Хаджимурадов Вахит. Малижа | ВАЙНАХ\n27.04.2018\tПопулярно, Проза, Статьи Оставить комментарий\nСайца цхьаьна классехь дешначу Бажаева Малижин безамна.\nБ1аьсте. Цул хаза х1ума хир дуй техьа х1окху дуьненчохь? Нагахь хилахь а, иза а хир ду-кх оцу б1аьстено кхоьллина. Х1ор б1аьста шен хазаллица йог1у, цо ц1индо вайн дахар. Баккхийн нах-м цхьацца шайн баланаш бовдийна лелаш, кхин шайна гуонаха хьовсучохь а ца хуьлу, амма берийн синхаамца къаьсттина уьйр хуьлу б1аьстенан. Ца хаьа, бераш а шайн дахаран юьххьехь хилар хир ду-кх и, б1аьсте а санна. Б1аьсте а ма ю шеран юьхьиг, вай керла шо 1аьнаюккъехь даздахь а. Иза дара 30 шо сов хьалха. Иза яра тхан дахаран юьхьиг, тхан б1аьсте. Бераш-м цу хенахь а дара х1инцалерачех жимма къаьсташ. Гуонахарчу диттийн гаьннашкахь декачу зевнечу олхазарийн аьзнашца къуьйсуш дара берийн аьзнаш ишколан йоккхачу уьйт1ахь. К1айчу басахь кучамаш а, таь1начу басахь хечеш а яра божаберийн ишколан духаран кеп. Ткъа зудаберийн – шура санна к1айн фартукаш. Оцу хенахь юкъарчу ишколан барам итт класс бен бацара. Тхан классан т1аьххьара ишколан б1аьсте яра т1екхаьчнарг, делахь а оцу хенахь тхо-м дацара цуьнан ойла ян кхуьуш. Дукха хаза яра жималла, цуьнца хазалла къуьйсуш б1аьстенан ялсаманен сурт.\nХьанна моьттура и хаза б1аьсте, и мерза жималла цкъа чекхъер ю?! Жималла, къоналла-м х1етте, шовданан хи санна, цкъа а кхачалур яц моьттура, тхайн бералла чекхдаьлла хиларх а ца кхетара тхо-м. Къоналла т1екхачаран билгалло яра к1ентийн къайлах-къулах, иэхьаца мехкаршка хьежар а, цхьацца х1инццалца ца бевзина синхаамаш гучубовлар а. Дуьххьара къоначу дегнаш чохь кхоллало безамаш аьлча нийса-м хир дара, делахь а иштта к1орга синкхетамаш а бацара ойланашкахь, безам, безамаш боху дешнаш къамелехь к1енташа а, мехкарша а ловзадахь а. Б1аьстенан хазалланин, къоналлан марзонан чам тобеш т1ехула т1етоьхна моз санна-м бара и дуьххьара безамна дегнаш тохадаларан хаамаш.\nДахарехь шадерг а санна, цхьатерра д1аекъна-м яцара и адмийн дахарехь уггаре мерза лоруш йолу дуьненан синан ялсамане. Ден-ненан балхахь болчу аьттуоне хьаьжжина, уьш хиларе, цахиларе хьаьжжина, церан г1ишлоне хьаьжжина шен къамелан мах хадораш а хуьлура, массо а заманахь санна. Ишттачийн безамаш боху дешнаш деккъа ц1ена дешнаш а хуьлий дуьсуш а нислора. Бакъбезам бовзар а массарна ца деллачух тера ду-кх кхолламо. Б1аьстено жима бер аганахь санна техкош, ловзош долчу тхан къоначу кортошкахь мича яра иштта к1орга ойланаш? Холманчана зурма екаро санна, б1аьстено шена т1ехьах1иттийначу тхуна, х1инца дахаран к1оргенехь тамашена хетахь а, и зурма сихъян лаьара. Тхо-м сихделлера даха, тхуна-м хетара хан-зама дукха тиэкхаш, меллаша йоьдуш санна. Со 9 классехь керла т1евеъна дешархо вара. Х1окху т1аьххьарчу шина шарахь, парташна шина мог1анехь дехьа-сехьа делахь а, вовшашна уллохь дара тхойшиъ. Раз д1ахьаьжча, гора суна цуьнан сибат даима а, со хьехархочун хеттаршна жоьпаш луш велахь а. Тхойшиннан б1аьргаш дуьхь-дуьхьал кхетча-м, со бухбоцчу айми чу кхоссавелча санна, вовра цуьна б1аьргийн сийналлехь.\nЦул хьалха а, т1аьхьа а суна кхин гина дац иштта бухбоцчу сирлачу стигалан басахь б1аьргаш. Цхьа ша тайпанчу хаза сирлачу йоь1ан месаша-м оцу б1аьргашан холмачаллин йийсар вора хьуна мел ч1ог1а дуьхьалла ян лаахь а. Ткъа хьуна-м лаа йиш яцара оцу б1аьргийн аймин йийсарера вала. Б1аьстенах валалой шен ойланца, лаамца? Дера ца валало. Иштта даималлин б1аьсте яра-кх оцу б1аьргашчохь. Яра дера- кх. 1аьнаюккъехь корал арахь оьгуш даккхий к1айн лайн чимаш делахь а, оцу йоь1ан сирлачу б1аьргашна чохь яра даима а б1аьсте. Ма ирсе стаг хетара суна суо! Ма сайн х1инцца бен кога дахазчу дахаран ирхене хьалахьаьдда моьттура суо. Дахаран лакхенга! Амма ишколан шераш чекхдовла герга г1оьртича со кхета вуьйлира, сайн ирс сатосуш 1уьйренца хьуьнан йистте доьссина дохк санна хилар. Ц1е санна бовхачу малхо сиха д1акхоллу и дохк. Бакъ безам чохь кхоллалуш мел ц1ена дог делахь а, ирс безамца цхьана некъахь лелаш ца хиллера, дукха хьолахь. – Малижица «доттаг1ала» х1унда ца леладо ахьа? Хазахетий хьуна и? Ас захало хьахаде цуьнга? И-м дуьхьала хир йолуш яц, суна хаьа иза-м, – хьахийра соьга переменехь хазачу куьцехь, лекхочу дег1ехь йолчу классерачу Губани ц1е йолчу йо1а. – Ас айсса… Со суо вистхир ву, – иэхь хетар къайладаккха г1оьртира со, амма г1уллакх-м ца хилира. Сан к1ззигчу дахарехь дуьххьара гучудаьлла дара суна «захало» боху дош. Дагахь доцуш ц1еххьана хиларна, со-м эхъ хетта а ца 1аш, воьхнера.\nСуна-м моьттинера массо а адмашна сайн къайле гучуяьлла. Аса сайх а лечкъош дерг, х1инца массарна а хууш ду моьттура суна, сайгара даьлла дош а доцуш. Х1инца классе муха ваха веза, муха хьажа веза, х1инццалца къайллаха хьоьжуш хиллачу б1аьргийн сийналле, сайн къайлахчу б1аьстене? Х1унда ду божабераш шайн кхиарехь зудаберел т1ехьадуьсуш? Со классан чоьхьаваьлча, Малижа, важа дешархой санна, урокана кечамбеш, шен парти т1ехь 1аш яра. Классан чоьхьа ваьлча, хьехархочо урокана сихбинчу дешархошца цхьаьна нисвалар бахьнехь, со жимма меттавеара. Со а сихха сайн метте охьахиира, амма Малижин аг1ор урок чекхъяллалца ца хьаьжира со. Урокехь х1ун дуьйцу а, х1ун хьоьху а ца хаьара суна, ц1ахь 1амо делларг д1аяздан эс а ца кхечира. Т1аьххьара урок хиларна аьтту хилира сан. Со сихха сайн т1оьрмиг эцна, аратилира.\nХ1инццалца санна сайн накъосташка ца хьоьжуш, со сиха велира ишколан уьйт1ара ара. «И-м дуьхьала хир йолуш яц… Ас захало хьахаде цуьнга?» – сан коьрта чуьра д1а ца довлура Губанин дешнаш. Маликин б1аьргийн сийналла яра гонаха массо а х1уманца: диттийн зазца, зезагашца… Ткъа стигал! Оцу стиглара доьссина малик хилла-кх сан Малижа! Муха? Сан Малижа! Мел мерза ойланаш, мел мерза дуьне дар-кха со хьоьстург. «Ткъа со стенга воьду? Со-м тхайн ц1а воьдуш ма вац? Тхан ц1а-м кхечу аг1ор ма ду! Малижа 1аш йолчу аг1ор воьдуш ма ву со-м! Ахьа х1ун до, 1овдал, хьера-м ца ваьлла хьо? Классерачу берашна тосалахь-м, цара беламе воккхур ма ву хьо! Ц1а ваха веза, нахала валлале! Кхана гур ю хьуна Малижа. Муха кхана? Тахана Малижех кхин цкъа б1аьрг ца тухуш-м вахалура вац со ц1а!» – ойланаша хьовзийра со. Ишколан уьйт1ара, схьахетарехь, со массарел хьалхе араваьллера. «Сан ши накъост Турпалханний, 1арбий а хир ву- кх со вайна хьийзаш», – дагадеара суна. Тхо-м дацара ишколехь, хьовха, ц1ахь а вовшех къаьсташ. Фотоаппаратца дийнахь даьхна сурташ фотокехата т1едохуш 1ара тхо наггахь сахиллалца а. Ткъа шолг1ачу дийнахь классехь наб хьоьг1уш 1аш хуьлура. Х1инца-м кхоьссина витинера аса сайн ши накъост а. Со-м вацара тахана кхин цкъа, къайла-къулах гина а, сайн Малижа ца гича 1енлура волуш. Геннахь сайна т1ехьайог1уш хааелира суна дешархойн тоба. Дуткъачу, х1инца а божарийн аг1оне дерзаза долу лахарчу классхойн аьзнаша, олхазарша хьун санна, декадора урамаш. Уьш лакхарчу классерачу дешархойн кепаш х1иттош бог1ура.\nМехкаршца цхьаьна бог1ура тхан классеранаш а. К1айн фартукаш мел хаза товш яр-кха мехкаршкахь! Цхьатерра бос болуш хетара берриге мехкарий оцу фартукашца. Амма иштта хетара со воцчунна. Оцу малхехь лепачу к1айн фартукашна юккъехь сан б1аьрго сихонца къастийра Малижин фартук, цуьнан нийса- семса, тайниган санна сирла месаш. Иза-м шайн тобанера берриге мехкарий санна, самукъане, екхна елаелла яра. Суна-м дера моьттура иза со уллохь ца хилчи ойлане хир ю. Иза елалуш хилар-м суна дикка новкъа а деанера. Ткъа сан дагна кхин а ч1ог1а вас ен ерг-м т1аьхьа гучудала дезаш хиллера. – Малижа, хьо дагайоьхна, садолуш доллу-кх сан.\nХьо мел ч1ог1а хазахета суна. Сан а бен, кхин цхьанне а хуьлийла дац хьо, оццул ч1ог1а суна езаш хилча. Дала бекхам бийр бу хьуна со ахьа д1ататтахь. Хьан и ши б1аьрг вуьжуш а дуьхьалатуьйсу суна, вижича г1енах а и хьан стигаланан басахь б1аьргаш хуьлу со хьоьстуш. Д1а ма тетта сан захало. Делора, ю аса хьо ядийна юьгур, хьо хьуо реза а йолуш ца яг1ахь! – ч1ег1ардиган декар-м берийн ловзар дара, тхан классерачу 1умр ц1е йолчу к1анта Малике дечу къамелаца дуьстича. Хала кхиира со цхьана нехан кет1ахь доллучу стоммачу комар диттана т1ехьа иккхина къайлавала. Суна-м сайн дахарехь ца гинера иштта жимчу стага йо1аца къамел деш. Иштта аьлча а, нийса хир дац иза, суна-м ца гинера цкъа а захало дуьйцуш, бегашийна а. И дийцаран а цхьана тайпа кхетам бацара сан. Амма сан дегбаамах дуьзинчу даго-м хьоьхура суна захало, оьздангаллан бух боцуш ца дуьйцу бохург.\n«Шиннан юккъехь иккхина суй, муха боккху нахала, оцу суйнах и сийна ц1е яьлла латтахь а! Сан хьекъал ца кхуьура оцунна т1аьхьа, амма кхетара: новкъа юккъе х1оьттина, ц1ехьахахкабелла бог1учу дешархошна юккъехь мохь тоьхнна дуьцуш цахиларх, шиннан къайле хила еза и мерза дешнаш. Йо1ана- м ч1ог1а новкъа хила деза иштта дешнаш. Малижас-м бехк баккха безара оцу эхь дайначу к1ант-стагах», – ойланаш хьаьвзира сан ц1ий хьаьдда богучу коьрте. Амма сайна хезначух цецвала дийзира сан кестта. – Ишкола чекхъяккха дагахь вац хьо? – шега дуьйцучу къамелах билггал самукъадолуш къежира сан «хьомениг».\n– Ой, ишкола-м чекхйоккхур ю вайшимма. Амма, кхин д1а-м сатохалур долуш дац-кх х1ара сан безамах доьттина дазделла жима дог. Хьуна муха хета и? Цхьа а институташ-минституташ юьцура яц вай.\n– Трактор т1е балха ваха-м ца воллу хьо? – к1елд1ашкахула, малхана дуьхьала санна, к1анте хьаьжира Малижа, т1аккха – шен накъосташка Маликига а, Губанига а.\n– Ой, вац дера со-м тракторна а, ворданна а т1е балха х1уттур волуш. Заочно! – йо1 шен къайленах кхетийра 1умара. – Тхан да-м ву трактор т1ехь болх беш. Цунах ца вашар-м дац хьан иза? – дегабаам бен кеп х1оттийра Бусана ц1е йолчу т1ехьуо схьаг1ертачу ворх1алг1а классерачу йо1а.\n– Шун да-м, Бусана, тхан девешин доттаг1 ма ву. Иза-м цхьа борз ю. Вац дера со-м цунах цавешаш, иза-м шен бежнаш кхобуш, дика воллуш ву. Со ву-кх ч1ог1а юрист хила дог долуш. Т1ехула т1е, со дешна валале шайолу трактораш юккъера д1аевра ю, – шен лулахо-йо1 д1атейира 1умара. – 1ума, тракторш юккъера д1аевлча, церан меттана болх хьан бийр бу, ткъа? – хаьттира Бусанас, шен дегабаам чекхбаьллий хоуьйтуш, ша жима йолуш дуьйна ма-яккхар 1умаран ц1е а йоккхуш.\n– Бусашка, х1инцлерачу тракторийн меттана робот-тракторш хир ю, программица ша болх а беш. Со захало дуьйцуш воллуш новкъарло ма ехьа суна, – йо1 хьостуш, дехар дира 1умара шен лулахочуьнга.\n– Хьох-м прокурор хир вара, ткъа сан ойла йиний ахьа? – ша 1умаран х1усамнана хилла яьлча санна хоьттура Малижас. Айса дечух а ца кхеташ, дешархошна юккъахь хьулвелла жимма т1аьхьо соьцуш, т1аьхьа воьдура со а. Х1умма а нахах къайладаьккхина доцу 1умаран къамел-м, берриге урамехь хезаш дара. Цо-м хаъал дозалла деш, кест-кестта шен коча сийна б1аьрг а та1абора, улло яьлла схьаг1ертачу накъосте Майрбеке. Хьалххе барт бича санна, Майрбека а т1етадора 1умаран дешнаш: – Дера, Малижа, х1ара-м цхьа бож ю хьуна. 1уьргара лаьхьа а боккхур болуш ву. Х1окхо бохург ахьа ца дахь, елла д1аяллалца дохкояьлла лелар ю хьо!\n– Эшшай! Ахьа т1етадича-м ца тешара со, – къежира Малижа. – Хьо теша-м ма теша, сан дош-м къонахчун дош ду хьуна, йо1! – ша хасто ца вицвелира Майрбек. Оцу юкъана 1умаран ц1енна т1екхечира дешархойн тобанаш. Амма 1умар шайн дика, товш, ц1ечу кибарчигах динчу ц1ийнан аг1ора ког а ца баьккхира. Цхьа пайда ца оьцуш-м ца 1ийра иза шайн ц1ийнах.\n– Хьажал, Малижа, и д1о сехьара йоккха ши чоь вайшиннан хир йолуш ю-кх. Маьлхан, сирла аг1о ю-кх вайна дадас схьалур йолуш, – лекха бух боьттинчу ц1ийнах дозалла дира цо.\nУьш мелла а гена бевлча, со а кхечира 1умаран ц1енна т1е. Тхайн миска бахам, сайн кегийра вежарий, т1ехь воцу да, тхо когаирах1итто г1ерташ къахьоьгуш йоллу тхайн миска нана дуьхьалтесира суна… Со сецира… Вухавирзира. Суна кхин ца хезира 1умаран ч1ег1ардиган къамел а, Маликин елалуш дека аз а. Генадовлуш хезира, амма сан кхин бала бацара оцу къамелаца.\nДелкъал т1ехбаьлла малх нийсса дуьхьала бирзина бара суна со ц1ехьа вирзича. Цо со кхин ца хьоьжуьйтура стигланан басе, йоь1ан б1аьргашца иза бустуш, оцу стиглахь йоь1ан сибат гуш. Малхо со ца кхетийча а, со-м х1инца суо а кхеттера, стиглара лаьтта а воьссина, кхул т1аьхьа сайн ваха дезарх. Некъан 1индаг1 долчу йистехула сихха ц1ехьа волавелира со. Х1инццалца ма-хиллара, мерза, хаза хьожа етталора, кемсийн хорханш санна, зазах дуьзинчу акказин охкаделлачу генех. Сирень а даьржинера акказийца къовсаделла. Сомах г1ан хеталора сайна гонаха мел гуш дерг а. Ч1ог1а беза, хала болх бича санна дег1 ч1ог1а к1адделла х1оьттинера.\n– Накъост, хьо стенга ваханера? Хьо лоьхуш охашимма ерриге ишкола ма теллина! – чухахкавелира суна доттаг1 1арби, даима санна, дерриге дуьненна везавеш.