Марсхьокху-бутт 02, 2021\nChechnya -- Chechen leader Ramzan Kadyrov (C) leaves a polling station in the village of Tsentaroi during Russian parliament elections, September 18, 2016\nДемократин юкъараллехь хуьлучу харжамийн кеп ю масех кандидато дарж къовсар. Сурт иштта гайтархьама бевлла гурахь тIекхочучу харжамашкахь Кадыров Рамзанца Нохчийчоьнан куьйгалхочун дарж къовсур долу нах. Амма тергамчийн шеко а яц хинболчу харжамийн жамI тахханехь девзаш ду бохучух.\nНохчийчоьнан куьйгалхочун дарж "Цхьааллин Оьрсийчоь" партин векалца Кадыров Рамзанца къовсур ду шиммо: компартерчу Накаев Халид а, "Нийсонан Оьрсийчоь – патриоташ - бакъдолчуьнгахьа" партерчу Хаджимурадов Iисас а.\nМехкан куьйгалхо юхахоржу де ду 2021-чу шеран Гезгмашин-беттан 19-гIа, оццу дийнахь хоржур бу республикехь парламентан керла декъашхой а. Мехкан цIарх Пачхьалкхан Думе а, республикерчу 14 къоштан, Соьлжа-ГIалин, кхечу шина гIалин думе а бу халкъан векалш юхахоржуш.\nНохчийчохь 19 парти ю официалехь шайн кандидаташ харжамашкахь хьалхататта а, референдумашкахь дакъалаца а бакъо йолуш. Амма махкарчу парламенте кхочурш яц масех парти бен: "Цхьаалин Оьрсийчоь" (цуьнгахь ю коьрта бакъо, регионан парламентерчу 41 меттигах 37 кхочу цунна), компарти, "Нийсонан Оьрсийчоь" (шишша депутат).\nХаржамийн комиссин хаамца, Товбецан-беттан 1-чохь махкахь вехаш вара 754 031 харжамхо.\nХаджимурадов Iиса а, Накаев Халид а\nКадыровца дарж къовса кечвелларг ший а ву Нохчийчуьрчу шайн партийн дакъойн коьртехь. Республикерчу "Нийсонан Оьрсийчоь" партин декъан лидер ву Хаджимурадов Iиса, Накаев Халид – Оьрсийчоьнан Федерацин компартин регионерчу декъан хьалхара секретарь. 51 шо ду шиннан а.\nХаджимурадов Iиса вмна Астрахан-махкахь, филолог ву иза, чекхаъяьккхина Нохчийн пачхьалкхан университет. Пачхьалкхан даржхочун некъ цо болийна 1990-чу шерашкахь Нохчийчоьнан латтанийн департаментехь. 2000-чу шерийн юьххьехь кегийрхойн гIуллакхех жоп луш хилла иза, парламентан депутат ваьлла 2008-чу шарахь, куьйгалла дина зорбанан, информацин министраллах.\n2020-чу шеран Зазадаккху-баттахь Соьлжа-ГIалин мэр хIоттийра иза, амма шо даьлча цуьнгара дарж дIаделира мехкан куьйгалхочун маьхче, 30 шо долчу Кадыров Хас-Мохьмаде.\nТахана иза ву Нохчийчоьнан куьйгалхочун а, министрийн кабинетан а администрацин хьалханчин гIовс.\nМангал-беттан 14-чохь хиллачу "Нийсонан Оьрсийчоь" партин махкарчу декъан гуламехь хьалхатеттина цуьнан кандидатура мехкан куьйгалхочун харжамашка. Ткъа цул тIаьхьа кхо де бен юкъа ца дулуш, I7-чохь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думе ваха кандидат а хIоттийна иза.\n"Иштаниг дан магош ца хилча, Хаджимурадовн документаш дIаэцна а хир дацара", – аьлла жоп делира Нохчийчуьрчу харжамийн комиссин векалша, шайга, низамехь дуй цхьана дийнахь хуьлучу харжамашкахь мехкан куьйгалхочун а, Оьрсийчоьнан парламентан депутатан а даржашка ваха стаг гIортар бохучу хаттарна дуьхьал.\nХаджимурадов байначу баттахь вийцаваьккхира прессехь. Харжамашка иза кандидат язвалар а дацара иза – нохчийн пабликашкахь наха ша хесто волийча, шен инстаграм-аккаунт дIакъевлира цо.\nКадыровн шолгIа конкурент – Накаев Халид – ТIехьа-Мартанара ву. Цо, гIишлошъярхочо, чекхъяьккхина Соьлжа-ГIалара Миллионщиковн цIарах йолу мехкдаьттан институт. 1994-2012 шерашкахь ТIехьа-Мартанан кIоштан администацехь цхьацца даржаш хилла цуьнгахь. 2012 -2016 шерашкахь Соьлжан кIоштан (Аьрга-Хишка) куьйгалхочун хьалхара гIовс лаьттина иза.\n2016-чу шарахь Накаев мехкан парламенте хаьржира – индустрин, энергетикан, транспортан, зIенан гуIллакхашкахула йолчу комитетехь вара иза.\nКавказ.Реалиин редакцино блиц-хаттам бира нахе кандидатех лаьцна Соьлжа-ГIалахь. Къамеле ваьллачу итт сов стаге ца аладелира мила ву Накаев, цуьнгара хIун хьуьнарш дийлина мехкан куьйгалхочун дарже ваха хIоттал. Ткъа хаьара хаттар шайга деллачу нахах дукхаболучарна Хаджимурадов мехкан коьртачу шахьарахь мэр Iийна вуйла. Жоьпаш деллачарна гарехь, ший а кандидат хьалхатеттина кепана, моттаргIин дуьхьа.\n"Харжамаш (аьлча а, кеп) лелайо Iедална лигитималла кхачийтархьама. [Оьрсийчоьнан президентана] Путинна а, Кадыровна а халкъ шайца ду ала некъ луш.\nШегара дарж харжамашца караоьцуш хьийзачу Путинна хьалха мила ву Кадыров, изза харжамаш Нохчийчохь а ца хIитто?\nАла тарло, харжамаш бо цхьана декъанна Малхбаленна дIагайтархьама. Лигитималла оьшу пачхьалкхана шен дозанашна чохь а, арахьа а. Амма соьга хаьттича, Путинна алссам оьшу чоьхьара лигитималла. Даглоцур вай харжамаш, кепана, Советан Iедало а хIиттош хилла зама", - аьлла елира Кавказ.Реалиина комментари Америкерчу The Jamestown Foundation хьукматан Къилбаседа Кавказан аналитика Дзуцати Валерийс.\nЭксперта билгалдоккху Кадыров шел лакхарчу даржхочух возуш волу хьаькам хилар.\n"Шега хаьттича, цунна лууш хила а тарло Нохчийчоьнан паччахь хила, амма ша Путинан гIашсалти хиларе терра, шен шеф шел лакхара хилар билгалдаха декхаре ву Кадыров. Ткъа шегара дарж харжамашца караоьцуш хьийзачу Путинна хьалха мила ву Кадыров, изза харжамаш Нохчийчохь а ца хIитто? " – билгалдоккху Дзуцатис.\nНохчийн яздархочунна, журналистна Тарамов Майрбекна хетарехь, Путинан амалш, лелар шена масале оьцу Кадыровс. Ша харжамашка юьллу шен кандидатура гIарайоккхуш, хIинца цо юкъаийзийна Европера нохчий а тIехь – 100 ззарнал сов болу Европерчу пачхьалкхашкара мухIажараш а бу шегахьа, алархьама леладо иза.\nТарамовс бахарехь, кхерамна кIел хIуттур вара нохчашна веза а везаш, лара а лоруш волу стаг, иза дарж къовса харжамашка ваьлча, ткъа гучуваьллачу шина кандидатна вага бахьана а дац.\n"Харжамийн маршо ю иза, кхаьжнаш парггIат тосуьйту кеп ю бохург аьттехьа а дац. Оьрсийчохь президент хийцавелча бен хир вац Нохчийчохь кхин куьйгалхо, амма иза а хир ву Кремло хIоттийна, цхьа фамили кхечунах хуьйцур ю, цунах "демократин харжамаш" эр ду", - тешна ву Европера нохчийн юкъараллин жигархо Солтаханов Iелам-Паша.\nДагалаца догIу Кадыров Рамзане мехкан куьйгалхочун харжамашкахь дакъалаца аьлларг ша Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир хилар.\n2021-чу шеран гурахь хоржур ву Къилбаседа Кавказерчу еа регионан куьйгалхо – Кадыров а санна, шаьш шайн мехкийн коьртехь бисаре догдоху Кхарачой-Чергазийчохь Темрезов Рашида а, Дагестанан а, Къилбаседа ХIирийчоьнан а куьйгаллехь Iачу Меликов Сергейс а, Меняйло Сергейс а. Оцу еа республиках, деккъа дIа кепана хилла а, маьрша харжамаш хуьлуш яц цхьа Нохчийчоь бен.


