дац Тюмен-махкахь хилларг. Ишттаниг могΙара сурт а хилла лаьтта Советан пачхьалкх йоьхча дуьйна когахΙотта wf nemuei схьайогΙучу Оьрсийчохь.\nМогIарчу хIуманех ду Сургутехь иккхинчу инцидентна гонаха Оьрсийчуьрчу хаамийн гΙирсаша, шайлахь цΙарна цΙеяхана телехьовсийлаш а йолуш, даржориг. Масарна а гарехь, бехке бу кавказхой. Стенна боху хаттар хΙоттало дуьйцург листа луучаьргахь.\n100 сов хиллачу машенаш чуьра, уьш цΙеххьашха совцийча, карийнарш ю дуккха а тайнигаш – уьш боберашна хьош хилла, дийцарехь. Амма карийна ОМОНна царалахь пхиъ бесболан гΙаж, шиъ пневматикан тапча. ГIожмаш Оьрсийчоьнан низамаша ца доьхку мел елахь а а лелон. Ткъа ши тапча-бахьана, ша меттигерчу полицин куьйгалхочо бахарехь, лело бакъо йолу кехаташ а долушшехь яьккхина долахошкара.\nХΙун даьллачунна йиттина боху хаттар дуьсу жоп доцуш. Амма оьрсийн зорбанна-м карийна цунна жоп. Цо бахарехь, Сибрех кхерамна кΙел ю. Яц иза бΙеннаш энарнашкахь баьржачу китайхоша дΙалацаран кхерамна кIел, бΙеннашкахь бен а боцчу кавказхоша йоккхуш лаьтта-кх.\nМуьлхха а бусулба стаг ву прессин кхетамехь «вахьабхо». И цΙе шена тоьхнарг эскарша, полицино, къайлахчу сервисаша, политикаша, Ιедалхоша, доцца аьлча, массо а ницкъаша, цΙергахь вагош зама Оьсийчохь йолун дела.\nОрца дала - кавказхойн карайоьдуш ю Сибрех!


Ансамблан сий айинчарах цхьаъ\n26 ноября в 10:21 (2009 г.)\nНохчийн халкъан культурехь йоккха лар йитина сийлахь артист ву Дидигов Мохьмад. Дуьххьара сцени тIе шен ворхI шо долуш ваьлла иза. Иза дуккха а шераш хьалха Алма-Атахь пионерийн цIа чохь хилла хIума ду. ХIетахь дуьйна хелхарца чIогIа уьйр тесна, шен дахарехь цунна йоккха меттиг дIаелла ву Мохьмад. Цуьнан 15 шо долуш, йоккхачу конкурсах чекхваьлча, Нохч-ГIалгIайн республикан пачхьалкхан эшаран а, хелхаран а ансамбле дIаоьцу иза, ткъа кхин а масех шо даьлча, «Вайнах» ансамблан солист хуьлу цунах. Цул тIаьхьа Къилбаседа-ХIирийн пачхьалкхан «Алан» ансамбле балха кхойкху цуьнга. Пхеа шарахь, цу коллективан хьалхара солист а хуьлий, болх бо цо. Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан филармонехь «Седа» эстрадни ансамблан исбаьхьаллин куьйгалхочун а, филармонин директоран заместителан а, директоран а белхаш бо Мохьмада.\nМосковски пачхьалкхан культуран а, искусствон а университетехь «Нахи» цIе йолу студи кхуллуш дакъалецира цо. Оцу студехь доьшуш Нохчийн Республикера студенташ бара. Халачу муьрехь церан хьехархо а, накъост а хилла чекхвелира иза.\nТахана а хьуьнаре а, хIайт-аьлла а ву Дидигов Мохьмад. Нохчийн Республикан Нурадилов Ханпашин цIарахчу пачхьалкхан драматически театран директоран заместитель ву иза. Театрехь белхан декхарш кхиамца кхочушдина ца Iаш, гIараяьллачу «Вайнахан» массо а ветеранашца юкъаметтигаш латтайо цо.\nIедало лаккхара мах хадийна Дидигов Мохьмадан корматаллин – иза Нохч-ГIалгIайн АССР-н халкъан артист а, ГIебартойн-Балкхаройн АССР-н хьакъволу артист а, ГIалгIайн Республикан хьакъволу артист а ву.\nШен дахарх а, балхах а лаьцна Мохьмада дуьйцу:\n– Вайнехан халкъ цIера даьккхинчул тIаьхьа дуьнен чу даьлла ду тхан чкъор. Халачу, мецачу хенахь дIаяхна тхан бералла. Делахь а вайн дайша-наноша халкъе болу безам тхоьгахь кхиош, цуьнан гIиллакхаш, ламасташ Iалашдойтуш, цуьнан исбаьхьа хазна – халкъан барта кхолларалла – тхуна йовзуьйтуш схьадалийна тхо. Ткъа тIаьхьа оха, тхайх артисташ хиллачара, халкъан сий, яхь, хазалла сцени тIехь гайтина.\nБаккхийчара тхайна схьаделла дезаниг, сийлахьниг таханлера де тIекхаччалц Iалашдан ницкъ кхаьчна тхан.\nСан кхоллараллин некъ Нохч-ГIалгIайн пачхьалкхан эшаран а, хелхаран а ансамблехь болабелла. Цхьана шарахь болх бинчул тIаьхьа сох ансамблан солист хилира. Уьш дицлур доцуш, хала а, ирсе а шераш дара.\nСан дуьххьарлера хьехархо хилла доккха похIма долу артист Яшуркаев Сайд-Эми. Корматаллин сцени тIехь болх бан со волалуш, суна доккха гIо дина ву Сайд-Эми. ХIинца воцуш ву иза – тIом болчу хенахь Соьлжа-ГIалахь кхалхар нисделла цуьнан. Дала гечдойла цунна а, дIабаханчу сан берриг а доттагIашна а, белхан накъосташна а!\nДукха хан йоццуш вайн республикан Президента Кадыров Рамзана дIакхайкхира тхо, «Вайнах» ансамблан ветеранаш. Тхан белхан лаккхара мах а хадийна, тхуна баркалла а аьлла, тхан хьашташ кхочушдеш доккха гIо-накъосталла дира цо. Тахана а тхо оьшуш хилар а, махкана пайден хилар а хаийтира цо. Оха Президентана дош делира, оьшучу хенахь Даймехкан дуьхьа муьлххачу меттехь къахьега тхаьш кийча ду аьлла.\nНохчийн Республикан культуран министра Музакаев Дикалус а кест-кеста дIакхойкху тхо, ветеранаш, вайн бахархошца кхетош-кхиоран болх бар тхуна тIе а дуьллуш. Тхан ду дIагайта хIума, доккха зеделларг а, хаарш а долуш нах бу тхуна юкъахь. Дуккха а меттигашкахь гастролашкахь хилла тхан ансамбль – Европехь, Африкехь, Iаьрбийн Эмираташкахь, Къилба-Малхбале Азехь, Китайхь, Вьетнамехь, СССР-н дуккха а регионашкахь. Оха деш долу хелхарш дара – вайнехан, дагестанхойн, гIебартойн, балкхаройн, гуьржийн, хIирийн, адыгейцийн.\nМасех дош сайн доьзалх ала луур дара суна. Тахана «Вайнах» ансамблехь болх беш ю ши йоI – Мадина а, Милана а. Суна чIогIа хазахета сайн новкъа яьлла и шиъ хилар – суна санна, хелхарш дезаш а, искусствехь къахьега лууш а и шиъ йолуш. КIант Тамерлан, Московски юридически академи чекх а яьккхина, аспирант ву. Нагахь сан бераш а, берийн бераш а махкана пайден хилахь, сайн дахар эрна дIадахна аьлла хетар дац суна.\nШех а, шен кхоллараллин некъах а кIеззиг дуьйцу Дидигов Мохьмада. Амма вайна хаьа алаза, дийцаза диснарг мел дукха ду. Мохьмада а, цуьнан накъосташа а дуьнен чохь довзийтина вайнехан сий а, оьздангалла а. Вайн халкъан культуран баххаш тIехь шаьш кхиъна хиларе терра, царна хиъна цу халкъан доьналла а, комаьршалла а, яхь а дуьненан массо а меттахь йовзийта.