\n– Хьо охьанехьа хахкавелла воьдуш гира шайна ма элира тхан йишас Розкас, – т1етуьй-хира Турпалхана а. Оцу хенахь ишколачура шен накъосташца-мехкаршца араяьлла схьайолаеллачу Розкас, шен хьаьвзина хаза ч1агарш хиллачу сирлачу месашна к1елд1ашхула шен эсала сира ши б1аьрг белхош, тхан аг1ор хьажош, кхин цкъа а т1еч1аг1дира шен дешнаш:\n– Гира, гира… Лаха аг1ор хьаьдда воьудш гира… – цхьанна а ца хуург шена гучудаларан тоьшалла дира догц1еначу тхан хеннара йолчу йо1а Розкас. Ткъа сан ши накъост-м ц1а ца воьдуш со лоьхуш лелаш хиллера, ишколана гуонаш туьйсуш. Со цхьа хьекъалах тиллачух тарвеллера цу шинна. Хьанна хаьа, со-м хила а мегара мелла а хьекъал эшна.\n– Дера ву со вайн накъост цхьана меана чухахахкавелла вахана хилла моьттуш, – велакъежаш, шен дика цергаш гучуехира, тхол цхьа-ши шо жима велахь а, вундеркинд аьлла ц1е яханчу ша Малижана санна ц1ена юьхь-сибат долчу сан доттаг1чо Турпалхан а.\n– Хьуо лаха аг1ор воьдуш, тхоьга а ца олуш х1унда вахара? Вайн лакхахьарачаьрца дика ма бац уьш. Дера ву хьо цара г1иба валлалц йиттина упадда воккхур! – т1етуьйхира, даима а т1емалочун дог-ойла йолчу 1арбис. Со-м вацара сайга дуьйцучух кхета хьекъал долуш а. Со воьхнера. Х1инцца кхиъна вог1учу жимачу стагана дукха хетар-кха цхьана дийнахь шена т1ех1иттинарш. Йоь1ан дагара хаар къовдор… малик тарделлачу йо1ах догдалар… мехкаршна т1аьхьа уьдуш накъосташна гучувалар. Яккхийнчу х1усамашкахь-м мелла а эвхьазуо хуьлу хир дара и саннарш, амма со вар-кха ч1ог1 эхье, дукха къовлавелла. Берриге нах-м цхьатерра хила йиш а ма яц, х1унда ву и стаг иштта, кхийниг вуьшта олийла а ма дац х1окху дуьненчохь.\n– Д1адовлийша, аша х1ун до следовательш-ЗНАТОКИ-ш а хилла! Со эцца туьканаш йолчу юккъе ваханера, – к1елхьара вала г1оьртира со доттаг1ийн керара. Жималла, жималла! Ма сиха карийра сан накъосташна дийца къамелаш, бан бегаш. Ма даккхийчех ца хетара оцу хенахь зудаберашка бен бегаш, церан хазаллех 1ехавалар.\nТхоьгахь-м фотоаппарат ма яра. «Смена» олуш, оцу хенахь юкъаевлла 15 сом мах болуш яра и. Мел самукъадолура тхан вовшийн хийца а луш, дог1уш лаьтташехь сурташ дохуш.\n– Тховса схьадохий вай суьрташ? – хаьттира Турпалхана тхо д1асакъаьсташ. Церан ц1а ишколана уггар а уллохь дара, тхайниш – генхьуо.\n– Ца хаьа, фиксаж-м кхачийна вайн, – элира аса. – Кхинаш тоьуш юй?\n– Ю моьтту суна, – жоп делира аса.\n– Х1ун мах бу цуьнан? Аса суьйрана д1авог1уш йохьура ю, – олуш, шайн ураме д1авирзира иза.\n– Барх1 кепек бу моьтту суна, – т1аьхьа ч1ог1очу озаца элира аса Турпалхане. Сой, 1арбий-м кхин а дикка гена д1авахан дезаш вара. – Сайд1али, хьо стенга ваханера?\n– хаьттира 1арбис кхин цкъа а тхойшиъ цхьаьна висича.\n– Эцца волалуш вара со-м, – дог ца дог1уш жоп делира аса. – Цхьаьнцций дов даьлла-м ца ваханера хьо? – шен буйна лоцу ишколан т1оьрмиг, куьг хуьйцуш, вукху кера а лоцуш хаьттира 1арбис, сох ша ца тешар а хоуьйтуш, шен даималерачу девне ч1ог1ачу озаца.\n– Х1а-х1а, цхьа а дов дацара… – д1ахадийра аса. Со самукъане цахилар цхьа цамгар санна хьакхаделира 1арбех а. Кхин д1а къамел ца хилир тхойшиннан, тхайн цхьацца ойланаш кхечира тхойшиъ 1арби вехачу х1усамна улло.\n– Со суьйранна д1аван мега, карх далахь. Со ца хилахь а, оцу Турпалхане дерриге хаза девлла сурташ д1а ма дахьийталахь, Сайд1али, – олуш, шайн доккхачу кевнехь къайлавелира 1арби. Со х1инца-м сайн ойланашца, сайн лазамца суо висира. Суна-м со ч1ог1а левина моьттура, хьан, стен ца къаьсташ делахь а.\nКхечуьнан б1аьргашца суна суо ган йиш хилча, кхетара вара, кампет ца кхаьчначу берах тера хиларх. Суна стенах хаа дезара дахаро хийлаза иштта гойтуш, кховдош йолу кампет даима а мерза ца хилар, нагахь иза хьуна кхачахь а. Со чукхаьчча, даима санна, нене юург ца йоьхуш, дехьа чу а вахана, киншкаш чохь йолу сайн т1оьрмиг соне а кхуссуш, ишколан духар а ца хуьйцуш, маьнги т1е аркъалвижира.\nСо-м дог доьхна вара. Сунна-м дагара ца довлура йоь1ан стигланан бос болу б1аьргаш. Суна-м мерза а, новкъа а дара и б1аьргаш. Суна-м дуьне хецаделла, цхьана 1инах дахана моьттура. Суна-м оцу хенахь ца хаьара, ткъа иза хиллера сан дахарехь уггаре мерза, хаза мур. Сомаха гуш долу г1ан санна, йоь1ан б1аьргаша шен дахарехь цкъа мукъна а хьовзийнчу к1ентан дог кхетара ду-кх сох. Суьйрана со набарх ваьккхира Турпалханан зевнечу озо:\n– Хьо х1ун деш 1уьллу, боьрша цициг санна, дийнан делккъехь вижина! Хьалаг1атта! – сан белш д1асатуьйхира доттаг1чо.\n– Хьажал, аса еана фиксаж вайна мегаш ерг юй? Барх1 кепек йоьхург-м ца карий суна оцу «Культтоварийн» туькнахь, х1ара 14 кепек йоккхург ийци-кх аса. Мегар юй вайна иза? – суна т1е а х1оьттина хоьттура Турпалхана юх-юха а, кхин со самаваьлла ца волуш. – Мичхь ю и? – хаьттира аса, хиллачух ца кхеташ.\n– Х1ара ю-кх, – сан мерак1ел еира Турпалхана фиксаж чохь йолу пакет.\n– И х1ун ю? – хаьттира аса, суна-м самах а, г1енах а гуш ерг кхин яра, сан доттаг1 ца кхетара.\n– Самавала, х1ай накъост. Фиксаж ю и аса вайна эцна, – сан хаттарх ца кхийтира Турпалхан.\n– Фиксаж, фиксаж…, – со маьнгин йисте охьахиира. – Хьажал, ишттаниг мегаш юй вайна? Ахьа юьйцург ца карий суна, – ша эцна фиксаж цамагарна кхоьруш вара сан доттаг1. Мелла а тхоьгахьчул сов кегийн берийн х1уманаш дисинера Турпалханехь х1инца а. Ши шо тхол жима велахь а, классехь дика кхеташ а, доьшуш а вара иза, амма бераллех вала х1инца а генуо вар-кха. Со кхин цкъа а хьаьжира цуьнан керахь йолчу пакете.\n– Мегаш ю. 1арби мичхьа ву? – хаьттира аса.\n– Со-м и волчу ца хьаьвзира, и кхузахь хир ву моьттуш, – шен цхьа бехк болуш санна бехказавуьйлура Турпалхан.\n– Мегар ду. Цо-м новкъа г1ертар бен, кхин г1о а ца дора, – элира аса.\n– Хьан ца до г1о? Со ца хилча шу шиъ ван а вац-кх! – шен девнечу озаца дехьачура гучувелира 1арби, самукъне радиотулг1е санна. Дегбаам бар, халахетар-м 1арбина х1ун ду а ца хаьара, амма ц1ергахь эчиг санна ц1ийваллалца къийсавала-м карх-м долура цуьнан.\n– Шу шиъ х1ун деш 1аш ву? Суна хаьара, схьа а веана, аса меттахваккхалца шу шиъ наб а кхетта 1уьлур вуй! Вала ший а саттий! Вай суьрташ дохуш, ца дохуш – х1ун деш ду? – чухахкавелира шен ч1ог1ачу озаца 1арби.\n– Х1ан, д1айолий хьуна х1окхо шен масатоп! – мах хадийра Турпалхана 1арбийн чукхоссаваларан.\n– Вай арахь цхьажимма 1аржъяллалц собар ца дича девр дац. Вайн коьраш дика т1екъовлалуш ма даций, – кхетийра аса доттаг1ий. Нанас шен куьйга вовшахтоьхна тхан миска г1ишло суьрташ даха леррина чоь йолуш яцара.\n– Делахь, 1аржъяллалц кет1адовла вай? Арахь хаза йовха суьйре ю вайна, – элира цхьана меттехь сатоха ца лучу 1арбис.\n– Мегар ду делахь. Цкъа чай а мелла довлий вай кет1а?- дийхира аса.\nТхо кет1а а девлла, цхьацца дуьйцуш 1аш, ц1еххьана дагадеара суна аса селхана кечйинчу пленки т1ехь цхьа сурт Малижин хилар. Сайн накъосташа дуьйцург кхин д1а хезаш вацара со. Анайисте г1оьртинехь а, дукха меллаша чубузуш хетара суна х1инца малх. – Аша жимма кхузахь собар де. Со суьрташ доху г1ирс кечбан воллу, – аьлла, со чувахара. Сонехь якъаялийта оьллина пленка сихонца схьаэцна, токачиркх а латийна, цунна дуьхьала ерзийна цу т1ехь лехира аса Малижин сурт долу кадр. К1айн- 1аьржа томмаг1 бен гуш дацахь а, суна б1аьргашна хьалха-м дара йоь1ан юьхь- сибат. Стигалан басахь б1аьргаш а хетара лепаш. Пленке хьоьжуш, сацавелла, ойланийн йийсарехь лаьттира со. Мел хьоме яра и пленкин т1ехь Малижин сибат гуш долу кадр.\n«Хьажал, Малижа, и д1о сехьара ши чоь вайшинна хир йолуш ю- кх!» – 1умаран аз дийкира ц1еххьана стигла къевкъаш санна ч1ог1а сан лерехь. Сайн керара пленка аса кхоьссина соне яхийтира. – Ахьа х1ун до, хьераваьлла стаг! И суьрташ даха г1ерташ вай дийнна де ма дайъина! – чоьхьаволлушехь суна т1ечевхира 1арби. Амма соьга хьаьжча, сан дера юьхь гича, цецваьлла, кхин шен «дов» ца деш вахана пленка схьа а оьцуш, аса талхиний хьаьжира и.\n– Сайд1али! – олуш, цецваьлла сецира Турпалхан а. Со сихха меттавеара, дукхахдерг накъостий сайн дагахь болучу къийсамах кхетарна кхеравелла.\n– Дика ца яьлла и пленка, – 1ехийра аса ши накъост.\n– Х1умма дац. Цхьа х1ума ца къаьсташ хир дац суьрташ фотокехата т1едаьхча! – суьрташ дахар аса юкъахдитарна кхеравелла, суна т1е1аткъам бира 1арбис.\n– Х1ун хилла? Суьрташ фотокехата т1е ца доху вай тховса? – догдоьхна, ша цакхетар гайтира Турпалхана а.\n– Муха ца доху? Х1инццалца вай яьхначу пленкел ледара ма яц х1ара, – чиркха т1е уьйхьира пленка 1арбис.\nК1ентийн айса догдохорна сайна резавацара со х1инца.\n– Доху! Дукха дика девр дац, цундела догдаьтт1ера сан, – сапарг1атваьккхира аса ши доттаг1а. Кет1ахула д1асайоьдучу машенийн чиркхах ларалуш корашка х1ума уллуш, кечамбан дуьйлира тхо. Кеста проявительна чукхисса долийначу фотокехатана т1ехь гучуйийлан юьйлира тхан классера, ишколера берийн а, тхан а яххьаш. Мел къона самукъане, цхьа а дуьненан бала коьртехь боцуш, хаза, ирсен яххьаш яра уьш. Фотокехата т1ехь цхьа бозбуанчаллин ницкъаца гучудуьйлура суьрташ.\nСуна а, сан шина накъостана а хетара тхайх а бозбуончаш. Тамашийна х1ума дан а дара иза, тхан аьтту бара тхайн къоналле хьовса. Х1ун ойланаш хьийзара сан накъостийн кортошка? Хьанна хаьа. Амма х1оьттинчу тийналлехь тхо массо а дара тхайн ойланийн йийсарехь. Аса санна церан къоначу б1аьргаша а лоьхуш хила тарлора шайна хьоме хеташ йолу яххьаш.\nТкъа аса-м Маликин юьхь лоьхура. Кестта фотокехата т1ехь гучуелира елакъежа Малижин юьхь а. Йо1 тхо долчу кхаьчча санна тарделла висира со. Шайн ойланаша синош д1адехьна ца хиллехь, сан накъосташна-м гура дара Малижин сурт гича сан вохар. Гуш а болуш, т1екхача йиш а йоцу седа санна, яра сурта т1ехь суна къежаш йолу йо1. Сурта т1ехь, классехь ган йиш яра сан Малижа, амма сан йиш яцара цуьнга 1умаран санна ала: «Хьажал, Малижа, и д1о кибарчигийн ц1а чохь ши чоь вайшинна хир йолуш ю-кх!»\nДаима а санна 1арбис г1олехьа девлла суьрташ шена д1а а хьош, д1асакъаьстира тхо буьйса юкъал т1ехъиккхинчу хенахь. Ишколе жимма т1ехьавуьсуш кхечира со шолг1ачу дийнахь. Со классан чоьхьавьлча, хьехархо шен меттахь вара. Шен декхар хиларе терра, цо-м суна хьехарна жимма дов ден кеп а х1оттийра, амма суна ца хезара цо дуьйцург. Ницкъа ма-кхоччу со дуьхьала г1ертахь а, б1аьргаш Малижина т1ехь сецинера сан. Йо1-м сан аг1ор шен стигалан басахь хьажар кхин хьен ца деш, шен киншки т1е йог1аелира, со тергал ца веш. Классера бераш а дара къайлах-къулаха соьга йишма1ашца суьрташ доьхуш. Тамаша а бацара, 1арбий, Тур-палханний классехь 1аш вара, цара накъосташка кхаъ баьккхина хилар гуш дара.\nЭххар а со кхийтира, хьехархочо соьга сайн метте охьахаа бохуш хиларх. Шен куьзганашна т1ехула а хьожуш, ша цецвалар гойтуш б1аьргашца д1авигира со хьехархочо сайн партина т1екхаччалца. Сан мискачу дагчохь дерг шена хаахьара- м вер вацара иза кхин цец а. Со сайн метте охьахиъна а ца ваьллера, соьгара шайна суьрташ дезаш хилар классхоша хоуьйтуш. Классехь яьлла г1овг1а новкъаяьлла хьехархо, шен г1антара а гаьттина, чухула вола а луш, совцийра и дехарш.\n– Х1ун урок ю вайн? – хаьттира аса сайна юххехь 1ачу 1исага, иза цец а воккхуш.\n– Хьан корта дика буй, накъост? Иван Архипович х1ун деш ву классехь? – меттавалийра со 1исас. Иван Архипович-м истори хьоьхуш вара, цул совнаха тхан классан куьйгалхо а вара иза. Т1аьхьа-м висинера со, х1инца суна т1ехула т1е оьшург – иза соьга ц1ахь 1амо елларг хаттар дара. Оьшург делахь, схьалаца хьайна! Иван Архиповича, шен метте кхаьчний, кхачазий ву аьлла хеташ, журнала т1е а хьаьжина, сан ц1е яьккхира.\n– Сан йиш-м ма ца хуьлу и урокаш 1амо! – реза вацара со сайга хаттарна.\n– Хьан х1унда ца хуьлу урокашна кечамбан йиш? – хаьттира хьехархочо.\n– Цомгуш ву со!\n– Х1ун цамгар ю хьуна?\n– Х1ара ю-кх! – айса буьйсанна даьхна суртийн туп цуьнан истолан т1е йиллира аса. Лерина хьаьжира хьехархо суьрташка.\n– Дика корматалла ю иза-м. Амма хьо урокаш 1аморах к1елхьара воккхуш цамгар яц и. Шиъ ду хьуна, охьахаа, – журналана т1евирзира иза, сан таханалера хьалхара шиъ оцу т1ехь д1анисдеш. Сан шиъ журнале дерзийна, суьрташ схьадеъна, сан партии т1е дехкира хьехархочо.\nИ шен истолана т1е кхачале юккъера ши сурт схьаэцна, вуьйш классе д1ахьовсийра аса. Маликин ши сурт цуьнга д1акховдийра, цуьнан аг1ор а ца хьожуш. Куьг схьа а кховдийна, д1аийцира, амма кхин баркалла аьлла а сан дог ца ийцира. Со къайллаха хьаьжча, даима а санна шен урокана кечамбеш яра йо1. Эрна а ца хиллера и кечамбар, кестта цо шега хьехархочо динчу хаттарна жоп делла пхиъ даьккхира. Ц1еххьана со волчу аг1ор схьабирзинчу йоь1ан шина б1аьргах таса а вела, охьавоьжча санна висира со. Еккъа ц1ена шело бен, кхин х1ума ца гира суна х1инца оцу б1аьргийн сийналлехь.\nХьажъюккъехь х1оттийна шедана кеп яра, оьг1азло-м яцара и, амма цхьа цуьриг а йовхонах х1ума а дацара суна г1енах а, сема а дуьхьалтуьйсуш хиллачу б1аьргашца. «Муха? Суна х1инццалца ца девзаш хилла техьа и б1аьргаш? Х1унда ду и б1аьргаш сох чекхдуьйлуш санна схьуьйсуш? Иза-м яц со гуш а!» – къиза ойланаш хьаьвзира сан коьрте. Урок чекхъяьлла, сада1ан арахьаьвдира бераш, хьехархо а, журнала т1е цхьаъ-м д1а а яздина, класса чуьра аравелира. 