Оьший нохчашна шайн ненан мотт? - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » Оьший нохчашна шайн ненан мотт?\n«И мотт ца кхиийта, и мотт къоме ца бийцийта а, берашка ца Iамабайта а, Нохчийчохь чIагIделлачу, Кремлана муьтIахь долчу Iедало леррина лелош политика ю иза.\nНохчий цIерабахале цхьа жимма кхиа болабелла хилла нохчийн мотт, хIетахь дIатессначехь бисина бу. Цунна тIехь болх бан а, иза кхион а гIертачу нахана дуьхьало йора Советан заманахь. Царах националисташ алара. Луьра Советан режим йоьхча и сурт хийцадала там бу аьлла хетара. Амма тахана а, мотт кхиорна а, иза республикехь шуьйра юкъабаккхарна а дуьхьала бу уггар хьалха Нохчийчура меттан Iилманчаш. Шуна хIинцца хезар долу къамел 2006-чу шарахь дина ду. ХIетахь дуьйна ялх шо дIадаьлла. Амма ненан маттаца доьзначу хьолехь хийцаделла цхьаъа хIума дац.\nМасех шо дIадели Нохчийчохь чIагIделлачу, Москохана муьтIарчу Iедало ненан маттах лаьцна къамелаш ден. Цуьнан жамI хилла, кхушара, республикерчу пхи бIе гергга школера шовзткъе ворхIаннехь, хьалхарчу классехь йолу математика ненан маттахь хьехар. Иза а, халла Делан балийца хилла бохуш дуьйцу. Кхин дIа хIун дагахь бу Нохчийчура Iилманчаш, меттан говзанчаш? Оцу хатарна тIаьхьакхиа гIерташ Маршо радионо къамеле ваьккхира, Нохчийн пачхьалкхан университетехь нохчийн кафедра карахь йолу Тимаев Ваха. Соьлжа-гIалара схьа телефонехула вистхуьлуш, цо дийцира.\nТимаев: «Значит, 47 школехь математика нохчийн маттахь хир йолуш. ТIаккха, цхьайолчу ханна природоведени юй, иза а хила там бу. Но, муьлхачу шарахь — иза хууш дац. Учебник хIоттон а еза хазза хила ма-еззара. Хьалха, иза дIайолалучу юьхьанна и цхьа математика нохчийн маттахь хир ю. Предмет санна хьоьхуш нохчийн мотт хир бу, нохчийн меттан урокаш. Оьрсийн мотт хир бу хьоьхуш хьалха ма-хиллара. Ерриге а важа дисциплинаш оьрсийн маттахь, нохчийн маттахь математика хьоьхур а йолуш, иштта ду хьуна.»\nНохчийн, ГIалгIайн бераш бен дац юьхьанцара классашкахь дуьйна оьрсийн мотт Iамош.\nЕрриг Оьрсийчохь таханлерчу дийнахь еккъа цхьа Нохчийчоьй, ГIалгIайчоь бен яц юьхьанцарчу классашкахь ненан маттахь ца хьоьхуш. Советан пачхьалкх йоьхча, дуккха а къаьмнаш тохаделира, иттаннаш шерашкахь дIатесна хилла шайн меттанаш дендан. ХIокху тIаьхьарчу шерашкахь анддий белхаш бина гIезалойн меттан говзанчаша а, историкаш а, шайн ненан мотт кхио гIерташ. Шайн мотт латиница тIе баккха гIерташ а бу уьш. Амма, цунна дуьхьала ю Москох.\nИштта, гергарчу хенахь оцу махкахь дийца доккхуш ду, бюрократин маттахь «къоман компонент» олу, ненан мотт а, къоман истори а, кIоштан Iалам а дешаран программина юкъадалорца доьзна хаттар. Цига яха дагахь ю, оьрсийн пачхьалкхан ДУМин комисси а. ГIезалойн меттан школаш йохкуш доккха дакъа лаьцначех ву Хакимов Рафаэл, политикан хаттаршкахула гIезалойн куьйгалхочуьн хьехамча хилла а, карарчу хенахь ГIезалойчоьнан Iилман Академехь йолчу историн институтан директор а волу. Карарчу хенахь шаьш долчехь хIоьттина сурт довзуьйтуш, цо иштта дийцира Маршо радиога.\nХакимов: «Тхо долчехь ши вариант ю. Цкъа делахь, гIезалойн школаш ю. Беккъа гIезалойн маттахь Iамош ду ша-дерриг а. Оьрсийн мотт а Iамабо, кхин мотт санна. ШолгIа, оьрсийн школаш ю. Цигахь массо Iилма оьрсийн маттахь хьоьху, гIезалойн мотт а Iамабо кхин мотт санна. Ингалс школа а ю. Делахь а, цигахь а хьоьху гIезалойн мотт.\nБераша доьшучу гIезалойн маттара книгашкахь дуьйцу, ур-атталла, маьхкадаьтта муха доккху а. ГIезалойн школа чекхяьккхинчу берана массо Iилма хаьа, заррат бомба муха эккха бохучунна тIекхаччалц. Школа гIезалойн елахь, цигахь массо хIума гIезалойн маттахь ду. Оьрсийн школа елахь, цигахь а хоьху гIезалойн мотт. «КIошт Iамор» боху кхетам бу-кха. И бохург ду, гIезалойн мотт тIедиллинчу кепехь Iамор доцург, «кошт Iаморан» Iилма а, гIезалойн маттахь хила деза бохург. Оха тхаьш вовшахтоьхна ю иза, истори муха хилла дуьйцу оха цу тIехь. ХIинца хIара киртиг чIогIа маьIне ю. И книга Москохара елахь, цу тIехь Чингисхан вуон стаг вара аьлла яздина ду. И книга тхайниг елахь, иза реформатор хилла аьлла ду.»\nГIезалойх масала эца деза аьлла ца хета меттан говзанчина Тимаев Вахина.\nТимаев Ваха: Нохчийн мотт школашкахь юкъабаккха вай кийча хила оьшуш дац\nТимаев: «Тхо премьер-министр, вице-премьер правительства Магомадов Лоьма волчехь тхо гулдина, къамел хилла тхан. ГIезалойн республикехь, вайна массарна ма-хаъара, церан шайн хьал ду. Церан масех миллион къам ду. Вай и санна долчу хIуманна тIехь «ура-патриотизм» йина, сихдала оьшуш хума дац аьлла, дийцина оха. Вай, цхьа зама тIехIоьттича, доьлхуууш, цу тIекхочур ду. Тахана а, кхана а, аса бохург хIун ду аьлча, хIокху шарахь я вукху шарахь тхуна схьахIуттуш долчу суьртаца, Iилманчашна, хIокху гергарчу шерашкахь а, ахьа ма-боххура массо классаш оцу тIе (нохчийн матте) яха вай кийча а дац, цкъа делахь. ШолгIа делахь, вай кийча хила оьшуш дац. ХIунда аьлча, и ерриге а нохчийн маттахь (хилча) вайн бераш бераш деша мича гIур ду? Вайн бераш деша университеташка мича гIур ду? Даха муха ховшур ду уьш ерриг а оцу (нохчийн) матте а яьхна? Вай берийн деша ма деза.»\nНохчийн мотт Iамийча, берашна кхин меттанаш, изза оьрсийн мотт а цхьана, дика хуур дац бохург нийса а ца хета, иза шеконе а дуьллу, кхечу меттан говзанчаша.\nIамеркерчу Беркли университетехь нохчийн а, гIалгIайн а, кхин долчу кавказерчу меттанашна а тIехь къахьоьгучу Николс Джоаннина, и проблема политикехь го.\nНиколс: «Нохчийн дай-наной кхера оьшуш дац, шайн бераш нохчийн маттахь дешарх, тIаьхьуо царна оьрсийн мотт ледара хуур бара, бохуш. Суна тусаделларг хIун ду аьлчи, нохчийн студенташна оьрсийн университеташка боьлхуш новкъа дерг, царна оьрсийн мотт тIех дика ца хаар дац. Шайн фамили бахьанехь, Нохчийчура арабевлла нохчий хилар бахьанехь ду. Иза ю проблема. Оьрсийчоьнан дуккха а кхечу меттигашкара, къомаха нохчий боцчу студентийн, гIазакхийн маттаца гIуллакх мел ледара делахь а, университете дIаоьцуш, проблемаш ца хуьлу. Акцент — проблема яц. ГIазакхийн мотт хаарций- ца хаарций йоьзна яц проблема.»\nБурчаев Хьалим – нохчийн телевизион компанехь гочдархо ву. Цо бахарехь, къам дохадале нохчийн маттахь ворхI класс йоккхучу хенахь бевлла нохчашна юкъахь тоьлла яздархой а, Iилманчаш а.\nБурчаев: Эзар шерашкахь дуьйна схьабеана болу мотт а, вай махках дахарх, Кавказан тIемаш хиларх, тIаьххьара тIом хиларх и мотт кхин дIа ца тосуш схьакхаьчна вай. ТIаакха и вай дайшкара схьакхаьчна болу мотт ларбар вайн декхар ду, цхьана агIора. ШолгIа делахь, вай махках дахале а вай школаш хилла нохчийн маттахь хьеха а хьоьхуш. ХIетахь бевлла-кх вай уггар тоьлла яздархой а, уггар тоьлла Iилманчаш. Цу тIехула тIе Россехь беккъа цхьа нохчий, гIалгIай боцчехь, массанхьа а практиковать деш ду (юьхьанцара классашкахь ненан мотт хьехар), цунах пайда оьцуш бу. Дагестанехь аьккхий бу нохчий, 1980-чу шерашкахь дуьйна юьхьанцарчу классашкахь беккъа нохчийн мотт хьоьхуш бу уьш. Цхьа а тайпа аьрзнаш дац, новкъарлонаш яц царна хуьлуш.\nБурчаев Хьалима хьехочу замано кхиийна ву, дуьненахь а гIараваьлла волу Авторханов Iабдурахьман. Нохчийчура меттан Iилманчаш «кийча боцу» 40 шо сов хан ю.\nХIун оьшу тахана нохчийн меттан говзачаншна ненан мотт кхио? Ахча деза, кхин а алссам говзанчаш беза? Я хан оьшу? ТIейIогIучу ханна билгалдаьккхина хIумма а дуй шун аьлла, хатарш дира Маршо радионо телефонехула хиллачу къамелехь, нохчийн университетехь нохчийн меттан кафедрин куьйгалхочуьнга Тимаев Вахега. Юкъ-кара, шеца кафедрин чохь волу Халидов Муса а, кхин берш а къамелана юкъаийзабора Тимаевс.\nТимаев: «Шортта харжаш еза, коьрта долчу декъана. И харжаш санна кадрыш (говзанчаш) еза. ДIа ойла ел ахьа, дукха яхарг. Вот, Муса, хьоьга хоьтту хьуна, хими хьеха а, ближайшие шина шарахь, кхаа шарахь… так вот речь идет… речь сейчас идет только о 4-х классах, и ду. Оцу тIехь тхан барт цхьаъ бу массеран а. Иза гергарчу перспективехь вайна хила йиш йоцуш, хир доцуш а хIума ду. Вай кийча дац. Вайн специалисташ бац, гергарчу шерашкахь хир болуш а бац. И «ура-патриотизм» йита еза.»\nДелахь а, кечам бан мел хан оьшу шуна? Цул сов, ткъе масийтта шарахь хьо нохчийн меттан кафедрин куьйгаллехь лаьтташ волуш, говзанчаш хIунда ца кхиийра ахьа бохучу хаттарна дала жоп ца хилира Тимаев Вахин.\nТимаев: «Сан мнени хилла ца Iа хьуна иза. Тхуна массарна а хеташ дерг ду — гIезалойн махкахь санна оцу тIе довла вай кийча дац! Вай схьадаьхкина некъ тайп-тайпана хилла. Церан хьелашший, вайн хьелашший тайп-тайпана ду. Тахана Татарстанехь, ГIезалойн махкахь а, Киргизехь а, Туркменехьчул а алсам ду. Это совсем другие вопросы. Оха боху, вот профессор сидит Овхадов, Тимаев, Халидов и в министерстве… «Тахана кийча дац» боху оха. Тхуначул дикох нагахь санна и хууш велахь и дан кийча берш а нагахь санна белахь, царга дайта. Но, хIокху 46-40 шарахь оцу нохчийн маттана тIехь болх беш Iаш ду тхо-м. Массарна а, дуьненна а довза а девзаш. Тхуна хаьа тхо тхаьш бакъ дуй.\nГой хьуна, цхьана философо аьлла: «Я не знаю, куда мы идем. Но я уверен, что мы туда придем первыми. Потому что кроме нас туда никто не пойдет» аьлла. И лелош бу цхьаберш.\nЦхьаъа шайна хууш доцуш я перспектива гуш йоцуш, цIарна деш къамел ду иза. И дан мегар дац. Сихо ян мегар дац. Иза, оьрсаша ма-аллара, «эпохальное явление» хила езаш ю иза. Ишта аьлла хета тхуна.»\nГуш ма-хиллара, Тимаев тешна ву, халкъ жима хилча, цуьнга шен мотт денлур бац бохучух я иза цунна хакъ бац бохучух а. Цунна дуьхьала Маршо радионо масала далийра иврит мотт денбарца доьзна. И гIуллакх долийнарг а, цунна ондда бух биллинарг а, веккъа цхьа стаг, Беларусерчу Лужки эвлара Бен Йехуда Элиэзер вара, аьлла.\n1881-чу шарахь Палестине ваханера Элиэзер иврит мотт денбан. Кхузахь ала деза, цуьнан хилар бен, иза буьйцуш мотт хилла ца хилар. Дукхах долу, дахарца доьзна дешнаш хилла ца хиларе терра, шен кIанте дийцийта керла дешнаш ша кхуллуш хилла оцу ЙехIудас. ХIунда аьлчи, иврит — Библин мотт бу. Товратан мотт бу. Цо иза сийсазабо бохуш, жуьгтийн молланашна чIогIа везаш ца хилла Йехуда. И къамел хезна университетан хьехархо, меттан говзанча Халидов Муса юкъагIоьртира тхан къамелана.\nХалидов: «Хьажахь, вай цкъа а хилла доцуш долчу Iилманна вай терминаш хуьлийла а дац. Цхьана а эвлахь цхьаннена а хуийла ма дац. «Общая химия», «Органическая химия», «Неорганическая химия» схьайогIуш предметаш ю-кх уьш школехь. Цкъа а вай уьш хилла ца хилча, яц-кх уьш. ДегIан меженаш ягаръйеш йолу терминаш-м схьагулъйийр яра вай. Масала, анатоми Iамон. Хьажал, ишколехь йолуш йолчу хьалхарчу классера математика юй, хIумма а доцург ду-кх иза, дуй? Маситта шарахь халла делан балийца нохчийн матте яьккхи-кх иза. Йоцуш йолу терминаш юкъаяхарх, нах цунах буола а ма беза».\nНохчийн меттан мостагIий — Нохчийчура меттан Iилманчаш\nНохчийн яздархошна хIун хета те ненан мотт денбаран хьокъехь аьлла, Маршо радионо хаьттира, ненан мотт шорбарехьа волчу Бексултанов Мусага.\nБексултанов: «Деллахь, и хIума дуьйцуш долу Iаламат дукха хан яра. И хIума тхуна дуьйцуш дара со жима бер долуш дуьйна — и мотт юкъабаккха безара, «вай дохадале нохчийн мотт 7 классехь бара бохуш» Ошаев Халид кхелхина, Имам Ахьмад кхелхина, иза дуьйцуш Абузар (Айдамиров) кхелхина. 2005-чу шарахь дуьйна иза дIадолийнарг Абдуллаев Лечий, сой, Ахмадов Мусай — тхо кхоъ вара. И оха дуьйцу, министрна тIеоьху а, цара тхо телевидени кхойкхуш, цу чохь тхан къовсам болуш… Юха цара ара а бевлла (дешаран министралла) ярташкахула буьйла а белла кинокамера а эцна, нах дуьхьала а баьхна, цара дуьйцуш долу къамелаш телевидени схьа а деана, «оха цу маттана дуьхьала митингаш йийр ю бохуш» цхьа IалагIож айина лаьтта иза кхузахь.\nЮха цул тIаьхьа, оха и гIовгIа эккхийтича, «юха шарахь юккъе боккхур бу» олуш, иза тIекхаьчча «кийча дац» олуш, иштта, кху шаре схьадеънера. Юха сой, Абдуллаев Лечий, вайн и Академий, цу чуьра белхахой, университетера филологашший президентана тIекхайкхира цу хьокъехь. Цига тхо дIахкаьчча — цига дIакхаччалц барт болуш даханера тхо, дIакхаьчча массо а дуьхьала велир-кх сой, Лечий воцург.\nСуна схьахетарехь, цхьа къайлаха барт хиллехь а, цаьрца цхьа, тхуна гуш йоцу дуьхьало ю кхузахь. «Вай кийча дац, орфографи яц, пунктуаци яц…» бохуш, уггар хьалха и Тимаев Ваха дуьхьала а ваьлла, цига схьа мел веънарг дуьхьала велир-кх «и мотт юкъабаккха мегар дац, вай кийча дац», аьлла. ТIаккха аса Тимаевга элира: «Ваха Джохаевич вара хьо, мила вара хьо, цхьа 100 шо даьлча, 200 шо даьлча, 300 шо даьлча хир ду алий, цхьа хан хадаяхьара ахьа» аьлла. Iилманчаш бу-кх дуьхьала бовлуш берш. Бакъ долуш. Тхо и мотт юкъабаккхар дохон дигина хиллера, гIуллакх дан дигина ца хиллера.»\nМотт дIабаларца къам а дIадолу\nНохчийн меттан тахана бу бохучу говзанчий белхаш талла воьлча, массара а бохург санна яздо, нохчийн мотт Iилман агIора дуьххьара бийцинарг а, дошам яздинарг а, къоман дийцарш гулдинарг а, паччахьан заманера Услар Петр вара бохуш. Оьрсийн паччахьо Кавказерчу къаьмнийн истори а, амалш а, гIиллакхаш, массо а, шайн политика дIакхехьа оьшу хIума гулдан вахийтина вара барон Услар. Цо ойла кховдийнера шен паччахьана, къаьмнаш карадерзо атта хилийта, Кавказехь оьрсийн мотт баржо безаш хиларца йоьзна.\nГочдархочунна Хатаев Хьусайнна иштта го иза.\nХатаев: «Оьрсийн коьрта Iалашо хIокху Кавказехь хIун ю а хууш, цуьнан цхьа а шеко йоцуш, дагадеънарг хIун ду? Оьрсийн мотт баржабаро нохчийн тIамарх оьрсийн хIума дулур дара, лаахь-ца лаахь, мацца цу тIехь кхиам хир бара, толам хир бара, аьлла, цунна дагадеана хIума ду иза. Цул хьалха Пушкина а динера къамел «(керста) дин даржон дезара, динаца вайга тIеберзалур бара уьш» аьлла.\nИштта и оьрсийн пачхьалкхан коьрта Iалашо нохчийн шайн гIиллакх тIехь, шайн мотт багахь болуш чIагIбан а беза, тобан а беза аьлла ма ца хиллий церан. Оьрсийн пачхьалкх кхочушъеш, чIагIъеш царах цхьа некъ и бу аьлла, билгалбаьккхина-кх цо и мотт баржабар. И уггар кхиаме некъ бу иза. Ма дарра дийцича, оьрсийн мотт баржабарца вай хIума дакъаза а даьлла. Вайна юкъахь дукха нах бу — дикка дакъа ду-кх и «белла а дIабаьлла белира и мотт, ма чIогIа цо вайна кIел ког туьйсу, дIадаха ца дуьту цо вай» бохуш. Нагахь санна вай тахана цхьаммо иэшош делахь, иэшийна-кх вай.»\nМотт Iалашбеш берш охьатаIийна бу. Мотт сийсазбан гIерташ берш, иза сийсазбеш берш а хьалхатеттина бу. И мотт ца кхиийта, и мотт къоме ца бийцийта а, берашка ца Iамабайта а, Нохчийчохь чIагIделлачу, Кремлана муьтIахь долчу Iедало леррина лелош политика ю иза.\nНохчийн къоман мостагIашна экъанал шера хуш ду, къоман латта ца хилахь, шайн латтанаш стенгахь ду ца хаахь, цуьнан истори ца хилахь, цуьнан барткхолларалла ца хилахь, цуьнан мотт ца хилахь, цуьнан кхане хир йоцийла. Нохчийн къоман кхане ца хилийта лелош хIума ду иза.


Гуьржийчуьра экзитполаш: Саакашвилин парти 2-чу меттехь ю цкъачунна\nIедалехь йолу "Гуьржийчоьнан сатийсам" толам базбеш ю - хьалххе долчу жамIашца лаьрча, 2 ГIад. 2021\nГуьржийчохь дIадирзина меттигерчу харжамашкахь кхажтасар – харжамийн каппаш дIачIаьгIна 20 сахьт даьлча. Коьртачу харжамийн комиссино официалан жамIаш зорбане дахале, яккхийн телекомпанеш тIаьхьакхиа гIерташ ю харжамийн жамIаш муха ду бохучунна, экзитполийн жамIашца – кхаж тесна арабовлучу харжамхошка хаттарш дина хIоттийна терахьаш, хаам бо "Новости-Грузия" сайто.\nСвобода Радионо бинчу хаамца, Iедалехьа йолчу "Имеди" телекомпанино бинчу талламца, Iедалехь йолу "Гуьржийн сатийсам" парти хьалхаяьлла йоьдуш ю. Ткъа оппозицин "Формула" а, "Мтавари" а шина компанино бинчу хаамца, оппозицино цхьаьнатоьхча алсам кхаьжнаш гулдина Iедалехь йолчу партино гулбинчул а.\nГуьржийчоьнан премьер-министра Гарибашвили Ираклийс дIахьедина, болчу хаамашца, шен парти "Гуьржийн сатийсам" а, цуьнан кандидаташ а, дикка хьалха а бовлуш, тоьлаш бу аьлла. Изза дуьйцу Маршо Радион Гуьржийн сервисан корреспонденташа а.\nГуьржийчоьнан зорбан гIирсаша харжамийн каппаш дIачIаьгIначул тIаьхьа зорбане даьхначу талламан жамIашца Саакашвили Михаила куьйгалла дон Цхьааллин халкъан боламан тIахьабисар дац "Гуьржин сатийсам" партина масех процент а бен.\nХаржамийн жамIаш дар дIадоьдуш ду, цундела кхажтасаран терахьаш хийцадала а мега.