Саркозин парти тоьлаш ю Францехь меттигерчу харжамашкахь\nЗазадоккху-бутт 23, 2015\nДIадаханчу КIирандийнахь хиллачу меттигерчу харжамийн хьалхарчу муьрехь толам баьккхина Францин президент хиллачу Саркози Николян Консерваторийн партино а, цуьнан бертахоша а. Цу кепара харц хуьлу Францин Къоман фронтан куьйгалхочо Ле Пен Марина хьалхо цу харжамашкахь шен парти тоьлла а дина долу дIахьедар. Официалан кепара цкъачунна болчу хаамашца, Саркозина а, цуьнан бертахошна а шайн кхаьжнаш дIаделла 30 процент гергга харжамхоша.\nЦу хеннахь Ле Пенан Къоман фронтехьа кхаьжнаш тесна 26 процент гергга цу харжамашкахь дакъалаьцначу наха. Хила мега аьлла хеташ ма-хиллара, Францин президент волчу Олланд Франсуан социалисташа кхолагIа меттиг дIалаьцна 21 процент гергга кхаьжнаш а гулдина.\nШолагIчу муьрехь Къоман фронтан кандидаташца цхьа а аьльянс йийр яц шаьш аьлла хьалххе дIахьедар дина Саркози Николяс. ТIедогIучу КIирандийнахь къаьстар ду хьа дийр ду урхалла Францехь департаментийн а, меттигерчу Iедалийн тIегIантIехь.


Муьлш хета нохчашна бакъболу турпалхой?\nГIуран-бутт 09, 2016\nОьрсийчоь -- Нохчашна юкъахь дуккха а бу Оьрсийчоьнан Турпалхой. Нохчийчоь, Соьлж-ГIала, Стиг.9, 2015.\nИсс шо хьалха Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан думо тIеийцира «Даймехкан турпалхойн» де. Паччахьан заманахь хилла шира ламаст ду цунна бухе диллинарг. Оьрсийчохь шира ламаст ду тIом бинарг а бен турпалхо ца хетар.\nЮьстаха лаьтта маьрша говзаллийн белхалой. «Даймехкан турпалхойн» де даздеш хилча, пачхьалкхехь церан сий дар алсамдала мега аьлла хета оцу низаман авторшна.\nТIом бина турпалхой хиллачу нехан терахьашца, схьахетарехь, Нохчийчоь хьалхарчу меттехь хила мега, регионашна юкъахь лаьрча.\nЗамане хаьжжина турпалхой а хийцало бохург ду махкахь нахана хетарг. Оьрсийчоьнан турпалхой бу шортта. Амма могIарерчу нохчашна лараме хета маьрша нах. Царах ву ас Соьлж-ГIалан урамашкахь къамелдинчу нахах цхьаъ Ибрагимов Iийса.\nИбрагимов: «Тахана тIемаш беш болу нах а ца лоруш, лоьраш, хьехархой, бакъонашларъярхой, кхиберш лара беза аьлла хета суна. Тахана инарлаш ца хиллехьара Оьрсийчоь хир яра, ткъа хир яцара иза, Iилманчаш а, инженераш а бацахьара».\nНохчийн зударий хета шена турпалхой, аьлла хета бакъонашларъярхочунна Апаев Асланбекана.\nАпаев: «Вайн нохчийн наной, йижарий бу-кх соьга хаьттича турпалхой. Иштта бала лайна а кхин зударий хир бу аьлла ца хета суна. Уьш бийца безара вай».\nТкъа шуьйрачу бараме диллича, дерриг нохчийн къам хета бакъонашларъярхочунна Апаев Асланбекан турпалхочун цIе лело мегар долуш. Вай ца лайна, вайна ца гина хIун ду бохуш, хоьтту цо.\nАпаев: «Суна хIора нохчо, турпалхо ву аьлла хета. Дудаев ЖовхIара ма аллара, хIора нохчо ву - инарла. Суна а турпалхо хета хIора нохчо».\nХIора шарахь юккъерчу барамехь 30 сов де хуьлу Оьрсийчохь дезде санна билгалдаьккхина.\nСелхана -- вон Аза, тахана -- дика Умм Катир\nУрамаш, хIолламаш, "турпалхой"...