1иса араволуьйтуш, парти т1ера г1аьттина вуха а охьахиира со.\nТхойшиннан парта пена юххехь яра. Малижа а яра шен меттехь схьайиллинчу киншкана т1ейог1аелла 1аш. Цуьнца цхьана партии 1ен Губани а шен дешаран г1ирс т1оьр-мигчу а берзийна, Малиже: «Со арахь хир ю», – кхоьссина, араелира. Малиже хьаьжича, сан тидам хилира: иза киншкин юкъарчу сурташка хьожуш яра. – Сан малик, хьажийтахь хьан сурт муха даьлла, – йо1ана улло парти т1ехиира 1умар.\n– Хаза ца яьлла со сурта т1ехь, – олуш, сурташ д1акховдийра Малижас. – Деккъа ц1ена малик ду-кх сан Малижа! Делахь а сурта т1ехьчулла а, хаза ю хьо, – улло т1евог1авелла, тайниге санна хьаьжира 1умар.\nКласса чохь масех к1ант вара вовшех тийсалуш, шайн самукъадоккхуш. Цара яьккхинчу г1овг1ано дика ца хазийтира суна кхин х1ун элира 1умара. Со сайн парти т1ера киншка т1оьрмиг чукхоьссина, меллаша аравелира. Бераш б1аьстенах, йовхонах самукъадаьлла ловзуш д1асауьдуш дара, амма сан царах самукъа ца долура. Суна кхоьлина хетара х1ара б1аьстенан сирлачу малхо къагийна дуьне а. Ишколан уьйт1ара ара а ваьлла, кертан йисттехула асфальт йиллинчу г1ашлойн новкъахула, б1арийн диттийн 1индаг1ехула д1аволавелира со.\nСуна- м х1инца, дуьххьара хезча санна, ч1ог1а новкъа а дацара 1умара йо1е дуьйцу мерза дешнаш. Со-м х1инца кхеташ вара сайн иштта йо1е къамел дан кеста аьтту хир боций. Ишкола чекхъяьккхича, кхин институте догдохийла дацара. Дешарна т1ехь башха кхиамаш болуш а вацара со, жимма литературах кхетар, езар ца лерича. «Эскарехь ши шо даккха дезара ду уггаре хьалха, т1аккха цхьа корматалла караерзо цхьанахьа деша тасавала хьажа везар ву. Болх бан волавелча а, нанна а, кегийчу вежаршна а г1одан деза. Сайн х1усама вовшахтоха хенахь аьтту хир бац», – ойланаш йора аса, ц1еххьана воккха хилча санна. Ойланаша 1ехийна со-м ишколана дикка генаваьлла хиллера. Урокана горгали бекаш а аса тидам ца бира, цундела дикка т1ехьа а висина веара со класса чу.\nСан декъазчу ц1оканна та1зар дан кечвелла хиллера тахана тхан классан куьйгалхо Иван Архипович а. Со классан чуваха не1аран т1ам лацан бен ца кхиийра иза, т1ехьа лаьцна ши куьг а долуш, ехачу учохь гучуволуш. Со классан чуиккхира, амма суна т1аьххье гучубелира Иван Архиповичан т1ехьа хьаькхина сира месаш йолу хан текхна корта.\n– Кхана нана йоцуш ишколехь ма гайталахь суна хьо, хьан цамгар гена йолуш лаьтта, хьуна сихха цхьа дарба ца лахахь! – соьга и кхаъ баьккхина, классехь урок луш волчу хьехархочуьнга бехк ца биллар дехна, не1арах къалабелира Иван Архиповичан корта. Амма классан куьйгалхочо сайна дина дов дицделира суна Маликин партига д1ахьаьжча.\nЙо1ана уллохь, даима а цигахь ша 1ийча санна, д1атарвеллера 1умар. Губани, со санна, урокана т1ехьайисина аьлла тарделира суна, амма иза 1умаран меттехь Майрбекаца 1аш яра.\n– Охьахаа хьайн метте, – шозлаг1а элира соьга Шарип Мадарович ц1е йолчу хьехархочо, со метта ца вог1уш.\n– Ванах, к1ант, хьо-м боккъал а могуш воцуш хилла моьтту суна, – т1етуьйхира цо суна т1ехьа, со сайн парти т1евоьдуш. 1умар-м хан эрна д1айохуьйтуш вацара, Малижина улло таь1ина цхьа шабир- шибарш деш вара цуьнга.\nШен лерг к1анте а оьхьуш, леррина ладуг1уш яра Малижа а. Юкъ-кара къежаш а хаалора иза. Ткъа соьца-м тахана билггал цхьа дов дара массо а хьехархойн, я со царна массарна а декхар вара. Со т1оьрмиг чуьра киншка схьаэцца ца вьллера Шарип Мадаровича соьга хаттар деш. Кестта журнала т1е кхин цхьаъ шиъ а дуьйжира сан ц1арах.\nАмма суна т1аьххье 1умар а хаттар деш г1аттийра хьехархочо. Цхьа беламе х1ума а аьлла, Шарип Мадарович вела а къажийтина, цхьа т1ехула хабар дуьйцуш жоп лун кеп а йина кхоъ даьккхира 1умара-м.\n– Шарип Мадарович, ас дика д1а ма йийцира, диъ мукъна а х1оттадехьа, – бохуш, реза а вацара 1умар т1ехула т1е. Малижас-м, даима санна, пхиъ даьккхира хеттаршна жоьпаш а делла. «Деллахь, сох ма ца ешаш ойла йо хир ю цо. Цо х1унда еш ю хьох ойла, уллохь самакъадоккхуш 1аш к1ант а волуш. Иза-м яц х1умма а гучохь а», – ойланаш хьийзара сан коьрте. Урок чекхъялар хоуьйтуш горгали бекарций, аратасавелира со. Сан садукъделлера класса чохь, сайн ницкъа хилча со-м ведда дуьненан йистте а г1ур волуш вара. Суна ца хаьара, со ведда к1елхьара вала г1ертачу йоь1ан сибат сан коьрта чохь, дагчохь дуй, сайн сих и д1аийний. Со ведда мел гена валарх, оцу йоь1ан б1аьргийн стиглан бос аса сайн дагчохь лелор буй, х1инца дуьйна айса мел йоккхучу хенахь. Со ца кхетара и б1аьргаш хилар сан цамгаран бахьана, оцу цамгарна х1оккхул доккхачу дуьненахь цхьа а тайпа дарба доций а. Урокаш чекхъевлича, тахана-м со ларвеш вара сан ши накъост.\n– Селхана санна ма вадалахь тхох. Я вай цхьаьний дахийта цига! – ишколан уьйт1е екош, ч1ог1ачу озаца геннара схьахьедира 1арбис.\n– Стенга дахийта? – улло кхочуш, ца кхеташ хаьттира аса.\n– Селхана суьйре хиллалца ма 1ийна сой, Турпалханний хьоьга хьоьжуш! Дицделла хьуна? – реза воцучу озаца, шаьш со воцуш ц1а г1ур доций хаийтира 1арбис.\n– Вай ц1а доьлхуш ду-кх. Со-м вац цхьанххьа а шух ведда ваха г1ерташ, – аьлла, сапарг1ат даьккхира аса накъостийн. Тхо 1аш долу юрт йоккха-еха яра, йохаллехь кхо-йиъ чаккхарма хир йолуш. Со 1ачуьра Малижарга кхача, мел лахара а, кхо чаккхарма некъ бара. Аса ц1а кхоччушехь, кхин т1ера х1ума хийцар доцуш, араяьккхира вилспет. «Х1ума кхалла!» – бохуш нанас т1аьхьа мохь а тухуш, кех аратилира со. Стенга воьду? Х1унда воьду? Со кхеташ вацара, амма стенгга вахана а, цхьанахьа ца вахча сатуьйр долуш вацара. Вилспет сиха хахкарна дуьхьала детталучу механ х1оно мелла а г1оле йора суна, амма синпарг1ато ца лора. Цхъа суна гуш боцучу, амма ондачу ницкъо вуьгуш вара со, стенга ваха веза а оцу ницкъо хьоьхура суна. Когашца чкъургаш аса хьийзош елахь а, вилспетан т1ам сан синкхетаман карахь бацара. Малижин ц1енна гена воццуш сецира со, х1инца-м хьаж т1ера хьацаран т1адамаш хааделира сунна, юьхьт1ехула охьаоьхуш. Хала саде1аро а гойтура, со сиха веана хилар.\nМалижа 1аш йолу ц1а-м дика гуш дара суна, со суо луларчу кертасонехь д1атебина латтахь а. Йо1-м яцара гучуйолуш, амма Малижин ц1а дара суна хьоме. Оцу ков-кертахь, оцу ц1а чохь хьалакхиина-кх иза, ма ирс долуш ц1а ду-кх и. Х1ора дийнахь Малижа хьоьстуш, иза 1алашъеш цунна йовхо луш ду-кх и ц1а. Со-м, хенан хьесап доцуш, дукха лаьттира Малижа 1аш йолчу х1усаме хьоьжуш. Суна-м сайна Малижа гуш санна хетара.\nИштта кхузахь сарралц латтахь, со нахала вала тарлуш дара. Ца лаахь а, сан ц1а ваха-м дезара. 1умар санна багахь шера мотт а болуш, эхь х1ун ю а ца хууш со велхьара, аса-м цхьаъ жима бер а дахийтина, Малижа схьакхойкхийтура яра. Ткъа схьакхайкхийтича а сан х1ун ду цуьнга ала? Со корта боьжна тентиг санна веана д1ах1оьттина лаьтташ ву-кх, – ша ца алахь. Х1инца а со д1а ца г1ахь, дехьа-сехьара х1усамашкара зударий, бераш дара сан тидам беш. Малижин керта кхин цкъа а безамца б1аьрг а тоьхна, аса тхайн ц1ехьаерзийра сайн вилспет. Иза х1инца-м догцадог1уш, меллаша йоьдура. Со ц1а кхаьчча тхан нана Зийна яра соьга ца кхеташ хьоьжуш. – Сайд1али, хьо стенгахула лелаш ву? – ша реза цахилар хаийтира цо.\n– Со-м сайн цхьана г1уллакхе ваханера, – бехказа а ваьлла, сайн жимачу ц1а чу вахара со.\n– Хьайн г1уллакхе-м вахана хир ву хьо. Дийнахь сарралц х1ума а ца юуш х1унда лела, ткъа, – т1ехьа йист хилира тхан нана. Сахьта т1ехьаьжича, со суо а цецвелира. Суьйрана ялх даьллера.\n– Схьавола, х1инца мукъна х1ума кхалла, – со волчу чу йистхилира нана.\n– Х1инцца, – жоп луш, со сайн маьнги т1е аркъала тевжира. Со-м вацара х1ума езаш а, к1адвелла х1оьттина хилар-м хаалора д1атевжича.\n– Чохь вуй и? –\n1арбис нене деш хаттар хезира суна дукха хан юкъа ца юлуш. – Вижина 1уьллуш-м вац х1ара х1инца а! – со волчу ччувелира 1арби.\n– Дера ву селхана вижича санна 1уьллуш-м, – 1арбин букъа т1ехьара соьга хьаьжира Турпалхан а.\n– Хьо х1ун деш 1уьллу? Тхо хьо волчу даьхкича, даима вижина 1уьллуш ма ву хьо! – т1евеара 1арби. Аса куьг а лаьцна, ц1еххьана озийна сайн маьнги т1евожийра иза. – Турпалхан, х1ара вайшиннах тасавла дагахь ву! – олуш, тохавелира 1арби.\n– Аса ши ког д1алоцу хьуна цуьнан, 1арби! – тхойшинна т1ехула т1екхийтира Турпалхан. Тхо дикка ловзуш, тийсалуш даьхкира, Зийнас чу мохь тоххалц:\n– Схьадуьйла чай мала! 1уьйранна дуьйна х1ума а ца юуш, цхьанахьахула хахкавелла лелаш ву х1ара к1ант а! – олуш.\n– Муха хоьхкуш лела? – ца кхийтира, даиман духе кхиа сак1амлуш волу 1арби. Сан керара волуш, д1ахьаьдира иза Зийна йолчу уьйт1а. Со Турпалханца араваьлча, 1арби талам бина ваьллера.\n– Хьо стенга ваханера? – милцочо санна хаьттира цо соьга. – Вилспет хоьхкуш вара, – к1елхьаравала г1оьртира со.\n– Дийнахь сарралца хоьхкуш хуьлу вилспет?\n– Зийне д1а а хьожуш, хаьттира 1арбис. Нана-м ч1ог1а реза яра 1арбис суна х1оттийнчу бартхаттамна.\n– Сулиман волчу ваханера со-м! – реза воцу кеп х1оттош, жимма аьшпаш боттан дийзира сан. Аьшпаш бан а бара уьш. Со ши-кхоъ ц1а дуьтуш, кхин а д1авахнехьара, Сулиман волчу а кхочур вара. Сулиман тхан классера к1ант вара, сан жимма доттаг1алла хьакхалуш.\n– Иза-м суна кхана хуур ду! Аса толлур ду иза-м! – ша соьга левойтур воций схьахаийтира доттаг1чо, шен г1овг1анечу озаца.\n– Иван Архиповича нана ялош вола аларна х1ун до вай хьуна? – хаьттира соьга 1арбис, тхо жимма хан яьлча кет1а девлча.\n– Ца хаьа, цхьаъ дийр ду-кх. Кхана дицлур дац-те цунна ша соьга хьедина дов? – элира аса.\n– Дицлур дац, хьаха, цунна-м. Къена велахь а, корта дика болуш ву иза. Аса бутт хьалха дохьур ду аьлла фотокехат а ца дицделлера цунна, – элира Турпалхана. – Цо х1ун до фотокехатах? – ца кхийтира со.\n– Цо-м х1умма а ца до. Виталий Николаевич, физик, ву-кх суьрташ дохуш, – кхетийра со Турпалхана.\n– Т1аккха делин ахьа фотокехат? – хаьттира аса.\n– Делир иттех кехат-м.\n– Итт дуй муха хиира хьуна? Пачки чохь дацара иза? – Аса пачки чура схьа а даьккхина, дагардира иза-м.\n– Х1аъ. – Дагар а дина д1аделира ахьа?\n– Х1аъ. Пачки чу а дехкина. Со г1адвахна велавелира. 1арби а хьаьжира соьга ца кхеташ.\n– Серлоне даккха мегаш ма дац фотокехат. Вай кораш къовлий, 1аьржачохь стенна доху суьрташ? – дагадаийтира аса доттаг1чунна. Х1инца сол а ч1ог1а воьлура ши к1ант Турпалхана диначух.\n– Фотокехат а хьош вахача х1ун дара техьа хьо а Иван Архипович волчу? – бегаш бора 1арбис.\n– Мегар ду, цкъа хьалха Турпалхане дагар а дайтина хьура ду-кха, – воьлура со, боьлура сан доттаг1ий. Амма кхана классан куьйгалхочуьнца къастамаш бан дезар-м дара сан дагчохь самукъадала ца дуьтуш. 1уьйранна ишколе со т1аьхьа ца вуьсуш д1акхаьчча, Иван Архипович вара борз санна чувоьдучу не1аран хьалхха т1ехьа ши куьг а диллина лаьтташ. Со цунна ца гойтуш уллохула т1ехвала вуьйлира, амма б1аьрг сирлачу хьехархочо со шена т1евийхира.\n– 1уьйре дика хуьйла! – олуш, улло вахара со.\n– Нана йоцуш ишколе ма вола ца аьллера аса хьоьга? Хьан цамгар гена яьлла, кестта экзаменаш яла дезаш ву хьо, ишкола чекхйоккхуш. Оцу хьан цамгарна шун нене цхьа дарба ца лахийтахь, ахьа ишкола чекхйоккхура яц. Схьайтал хьайн т1оьрмиг, – сан т1оьр-миг д1а а оьцуш, ц1ехьа хьажийра со классан куьйгалхочо.\nДан х1ума дацара, воккхачу стагаца къийсавалар эрна дара. Эцца т1енисвелла 1арби, Тур- палхан суна улло г1оьртича, уьш а ишколан чулаьхкира хьехархочо. Кисана куьйгаш а доьхкина, догдоьхна ишколан корашна к1елахула д1абоьдучу г1ашлойн асфальтан некъахула кевнах аравалан д1аволавелира со. Ишколан кертара со араволу ринжа Малижеран аг1ор дара. Ринжи т1е со кхоччушехь, х1уьттаренна санна, суна дуьхьала дог1уш дара Малижий, цунна улло иккхина вог1у 1умаррий. Аса тидам бира, шаьш урокашна т1ехьадуьссушшехь Малижина корта т1е а те1ош, сихвелла цхьаъ-м дуьйцуш вог1ура 1умар, вела а къежаш. Йо1 а яра ишколе сихъяла езар гуш делахь а, кест-кеста къежаш. Ринжех со араволуш суна т1е1иттабелира уьш.\n– Салам! Ахьа х1ун до? Ишкола цигахь яц хьуна. Тилавелла-м ца воьду хьо? – бегаш бен кеп х1оттош хаьттира 1умара.\n– Со айса доьшург дешна ваьлла, дисинарг аша деша, – олуш, т1ехвелира со.\n– Хьо ишколе ца вог1у? Д1а х1унда воьду хьо? – суна т1ехьа йистхилира Малижа.\n– Урокана т1аьхьадуьсур ду шу. Т1аьхьавуьсург ларвеш Иван Архипович ву шуна цигахь, – ахвухавирзина иза аьлла, со сайн новкъа д1авахара. И шиъ уроке сихделира. 1умар-м шен къамел ца хадош, векаш вара. Амма цхьана х1аваэхула хаамделира сан хьекъална, йо1 кхин къежаш яцара, к1анта самукъане дийцарах. Со меллаша волавелла эвлаюккъерчу йоккхачу майдана кхечира. Жимма волавелла а лелла, туькнашкахула чекх а ваьлла, со юха а майдане кхечира. Оццу хенахь майданхула схьавог1уш тхайн лулахо хаавелира суна. Со хьуламе эккха ца кхиийра.