"БIаьргхиллачунна – хурманаш". Стенна лела кавказхой палтасийта?\nКъилбаседа Кавказехь, ерриг а Оьрсийчохь а санна, дукха адамаш лела "хIумахуучу" наханна тIе. Дукха хьолехь, лоьрех ца тешаш леларш а нисло "седа-жайна" хьажийта я долдиллийта. Стенна магадо шайна буьззина бусалба ларалучу доьзалша а тIехь иштачу наханна тIеэха? Оцу хьокъехь дира оха къамел психологашца.\nОьрсийчохь дихкина дац «хIумахуучийн» могIара хIотта а, царна мехах тIеэха а, амма, масала, Нохчийчохь иштачу хьолехь гучуваьлларг кхачаво пачхьалкхан телегойтийле, вига тарло полице а. Дечкен-баттахь "Грозный" канало емалвира Дагестане вахана вогIу ши жимстаг – шен накъост а эцна, шех къаьхкина лела шен зуда цIехьаерзайойту "молха" лохуш хиллера царех цхьаъ.\n"Цаьрца дара аьчка догIа а, «дешна» хи а, кхин дуккха а тамаше хIуманаш а", – бохура «бехкечаьрга» халкъ шайна къинтIера даккхийта гойтучу репортажехь.\nТахана Оьрсийчуьрчу сайташкахь вуно дукха ду "веза стаг гергаозавойту", "бахана бIаьрг босту", "хиндерг ган нах Iамабен" Iаламаташ – хьан ахча хилчхьана. Эшахь, таро ю "бIаьрг бахийта" а, "неIалт стагах долийта" а – цхьанна а хала ца хетийта оцу хIуманех олу сайташкахь "деструктиван зедлларг".\nИнстаграмехь дукхахболчу авторша ца бузу шаьш а, шайгара гIо оьшурш а цхьана меттигах, хила тарло нах дозанал арахьара а – чекхболу "болх" вовшийн цагарх а, интернетехула бича а. Бакъду, маьхза гIуллакхден «хIумахуурш» а бовлу, ахча ца делча а буллу цара сардам я Iалашдо шайн «доIанашца» дахар, хIусам, веза-вевзарг. Цхьаболучара бусалба динца а дузу шаьш дийриг: "бусалба дол диллар", "седа-жайна хьажар" иштта дIа кхидолу а "деза" хIуманаш.\nДуккха а бу "хIумахуурш" евзаш йолчу хьашташ дIасадаржочу, юхку-оьцучу, пайде аьттонаш бухкучу "Авито" ресурса тIехь. Амма кавказхой Оьрсийчоьнан кхечу регионашкарчу бахархойл дуккха а тIаьхьабисина оцу ресурсехула палтасарца а, бIаьрг билларца а, иза тIера баккхарца а. Масала, кху беттан 5-чу денна оцу кепара хаамаш баржорца долу хьал иштта ду "Авито" тIехь:\nКраснодар-махкара "хIумахуучара" шайгара гIо эцар доьхуш бу 61 хаам.\nСтавропол-махкара– 10 хаам.\nДагестанера – 4.\nГIебарта-Балкхаройчуьра – 2.\nНохчийчуьра – 1. "Оьрсийчохь уггаре ницкъ болуш йолчу хIумахуучо" Васильевна Нинас дош ло "кхоллам хийца".\nГIалгIайчоь – 1.\nКъилбаседа ХIирийчоь – 1. Алагирерчу Ильяс ша "аьтто бо керла шо ирсе хилийта" боху.\nНохчийчуьра а, Дагестанера а "хIумахуурш" кIезиг бу баржочу кхайкхамийн авторшлахь. Амма болуш болу кхайкхамаш шатайпа, "бусалба" бу. Краснодархь я Ставрополехь "бахана бIаьрг баста" юхку цхьацца коча ухку я хьалха тосу хIуьмалгаш, ткъа бусалба нах бехачохь юхку, масала, цхьацца куьйга кечйина окчаллаш а, коьчалш а: "Iазабу джинн" ("Жиннашка балабоссор"); чухула дIасатуху тIехь дерриг а КъурIан дешна хи; "йоьхьех доьлла неIалт арадоккху" кочалла; боьлла бIаьрг юхабоккху хурманаш.\nШайн "деза" хаарш даржо кхоьру Нохчийчуьра "хIумахаархой" – цигахь цаьрца ша ма-барра тIом бу лаьтташ. Дукха лецна, нахалбаьхна телегойтийлехула палтосурш, "хIумахуурш".\nНохчийчуьрчу психолога Лабазанов Iаьрбис Кавказ.Реалиига дийцира "хIумахаархойн" дикане стенна сатуьйчу цхьаболчу наха. "Сатийсамо, дахаран Iалашонаш кхочуш хуьлийла лааро кхачабо дукхахберш царна тIе. Адамаш Iехало шайна "хIумахуучара" догдохден хиндерг хьехча. Дукха хьолехь Iамалца я Делан дикане кхача гIертарш а, я хьекъалца сов кхетам болурш а ца хуьлу шайна палтосуьйту нах, уьш лехамашкахь бисина пекъарш бу", – боху Лабазановс.\nЭкспертана хетарехь, цкъа а кхачалур бац "хIумахуурш" а, цара Iехораш а. "Дуьсург цхьаъ ду, наханна и тайпа хIуманаш лелор, "хIумахучарна" тIелелар мел къехьа ду КъурIанехь хаийтар"- боху цо.\nЮкъара хьал схьаэцча, палтасархошна тIелела нах алсам бовлу лоьрашна-психологашна тIебоьлхучу нахал а, аьлла хета интегралан нейропрограммаш хIитточу Iилманан (ИНП) психологин говзанчанна Бараказян Саргисна. Цуьнана бахьанех цхьаъ ду Советийн Iедалехь баьхначу нехан менталитет, экстрасенсехнах тешаш хилар, боху цо.\n"Оьрсийчохь а, Советан Iедал доьхча кхоллаеллачу пачхьалкхашкахь а психологна коьртаца цамгар йолу стаг бен ца леле моьтту цхьаболучарна, могуш волу стаг психологна тIегIур вац, олий хета. Делахь а хьал иттех шо даьлча хийцалур ду", – теша Бараказян.