Басарий мотт ховра цунна — Сердало\nУкх шера 70 шу дузаргдар суртанча Барханоев Iаббаса Iийса вича денз, бакъда, из вайца воаца дикк ха я. Iийса сона зIамига кIаьнк волча хана денз вовзар.\nЦу хана 8-9-ча классе хила мегаш вар со. Сайна меттел, ерригача Наьсарен а из вовзар аьнна хет сона. Ювцача заман чухь района милице цаI мара керда яьнна «уазик» яха машен яцар, ПМГ аьнна йоазув тIадолаш. МоллагIа хIама хьаийккхача: латаш бале, малар менна гIар еш бале, кхыдола зулам дойя – цу сахьате гучаэккхар ювцаш йола машен. ХIаьта цун водитель вар дегIа хьаьрча, куц-сибат дола, милице гIирс бувха зIамига саг. Барханоев Iийса вар из. Кхувш боагIа дуккха кIаьнкаш хьагар цох, цар безам бар из мо майра хила, цу тайпарча хозача машена тIа болх бе, милице мугIарашка хила. Цхьабола милиционераш бIаргабайча, цар леладер зийча, уж а цар болх а дегазбоалаш нийслора. Амма Барханоева гIулакхаш, оамал цо беш бола болх безаболийташ, мерзбеш хулар. Кхераме болх бар цо баьр. Цу шерашка каст-каста нийслора нах боабеш, герзаш детташ йола моттигаш. Къаракъ мелараши цу тIагIолла довнаш доахараши геттара дукха хулар. Милице болхлошта човнаш еш а нийслора. Вешта аьлча, зуламхошта юккъе чуаха везаш дар цун хIара дийнахьара гIулакх. ЙIаьхача хана бир цо из болх. ДIахо Iийса, сурташ дехка вола а венна, дукхагIйола ха цу балха дIалуш вар.\nБарханоев Iийса ваьв 1949 шера. Эскарера цIавеначул тIехьагIа, милице болх бешше, 1982 шера чакхйоаккх цо Махачкалера автодорожни техникум. Сурташ дехкача наьха хьокхамашка (выставкашка) из дакъа лаца волалу 1983 шера денз. Карарча хана цун цхьадола балхаш да вай республикан Т. Х. Мальсагова цIерагIча керттерча музее. ДукхагIа довзаш дола цун сурташ да «Лётчик-истребитель Оздоев Мурад» (1983), «Хьаста юхе» (1982), «Кура йоI» (1983), «Мехкахбахар» (1994). Цхьа-ши дош ала ловра Оздоев Мурада суртах. ТIема ветеран хинна Оздоев дика вовзар аьнна хет сона Iийсайна. Цкъа-дале, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема лётчик вахар Наьсарен милици йолча Трудовая оалача (хIанз Афганистане веннача И. Итазова цIерагIа я из) улица тIа. ШозлагIа-дале, Мурад болх беш вар ВДПД яхача цIера духьала къовсам лоаттабеча цхьанкхетара кулгал деш. Кхыча дешашца аьлча, шаккха зулама духьала къовсам лоаттабеш, наьсархой воча хIамах лорабеш вар уж.\nЛакхе хьоахадаьрел совгIа, наха кIезига довзаш сурташ а да Барханоева. Вурийтта-барайтта шу хьалха айса болх беча Сурхо тIарча ООШ оалача ийс шера дешача школе музей е лаьрхIар аз. Дуккхача художникий, йоазонхой балхаш вIашагIкхийтар. Цхьан сарахьа Iийса волча вахар со. Из вахар пхезза вIаштIардаьча Наьсарерча Московски улицагIарча цIагIа. Со дика тIаийца, ший цIагIа латта сурташ довзийта волавелар Барханоев. Тахан санна дагадоагIа сона цун «Кобра» яха сурт. Къаьстта а теркам тIаозаш бар бIехала бIарг, лепаш долча кIигах баь бар из. Иштта сона дайзар Зязиков Мурада сурт. ХIаьта са безам тIабаха «Беттала бийса» яха сурт совгIата делар цо хургйолча тха музейна. Школерча музейна совгIата лу аьнна цо кулг яздаь из сурт хIанз, чуухача наха хоза хеташ, езагIча моттиге хьалтеха доалл. БIарга мел гуча хана, цо дагавохийт Яндарера денал дола, догцIена хинна зIамига саг. Iийса кхелхав 2002 шера. Цу шера цунна еннаяр вай республикан халкъа суртанча яха цIи. Кхы а ши шу даьлча (2004) «Карахдаьннарех» яха орден лу цунна. Барханоева уйлаш яха йисай цун сурташка.\nСурташ тIа: И. Барханоев;\nцо дилла «ТIоха къонгаш накъабоах» яха сурт; «ЙиIий сурт».\n← Мел кхоачам болаш да мехка бахархошта шоай вахара хьал?\nКега чIоагIа-м даьд оаш ер… →


Iалашбе нохчийн мотт! » Нийсо-Дагестан\n11.03.2020 429 0 niyso\nIалашбе нохчийн мотт!\nМ.Горькийн цIарах йолчу гимназехь ненан меттан денна лерина урокаш, мероприятеш дIаяьхьира. Уьш кечъеш жигара дакъалецира гимназехь нохчийн мотт хьоьхуш болчу хьехархоша Баширова Наида Таджидиновнас а, Тухаева Зулай Абдулбасировнас а.\nТухаева З.А. кечъйинчу лекторски тобано хIора классехь дийцира нохчийн меттан оьздангаллех , собарех, гIиллакхех, хазаллех лаьцна. Иштта Зулайс 4 «а» классехь елира нохчийн литературан урок «Д.Кагерманов . Стихотворени «Сан Кавказ». Кагерманов Д. дуккха а произведенеш язъйина нохчийн маттахь, уьш оьрсийн матте яьхна а ю. “Мотт хаарна и безарна доккха гIо до берийн дас-нанас. Цара шайн доьзалехь ненан мотт бийцахь, бераша школехь хало йоцуш Iама бо и”, - бохуш дуьйцу цо.\nШен махке, Кавказе, салам луш йолало стихотворени «Сан Кавказ». Моссо дахар, безам, ойла авторан Кавказаца юстуш ю. Бераша дийцира вайн халкъан турпалхойх лаьцна - Нурадилов Ханпашех, Шерипов Арсланбеках. Уьш санна турпалхой кхиорна доккха баракалла олу авторо Даймахке. Хьоме республика дукха езар, халкъан ирс даьккхинарш дагахь латтабар, нохчийн мотт безар – коьрта Iалашо яра урокан.\nБаширова Наида Таджидиновнас 2 «б» классехь йира нохчийн меттан урок «Предложени а, дош а» цIе йолуш. Берашна хьошалгIа баьхкира туьйранан турпалхой: Красная Шапочка (Акиджиева Х.), Лиса (Гериева М.), хьекъале «йоккха стаг» (Минсултанова С. ). Бераша дуккха белхаш кхочушбира урокехь: предложенеш хIиттийра сурташ тIехь, вовшахтуьйхира кицанаш, жоьпаш делира хIетал-металшна. Урокан жамI дира хьекъале «йоккхачу стага». Урок берашна чIогIа хазахийтира, уьш кIад ца беллера. Царна даим дагахь лаьттар ю и урок:\n«ГIиллакхе верг наха лору «ГIоза ваха» , - олу.