Хало еча ца йохаш хьайоагIа саг | Новости Магаса - БезФормата\nХало еча ца йохаш хьайоагIа саг\nВай ноаноши цар ноаноши шоай къаманна хетадаь вахар дувца велча цхьа оагIув меттал, цхьа газет а, е бIарчча кинижка а тоъаргдац. ХIаьта, тахан укх оагIув тIа са хьоахае безам ба гIалгIай къаман йизза йоI ала тоам барех йолча, кховзткъа шерага кхаьчача Наьсар-Кертерча ЦIечой (Халмарзнаькъан) Зайдат. Цун виIий дезалхоех цхьанеца хьоашал а хоттаденнад са. Йоккхача сагага хьежжа эзди ба дезал а.\nДукха халонаш тIаийтта, дукха хIама бIаргадайна саг я Зайдат. Даьла къахетамца цу ше мел долчох ца йохаш, дика дIачакх а яннай из. «Нани, дукха хIамаш лайнад Iа, мишта духьала лаьттай хьо царна? Тхона могаргдацар иштта», аьлча, «Аз-м кхы доккха хIама даьдацар, сайна Дала денначоа раьза хилар мара», оал цо. Вахаре моллагIволча сага эггара чIоагIагIа эшаш дола гIулакх да Зайдата хьалха доахар – сатохаш хилар, сабаре хилар. Из ца хуле е вахар а е цхьаккха хIама а хургдац. Шийх йоккхийеш яц Зайдат. Шийна мел хинна дика Дала шийгахьа совбаьккха къахетам болга а, хIаьта тIаитта халонаш Дала ше зе оттаеш нийсъя кхел йолга а кхетадеш я из. «МоллагIа хало тIакхаьчача веха а ца хьовзаш, Даьлагахьареи нахагахьареи бехк хургбоацаш тIаэца еза», – оал цо. Веха хьайзав аьнна хьабала пайда бац, нийсденнача гIулакха бехк лехаш ха а йоае йиш яц. Са а теха, сихагIа гIулакх дIадерзадар да керттерадар.\nШе кхы йоккха еце а дукха валараш дайна саг я Зайдат. МоллагIа гаргара хинна а ца Iеш, кхоаччара нах дукха дIабехкаб цо. Ше дунен чу ялехьа да дIаваьннав цун. Ираз хиннадац ший да бIаргаго. Бо долаш дунен чу яннай из. Цхьайтта шу даьлча нана а кхелха бIарчча бо хиннад Зайдатах. ЙиIий да а даь-воша а дийна хиннадац, хIаьта из лелаер а кхеер а даь-веший воккхагIволча воIас шийна тIаийца хиннад. Зайдата вIалла а дицлургдац йоах шийга даь-веший воIас цу хана аьнна дешаш: Со дийна волча хана хIама эшаш яхаргъяц хьо укх дунен тIа. Укх цIагIарбараш мо са дезалхо я хьо таханарча дийнахьа денз дIа. ЦIаккха а хье цхьаь цаI ма хеталахь, ераш хьа йижари-вежари ба хьона». Тоам бола дешаш да уж моллагIа цхьаь висача сага дог ураоттадергдолаш. Ше Зайдата денна дош кхоачашдаьд къонахчо, дика хьожаш чакхваьннав из цунга.\nИштта уж бахаш 21 шу даьлча тоам болча, дикача цIентIара зIамигача сага зоахал хьоадаьд Зайдатаца. Цхьаккха хIама ца эшийташ, хоза доаггIача тайпара поартал а кийчъя маьре яхийтай даь-веший воIа, ший дезалел кIезигагIа ца езаш ше кхеяь йоI. Маьре яхача виъ дезалхо хиннав цун. Кхо воIи, цхьа йоIи. Дунен чу валалехьа дIаваьнна цхьаькха воI дIавеллав Зайдата. Хана йIоахал инсульт а хинна маьр-да веннав цунна. Из венна итт шу даьлча маьр-нана а кхелхай. Ший даи нанеи дIадаьлча Зайдата цIен-да чIоагIа гIайгIане хиннав. Цо аьннад:\n— Да дIаваьлча дог лазадаьлар са, хIанз нана дIаялча дегагIоз дIаяьннай са, аз кхы дукха ха йоаккхаргъяц укх маьлхарча дуне тIа.\nШий нана дIаелла шовзткъа бийса яьлча цамогаш хиннав Зайдата цIен-да, инсульт яха унзара лазар а кхийтта. Кхо шу далалехьа из а дIакхелхав. Ший цIен-да велча ши шу гаргга ха яьлча воккхагIволча воIа саг йоалаяьй Зайдата. Иштта дIахо ший вахар дахьош я из ший дезалца. ХIаьта, ши шу хьаллха юкъера воI венна из а дIавеллав цо. ХIанз ший зIамагIволча воIаца яхаш я из, ший лоалахошца а гаргарча нахаца а тара а луш, царна чIоагIа дукха а езаш.\nКъонахчал доаллача сага мара лоргдоаца хIамаш да цунна тIаийттараш. Зайдат денал долаш саг хилар хьахьокх уж шедола Iоткъамаш цо ца йохаш, сабараца тIаэцар. Ший вахара оагIонех лаьца даь-нанас дувцаш хилча тхона хIанз а, иззал дукха ха дIаяхачул тIехьагIа магац ца делхаш сатоха, — оал са новкъоста ший даь-наьнах. ХIаьта, Зайдата дог-м дIачIоагIденнад: «Фу дергда, Даьла кхел я, веннар дIа а воллаш висачо дIахо ший вахар дIа а хьош лелавезаш дуне да-кх ер. Сайна Дала денначох кхоачам а беш, халонашта са а тохаш яьхай. Веннар дIавеллав, дезалаш, воIа саг йоалъярца а йоI маьре яхийтарца а дIаберзабаьб. Даьла низ чIоагIа ба, цунна къахетам сов ца баьлча сага вIаштIехьадаргдоаца хIамаш да уж» — оал Зайдата.\nХа дIа мел йода хувцалуш йоагIа зама. Ширача заман чура хIама боккхагIчар дувцаш хилча чIоагIа тамашийна хета хIанз вайна юкъе латта цхьадола хIамаш. Хала хета вай кагирхой телефонашка байна а, вай боккхагIашка ладувгIа цар вIаштIехьа ца доалаш а. Хьалха хIара сарахьа балхара чувеча, бале хьай цIагIа а, беце гаргарча наьхацига вахе а боккхийча нахага ладувгIар. ХIана аьлча, дукха пайдане хьехараш дора цар кагирхошта. ХIаьта уж хьехараш вайна чIоаггIа эшаш хул, хIанз мо йолча унзарча заман чу хIаьта а эшар уж. Бакъда, хьехарашка ладувгIаши, цунах шоашта хургбола пайда ховши дукха бац.\nЗайдат массаза а хьехара даькъе къамаьлаш деш хул ший дезалашца. Цо хIама дувцача хана чIоагIа чам чубахе ладувгI цунга наха. Цо дийца хIамаш шоай вахаре дукха накъадаьннад дезалашта, лоалахошта. ЗIамига долча хана вай кхета ца дой а, воккха хилча дагадоагIаш хул уж. Хийла саг воагIа Зайдат йолча, цунга цхьацца дунен вахара хIама хатта. Цо деннача жопах а даьча хьехарах а боккъала товр а хиле дIавода хIама хаттавенар.\nОалаш да «МаIа саг талхача – фусам талх, кхалсаг талхача – къам талх» аьле. Къаман къонгаш кхебеш бола кхалнах шоай дезалех а фусамах а дог лазаш хуле, уж шаккха а талхаргдац. Цудухьа, из кхета а деш даим кагирхошта хьехар лоаттадеш хиннаб вай боккхий нах. Цунга хьежжа эхьа а, гIулакха а, леладечоа а, массадолча оагIорахьа шоай гIулакх дизза ховш ба юкъера ха йола нах. Царел боккхагIбараш кхы а эздеххиннаб. Нагахьа воай боккхийча нахага вай ладувгIе, цар яхар хьаэце, вай а хургда иштта дика.\nВахара халонех чакхйийна, дог чIоагIденна, дегIа оамал шиш болаш яле а, хьехар деча хана кIаьда оагIув лоац Зайдата. Цун хов кIаьда а, мерза а, хьехарца а дувца. Цудухьа шоашта пайда а эцаш ладувгI цунга наха.\nИштта да ЦIечой Зайдата вахарах дола цхьа дакъа. Шийга хало кхаьчача къизал гуча ца а йоаккхаш кIаьдагIа хила веза саг. Из Зайдата вахарца вайна га а гу.\n№ 101-102 (12236-237), ера, 11 июль, 2019 шу / четверг, 11 июля 2019 года\nТIехье лоараяр – вай массане декхар\nТIехьарча хана, наха оалаш хаза йиш я, «…фу даьд вайна, малагIа у да-хьогI вайх кхийттар», аьле.\nСо дувца воалар наркотиках, аварех, къоалах, Сире дIаухача кагийча нахах лаьца, ийрча, харца хIамаш да.\nЙодаяьча сагах тоам бар\nЦхьан воккхача сага воIа аьрдагIча наьха саг йодаяь хиннай. Лакхача гув тIа дагIаш хиннад воккхача сага цIа.\nАвтострахование Каждый автолюбитель один раз в год сталкивается с проблемой переоформления автомобильного полиса.\nВ Краснодарском крае, в одной из воинских частей, расположенных в Тихорецком районе, проходят сейчас срочную службу молодые посланцы Ингушетии.\nСегодня в актовом зале школы № 6 г. Назрани состоялась торжественная церемония вручения золотых медалей отличникам учебы.\nВ России создадут единый реестр для малого и среднего бизнеса Это необходимо для повышения эффективности предоставления поддержки субъектам МСП и обеспечения ее прозрачности, считают в правительстве.\nБошта тхов-кийле Iалашярдухьа\nУкх деношка, ГIалгIайчен Правительства тхьамадас Йовлой Зялимхана тIадилларца да-нана доацаш дисача бойи, даьи-наьнеи доал доацаш дисача берийи спискаш тIа латтачарца вIашагIкхетар дIадихьар дешараи, Iилмани министерстве.


2018-чу шеран президентан харжамашкахь дакъалацар хьокъехь сацам бина валаза ву Путин\nСтигалкъекъа-бутт 15, 2017\nКитай -- Belt and Road экономикан форумехь журналисташна хьалха ввистхуьлуш ву Путин Владимир. 05.15.2017.\nПекинехь хиллачу зорбан конференцехь журналисташна хаа луург дара, юха а президентан харжамашкахь дакъалаца дагахь вуй-те Путин бохург.\n2018-чу шеран президентан харжамашкахь дакъалацарх лаьцна сацам бина валаза ву Путин\nКитайн коьртачу гIалахь, Пекинехь, экономикан форумехь дакъалоцуш волчу Оьрсийчоьнан Президенто Путин Владимира журналисташна хьалха вистхуьлуш харц дира Оьрсийчоь кху беттан 12-чу дийнахь дуьйна хилла кибератакаш ярна бехке ю бохург.\nЦо дийцарехь, 150 пачхьалкхерчу компанин а, цхьаьнатохараллин а компьютерийн системаш болх бечура совцийна WannaCry вирус яржийнарш ю Iамеркан леррина сарвисаш.\nПутина чIагIдарехь, цунах лаьцна хаам бинарш бу Microsoft компанин куьйгалхой. Цундела цу хьелашкахь кхин верси йийцарх тамаш бо ша бохуш вара иза.\nОьрсийчоьнан президенто дийцарехь, кху тIаьхьарчу масийтта дийнахь кибератака яр бахьана долуш хIара бу аьлла эшам ца хилла Оьрсийчуьрчу компанешна.\nДелахь а, иза сагатдойтуш хIума ду, цхьа а дика хIума дац иза, шаьш гIайгIане дахийтина цу гIуллакхо бохуш вара Путин.\nКху тIаьхьарчу масех дийнахь WannaCry вирусан программо 150 пачхьалкхехь болх бечура сацийнера лаххара а 200 эзар компьютер. WannaCry программо шифрашка ерзайора компьютеран долахочун файлаш.\nБлок дIаяккхарна дуьхьал 200 – 600 биткон олу электронан доллар ахча дехара и вирусан программа яржийначу наха. Оьрсийчохь цу вирусо тIелетар динарг яра Сбербанк а, "Мегафон" а, чоьхьарчу гIуллакхийн министралла а.\nДелахь а, гарехь, журналисташна хаа луург дара кхин хаттар. Иза дара юха а президентан харжамашкахь дакъалаца дагахь вуй-те Путин бохург.\nТАСС агенталло дийцарехь, цхьана журналисто хаьттира "хан тIекхаьччий ахьа 2018-чу шарахь президентан харжамашкахь дакъалацарх лаьцна сацам бан" аьлла. (Путина хьалхо аьллера цуьнах лаьцна дийца хIинца а хьалхе ду аьлла).\n-Путина доцца жоп делира «хIа-хIа» аьлла, - яздо ТАСС агенталло.\nОьрсийчохь президентан харжамаш хир бу 2018-чу шарахь Зазадоккху-баттахь. Харжамийн компани йолалур ю кху шеран ГIура-баттахь дуьйна.\nКадыров: "Путин хьакъ ву президент хила..."\nНавалнина кхаж тасар доьху Ходорковскис\nКадыров а, Медведев а "кIордийна" Ростов-гIалахь\nПутина толам боккхур бацара президентан харжамашкахь хьалхарчу муьрехь


Къилбаседа Кавказ - Европехь уггаре а къиза тIеман дов лаьтта меттиг\nГIадужу-бутт 10, 2013\nКъилбаседа Кавказ - Дуьненаюкъарчу кризисийн тобан лого, The International Crisis Group logo\nДуьненаюкъарчу кризисийн тобано Iора дьаккхина шен рогIера рапорт. Цо дийцарехь, кху шеран хьалхарчу 6 баттахь Къилбаседа Кавказехь вийна лаххара а 242 стаг, 253 – чевнаш йина ву. Цу вовшахтохараллана хетарехь, Къилбаседа Кавказераниг Европехь уггаре а къиза тIеман конфликт ю.\nДуьненаюкъара кризисийн тоба (The International Crisis Group) олуш йолу вовшахтохаралла кхоьллина 1995-чу шарахь. Карарчу хенахь цуьнан куьйгалхо ю Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан адамийн бакъонашкахула Лаккхара комиссар хилла Арбур Луиза. ХIора шарахь 90 гергга рапорт арахоьцу цу организацино, карарчу хенахь кху дуьнентIехь йолчу 50 сов конфликтехь хуьлуш дерг дуьйцуш.\nРогIера шен рапорт Iора даьккхина цу тобано баханчу баттахь. Цуьнан цIе ю «Къилбаседа Кавказ: Интеграцин халонаш: пачхьалкхан урхалла, харжамаш, бакъо коьрта хилар». Ткъа кху беттан 7-чу дийнахь Москох хилира и рапорт довзийтар.\nДуьненаюкъарчу кризисийн тобано дийцарехь, Къилбаседа Кавказераниг уггаре а кIиза тIеман дов ду Европехь. Рапортаца а догIуш, 2022-чу шарахь цу конфликтехь вийна 700 стаг, 525 – чевнаш йина ву. Ткъа кху шеран хьалхарчу 6 баттахь цигахь вийна лаххара а 242 стаг, 253 – чевнаш йина ву.\nАдамашна тIехь ницкъ бар уггара лакхара ду Дагестанехь. ШолагIчу меттехь . Нохчийчоь, тIаккха – ГIалгIайчоь. Бакъонашларъярхоша шайн рапортехь билгалдоккху 20I2-чу шарахь ГIалгIайчохь хьал алсам телхина хилар.\nКъилбаседа Кавказехь долу хьал карзах даьлла хиларан бахьана ду территорешна гонах долу девнаш дIадерзийна ца хилар а, административан дозанаш а, латтанаш а, ресурсаш а къийсар а, къаьмнийн юкъаметтигаш галйовлуш хилар а, дин бух тIехь цакхетамаш хилар а, Iедална политика нийсо лелон ца хаар а, низамаш коьрта хилар дохор а.\nДуьненаюкъарчу кризисийн тобанна хетарехь, цу регионера бахархой хедаш бу ОЬрсийчоьнан пачхьалкхах. Цуьнан бахьана ду и регион Оьрсийчоьнан Федерацин кхечу регионашца дIаийна ца хилар.\nРапортан авторшна хетарехь, 1999-чу шарахь Путин Владимир Iедале веача цо болх бира Советан Пачхьалкх йоьхначул тIаьхьа автономешна кхаьчна йолу маршонаш дIайохуш. Эххаре а цо кхоьллира центран карахь тIех дукха бакъонаш йолу пачхьалкх.\nДуккха а Къилбаседа Кавказера бахархой Москох долчу федералан Iедалша сацамаш тIеоьцуш шаьш юьстах дуьсу аьлла хеташ бу. 2011-чу шарахь парламентан харжамаш дIахьош а, 2012-чу шарахь президентан харжамаш болуш а Iедалша лелийначу харцонаша пачхалкхан легитималла лахйина бахархойн бIаьргашкахь.\n2013-чу шарахь Пачхьалкхан Дума реза ца хилира цхьацца меттигашкахь губернаторш бахархошка харжийта. И бакъо цара дIаелира меттигерчу депутаташна. Цу тайпа регионашна юкъахь ю Къилбаседа Кавказан 7 субъект а. 2004-чу шарахь дуьйна и бакъо яра Оьрсийчоьнан президентехь.\nЦу кепара, дукхах болчу бахархой аьтто бац демократин кепехь Iедалшна Iаткъам бан а, политикан дахарехь дакъалаца а,-бохуш яздо Дуьненаюкъарчу кризисийн тобано.\nЦо билгалдоккха 20 шарахь ницкъаллийн структураш лелийначу харцонаша бакъо тоьлур ю бохучух нехан тешам байина хилар. Бакъонашларъярхоша дуккха а меттигаш гучуяьхна нуьцкъала адамаш дIадигина а, уьш хьийзийна а, дайина а. Амма цу нахана а, байинчеран гергарчерна а бакъо ца карайо махкахь, аьлла ду рапорт тIехь.\nИ дерриг а цхьаьнатоьхча адамийн тешам бов Iедалан институташка болу. Дуккха а Къилбаседа Кавказерчу бахархошна, коьртачу декъана бусулба нахана хетарехь, низамаша а, Iедалан кепаша а шайх тешам байина. И бахьана долуш уьш тIегIерта бусулба низамашна а, Iадаташна а. Цара шайна аьхна йолу дахаран кепаш кхуллу къаьсттина Къилбаседа Кавказан малхбалерчу республикашкахь бохуш, жамI до кризисийн тобано.\nРапорта тIехь хьехарш а дина кризисийн тобано Оьрсийчоьнан Iедалшна а, Къилбаседа Кавказерчу республикийн куьйгалхошна а, Оьрсийчоьнан къоман террорана дуьхьал йолчу комитетана а, Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думанна а, Къилбаседа Кавказерчу мехкашкарчу диндайшна а, Европан Кхеташонна а.\nИштта, бакъонашларъярхошна хетарехь, Оьрсийчоьнан Iедалша леррина программа кхолла еза Къилбаседа Кавказе Оьрсийчоьнца интеграци яйта. Регионерчу Iедалша тIамца доьзна доцу некъаш лаха деза, тIемалошна дуьхьал лаьтташ. Пачхьалкхан Думо амнисти кечъян еза Къилбаседа Кавказерчу тIемалошна.\nЦул сов, Оьрсийчоьнан Iедалша хийца еза махкара политикан система, демократин кепаш юкъаялор Iалашонца, ткъа Европан Кхеташоно сацо ца деза Къилбаседа Кавказехь йолчу конфликташна мониторинг яр, алсам тидам тIебахийта беза цунна, Оьрсийчоьнна тIеIаткъам бан беза Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело бина сацамаш кхочуш байта.\nКъилбаседа Кавказ - Европехь уггаре а къиза тIеман дов долу меттиг