Инфоурок › Начальные классы ›Конспекты›Конспект урока по чеченской литературе на тему " Пасха" С. Яшуркаев\nУрокан ц1е: С. Яшуркаев : «Пасха»\n1алашо: С. Яшуркаевн дахар, кхолларалла , цуьнан «Пасха»ц1е йолу дийцар довзийтар . Нийса а , шера а , кхеташ а дийцаран тексташ еша 1амор.\n1.Предметни: дешархойн дийцаран чулацамах лаьцна шайн кхетама хир бу. 1емар ду меллаша а, хезаш а , аз хийцош а еша. Берашна хуур дую ха ешарца шайн г1алаташ нисдан.\nРегулятивни: дешархошна хуур ду шайн болх кхиамаш дика хир болчу кепара д1анисбан. 1емар ду учебника т1ехь билгалбинчу г1ирсан рог1алла а х1оттийна урокан 1алашоне кхача.\nКоммуникативни: дешархошна 1емар ду къамелехь дакъалаца. Хьехархочун хаттаршна бух болуш жоьпаш дала. 1емар ду шайна оьшург хата, шайна хиънарг накъосташна д1адийца.\nПознавательни: дешархошна 1емар ду учебникаца болх бан, оьшу г1ирс каро. Дешархой т1екхуьур бу дийцаран коьртачу маь1нина, девзар ду керла дешнаш. Берашна т1екхуьур бу нохчийн халкъо лайна бала бовза.Берийн алсамдер ду х1ума довза лаар.\n3. Личностни: берийн амалехь кхуьур ю дика аг1онаш: хьалкъах дозалла дар, ваккхийвер. Шен халкъан д1адаханчуьнга леерам хилар.\n3. 1алашо йовзийтар. Хетачу аг1ор 1алашонаш х1иттор.\n-Д1аелла учебникан 53-62-г1а аг1о. Муьлха дийцар девзар ду вайна тахана? («Пасха»).\n-Мила ву цуьнан автор? (С. Яшуркаев).\n-Стенах лаьцна хир бу цуьнан чулацам?Х1ун ю пасха? Нохчаша муха олу цунах лаьцна?\n-Бераш, вайна девзар ду нохчийн яздархочун С. Яшуркаевн дахар, кхолларалла. Д1евзар ду цо яздина дийцар «Пасха». Шуна бевзар бу махках баьхначохь вайн дайша лайна бала.\nЯшуркаев Султан Сайдалалиевич-нохчийн яздархо , прозаик ву.\nИза вина 1942 шарахь Эшилхатойхь, Веданан районерчу Нохчийчохь.\nЯшуркаевс чакхъяьккхина хьехархойн институт , юридически факультет Московски пачхьалкхан университетан Ломоносовн ц1арах йолу.Цо белхаш бина хьехархочун, прокуроран,следователан даржашкахь.\nЦо язйо шен произведенеш шина маттахь: нохчийн, оьрсийн.Цо язйина произведенеш : «Картолаш», «Зина», «Напса» и. кх. д.\nЯшуркаевн произведенеш гочйина ю немцойн , французийн, чехин, полякин меттанашка\nСуна шуна йовзийта лаьа С. Яшуркаевн угар а сайна хазъелла стихотворении «Дайн боцчу махкахь»\nСамах ду, гIенах ду,\nАмма вай генахь ду -\nДайн боцчу махкахь.\nДогIанаш шийла ду,\nДог-ойла гIийла ю -\nДика а вон а дац,\nДаймехка хIо а дац -\nМалхаца йовхо яц,\nХIусамех овхо яц-\nТIе вогIуш хьаша вац,\nДог Iабош кхача бац -\nЮхь а яц, дош а дац\nКечваларх товш а вац -\nКийра шах боьттина,\nЛоге шад хIоьттина -\nХир ду мел моьттинарг\nЦа хилла хIоьттина -\nЧIара шен хичохь бу -\nШен хIордо хьаьстина,\nХууш дац мичахь ву,\nХьехархочо д1айоьшу С. Яшуркаевн «Пасха». (Цхьа дакъа «Юха цкъа а коменданта д1авигира….» т1е кхаччалц. Аг1о 58).\nЧулацамах лаьцна къамел дар\n-Хьанна хаьа шуна , муха досту оьрсаша марха?\n-Мила ву дийцаран коьрта турпалхо? (Жима к1ант ву)\n-Хьенан ц1арах ду дийцар? (К1ентан).\n-Х1ун йохьуш вог1уш ву к1ант? (Гали ду).\n-Муха ду цуьнан духар? (Цунна т1ехь басмин коч ,хеча бен х1умма а дац).\n-Стенгара даьлла дара уьш тегна к1ади? (Иза наха деллера. Х1окхунан дешичас ,кхин цхьаммо юьртара туьканна къола дина лачкъина дара иза. Цара иза нахана д1адекънера. Цунах тегна яра и бедарш).\n-Х1унда ца дуьллура к1анта гали охьа? (Юха хьала айбалур дацара цуьнга иза).\n-Х1ун хир ю аьлла хетта шуна цу чохь?\n-Стенна сихвелла к1ант? (Иза 1уьранна беже ваха кхиа везаш ву).\n-Муха вохлора к1ант беже вахача? (Цо шеен когаш кхон юкъа бохкура).\n-Муха хилара бажа балош бог1у зударий ?(Йовха бедарш а юхий хуьлура).\n-Х1ун олура цара к1антан хьокъехь? («Бедный мальчик» -олура).\n-Хьанна т1екхачо г1ерта гали? (Цуьнан нана ю мацалла йоьжна. Ваша ву меца лаьтташ. Х1оаш диъча уьш толур бу бохург дара к1ентан дагахь).\n-Х1ун хеззера цунна лулахойн чу вахача? (Хьава лийр ю олуш).\n-Х1унда олура цара и иштта? (Царна моьттура х1ара ца кхета).\n-К1антана хаьарий валар х1ун ду? (К1антана хаьара валар х1ун ду. Цунна гинера шеен ненайиша леш).\n-Х1унда вара х1ара ненахошца 1аш? (Цига хьошалг1а ваханчохь нохчий бохийнера. Х1ара цаьрца висира).\n-Мила веара х1ара д1авига? (Да. Амма кхунна да ца вовзара).\n-Муха хилира нана йовзар? (Ц1а веъча ц1а чохь кхо зуда яра . Уьш тишбелла бар. Цхьаъ мара кхетта йоьлхура. Иза кхуьнан нана яра).\n-Нохчин бохорах х1ун хии шуна? Х1ун хезнера шуна цара дуьйцуш?\n6. Керла тема хьехар.\nБераша д1адоьшу С. Яшуркаевс яздина «Пасха» дийцар.\n-Муьлха дийцар девзира шуна? Мила ву цуьнан автор? Стенан ойлайойту шуьга оцу дийцаро?\n1. С. Яшуркаев н« Пасха» дийцаран цхьа дакъа д1адеша.\nНомер материала: ДВ-489954\nУрок по противопожарной безопасности "Правила поведения во время возникновения пожара"\nПрезентация по русскому языку на тему "Как делаются слова. Сложные слова из двух корней с буквой соединительного гласного." (2 класс «Перспективная начальная школа»)\nЗаочная экскурсия в Краснодон\nУрок по русскому языку на тему" Если в слове две безударные гласные"