\nГIатта , вагIахь воккханиг ,\nГIиллакх ма ду коьртаниг».\nАса а йира 6 «а» классехь нохчийн литературан урок, цуьнан тема яра «Муталибов Зайнди Абдулхалимовичан т1еман лирика». Берашна поэтан дахаран некъах а, тIеман чулацам болчу стихотворенех а, кхетам белира ас .\nМуталибов З.А. поэт –тIемало ву. 1941 шо чекхдолуш ша вига а аьлла тIам тIе ваханера и. ТамI тIехь цунна ворхI правительственни совг1ат делла, царна юкъахь орден Красной Звезды ю. Урокехь йовзийтира поэтан «ХIаллакьхиллачу динах льацна илли» ц1е йолу стихотворени. «Леча – дин; сан хьоме накъост» - иштта кхайкхам бора т1емалочо шен тешамечу накъосте-дине. Тiам тIехь йолу халонаш шиммо а лайна цара», къурд бан бен доцу хи, шоззаа бен кхалла доцу дакъийна цастар» – цхьанисса доькъура бохуш дуьйца яздархочо. Доккха вон догIу цуьнга дин хIаллакьхилча, йисина хан мостагIчунна бекхам беш яьккхина цо.Кхин цхьа стихотворени йовзийтира ас дешархошна «Дин беллачу кIентан илли». Хаза дешнаш ду цу юкъахь . Нанас бер санна , ас хьоме кхиийра хьо». Цу иллега ладуьйгIира бераша.\nХIокху шарахь вайн халкъо даздийр ду тIом чекхбаьлла75 шо кхачар . Муталибов З.А. стихотворени «Письмо к сыну» - кхайкхам бу таханлерачу кегирхошка «Мой сын, долг выполняя, преданно служи , и помни, Отчизна за тобою». Оьрсийн маттахь чIогIа хаза и стихотворени йийшира Касимов Майрбека (6 «в» кл.)\nТIом чекхбаьллачул тIаьхьа Муталибовс язъйо стихаш, поэмаш, рассказаш, повесташ. Цо дIахьочу белхан цхьа Iалашо яра – дуьненахь Машар латтор. И машар латтон дезарш вай ду – бераш , баккхийнаш.\nАдам – леш ду – халкъ леш дац. Яздархо лийр вац , нагахь цуьнан иллеш халкъан дагахь цуьнан аз хилла д1аийна делахь. Халкъан аз хилла, тIамна доьхьал хилла, машаре кхойкхуш схьайогIу Муталибовн поэзи.\nТхан гимназехь санна, массо а школашкахь нохчийн мотт а , нохчийн литература а Iамош хьехархой бу . Цара доккха гIуллакх деш ду – берашна шайн ненан мотт безийта , бовзийта, биц ца балийта. Моссо хьехархой декъал беш, даггара баракалла ала луур дара суна . Дала аьтту бойла шун!\nСо винчу, кхиъначу\nСайн ненан маттахь\nДеша а, язда а\nСо Iамаварна .\nСан деган сий – лерам,\nСан хастам – хьуна, хьехархо!\n( Дикаев Б.)\nАвтор: Маьлхиш Умарова, оьрсийн а, ненан а меттанийн хьехархо\n«Шен бийца мотт боцург къам дац»\nНенан мотт. Цуьнан маь1на. Иза 1амор, хьехар, доьзалехь, чохь-арахь бийцар.Оцу ладамечу г1уллакхна лерина тайп-тайпана мероприятеш д1ахьо Хасавюртовски хьехархойн


Тоьхна хан яккха колони дIахьажийна блогер Джикаева Малика\nЗазадоккху-бутт 12, 2021\nКъилбаседа ХIирийчуьра блогер Джикаева Малика юкъарчу рожан хьелашкахь хан яккхийта колоне хьажийна Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхело. Билггал Малика йигина меттиг йийца бакъо яц шен аьлла, дIахьедина Джикаеван адвокато Бедоева Инарас. Амма, цо билгалдьаккхина, кхелан сацамна латкъамбан шаьш дагахь хиларх.\n"Нохчийчуьра кхел цхьа формале хIума дара, юьхьанца дуьйна тхуна гуш дара иза. Оцу инстанцехула чекхдовла дезаш дара тхо. РогIера инстанци - Пятигорскера юкъарчу юрисдикцин кассацин кхел ю. Маликин гIуллакхца дуккха а бух боцу тоьшаллаш ду, низам дохийна меттигаш бу. ХIетте а кхело церан терго ца еш, шайн сацам бина", - аьлла адвокато.\nМаликин нанас Кудзиева Анжелас социалан машанашкахь дагахьабллам бисина шена аьлла, "Нохчийчоьнан куьйгалхочунна ша ца хазарна".\nЦунна хетарехь, Кадыров Рамзана тесна дитина цуьнан гIуллакх, ДжикаевгIар кхечу къомах хиларна.\n"ЙоьIан дахар бен-башха доцучу зуламхоша хIаллакдина Маликин дахар. Гонах иштта харцо йолуш, погонаш йолчу гIемаша шайна луучунна наркотикаш туьйсуш, луург чувуллуш, шайна хеттарг кхуллуш харцонаш лелош хилча, ма хала ду лан", - аьлла, дIахьедина Кудзиевс.\nКавказ.Реалиин корреспондентца хиллачу къамелахь Маликин адвоката билгалдаьккхина, хьалхо Маликас Кадыров Рамзанан цIарах официале кехат дахьийтина хиларх, шена гечдар доьхуш.\n"Шена тIаьххьара дош делча а аьллера цо, ша дина доцчу зуламах жоп ма дехахьара шега, шен дахар а, кхоллам а каг ма бахьара аьлла. Суьдхочо сацам бовзийтича йилхира иза. Парадокс муха ю хьуна аьлча, тарло цуьнан гIуллакх юха таллийта, ткъа оцу тIе далахь, Малика юха а Соьлжа-ГIаларчу СИЗО юхаялон деза. Ткъа луур дуй-те цунна цига юхаян?", - боху Бедоевас.\nСтохка Зазадокху-беттан 9-чохь лецира Джикаева Малика Соьлжа-ГIалахь. ХIетахь дуьйна Нохчийчуьрчу СИЗО-хь латтош яра иза. Цуьнан тIоьрмиг чохь наркотикаш карийна бохуш, чIагIдо полисхоша. Блогеро бакъ ца до иза, наркотикаш шена кхийсина ю боху цйо.\nГIуран-беттан 11-чохь Соьлжа-ГIаларчу кхело колонехь даккха кхо шо хан кхайкхийра цунна.\nКхел йинчул тIаьхьа дийца даьккхира, Маликин йиша Джикаева Карина яларх. Цул тIаьхьа йоьIан нанас Кудзиева Анжелас дехар дира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане, гIо доьхуш.