\n– Сайд1али, хьо ишколехь вац? – хаьттира цо соьга геннара. Вах1ид ц1е а йолуш, почтехь болх беш, шена тоъал делахь а, кхин эх1-аьлла генадаьлла хьекъал а доцуш, г1еметтах1оьттина жимочу дег1ахь, векъана стаг вара иза. Бегаш беш стаг 1ехор-м ша ду, амма аьшпаш ца боттан х1уъу а дийр долуш вара со.\n– Дера, лулахо, со-м ишколера эккхийна! – даре дира аса. Амма Вах1ид шен аг1ор кхийтира аса аьллачух. Цунна тарделла хиллера со ишколера д1аваьккхина.\n– Муха эккхийна? Зийнина хаьий хьо ишколера д1аваьккхиний? – хаьттира цо догдоьхна. Со ц1еххьана кхийтира Вах1ид оцу Везчу Дала сан миска ц1ока к1елхьараяккха суна ваийтина хиларх. – Вах1ид, – дехаран т1ег1анна т1е а волуш, лулахочуна коча вахара со, – хьо суна орцах ца валахь, воккхур волуш-м ву со ишколера д1а! Х1инца а т1аьхьа дац-кх! – дийхира аса лулахочунга. Амма Вах1ид воьхна гуш велахь а, сох ца кхеташ, шаверг а хаттаран хьаьрк а хилла, соь хьоьжуш лаьттара. Со-м сих ца лора и кхето, цуьнан дог кхин т1е а к1амдеш лаьттара. – Вах1ид, хьо тхан ненан гергара стаг ма ву? – хаьттира аса.\n– Ву, генара… Х1ун хилла диций валахьа, – собар ца тоьира сан лулхочунна.\n– Хьо тхан гергара ву аьлла, х1инцца тхан классан куьйгалхочунна т1е ца ваг1ахь, соьга ишколана аьттехьа гучу ма вала аьлла-кх, – жим-жимма гучуйоккхура аса сайн къайле.\n– Ткъа х1ун оьшу хьоьгара оцу классан куьйгалхочунна? – ца кхетара лулахо.\n– И къена стаг ма ву. Ткъа къена нах даима а цхьанна реза боцуш хуьлу. Цхьа- цхьанна дов ца деш де чекхдаьлча, царна буьйсана наб а ца кхета. Ткъа тхан воккха стаг-хьехархо-м дов дича а ца 1еба. Уллохь теш а волуш дов ца дича, цунна-м минга долу. Цо х1уъу а дийцахь а, «х1аъ» бохуш цхьана пхеа минотехь лаьттича, кхин г1овг1а ян-м цуьнан могашалла а, ницкъ а а тоьур бацара, – дехаре велира со.\n– Зийнина хаьий хьан хьал? – шен хьекъал суна хетачул а сов дуй хаийтира лулахочо.\n– Зийнина хаахь, иза лалур дац. Иза кхетар а ма яц воккхачу стеган амалех боьрша стаг, къонах санна. Дагадог1ий хьуна, почта д1а-схьакхехьа хьуна атта хилийта аса хьуна вилспет хахка 1амийна? Зударша 1амор варий хьо? – х1иллане велира со, сайн лулахо керара ца валийта. Харцо-м яра аса сайн мискачу лулахочунна, амма х1инца суна орцахавала, иза воцург, кхин стаг вацара х1окху доккхачу дуьнен т1ехь.\n– Мегар ду делахь. Мичахь ву и воккха стаг, классан куьйгалхо? – резахилира сан догдика лулахо Вах1ид. Борз санна волу лулахо хьалха а волуш, тхойшиъ сиха х1оьттира Иван Архиповична хьалха. Букъа т1ехьа дехкина куьйгаш а ца достуш, дуьхьала велира тхойшинна воккха стаг. Тезетахь санна букъа т1ехьа куьйгаш а дехкина, сан лулахо а вирзира дуьхьала, корта а та1ийна.\n– Х1ара тхан ненан ваша ву-кх, – кхетийра аса лераме Иван Архипович.\n– Нана ян йиш йоцуш йисина-кх. Леррина хьожуш, рентгенах чекхвоккхуш санна, куьзгашна чухула б1аьргаш т1ебуг1уш теллира хьехархочу сан «ненаваша».\n– Ненан ваша? – хаьттира цо.\n– Ненан шича, – жимма лахдира аса ненавешин дарж.\n– Ненан шича? – Вах1идехьа вирзира Иван Архипович.\n– Геннара… – олуш, сецира Вах1ид, кхин д1а гучувала ца кхиира и. Тхан аьтту хилира хьехархочун мотт дов дан мелла к1амбелла хиларна. Урокехь санна к1орггера масалш а далош, тоьшаллина классера дехна журнал а гойтуш, мел к1езиг а а цхьана урокан барамехь кхетош-кхиоран болх д1абехьира лерамечу воккхачу стага соьца а, соьца цхьана куьйгана к1ел нисвеллачу сан миска геннарчу ненан шичица а.\nЭххар а, оццул нуьцкъаха невцалла вахча а ца хилла волу Вах1ид, мукъаволуьйтуш, сан т1оьрмиг юхаберзийра суна лерамечу Иван Архиповича. Амма Вах1идана ша иштта атта к1елхьараваьлла моьттург-м бакъ ца хиллера. Эвлаюккъехь цул т1аьхьа а мосуьйттаза хьехархочун кера вахана хиллера сан тешаме лулахо. Вах1ида шена дуьхьала дош ца олуш х1оттош долу г1иллакх ч1ог1а тайна хиллера воккхачу стагана. Со-м ма вацара цхьа а урокаш 1амаечохь а. Сан цамгар-м суьрташ дахар яцара, ткъа стиглан бос лепа Маликин къона б1аьргаш дара бехке.\nЙо1ана хьалха ша дика гайта г1ерташ 1умар-м шена хуург а, ца хуург а дийца г1ертара. Ткъа соьга уллора Малижин хьажар сайна т1ехь тосаделча, сайна хуург а ца дийцалора урокехь. Т1аьххьара к1ирнаш дара тхан ишколехь деша дисинарш. Дешаран йисте мел г1оьрти а, басех чухьаьддачу ворданан санна сиха хьийза йолаелира хенан чкъургаш. Массо а дешархо вара шайн оценкаш лакхаяха г1ерташ. Со цхьаъ вара, хи чуйоьжна ч1ешалг санна, дахаран тулг1еша шайна ма тов охьахьош.\nМалижа массо а урокашкахь дика кхеташ, хьекъалца дика ларалуш яра. Дешаран шо чекхдолуш а цхьа а х1ума ца тергалдеш, дешарна т1ейирзина хуьлуш йолу иза, х1инца ишкола чекхйолуш-м дешар бен кхин х1ума гуш яцара. 1умар-м, накхармозано зезагна санна, йо1ана готуьйсуш вара, амма к1ант гонаха хьийзарах, х1инца к1езиг самукъадолу- чух тера дара Малижин. Хьажюккъера шад ца бостура йо1а к1ант уллохь волуш. Аса х1инца бен тидам ца бинера, и шад-м, дукха хьолахь, лаьттара йоь1ан хьажюккъехь. К1ант уллохь воцуш а ца бостура цо-м и. Де-дийне мел дели а 1умар буьрса чехавора Малижас. Суна-м х1инца мелла а къахета а доьллера цунах. Эххар а вовшашна юкъахь кега-мерса девнаш а хаалора. Со х1инца х1ора дийнахь воьдура Сулиман волчу. Сулиман волчу-м со боккъала а воьдура, амма цига д1акхачале Малижин керта хьоьжуш веха лаьттара. Цхьана дийнахь со д1аваха тохавелча, Малижа шайн уьй1та елира. Ша санна, хаза зезагаш долу, ц1ахь лелош ч1ог1а цуьнгахь товш коч яра цунна т1ехь. Ишколан духа-рал дуккха а хьоме а, хаза а хийтира суна йоь1ан ц1ера духар. «Х1унда дац тхойшиъ х1ордан юккъехь цхьана г1айренна т1ехь 1аш, кхин стаг а воцуш уллохь?» – ойла хьаьвзира сан коьрте. Малижина тосаяла езара сан и ойланаш. Х1ун дийр дара техьа цо?\nДаима а санна, шен хазчу хьажъюккъе шад х1отто мегара цо. Шело хьаьдира сан дег1е оцу минотехь. Цхьа-ши де делира со Малижин ц1а долчу аг1ор ца воьдуш. Ишколехь-м дешаран шо чекхдолуш, тхан а, кхин а цхьана классан а арахецар т1екхочуш кечамаш беш бара хьехархой а, шаьш дешархой а. Амма урокаш-м гуттар а аьрхаевллера, талламан белхаш буьйлабелира. Гуманитаран низамаш-м, саготта воцуш, дика дара сан, амма терахьашца доккха дов дара сан, цкъа а машар хир боцуш. Маликин-м доттаг1алла дара массо а низамашца а. Математикан талламан болх д1ахьош со вара тхов т1ехь яздина х1ума ца карош, сайна хууш х1ума а доцуш 1аш. Хьехархо д1авирзича, Малижас ц1еххьана кехатан цуьрг кховдийра соьга. Кехат аса даржийча, со кхийтира, цо сайна деш г1о хиларх. Иза-м урок йолалушшехь шен хьажъюккъера шад ца бостуш, гонаха цхьа а ца гуш, шен болх беш яра. Суна-м дагахь дацара йо1ана со гуш ву аьлла. Со цецваьккхинера цо. «Цунна-м со гуш хилла!» – ч1ог1а дагна там хиллера суна. Амма кестта хааделира суна Малижас 1умаре а кховдош иштта кехатан цуьрг. Со кхийтира: Малижас суна иштта баркалла аьллера аса шен сурташ дахарна. Урок чекхъяьлча, ишколан ринжех ара а ваьлла, со суо висира, наггахь д1асавоьдург ца лерича. Уьш-м баккхий нах бара, шайн цхьацца г1уллакхашка сихбелла лелаш. Цара-м, сан классхоша санна, шайн ловзарш коча ца туьйсура суна. Аса-м кхин еш ойланаш а яцара, дуьххьалд1а суо виса лиънера суна. Йоккхачу, шозза т1ек1елйинчу ишколан уьйт1ара-м берийн зевне аьзнаш дара кхузахь а хезаш. Со дикка гена волуш д1аваханера, амма урокана т1ехьависахь а аьлла, юханехьа волавелира. Ишколан кертайисттехула чувоьдучу ринжехула со д1аволавелча, суна гира цхьанхьа-м туькана хьаьдда яхана ишколе едда йог1у Губаний, Малижий. Вовшашка цхьаъ олуш, Малижа цхьажимма хьалха д1айолаелла, Губани сецира. Сайга хьоьжуш хийтира суна иза.\n– Схьаволалой валахь, х1инцца уроке горгали тухур бу вайна! – йистхилира Губани.\n– Соьга лоь хьо? – ца кхийтира со.\n– Кхузахь хьой бен, кхин стагга а вуй? – елаелира Губани. Со т1екхаьчча, аз шабаре доккхуш, цо хаьттира:\n– Хьо Малиже вист ца хилла х1инца а?\n– Со х1ун аьлла хуьлу цуьнга вист, иза 1умарица доттаг1алла лелош хилча? – бехказвала г1оьртира со.\n– Хьайна дика хуур ду хьуна. Йо1-м къовсуш товш дай. Иза-м ахьа вистхир ву аьллачул т1аьхьа а хьоьжуш ю моьтту суна, – шена хетарг элира Губанис. Ишколана геннахь а хезар долуш, горгали бийкира. Чекх хьажа санна, со зуьйш, соьга а хьаьжна, Губани Малижин т1аьхьакхиа сихъелира. «Къовса-м къовсура яра и, ткъа къевсина яьккхича стенга яхьан еза? Сайн нанна а, вежаршна а дан г1о доцуш 1ачу аса?» – жимачу беро, санна ойла йора аса, ишкола йолчу аг1ор зудаберашна т1аьххье д1а а волалуш. Кхин цхьа урок чекхъяьлча, со сайн метте ишколан кет1а вахара. Губанис аьллачунна т1аьхьакхиа г1ерташ, ойланаш а еш, волавелла лелаш вара со, ц1еххьана сайн ц1е йоккхуш хезча. Ойланийн керара волуш, аса корта айбича, ринжа юххехь соьгахьа а йирзина лаьтташ яра Малижа. Со йо1ана улло вахара.\n– Ахьа соьга кхойкхурий? – хаьттира йо1а.\n– Асий? – ца кхийтира со.\nАмма йо1 эхь хетта а, хааелла сихха т1етуьйхира аса:\n– Губаница къамел-м хиллера сан. Цо элира хьо аса кхойкху? – Губанин х1илланах кхийтира со.\n– Х1аъ, – жоп делира йо1а, цхьанхьа-м хьожуш, д1а а йоьрзуш. Маржа я1, ма новкъа бара-кх суна йо1а х1инца хьажъюккъе х1оттийа шад. Иза-м ойла еш даима а ша-шах х1уттуш хиллачух тера дара. Амма оцу шадо и сол а йоккха хоьтуьйтура, со-м цунна хьалха боккъал а бер санна вухий вуьсура. Х1ун ала дезара аса цуьнга, х1ун дийца, х1ун хатта? Со-м сайн дахарехь дуьххьара йо1е вистхила дезаш вара. Езаеллачу йо1е. – Сан малик…\nМалижа, баркалла г1о дарна! Оцу математиках цкъа а кхетарволуш вац со, – карийра суна ала дешнаш. 1умара Малиже дуьйцуш хилларш дагадаьхкира суна. Амма соьга дийцалура долуш хабарш дацара уьш. Йо1-м кхетачух тера дара, со х1инца а бераллера валаза хиларх. Цо г1о дира суна:\n– Хьо массарех хервелла, хьуо лелаш ма ву. Ма тамашийна стаг ву хьо, – элира цо.\n– Акха ву ала г1ертий хьо? – бегаш бира аса.\n– Акха-м хирг хира вацара хьо. Хьо саннарг къайллаха байташ язъеш хуьлур-кх. Вуй хьо байташ язъеш? – елакъежаш, хьажъюккъера шад баьстира Малижас.\nСтиглара доьссина малик гича санна хийтира суна х1инца. Цкъа мацах санна…\n– Байташ язъян-м хьекъал тоьур дацара суна. Пачхьалкхан экзаменех хьалхавалалахьара, – экзаменаш дага а яьхкина, догдуьйхира сан.\n– Кхин д1а деша дагахь вуй хьо? – хаьттира Малижас. Суна-м 1умара Малиже дуьйцуш сайна хезна къамел дагадеира.\n– Мичхьа? – хаьттира аса.\n– Институтехь, – иза иштта олуш санна, атта долчух элира Малижас.\n– Сан некъ школа чекхъяккхарций, Советан Эскаршка д1абоьдуш бу, – сайн дог-ойланах кхетийра аса йо1.\n– Ткъа эскарехь г1уллакх дина ваьлча а ма мегар ду деша. Эскарехь дика гайтича, институте хьажош кехаташ ло боху цигахь, – шенчунна т1ера ца йолура йо1.\n– Сан институт трактор хир ю моьттуш ву со, – 1умаран дешнаш ца дицлуш, йо1ана 1оьттира аса. Йоь1ан хьажъюккъе шийла шад х1оьттира, сан дег1е шело хьодуьйтуш.\n– Трактор т1ехь а бан беза цхьамма болх. Дукха дика к1ентий, божарий бу техникаца болу болх безаш-м, – аьлла, со цецваьккхира Малижас.\n– Хьо юй деша дагахь? Хаьржиний ахьа институт? – хаьттира аса.\n– Ца хаьа, конкурсаш яккхий ю боху институташкахь. Чекхйолий-м ца хаьа, – элира йо1а ойлане. Шен дан дезарг а, шен дахарехь ша дан г1ертарг а хууш, баккхийчара санна, ойла еш яра Малижа-м. Ишттачу нахах ма хуьлу 1илманчаш, хьехархой, хьаькамаш. Сан-м дацара оцу йо1ехь долучул ах хьекъал а. Со-м висинарг а вохийнера йо1а. Суна орцахболуш санна, бийкира ишколан уьйт1ахь, тхошиъ даиманна а къастош горгали. Ишкола чекхъяьккхина дукха хан юкъа ца юлуш, аса Малиже ма-аллара, со эскаре вахара. Малижас суна ма-хьеххара, эскаршкахь со институте хьажош кехаташ делира. Эскарера мукъа а ваьлла, со университете деша х1оьттича, г1алахь гира суна Малижа. Иза г1алахь 1аш яра, доьшуш… Цхьана лаккхарчу хьаькимехь марехь а яра. Аса эскарехь волуш яздина кехат йо1е д1а ца кхаьчнера…\nДуьххьара а, т1аьххьара а яздина цхьа кехат…\nНазад: Ахмед Асхабов