Айдамиров Iайнди оьрсийн каралахь...\nШвеци -- Айдамиров Iайнди Швецин Iедалшка Оьрсийчоьнан кара цавалар доьхуш меттигерчу нохчаша хIоттийна гулам, Стокгольм, 03Заз2013\nСтокгольмехь кху кΙиранашкахь шозза, гуламе а бевлла, дехна нохчаша Швецин Ιедалшка Ичкерин тΙемало Айдамиров Ιайнди Оьрсийчоьнан кара цавалар. ТΙеман баьччин Гелаев Русланан тобанехь леллачу цунах хиндерг, шеко а йоцуш, билгал ду – иза набахтехь я цига а ца кхачош хΙаллаквийр ву Кремлан ницкъаша, боху Айдамировн агΙо лаьцначу меттигерчу нохчийн жигархоша.\nХΙун лелийна Айдамиров Ιайндис Швеце а кхаьчна, цигахь тхов кΙело ехале? Мила ву иза тахана, шена тхов кΙело еха юьхькъаме хила? Оцу шина хаттарна дуьхьал, Швецина санна, вайна а оьшу жоьпаш. Цара къастайо вайгара позици а.\nИнтернетехула даьржина лелачу суьрташа гойту Айдамиров 2004-чу шеран гурралц, Ичкерин Дуьхьалонан дакъошкахь Оьрсийчоьнан федералан эскаршна дуьхьал тΙом беш хиллийла. Масхадов Асланца а, Гелаев Русланца а даьхна ду и суьрташ.\nДеккъа оцу хьоло гойту Швецехь тхов-кΙело, Европерчу низамашца а догΙуш, цунна цалойла доцийла.\nОьрсийчоьнан кара иза цавалар доьхуш, Швецехь гуламаш латточу тобан коьртехь ву цигахь дика вевза хΙара юкъархо. Амма цо шен цΙе цаяккхар Маршо Радионе дехна хилар лараме а оьцуш, довзуьйту оха цуьнан къамел. Цо дуьйцу Айдамировх лаьцна.\nШвецера жигархо: " 2008-чу шарахь кхуза, Швеце, веъна иза, кхузахь азуль ехна цо, кхузза дуьхьалоне жоп делла цунна. Миграцин урхалло, цуьнан гIуллакхе ша хьаьжна ялла боху, оцу тIехь чIагIбелла-кх уьш.Цундела тхо шекду, Оьрсийчоьнца цхьа зIе-м яц те кхеран, аьлла. Хуур ду-кх, Iазапна дуьхьал йолчу комитете а кехаташ чуделла оха. ТIаьххьара сатийсам иза бу-кх.\n...Зуда а, исс бер а долуш стаг ву иза. Адамийн бакъонаш ларъян юьхьарьэцна ю Швеци а. Оьрсийчоьнан иза карацавала декхаре яра-кх".\nАйдамиров Ιайнди Оьрсийчоьнан каралуш нислахь, кхеташ ду, цунах хиндерг стагга хьега хΙума дац. Амма Европехь мел йолчу нохчийн сайташа а, Швецерчу жигархоша а ца хьахош дуьту цхьа хΙума. Ткъа иза Швецина, кхечу муьлххачу а пачхьалкхана а санна, бен-башха дац.\nАйдамиров Ιайндина ши шо хьалха махкара депорт ян кхайкхийна хилла Швецерчу мигрантийн урхалло. Оьрсийчоьнан кара ша цавалийта, ша-шена кхерамзалла кхуллуш, пачхьалкхарчу Ιедалх хьулвелла ваьхна иза массех баттахь. Эххар а лаьцна. Ткъа лаьцна шеца лелаеш тапча а йоккхуш.\nЦунах лаьцна а дийцира Швецехь Айдамиров Ιайндина орца кхайкхош гуламаш гΙовттийначу жигархочо.\nШвецера жигархо: "Герз лелоран бахьана хIун дара хьан, шега хаьттича, цо аьлла, Австрехь а, Туркойчохь а нохчий байина, цундела сайна изза дарна кхоьру со, амма ас иза Швецина дуьхаьлдоккхур хиллехь, тоьхна хир дара со лоцуш, аьлла. Цунах теша а тешна, цхьа шо ах шо бен хан а ца тоьхна цунна. Амма и хан набахтехь текхна ваьлча, даиманенна а аравоккхур ву кхузара. Зазадоккху-беттан 16-чохь цунна тоьхна хан чекхйолуш ю, хIинцале араваккха кечвина иза".\nХууш ма-хиллара, Европан муьлххачу а пачхьалкхехь хьоьгара зулам а даьлла, хьо набахте кхаьчнехь, цигара араваларцана, аьлча а, аравоккхучу муьрехь, кемана а хаавой, Оьрсийчоьнан каралуш ву Айдамиров Ιайндин хьолехь нисвелла нохчо.\nКхеташ ду, низамехь даьллачунна дуьхьал деш долу таΙзар ша Швецино а деш, иза цигахь Ιедало сацийча хир яра нийсо, Европерчу дуккха а нохчашна хетарехь. Хиндерг цкъачунна хууш дац.\nАйдамировца хΙоьттина хьал дуьххьара тIехIуттуш дац Европерчу нохчашна. МаьΙ-маьΙнехь нисделла нохчашкара Европехь герз доккхуш. Даима а нохчаша даладе бахьана цхьаъ хуьлу – иза бакъдолчунна герга а ду – кхераме дац децΙерачу Ιедалша Интерполехула я кхечу кепара лаца я вен кхакхийначунна.\nЦу тΙе Европа а яц вайнахана юьззина кхерамзалла латтош. Ιаьхча барзо боу, ца Ιаьхача жΙаΙуно боь, баьхначу Ιахарна а дайна, нохчаша шайн кепехь лоху шайна кхерамзалла. Амма герз кисинахь леладар дац меттигерчу низамашца догΙуш.\nМуха, хΙун дан деза шен кхерамззаллах вогучу Европерчу я Ιаьмеркарчу нохчочо? Оцу хьокъехь шен хетарг довзийтира политикан диссиденталла хΙун ю гергга хууш волчу Францерчу историка, къоман диаспорех дог а лозуш вехачу Вачагаев Майрбека.\nВачагаев: "Вай жимма Iехаделла. Европе сехьадевлча паргIатоне кхаьчна вай, вайга хаьттича. Цундела вай тIех паргIатдевлла. Амма иза иштта дац - Европа ца кхетта вай маршо лоьхуш къам дуйла. Хьажам а бац диссиденташка хила ма-боггIу.\nФранцехь, Австрехь я Швецехь хуьлийла иза - бен ма даций, 27 пачхьалкх ма юй цхьана - Iедал бакъоларъярхойх, журналистех кхоьру, цундела уггаре хьалха цаьрца зIенехь хила веза тхов-кIело лаха веанарг.\nАхь низам дохийча, кхузарчу Iедалшна хьо араваккха ахь деш гIо ду иза. Герз лелор - низам талхор ду. Цунах кхузахь кхоьру, герз лелор, ахь иза хьайна тIе а яздина леладан мегаш делахь а. Нохчашкахь герз хилийта ца лаьа кхарна. Цундела иштаниг ца далийта хьажа веза шегара хIора нохчо.\nБостонехь хилларг бахьана долуш, массо а нохчий зуьйш ю Европа а, Iамерка а. Цундела дехьа-сехьавалар а хьожуш хила деза. Аьтто белахь шайн-шайн махкахь сацавала веза кху беттанашкахь. Ткъа ца ваьлла воьдуш велахь, зIе латто еза гергарчаьрга, хьо стенгахь ву, аэропортехь, я кхечунхьа вовшашна эшначохь тIеттIакхача аьтто хир болуш. Ямарло хила тарло кху муьрехь. ...Ларлуш хила деза-кх".