Россияс т1едожо хийцамаш хилитар! | Партия ЯБЛОКО\nПартии «ЯБЛОКО» коьрта 1алашо ю конституцин некъац х1отто вайн заманан бакъонан демократически социальни пачхьалкх, Россия динамически кхиар а, гражданашана г1уллакх т1ехь хилтар а.\nДуме х1унда дуьлху тхо?\nПартии «Яблоко» парламенте й1оду гражданши хьашташан векал хила, законш т1еэца, гергадбяш мохк цу 1алашоне.\nСтенан дуьхьал ду тхо?\nДуьхьал ду вовшаххотталарна 1едала а, бизнес а. Оха т1едождо:\nМассо «гуйш» д1аяккхар, олигархан а, чиновникан а кисан ца-кх1ачита ресурсаш й1охкна ахча а, бюджет ахча а.\nПачхьалкхан г1уллакхехь ца-хила бизнесменаш а, церан гергара нах а.\nРегистраци йина офшорашках компанишна леррина налог тохар, компенсацин налог тохар карадаларан аукционшках пайда оьцуш бол чарна.\nКоррпцин дуьхьал ду. Оха т1едождо:\nУьззина ч1аг1яр ст. 20 ООН Конвенцин коррупцин дуьхьало янна, т1едожош та1зар дар доьналла доцу чиновникашан шайн т1едог1учунах кхето.\nХьажар массо а декъахь чиновникаши дикларацишна, пачхьалкхан г1уллакхер д1аваккха шен т1едог1урга а, бахам а маьрша дуй тешо ца- вал веларг;\nЧиновникашан а, депутаташан а ца-магита пачхьалкха дакъа лацна компанишгах директори советях хила.\nДуьхьал ду нийсо ца-хиларна таронашца мохка гражданаши. Оха т1едождо:\nХ1усаманца а, медицининца а, транспортанца а, кхи г1уллакхашца а йолу чиновникаши а, депутаташи а г1олинаш д1аяха, «мигалкаш» даяха.\nЧиновникашна а, гражданашна а юкъара пенсин система яр, йоккха а, жима а бизнасан юккъера бакъонаш цхьабосса ца-хилар д1адаккха.\nДуьхьал ду къаьмнийн мостаг1аллан а, собаре цахиларан а. Оха т1едождо\nКъиза жоьп даллар т1е дожор къаьмнийн мостаг1алл а, этнически а, расийн а дискриминаци яшчарна\nЮккъера школан программан юкъаяг1итар урокаш къаьмнийн юккъера т1екере хилар (къаьмнийн юккъера коммуникаци).\nДуьхьал ду тоталитаризман а, сталинизман а. Оха т1едождо\nЮкъадалор къиза жоьп даллар т1е дожор старински а, большивитски а репрессиш бакъярна\nПачхьалкх программа яр тоталитарни д1адахнарган толам бяш.\nХ1унда оха къийсам латто бо?\nВайн заманан пачхьалкхан а дуьхьа- адаман а, гражданшан а бакъонаш хулуьтуш пачхьалкх хиларан дуьхьа.\nСтеган корта-мукъаллашна а, бакъонашна а дуьхьа.\nСтеган дахаран къайле: юхаяздараш а, телефони къамелаш а, х1усаман корта-мукъаллашна а ларъяр.\nЛардар ма-луъу парг1хатонах ваккхарах;\nХилаза ца-долу та1зарах ца-валита закьнехь доцу х1уманаш гражданшан лелош волу правоохранительни органа белхахо.\nГарантиш хилитар парг1хатонах вакхинчигах1 хьакъ йолу хьалонаш хилитар.\nГражданши бакъонашна дуьхьа:\nПикеташ а, митингш а, шествийш а, демонстрациш а яша уведомлении къепе хотта яр.\nБоьрша стаги а, зудчуна а бакъонаш нийса хилитар, зудчун дискриминаци а, ницкъ бар а д1адаккха.\nПарг1хато ярна кхолларна а, болх барна а некоммерчески цхьаьнакхетараши.\nДуьйцийла йоццуш СМИ парг1хато ларъяр.\nЛааме къома юкъара юкъараллин телевидини яр\nХаржамаш харцхьа ца-баккхитар, административни ресурс цера балхана т1яхьажитар.\nТ1едоьжна дакъа лацар массо партиш харжамийн комисин х1оттам кхоллуш.\nАттачу яккхар политически парти регистрици.\nПолитически партишна массо барамера законаш х1оттаден гуламшкара кхаьжнаш эцар киртиг лахадаккхар 3% кхаччалц.\nШен лаамехь йолу а, озабезаме доцу суьдан дуьхьа.\nСуьди коррупцинах а, ангажированностях а зен хилларш мукъабаккхар а, юхаметтах1оттор а.\nЧ1аг1дар суьдхой жоьпалл бакъо йоцуш суьдан сацамаш яхарна.\nКоьртера ц1индар суьдхойн корпус.\nГраждански контроль яр леррина г1уллакхна а, ницкъана а д1ах1оттамашна.\nЗаконша а, подзаконни акташ а д1аяхар, ФСБна а, ФСОна а, полицина а, кхечу ницкъан д1ах1оттамашна а бух боцуш алсам бакъонаш луш.\nПарламентан контроль а, парламентан таллараш а, юкъараллин организации контроль а хилитар.\nЭвсара федерализман а, къаьмнийн политикан а дуьхьа.\nФедерации субъекташи бахархойга харжитар Совет Федерацин декъашхой.\nРоссийски Федерацин субъекташи куьйгалхо хоржуш хилар.\nГеополитически кхерам а, экологи бохам а, аьтто боцу климатан хьелаш а йолу регионашна пачхьалкхо г1о дар.\nПачхьалкхо латтор мотташ а, Россиян халкъан культура а; рожехь йолу публикациш яра а, пачхьалкхан федеральни а, региональни а СМИно къамел дар Россиян халкъан мотташках.\nКъоман республик бахархошна гарантии хилар: таро ялар ше ненан моттех деша. Юккъера школях таро ялар лууш болчарна ненан мотт а, ненан литератур а 1амо.\nКхачаме долу меттигашкара 1едалан дуьхьа\nЮхахьажар законашка меттигашкара 1едалан кочатосуш долу барт боцу сацамаш.\nМеттигера барамега д1адалар бахаман налоган т1едеанарг, цаьрца цхьаьна нисбина сацамаш\nГовзаллин эскаран дуьхьа\nГовзаллин эскар хилитар, ч1аг1ам барца вовшахтохуш а, ахча далар хьаладоккуш а, эскаран г1уллакхъхойна х1усам латтош а, дискриминаци яра кепара пенсин расчёт яр даякха.