Маккейн Джон: Аьшпийн да ву Путин\nГезгмашин-бутт 20, 2013\nIамеркан Цхьанатоьхна Штаташ -- Сенатор Маккейн Джон интервью луш ву журналисташна, Вашингтон, 04Гез2013.\n«Со цец-акъ ваьккхина, Путин доьазлагΙа а президент виса дагахь ву бохучо», - элира вевзаш волчу Ιамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн сенатора Маккейн Джона ша Маршо Радион оьрсийн сервисна еарий дийнахь еллачу интервьюхь.\nПутинан сакхтех лаьцна дийца хΙуттуш волчу Ιамеркахочух Маккейн Джонах шех лаьцна ала догΙу юьхьанца. 26 шо ду Аризона штато шен цΙарх иза сенатор латтаво. 5 шо хьалха президентан харжамашкахь кандидат вара иза, амма ийшира Обама Баракна. Дедас а, дас а санна, эпсаран некъ а хаьржина, ТΙеман-ХΙордан академи яьккхина цо 55 шо хьалха. Вьетнамехь тΙом болчу муьрехь чудожийра цуьнан кема, вьетнамхойн йисарехь Ιийра пхеа шарахь сов. Цул тΙаьхьа велира политикан новкъа.\nДикка хан ю Маккейн Джона, оьрсийн пачхьалкх тергонехь а кхобуш, цуьнан президентна Путин Владимирна критика ен. Цхьа хан хьалха цо шех лаьцна дийцинарг ца тайначу Путина, ша дош лохуш холчу хΙутту стаг вацаре терра, даржийра, Маккейн вьетнамхоша лаьцна, орчохь кхобучу юкъанна хьераваьлла, цо дуьйцург кΙадда а боцург ду, аьлла.\nЦул тΙаьхьа а дехха лаьттира цу шинна юкъахь дешан дов.\nМаршо Радиоца Маккейна еарий дийнахь дина къамел а ду оцу могΙара. Бакъду, хΙинца Ιамеркара сенатор къамеле ваьккхинарг деношкахь Путин Владимира Ιамеркан прессехь Цхьанатоьхначу Штатийн политика аьшнаш еш йозанашка валар ду.\nЦо Ιамерках лаьцна дуьйцурггий, тхан кхузара дахаррий нийсса бΙостанехьа, йоккха башхалла йолуш ду, элира Маккейн Джона. Шен къамелехь цо билгалдаьккхира, ша автократ Путин шега нислур ву аьлла хеташ вац, оьрсийн къомах дог а лозуш, иза оцу стагах къелхьардаккха-м лаьара шена, аьлла.\nОьрсийчуьрчу дуккха а бахархошна Путин бакъ хета, Шемара тΙом дипломатин юкъарлонашца бен зе доцуш сацалур бац бохучунна тΙехь. Ткъа ахь, хьо сенатор хиларе терра, тохарш ден боху Асадна дуьхьал. Оьрсий ца кхета хьох, аьлла ду Маршо Радион хаттар.\nМаккейна ша жоп луш дагадоуьйту, Ιамеркий, Оьрсийчоьй исторехь дуккхаза а тΙемаш, харцо юхатухучохь цхьана хилла хилар а, масала, Ιамерко гΙо ца лаьцнехь, Гитлеран Германи эшалур а хилла цахилар.\nМаккейн: «Путина бохург нийса ду. Ιамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа бен тΙом шен а, дуьненан а дуьхьа бен болийна бац. Босне оьрсийн гΙоьнца чудахара тхо. Иштта Косовохь а гΙодира оьрсаша. Цигахь а кхечу къоман нах байинера сербаша, оха сацийра и хьал. Сребреницехь бархΙ эзар стаг вийча, иза сацо а чудахара тхо».\nАмма хΙинца Путина аьшпаш буьтту, Шемахь лаьттачу вочу хьолана бехке верг Асад вац, цигахь химин герз тоьхнарш гΙаттамхой бу, бохуш. Вай къамел деш Ιашшехь, боху Маккейна, Шема дΙаоьхуш ду Асада шен къам охьуш-отуш леладечу герзех доьттина оьрсийн кеманаш.\nАхь хьалха а баьхна оьрсий базбен дешнаш. Стенца сийлахь ду аьлла хета хьуна оьрсийн къам, хоьтту Маршо Радионо. Маккейнан жоп.\nМаккейн: «Со баккъал а ву оьрсий майра къам ду бохучу тΙехь. Цара иза гайтира Дуьненан шолгΙачу тΙамехь. Интеллект а лаккхара ю церан. Царех хаза нехан санна бΙаьрг буьзина сан. Амма кхин а цхьана хΙуманах теша со. Цхьанненан а бакъо яц уьш набахтешка хьийсо, царна гΙело ян. ГΙуллакх дац гейшна гΙело ян а. Тахана массо а бакъоларъярхойн организацешка ладоьгΙча, гуш ду Оьрсийчоь маьрша йоцийла. И вон хьелаш тахана лаьтташ ду-кх Оьрсийчохь».\nАхь хьайна Путин ца везийла хоуьйту, иза стенна тΙехь харц лору ахь, ду Маккейне рогΙера хаттар.\n«Ас ца боху, иза сайна ца тов. Вуьйцург и вац, цо лелориг ду», - боху сенатора. Ша, масала, чΙогΙа цецваьккхина цо ша доьазлагΙа а президент хΙотта воллу аьлла динчу къамело, элира Маккейна.\nЖурналистан хаттар: Муха хета хьуна, «юкъаметтигаш юхаюзар» олуш хилла шина пачхьалкхан программа ша дийриг дина яьлла олу цхьаболучу наха, иштта иза делахь, кхидΙа хΙун хир ду?\nМаккейн: «Реализм хила еза тхан оьрсашца йолчу юкъаметтигашкахь. Вай кхета деза Путинан лаамех, цуьнан бакъдолчу хотΙах, мотивацех. Иза оьрсийн империн престиж, ницкъ меттахΙотто гΙертачух тера ду. Цуьнан дуьхьа цо дийр доцуш хΙума дац. Масала, вайна хаьа, Нохчийчохь, бакъверг, харцверг ца къестош, массо а хΙаллаквира. Цо Гуьржийчу эскарш хьовсийра. Луларчу массо а пачхьалкхашна санна Ιаткъамаш латтабо цо. И дерриг дийриг Путин Владимир ву. Иза ша ма-варра вевзаш, цунна чекх хьовсуш хила деза вай».\nТкъа хьал иштта а долуш, Обамин администрацин политика муха го хьуна, бохучу хаттарна жоп а ло Маккейн Джона. «Вуно ирча го, эшаме го. Ас хьалхо дийцинчунца дозуш а ду аьлла хета суна хьал», - ду жоп.\nИштта бара Маршо Радион оьрсийн сервисо Ιамеркан сенаторера Маккейн Джонера эцначу интервьюн чулацам.\n"Оьрсийчоь цхъьаъ ю, Путин - кхин ву"


Би-би-сица болх беш хилла журналист вийна Ганехь\nБи-би-си телеканалца болх беш хилла журналист-талламча вийна Ганехь. Меттигерчу футболехь иккхина коррупцин скандал Iораяьккхинера цо ша бинчу талламашкахь. Футболан федерацин куьйгалхо даржах вохийна.\nШен цIе хьулйина болх беш хилла Хьусейн-Суале Ахьмад герз диттина вийна яхначу пIераскан буса, яздо меттигерчу КхоалгIачу телехьожийлан каналан сайто. Мотоцикл тIехь воьдучу шиммо герзаш диттинера цунна, иза шен цIа воьдучу заманчохь. Шозза некхан ун тIе а, цкъа логах а герзаш кхетта цунна. Иза веле хьалха телеэфирехь цунна кхерамаш тийсира Ганан парламентан декъахочо Агьяпонг Кеннедис, хоуьйту сайто.\n"Нагахь шайна иза цхьанхьа гахь – лергаш кегделаш цуьнан. Ас боху шуьга - етталаш цунна. ХIуъа хилахь а, ас мах лур бу шуна цунах. Вон кIант ву иза",- аьллачу Агьяпонган дешнаш далийна КхоалгIачу канало. Иза дуьйцучу хенахь журналистан суьрташ гайтина эфирехь.\nХьусейн-Суалес бинчу белхан Би-би-си канало гайтина кино ца тайна реакци яра Агьяпонга эфирехь гайтинарг. Ганерчу Футболан ассоциацин хьаькамаша, шайлахь цуьнан президент Найантакии Квеси а волуш, муха оьцу кхаьнаш дуьйцура цу кино чохь. Отел чохь 65 эзар доллар ахча Найантакиис кхаъна оьцучу заманчохь видео яьккхинера.\nДуккхаъчу футболан куьйгалхойх хьакхаелла коррупцин скандал бахьана долуш, Найантакии даржах ваьккхина ца Iаш, гуттаренна а дисквалификаци а йина цунна.\nЖурналисташна тIелатарш дар наггахь бен хуьлуш дац Ганехь, билгалдаьккхина Би-би-си-но. 2015-чу шарахь вийнера тIаьххьара журналист.\nГанерчу медиан пачхьалкхан Комиссин куьйгалхочо кхайкхамбина, журналист верна парламентан декъахо бехке ма ве, нехан суьрташ гайтарна, цунна бехк буьллийла дац аьлла. Цул совнах, телеэфирехь цу кепара дIахьедарш дечу хьоле иза ваккхаран бахьанаш а довза деза аьлла, тIе а тухуш.\nОьрсийчуьрчу кхиазхочо бехк цабиллар дехна Кадыровга\nСоьлжа-ГIалара полици юкъаозийна, вакцинаци яйта оьшуш хиларх бахархой кхетон\nКадыровн гонерчу стеган йоI ядорах лаьцна дийца реза ца хилла Кремлехь\nТарамова Хьалиматан гIуллакхах кехаташ дIадехна ЕСПЧ-но\nДийнахь-буса коронавирусах 22 стаг велла Къилбаседа Кавказехь. Цомгуш хилла кхин а 303\nФранцхойн хьехархо вийначу нохчочун дас ша реза ву шен воIана аьлла, дIахьедина\nБайден а, Путин а цхьаьнакхетачу юкъанна Женевехь Навальныйн граффити йина\nФранцин президентна тIара тоьхна, иза нахаца къамеле волуш\nКадыров а, Чимаев а: доттагIалла дуьйхи?