Тикрат схьаяккха гIерта Иракъ "Исламан Пачхьалкхера"\n«Исламан Пачхьалкх» олучу тIеман тобанашкара Тикрит а, БагIдадна къилбаседанехьа лаьтта кхин гIаланаш а схаьйоккху операцеш йолош ду Иракъан эскарш.\nИ хаам баржийна инарлаша пачхьалкхан телевизионехула кIирандийнахь. Хьусайн Саддам вина гIала мукъаяккха Iалашо лаьцнера цара оцу дийнахь.\nЭскаршна гIодо шиIатойх а, суннатойх а болчу Иракъан бахархоша, эскарийн векалша бахарехь. Дерриг а тIемалошна дуьхьал тIемаш бан арадаьлларг ду 3000-нах лаьтта эскар. Доккхачу декъанна тIемаш лаьтта суннатой-Iаьрбий бехачу СалахIуддин провинцехь.


Шолохов Михаил Александрович ваь 100 шу дузаш\n"Кавказ Кавказ хургьяцар, нагахь санна гIалгIайи нохчийи цига ца бахаре"\nУкх шера май бетта б1аь шу дуз сийлахь-воккха эрсий йоазонхо а, СССР-а 1илмай Академе академик а, Социалистически Къахьегама шозза Турпал а, Паччахьалкхен а, Ленински а, Нобелевски а премей лауреат а хинна Шолохов Михаил Александрович ваь. Из ди дездергдолаш да ерригача Россе а иштта цхьаццадолча доазол арахьарча мехкашка а. Цу г1улакха март бетта Россе йоазонхой Союза правлене пленум хилар Москве. Цига дакъа лоацаш бар вай мехка дуккхача регионашкара литератораш. Цар белгалъяьхар Шолохов Михаила юбилей езъяра д1аяхьа еза мероприятеш. Цу г1улакха къаьстта теркам бергболаш ба из ваьча Вешенская яхача станицеи Ростовски областеи.\nВай республике а - школашка, вузашка, библиотекашка, кхыча юкъарча организацешка - д1ахьоргдолаш да Шолохов Михаила Россе исторе чухь а эрсий литературе а д1алаьца моттиг ювцаш, цун вахарах а цо хьабенача кхоллама наькъах а дувцаш дуккха в1ашаг1кхетараш.\nШолохов Михаил кавказцаш бувцаш х1ама яздаь веце а, Кавказ а Кавказе даха халкъаш а дика довзаш а, цар хьал-таро, г1улакхаш, оамалаш йовзаш а хиннав. Цхьа масал доаладергда аз.\nМоскве д1ахьош хиннай СССР-а йоазонхой кхетаче (пленум яле а е съезд яле а). Г1алг1айи нохчийи Сибарера ц1абаьхка дукха ха йоаццаш хиннад из. Цу кхетачене дакъа лоацаш хиннав Шолохов Михаил а. Кхетачено, доакъашхошка сала1ийта аьнна, болх юкъахбаьккхача хана, М. Шолохова гонахьа хьав1ашаг1кхийттав массехк йоазонхо. Царца нийсбеннаб Нохч-Г1алг1айчера баьхка йоазонхой а, йоазонхой аьлча а, нийсвеннав ши поэт: Яндиев Джамалдеи Мамакаев Мухьмади. Уж бовзаш хиннабац М. Шолохова.\n- Ераш малаш ба? - хаьттад, йоах цо.\n- Ераш ба юхав1ашаг1ъеллача Нохч-Г1алг1ай республикера баьхка йоазонхой. Ер Мамакаев Мухьмад ва, нохчо, х1аьта ер Яндиев Джамалда ва, г1алг1а.\nБезаме царна б1ара а хьажа, царга кулг а денна, аьннад, йоах М. Шолохова:\n- Кавказ Кавказ хургьяцар, г1алг1айи нохчийи цига ца бахаре.\nМиллионаш, миллионаш нах ба Шолохов Михаила книжкаш дешаш а уж дезаденна а. Вай республике а нагахьа саг хургвац цун ший тайпара адамий безам, адамий дегаш т1аозаш дола говзаме йоазош ца довзаш.\nЮбиляра б1аь шу дизара ц1ай дездеча дакъа лацар духьа, г1алг1ай меттала даьккхад аз цун ши дувцар: "Кхачан комиссари" "Шибалкова фуи". "Сердало" газета редакцена баркал а оал аз, уж кепатоха д1аэцарах.\nШибалкова фу (Дувцар)\nДийша а я хьо кхалсаг, б1аргсаьнаш а леладу 1а, цхьабакъда, ца1 кхетаде магац хьона… Мича г1оргва со укханца?..\nТха отряд укхазара цхьа шовзткъа километр гаьна латт, г1аш венав со, е бер марх1а а доаллаш. Гой хьона ийтт1а са когаш т1ара ц1ока? Д1аэца ер бер, укх берий ц1ен заведующи хье хиларга хьажжа! Моттиг яц ях 1а? Т1аккха аз мича хьоргда ер? Тоъарг-м я аз укханца эза хало. Бийца-м варгвац ер бахьан долаш сога кхаьча бала… Бакълув хьо, са во1 ва ер, са фу да… Шоллаг1а шу да, нана йоацаш аз ер лелаву. Укхан наьнаца нийсденнар ший тайпара истори да. Лойя, аз-м д1а а дувцаргда. Х1анз дахар а доацаш, цул хьалхарча шера къаьстта дола г1улакхаш кхоачашдара хьожаяьча б1аь сагах латтача отрядаца вар со. Цу хана Дона маг1ахьа ядача станицашка г1олла Игнатьева г1аьрхой тоабанна т1ехьадаьнна лелар тхо. Со пулеметчик вар. Цкъа отарера арадайлар тхо, гобаьккха уллаш шаьра аре яр, й1айха яр са ца тохалуш. Гувна т1ехдаьнна, мухалех 1очу а доладенна, хьуна чудийрзар тхо. Со тачанка т1а ваг1ар хьалхашкахьа. Д1ахьаьжар со, цхьа кхалсаг я-кх наькъа йисте уллаш. Говр д1аерзайир аз цунгахьа. Кхалсаг кхалсаг я-кх - моллаг1ъяр мо, бат ураг1а а ег1а уллаш, юбка а я, корта къайла а боаккхаш, хьалъэза. 1оваьлар со, хьажар, д1ат1а а ваха - дийна я, садоах…Тура диттаца цун баге а йийлла, фляга чура хий деттар аз, хьаметтаера. Цу ханна хьат1акхаьчар отрядацара г1алг1азкхий а, хаттараш ду, из малий ха г1ерташ:\n- Фу саг я хьо, х1ана улл хьо наькъа йистте дег1 а гуш, селла эхь доацаш?..