\nАрмии д1ах1оттам а, армии дукхалла а, техникин г1ирс хилар а цхьаьнадог1уш дар бакъ долу кхерамашца.\nЭвсара арахьара политикан дуьхьа\nЛардар мохк дийна хилар а, Росси маьршона юкъарахилар а доза цхьаьнадог1у мохкаршцарна.\nРосси а, Европи мохкаш а, Европейски союза а цхьаьна кхиар, визовый режим даякха.\nРоссиян дакъа лацар шордар, халкъашна юккъера организацишках а, конференцишках а, цер нормативаш а, стандарташ а оьшуш йолу дер, пайде йолу дер мохк кхиарлях.\nCоциальни базаран экномикан дуьхьа\nХьолахойн долалларан корта-мукъалла дуьхьа.\nМассийн долахочун бакхонаш ларъяр- миноториарни акционерши а, квартираши долахочер а, юьртара ц1енош долахочер а, лаьттан дакъа долахочер а.\nХьалан регистрации яра сихдар а, аттачу даккхар а.\nЧекх са гуш кхайкхош дохар цхьаъ бен йоцу механизм хилитар кхочушдяш яккхийра ма-ярра йолу монополи харжаш.\nИнтернетях1 зорба тохар хаам бяш ма-ярра йолу монополиши корпаративни харжаш.\nТа1зар ч1аг1дар административни дуьхьало яшчарна а, предпринимательшна та1ам бяшчарна а.\nЧекх са гуш кеп д1ах1отта яр монополи тарифш ч1аг1аяш, тариф йоккхахилар дяхкар инфлицин хьалхара мур локхаллца.\nКерла экономикин политикан а, аьргаллин дозуш хилар дадакха дуьхьа.\nОьрсин экономика угар сиха йоккха хиларан 1алашонца оха программ кечъйо долахь долу ц1енош массийн дар «Латта-ц1енош- некъаш». Тахана России таро ю миллионан шен гражданашна, царн шейна а, цер берашна а, шен долах1 долу латта т1ехь ц1енош да. Тхуна хетта дала мега а, дала деза а массийна маьхза латта, нахан шен доьзалан ц1енош дейта. «Латта-ц1енош- некъаш» программ кхочуш йича хирду:\nМаьхза д1адалар латта гражданашна, шен ц1ено дейта, чоьхьарахьашт хилар кхи1яр а, сихина кхияр йолш йолу экономики а, шеен ц1онош дар бах1нях1 миллиона нахан болх метигаш а хилит.\nИнфраструктур хилитар гражданшна д1адел долу латта т1ях1: некъаш дар а, газ ялор а, электричество ялор а, хи латтор пачхьалкхан г1онца (коьртачу декъехь резервни фондер)\nДолуш долу г1о дар жима а, юккъера а бизнасан\nПачхьалкхан внебюджетни фонди страховой декхари ставк охьаяаккхар.\nГ1олинан кридит луш систем яр.\n«Халкъан базараш» яр- дукхаха йолу бакъо мехах латта схьаэца жиммачу бизнаси кооперативши базарашна.\nЕкъа бакъона гаратиш хилитар мехах схьаэца аренде эцна йолу муниципальни х1усам а, бухар латта а.\nЙоккха а, аьргаллин а йоцург бизнашна охьадаккхар юкъара налоган т1едиллар.\nСоциальни декъадалар лахдар дуьхьа\nШоръяр товарийн ларам а, дуккха бар товарийн барам а, г1уллакхш а хьаштонан тускари дахаран минимуме далор.\nУгара жима белх алапа а, юкъара алапна 50% далдар.\nАьргаллин ресурсаш йохкан ахчи дакъенах баккхий нахан Фонд я.\nАлсамдаккхар пенсиш а, социальни г1онш а.\nДуккха дар заь1апхой г1онш, заь1апхон болх меттигаш хилитар а, «дуьхьалонаш йоцу» г1аланаш хилита а.\nБелхан бакъонши гараниш дуьхьа\nЙолуш йолу бакъо забастовкаш ярн.\nЦа-хилитар бакхарин болх\nМаьрша профсоюзащ яр а, профсоюзан лидерш д1а ца-бахар агарантиш хилитар.\nИнвестициш яр адми капиталан\nДешар кхиар дуьхьа\nМаьхза юккъера а, г1ехьа лакхара дешар хиллитар.\nДукха берийн бешаш хилита а, дошкольни учережденях х1ора беран меттиг хилитар а.\nДошкольни учреждениши а, корматаллин училищи а, лакхара дешар заведениши хьехархойна алап дукхазза хьаладаккхар\nКоммерциализаци а, дешаран учрежденишках коррупци а ца-хилита.\nГ1ехьа а дика а могушалла 1алашъяран дуьхьа\nГ1ехьа хилитар маьхза могушалла 1алашъяр стандарте дерзич маьхза г1уллакх дарра.\nАлапа хьаладаккхар медицинин белхлошна.\nБахархошна т1едож дар маьхза диспансеризации яр.\nЯл даякха импортан башха молхашна а, медицинин г1ирсан а.\n1илман г1о дар дуьхьа.\nБуьрса ларъяр дешначера интеллектан хьалан бокъонаш.\nГ1о дар кегийра дешначена.\nЯл даякха импортан 1илман таллама башха г1ирсан.\nОьрсийн культуре кхачо дуьхьа\nКультуранна а, исбаьхьаллана а ахча алсамдаккхар.\nКультуран объекташ юххах1 а, г1ехьа мехах1 а хилитар.\nПачхьалкхан ахчица т1екхуьу т1аьхье юкъа оза культуран дахаран.\nГона ц1ано дуьхьа\nЮхакхолла Экологин Министерство.\nЮхаметтах1оттор пачхьалкхан экологически экспертизан институт.\nДозанал дехьар чуцакхехьар лелийна ялла ядеран ягорг а, керла АЭС ца-яр а, ераш болх бин ялла АЭС эксплуатацер д1аякха.\n«ЯБЛОКО» Росси граданашна программ ло, вай мохк кхиар новкъах1. Цу новкъа массо махканаш йоду, XXI б1ешерах1 лекхарчу барамера дуьнах1 шен гражданшан беркат хулуьтуш.\nВайн мохк тахана харжар бан беш бу:\nXXI б1ешерах1 кхиаре новкъах1 боьду а\nЯ ша йодучу новкъа дабоьду иза , чукарчаш кхоалг1а дуьнена, бухар бу х1окъ б1ешерах1.\nИза харжар аша ба безаш бу, хьомсара харжамхой!