Заманан я мIаьргонийн лар\n5 ноября в 11:29 (2009 г.)\n05.11.2009 /11:29/ «Хаза хиллера-кх яхана зама» – олу вайх хIорамма а, вешан дагалецамийн лорах новкъадевлча. ДIадаьлларг: жималлий, хаза ханний безам хеташ деха вай. Ткъа хиндерг, гундерг… хьанна хаьа хIун дохьуш йогIур ю зама?... Бераллехь ша-тайпа хуьлуш хиллера хIуманан чам, бос, мах. Кхин хIумма ца хилча а, хIетахь вай моз дина йиинчу комарийн, хIинца тIекхевдина чам а ца баккхало. Дуккха а хьалха ду иза. Тхайн лулахочуьнгара, оьрсийн воккхачу стагера, мацах Сибрех кхалхале хьалха тхешан хиллачу бешан ах схьаийцира оха цхьана дийнахь. Тхуна юккъера доза доькъуш тоьхначу аьчган сетки юккъехула, кIажарш санна дIасаяьржинчу хуталшна тIехь, къегина сийна, цIен зезагаш лепара. Самукъане, цхьа кегий къоьгамаш санна долчу цара, мохе хьалатесна къорза куз хоьтуьйтура гушдерг. ТIаьхьо, баккхийчара мангал тоьхна -тоьхна, охьабиллина карийра суна сайн «куз». Бераллин иэсехь дисира и хаза сурт. Цул тIаьхьа 30 шо гергга хан елира царех тера зезагаш, аьлча а, иштта дахаран мутт Iена басарш кхин газа.\nДукха хан йоццуш, художникан Даудова Фатимин исбаьхьаллин пхьалгIахь хилира со.\nСоьлжа-ГIалахь хилар а дицделла, цхьана бакъйолчу, нохчийн ширачу кIотара кхаьчна мотталора цуьнан х1усамехь. Художникан хIусамехь яцара вайна ган Iемина йолу мехала пхьегIаш я деза кузаш. Амма бIаьргашна а, сина а гергара хета бахам бара: яханачу заманахь нохчаша дезар деш лелийна яккхий чкъургаш йолу урчакхаш, тайп-тайпана кIудалш, текхаш, исбаьхьаллин киншкаш. Гира Фатимин «Елла гIала», «Крепость Грозная» гуларшна юкъара гIарадевлла девза суьрташ. Овкъаран басахь долчу суьрташна юккъехь седа санна, лепаш «Зезагаш» цIе йолу сурт гуора. Зезагаш даггара дехкина дуйла хаа хала дацара: цIеналла, серло схьаюьйлура царех.\nХIинца цуьнан зезагашка хьаьжча, лепаш дуьхьалхIуьттург бералла хетара, мацах сайна гина тхайн бешара зезагаш дагадаьхкира. Вайн дахарехь шайца цхьа маьIна доцуш кегий мIаьргонаш хиллане а цахиларх кхийтира. Исбаьхьаллин ницкъан шуьйра таронаш ю.\nДаудова Фатима тахана Нохчийн Республикехь евзаш ю художник – график, дизайнер санна. Цуьнан белхаш ган аьтто хилла Россин Федерацин а, Европин а шахьаршкарчу хьовсархойн.\nКуьйгана говза, ойланна кIорга йолчу художникан хаза амалш ю вайн заманахь мелла а дIахеръелла йовчарех. Шен гIала, къам, мохк, нохчийн мотт дукхабеза къоман йоI ю иза. Суьрташ цо ша когаяхчхьана дуьйна дахка долийна хилла. Цкъа хьалха пенашна, юха неIаршна тIехь, тIаккха дов дича, къайлаха къолам а оьций, дIайижа меттаяьлча. Ткъа Iуьйранна гIайбанан чIуьйриг къорза карийча «Фатимин болх» – долура баккхийчийн.\nХудожникан дахаран некъан коьрта терахьаш иштта ду. Даудова Фатима йина 1975-чу шеран 16-чу мартехь. Фатимина, дуьненан меха хеташ, дукхавезаш хиллачу дас Хьамида йигира шен йоI Соьлжа-ГIалара №1 йолчу исбаьхьаллин ишколе деша. 1986-чу шарахь долийна дешар 1990-чу шарахь чекхделира. Цигахь гучудийла дуьйладелира жимачу йоьIан хьуьнарш.\nДуьххьарлера кхиам 5-чу классехь доьшуш йолуш хилира цуьнан. Цо диллина сурт Индин пачхьалкхан коьртачу шахьаре Дели гIала гайтаме даьхьира. Иза иштта сайна хезча, суьртан чулацам, васт дагадогIий аьлла хаьттира ас. Шен сийна бIаьргаш делош, Фатимас элира: «Дера догIу. Керла шо тIекхочу хан яра иза. Тайнигаш юхкучу туьканара, елка эцна, вогIу воккха стаг вара цу тIехь гуш верг. Керлачу шарна кечам барх нехан долу самукъа гайта лиира суна. Ткъа и сурт Инде кхачаран бахьана чолхе дацара. Оцу муьрехь СССР-н а, Индин а доттагIаллин уьйраш хIинцачул а мерза яра».\nСуьрташ дахка оьшу дуьххьарлера басарийн гIутакх шен 5 шо долуш хилира цуьнан. ХIетахь нохчийн махкахь дика вевзаш вара художник Шамурзаев Шемал.\nФатимин йишас терго йинера ша болх бечу туькана вогIучу художникан. Цхьана дийнахь цу шиннан къамелехь хьахаелира сурт диллар дукха дезаш йолу Фатима. ГIараваьллачу художнико дийхира шена жимачу йоьIан суьрташ гайтар. Уьш шен гича, цо элира: «Оцу берах говза художник хир ю. Ойлаян хаьа цунна. Иза кIезиг дац кхоллараллехь». Исбаьхьаллин ишкол яьккхинчул тIаьхьа Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институте «художественни графика» отделене деша йоьду иза 1992-чу шарахь, юха тIедогIучу шарахь (1993-гIа шо) мехкадаьттан институтехь «Архитектура» говзалла схьайоьллу. Цига деша а хIутту хIара. Иштта, шина институте цхьабосса деша лела Фатима.\nГIийла, декъаза, миска шераш догIу Нохчийчу. Нохчийн махкахь тIом гIотту. Массеран а дог-ойла йохош дахаран некъаш а юкъахдохуш кхочу иза хIораннан хIусаме. Дешар 1995-чу шарахь Ростов гIаларчу хьехархойн институтехь чекхдаккха дезаш хуьлу.\nОцу гIалахь яьккхинчу хенах беркат долу цунна. Исбаьхьаллин графикан къайленаш йовза таронаш мелла алсам яра кхузахь. 1998-чу шарахь дешна а йолий, ша яьхначу Соьлжа-ГIала цIайоьрзий, пачхьалкхан мехкадаьттан институтан «Архитектура» кафедре балха хIутту. Студенташна скульптура, дизайн, хIинцалера архитектура, суртдиллар хьоьхуш схьайогIу иза тахана а.\n2001-чу шарахь Даудова Фатима Россин Федерацин художникийн Союзе тIеоьцу. Цо дакъалоцу гIалин, республикан, ерригроссин, дуьненаюкъарчу а гайтамашкахь.\nХудожникаца цхьаьна кхуьу цуьнан керла белхаш.\nМохк, къам, гIала – цаьрца доьзна дерг, бен-башхалла доцу юкъара бахам хуьлий дIа ца тасало кхоллараллин нахе.\nЖимчохь Соьлжа-ГIалахь доьшуш йолуш, дукхаезаш меттигаш яра Фатимин. Кировн цIарах йолу парк, некъаца хаза хьожа етталуш, хIора гIашло шена тIевоьхуш, мерзачу кхачанийн кхерч лаьттина йолу «Столични» кафе. Цуьнан бераллин дуьне дохийра тIамо. Иштта кхолладелира Фатимин уггар а гIараяьлла йолу «Елла гIала» ц1е йолу пхеа суьртах лаьтташ йолу цикл.\nБакъду, хьалха диллинарг 3 сурт дара. 1997-чу шарахь Ростовехь бинчу дипломан белхан юьхь яра и 3 сурт.\nЦул тIаьхьа кхин шиъ а тIедиллира. «Елла гIала» цикл Москварчу хьовсархошна гира «Центральни художникийн коьртачу цIийнан гайтаран залашкахь. Гайтамийн географи шорлуш, Россехь а, цуьнан дозанал арахьа а йовза йолало къоначу художникан цIе.\nЦо дакъа лаьцна хIокху гайтамашкахь:\n2002-гIа шо, Москва, «Нохчийчоьнан художникаш Художественни Академехь».\n2003-гIа шо, Краснодар, «Кавказана машар» региональни гайтам.\n2003-гIа шо. Соьлжа-ГIала «тIулгашна тIехь истори» гайтам.\nЕрригроссин Х-гIа исбаьхьалин гайтам\n2004-гIа шо. Санкт-Петербург, «Художникийн Союзан гайтаман зала чохь Къилба Федеральни округан художникаш» гайтам.\n2004-гIа шо. Соьлжа-ГIала. Нохчийн халкъ цIера даьккхина 60 шо кхачарна лерина гайтам.\n2004-гIа шо. Соьлжа-ГIала. Нохчийн Республикан художникийн Толаман денна лерина гайтам.\n2005-гIа шо. Москва. Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тIеман толаман 60 шо кхачарна лерина дуьненаюкъара гайтам.\n2005-гIа шо. Соьлжа-ГIала. Нохчийн Республикан хьалхарчу Президентана Кадыров Ахьмад-Хьаьжина лерина Нохчийн Республикан художникаша вовшахтоьхна гайтам.\n2006-гIа шо. Москва. Ерригроссин къоначу художникийн 11-чу конкурсан толамхойн П.М.Третьяковн цIарахчу галерейхь хилла гайтам.\nАла деза Фатимин «ТIулгашна тIехь истори» ц1е йолчу гайтамах тIулган истори аларан масех бахьана хилар. Цкъа делахь, халкъан истори уггар а оьздачу гIирсана тIехь язъян йогIу, шолгIа, «Елла гIала» ц1е йолу пхеа суьртан цикл боккъал а ю тIулгашна тIехь язйина.\nЛитографин гIоьнца дехкина ду и суьрташ. «Елла ГIала» цикл юьйцуш кIезиг ца хезначу суна нийса, даггара кхета лаьара цунах. Суьрташка (оригиналашка хьаьжча) бIаьрг тухуш тидам хилира, Фатимас сурт дуьллуш лелочу стоьлан (мольбертан) лакхахь дIатоьхна жимачу элпашца яздина Къуръанан деза аййят дара.\nТкъа «Елла гIала» циклан №3 йолчу суьрто дуьйцура: «Шен йисина сал-пал эцна г1удалкх теттина воьду цхьа стаг, цунна улле хIоьттина йогIу йоккха стаг. Шайн бисина берриг а бахам цхьана чамди чу гулбой, гIалара арабовлуш бу уьш. Йоккха стаг шен дахар, шен хилла селхане езаш, кханене некъ беш йогIу.\nОрам ларбича, керла зIуьйдиг, тасалой, керла хутал хоьцу дахаро. Иза гина ду хIара дуьне.\nСуртдилларан говзаллехь графика жанр уггар а чолхениг лоруш ю говзанчаша, ткъа вайн республикехь къезиг бу оцу декъехь къахьоьгуш болу художникаш. Графика хот1аца болх беш верг говза хила везаш ву кхечу ерриг а жанрашкахь. Оьрсийн художникийн ишкол ю дерриг а дуьненахь дика масал хилла дIахIоьттина. Фатимас къобал бечу художникех бу Левитан, Васильев, Коровин, Суриков, Брюлов. «Оьрсийн къоман а, мехкан а са гойту цара шайн кхоллараллица. Иза гайта хаар йоккха говзалла, бокъдолу похIма ду» – элира Фатимас.\nЛакхахь ма-аллара, кхоллараллин нах Дала цхьа шатайпа синош, дегнаш делла хуьлу. Церан бIаьрса бIаьргашца хилла ца Iа, уьш дагца, ойланца дуьнене хьежа хууш хуьлу. Цкъа делахь онда дукъ а ду цара тIелоцург. Цкъа а ца хилла бос кхолла а хаьа царна. Масала, поэтана дешнашца дийца хаахь, художникана суьрташца гайта хаьа шен ойланаш, лаамаш, сатийсамаш.\nФатимица хиллачу цхьаьнакхетарехь дагахь лаьттиначарех яра къамелан цхьа меттиг.\nДIадахана 2008-гIа шо шен дахарехь уггар хала а, хилла шо ду, элира цо. ГIено хьоьху олуш ду вайн. Иштта цкъа цхьа тамашийна гIан го цунна. Ши куьг доцуш го цунна ша. Сурт дилла дагахь басаршна тIекховда йоллу хIара. Шен аьтту куьг доцийла хаьий, холча хIутту, тIаккха ша-шен догъоьцу: «ХIумма а дац, аьрру куьйгаца Iемар ю со суьрташ дахка» – олий. Юха аьрру куьг а ца хуьлу кхуьнан. Ши куьг доцуш ша гIайгIане йоьжна гича, сахьаьвзина самаелира. ГIан хала ца тидира – уллера дика накъост дIаваьлла, ши куьг хаьдда юьсу хIара.\nЮккъе йоккха хан ца юлуш Фатимин да Хьамид дIаволу. Фатимин ден Хьамидан а, ненан Седин а 6 доьзалхочух уггар а жимах ерг Фатима яра. Цамгаро лаьцначу ненах марзо кIезиг эцна йоI яра иза. Цундела хир дара шен йоьIан дог-ойланах дика кхеташ, дика накъост хилла, массо хIуманна тIехь ондда гIортор хилла ваьхнарг цуьнан да хилар. «Ахь айхьа дуьллу цхьа сурт бен дацахь а, даггара диллина, къахьегна иза а доккха хIума хир ду» – олий, шен йоьIан дог ира-кара хIотто хаьара цунна.\nФатимин хаза гIиллакх ду комаьршалла, ша делла дош кхочушдар. Шена хетарг юьхь дуьххьал схьаалар, даггара доцург дош хеташ яц иза. Художник хиларал сов, иза похIме суртдаккхархо а ю. Шен ойланца шена гонахара дуьне, тIекховдийна гуш куьйгаш а доцуш, «меттахадаккха», хийцамаш бан а хаьа цунна. Къаьсттина цо даьхначу суьрташна юкъахь тIе тидам бахара, цо Россин паччахьан Елизаветин даьккхинчу суьртана. Вайна ма-хаъара, Елизавета буьрса стаг хилла нах набахтешка чукхийса марзъелла яра иза, шен ницкъ гайтархьама. Мискачу нахе набахтин корехула хьежа Iемина яра. Ткъа хIинца Фатимас Елизавета лаьцнера шен сурт доккхучу аппаратаца йийсаре. Цо иза художникан хIилланца а динера. Санкт-Петербургехь лаьтташ бу паччахьана лерина хIоттийна хIоллам (памятник). Геннара цуьнан сурт даккха йоьлча, Фатимас шен объективана хьалха аьчкан керт лаьцнера. ХIинца набахтин цацанна тIехьа гуш ерг буьрса паччахь яра…\nДуккха а гергарлонаш, накъостий бу художникан. ТIаьхьарчу хенахь иза къахьоьгуш ю киншкийн дизайн ярна тIехь. Нохчийн Республикехь дика бевзаш болчу яздархошца, культуран а, Iедалан а векалшца белхаш цхьаьна беана цуьнан. Цо кечйина А-Хь.Кадыровн, К.Ибрагимовн, I.Юсуповн, Д.Абдурахмановн, Л.Яхьяевн киншкаш. Даудова Фатимин кхолараллех лаьцна шайна хетарг довзийтира тхуна вайн цхьаболчу махкахоша.\nЯхъяев Леча, Нохчийн Республикан Президентан советник, яздархо:\n– Киншкийн дуьненах кхеташ ца хуьлу цхьаволу художник, ткъа Фатима яздархоша шаьш лоьхуш ю, шайн киншкийн маьIница догIуш нийса сурт дилла хаарна.\nМогIарашна юккъехь а шен могIанаш карадо цунна. Поэзин, прозин мотт хууш, цунах кхеташ ю иза. Шен болх безамца бо цо. Иза чIогIа маьIне башхалла ю.\nСтохка зорбане яьлла «Нохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан» ц1е йолу киншка а Фатимас кечйина яра. ХIора агIонна, декъана муьлха сурт догIу а хьожуш, болх бира цо. Шен басаршца, муьлххачу а произведенин маьIна шордан а, к1аргдан а хаьа цунна. Суьрташкахь ша гайта ца гIерта иза…\nИбрагимов Канта, яздархо:\n«Берийн дуьне» роман зорбане йоккхучу хенахь хезира суна Даудовах лаьцна. «И ю хьуна дика художник» – аьлла, сайна иза дуьххьара гайтича, со кхин дIогара теша а ца тийшира. Оццул жимачу художникан мичара хир бу романехь ас дуьйцучун маьIна нийса гайта ницкъ? Амма цуьнан «Елла гIала», иштта кхин а белхаш сайна гича, цхьа а шеко ца йисира. Художникаца Фатимица кхин дIа а белхаш бийр бу аьлла хета суна. Дала баккхийчу кхиамашка кхачайойла иза.\nАйдамирова Аймани, Нохчийн Республикан халкъан артист, «Нур-Жовх1ар» пачхьалкхан ансамблан куьйгалхо:\n(Фатима оцу ансамблан художник-декоратор ю карарчу хенахь).\nФатима йоцуш сайн кхолларалла ца го суна. Дукха хан ю суна иза евза. Иза сан ойланашна чу са кхуллушъерг ю. Дуккха а хан хьалха ду иза. Цхьана дийнахь Соьлжа-ГIалахь сольни концерт чекхъяьлла суьйре яра. Сийна ши бIаьрг болу цхьа бер тIедеара суна: «Ас хьан портрет дуьллур ду хьуна цхьана дийнахь» – элира цо. ХIетахь дуьйна суна уллехь ю иза. Сол дикка жима елахь а, амма шена уллехь волчунна дала хьекъал долуш, шен дешан да а йолуш, схьайогIу. Шен болх дукхабеза цунна. Халонаш ю цуьнан дахарехь, амма уьш йийца ца юьйцуш, шена ша некъ боккхуш йогIу иза. «Нур-Жовх1арна» карийна ша-тайпа жовх1ар ду Фатима».\nНасуханов ШахIид, мехкадаьттан институтан «архитектуран» кафедран заведующи:\n– Студент йолуш евзира суна Фатима. ТIамо вай дIасакхийсинчу муьрехь 1998-чу шарах гира суна иза. Цул т1аьхьа тхан кафедре балха еара иза. Студенташна дукхаезаш хьехархо ю иза, похIма долу художник а ю – Фатима».\nАмхадова Зара, журналист, Нохчийн Республикан Культуран министерствон интернет сайтан куьйгалхо:\n– Фатима – цуьнан шен сурт, васт, са иза ша ю. ЦIена, сирла. Цхьана басарца а дуьйцу цо дуккха а.\nХьалха, жимчохь вайх дукхахьолахь хIора а ирсе хуьлучу бераллера чам, васт дуьхьал тийса долало цуьнан суьртийн басаршка хьаьжча. Шен мохк, къам дезна а, дезаш а болчу художникех ю Фатима.\n«Кавказан гIарабевлла зударий» аьллачу киншкин турпалхо а ю Даудова Фатима.\nВевзаш волчу оьрсийн яздархочун Л.Н.Толстойн накъост хиллачу Мисирбиев Садон тIахьенах йолчу, Фатимех вайн къоман дозалла хилла йогIийла тIейогIу зама. Дахарехь ирс, балха тIехь аьтто хуьлуш ехийла хьо, Фатима.


Дахаран некъ харжар - жоьпаллин гIулч\nНохчийчоь-- Соьлж-ГIаларчу мехкадаьттан институтан студенташ, 2011\nНохчийчуьра доьшуш долу бераш а, ишколашкахь дерш а, шай сатийсамаш ду хъIокху дахарпехь. Амма, замано, шен ойланаш хуьлу, церан кхолламех. муха, хьежамаш бу. таханлерачу берийн а, кхиазхой а, шай кханенна.\nЦхьа хIума шеко а йоцуш билгалдаккха мегар ду, таханлерачу Нохчийчохь, кегирхой а , берийн лаамаш, герзца, эскархошца а, полисхошца а боьзна бац. Гарехь, дийца бахьанаш а доцуш, даго хьоьхуш хила там бу царна, иза шай коьрта некъ боцийла.\nТIаьххьара горгали бекна, экзаменш дIалуш, селхана хилла болу дешархой, харжамашна хьалхахь хIиттина, мича деша бахча гIоле ду бохуш. Амма, и сатийсамаш вахьтаIабо, дIалучу экзаменашна хьалхахь болчу кхерамаша. Оцу хенахь долчу берашна вуочу гIенахь а доьхьал хоьттина хира дацара, дахарехь шаьш ла безаш болу бала а, мел хала хира ду, шен безаш болу болх харжа а, адам хилла хIокху дуьненахь дIалела а.\nИшколаш яьхна долу бераш, ян экзаменаш гIелбинехь а, ян кхечу бахьанашца далахь а, ца лиира, оцу хьокъехь бистхила, амма. Ишколехь кхиъ массийта шарахь деша безарш, къамеле бовла.\nАбубакар цIе йолчу 10 классе ваьллачу Соьлжа-гIаларчу вахархочуьнна цергийн лор ваха лууш ду. Амма, иза билгала тешна вац, ша оцу лакхене кхачалура вуйла. Делан карахь ду ша дерг, аьлла къамел дира цо.\nАбубакар: «Со юха шарахь дешна волу шву. Стоматолого деша ваха лууш ву со. Кхиъ дешарш ду, амма, суна и болх чIогIа безаш ву. Хуура ду-кх, муха нислура ду. Лаа-м цига лаьара. ГIуллакх ца хилахь, бетон кего дIагIура ву-кх цхьанахь. Делан карахь ду ша дерг».\nМилцойн болх безаш хуьлу, нохчийн цхьаболу дешархой. Бераш а кхета, герз а, низам а карахь долчуьнгахь нийсо а бакъо а ю аьлла. Заурбек цIе йолу жима стаг, паргIат кепара латар Iамош волу массийта шо ду. Цунна шен кхоллам спортаца го.\nЗаурбек: «Со жима волчу дуьйна ву латар Iамош. Спортехула дIаваха луура дара суна. Тренер болх хазахета суна. Бераш Iамо луура дара суна. Хуура ду-кх, со школа яьккхича хIун хира ду».\nТаханлерачу заманан кегирхойн культурийца шай кхане хила луурш а кIезга бац Нохчийчохь. Масла, махкахь чIогIа даьржина ду паркур олуш долу, Францера схьадаьлла долу кхиссадалар. Цуьнца цхьа терра уллехь ду, рэп ешар а. Соьлжа-гIаана йистехь, Бухан юьртахь вехаш волу ИбрахIиман, шен I4 шо бен дацах а, хууш ду, шех воьвзуш волу рэп алархо хира ву аьлла.\nИбрахIим: «Со воккха хилча, рэп алархо хила луура дара суна. Эминем хазахета суна. Вай нохчийн Юрт-да олуш верг а ву рэп йоьшуш, кхиъ «Мертвые дельфины» олуш тоба а яра вай».\nИшколехь, хьалхарчу классашкахь хьехархо йолчу Залинас хоьтту ша куьйгалла дечу классера берашка, царна мила хила лаьа олий. Тайпа-тайпана белхаш беза берашна, аьлла дийцира цо.\nЗалина: «Сан классехь ас хIиттина., берашна мила хила лаьа аьлла. Цхьаболчарна, ашй дайша санна таксисташ хила лаьа. Сан классехь волчу шина кIантан повар хиал лууш ву. Туькан чохь болх беш хила луурш а бу. Шорта ахча а долуш, болх а ца беш, тоьллачу машенаца лела луурш а бу. Космонавташ бац, хIаваI кеманна пилоташ а бац царна юккъахь».\nХIора шарахь аьлча санна шан Iуналла дечу классехь ишшта хеттарш до Залинас. Халахеташ далахь, цо билгалдоккху, хьехархо хила лууш бац аьлла.\nЗалина: «Ас цаьрга шо долалуш а, иза чекхадолуш а хотту, мила хила лаьа олий. Цхьаболчеран хийцаелла хуьлу лаамаш. Со-м хьоьжуш Iийна цаьрга, цхьаммо а хьехархо ма ца олу аьлла. Цхьана йоIа элира.Иза а цхьа гIийла элира цо,Ю аьлча а ца аьлча а хIун дара теша бохуш».\nНохчийчохь, де а буьйса а ца къастош Iедалша, йоьхьарлаьцна ду, тIекхуьу чкъор кхетош-кхиор. Берийн бошмашкахь хIинца, хIора де долош ду, Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан гимнашца. Бераша, иза хаза а хеташ Iамайо, лакха а локху. Амма, дукхачу хьолехь, Оьрсийчоьнан гимн сийлахь хеташ санна, иза къаьстана чIогIа Iамайо царна, хIокху 5 шо кхаьчначу йоIана санна.