\nВож йолаелларий, мухь бетташ елха, - халла хьадийцар, Астрахана йистте г1аьрхой ординго ворда т1а а хоаяь, ше хьайоалаяр а, цул т1ехьаг1а, хьувза а яь, наькъа юккъе ше 1окхоссар а…Станишникашка аьлар аз:\n- Вежарий, тачанка т1а хьат1айиллийта сога из, гуш ма дий шоана, г1аьрхоша хоза наьха санна цунна низ баьлга.\nЦигга г1араш хьайра дехьара а сехьара а.\n- Хьат1айилла 1а, Шибалок, хьай тачанка т1а! Кхалнах-м дийна бус, фуннаг1а т1аотте а, к1еззига хьаметта яйта, т1аккха ца1 дергда вай!\nЦул т1ехьаг1а фу хилар хой хьона? Кхалнаьха барзкъий хьаж хьаетталуш хилча езаш-м вацар со, х1аьта а хьаийцар аз из, къа а хийтта, хур-хургда-кх укхох, аьнна. Из кастташха меттаера, г1алг1азкхий барзкъаш дуттар цо, цхьаццабарий шарбалаш тегар, отряде кхалсаго де мел деза г1улакхаш шийна д1ат1аийцар. Цхьабакъда, тхона-м х1аьта а цхьа тоам хетацар отряде кхалсаг лелае. Т1авиллача хьакимо яппараш йора:\n- Ц1ог а лаьце, букът1ехьашка а ерзайийя, миха духьала д1аоттае из кхахьпилг!\nСона-м ч1оаг1а, геттар ч1оаг1а къахетар цох. Ях аз цунга:\n- 1а фу дий, Дарья, яхийта укхазара, цхьа водар нийсдаллалехьа, елхаргья хьо, цхьа 1овдала пхо хьайна духьала кхете…\nИз мухь бетта йолаеллар, б1аргех хий 1о а ухаш:\n- Топаш тоха сона, шоай хьаштдале, хьамсара г1алг1азкхий, цхьабакъда, со д1а-м къастаргьяц шуцара!\nСа тачанках ювзаш йола говраш хехкаш вар вийра кастташха, т1аккха цо йоах-кх хьона сога:\n- Д1аэца со цун когаметта? Со, - йоах, - кхычарел вог1а хьожаргьяц говрашка.\nД1аеллар аз цунга урхаш.\n- Нагахь санна, - ях аз, - т1ом беча хана еззача тайпара сихха тачанка юхаерзае хьа ца кхуйя, наькъа т1а 1о а йижа, ялла мара езац хьа, аз етташ йийна д1айоаккхаргья хьо!\nГ1алг1азкхий цецбоахаш дика лелайора цо говраш. Цхьаболча баьрел дуккха дикаг1а ховра цунна говрашта дезар, кхалсаг я ца аьлча. Цкъазаг1а, т1ом бикъбеннача тхо нийсделча, т1аьнашка овттар тха говраш, сов ч1оаг1а цо кхостайийя. Ди-т1ехьа тоалуш доаг1ар г1улакх… В1аши деттадала доладелар тхо. Из берах хилар, нийслуш ма хиллара. Дукхача кхалнаха эзаб бала, тхо, къонахий, бахьан долаш. Ворх1-барх1 бетта лийлар тхо, г1аьрхой тоабаш лехкаш. Белар тхох отрядера г1алг1азкхий:\n- Хьажал, Шибалок, мишта тоаеннай, казенни даар а дуаш, хьа говраш хехкашъяр, тачанка т1а а хошац!\nЦкъа нийсделар - поатронаш кхоачаелар тха, хьат1аяхьарг ма йий аьнна, догдоахалга а яцар. Отара цхьан оаг1орахьа г1аьрхой бар, вокха оаг1орахьа тхо дар. Бахача нахага цхьаннега а д1ахайтацар оаха, тхоашка поатронаш йоацалга. Уккхаз бир тхона тийшаболх. Бийса юкъекхаьччача хана, - со ха т1а вар, - хетаделар сона, лаьтта эгаш санна. Моастаг1ий ба-кх, говраш хаьхкка т1абоаг1аш, отара го бе дагаболаш. Тхога ц1ог1арч а детташ боаг1ар уж, в1алла кхера а ца кхераш.\n- Карадувла, поатронаш йоаца ц1е г1алг1азкхилгаш! Кара ца доаг1е, оаха дур бохьийтаргба шуга!..\nБахьа а бахьийтар цар тхога дур… Мух мо масса даха дийзар тха, хьалхаяларга говраш хаьхка долхаш санна. 1урра, цхьа пхийтта километр отара гаьнадаьлча, в1ашаг1кхийттар тхо хьунаг1а: ах отряд йоацаш яр. К1алхарвала мегар, к1алхарваьннавар, вожаш боабаьбар. Сахьувза даьлар са, вала санна ч1оаг1а. Уккхаз Дарья а хьайзар, лазар кхийтта. Юхьа т1ара 1аьржаеннаяр из, бийсан сахиллалца говраца ена. К1еззига тхона юкъе а кхийста, хьунагахьа, дукхаг1а гаьнаш йолча оаг1орахьа д1ачуяхар из. Укхо фу леладу-хьог1 аьнна хеташ, т1еххьа волавеллар со. Юхасецар Дарья листта яьнна гаьнаш яг1ача, цигга цхьа чукхийтта моттиг а леха, г1аьнаш гулдаь уж к1ала а дехка, 1ойижар из кхалборз санна, хьалхаг1а бат к1ала а йолаш йижар, цулт1ехьа, к1еззига сабардича, к1алт1ара а яьнна, букъ к1ала болаш йижар, Ювхьаш, еттаяла йолаеллар из, х1аьта со к1отарга т1ехьашка д1а а теба ваг1ар, ткъоврилгашта юккъе г1олла цунгахьа д1а а хьежаш… Из кхестар, доккха са а доахаш, "ах1", йоахар, цкъазаг1а ц1ог1а детта йолалора, б1аргий хий 1оухар басилгаш т1а г1олла, уж т1адаьхкадар, хьат1адала санна. Г1алг1азкхечун г1улакх-м дацар аз леладер, деце а, леш латтар из, бер 1оде ца а могаш…К1отарга т1ехьашкара хьагучаийккхар со, ведда д1ат1авахар, ховра сона, моллаг1а дале а, сайгара цхьа г1о-новкъостал цунна эшалга.\n1от1авийрзар, хьалхьаькхар аз пхьошаш, хьацар хьат1атехар сона…нах боабеча нийсвеннав со - кхийравац, цхьабакъда, х1анз веррига эгар со! Цунна гонахьа хьувзар со, из ц1аьхха сецар, ц1ог1а ца детташ, т1аккха аьлар цо сога, сона в1алла дага а ца хиннар:\n- Яша, малав хой хьона г1аьрхошка вайгара поатронаш кхоачаенналга д1ахайтар?\nЦ1енхаштта б1арахьажар из сона. - Малав? - хаьттар аз.