Суьде хьажийна Дагестанна 1999-чу шарахь тIелатар деш дакъалаьцначу кхин а шина тIемалочун гIуллакх\nБасаев Шемил, Дагестан, Ансалта, 1999 шо\nОьрсийчоьнан Талламан комитетан Къилбаседа Кавказехула йоьлчу коьртачу урхалло таллам чекхбаьккхина Басаев Шемилан а, Эмир Хаттабан а тIеман тобанан декъашхо хилла аьлла лаьцна волчу Аджиньязов Суртланбекана а, Арсланов Русланбекана а дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх. И шиъ бехке веш ву Оьрсийчоьнан эскархошна тIелатар дарна а, талоралла лелорна а, тIеман гIаттамехь дакъалацарна а, хаам бо Оьрсийчоьнан Таламан комитето.\nАджиньязов а, Арсланов а лацарх лаьцна Талламан комитетан зорбан сервисо хаам бира стохка, 2020-чу шарахь, Товбеца-баттахь, YouTube-хь видео а хIоттош.\nТалламхойн версица, 1999-чу шарахь Мангал-бутт юккъебаьлчул т1аьхьа Ставрополан мехкан ши вахархо Аджиньязов а, Арсланов а шаьшшина лаамехь дIакхетта хилла Басаев Шемила а, Эмир Хаттаба а куьйгалла дечу тIеман тобанах. Цул тIаьхьа цаьршимма жигара дакъальцна тIеман хиламашкахь.\nАджиньязов а, Арсланов а зуламаш дарна бехке вечу бехктакхаман гIуллакхехь аьлла ду "1999-чу шарахь Марсхьокху-баттахь, герза а карахь, цхьа эзар стагах лаьттачу тIемалойн тобанна юкъахь" Оьрсийчоьнан "пачхьалкх йохо а, цуьнан конституцин дӀахӀоттам бохо а" дагахь араваьлла и шиъ аьлла. Иза хиллера Дагестанехь БотIлихан кIоштахь.\nТалламан комитетан белхахоша хIоттийначу кехата тIехь дуьйцуш ду "нисса хьежа а деш, герз диттина оцу бандан декъашхоша Аджиньязов а, Арсланов а юкъахь а волуш, вийра 33 стаг", чевнаш йира 34 стагана бохуш.\nТалламхоша "тоам боллуш база гулйина", боху Талламан комитетан хааамехь, и нах бехке хилар гойтуш, цундела Аджиньязовна а, Арслановна а дуьхьал долийна бекхтакхаман гIуллакх дIахьажийна Къилбан федералан тIеман кхеле. И кхел туп тоьхна ю Ростовхь (Ростов-на-Дону).\nТалламан комитето билгалдаккхарехь, "зулам даран гIуллакх толлуш левина эшам хилла лору 72 эскархо я эскархойн юххера гергара стаг, йина 70 сов суьдан-медицинан экспертиза". Оцу зуламан гIуллакхехула федералан а, дуьненаюкъарчу а талламе велла 28 стаг.\nОьрсийчоьнан Талламан комитето бинчу хаамца, 1999-чу шарахь дуьйна 2021-чу шаре кхаччалц лаьцна Дагестанан БолтIлихан а, Цумадан а къошташна тIелатар деш дакъалаьцна 80 сов стаг, кхел а йина, чувоьллина тайп-тайпана хенаш а тоьхна.\n7 тIемалочунна, шайна юкъахь Басаев Шемил а волуш, дуьхьал долийна бехктакхаман гIуллакх дIакъевлина уьш кхалхар бахьана долуш.\nТалламан комитето дийцарехь, карарчу хенахь толлуш бу масийтта стаг оцу тобанна юкъахь хилла хила мега аьлла талламхошка кхаьчна хаамаш. Дагестанан шина кIоштана дина тIелатар таллар дIахьош ду кхин дIа а.


Веданан кIоштахь мини тIехь тIемало эккхар ларамаза хилла лору полисхоша\nГезгмашин-бутт 24, 2017\nВеданан кIоштахь мини тIехь иккхина шо хьалха лаьцна хилла тIемало а, цунна ха деш хилла ши полисхо а аьлла, хаам баьржинера зорбанан гIирсашкахь. Ткъа хIинца иза ларамаза хилла дара аьлла, дIакхайкхийна Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан урхалло.\n"Кавказский узело" дийцарехь, Веданахь талламан эксперимент дIахьош кхелхинарг ву 60 шо долу Кужулов Iаббас. И стаг герз дIадиллина меттиг схьагайта реза хилла хила мега, Iедалша лецна шен гергарнаш дIахецийта Iалашо йолуш аьлла. хета "Кавказский узелан" хьастана.\nШина полисхочун чевнаш а еш. Веданна а, Хорачанна а юкъарчу хьуьнхахь Гезгмашин-беттан 21-чу дийнахь кхелхина Кужухов 2016-чу шарахь чувоьллира тIемало хилла, иза хан токхуш хилла махкал арахьа, амма Нохчийчу валийна хилла цуьнга герз дIадиллина меттиг схьагайтийта, яздо "Кавказский узело".