Ламаз оьцучу хенахь мачашна тIе хи хьакхар - 23 хьадис - Iумдатул-ахькам - Хьадис - Динул-Ислам\nШуIбатан кIанта МугIи́рата (Дела реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамарца (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) цхьаьна цхьана воьдуш новкъахь вара со. ТIаккха, (цо ламаз оьцуш цунна гIо деш вара со, цундела) цуьнан ши мача дIаяккха охьатаьIира со, тIаккха цо элира соьга:\n«Iадйита и шиъ, бакъдолуш ас сайн ши ког (ламаз эцначул тIаьхьа) цIена а болуш тIеюьйхина и шиъ».\nТIаккха цаьршинна тIе хи хьаькхира цо».\n- Ламаз оьцучу хенахь мачашна а, маьхьсешна а тIе хи хьакхар ду хIокху хьадисехь дуьйцург.\n- Пайхамар (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) шен асхьабашца Табу́ке гIазоте воьдуш волуш, новкъахь Iуьйра ламазан хан тIехIоьттина хилла царна цкъа. МугIи́ра (Дела реза хуьлда цунна) Пайхамарна (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) гIо деш хилла, цо ламаз оьцучу хенахь меженаш юьлуш хи дуттуш хилла цо цунна. ТIаккха, когаш буьлуче кхаьчча, цуьнан когара мачаш дIаяха МугIира охьатаьIча, Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) и шиъ дIа ма яккха, когахь Iадйита аьлла цуьнга, ша́ и шиъ ламаз керахь а долуш тIеюьйхина ю, цундела цаьршина тIе хи хьокхур ду ша́, ши ког била а ца буьлуш аьлла цо. ТIаккха, шина мачана тIе хи хьаькхна цо.\n- Ламаз оьцучу хенахь когахь мачаш елахь, ши ког била а ца буьлуш, цуьнан меттана цаьршинна тIе хи хьакха мегаш ду. Иза Iеламнехан бартхилла хIума а ду, иттаннашкахь болчу асхьабаша хьадисашкахь дийцина хIума а ду. Бусалба динан атталла гойтуш хIума ду иза, Дела вайна хало йан лууш ца хилар гойтуш ду иза, Бусалба динан дикалла гойтуш ду иза. Далла хастам бо вай Цо вайна вайн дин иштта дика а, атта а долуш даларна.\n- «Ши ког цIена а болуш тIеюьйхина» бохург – ламаз керахь долуш бохург ду. Цундела, мачашна тIехула хи хьакха мегаш хиларан биллам бу и мачаш ламаз керахь долуш тIейоьхна хилар. Нагахь санна мачаш ламаз керахь доцуш тIейоьхна елахь, царна тIе хи хьакха мегаш дац, уьш когара дIа а яьхна, ши ког била беза.\n- Оцу дешнаша гойтург а, цхьадолчу кхечу хьадисаша гойтург а ду аьлла шафиIий мазхIабера Iеламнаха а, цхьаболчу кхечу Iеламнаха а, мачаш ши ког билина баьллачул тIаьхьа тIейоьхна хила езаш хилар, ламаз эцар дерриге кхочуш хиллачул тIаьхьа тIейоьхна хила езар. ХIунда аьлча, йила еза меженаш ерриге йилинчул тIаьхьа бен ламаз керахь хуьлуш дац. Цундела аьлла цара, нагахь санна цхьа ког билинчул тIаьхьа цхьа мача тIе а йоьхна, тIаккха шолгIа ког а билина шолгIаниг тIейохахь, оцу шина мачийна тIе хи хьакха мегар дац, хIунда аьлча доьххьара мача дерриге ламаз эцна даьллачул тIаьхьа тIейоьхна йоцу дела. Ткъа иштта и хIума дар нисделлехь, цаьршинна тIехула хи хьакха шена мегаш хилийтархьама и ша́ доьххьара тIейоьхна йолу мача когара дIа а яьккхина, юха тIеюха мегар ду цо, цул тIаьхьа хи хьакха а мегар ду цо, хIунда аьлча шолгIа мача ламаз эцна даьллачул тIаьхьа тIейоьхна хуьлу цуьнан, ткъа доьххьарниг цо дIа а яьккхина юха тIейоьхча – иза а хуьлу тIаккха ламаз эцна даьллачул тIаьхьа тIейоьхна.\n- Шена тIехула хи хьакха мегаш ерг мача а ю, и санна йолу кхийолу хIума а ю, тIехь волавелла дIаваха а мегаш йолу, хи чекх ца долуш йолу, масала маьхьсеш санна. Ткъа нагахь санна и кога юьйхина хIума иштта яцахь, хи чекх ца долуьйтуш яцахь, тIехь волавелла дIаваха мегаш яцахь, дукхах болчу Iеламнаха ца магадо цу тIе хи хьакхар, масала чохь лелош йолчу пазаташ тIе хи хьакхар. Цхьаболчу Iеламнаха пазаташ тIе хи хьакхар магадо, нагахь санна уьш стаммий елахь, масала тIергIа пазаташ санна, йа мосуьйттозза тIехьарчош долу кIадий («портянкаш») санна елахь. Цхьа кIеззиг болчара юткъа пазаташ тIехула хи хьакхар а магадо, делахь а иза дика хIума ца лору дукхах болчу Iеламнаха, ткъа иштта йолу пазаташ дIаяхар цхьаъа хало йолуш хIума дац, цундела оцу хIуманна тIехь шена атталла леха ца оьшу.\n- ХIинца вай дийцинчу кепара хи хьакха мегаш ду новкъахь волчу некъахочо кхаа дийнахь. Некъахо воцучо, шен цIахь волчо а мегаш ду иштта хи хьакха, цхьана дийнахь (24 сохьтехь). Муслима дийцинчу хьадисехь деана ду, Iелас (Дела реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Пайхамара (Делера къинхетам а, маршалла а хуьлда цунна) кхо де а, церан буьйсанаш а хIиттийра некъахочунна, мачаш тIе хи хьакха мегар долуш; цхьа де а, цьа буьйса а хIоттийра, некъахо воцучунна».\nТкъа и хан дIа маца йолало аьлча – ламаз керахь долуш мачаш тIейоьхначул тIаьхьа доьххьара ламаз карара даьллачул тIаьхьа дуьйна дIайолало иза. Масала, некъахо воцучо Iуьйранна 8 даьлча ламаз а эцна, мачаш, йа маьхьсеш тIейоьхна, тIаккха цул тIаьхь ши сахьт даьлча, 10 даьлча ламаз карара даьлла цуьнан. Цо хи хьакха мега хан 10 даьлча дIайолалуш ю, цундела кхана Iуьйранна 10 даллалц йолчу хенахь хи хьакха мегаш ду цунна. Цул тIаьхьа йолчу хенахь ламаз оьцуш хилахь ши ког била безар бу, хIунда аьлча хи хьакха мегаш долу хан чекхъяьлла дела.\n- ТIехула хи хьакха мегар долчу мачанан а, маьхьсен а, и санна йолчу кхечу хIуманан а ши биллам бийцира вай, ламаз эцна даьллачул тIаьхьа тIеюьйхина хила а еза, тIехь волавелла дIаваха йиш йолуш, хи чекх ца долуьйтуш хила а еза аьлла. Цул совнаха, мачаш, била безачу коган барам берриге дIахьулбеш хила еза, хьорканаш дIахьулйеш йолуш, цундела нагахь санна мачаш хьорканаш тIе хьалакхочуш яцахь, царна тIе хи хьакхар нийса хир дац.\n- Ламаз оьцучу хенахь хи дуттуш а, иштта и санна кхидолу хIума деш а кхечуьнга гIо дайта мегаш хилар го вайна оцу хьадисехь.


Делан лаамца Дала леррина къобалвинчу Іийсан векал волчу ПахІала а, вайн динан вашас Тимапис а, Делан долахь йолчу, Іийсах тешачеран Коринтерачу тобане а, берриге Ахай-махкахула Іаш болчу массо а Делан долахь болчаьрга а яздо хІара кехат.\nВайн Да волчу Делера а, Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсагара а долу дика а, синпаргІато а хуьлийла шуна.\nДекъала хуьлда вайн Веза Эла волчу, Дала леррина къобалвинчу Іийсан Да волу Дела. Иза къинхетаман Да а ву, массо а тайпанчу синтеман Дела а ву.\nЦо вайн муьлххачу а гІайгІанехь вайна синтем ло, Цо вайна беллачу оцу синтемца муьлххачу а гІайгІанехь болчу кхечарна а вайгахула синтем хилийтархьама.\nДала леррина Къобалвинчуьнца вай боькъуш болу Цуьнан лазамаш алсамбийларе терра, Цо вайна луш болу синтем а алсамбуьйлу.\nОха баланаш хьоьгуш хилча – иза шун синтеман а, кІелхьардовларан а дуьхьа ду. Тхо догъоьцуш хилча – иза шун синтеман дуьхьа ду, хІунда аьлча оцу синтемо шуна чохь доьналла кхуьуьйту, оха хьоьгуш болу баланаш шуьга а хьегийтархьама.\nТхо чІогІа тешна ду шух, хІунда аьлча тхуна хаьа, нагахь оха хьоьгу баланаш шуьца бекъалуш хилча, тхан деган синтем а бекъало шуьца.\nДинан вежарий, оха Асиа-махкахь хьегна баланаш шуна ца бовзуьйтуш Іан ца лаьа тхуна. Тхаьш дийна дуьсур дац моттал холчу хІиттийнера тхо. Уьш лан тхан ницкъ ца кхаччал, сов баккхий бара и баланаш.\nТхайн дагахь-м тхаьшна даларан кхел йина моьттуш дара тхо. Иза хиллера, тхо тхайх тешна а доцуш, амма белларш а юхаденбеш волчу Делах тешна хилийтархьама.\nДала оцу даларан боккхачу кхерамах кІелхьардехира тхо, Цо кІелхьардохур а ду. ХІинца чул тІаьхьа а Цо кІелхьардохур ду аьлла, тешна а ду тхо.\nТхуна тІера доІанаш а деш, цу гІуллакха тІехь аша гІо до тхуна. Иштта, дукхахболчу наха деш долчу доІанашка Дала ладогІарна, Цо тхо декъалдийр ду. Ткъа цундела дуккха а долчу халкъо Далла хастамаш бийр бу.\nОха дозалла а до, тхан дегнаша тоьшалла а до, дуьнен тІехь тхо лелар а, шуьца йолу юкъаметтиг а Далла хьалха догцІена а, хІумма а къайла ца доккхуш а хилла аьлла. Ткъа иза адаман хьекъалца а доцуш, Делера долчу диканца дара.\nЦундела и кехат дешча, шу кхетар доцу хІума ца яздо оха. Сан дегайовхо ю, цхьадолчух-м шу хІинцале а кхетта хиларе терра, шу тхох кхоччуш кхетарг хиларх, вайн Веза Эла волчу Іийсан дийнахь оха шух дозалла дийриг хиларе терра, аша а тхох дозалла дийриг хиларх.\nИшттачу тешарца со дагахь вара уггар хьалха шу долчу ван, шун шолгІа а декъалалла хилийтархьама.\nСо Македоне воьдучу хенахь шу долчухула а ваьлла, тІаккха, юхавоьрзуш, юха а шу долчу ван ойла яра сан, шуьга со ЯхІуд-махка новкъа а воккхуьйтуш.\nИ Іалашо сайна хьалха хІоттош, аса ойла а ца еш-м ца дина те иза? Я аса, кху дуьненарчара санна, сайгара олу ткъа цкъа «хІаъ», тІаккха «хІан-хІа»?\nДела тешаме хиларх чІагІо а еш, боху аса, оха шуьга бохург дацара цхьана метта цкъа «хІаъ», тІаккха «хІан-хІа».\nХІунда аьлча шуна юкъахь Цунах лаьцна оха – аса а, Салис а, Тимапис а – хьехамаш бина волу Делан КІант, Дала леррина къобалвина Іийса, ма вацара цхьана хенахь цкъа «хІаъ», тІаккха «хІан-хІан» олуш. Цуьнгахула Делан «хІаъ» хилла дІахІоьттира.\nХІунда аьлча Дала мел дина ваІданашна дуьхьал Дала леррина Къобалвинчуьнгахула «хІаъ» ду. Цундела Делан сийлаллина Дала леррина Къобалвинчуьнгахула вай «Амин» олу.\nШуьца цхьаьна тхо Ша леррина Къобалвинчух тешаш чІагІдина лоттуьйтуш Верг – Дела ву. Цо вай къобал а дина,\nШен мухІар тІетохарца вай къаста а дина, Ша лур ду аьлла динчу закъалтана Шен Са делла Цо вайн дегнаш чу.\nДалла хьалха сайн дахарх чІагІо йо ас, со хІинццалц Коринте цаваран бахьана шу кхоош хилар ду аьлла.\nИза дац шун тешарна тІехь олалла до бохург. Амма шун даккхийдер хилийта шуьца цхьаьна гІуллакх деш ду тхо, хІунда аьлча шайн тешар тІехь чІагІо йолуш ду шу.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Сан хаттар ламаз карахь ца латтарх лаьцна ду...\nАссаламу Iалайкум! Сан хаттар ламаз карахь ца латтарх лаьцна ду, къаьсттина тIаьхьарчу хенахь. Ма-дарра аьлчи, хIора ламазехь ламаз а оьца аса, йа и дечу хенахь цхьайолчу хенахь карахь а ца лаьтта, рогIера ламаз-м аса дийца а ца дуьйцу... Чо а ю сан сагатдеш, юсаелла эккха йоллу хIума санна хуьллу цкъаццIа, яахIума еъчи а, ца еъчи а вон хуьлу, схьахетарехь шелвеллачух тера ду. Лоьрашца болх беш а ву со, хуур ду-кх цара хIун до а. Оцунах лаце алахь сан ваша, хIун хьехар дийр дара ахьа? Дела а, Делан Элча Мухьаммад а (а.с.в.) реза хуьлда хьуна!\nИ цамгар дуккха а божаршна юкъахь яьржина ю. Дала хьуна маршалла дойла.\nЛамазан хьокъехь а, ламаз карахь хилар биллам болчу кхидолчу Iибадатийн хьокъехь а ахь дан дезарг хIун ду аьлча – хIора парз ламазана ламаз а эца деза, цу ламазан хан тIехIоьттинчул тIаьхьа. Ламаз эца волавалале хьалха, хьайн бехкеметтигна цIано йан а еза ахь, хьой маьждиге гIур велахь дикка и меттиг дIахьулйан а еза ахь, хуьлийла иза цхьа къаьсттина йолу чухулаюхург юхарца, йа цунна гонаха цхьа хIума хьарчорца, иштта кхидIа а. ТIаккха, ламаз эцначул тIаьхьа сихха хьайн парз ламаз дан деза ахь. Оцу кепара ламаз оьцучу хенахь, йа эцначул тIаьхьа, йа хьо ламаз деш волуш а хьан оцу цамгаро ламаз карара далийтарх галдаьлла хIума дац, цуьнга хьежа ца веза хьо, саца а ца соцуш кхидIа хьайн Iамал кхочушйан еза ахь.\nИштта эцна долчу ламазца цхьа парз бен дац мегар дац ахь, йа вуьшта аьлча хIора парз ламазана керла ламаз эцар тIедужу хьуна, цуьнан хан хиллачул тIаьхьа. Делахь а, цкъа ахь иштта ламаз эцча, цамгарна а доцуш кхечу бахьанца хьан ламаз карара ца даьллехь хьайна луъучул кхийолу Iамалш йан мегар ду ахь цуьнца, хуьлийла иза суннат ламаз дар, йа схьа а эцна Къуръан дешар, иштта кхидIа а.\nХIинца вай дийцинчунна вай масала маьркIижа а, пхьуьйра а шина ламазца масал далийча – маьркIижа ламазан хан хила герга ма-йахханехь (йа хила ма-хилланехь) цIано йийр ю ахь. МаьркIижа ламазана молла ма-кхайккхинехь ламаз оьцур ду ахь, тIаккха сихха маьркIижа ламаз дийр ду ахь. Нагахь санна цамгар бахьана а доцуш, кхечу кепара хьан ламаз карара ца далахь, хьайна луъу суннат ламаз дан мегар ду ахь, Къуръан деша а мегар ду ахь, кхидолу Iибадат дан а мегар ду. ТIаккха, пхьуьйра хан тIехIоьттича, пхьуьйранна азан дича (молла кхайкхича) юха а цIано а йина, керла ламаз оьцур ду ахь, тIаккха сихха пхьуьйра ламаз дийр ду ахь, цул тIаьхьа хьайна лаахь оцу айхьа эцна долчу ламазца суннат ламазаш дан а мегар ду ахь.\nХIара хаттар кхин а вай дийцира жимма хьалха кхузахь: «Со ламазана хIоьттича ламаз карара долуш хеталой, юха-юха а ламаз оьций ламаз до ас...».\nТIаккха, лоьрашца хьайна дарба лелор саца ма де, цхьанхьа гIуллакх ца хилахь кхечанхьа хьажа, бецашца дарба лелочаьрца хIун хуьлу а хьажа. Чо юсайаларна молуш тайп-тайпана бецийн чайнаш хуьлу хьуна. Нагахь санна хьан цамгар хьаткъан тIадамаш дийларца елахь, лоьраша цунна дика дарба хуьлу бохуш дуьйцу хьуна «упражнения Кегеля» боху хIума.\nХьуна АллахI Дала маршалла дойла, собар а лойла, гIо а дойла!


Терка чу вахначу кхиазхочун дакъа схьакарийна Нохчийчохь\nМасех де хьалха Неврехь охьадогIучу Терк хи чу вахначу кIентан дакъа схьакарийна, иза лийчинчу меттигна 3-4 чакхарма дехьа, хаам бина Новости агенталлана Нохчийчуьрчу орцан министралло. Урхаллан информацица, кхиазхо лаха араваьллера 256 стаг, шайлахь махкарчу орцан а, чоьхьарчу гIуллакхийн а министраллийн волонтераш а болуш, иштта тIеоьзнера 5 техника а, нека ден 6 гIирс а.\n"Карарчу беттан 13-чу дийнахь Невран йистехь Терка чу ваханера и кхиазхо. Цуьнца цхьана хиллачу доттагIчун ницкъ ца тоьънера цунна орцах вала, ткъа баккхийчарех уллохь цхьа а ца хиллера", - яздина хаамехь.\nКарладоккху, Маршо Радимоно яздира, Нохчийчохь Невран-кIоштахь Терка чу вахначу 15 шо долчу къиазхочух лаьцна. Мехкан прокуроро Абдул-Кадыров Шарпуддис талла долийна и гIуллакх аьлла, дIахьединера прокуратуран пресс-гIуллакххоша, Regnum агенталлан информацица.\nТалламан комитетан лараршца, кху шеран Стигалкъекъа-баттера схьа дуьйна хIра 5-гIа метттиг бу, луьйчучу заманчохь бер делла.