Iаламан куцаш лорадар хIаране декхар - Сердало\nЗаман, вешта аьлча адамлен вахара куцаш оттаме хувцаденнад цивилизацен говзалаш араяларах. Уж говзалаш вахарера дIаяха аьттув бац. Цхьабакъда уж бахьан долаш Iалама: лаьттанна, хишта, фена, дийнаташта, адамашта беш бола Iоткъам лаьгIбе аьттув ба вай.\nУкх Дунен мехкашка санна вайцига а дукха я нувхаш лаьрхIа кхалажашка, дIакхувсаш хинна кечалаш. ГIалгIай Мехка массайттнахьа лаьттах дIаехкай нонагIо нувхаш. Царех дукхагъяраш цIаькха чакхъяха мегаргйолаш яр. ХIаьта массехк шу да вайцига цу лоархIамеча гIулакха йоакхо еш, полигонаш а яь, массе а тайпара, нувхаш гулъеш а чакхйоахаш а къахьаега. КIира шозза машенаца болхлой хьабоагIа уж дIаяхьа. Вайцига хIанз а дIадолалуш мара дац, нувхаш нийсагIа аьлча бийдал, ше-ший хьакъ долча боараме къаьст-къаьста гулъелга а чакхъйохалга а. ХIаьта цу гIулакха хьалхара гIа баьккхаб Магасе. Цига зIамига контейнераш оттаяьй пхе тайпара уж чутовса аргIа йола белгало яь йоазон оагалгаш а долаш.\nIалаьмате лоархIам болаш да царца батарейкаши ртуть доалла лампаши чуяхка моттигаш къоастаяь хилар. Уж къаьст-къаьста дIайихьача чакхъяха атта да, Iалама зе а дергдоацаш.\nДашха гарга долча дешаех да вай мехка биологически нувхаш: жа-доахан леладеш, котам-москал, гIаж-боабашк лелаеш, хьахулаш мел дар аргIа йолча, экологически цIенача куцашца чакхъяхара дош. ХIаьта царел совгIа дохкалуш долчарех да гаьний гIанаш, баьцаш, даарах дуссараш и кх. дI.\nIалама а экологена а зе деш долчарех да технически прогрессаца бувзам бола куцаши кечалащи. Халахетийташ да новкъа автотранспортах, гIишлон техниках Iодахача даьттай йоккхий Iатташ хилар. Ховш ма хиллара уж дерригаш хIана дац аллал синтетически да. Iомехка даьтташ хьагулдара, цар лаьттанна ду зе лаьгIдара технологи вай республике яле тамаш я. Хила-м езар!\nХIанз ахка да. Ха йIайха латта. Делкъа хана 35-37 градус йIовхал хул вайцига цхьадолча деношка. Цудухьа нах хин йистешка салаIа ух. Вай республике дукхагIча даькъе Эсса а Iармхи а бердашка нонагIо хул нах салоIаш. Из-м дика да. Цхьабакъда цхьаболчар цига Iокхийса нувхаш яйча хеталу царна гIалгIай «Хи йист, наькъа йиста, юрта йист цIена лелаелаш» яха вай даьша даь хьехар дицденнад аьнна. Ер-м вай дахаш бола, вай мохк ба. Укхаза даха дезаш да хургдола ноахалаш а. Цудухьа вайх хIаране декхар да ший цIагIа санна мехкара лостам лорабе.\nУкхаза белгалданза далац цхьа хIама: вайцига массехк экологен, санитарни, ветеринарни тIахьожам лоаттабу федеральни а республикански а органаш болх беш хилар. Цхьабакъда вайх хIара сага тIехьа хаьхо оттаве торо яц Iаьдала. Цу деша дика гIо дергда гIалгIай эхь-эздело. «Эздел леладе деза эрий ара ше цхьаь волча а» яьхад вай даьша. ХIаьта цу дешаша чулоац дукха хIама, цу даькъе вай заманца товш экологи лораяр долаш. «ЦIенал йолча – беркат» яхаш алар да вай къаман. ТIаккха таханарча хьалашца нийса из даьшхача «ЦIенал йолча – вахар» ала деза. ХIана аьлча бIехача моттиго вахара хир хоададу. ХIаьта из бIехъераш вай да. Цхьаккха а хIамах хувца тоам боацаш, тамашне хоза мохк ба вай дахар, дунен ялсмале я ала мегаргдолаш.\nIалаьмате дукха дийцарех а дувцаш латтарех а да, тахан вай нувхаш а лоархIаш, арагIа йолча боараме чакхъяьхача пайдане бийдал а хургйола кечалаш хьакъ долча тайпара къаьст-къаста гулъяра а чакхъяра а дош. ХьалхагIа вайцига цу гIулакха хьяаь полигон хиннаяц, кхалажаш мара. ХIаьта уж нувхаш къаьст-къаьста экологически культураца нийса гулъелга дIадоладе дезар шераг1а. Дукха хIама дац цига эшар. Кхоачам ба йохкалуш йола нувхаш: каьхат, картон, баьцаш, гIаьнаш, дахчаш къаьста, биологически яраш санитарно-экологически а ветеринарни а бокъонашца нийса гулъяр (дагадохарах аьлча, укх деша йоакхо яр, нийсагIа аьлча чакхъяхар дIадоладаьд вай республике), экологически зене мел йола кечал ше-ший аргIах къаьст-къаста гулъелга а чакхйоахалга а Iалашдар (Магас города администрацено дIадоладаь дика гIулакх, вай мехкарча беригача бахархаша хьаллацар. Эрсий кица да «Нув хьакхача хилац цIена, нувхаш Iо ца кхувсача хул» яхаш. Нийса да из. Цудухьа вай массе а цхьана, хIара вар къаьстта а хадданза къахьегаш хила веза, берригача мехка лостам хилийта, цIенал лоаттае.\nИз духхьал Iаьдала болхлой, экологически, санитарно-эпидемиологически тIахьожам бара органий, нувхаш дIайоахарий декхар хинна Iац. Из да вай массане а юкъара декхар. Цудухьа дуккхача шерашка тха газето, «ГIалгIайче» яхача газето а вай телевидене, радио каналашка гIолла хадданза дувцаш да ер Iалам лорадара гIулакх. Автора цу дешах яздарал совнагIа, массехк шу хьалха Мехкдаь цIерах каьхат яздаьдар шийна цу хьакъехьа кхоачашдича бакъахьа хетараш белгал а даьха. Из дош ГIалгIай Республика Правительства аргIа йолча отделага дIаденналга ховш да.\nАрахьа, кхыча мехкашка бахачар вайцига лостам бергбоацалга ховш да. Долче, вайна тIалаттача декхарех да воаш дахача мехка лостам хилийтар, дезалашта а кхувш доагIача ноахалашта а вай заман маьхале дола экологически куцаш дIа а довзийташ, леладе декхар а оттадеш. Нагахьа санна цу даькъе аргIа йолча боараме вай къа ца хьеге, хургдолча ноахалаша бехк бергба вайна, иззал хоза, беркате мохк, цун Iаламан куцаш лораде сабар-денал теадац тха даьй, яхаш.\nP.S: Со сакхетарг ваьлча денз цаккха а хи йисте ваха кхача а буаш салоIаш хиннавац со. Цхьабакъда, массехк ди хьалха балха новкъосташца вай лоамашка хиннав со 5-6 сахьат доаккхаш Эсса-хи йисте. Хам-хьурмат даь ца валлал хоза сурт дар гуш хиннар (Iалама куцаш дувца а мича деза). Ингале Iоакъа шаьра никъ ба цига гIолла чакхбоалаш. Ховш ма хиллара из вахаре эшаш йолчарех кечал я. Цхьа 25-30 шу хьалха цига гIаш водар хала ваха везаш хулар. Эсса чIожах хьалводаш кулга аьтта оагIорахьа бердах сома турбаш а теха, массайта краник а йоаллаш хий да хьадоагIаш. Цигара хий хьа а ийца юха а дийрза Эсса йисте чхараш а ядаш гаьнаш ягIача моттиге сайцар тхо. Духхьал 7-8 метр шерен 11-12 йIаьхен йолча майдилга тIа ялхнахьа цIераш йогая белгалонаш яр, вешта аьлча цIерах йисса йокъ яр-кх. Болх беш долча экологех хьакъехьарча законодательствоца, санитарни-экологически боарамашца а адамий эзделаца а нийса хетанзар сона цигарча гаьний овлаш дIакхоачача уж цIераш йоагаяр.\nЦул совгIа новкъарле еш дар, чхараш вIашкаотточа, ши метр совгIа кIоаргача харша чу Iокхийса полиэтиленови тIормеш, пластиковии Iоакъангш шушаш, цкъа пайда ийцача дIакхувса пхьегIаш хилар. Вай укхаза ювцаргьяц гобаьккха яьда гIаьлений юхкаш. Тхоаш кхаьчача моттига зем баьккхача тхона хоаделар нувхаш чуйоахка масехк галии тIормиги. Духхьа цу зIамигача лаьттан чIегилга –тIа иззал нувхаш хилча, кхычахьа мел хургья-те уж?! (Хьажа суртага).\nВай лоамашкара хозал йовза, даьша тIох яьча гIишлонашка хьажа дукха хьаший, нийсагIа аьлча туристаш хьаух. Шеко яц нувхаш Iокхувсараш уж ца хилара. Цудухьл гIалгIай эздело а кхыметтел могадац вайна уж Iокхувса. Лакхе хьоахадаь вай къаман кица цIаькха а доаладе лов сона: «Хи йист, наькъа йист, юрта йист цIена лелаелаш».\nЦигара нувхаш хьа а гулъяь дIа хIана яханзар оаш, яха хаттар тхога а дала тарлургда. Из нийса а да. Бакъда чхарашта юкъерча харша чу ухка нувхаш хьалъяха аьттув, вешта кхоачам бацар, уж чуйохка тIормигаш дацар. Цул совгIа галешка чуерзаяьраш дIаяхьа машена чу моттиг а тоъанзар. ТIаккха тхо дикка ха яьнна нах а да. ХIаьта цу мотиге тхоашта бIарга мел яйна нувхаш, цу даькъе массехк батарейка а йоалаш хьа гулъяь цIаера оаха. Вешта цу лоаман хиш долча мел йола нувхаш гулъяр, уж чакхъяхар лаьрххIа бе безаш болх ба. Цхьабакъда, дика хургдар уж нувхаш вай вIалла Iо ца кхувсаре. Геттара дика хургдар иштта йохка ца луча полиэтиленахи пластикахи мел йола кечал, йохкалуча, лаьттах, хих зене йоацаш дIаувча экологически цIенача бийдалах хьаяьраш мара, лоамашка болхачар мукъагI хьоргйоцаш бехкам оттабича. ХIаьта массанахь а уж хилар-м дувца а дезац.\nУкхаза белгалданза далац цхьаькха: ГIалгIай лоаман районе нувхаш гулъяь Iооттае а уж чакхъяха а моттиг ца хилар. Цудухьа ва лоаме бIарга са санна лорае а дошув санна цIена а лела еза. Из де деза тахан денз дIа а доладаь, кхоане ца ехкаш.


Шаьш тIамца баьхкинчу республикан омбудсмене латкъамаш бо оьрсийн эскархоша\nМангал-бутт 05, 2013\nКосово -- Косован Кхерамазаллин Ницкъийн векал ву 1998-99 шерашкахь ехкина хилла минаш а, эккхаза дисина молха а лохуш, 17Сти2013\nНохчийчуьрчу адамийн бакъонашкахула волчу векале Нухажиев Нурдига, шайна догIуш долу алап схьадалийтарна тIехь гIо дехна, махкахь болчу эскархойн саперийн цхьана тобано. Контрактаца лур ду аьлла долу ахча аьттехьа а луш дац шай бохуш арз дина цара. Ткъа, юккъараллехь цецбовлар бен кхин хIума ца дисна, сел лекха алапаш стенна луш ду, шаьш ехкина йолу минаш дIайохучу эскархошна аьлла.\nИттех шо а ца эшна, Нохчийчохь дерриге хIума коьрта тIера кога хIоттон. Оцу хенахь махкахь, некъашца лелачаьрна уггаре а кхераме болчарах бара, сапераш. ХIора дийнахь шозза, шай техника лелачу меттигашкахула талламаш бора цара. Хийла машенна а, цу чохь болу нах а бойуш, герзаш диттина меттигаш ю.\nТахана хьал хийцаделла. Селхана, бакъонаш йохош хилла болу оьрсийн эскархой, шаьш а бу, тахана, арз деш, шайна алап луш дац бохуш. Нохчийчуьрчу бахархойн бакъонашкахула векал волчу Нухажиев Нурдига, гIо дехна, Соьлжа-гIалахь Ханкала базехь волчу 5 эскархочо. Муха йохош хилла церан бакъонаш, маршо радиога дуьйцу Нохчийчуьрчу адамийн бакъонийн векалаллийн белхахочо Джабраилов Шамада.\nДжабраилов Шамад: «Массийта салтийчо нохчийн омбудсмена Нухажиев Нурдийн цIарах яздина кехаташ даийтина, шай бакъонаш йохъош ю аьлла. Салтий шаьш эскаре боьлхучу хенахь, царна лекха алап а хира ду60-70 эзар сом, премиш а, кхидерг а хира ду аьлла хуьлу. Ткъа, хIинца, шаьш болх беш дикка хан ялахь а, и барт кхочуш беш бац куьйгалло, лура ду аьлла долу ахчанаш а дац луш боху цара. Цу тIехь накъосталла доьху цара. Шай буьйранче аьлла цара, амма, гIуллакх ца хилла. Нухажиевс тIеман прокуратуре яздина, амма, жоп хIинца а кхачанза ду».\nОьрсийн эскархоша дуьххьара деш дац нохчийн бакъонашларъярхошка цу тайпа аьрзанаш. Дукхачу хьолехь, шайна гIо дар цара доьху, хIоттинчу контрактаца хила дезаш долу ахча луш дац олий. ХIинцалера болу сапераш-эскархой болчу тIеман декъера стохка а дина цу тайпа арз бохуш, тидам бира Джабраилов Шамада.\nДжабраилов Шамад: «Цу тайпа аьрзанаш тхуна дIадаханчу шарахь массийта деъна. Цу тIехь оха болх бина. Царна догIуш долу ахчанаш а дIадалийтина. Тхуна и аьрзанаш динарш а, № 45767 тIеман декъера эскархой а бу».\nМинаш Нохчийчуьра дIаяхаран бала дукха ира лаьтташ болун дела, хIора шарахь аьлча санна, айдой дуьйцу Iедалша, амма, цхьацца бахьанашца и гIуллакх юхатуьтту. Итт шо хьалха, оццу саперашна дицделла хира ду, шаьш нах кхузахь муха хьийзина некъашца, бохуш церан бакъонаш йохош ю аьлла шена хезча, дийцира Бекхан цIе йолчу Соьлжа-гIалара вахархочо.\nБекхан: «ХIинца уьш гIо доьхуш бу. Хьалха-м цара цхьа а стаг дIавала а, схьавала а ца вуьтура. Шайцаний улле а хIиттабой дIабуьгура цара нах, эккхар ца дайта. Хийла стаг дIавигира цара, хийла стаг вийра цара. Хийла латтабора, лаьттах вахь а вуьллий латтабора. Ишшта нах хьийзина цара цу хенахь. ХIинца-м ахча ло бохуш гIо доьхуш бу хIорш».\nИшшта, могIарера вахархо Бекхан цецваьллера, минаш дIайохуш бу бохуш лелачу саперашна ишшта даккхий ахчанаш луш ду аьлча. Царна лучу ах мехах, царчулла дика болх бийра бара шаьш нохчаша, аьлла тидам бира цо.\nБекхан: «100 эзар ахча шена делча-м муьлхачу стага а схьайоккхура ю мина. Оццула царна ахчанаш а луш, цхьана шарахь болх бича, дIаяхалура йолу и минаш дIайохуш яц цара. I0-I3 шо ду и гIуллакх ишшта лаьтташ. Шаьш йихкинчу минийн картанаш да ма ду цаьргахь. Жимма Iама а бина нохчаша, 50 эзар сом алап хIоттича, шаьш а схьайохура яра уьш цаьрга а ца хьоьжуш. Шай мохк буй а хууш, шай бераш а , шаьш цу тIехь лелхара дуйла а хууш леррина дIайохура яра уьш нохчаша».\nОьрсийчохь тIеман министраллехь куьйгалла а хуьйцуш, хIума дича, гучудаьллера, гIишлошъяран тIехь цигахь даккхийчу бозбончаллийца ахчанаш лечкъийна хиллийла. Нохчийчуьрчу коьратчу тIеман базехь Ханкалахь а изза сурт дара. Амма, тIеман прокуратуро талла дуолийна долу гIуллакхаш, сихха дижийра.\nМаршо радиога, шен цIе ца яьккхар а доьхуш, Азербайджанера цхьана вахархочо дийцира, эскархойн гIишлошъярхошца шен а цхьа фирма яра аьлла. Амма, церан кегар гучбаьлча, цара ша а шайна тIеххье жоьпе уозавайтира аьлла. Шен кхин дан хIума ца дисира, фирма дIа а къоьвлиина, 3 миллион сом ца кхоччуш ахча а делла, шен доьхьала долийна долу гIуллакх дIакъовлийтар бен, бохуш вара Нохчийчу болх бан веана волу азербайджанхо.\nХьал дан а ду, «цхьанненна тIом, кхечунна вина хьоме нана».