\n- Со я.\n- Д1аяла, эг1ор, фу дувц 1а х1анз, ж1але деш-м диадац 1а? Алла тийнна, къамаьл дувца ха яц вайна х1анз!..\nЮха а йистхилар из, шедар хьадийцар:\n- Леж латт со, Яша, цудухьа хьога бакъдар д1а ца дийцача ялац со… 1айха фу б1ехал лелабаьб хац хьона, че а белла…\n- Хьадувца х1аьта, - ях аз, - синнел хьо яарг!\nТ1аккха деррига хьадийцар цо. Корта лаьтта 1о а бетташ, дора цо ший къамаьл.\n- Се раьза а йолаш, - йоах, - д1акхийттаяр со г1аьрхой ордингах. Цу ординга керте латтача Игнатьевца а доттаг1ал техар аз се раьза а йолаш…Шу хьалха шун отряде яйтар цо со, оаш мел леладер согара шийна д1аховргдолаш, се цар хьувзайича санна кеп оттайир аз, шо сайха тешийтар духьа. Х1анз леж латт со, иштта децаре-м, аз еррига отряд х1алакьергьяр шун…\nХалахийтар сона, из хьахезача, духхьал тоха садоацаш - сай икк т1аювха ког техар аз цун бата т1а, ц1ий 1одохийташ. Уккхаз юха а бер де тохаеллар из, хьеж со - гучадаьлар бер когашта юкъе…Х1аьта Дарья, цкъа елхаш, т1аккха елаш, текхар, са когех а хьерчаш, лаьтта г1олла…Юха а вийрза, вахар со из йолчара тхой отряде. Д1акхоаччаше, иштта а да, иштта а да, аьнна, деррига д1адийцар аз г1алг1азкхашка…\nЧ1оагг1а ц1ог1арч детта болабеллар уж т1аккха. Цкъарчоа со ве а беннабар, товраш дийтта. Юххера а аьлар цар сога:\n- Из вайха хьатехар а хьо вар, Шибалок, цудухьа е езар а хьо ва, цо 1одаь из къот1а а т1ехь, а аьннадий - тедаргва оаха хьо, кабуц тедаш санна…\nДийхар аз, гора а этта:\n- Вежарий! Аз ювргьяц из, кхеравеннав аьнна, аз ювргья из цо вайна тийшаболх барах, вай байна новкъостий бахьан долаш, цхьабакъда, берах къахетам бар дех аз шугара? Бер тха шинне да, ах цуннеи ах саи, са фу да из, цудухьа дийна дитача бакъахьа да из. Шун массане а истий а бераш а да, х1аьта со, цунгара д1аийккхача, цхьаккха саг волаш вац…\nДийхар аз отрядага, лаьттах барташ а доахаш. Уккхаз сох къа а хийтта, аьлар цар:\n- Мегад, диканд! Хьалкхеде х1аьта хьай фу, Шибалок, хье санна дика пулеметчик хьаве цох. Цхьабакъда, кхалсаг йий, из йийна д1аяккха!\nД1аведар со Дарья йолча. Вож яг1аш яр, метта а ена, бер кара а лаьца.\nАьлар аз цунга:\n-\tАз накха хьокхийтаргбац хьога бера. Селла къизача хана 1одаь дола из, наьна шурах а ма кхеталда, х1аьта хьо, Дарья, декхарийла ва со е, Советий 1аьдала контра хьо йоландаь. Д1аотта берда йисте букъ согахьа а болаш!..\n-\tЯша, т1аккха вай бер? Хьа хьай ма дий ер. Со 1а юйя, лерг ма дий ер, шура а йоацаш. Цкъарчоа хьалкхедайта сога ер, т1аккха ювргья 1а со, со раьза хургья хьона…\n-\tХьалкхедайтаргдац, - аьлар аз, - отрядо лаьрхх1а т1адиллад сона. Хьо дийна йита йиш йолаш вац со, х1аьта берах шек ма хила хьо. Кхалий шура а мелаеш хьалкхедергда, доллийтаргдац.\nШи г1а юха а ваьнна, 1оийцар аз баламах улла топ, х1аьта цо, са когех а хьерчаш, иккех барташ доахар…\nЦул т1ехьаг1а юхавера со, цунгахьа юха ца хьожаш, кулгаш гарре эгар са, когаш цхьа мела а луш, 1огораухар со, карара 1олувжар т1аьда, дерзан бер…\nДиъ-пхи ди даьннача хана юхадаьхкар тхо цу моттиге г1олла. Чукхийттача моттиге хьуна т1а кхесташ дар, 1аьржа морхаш санна, хьарг1ий 1ул…\nК1езига бала эзабац аз укх бераца.\n- Ши ког а лаьца, чархах валлийта из!.. Х1ана лел хьо, Шибалок, из бала хьайна качбелла? - оалар сога наг-нагахьа г1алг1азкхаша. Цхьабакъда, сона къахетар к1аьнкилгах.\n"Хьавоккха хилийта оаш, - аьнна хетар сона, - да д1авоалле, во1 хургва Советий 1аьдал лораде. Шибалка Якова ц1и лелае саг хургва, йоарх1 санна д1авовргвац со, т1ехье юсаргья"…\nХьалхарча деношка, теший хьо, дика кхалсаг, велхар, ц1аккха а велханза вола со, б1аргех хиш а ухаш. Отряда кхало бакъилг йича, из яа ийна, цун шура мелайора оаха бера. Т1армуалг бага болла ца тугаш хьовзар цкъазаг1а, делхар, т1ехьаг1о д1а1аьмар, кхыдола бер наьна т1арах дакхачул ч1оаг1аг1а т1армуалгах дакха даьлар.\nКоч йир аз укханна, айса чухьнахьа дувхадеча барзкъех. Х1анз из к1еззига, з1амига хулаш йоаг1а, х1ама дергдац, тоъаргья х1анзарчоа…\nХ1анз 1а а кхетадел аз леладер: мича хьоргда аз ер? Бер сов з1амига да ях 1а? Х1амах кхеташ да хьона ер-м, даар а дуъ, 1айша д1аделча… Д1аэца ер, укханна цхьа х1ама хиллалехьа! Д1аэций 1а?.. Ой-я, баркал хьона, кхалсаг!.. Х1аьта со, фоминовски г1аьрхой ординг йохаешше, юхавоаг1аргва хьона, укханга хьажа. Маьрша 1айла, са во1 хьо, Шибалкова фу!.. Хьавоккха хила хьо… Ай, йовсар! Х1ана лувц 1а даь модж? Со вац хьога хьожаш, хьо лелавеш хьавоаг1аш вар, х1аьта хьо юххера а сох лата г1ерт. Х1а, хьавола, хьаь т1а барт боаккхаргба аз хьона, вай в1аши къасталехьа…\nСагота ма хилалахь, дика кхалсаг, хьона мотта хургда, ер велхаргва, аьнна? Велхаргва-ац!.. Ер-м к1еззига большевикал доаллаш ва хьона, царгаш-м етт укхо, цох ала х1ама дац, цхьабакъда, б1аргех хий-м доаккхалургдац хьона укхан б1аргех!..