Ненан мотт ца буьйцу Европера нохчаша а\nОхан-бутт 30, 2012\nЮьхьанцарчу классийн нохчийн меттан жайнийн суьрташ\nЮнеско цхьанатохаралло масех шо хьалха байна дIабаларан кхерамехь болчу меттанех лерина нохчийн мотт. И кхерам боккъал а боккха буйла кхета, Европехь кхуьучу вайнехан бераша вовшашца къамел деш, цаьрга ладоьгIча. МухIажаралла дIадоладелла иттех шо бен дацахь а, амма царех дукхахболчарна хIинцале а атта хета шаьш дехачу пачхьалкхийн меттанашкахь къамел дан, ненан маттахьчул а.\nТIаьхьарчу масех бIешарахь хаддаза аьлча санна Оьрсийчоьно Нохчийчоьнна тIеман тIелатарш дара даима деккъа цхьа адамаш дайъарца, царна тIехь къизалла лелорца, церан хIусамаш а, даьхни а хIалакдарца доьзна ца Iа. И тIемаш даима а нохчийн къоман ша-башхалла а, цуьнан оьзденгалла, культура а хьоьшуш, иэеш, цуьнан хIу дайъа Iалашо йолуш хилла. Цу бIешерашка дахделлачу тIелатаршкахь, адамийн дахар ца дийцича, уггаре а доккхачу закъалте боьжнарг нохчийн мотт бу.\nМасазза дагийна, чим бина дIадаьхна цу некъехь нохчийн шира тептарш? Масазза ягийна библиотекаш? Архиваш? Музейш? Масазза кхел йоцуш я довхаттар доцуш байъина нохчийн къомах бевлла Iилманчаш, яздархой, къоман син мехаллаш евзаш а, кхобуш а болу оьзденгаллин дай?\nТIемийн кIуркIамане ца хилча а, иштта а замано а, Iожалло шен ца лелча ца йолу кхел лелош, вайна юккъера дIабийлина меттан говзанчаш, тIекхуьучу чкъурана ца девзаш долу дешнаш а, меттан кIорге а евзаш болу къаной.\nТкъа цу долчунна а тIехула тIе миллион стагах лаьттачу къоман мел кIезга а пхеалгIа дакъа, ши бIе эзар герга адам, карарчу хенахь даймахкана хийраллехь, дуьне мел ду дIасадаьржина ду. МухIажарийн кхолламан кхин дIа болу Iийжамаш ца бийцича а, оццул халкъ дуьнентIехула даьржина хилар нохчийн мотт ларбарна кхин цхьа а далатохар ду. ХIунда аьлча, и Европа а, Къилбаседа Америка а мел ю баьржина болу нохчий наггахь бен ца нисло вовшашна тIекхачарехь я вовшашца ненан мотт бийца йиш йолчу меттигашкахь гулахь дIатарбелла.\nДукхах йолчу Европерчу гIаланашкахь цхьацца-шишша доьзал бен ца нисло вайнехан. Ткъа, кхеташ ма-хиллара, цу доьзалера бераш де дийне мел долу ненан маттана херло, иза банне а царна биц ца лахь а, амма бийцар хала хуьлу. Нохчийн маттал царна шаьш бехачу пачхьалкхашкара меттанаш дийца аттох хета.\nАмма иза цхьаъ хилла ца Iа Европерчу вайнахалахь нохчий мотт бовш, бицлуш латтаран орамехь. Цу хIуман бахьанех цхьаъ лара догIу цхьаболчу нохчийн синкхетаман башхаллаш. КIезга бац нохчашна юкъехь, шайн бераш „нохчийн мотт ца хууш-м дуьсур дацара, оьрсийн мотт Iамон беза, деша а, болх бан а ма деза церан заман йохалла“, бохучу кхетамца бехаш берш. Ала дашна, и лазар беккъа Европерачу нохчашца хилла ца Iаш, иштта Нохчийчохь а шуьйра даьржина ду. Хала а, атта а могуш-паргIат хаттал ненан мотт хаарх, иза мотт хаар а лоруш, цунах тоам а беш, амма дахарехь цхьа кхиамашка кхача оьрсийн маттаца бен йиш яц аьлла тешнаберш. Цундела, масала, Европехь дукхаъчу вайнаха шайн бераш, мах а луш, оьрсийн ишколашка буьгу мукъаденошкахь. Оццу мукъаденошкахь лерина нохчийн мотт Iамабан кхоьллинчу мехазчу нохчийн ишколашка а ца буьгуш.\nИ хIума дика девза, масала, Берлинерчу нохчийн оьздангаллин кхерчахь берашна нохчийн мотт Iамош волчу Докудаев Ахьмадна. Масех шо ду иза Берлинерчу нохчийн берашца болх беш волу, царна шайн ненан мотт биц ца балийта гIерташ. Бакъду, мел кIезга а, виъ эзар нохчи вехачу цу гIалахь шайн дай-наноша нохчийн мотт Iамон иза волчу кхуьйлуш пхийттех бер бен дац. Хьуна муха го Европехь нохчий мотт бийцарца а, ларбарца а долу хьал аьлла хаьттича, Докудаев Ахьмада ишта дийцира:\nДокудаев: “Гой хьуна, кху Берлинехь, багарбан болийча, дуккха нохчийн доьзалш бу. Иштта кхузахь схьайиллина центр ю "оьздангаллин цIа" олуш йолу. 4 шо ду со цу чохь болх беш волу. Кхузарчу баккхийчара, делахь, цхьа дош Iемина а нохчийн мотт берашна Iемича дика дара-кх, дала ахча-м дац вайн, и мотт царна Iамалур бацара хьоьга, аьлла, сайга аьлча, сайн ницкъа кхочург -м лелор ду ас, аьлла волавеллера со. Амма кIезиг бу-кх цига оьхурш.\nКхушарахь, масала, вейтта ву-кх сан дешархо. Хила безаш-м дуккхаъ бара... Пхийтта-ткъа шо кхаьчначу вайн кегийрхошна баттахь цкъа-шозза хилла а вайн гIиллакх а, оьздангалла а евзаш волчуо нохчийн маттахь иза довзуьйтуш хилча, дика хир дара, иза дан а лур дара. Амма, бакъдерг аьлча, уьш цига бахка-м ца богIу“.\nДокудаев Ахьмада берашна мотт хьоьхуш йолу оьзденгаллин кхерч Берлинехь схьайиллина масех шо. Юьхьанца дуьйна схьа цигахь берашна хьоьхуш ву Ахьмад. Цуо билгалдоккху, нохчийн мотт Iаморца а, кхиарца а йолу проблемаш тахана Европехь кхоллаелла яц, церан орам дукхахена дуьйна схьа оьрсийн Iедало нохчашца лелочу политикехь бу бохург. Советан Iедал долчу хенахь а дацара ненан мотт Iамор сийлахь, бохуш дуьйцу цуо.\nДокудаев: “17 шарахь ишколехь хьехархочуьн а, директоран а болх бина ас, 1965 шарахь дуьйна. Суна зеделлачуьнца, хIетахьлерачу Iедало а беш тидам бацара нохчийн меттан. Ткъа вайн кегийранаш а тIаьхь-тIаьхьа, шо шере мел долу а, кхушара итт класс яьккхина арабовлуш берш стохкалерачарел а вайн мотт бийцарца а, вайн гIилакхаш лелорца а цхьа пIелиг кIезгох хуьлуш дIадоьдуш дара Советан Iедал долчу хенахь а. Суна иза муха го аьлча, генара цхьанхьара охьаиэгаш болчу хин тIадамо тIулгах Iуьрг ма доккху, и тIулг мел чIогIа белахь а. И санна вайн, нохчашна, оцу Iедало коьрта чу а, сина чу а дилла гIиртинчун хьу хIинца а дIаяланза ю аьлла хета суна вайн дегнашцара, вайн синошцара“.\nНохчийн меттан хьехархочунна хетарехь, уггаре а коьртаниг мотт доьзалехь бийцар, и мотт бийцина ца Iаш, иза цхьа-цхьацца керла дош Iамийна а Iамор, кIиранахь цкъа-шозза мукъане а шен доьзалхочуьнца цхьана мотт Iаморна хьажор ду.\nЦуо лакхара мах хадабо кесталгIа Нохчийн Республика Ичкерин куьйгалхочун Закаев Ахьмадан боламца арахецна долчу латинийн элпашна тIехь нохчийн мотт Iаморан жайнин. Цуо дийцарехь, и киншка къаьстина Европехь латинийн абаташна тIехь тайп-тайпана меттанаш Iамочу нохчийн берашна пайдехь хир ю.\nДокудаев: „Даханчу шарахь Закаев Ахьмадан боламца Францехь киншка арахецна, нохчийн мотт Iамон. Бакъдерг аьлча, кхин а дика елахь-м дика хир дара иза, амма иза ма-ярра а вуно дика киншка ю иза. Цхьанхьа а ишколе бер ца дахийтича а, кIирнахь цкъа я дас я нанас шен бераца цу киншкица мотт Iамийча, цунах боккха пайда хир бара.\nЛатинийн алфавит тIехь ю иза. Кхузарчу берашна латинийн элпашца деша а, яздан а ма хаьа. Цундела царна цуьнца Iамон атта хуьлу. Шерра дIа а дешало цаьрга латинийн элпашна тIехь яздина долу йозанаш. Цу киншках къаьстина Европехь мотт Iамон луучу берашна гIо хир ду, уьш тIекхочехь ишколаш я нохчийн хьехархой бацахь а, шаьш шайна мотт Iамон аьтто а беш“.\nБерлинехь санна берашна нохчийн мотт Iамош йолу кхерчаш Европехула дукха яц. Ткъа уьш йолчехь а нохчийн дайн-наноша шайн бераш цига дохуьйтуш ца хилча, я царна хIусамашкахь мотт хьоьхуш ца хилча, я бийцане а цаьрца буьйцуш ца хилча, тIаккха дукха хан оьшур яц, ЮНЕСКО цхьанатохаралло шайхалла дина ма-хиллара, нохчийн мотт, шел хьалха кху лаьттахь дукхаъ кхин долу меттанаш дайна ма -хиллара, лар йоцуш бан.


Говзанчех мукъайолуш ю Нохчийчоь\nСтигалкъекъа-бутт 06, 2015\nБелхан меттигаш тоьаш йоцчу Нохчийчохь, кегийрхошна некъ бокххуш, къаналлина герга кхаьчна нах бохош бу даржашкара. Хийцамаш беш, уггаре хьалха балхах мукъабаха кечбинарш бу хьехархой а, лоьраш а. Ткъа царех мукъабевллачу меттигашка богIучу кегийрхошна ца тоьа корматалла.\nОьрсийчоьнан статистико даржочу терахьаша бахарехь, Нохчийчохь болх бан де а долуш, иза лохуш, амма боцуш веха хIора веа вахархочух цхьаъ.\nОфициало ишта боху, ткъа нахе ладоьгIча-м дуккха а дукха бу болх боцуш бисина нах.\nНагахь хьан 50 шо кхаьчнехь, Iедало хIоттийна пенси догIуш велахь, хьан дог дохийла яц кхин дIа болх бан. Хьуна тоа деза 20-25 шарахь хьанал ахь хьегначу къинан мах хадийна, Iедало хьайна хIоттийна 5-6 эзар сом юург-мерг латто, молха-дарба эца, коммуналан декхарх цIанъяла а.\nБелхан меттигийн кризисца къовсам латто декхаре долчу Iедало махкахь нахана къахьега меттигаш йохкучу меттана хаьржинчух тера ду шена атта некъ - къена нах дIа а баьхна, церан метта кегийнаш охьаховшо.\nИ некъ, мел шога белахь а, чекхбала тарлора, нагахь санна тоъал говзанчаш махкахь хилча.\nАмма хууш ду Нохчийчохь лаьттинчу тIемаша, социалан кегарийно мел йохийна мехкан демографи. Говзанчаш я белла бомбанашна кIел, я набахтешкахь бохку, цара тIемаш бина аьлла, лецна, я махкахбевлла кхечу пачхьакхашкахь беха.\nДаймахках ца бовлуш, цуьнан дика а, вон а ловш баьхна нах, корматалла шайца йолу говзанчаш, кхеташ ду, къанбелла. Уьш цундела, мел гIора долуш, говзаллехь шарбелла белахь а, кегийчу бахархойх хийца дагахь долчух тера ду Iедал\nМаршо Радиос тидаме ийцира Нохчийчуьра масех пенсионер. Соьлж-ГIалин цхьана дарбанан цIийнан лор ю Саралапова Зулихан. Уггар халчу шерашкахь, алапа лахара долушшехь балхах тийсаелла ша боху цо, ткъа тахана совъяьлла ша.\nСаралапова: «Ас болх бен 32 шо ду. ТIеман холчу шерашкахь а бина, чохь шийла йолуш, арара дечиг доккхий, чукхоьхьуш, цIера дакъийна буха тахка чIешаш кхоьхьуш, чохь цомгашчунна йовха хир яр-кх бохуш. Бахначу баттахь 55 шо дуьзна сан, хIинца пенсихь ю хьо, балхара дIаяла боху соьга тхан коьрта лоьро.\nКегийнаш балха баха меттиг йоцуш бу, царна меттиг оьшу боху. Лоьран корматалла шерашкахь бен карайоьрзуш яц, даима доьшуш хила везаш ву лор. Тахана со а, со санна болчарна а корматалла карайирзина, деша ваха-ван аьттонаш бу, бераш даккхий хилла, ткъа тахана цIахь Iе боху».\nСаралапова Зулихан санна сингаттамехь ю Веданарчу школехь болх беш йолу Аюбова Зураъ. Цхьанне кепара бух боцуш, цкъачунна багахь даржийна ду боху цо, пенсионераш балхара дIабахар, цундела цкъачунна дегайовхонца ю Зураъ, ша балхах йохор яц аьлла.\nАюбова: «Суна ца хаьа оцу хабарна буха диллина хIун ду, арадаьлла низам суна сайна дайна дац. Тхан школан директора чу а кхайкхина дIахьедира тхоьга, хIара шо дирзича, кхин дIа болх бан пенсихь волчун бакъо яц аьлла. Къоначаьрга, хIинцца дешна бевллачаьрга дIало боху болх. Кегийнаш башха тIера а бац болх бан, тхо балхара дIа а ца дохуш, оцу кегийчарна гIо дан, хьеха дуьтуш хилча а дара ша».\nТкъа хIун боху къинхьегаман кодексо? Маршо Радиос оцу хаттарна жоп дийхира Москох адвокат волчу Хадисов Мусага.\nХадисов: «Оьрсийчохь хIоьттина хьал муха ду хьуна аьлча, пенси ваха хан йолуш хьо велахь, тоттий аравоккху корматаллина тIекхиъна, говза специалист. Нохчийчохь кху муьрехь хьехархой, лоьраш цIа оьхуьйтуш бу. И хьал кхолладаларан бахьанаш ду кризис хIоттар.\nВуьшта низамехь цхьанхьа а дац, хIокхуьнан оццул хан кхаьчна, кхиндIа болх бан йиш яц бохург. Iаламат зиэне хIума ду и, пенси ваха хан кхаьчнарг уггар кхиина ваьлла белхахо ву, и санна белхахо кхин карор вац атта. Кхеле уьш бовлахь а шайн бакъонаш къовса, хетарехь шансаш кIеззиг ю. Йоллу кхелаш коррупцих йоьттина ю».\nНохчийн доьзалашкахь, дукха хьолахь, цIенна напха латтор деден я дененан белшаштIехь хуьлу. ХIинцачул тIаьхьа дIакхехаьалур дуй-те цаьрга и дукъ, деккъа цхьана пенситIехь дуьсуш хилча? Я уьш балахара дIа а баьхна, церан метта къона чкъор охьахаийнера аьлла, толур дуй-те белхаш боцччу нехан хьал?\nБелхан меттиган кризис ю махкахь


Роскомнадзоро варе йина "Радио Свобода"\nНавальный Алексейс бинчу талламехь хьехош ву бизнесхо Дерипаска Олег.\nМаршо Радион оьрсийн сервисе кехат даийтина Оьрсийчоьнан Роскомнадзоро Чиллан-беттан 9-чу сарахь. Цу тIехь дуьйцуш ду Коррупцица къийсам латтон фондан куьйгалхочо Навальный Алексейс дийцинарг тIехь долчу материалехь Оьрсийчохь баржо магийна боцу хаамаш хиларх лаьцна.\nБуьйцург бу Навальныйс бизнесменах Дерипаска Олегах а, Оьрсийчоьнан вице-премьерах Приходько Сергейх а лаьцна бина таллам. Билггала муьлха хаамаш бу Оьрсийчохь баржо ца магийнарш дуьйцуш дац Роскомнадзоран кехатехь.\n"Медиазона" зорбанан гIирсо а бина ПIераскана сарахь шайга а кхаьчна цу кеппара Роскомназорера кехат аьлла.\nНавальныйс бинчу талламехь дуьйцуш ду 2016-чу шарахь Марсхьоку-баттахь Приходькос масийтта де даьккхина хиларх лаьцна Дерипаскин яхти тIехь.\nОппозицин политико бехке вина вице-премьер коррупци лелорна. Дерипаскин векло дIахьедар дина, бизнесхочо низам дохош хIумма а ца дина, и бахьана долуш шен сий а, яхь а ларъян дагахь ву иза суьдехь а цхьаьна аьлла.