Беканаькъан ДордагIа Тембота кхоллам гIалгIай литературе чIоагIа лоархIаме ба\nБекарга бетта 19 ди 2021 шу\nБеканаькъан ДордагIа Тембот\nГIалгIай метта кепайоазув хьахилар а цун ларда тIа хьалхара литературни йоазош арадала доладалара а зама я 1920-1940 шераш. Халкъа ший йоазув хьахилар — къаман гIулакх-оамалца хувцам хилар санна хIама да, эрсаша революция оал цох. Йоазонгара дIадолалуш да халкъа дешар, кепайоазув, хоамбаржар, литература — цу массадолчо халкъа кхетам дегIабоалабу. Хьакхеллача йоазонна хьалха а байнна дIаовтташ бола викалаш къаьстта хьинар долаш а, къаман яхь йолаш а, денале нах хила беза. Ишта ца хилча гIулакх чакхдаргдац. Цу тайпарча нахах хиннав гIалгIай къаман эггара хьалхара хьехархо — Беканаькъан ДордагIа Тембот.\nВайна ховчох, гIалгIай къам йоазонга даьнна бIаь шу а хьалдизадац. Къаман меттала йоазув дацар, аьнна, вай мотт-м, кега ца луш, цхьацца хьагучадувлача кердача хIамашта цIераш тахкарца дегIаихаб. Дукха кицаш, ховли-довзалеш, сакъердаме дувцараш, фаьлгаш дувцарца метта лоаттабаьб мотт, вай даьша. Бакъда, цхьа да оарцагIвала везача хьале эттаб гIалгIай мотт 19 бIаьшарено ший доал 20 бIаьшаренга ковдадаьча замах. Цу ханна из кхета а даь, мотт каьхата тIа баккхаргахьа къахьега болабеннаб вай къаман цхьаццабола къонхий. Цига хьалхалаьттарех ва къаман хьехархо Тембот.\nМалсаганаькъан Кураза Зоврбика вай йоазув хьакхеллача хана, массарел хьалха а ваьнна шийна тIа а ийца, наха юкъе из дIадоаржадеш къахьийгарех ва Тембот. Керда кхелла йоазув 1921 шера чIоагIдаьчул тIехьагIа, из йоазув шин шера гаргга кулгайоазонца леладаьд цар. ХIаьта из кепайоазон тIа даккхардухьа дукха къахьегаш, кийчон балхаш дIакхахьа дийзад. Из болх а ДордагIа Тембота дукхагIбар шийна хьатIаийца хиннаб.\nБеканаькъан ДордагIа Тембот ваьв 1873 шера декабрь бетта 27 дийнахьа Йоккхача Ачалкхе. Цхьаькханахьа хьоахадаьд 1878 шера февраль бетта 10 дийнахьа из ваьв аьнна. Бакъда цох бакъдар, нийсагIдар малагIа да ца хой а лоархIаш дар хьалхара таьрахь да.\nТембота да ДордагIа хьал-таро дика долаш саг хиннав. ДIадувш лаьтта а долаш, дукха жа-доахан а долаш, Буро тIеи Ачалкхеи, шиннахьа, тикаш а йолаш. Буро тIарча тика чу дохкаш дуа хIама хиннад, хIаьта Ачалкхе хиннача тика чу цIен боахама, вахара эшар хиннад. Тембота нана, Доврбеканаькъан Букачий Iумара йоI хиннай.\nГIалгIай къам паргIатдаргдола оагIо лохаш, цу оагIорахьа дукха теркам лоаттабеш къахьийгарех ва Тембот. Ханаца шийна улув баьхаб цо ше мо уйла йола нах. 1920 шерашка из чIоаггIа чуув къам сердалонга дигара Iилман балхаш тахка, уж дIаязде, дукхача шерашка шийна дагалаьттар кхоачашде къаман тIера хало дIаяккхара къахьега волалу, дIаболабу боккха юкъара болх. Беррига ший низ дIалу цо къаман гIулакх-оамал дегIадоаладара, хьинаре дакъа лоац вахара эргдоаккхача оагIорахьарча балхаца, дукха уйла ю, къахьег ма хулла чехкагIа бIаьшерашка хьайоагIа боадо халкъа юкъера дIаяккхара, къаман меттала дола йоазув арадаккхара. Къаьстта вай къам йоазув мотт ховш ца хилар чIоагIа Iаткъаш хиннад цунна. Из хьагаш хиннав дунен Iилманца къахьегаш шоай мотт, гIулакх-оамал, хьисап довзаш из доашхаш къахьегаш болча кхыча къаман нахах. Бакъда царех хьегарах бала пайда боацилга кхета а деш из гIийртав шийна могача тайпара къам сердалонга дига, къаман хьалхале лаццал ба аьнна шийна хетарашца къахьега.\nМалсаганаькъан Зоврбика «Сердало» яха вай хьалхара газет хьакхеллача хана, цун редактор из ше хиннав. Дале а, цунна чIоагIа эшаш хиннав газет лерттIа кхоаччаш леладергдола цIенхашт вола саг. Газета геттара эшаш хиннав дика гIалгIай мотт ховш а керда хьахинна гIалгIай йоазув ховш а вола саг. ХIаьта Тембота Зоврбикаца ший доттагIал хилар бахьан долаш, хьалххе а цунгара хьа а ийца, Iомадаь хиннад из йоазув. ХIаьта дIабувцаш бола гIалгIай мотт-м Темботал дикагIа ховш атта саг хиннавац цу замалахьа. Из ва эггара хьалха гIалгIай мотт хьеха волавенна саг, къаман хьехархо. Газета «Сердало» бехктокхаме секретарь а волаш, таржамхо а волаш болх баьб цо редакце хьинаре къахьегаш\nБолх дIаболабаь а балалехь Тембота вIашагIъеллай дика гIалгIай мотт ховш а цу меттала язде ховш а болча нахах йола йоаккха йоаца тоаба. Уж ба Хоаной Осман, Озанаькъан Салман, Овшанаькъан Махьмад, Iоахарганаькъан Лорса, Дахкилганаькъан Бахьаудин иштта кхыбараш а. Ший беррига низ оарцагIа баьккха царна дIахьийхад цо из керда даьнна йоазо. Уж кхы дукха ца говш цох дIа а кхийттаб.\nЮххера а ший болх болабаьб газета «Сердало». Цун хьалхара номер араяьннай Буро тIа май бетта хьалхарча дийнахьа 1923 шера. Пхи бIаь газет да уж эггара хьалха араяьнна хинна тираж. Из хьалхара номер арайоалача дийнахьа, цох боккха кха хинна, Наьсаре вIашагIа а кхийтта, Буро тIа кхо бIаь совгIа саг вахар тхо, яхаш, дувцар боккхийча наха. Из йоазув хьакхоллара ди гIалгIашта массаза а лоархIаме хиннад.\nГазета бехктокхаме секретарь хиннав тIех лоархIаме вола Беканаькъан ДордагIа Тембот. Наьна меттагахьа чIоагIа говзал, хьисап долаш саг хиннав из. Юххьанца деррига къа ше хьега дезаш хиннад цун газет арадала доладелча. Бакъда, цо из болх,\nчIоагIа цох доккхал деш, бIу ца къожабеш, хьабеш хиннаб. Из газета хьакхоллача а цу юкъе доккха дакъа лаьца ва из. Цу газетах доаккхалдеш, цун хьалха лаьтта ши саг вувцаш, цох лаьца ДордагIа Тембота язъяьй «Сердало» яхаш цIи а йолаш, байташ.\nДахалда вайна «Сердало»! -\nСела чIоагIа вай мотт каьхата тIа балар дезаш хина гIадваха яздаьд поэта уж мугIараш. Укх байташкахьа хьалхарча бIоагIилга тIа йоах цо «Сердало» вай культуран чарх хилар а, из сийрда малх хилар а. Дог тийша хиннав из мотт дIаяьзбеш хилча цунца дIаязъеш йола культура, дукхача нахага дIакхоачаргхиларах. ДIахо шоллагIча бIоагIилга тIа шеи Зоврбики шиъ вIаший хеттав цо. Зорбиках газета тIех я йоах, хIаьта шийх — Темботах — газета дулх да йоах. Дулх тIадоацача тIехкан чIоагIале яц, тIехк юкъе ца йоалле дулхан а низ бац! КхоалагIча бIоагIилга тIа цо дувцар да цхьа ший маIан долаш. Лоаман юрташка бахача нахага из кхоачарг хиларах дог тийша, цох дог гIоздаьнна ва из, шоллагIа дале, лоаманхой вахар газета тIа дувцаш хилар а хьахьокх цо.\nЦу хана гIалгIай йоазув кхолларо дукха вай кагий нах дешара тIахьийхаб. Массанена а дагадаьллар хиннад «Дешар сердало — цадешар боадо» яха керда даьнна кица. Цу хана гIалгIай йоазонхошта шоаш деш долча йоазонна кепатохийта из цхьа газет мара кхы моттиг хиннаяц. Иштта дегIааха болабеннаб гIалгIай йоазон мотт. «Сердало» бахьан долаш шой начIал лакхдеш, говзал ираеш, дош кIоаргдеш къахьийгад юхьанца цу ханарча йоазонхоша. Из газет бахьан долаш а хиннаб царех дукхагIчарех эзди йоазонхой.\nВай хьахинна каьхата мотт эггара хьалха караийцачарех а ца Iеш, Темботах хул хьалхара хьехархо а. 1923 шера Областной дешара отдело вIашагIйохк курсаш. Темботах тийша хиннай уж а. 1923 шера диъзлагI арадоалача газета тIа кепатох цо «Хьехархой курсаш» яха статья. Тахан а ший мах бовнза я из. Цо йоах:\nХьехархочун болх бе безам боацачоа шийна Iомаде дешар хул цох. Дешаро массаза а соввоаккх саг. Ший наьна меттала дешар доаца къам къамашта юкъе вIалла къам а дац хIанз, акха къам лоархI цох, сий далац цун. Ший меттала дешар доацача къаман саг, дешар долча къамашта юкъе нийсвелча, ший къаман йоазув ца хилар шийна мел Iаткъ цунна дика хов. Цудухьа шоай наьна меттала дешар хиллал ираз хиннача къамо модз санна мерза а хеташ Iомаде дезар из, вешта моллагIча къаман дешар вай везачо Iомадолда...».\n«... дешар ший наьна меттала даьлча, из ца хар доккха эхь да, кхувш боагIача гIалгIай кагийча наха.\n— Со визза гIалгIа ва, — ала йиш яц цун ший меттала дола йоазув ца хейча!».\nВайна а беза воай чура че лелае нах. Уж ца хилча, вай йиш яц воай йоазонга дала. Цудухьа хьа а дIа а ца кхувсаш сахьаташца хьалкхеде деза вай воай дешар. Дешара вай хьалха далар шун кара да, кагий нах! Керттера шун кара да из!».\n«Ший дакъа хьал ца эца саг а — саг вац, ший дакъа хьалъэца ца хов къам а къам дац».\nХьехархой курсашка хьийха а ца Iеш Тембота гIалгIай йоазув Iомадаьд советски партини школе курсашка. Къаьстта цун хьехархочун начIал гучадаьннад из ГIалгIай хьехархой техникуме хьехаш хиннача хана. ДукхагIа бола вай къаьнара йоазонхой цо хьийха ба. Воай хьалхарча мугIарашка латта йоазонхой вахар тахка айттача гучадоал вайна ДордагIа Тембот царна хьехаш хинналга.\n1928 шера апрель бетта 2 шоллагIча дийнахьа арадаьннача «Сердало» газета номера тIа «Ши зама» яха ший поэма IотIаяьккхай цо.\nСигала морх йоацаш, ДогIа делхарг ма дац, -\nДег тIа бала боацаш, БIарг белхарг ма бац.\nБеканаькъан ДордагIа Тембота кхоллам гIалгIай литературе чIоагIа лоархIаме ба. ГIалгIай дукхача йоазонхоша ма аллара ший тайпара гIалгIай поэзии хьайолаенна хьаст ба из. ГIалгIай къаман гIулакх-оамал, мотт, къаман Iадаташ дегIадара ший беррига низ дIабеннаб цо. Дукха яздаьдац Тембота, бакъда кхоллама йоазо кIезига дале а мотт бикъа ба цун, бIарчча библиотека хьалйиззал маIан даккха йиш йолаш ба цун хIара кхоллам. Цун кхоллам бешаш хилча хIарача ший заман хьашташ кхоачашдеш хила веза саг, яхача уйлан тIа вода. Тембота из дика кхетадеш а хиннад.\nХалкъа хьехархо хиннача Беканаькъан ДордагIа Тембота хьамсара хиннача «Сердало» газета укх шера 98 шу дизад май бетта 1 дийнахьа. Ше хьакхеллачахой мехка дола кердадараш, хувцамаш, наьха вахара хьал белгалдеш хьадена газет да из. Тахан а шийна ма могга хьинаре къахьегаш мехка хьал тоадалар дог доахаш болх беш я «Сердало» редакци.\nБеканаькъан Дордаг1а Тембота 98 шу хьалха ма аллара, «Дахалда «Сердало» — вай культуран чарх»!


"Кхелахошна тIехь урхалла до Кадыровс"\nМарсхьокху-бутт 03, 2018\nТитиев Аюбна кхел нийсонца йийр ю аьлла ца хета цуьнан адвокаташна\nКхечу регионе Титиев Аюбан гIуллакх листар дехьадаккха дуьхьало йина Нохчийчуьрчу кхелахойн коллегино. Карарчу беттан 1-чу дийнахь Лакхарчу кхелехь йоьдучу кхеташонехь тIеийцира ишта сацам, хьалхо шайна йинчу дуьхьалонна адвокаташ латкъамбан гIертачу юкъанна.\nТитиевн боллу адвокаташ бара кхелехь – Новиков Илья а, Заикин Петр а, Дубровина Марина а.\nМадаева а, Горбовцова а, Эдилсултанова а яра кхелахойн коллегехь. Изза суьдхой бара бакъоларъярхочун гIуллакх толлуш хьалхо дIадаьхьначу ладегIаршкахь а.\nБайначу беттан юьххьехь Шела гIалин кхелехь дийцадолийра, довхаттар кхечу регионе дехьадаккхарх. Iедалхоша а, иштта Кадыров Рамзана а Нохчийчохь кхелахошна тIеIаткъам бо, цундела бакъонашларъярхочун гIуллакх кхечу дозан тIехь хила лаьа шена аьлла, дIахьедира адвокато Новиков Ильяс.\nЕаридийнахь юха а айдинера Новиковс дов листар муьлххачу а кхечу махкарчу кхеле кховдорах, нохчийн Iедалхойх цигахь берш бозуш цахиларна.\nКхелахошна тоьшалла далош, адвокаташ гIоьртира, Кадыров Рамзана Титиевх а, "Мемориалах" а негативе дуьйцуш, интервью гайта.\nДелахь а, суьдхоша, шаьш Iаччохь вовшашца дага а бевлла, тIе ца ийцира Кадыровн шога вистхилар, луьстучу гIуллакхца догIуш дац цуьнан къамел аьлла. Юха а гIоьртира адвокаташ кхи цхьа гIовгIане тоьшалла дало – 2016-чу шарахь меттигерчу телевизионехь зорбане яьллачу видеога хьовсийта.\nХIетахь регионерчу суьдхойх кIоршаме вистхилира мехкан куьйгалхо, юкъара ца воккхуш Лакхарчу кхелан куьйгалхо Каратаев Мохьмад а.\n"Нагахь яхь, юьхь йолуш хьо стаг велахь, хьайн лаамехь балхара дIавала веза хьо", - аьлла, тIедожийра хIетахь Кадыровс Каратаевна.\nЦул тIаьхьа масех де даьлча, Каратаевс дарж охьадиллира.\nКремлехь а цхьана, комментареш йира оцу гIуллакхан гонах, Москохна хетарехь, Кадыровс тIеIаткъам ца бинера суьдхочунна.\n"Нохчийчуьрчу кхелахошна тIехь Кадыровс урхалла деш хиларан объективе факташ ма ю юьйцурш. Цара тIечIагIдийр ма ду, административан Iедалх нохчийн кхелахой бозуш бу я бац", - кхелахой тешо гIертара йоьдучу кхеташонехь Новиков.\nШен коллегас бохучунна тIе а товш, Заикина а билгалдаьккхира, республикан урхалхочуьнгара суьдхоша Iаткъам ловш хилар.\nДелахь а, адвокаташа юьйцу интервью талла реза ца хилира кхелахой – Титиевн гIуллакх листарца юкъаметтиг яц аьлла Кадыровс динчу къамелаца.\nХIетте а, Заикина дагатесира, Нохчийчохь Кадыровс мел нуьцкъала тIеIаткъам латтош бу.\n"Цуьнан лаам кхочушбархьама, цхьаболчу ледарчу наха низамехь доцург а леладо", - билгладаьккхира адвокато.\nИштта, цундела Кадыровн "Мемориалах" а, Титиевх а репликаш бакъонашларъярхо бехкехилар бакъде бохуш, кхайкхам санна тIеэцна, гIуллакх ма-дарра мухха делахь а.\nГIуллакх долийначу муьрехь масийттазза шен къамелехь Титиев – наркоман а ву, иза бехкехиларан дуккха а тоьшаллаш а ду бохуш, Нохчийчоьнан куьйгалхочо динчу дIахьедаршна тIе тидам берзийра адвокато Дубровина Маринас.\nБехказаллин презумпцин принцип йохайо оцу дIахьедарша аьлла хета адвокатна.\n"Нохчийн Iедалхоша бен Iаткъам юьхьарэцча, нохчийн боллу кхелахой бозуш боцуш, озабезаме а боцуш хир бу аьлла ца хета тхуна", - аьлла Дубровинас. Ткъа суьдхочо Мадаевс юкъахъяьккхира иза, "луьстучу гIуллакхца догIуш дац адвокато дуьйцург" аьлла.\nТитиевн дов карарчу заманахь а йиш йолуш ду кхечу регионехь хатта бохуш, кхелахой юха а тешо гIоьртира Новиков Илья. Нагахь иза бехкевийраш реза а хилахь, кхелан цхьаболу декъашхой кхечу регионашкара схьаэха декхарйила хилар а юьхьарэцча, низамаша магош ду гIуллакх листар дехьа-сехьа даккхар, элира адвокато.\n"Титиевна гонах хIоттийна негативе фон а йоцуш, кхечу махкахь хатта йиш йолуш ма ду цуьнан дов", - бохуш, чIагIдора Новиковс.\n"Шайн наркоман лаьцнера аьлла, дуьне хьала ма гIаьттина…Изза наркоманаш ма бу уьш шаьш а. Цо (Титиевс) лелош хила ца мега и наркотикаш? 60-70 шераш долу наркоманаш лоьцуш, Iаш ма ду тхо. Уьш бац дIалеца мегаш? Дера мега-кх", - аьллачу Кадыровн дешнаш далийра адвокато.\n"Иза анаша узуш вара аьлла теш ву-кх тхан. Мел оьшу тоьшаллаш ду", - Кадыровс алар а дIадийшира Новиковс.\n"Титиев бехкехиларх цо дIакхайкхийна, кхело тIе ца эцча ца довлу цуьнан дешнаш", - бехира адвокато Новиковс, амма кхелахоша тIе ца дитира цо бохург.\nДоцца аьлча, Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхело Кадыровс аьлла цхьа дош тидаме ца ийцира. Адвокаташна дуьхьало еш сацам хилира суьдхойн.\nЦу сацамна дуьхьал Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхелехь бен латкъам бойла дац.