\nОкруге венавар областера кхачан комиссар. Къамаьл сихха дора цо, цхьа ца вашшашха ший ц1ендаь даьша сийнденна бордаш а сеттадеш.\n- Биллача боарамга диллача, шоана хьакъоастаяьча округера б1аьи шовзткъеи итт эзар пунт ялат хьачудала дезаш да. Хьо, новкъост Бодягин, округа кхачан комиссаралла хьожаваьв аз, х1амах кхеташ а хьинар долаш а саг хьо воландаь. Со теш. Бутт ха лу… Трибунал хьакхоачаргья укх деношка. Ялат иштта укхаза хьалкхаччалца эш эскара а юкъмоттига а… - къамарга шода т1а г1олла кулг хьахьаькхар цо, царгаш ч1оагг1а в1ашка а то1аяь. - Из вайна йолча футтаройна къайлакхухьарашта - топаш етта…\nШий баьша корта а лостабаь, вахар из. II\nКхувса а луш хьазилг дахача санна, ерригача округе г1олла дег1а латтача телеграфа б1оаг1аша хьакхайкадир: разверстка.\nОтарашкеи станицашкеи бахача б1аьхийча г1алг1азкхаша, т1ехкарашца ч1оагг1а китамаш хьал а эза, хаьдда аьлар, из хабар шоашта д1ахоззаше:\n- Мах а боацаш ялат д1адалеи..? Лургдац…\nКхийнаш чу а бешамашка а доккхий к1оагаш а доахаш, б1аьш, эзараш пунташ дика к1а д1ахьуладир цар. Х1аранена хов, мичахьа а мишта а д1алочкъадаьд ялат ший лоалахочо.\nБодягин кхачан отрядаца го тувсаш ва округе г1олла. Лоа ц1увз тачанка чархашта к1ала, юхаудд г1оа т1ахьаьрца латта карташ. Баьдъерзаш йоаг1а сайре. Станица станица я, моллаг1ъяр мо, цхьабакъда, Бодягина еза я из, х1ана аьлча, из ваь моттиг я из. Ялх шера тишъеннаяц из.\nИз дар иштта: б1айха июль бутт латтар, г1айнашка, к1ай чоп хьайча санна, даьржадар к1айдаргаш, ялат чуэца ха яр, Бодягин Игнашкий дийтта шу даьннадар. Даьцеи чуоттаваьча болхлоцеи к1а хьокхаш вар из. Шодан цхьа царг кагъяьй аьнна, болхлочоа х1ама техар дас; даьна юххе д1ат1а а ваха, царгаш а то1аяь, аьлар Игната:\n- Сий доацаш саг ва хьо, воти…\n- Со ва?!\n- Хьо ва…\nКхийттача бийно вожавир Игнат, цул т1ехьаг1а ц1ийша визар дирст йийтта. Сарахьа шоаш арг1ера ц1адаьхкача, беша баг1ача боалах саьрг баьккха 1аса а яь, урсаца из 1ошаьр а яь, д1абеллар цо из Игнатага, ший моджа т1а г1олла кулг а хьекхаш.\n- Волле, са во1, - аьлар цо, - дуне довза хьайна, хье хьаькъале верзе - юхавола. - Бат эзар велакъажарца.\nИштта нийсделар, - х1аьта х1анз тачанка "шах" делла йода г1оа т1айиллача карташта юххе г1олла, юхаудд чаца кхаьла тховнаш, тайп-тайпара басараш хьийкха т1акхувла кораш. Ший даь ц1ен коа т1арча гаьнашта, тхов т1а, баге а йийлла, ца 1ахаш латтача аьшка борг1ала б1арахьаьжача, цхьа дог тохаделлар Бодягина. Сарахьа хаьттар цо ше чу1еча ц1ен даьга:\n- Дийна вий воккха саг Бодягин?\nГовра г1ирсага хьожаш воаллача ц1ен дас, маьха чу мовхар а делла, б1аргц1ацкъамаш в1ашкаэзар:\n- Денна рузкъах вузаш воаг1а…Керда саг йоалаяьй, хьалхаг1а хиннар енна дикка ха я, во1 а вайна д1аваьннав, мичав ховш вац, х1аьта ер, къаьна пхьу, х1аьта а 1елуш вац, салтий истий болча ух…\nЦ1енхаштта а вийрза, т1атехар: - Вешта, боахамга дика хьожаш ва, хьурмат ду х1ама…Хьона вовзаш-м вац из?\n1урра х1ама дуаш ваг1аш, округашка болх бара в1ашаг1ъеллача сессе ревтрибунала председатела аьлар:\n- Селхан ши кулак хиннав, нах гулбеннача, ялат д1а ма ле, яхаш, агитаци еш… Шоашта чухьажа белча, духьале яьй, йийттай шин красноармейца. Царна, хьокхама суд а яь, топаш тохаргья вай…\nХьалхаг1а бешкаш еча болх беш хиннача трибунала председатела кхессар халкъа ц1ен сцена т1ара, бешкана тени тохаш санна:\n- Топаш тоха!..\nШиъ хьалха а ваьккха, араболабеллар… Т1ехьа воаг1ар вайзар Бодягина: из вар цун да. Йистошка мара йис кхийттаяцар цун керача моджа. Цун фоарта хоборашка хьежаш а лаьтта, т1еххьа араваьлар из.\nИйча ваьлча, ха де оттабаьрий хьакимга аьлар цо:\n- Хьат1авехал сона из д1ара воккха саг.\nКъоано хьат1авоаг1ар, г1айгг1ане корта чу а белла; ший во1 вайзар цунна, цкъарчоа ц1и лотаелча санна хийтар цун б1аргашка, юха яйра из. 1от1аохкаденнача ц1ацкъамашта к1ала г1олла хьахьаьжар б1аргаш:\n- Во1, ц1ечарца ва хьо?\n- Ва, воти.\n- Э-х1э-э…- Б1аргаш кхычахьа лекхар цо.\nЙист ца хулаш лаьттар.\n- Ялх шу даьннад, воти, вай в1аши б1арга ца гу, х1аьта а…дувца х1ама дац.\nБирса б1аргий ц1ацкъамаш в1ашкаэзар воккхача саго:\n- Эшаш а дий…В1аши къаьстад вай наькъаш. Сона сай рузкъа бахьан долаш, сай амбара чу аз чубитац аьнна, топаш тоха йоаг1а, - сох контра хул, наьха киргашта т1акхувдараш, законах ба. Д1авовха оаш, низ шун ба.\nЦ1имхара йийрзар кхачан комиссара Бодягина юхь.