Мехка юкъара-политически хьал дегIадаргахьа — Сердало\nЮкъара-экономически хьал тIехьа ГIалгIай Мохк дегIабарах дола хаттараш даьшхар Къилбаседа Кавказа гIулакхех волча РФ министра Чеботарев Сергейси ГIалгIайчен Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бекеи тхьамадал а деш Магасе дIайихьача кхетаче.\nМинистра яхачох, Къилбаседа Кавказа федеральни округе мехка промышленностах дола хьал, айдаларгахьа дола гIулакх 2019 шера январь-март бетташка ГIалгIайче доазон тIа эггара лакхагIа да.\n«Керттерча экономика дегIаярах долча гойтамаша тешал ду, ший оагIорахьа ГIалгIайчено болх дика баь хилар. 2019 шера январь-март бетташка промышленноста хьал айденнад 2,7% боарам, Россе гIолла болчул лакхагIа ба из, хьашт дале СКФО гIолла а. 2017, 2018 шерашка санна ба-кх», — аьнна дийцар Чеботарев Сергейс.\nЦо яхачох январь-март бетташка мехка гIишлош йоттара гIулакх 45% лакхденнад. «Укхаза ГIалгIайче диълагIча шера хьалха я юкъерча гойтамашка Россе а, СКФО а. Гуш да из – мехка хIара шера керда гIишлош гучаювл», — белгалдир Министра.\nЧеботарев Сергейс гулбенначарга хоам бир, АО «Корпорация развития Северного Кавказа» яхача юкъарчен гIонца ГIалгIай Мехка хьалхара аквапарка хьалъергйолаш хилар. Из проект чакхъяккхарца керда балха моттигаш Iалашъергйолаш болх ба из.\n«КРСК таках «Сунжа» яха агрокомплекс хьайийлай вай. Иштта «Строительство парка развлечений и аквапарка» яха проект чакхъяккха лаьрхIа барт язбаьб, ГIалгIай Мехка из гIишло хургйолаш. Дика проект я из, хIама хьатIадоагIаргдолаш. Цул совгIа керда балха моттигаш а Iалашъергяь цо», — аьлар цо.\nМинистра белгалдаьчох, зIамига а юкъера а предпринимательства дегIакхувлара йолча Федеральни корпорацис гIо дирца, ГIалгIайчен йиъ мехка проекта новкъостал хиннад.\n«Кхы а ворхI проект я юкъера ахчан боарам 4,8 млрд сом болаш, уж ерригаш вIаштIехьайоахаш я. ЦIенхашта ахча да из», — аьнна тIатехар цо ше мел дийцачоа.\nЦо иштта хоам бир, РФ Минкавказа гIонца ГIалгIайченга 51,6 миллион ахча хьакхоачаргдолаш да, 2019 шера мехка Iалам лорадарах йола кхерамеча гIулакхашта духьала йола объекташ Iалашъергйолаш, аьнна.\n«Iалама бувзамца хулаш долча хатарашта духьал къовсам лоаттабеш болх дIабахьа аьттув хургболаш ГIалгIай мехка 2019 шера цу тайпара объекташ кхоачашъе хьахьожадаь 51,6 миллион ахча да. Эггара боккхагIбола боарам-м бац из, хIаьта а цхьа гIа баккхарца цхьакха гIа а боаккхаш доашхаргда вай из хаттар», — аьлар Чеботарев Сергейс, дувцаш дар бердашчIоагIдара, инженерни балхашкахьа дола хьал долга белгал а деш.\nМинистра къаьстта белгалдаьккхар Къилбаседа Кавказа кхыдола мехкаш санна ГIалгIайче къаман а федеральни а проекташ кхоачашъяргахьа хьинаре къахьегаш йолга. «Мехкашта юкъера вай цхьана кхоачашде дезаш декхар да – Россе юкъерча боарамга кхоачаш массайолча къаман проекташкахьа Кавказе къахьега дезаш хилар. Атта дац из, амма из гIулакх вай цхьана юстардаккха дезаш да», — аьнна белгалдир Чеботарев Сергейс.\nМинистра яхачох, мехка халагIчарех дусашдола хаттар да энергех дола декхараш дусаш хилар.\nШий оагIорахьа Евкурнаькъан Баматгире Юнус-Бека баркал аьлар воккхача министра мехка варагI а, РФ Минкавказо деча гIо-новкъосталах а.\n«Тхона массаза а хоаденнад Минкавказа гIо-новкъостал моллагIча кердача доладаларашкахьа. Школаш, берий бешамаш, культура цIенош, унахцIено лораяргахьа йола гIишлош мехка хьалйотташ министерствос хьинаре, эггара чIоагIагIа эшаш дола дакъа лаьцад. СКФО мехкашта юкъе нийсхо хургйолаш къахьега оаша, Россе паччахьа дIадехача тайпара. Къаман проектай лерхIамеча наькъех цаI да из. Таханара хьа укх мехка вар оаха тешал деш да, мехка эшачоа теркам барцеи, гIо де чам болаш хиларцеи», — аьнна дийцар Мехкдас Евкурнаькъан Юнус-Бека РФ Минкавказа кулгалхочоа баркал оалаш.\n← Буро тIа маьждиге марха даьстар\nКРЕМ ИЗ СЛИВОЧНОГО МАСЛА →


Бадалов Руслан - къоман юьхькIам\nНохчийн сий айдарехь, мехкан спорт кхиорехь Советан пачхьалкхехь а, Европехь а паргΙатчу кепехь леташ маситтаза чемпион ваьлла а, тΙаьххьарчу шерашкахь шен къоман бакъонаш къийсарехь а гоьваьлла Бадалов Руслан. Маршо Радион фотокорреспондент Елхоев Леча хилира цуьнан хIусамехь.\nРуслан Бадалов 15 шо кхаьчча волавелира лата Ӏама. Цуьнан тренер вара Багаев Дэги. Йозаллин барам 74 кийла болчу тобанехь леташ вара Руслан. 1973 Киевехь СССР-н Кубок яккхира цо. Цул тӀаьхьа кхиамца дакъалецира дукхаъчу турнирашкахь, шайлахь дуьненаюкъарнаш а йолуш.\n1999 шарахь, Нохчийчохь тӀом болабелча, Бадалов Руслан шен доьзалца цхьаьна ГӀалгӀайчу дӀавахара. ХIетахь кхоьллира цо "Нохчийн халкъ кӀелхьардаккхаран комитет". Адамийн бакъонаш ларъярехь а баьхна цо баккхий кхиамаш.\n1 Спортхо, бакъоларъярхо Бадалов Руслан.\n2 Бадалов Русланан совгIаташ.\n3 1985-чу шарахь хиллачу турниран толаман Кубок.\n4 Бадалов Руслан охьатохархлатархочуьнца, рестлерца, масийттаза дуьненан, Европан, Советан пачхьалкхан чемпионца Хасимиков Салманца. (аьрро агIор)


Уьш автобуса чохь бог1ура Cоьлжа-г1алара шайн жимчу гlaла, шайн г1ала аьлча а, Сайпи вара кху г1алара, ткъа xlapa, ши бутт хьалха кхуьнга маре еана, юлуш яра керлачу меттигах. Сайпина х1инца тамашийна а хета, иза, тохарлера йо1 йоцуш, шен зуда хилар. Х1окхунна чохь и еачахьана дуьйнна цхьаъ хийцаделла хир ду, цхьаъ хийцаделла а 1ийр дац... Шен ойланаш кхечарна гуш юй хьажа санна, меллаша автобуса чохь болчаьрга д1асахьаьжира Сайпи, нах парг1ата бог1ура, х1окухьнан бала а боцуш…\nХьалха Сайпи т1ехьовза г1оьртина йо1 а ю xIoкху автобуса чохь ц1айог1уш, хаза йо1. Горга к1айн юьхь, нийсачу меран к1езиг хьалакхетта буьхьиг, даккхий 1аьржа б1аьргаш, ц1оцкъамаш, месаш т1ехьа хьаькхна, нийса шера хьаж. Жимма севсина хета басар доцу ц1ен балдаш. Гиччошкара кегийчу лергашна т1ехьа хьокхучу 1аьржачу месаша к1айчу чкъуран ц1ена к1айлла гучайоху. Атта т1ехьа хьарчийначу куро хьалаойуш, лакхаоккхуш хетара иза.\nХьалха Сайпина, иза йолуш автобуса чохь мел вог1у а, ойла йича, оцу йоь1ан дерриг сибат жимма стамделла, горгделла дуьхьалатосий, т1аьхьалонна а зуда хир ю аьлла хетара.\nДукха хьолахь цхьа духар духий лелара иза ша г1ала доьшучу. Кхуьнан хинйолчу зудчуьнца барт ийг1ина хан яра и. Автобуса чохь оцу йо1е забар еш дуьххьара вистхилча, цо ца магийра кхунна шена т1аьхьавалар, мичхьа доьшуш ю а, группа а йийцинехь а. Иза йоь1ан хила еза куралла юй хаьара Сайпина. Делахь а кхуьнга ла ца делира иза. Xlapa, кхиберш санна воцуш, боккъалла а лелаш ма вара, бегашна а доцуш.\nДуьххьара дуьйна х1унда оьшура и пурба, иза xlopa дийнахь автобуса чохь ц1а йогlyp хилча, гуттар санна х1оккху хенахь, – т1аьхьа кхийтира Сайпи, – ишттачохь дерриг ша-шех, к1ез-к1езиг ма хуьлу – т1ехьовзар, ялор а.\nШолг1ачу дийнахь йо1 автостанцехь автобус схьаяллац кхечуьнца лаьтташ гича, х1ара кхийтира, йо1 иштта к1ентий т1аьхьа лелон 1емина хиларх, цо шега аьлларг а иштта дашанна бен ца хиллий. Уьш сих-сиха хийцалора, наггахь автобус д1аяххалц соцуьйлехь латтар ца тоьаш, автобуса чохь и а бог1ура уьш цунна т1аьхьа. Цкъа, товш волуш, «блатнойниг» вара, хетарехь, буй 1оьттина д1аяьхначийн меттана хьалха ши «фикса» йолуш. (И мотт эскарехь 1еминера Сайпина). Юха цхьа эхь доцу, кхахьпа юьхь йолу хенаро «к1ант». Ларамаза уьш Сайпина улло нисбелча, цо ша радиотелепхьар ву бохуш хезира кхунна. Йо1 а яра хаза, цунна т1аьхьабевлла к1ентий а хуьлура яххьашца товш. Сайпина ша адамийн юкъаметтигашкахь к1оргалла йоцуш хетахь а, кхин оцу йо1анна т1еховзаран кеп лела ца елира цуьнга, и йо1 шена товш хетачуьра ца яьллехь а.\nСайпи лор болх беш волу масех шо бен дацахь а, яккхийчу больницашкий, поликлиникашкий д1авоьхуш вара, амма xlapa ца воьдуш Iapa, ден дерг ша миччахьа а дийр ду бохуш.\nЦул т1аьхьа а кхечаьрца гора Сайпина и йо1. Бакъдерг дийцича, иза ша йог1уш хилча, юха а хьоьжура и цуьнга, цунна ца хоуьйтуш, къайлаха.\nТахана зудчуьнца вог1уш, цуьнга вистхуьлуш а, чухула б1аьрг кхарстош, оцу йо1е а хьожура иза, цуьнца шен зуда юстуш санна. Цхьаъ – зуда, важа – йича хила тарлург. Йича хила тарлург бохург бакъ хетара Сайпина.\nМассо адам а ма ду кхечу адаманна деззал шеца цхьа х1ума долуш. И х1ума уьйр лелон воьлча ца гуш ма ца 1ай. Ца евза йо1 иштта лелашехь, иза ц1ена хиларх шеко яцара Сайпин. И тешара, муьлххачу а адаман ц1еналла гучаяккхалур хиларх, и дезаш хилча муххале а. Ша везаш верг адамна ца веза йиш ма яций.\nХ1инца шен зудчун аьрру бесни т1ера ц1аза-п1елган м1арал хир долу минга товш ца хийтира Сайпина. Цунна зудчун минга ирча хетара, цо хьаькамашца ма къийса, къийсахь квартире дог дохийла хир дац, хьуна ваха ца хаьа бохуш, т1ехдиттича я 1уьйранна дуьйна юсаелла лелча. Сайпис гуттара сихха д1аэккхадора и цатар я ша-шега ма-аллара, зуда «к1ордор».\nХ1окху шинга хьаьжча, йо1е болу озабезам хила безачул боккха болуш, автобус чуьра охьавоьссира и зудчуьнца.\nЦунна дагадог1у, зудчо маре ян хан йилличахьана, г1алахь я кхечахьа д1асаваьлча бала хила боьллера цунна боьха урамаш, маршрутийн автобусаш къаьсттина 1уьйранна, сарахь а са ца даккхадал йоьттина йолуш хуьлу хьем, дарделлачу адамийн к1оршамалла гуш, хинйолчу зудчунна хало хиларх кхерар. Х1окхеран хиндолу дахар кху адамех, автобусех а ма дозура, – цундела ша йина ц1ена ойланаш, аьшпаш санна, урамца-нахаца ца йог1уш хетара цунна. Массо х1уманах иза ларъян лаьара. Кхечу aгlopa и массо х1уманах ларйича а нийса ца хетара, и дахарх, массара хьега дезачух а д1ахеръеш, бакъдолчунах йоккхуш, 1ехош санна. Мацца цкъа, Сайпи тешара, шен керла клиника д1айиллича, г1алин транспортах, кхечу х1умнех ша ца возуш хирг хиларх, цундела оцу хене валлалц ишттачу халонех ида йиш йолуш а вацара иза. Зудчо машен маца оьцур ю аьлла забар йича, Дала мукъалахь, Йоккха преми елча оьцур ю, забар йора Сайпис а.\n– Ткъа ца лахь?\n– Ца лахь, оьцур а яц-кх.\nМалх мархашна т1ехьа болуш, де декхна я кхоьлина а дацара. Де гуьйренан кхачабаларехьа бирзинчу басо кхолура х1инца а, дитташ т1ера можа-ц1ен г1аш оьгура.\nСахьта т1е а хьаьжна, xIoкxo шаьш даха дезачу аг1ора йоьда автобусаш цкъачунна хир яц аьлча:\n– Машен лацахьа, оццул гена яхалур яц со, эткийн к1ажаш лекха долуш, – элира зудчо. Ц1ен «Жигули» сацийра цо. Х1орш чуховшуш стага юкъахдаьккхина хабар дора хьалха хиъна 1ачу зудчуьнга; цкъа куьзган чухула лерино кхаьрга а хьаьжна:\n– Х1инца юха язъеш ма бу уьш истори. Шаьш керла язийнарг хьалха йиллиина, боккъалла хилларг нахана дицдалийта. Нахах, шайн истори йицъелча, беккъа леш хуьлу, Сталина йина «винтикаш»...\nСайпис ойла йора, «медицинехь хилла а ца 1аш, ледара г1уллакх исторехь а долчух тера ду вайн». Цо, машен сацаяйтина, д1акховдийнчу соьме жерга хьаьжира «Жигулин» да, ца оьшу аьлла.\nГ1алин xIoкxу йистехь кхузарчу заводашна дийг1ина дуккха дукхаэтажийн ц1енош, керла школа, берийн беш, Культуран ц1а а ду. ЗАГС Культуран ц1а чохь яра. Нийса, бехачу тротуара т1ехула дог1уш, зудчо забар йо:\n– Хиндолчуьнга боьду некъ, – олий.\nКультуран ц1ийнан хьалхара жима бассейн цкъа а чохь хи хиллачух тера яц. X1apa йина масех шо делахь а, лег1ана йистош йолу бассейн бетонан ор хилла йисна. Г1ишло гуттар а ма хуьлу шен проектал ирча.\nНе1арш дукха хиларна, муьлхачу даха деза ца хиира Сайпина, уьш ерриш бохург санна д1акъевлина а яра. Чуг1уш волу нel аьрру aгlopa хиллера, амма цигахь йолчу зудчо-хехочо, ЗАГСера зуда д1аяхна, и д1акъевлина ю элира.\nЗудчунна хала ца хилийта, иза арахь йитина, доьхначу дагца, х1ун хаьа, йиллина хилахь а аьлла, x1apa шолг1ачу этажа т1е хьалаваьлча, ЗАГС йиллина карийра.\nСайпи къежаш чувоьссича, иза а ладоьг1на елакъежира. Сихха хьалабевлира уьш. Таханлера де бер дина я стаг велла тоьшаллаш луш де дара, и дийшира Сайпис гура чуьрчу кехата т1ера. Зуда а хьажаелира оцу кехата т1е, делахь а цуьнан юьхьа т1ехь х1умма а ца хийцаделира. Белхахочо, кху дийнан тергам ца беш, г1уллакх дар дара коьртаниг. Сайпин-м дог дохон х1ума а дацара x1apa, зудчунна хала ма хетахьара, х1окху пайда боцчу х1уманан ладам а бина, хетара цунна. Кхечу дийнахь ша а, зудчо а, балхара хан яьккхина, юхадахка хала хир ду-кх бохуш, ойла а йора цо.\nРегистраци сихха оьшура аьлча, йиш яц, бутт ца баьлча, журнала т1ехь хьалхарчу терахьца д1аяздойла яц элира дуькъо ц1оцкъамаш долчу белхахочо-зудчо. Сайпина дика хийтира цо иштта нийсо лелош.\nЗаявленин бланка т1ехь, дукха тидаме хила г1оьртина, фамили кхечухьа язйинера Сайпис.\n– Шу кхузара мукъна дуй? - кхаршимма хаьрцинчу некъан халла къаьста билгало шена хааелча санна хаьттира цо.\n– Ду, аьлча а, со ву-кх, прописка Соьлжа-г1алахь елахь a, x1apa-м цигара ю.\n– Шух цхьаннен прописка кхузахь яцахь, регистрации йойла дац.\n– Х1унда… со-м кхузахь хьалакхиъна. Квартирана poгle х1отта, цигахь прописка хилар бен, 1аш кхузахь ду тхо.\n– Йойла дац, прописка ца хилча, кхетийша.