Iамаркахо нохчийн мотт Iамо лууш ву | Информационное агентство "Грозный-Информ"\nСр, 29 июня, 21:32 Пишите нам\nГлавная » НОВОСТИ » НОХЧИЙН МОТТ » Iамаркахо нохчийн мотт Iамо лууш ву\nСебастьян Беникорт Францехь йолчу нохчийн диаспорна дика вевза. Нохчийн дечиг-пондар лакхарца гIараваьлла иза. Дуьххьара цо дечиг-пондарна тIехь лекхна мукъам цо шен Инстаграм агIонна тIе баьккхинчул тIаьхьа, Себастьянца Зум чухула йистхилар хилира сан.\n– Де дика хуьлда хьан, Себастьян!\n– Далла йезийла хьо!\n– Себастьян, хьан Инстаграм агIонна тIе ши эзар сов стаг йазвелла. Дийцахьа, нохчашна йукъахь гIара муха ваьлла хьо?\n– (Воьлу) Со Хонкарахь дукха Iийна. Цигахь суна церан къоман пондар бевзина. Ас туркойн пондар лакха болийра, сайна церан культура дукха хазахетар бахьана долуш. И пондар локхуш, дечиг-пондаран тайпанаш лаха волавелира со. Иштта тIенисвелира со нохчийн дечиг-пондар бечу накъостана. Цо суна, бан а бина, Нохчийчуьра дечиг-пондар схьабаийтира.\n– Дуьххьара ахь Инстаграм чохь баржийна мукъам муьлхарниг бара?\n– Иза йара ас дуьххьара видео йаьккхина, дагахь доцуш чукхоьссина пост. Дукха сиха нахалайелира иза. Безамах лаьцна йиш йара и.\n– Дешарца боьзна буй хьан мукъаме болу безам?\n– Бац. Сан дешар философица доьзна ду. Иллешца, эшаршца девзина суна нохчийн къоман са. Бакъдерг аьлча, йуьхьанца нохчийн цатешам бара соьга, со агент ву моьттуш. Со агент велхьара, нахала а ца вуьйлуш, сайн болх беш хир вара, ткъа со нохчийн мукъамаш локхуш гIараваьлла. Кхузахь Iаш болчу нохчаша чIогIа сагатдо шайн Даймахкана. Ас дечиг-пондар локхуш хезча, царна шайн мохк дагабогIу. Суна цара массара а баркалла а олу, соьца гергарло лело лууш а хуьлу уьш.\n– Себастьян, хьуна дуьххьара вевзина нохчи мила вара?\n– Сан дуьххьарлера доттагI Сусуев Ахьмад ву. Ас цуьнца гергарло тесира. Суна сайн дахарехь дуьххьара гина нохчи Ахьмадан офисан хехо вара. Со церан офисе чоьхьаволуш дуьхьал кхийтира суна хехо. Цул тIаьхьа со цига кест-кеста эха волавелира. Integration Education Synergy (IES) — пачхьалкхе схьабаьхкинчу нохчашна гIо деш меттиг йу и.\n– Муьлха мотт буьйцу ахь?\n– Ас масийтта мотт буьйцу. Масала, ингалсан, французийн, туркойн. Нохчийн мотт Iамо башха материалаш ца карайо, амма, кестта иза а арахоьцур йу chechen_courses аьлла йолчу тобано. Оцу курсана тIевазвала дагахь ву со. Книгаш йу сан чохь, масала, Хамидова Зулайс хIоттийна берийн книга. Суна оьрсийн мотт а ца хаьа, амма, суна иза Iамо лаьа. Нохчийн мотт Iамон таро хир йу со санна болчарна. Жима тоба йу Iамаркахь Iаш, церан шайн болх бу дIабоьдуш — кху шеран хIутосург баттахь нохчийн курс арахеца дагахь бу уьш. И курс ингалсан а, французийн а меттанашкахь хир йу.\n– Хьуна нохчийн маттахь цхьа а дош хаьий?\n– Хаьа. «Маршалла ду шуьга, марша вогIийла, марша гIойла». И дешнаш Iемира суна уггаре а хьалха. ТIаккха, цхьацца талламаш беш, суна хиира «Маршо» бохург нохчашна коьрта хилар. Таханлерчу хенахь нахана моьтту Европа уггаре а хаза йу, ткъа суна кегийн къаьмнаш а, церан истори, культура, доцца аьлча, церан дахарца доьзна дерг дерриге а хазахета.\nСебастьяна шегахь йолу нохчийн книгаш гайтира суна. Царна йукъахь Вагапов Iаьрбин болх а гира суна. Баиев СаьIида йазйина «Grief of my heart» («Сан деган лазам») а гайтира цо.\nТхан дистхилар чекхделира вовшийн Iодика йарца.


За неделю 8406\nЗа месяц 21364\nКхыдолча дуккхача къамий викалаша санна доккха дакъа лаьцад г1алг1аша 1941-1945 шерашка хиннача т1емашка. Ка маьхала яйла шун, ка аьга т1ехьашка ма далда шо! – аьнна, накъабоахаш хиннаб уж даьша-ноаноша, гаргарча а кхоачарча а наха. Шоашта Даьхено, къамо, бовзачар а безачар а т1адилла декхар толамца кхоачашдеш, моастаг1а юхатехав цари цар новкъосташеи. Дуккхабараш ахкийсаб т1ема аренашка. Цар сий ц1аккха довргдац, цар хьалъяь сийлен г1ала харцаргьяц, цар денала мах баь саг варгвац.\nМаг1албике баха нах шоай шахьарах доккхал де йиш йолаш ба. Укхаза соцаваьв, къарваьв, юхатехав, эшаваьв кура-сонта ваьнна, сигала Даьла ва, лаьтта со ва яхаш воаг1а моастаг1а. Вай Маг1албикенах «Т1ема сийлен г1ала» яха ц1и тиллай.\nЦ1аккха бесаза ма яйла вай коталон ц1и!\nУ. Евлоев, Маг1албика г1алий депутатий Совета кулгалхо


"Жусан" леринчу операцин гурашкахь Шемара Казахстане эвакуаци йинчу Актюбинск кIоштан бахархой дIалийцира даймахкахь. Азаттык радион корреспондентан аьтто белира бехкзуламан гIуллакхаш дуьхьал даьхначийн гергарчаьрца къамел дан.\nСтигалкъекъа-беттан 7-чу дийнера 9-чу дийне кхаччалц "Жусан" цIарца йолийначу леринчу операцин гурашкахь цIа валийначу Актюбинск кIоштан виъ вахархочунна дуьхьал бехкузаламан гIуллакхаш долийна.Царех цхьаъ ву 28 шо долу Куанов Руслан. "Шемахь тIемашкахь дакъалаьцна ву" аьлла, шеконашка эцна иза. Алмагамбетова Акмарал а, Тореханов Данабек а, Сабитулы Даурен а бехкево "терроризмна пропаганда" ярна а, "динашлахь гамо яржорна" а.\nШемара даймахка балийначул тIаьхьа дIалецначийн гергарчара бахарехь, цкъачунна церан таро хилла яц шайн доьзалшца цхьанакхета. Амма царна хууш ду, Актаура реабилитацин центрера Актобе а балийна, кху беттан 15-чохь талламан изолятор чу боьхкиний уьш. Актюбинск кIоштан кхелан векалша бахарехь, Актобан талламан леринчу кхело шина баттана уьш чохь буьтуш сацамбина.\nТемирскан кIоштара схьаваьллачу Куанов Русланан нанас боху, тIаьххьарчу шина дийнахь ша масийттазза Актюбинск кIоштарчу къоман кхерамзаллан департаменте яхара, шен кIантаца цхьанакхета лууш.\n- Департаментан белхахоша карантин ю кхайкхийна, цундела цкъачунна аьтто бац Руслан хьуна гайта элира соьга. Итт дийнахь лаьттар йолуш ю карантин. Аьтто ца белира сан кIант ган. Иза когана чов йина хилар а хиина суна, медицинан гIудалкх тIехь схьавалийна хила иза. Русланан доьзалх хIинца а хууш хIума дац тхуна. Шемара сан кIанта соьга телефон тоьхначу хенахь элира, шина зудчо дина кхо бер ду шен аьлла, - дуьйцу Жасанова Гульшарас.\nНенан дийцарца, 2011-чу шарахь тIехдика колледж чекхъяьккхина, Мисара деша ваханера цуьнан кIант, динан Iилма карадерзо. Гергарчийн цхьа а шеко ца хилла цунах, Iарбойн мотт Iамийна ша аьллера Руслана. 2016-чу шарахь нене хаамбинера Руслана, ша Мисарара Иракъе дехьа а ваьлла, Мосул гIалахь сецна аьлла.\nТкъа 2017-чу шарахь цо аьлла хиллера, цхьахйолчу бусулба пачхьалкхе ваха дIаваха лууш ву ша, шен ден-ненан шена тIекхача аьтто а хуьлуьйтуш. Нанас дагалоьцу, хIетахь шен кIант даккхий ахчанаш деха волавелира аьлла. Жасанова Гульшарас бахарехь, ахчанца бала хьоьгуш хиллера уьш цу хенахь, кIанта доьху ахча цунна таса аьтто бацара церан. Шина зудчо динчу шен шина беран: кIентан а, йоьIан а суьрташ а доуьйтуш хилла Руслана, дош делла хилла ший а нус йовзуьйтур ю ша аьлла.\n- Суьрташ тIехь гарца, Зубайра сох тера ю, IабдуллахIан сийна бIаьргаш ду. Цундела ас хаьттира цуьнга: "КIант, вайн къомах юй хьан ши зуда?". Ший а зуда казахех ю элира цо. Цхьаъ Атыраускан кIоштара ю, соьга дийцарехь, - боху Жасановас.\nГергарчеран аьтто ца болу къасто, Шемара эвакуаци йиначарлахь буй-те шайн кIентан доьзал. Сих-сиха ойланаш йора ша боху нанас, хIунда вахара-те шен кIант Шема бохуш.\n- Skype-хь кест-кеста къамелаш дора оха. "Со тIом беш вац. Наха дуьйцурш схьа ма леца", - олура цо соьга. Ишта хIунда нисделира -те бохуш, кест-кеста ойланашкахь хуьлу со. Тхайн доьзалехь хилларг дагалоьцу ас, барт бацара тхан хIусамехь. Даим а конфликташ, девнаш. Массо хIума кIорда а дина, тхох ведда вахча санна хета суна Руслан, - боху нанас.\n2016-чу шеран Товбеца-беттан 26-чохь Актобехь лаца кхайкхийра, Шеман а, Иракъан а дуккхахйолу территореш шайн контролехь латточу "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобан декъашхо Куанов Руслан. Актобехь герзашца тIелатарш хиллачул тIаьхьа, "наха дуьйцура, уьш дайтинарг Руслан ву бохуш" дуьйцу нанас.\n"Со ца тийшира оцу хабарх", - боху зудчо.\n"Терроризмна пропаганда ярна" а, "террорхойн тобанехь латтарна" а, "динашлахь гамо яржорна" а бехкево Шемара цIа валийна Куанов Руслан, Актюбинск кIоштан кхело дIахьедарехь.\n1987-чу шарера йолу Алмагамбетова Акмарал лаьцна латтош ю. Иза а бехкейо "терроризмна пропаганда ярна" а, "динашлахь гамо яржорна" а. Шен цIарца ша вовзийта ца лиъначу зудчун гергарчо дийцарехь, кхаа беран нана Алмагамбетова Акмарал "2013-чу шарахь дIаяхара ГIиргIазойчу, ткъа цигара дIа – Шема а".\nИза дIаяхнийла хиъначу цуьнан цIийндас дIахьедира, шена елла иза, цIартIера а дIайоккхур ю ша иза аьлла. Официалехь цуьнца дIакъаста лиъначу цуьнан цIийнадс 2016-чу шарахь кехат чуделира иза яйна аьлла. Кхело жоп ца делира цунна. Майрчо чуделла кехат бахьана долуш, кеп-кепарчу инстанцешка Алмагамбетован хьокъехь талламаш бинчу Актоберчу кхелахошна къаьстира, 2016-чу шеран Зазадоккху-баттахь оцу зудчунна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх а долийна, иза дуьненаюкъарчу лехамашка елла хилар.\nАлмагамбетован хиллачу хIусамдена хаьа, иза цIаялийний. Цунах лаьцна дийца дуьхьал хилира иза. Шен кхи зуда а, доьзал бу, Акмарало шена дина бераш даккхий хилла, уьш хьийзо ца лаьа шена элира цо.\nШемара Казахстане эвакуаци йинчарлахь ву 1997-чу шарера Тореханов Данабек. "Терроризм кхайкхорна" а, "терроризмна пропаганда ярна" а бехк кховдийна цуьнга. Актобена гергарчу Экшат эвлара вахархо, Тореханов Данабек Шемахь вуйла хиира 2017-чу шеран аьхка, цуьнан вежарийн а, ден а кхелан процесс йоьдучу юкъанна. "Шема дIаваха гIертачу" 12 стагна набахтехь яккха хенаш туьйхира хIетахь, Данабекан дена Маратна а, цуьнан жимахволчу шина кIантана а.\n- Тореханов Маратан воккхахволу воI (цIе дага ца еара цунна) Шемахь вийна. Бухабисинчу вежаршка Жасулане а, Ержане а телефонаш еттара шолгIачу кIанта, Шема дIакхуьйкхуш уьш.\nШемахь волчу шен кIантана а, цуьнан берашна а сахьийзаш хилла да, Тореханов Марат шен ши кIант а вуьгуш, дIаваха дагахь хиллера Шема. Оцу бахьанашца 7 шо кхайкхийна цунна набахтехь даккха. Ши шо а ду цунна хан тоьхна, амма Тореханов Марат селхана санна дагавогIу суна. Цхьа миска вара иза, шен доллу дахарехь ваьцна. Шена кхелахоша дехкина бехкаш тIе ца дитира цо.\n"Сан тIамца бала бацара, сайн кIентан берашна сагатделла вара со, уьш ган сатесна вара", - элира цо кхелехь. Дагара ца долу суна кхелехь цуьнан кхерамца дIасахьежар, - дагалоьцу Тореханов Маратан адвокато Есмагамбетова Нурбибис. Цо дийцарехь, Шема баха дагахь хиллера Тореханов Маратан хIусамнана а, кIентан бераш а, нуц а. Адвоката Есмагамбетова Нурбибис бахарехь, шайн цIийндайшна тIаьхьабаха дагахь хилларш, талламчаша тешаш хIиттийнера.\nЦкъачунна билггал хууш дац, "Жусан" спецоперацин гурашкахь Тореханов Данабекан доьзал цIа балийна, йа ца балийна. Кху беттан 15- чохь Актоберчу талламан изолятор чу воьллина Данабек.\n"Жусан" лерина операци дIахьочу заманчохь Шемара Актау а валийна, цул тIаьхьа Актобехь латточу 1988-чу шарера Сабитулы Даурен бехкево "динашлахь цабезам баржорна" а, "терроризмна пропаганда ярна" а. Цунах лаьцна кхи хаамаш бац.\nБехкзуламан гIуллакхаш долийначу кхечу 16 стеган гергара нах ца карийра Азаттыкан репортерна. Къоман кхерамзаллан комитете телефонаш еттарх а аьтто ца белира цаьргара комментари эца. Лецнарш латточу Актоберчу талламан изоляторца а зIе тосийла ца хилира.\n"Жусан" спецоперацин гурашкахь кху беттан 7-чуьра 9 -чу дийне кхаччалц Шемара Казахстане цIа валийна верриг а 231 меттигера вахархо. Пачхьалкхан президентан Токаев Касым-Жомартан дIахьедарна тIе а тевжина, цуьнан пресс-секретаро Iорадаккхарца, эвакуаци йинчарлахь "156 бер ду, царех 18 да-нана а доцуш ду".\nКазахстанан арахьарчу гIуллакхийн вице-министро Ашикбаев Ержана хаамбина, Шемара цIа балийначех 16 стаг а, 4 зуда а террорхошца уьйрашкахь хиларца шеконашка а эцна, Нур-Султане а, Атырау а, Уральске а, Актобе а, Караганда а, Шымкенте а дIахьовсийна аьлла.\nКазахстанан къоман кхерамзаллан комитетан департаментан куьйгалхочо Рахымбердиев Бакытбека дахначу кIиранах хаамбира, Шемахь кхи а 300 казах вуьсу аьлла.\nДечкен-беттан 9-чохь Казахстанан хиллачу президенто Назарбаев Нурсултана дIакхайкхийра, "Жусан" леринчу операцин гурашкахь 47 пачхьалкхан вахархо цIа верзийна аьлла. Экс-президентан дешнашца, зударий а, 30 гергга бер" а хиллера цаьрца.\nСтохка Товбеца-баттахь Казахстанан къоман кхерамзаллан комитето хаамбира, Гергарчу Малхбалехь тIом баьлчахьана Шема а, Иракъе Казахстанера дIаваханарг 800 стаг ву аьлла. Оцу урхалло хаийтарца, Шемарчу а, Иракъерчу а дуьненаюкъарчу террорхойн организацешкахь 120 Казахстанера борша стаг а, 250 сов зуда а, 500 бер-кхиазхо а ду.