Нохчийн массо ярташкахь билгальяьхна меттигаш ю нехаш охьаюхкуш. Ярташкара урамаш, бай-аренаш цIена латторехь доккха гIо хиларал сов, цхьаболчу таро йоцчу бахархошна шатайпа накъосталла а хуьлу цхьана метте нехаш дIагульярх\nКху тIаьххьарчу масех шарчохь бIаьргана ган а, цIано хиларна хаъал битаме яьхкина го нохчийн ярташ: хинан бердаш, некъан а, хьаннийн а йистош, урам –майданаш, Iаламан тийналле лан а доьгIуш, садаIа там болу меттигаш а.\nЦунна бахьна ду баттахь мосуьйттаза а Iедалан балхахь болчу бахархоша, чIурам тIоьрмигаш кара а оьций, буц-аренаш къарзйина лаьтта дуьнентIе мел йолу нехаш схьагульеш хилар.\nБакъду, Нохчийчохь, лула-кула мехкашкахьчул а, некъан йистош, бай-аренаш, воьдуш-вогIуш цIена гар, коьртачех кхин цхьа бахьна а ду, схьагарехь. Кхузахь хIора юьртахь билгальяьхна меттигаш ю нехаш-кхаьллий, тишьелла, цIентIехь ца оьшу йийбар-бедарш, кхийолу тIелхиг евлла хIумнаш дIакхуьссуш: бахархоша хьашт йоцу хIумнаш чу а юхкий тIоьрмиг-галеш ураме а дохий, некъаца охьадохку, кIирнах шина-кхана дийнахь, урамашкахула чекхбуьйлучу белхоша, трактор,тракторш тIе а юттуш, юьртана нацкъара къастийначу метте дIакхачайо.\nИшта цхьана нех-кхаьллийн оьланаш ала, баьрзнаш-херцораш ала кхарах хаац, нехаш дIакхуьссучу меттехь ву со кху сохьта. ХIара бахам болу юрт, кIошт йийцар маьIне ду аьлла цахетарна, билггалчу цIарца ца юьйцу ас хIара йолу меттиг.\nКхузахь гонах йина керт ю, догIа тухуш ков а долуш,керт йоцчохь тесса харш ду, шайн лаамехь тIе а оьхуш,хьанг-хьанггахь кхаьллеш охьа ца йохкийта. Цул сов кху, оьрсийн маттахь свалка олучу нехийн-кхаьллийн оьланашкахь хьаькам а ву, йогIучуьнгара ял схьа оьцуш, къепе ларйойтуш.\nВуьшта аьлча дахар ду кхузахь а кхехкаш. Цу дахаран дIахIоттамах сан къамел хилла кхузарчу белхалочуьнца, кху оьланийн хьаькамца Вахица. Ваха кху кевнашна догIа стенна туху,цхьа кхерам болчуха. Яхьа мехала хIума ю кхузахь?\nВаха: «Машенаш чекх ца йовлуьйту тоьхна ду догIа. хан йолуш а.йоцуш а схьа а оьхуш,шайн ка яьл-яьллаче охьа ца йохкийта. Цхьанаметта гулахь охьа ца йоьхкича,хала хуьлу. Ягориг яга а еш, юха тракторца дIо-ор чу тоттийта. И ца дича хIара меттиг тоьур ма яц».\nМаршо Радио: « ХIинца и нехаш схьаеъча машен яссо меттиг ю-кх хьан билгалйина юй?\nВаха: «Дера ю! КIирнах кхаа дийнахь схьайохьуш ю нех –кхаьллеш. Кхузахь нагахь санна белхо вацахь дIо-о телпо ноьмар ю. И зIе тоьхча,мел хан яьлла меттиг елахь а со я хьаькам цхьаъ схьавогIу».\nМаршо Радио: Кху бахам кертахула волавалийтахь. Хьажахь кху цхьана агIор бензин, солярка,даьтта чохь лаьттина гIутакх-канистарш ю. Хьуьллахь цхьа Камаз машен йоттал дуй те аьлла пластикан шишанаш ду, дIогахь эчиган юьхкаш,телаш… Кхетадехьа.. Царех хIун до?\nВаха: «Тхойгара дIаоьцур ю аьлла гульеш ю пластикан а,чIураман а шишанаш а,тIоьрмигаш а,гIутакхаш а. Тхо мукъа ма дац. Болх ца бича ца болу. Йоккха хIума-м ца лора царах. Мах охьабаьлла бохуш эчиган кийланах хIинца 4 сом бен ца ло кийланах. Машен йоьттина дIадехьначу шишанех тхуна делларг 700 сом дар-кх».\nМаршо Радио: ЦIена бедарш а хуьлу ма боху кхузахь сагIийна а йоькъуш..?\nВаха: «Валлай екъа ма-еккъа. СагIийна а ма ло. Суна езар аьлла веъначунна а ло. Мискачунна кхойкхий схьа а валавой дIалуш меттигаш дукха яьхкина. ТIаьрсиган цIена мачаш карайо. Йовханиш а карайо, аьхкенан бедарш а карайо. ТIеман духар а карадо цIена,лелийнарш йоцуш. Нохчийчохь санна полисхой дукха болуш меттигаш ян а ма яц. Цунна хир ду-кх иза».\nНехаш-кхаьллеш дIаузучу меттехь сан Вахица хиллачу къамело гойту аьлла хета, нохчашлахь хIуманна тIалам бар, кхоамза хIума хIаллак цахилийтар тахана а вуно а лераме хилар. Соьца къамел хиллачу Вахас а,кхечу юьртахоша а даре дарца хийла миска-гIийла воллучунна коч-хечица, мачанца гIо хилла кхузара.\nВаха: "Болх ца бича ца болу..."


Нохчийчуьрчу хьехархошка экзаменаш йолуьйтур ю\nОьрсийчоьнан 15 регионерчу школашкарчу оьрсийн меттан а, математикан а хьехархойн дезар ду тестех чекхбийла. Москохара дешарна а, Iилманна а тIехь терго латточу урхалло бина и хаам «Керланаш» агенталле. ГIалгIайчоь а, ГIебарта-Балкхаройчоь а, Нохчийчоь а нисъелла оцу экзаменаш лучарна юкъахь.\n«Рособрнадзоран» куьйгалхочо 4 бутт хьалха дIахьедора хIора иттолгIачу хьехархочун оьрсийн маттаца а, математикаца хIуьттучу проблемех, лакхара доьшийлаш чекхъяьхначул тIаьхьа дукхахболу хьехархой урок хьеха хууш цахиларх.\nОьрсийчоьнан дешаран, Iилманан министро Васильева Ольгас юкъадаьккхина педагогаш тестех чекхбахар.\nКхо шо хьалха Кадыров Рамзана а ялийтира ЭГЭ олу пачхьалкхан экзамен шен гоне. Буса кхо сахьт даьллачу хенахь стоьлан гонах хаийра цо Эдельгериев Абубакар а, Тумхаджиев Iийса а, Даудов Мохьмад а, Кадыров Ислам а. Оцу шарахь дешаран министран даржехь хилла Музаев Анзор тIехьожург вара.\nБакъду, экзаменан жамIаш гучу ца дехира.