\nИ шиъ араделира, арахь лаьттачу зудчунна-хехочунна уллохула а долуш. Г1уллакх ца хиларан дагахьбалламо цунна шен балха т1ехь дерг а дагадаийтира. «Ахча ца делча, кхузахь министерствос со аспирантуре ца хьажаво. Х1инцале а новкъа ма ву кхарна, цомгушчунна дарба дарна я чувижорна ас ахча ца доккхуш, цунах дакъа лакха а ца кхочуьйтуш». Больницан заведующица х1инццалц масла1ат доцуш схьавеънера Сайпи. Жимма хьалха Сайпис цуьнан ца торручу стаганна ша заведующига ца даделла дарба а дина, цо цкъачунна доцурш ца лехьош, вуьтуш вара x1apa, кхин лоьраш шайн дагахь цецбуьйлуш, х1инц-х1инца хьала-охьа цо x1apa балхах вохон веза бохуш.\nАллеехь аьчкан б1ог1амаш тIepа милта йолчу фонаран кепара долу чиркхаш дохийнера. Ц1ан ца бечу асфальтан некъа т1е дехьа заводе кхаччалц долчу охана т1ера йочанехь адамийн когаша хатташ кхехьнера, дог1а ма деънехь и бакъабелла хатт аллеи т1ехь севсар болуш. Шен белхан г1уллакхаш а хийтира цунна иштта «йочана» хилча талха мегаш, т1аккха шен бакъо карон хала а хир ду. Дехьа аллеин йистехь г1антахь хевшина 1ачу шина йо1ана т1екхаьчча, церах йоца месаш йолуш, ц1ен коч юьйхинчу 1аьржачу аматерчуьнга вистхилира Сайпи, цуьнан г1уллакхаш хоттуш.\n– И мила яра? – хаьттира зудчо, х1орш дехьабевлча.\n– Дешичин йо1 ю-кх. Ца евза хьуна? Хьо ялийча еана хила ма еза иза.\n– Цигахь, баьхкинарш дукха болуш, х1инца дуьхьалкхетча а ца бевза суна. Вайн гергара-м «француженка» а хилла, хьажахь, суна ца хаьара.\n– Шен ирс дойучух тера ю, – элира Сайпис. – Ц1армата йоца коч йолу дела бохий ахь цунах «француженка»?\n– Ма алахьа, массеран хуьлийла ирс.\nТуькана хьалха цхьана йоккхочу стага юхкуш х1оан буьйра санна можа хьайбанаш гича:\n– Хочу айву , – г1еххьа качъелла элира зудчо, оцу йоккхачу стаганна а хозуьйтуш. Сайпина кхин дукха и тан а ца тайра, х1ума ца олуш, цо, ах сом делла, ши хьайба ийцира.\n– Суна ц1а яха ца лаьа. Кхузахь цхьанхьа охьахаа меттиг хилча, садаь1ча дика хир дара, – юьхь хьалаайира цо майрчуьнга.\nЯн а яра и Сайпина иштта хир ю ца моттал дог ца дог1уш. Ц1ахь несалла лелочу цуьнан массо хенахь юлаелла хиларх бала хуьлура Сайпина. Охьахаа г1ант белхалойн юкъара1ойлина хьалха бен дацара. Х1ара белхалойн г1ала йолу дела, охьахоийлаш к1еззиг ю. Кхуьнца меллаша вог1уш, наггахь вицлой, вол-волуш, зудчунна сиха хетачу болар т1е волий, зуда уллохь ца карайора Сайпина, т1аккха шега саца а сецна хьоьжуш лаьттачу зудчуьнга вухавоьрзура х1ара, иза т1екхиъалц. Х1ара сада1а 1емина вацара.\nПхоьазза т1ек1елйинчу юкъара1ойлин хьалха охьахиира и шиъ.\nИшкол чекхъяьккхича, дуьххьара балха оцу заводе вахнера и. Дика дешнехь а, оцу хьалхарчу шарахь цхьанхьа а деша ца вахара Сайпи, ц1ерачара деша г1о боххушехь. Г1ойла дацара цуьнан оцу шарахь цхьанххьа а: шега цхьа дош аьлла а иза вистхилла воцу «кхуьнан» йо1 яра иттолг1ачу классехь доьшуш. Цхьанхьа вахана генаваьлча муха мегар вара и иза а йоцуш? 1алелай, пхеа шарахь вовшахдалар ма йоккха хан хетара цунна оцу хенахь! Ц1еххьана и цхьаьнга маре йодахь? Маре сихлур йоццушехь, иза ма ярий цкъа шена дагадеанарг, х1уъа дуьхьала хилча а, дийр долуш. Аьрхачу амалца, цуьнан ч1архъаьлла ц1ена сибаташ Сайпийн сих чекх даьллера. Цунна и гича а тоьара. Иза ишколе йоьдучу хенахь гур олий, церан ц1енна улле кхоччург воьдура и балха, ткъа т1аккха генара гича я дуьхьалкхетча, хазахетий, са легашка кхочий, хала сада1алора цуьнга, х1ара оцу хенахь вистхилалуш а вацара цуьнга.\nПхи-ялх шо даьлча Сайпи кхеттера, иза, юьхь-сибат йоь1аниг а долуш, цо ша-шена кхоьллина идеал-васт хиларх, цхьа х1уьрла1а . Тахана и д1адаьллехь а, оцу хенах дисна цхьаъ дара маь1не: оцу д1аяханчу хенахь дерриг гуш и йо1 лаьтташ санна хетара цунна шена уллохь. Массанхьа, массо хенахь а. Эскаре вахча, цигара ц1а веана, деша вахча а. Эхь хир долу ойла йойла дацара. Цхьаъ деш я ойла еш, цо х1ун эр дара, ас иштта дича, и сан ойла хиъча, цунна муха хетар дара бохуш хиллера иза. И йо1, Сайпел цхьа шо бен жима йоццушехь, тахана а маре яхаза яра.\nНаггахь арабуьйлу дукха хьолахь жима зударий соьцура юкъара1ойлин не1арал ара г1ант даьккхина хиина 1ачу вахтехь йолчу зудчунна уллохь. Зударий дукха хьолахь берах я кегийчу берашца бара. Х1окху хьалха нисбелларш муьлш бу олий, баьццарчу г1анта т1ехь хиъна 1ачу кхаьрга леррина хьовсура уьш. Сайпин зудчо:\n– Х1ажахь, им лишь бы было на кого смотреть, – элира.\n– Х1умма дац, хьовсийтахьа.\n– Ас эткаш д1айоху, когаш г1елбелла сан, – д1аяьхна эткаш охьа йишийна, церан бертигаш т1е когаш бехкира зудцо. Юккъе биллинчу т1оьрмига чуьра ши хьайба схьаийцира Сайпис, цхьаъ цуьнга а кховдош.\n– XIoкxу нахана гуш, ма хаза хир ду вайша, нох дохуш, – элира зудчо, делахь а кочо, цундела жима а цег туьйхира цо хьайбанах:\n– Дийцахьа, ас сийсара хьайна со санна сан метта кхиниг хьоьгахь марехь хилча, и со санна езар ярий хьуна, хаьттича, жоп х1унда ца делира ахь? – корта aгlopa баьккхина, лахара хьала хьожуш.\nБуьйсанна юккъехь Сайпи самаьваьккхина, цо и хаьттича, хьала айавелла, г1айбех гола г1ортош, куьйга корта лаьцна, Сайпис ойла еш элира:\n– Х1унда хоьтту ахь и?\n– Сан метта кхин хилча а, и а хьуна со санна езар яра аьлла хета дела.\n– Милла хилча а?\n– Суна хьан метта хилча, кхиерг а иштта езча муха хетар дара хьуна?\n– Вон хетар дара.\n– Хьо ткъе барх1 шарахь ц1ена лелла, безамах «хьаьгна», х1инца муьлххачуьнца а соьца санна хилча и безам бац. Хьо иштта… милла а езар йолуш... И ша иштта болу безам бу, соьга цхьаьнга бен боцу безам бац...\n– Хьан метта кхин хилча, иза хьо санна езар яцара суна, кхечу тайпана езар яра… Д1айижахьа, кхана хьалххе хьалаг1атта езаш ма ю хьо, – 1уьйранна дуьйна цуьнан лелон деза несалла дагахь долуш. – И муха дагадеана хьуна?\n– Хьо кхечуьнца а соьца санна хир вара аьлла хеташ.\n– Со муха ву хьоьца?\n– Иштта ца хилла, кхин муха хила везаш вара? Вон хилча а, вон ву бохуш 1ийр яра хьо, ахь ма-аллара, дика хилча а – реза яц хьо... Д1айижахьа, кхана къастор вайша.\n– Сийсара хаьттинчунна жоп х1унда ца делира ахь? – юха а хьажира и цуьнга. Уллохь ловзучу жимчу йо1е хьаьжна, тохура санна корта аг1ора баьккхина кхуьнга а хьоьжуш.\n– Суна хаьа: со бакълуьй дела.\n– Хьо соьга йог1уш, сан хьоьга йолу уьйр хьан соьгачул дукха йолуш еана...\n– Х1аъ, хьо мегаш волу дела хаьржина... аьлча а, еана со.\n– Ас ала а ма аьлла хьоьга, вайн масех бер хилахь а, ахь аьлчахьана, ас мукъа юьтур ю хьо.\n– Дог дет1ара дацара хьан, со кхечуьнга маре яхча?\n– Дацара... еза дела. Эмгаралла, безам а цхьаъ ма дац.\n– Еза дела д1айохуьйтур яра ахь со?\n– Х1аъ, хьуна лиъча. Хьо ца кхета. Езаш хилча, хьуна диканиг хила луур дуй суна? Хьо соьгахь со ца везаш 1аш хилча, хьуна вониг хуьлу, цундела маьрша юьтур яра.\n– Хьо тамашийна ву, дагара доцуш, деккъа коьрта чуьра ду ахь дуьйцург.\n– Х1ан-х1а, цкъа дуьххьара хета и. Ас дуккха а лехна цунна жоп, сайх кхета лууш, иштта хеттачул т1аьхьа бен ца деана сан коьрта чу цунах кхетар, ала дош а.\n– Делахь а хьуна сан меттана хьайца йолчу муьлххачу зудчунца а иштта хир вара аьлла хета суна.\n– И иштта хилча, муха хетар дара хьуна?\n– Ахь сийсара а хаьттира и. Суна халахетар дара. Хьо, цхьа а амал йоцуш, айхьа дукха «нийсо» еш хеташ ву. Безама т1ехь ялур яц массаьрца нийсо. Хьо ван а ма ву, нийсо, нийсо, бохуш, хьо ца 1аш, нах а ца буьтуш, – елаелира иза, ша т1аьххьара аьлларг дестийна аьллий хоуьйтуш. Хьалхалерчу хабар т1е йолуш:\n– Дика хетар дацара хьо иштта массаьрца цхьатерра хилча. Иштта хир вара хьо?\n– Вацара, кхечуьнца кхечу аг1ора хир вара, амма езаш-м хила мегара… – элира Сайпис. Цунна хаьара, иза юха а х1окху къамеле юхайог1ур юй.\n– Хьажахьа, уьш ма хьоьжуш бу вайга! – бан а бара юкъара1ойлин чуволлучохь г1анта т1ехь 1ачу вахтерна уллохь лаьтта жима зударий кхаьрга хьоьжуш.\n– Тергал ца беш битахьа, – велавелира Сайпи.\nЮкъара1ойлин не1арх араваьлла, оцу зударша кортош лестош, пластмассан к1айн миндар болу кхаачкъурган баьццара вилспет теттина, xlopa т1ег1ан т1ехь саца а соцуш, горгий беснеш йина, бумп1аз-к1ант велира уьйт1а. Вилспет хахккал вацара иза, цундела и тоьттуш лелайора цо. Т1ехь хеча яцахь а, эткаш-м юьйхинера к1анта.\nОццу минотехь юкъара1ойлин йистехь ловзу кхо-диъ шо хир долу ши йо1 т1ехьаьдира цунна, амма и к1ант, т1ехь хеча ца лелаяр эхь хилар ца хаахьа, шен берийн маттахь цаьршинна цхьа яппарш йина, ша к1ант волу дела цаьрца ца ловзуш, аьчкан ринжане волавелира, хьалхарчу чкъурга т1ера педалаш хьийза вилспет теттина. Эццехь хьалха фартук йихкина араяьллачу жимчу нанас, т1аьхьа а йолалуш, мохь туьйхира цуьнга:\n– Бувайсар, ма г1олахь, схьавола нанина!\n– Кхузахь-м ма буьйцу жимчу наноша шайн берашка нохчийн мотт, – Сайпис хьалха аьлларг дагадеара зудчунна.\n– Соьлжа-г1ала яра ас мехкарша, жимчу зударша а нохчийн мотт ца буьйцу бохург. Пекъарш, цхьа а мотт боцуш бисна. Кхузахь 1аш берш дукха хьолахь ярташкара бу, цундела царна хаьа шайн мотт.\nЖимчу к1ентан доладан дагахь хилла ши йо1 х1окхарна улло еара. Х1окхара шайн тидам бан боьлча, цхьаъ эхь хетта д1аяхара, важа йисира. Юххе йог1уш, дехьа йолуш lapa т1ехь дукха диттарна дацделла ц1ен коччий, юбкий, хьалха дихкина к1айн йовлакх а долу йо1. Цуьнан хьажаро дог тоттуш санна хийтира Сайпина. Карара яа йолийначу хьайбане а хьаьжна:\n– Цхьа х1ума лохьа оцу йо1ана, – элира цо зудчуьнга. Зудчо кхарна юккъехь болчу т1оьрмига чуьра схьаэцна, кхо-йиъ печени кховдийра куьйге хьоьжучу йо1ега. Эхь хеташ, бага п1елган буьхьиг боьллира йо1а.\n– Схьаяло, д1аэца, – т1ейийхира и зудчо.\nКхеран тидам боцуш, кхоалг1ачу г1атта т1ера диллинчу корах чухьоьжуш хиллачу зудчо чу мохь туьйхира:\n– Цо юур яц хьуна. Х1инцца яах1ума ма яийна ас цунна. – И хезча жимма дехьаелира йо1. Сайпис, йо1е а хьоьжуш, меллаша элира:\n– Къа ду-кх цуьнан, ишколе яхча, бераша хьийзош, маре яхар а ца хуьлуш юьсур ю-кх и, г1унжаралла то ца дахь. Оцу зудчуьнга алий ас, и йо1 х1ун дича толур ю?\n– Ала. Хьуна хаьа? Хьо б1аьргийн лор ма вац…\n– Зуда, хьан юй x1apa йо1? – «Хьеннан хилча х1ун башха ду? Жима бер дац x1apa?» – шен хаттар ца дог1уш хийтира цунна.\n– Яц, сан лулахочун йо1 ю. Да-нана балхахь ду цуьнан.\n– Цхьа х1ума ала дезара сан хьоьгахула йоь1ан дега-нене, хьуна хала ца хетахьара, чуйоьссича...\nИ чуйосса корера яйча, шен зудчунна хьалха эхь хийтира Сайпина: иза маха тухуш я молханаш малош доцчу лоьраллех тешаш яцара.\nЮкъара1ойлин кертал арахьа масех г1улч яьккхира цо, шена т1аьхьа шен зуда йолаялийта санна, ткъа и, цхьа ког баьккхина, сецира, чуюссу зуда араер йолчу не1аре, майрчуьнга а хьоьжуш.\nЦ1ен юьхь йолу ерстино зуда т1ееара.\n– Х1окху жимчу йо1ана б1аьргийн лоьрашкара г1o хир доцу дела боху ас… Со-суо а ву лор... – Ц1ен юьхь йолу зуда лерина ладуг1уш яра. – Коьрта юккъехула, – шен коьрта т1ехь хьажон п1елгаца гойтуш, – лергера лерга т1е кхаччалц, хьаж доькъуш, к1есар-к1ога юккъе кхаччалц а, корта уьрсаца д1абаьшна, ши шу баккха беза.\nТ1аккха ж1ара яьллачу коьрта юккъе дешин ч1уг хьаькхча, г1оли хир ю, б1аьргаш меттедог1ур ду. И алахьа ахь цуьнан дега-ненега. Цунах г1оли ца хилахь, кхин дарба а ду лелон... Кхузахь 1аш Султан ву, цуьнан зудчун ц1е Селимат ю…\n– Евза, евза суна, – элира ц1ен юьхь йолчу зудчо.\n– Цаьрга Сайпи-лор хаьттичхьана, цара эр ду, суна т1е муха кхачавеза, – сацавелира Сайпи, оцу зудчунга хьожуш. – Хьан лакхара давлени ю моьтта суна...\n– Ю… – цецъяьлла сецира и, юьхь кхин т1е а ц1ийлуш. И зуда цецъяларна, цунна д1аала дезарг дико дагахь лаьттар ду, дагадеара Сайпина.\nЦхьа ц1еххьана дицделлачу я дага ца дог1учу х1умано хьийзавора иза. Тоххура дицделлачо я х1инцца дицделлачо? Корта лазабаллал ч1ог1а буьйлича а дага ца деара, т1аккха малвелира иза.\nХ1а-а, дуьнен чохь xlopa стеган хуьлучу уггаре даккхийчу х1уманех – дуьнен чу валарх, зуда ялорах, валарх а суна х1инца цхьаъ бен ца дисна – валар, – х1унда ду ца хууш, ц1еххьана (оцу хенахь цара цхьаьна даьккхинарг масех де бен доццушехь) шаьшшиъ лахьте д1адерза кийча долу сурт х1оьттира цунна.\nТ1аккха стенах дохковелира и? – К1езгаллех, цкъа х1инца а зудчунна дукха гучаяла ца кхиинчу к1езгаллех. Керла дахар а ц1ена хилийта санна, зуда ялийча, цуьнан чухула духу тиша духар д1адаьккхина, ц1ена к1айн духар диллинера йижарша церан шифоньера чу. И духар шайна марчонна хийтира цунна. Дикане ладоьг1на еанчу цуьнца, кхечаьрца санна, ц1ена хилча, марчо а ц1ена дуьсур ду...\nХир варий и кхечуьнца а иштта?\nХир вара. Т1ехьаьвзича цунна дика мехкарий бен ца бевзина.\nДелахь кхин цхьаъ дара: нахана вон хеттарг а цо дика йийр ма яра.\nЦуьнан гучу а, ца гучу диканна а дуьхьало ялур ма яц цхьаьнга а.\nИ парг1ат верг, парг1ат вуьтург и ма ду. Хетарехь, xlyма атта мел ду, цунах хала кхета адам.\n– Цаьрга больнице а кхайкхина и аьлча, дика хир дацара? – хаьттира зудчо.\n– Дан дезарг иштта а кхеташ ма дай. Т1ебехна аьлча, шайна гергахь йоь1ан дена-нанна шаьш суна декхаре хетар бара. Х1инца, со ца вевзаш, уьш иштта декхаре хир бу, массарна декхаре, массарна баркалле...