\n- Къебараш бовхьац оаха, цхьабакъда, наьха хьакъ дуаш бахарашкара хьадоаккх деррига а, нув хьаьккха. Хьо а ваьхав, 1айха мел йоаккхача хана, батракий хьакъах вакхаш.\n- Аз болх хьабаьб дийнахь а бус а. Айлаюкъе ваьнна лийннавац, хьо санна!\n- Болх беш баьхкараш-м болхлойи ахархойи 1аьдалах дог лазаш ба, х1аьта хьо шодашцеи г1аджамашцеи духьала ваьлар…Карта юхе а бахкийтанзар… Из бахьан долаш хьо вуврг а ва!..\nВувхьаш санна халла садаха волавелар воккха саг. Йиш ехача оазаца аьлар, шоашта юкъе этта тай хоададеш санна:\n- Хьо са во1 вац, со хьа да а вац. Даьна духьал иштта къамаьл де могаш вола хьо, дала кхозза х1алакволва, вий г1ойла хьона…\n- Туг а тесса, кхы йист ца хулаш д1аволавелар из. Ц1аьхха, юха а вийрза, курра кхессар: - Оо-о, Игнашка!.. Кхы в1аши гургдац-хьог1 вай, хьай нанна хьо валарг! Г1алг1азкхий ба Хопрера боаг1аш, шун 1аьдала урсаш хьакха. Ца леш, дала со дийна вуте, - укх сай кулгашца хьадоаккхаргда аз хьа са… Сарахьа, станицана дехьа латтача миха хьаьра юххе г1олла т1ех а баьнна, къе денна доахан чукхувсача лоабат боахача к1оаг болчахьа 1очувийрзар массехк саг. Коменданта Тесленкос, трубка чура тхьамка 1о а даьккха, кхессар лоацца:\n- Д1аовтта берда йисте…\nБодягина, наькъа йисте сецача соалозагахьа д1а а хьажа, аьлар те11ача оазаца:\n- Воти, эг1аза ма г1олахь…\nЛаьттар из юха йистхулий хьежаш.\nВокхо дош аланзар.\nМиха хьаьра дехьа г1олла д1айолаеллар говр, кхераелча санна лаь т1а ха хьекха йолаеллар соалоз, дикка ха яьлар, сийна лестача лаь т1а г1олла эгаш бода басар хьакха кур б1аргагуш.\nКхувса а луш хьазилг дахача санна, ерригача округе г1олла дег1а латтача телеграфа б1оаг1аша аьлар: Хопре г1айттаб, аьнна. Исполкомаш йоагаяьй, ц1араш теха. Цига балха хинначарех, цхьабараш боабаьб, вожаш байддаб.\nКхачан отряд округе яхар. Дии бийсеи даккха станице бисар Бодягини трибунала комендант Тесленкои. Ялата т1еххьара вордаш, из т1аозача моттиге д1аяхийта бовла г1ертар уж. 1урра дарц хьайра. К1айча боадоно къайлаяьккхар станица. Садовчча хана майдане кхаьчар цхьа ткъаьх говрабаьри. Лайво хьалдеттача гувнашта юкъе уллача станице дека доладелар киназе беттача гургала зов. Пурхаш беш говраш, 1ехаш ж1алеш…\nЧукхийттача моттиге г1олла вена, дукъах т1ехваьлар ши баьри. Дукъа к1ала хозаш да т1аь т1а г1олла йоаг1ача говрий баргий таташ. Говра баьрий ординг я. Хьалха воаг1ача, керта т1а элтара кий т1атуллача эпсаро шод техар ший д1аьха когаш а долаш дикача фух йолча кхала.\n- Д1аг1оргбац коммунисташ!..\n1очудерзадаь мекхаш а долаш волча украинцас Тесленкос, шоаш дукъах 1очудерззаше, ший дег1а лохо йола говр-киргиз човхаеш, дирстах катехар:\n- Т1ехьакхувргдац шо тхона-м!\nГовраш сихйир цар. Ховр царна, дукъах гобаккха делча, цхьа ткъаь итт километр никъ бе безалга.\nТ1еххьа йоаг1ар говра баьрий ординг. Малхбузехьа, лаьтта кхоачалучча, гуш яр букъ т1абаьнна, 1очусоттаенна латта бийса. Станицах кхо километр гаьна даьнна хургда аьнна хеттача хана, ора чу хьувш цхьа саг хоавеллар Бодягина.\nХаьхкка д1ат1а а ваха, ц1ог1а техар цо йишхаьлача оазаца:\n- Малаг1ча доккъа ваг1а хьо укхаза?\nК1аьнкилг ваг1ар веррига сийн а венна. Шод лостайир Бодягина, говр ловзаяьлар, юххе д1ат1аяхар. Оагавеллар к1аьнк.\n- Хье г1оравайта воаллий хьо, ж1але к1аза? Мишта кхаьчав хьо укхаза?\nНувра т1ара 1о а ийккха, 1от1авийрзар из к1аьнка, халла из йистхулаш хезар:\n- Воти, г1оравеш латт со… Бо-бо да со… се цхьаь лел со. - Кхалнаха лелаю цхьа еха кофта ювхар цунна т1а, из шийна хьат1а а эза, д1атийра из.\nШий лоаца кетар хьа а яьста, к1аьнк марх1авеллар Бодягина, дикка ха яьккхар цхьан моттиге латта ца тугача говра т1аха г1ерташ.\nД1ахийцар говр. Кетара юкъе воалла к1аьнк, в1оахьвенна г1ад а ваха, Бодягина т1алета ваг1ар, ч1оагг1а цун юкъах хьерча т1ехкар хьа а лаьца. Говраш хоалуш к1аьдъеннаяр, ювхьар, 1ехар, т1ехьа йоаг1ача говрий баргий таташ хозаш.\nТесленкос, хьекхача мухах юхь д1а а лечкъаеш, Бодягина говра кхес а лувцаш, ц1ог1а деттар:\n- 1окхосса из к1аьнк! Хазаций хьона, вира хьоа 1а баарг? 1окхосса из, лувцаргда вай!.. - Б1еха яппараш а еш, Бодягина кулгех шод еттар цо. - Т1ехьакхуйя, товрашца оатаргда вай!.. Сийнача ц1аралла воагалва хьо из хьай к1аьнк а т1ехьа!..\nВ1аши нийсделар багара чопаш 1оуха говрий корташ. Бодягина кулгех ц1ий даьннадар, Тесленкос еттача шодах. Вож, к1аьнка г1ийла дег1 шийна хьат1а а те1адеш, дирста урхаш ший кулгах хьахьоарча а еш, тепча хьаяккха г1ертар.\n- К1аьнк аз вутаргвац, г1оравергва ер!.. Д1аялла, къаенна кодж, аз вувргва хьо!\nВелхача кхаьчавар мекхаш 1одада хохол, юхаозайир цо урхаш:\n- Х1аьта даьлар ер х1анз!.. К1алхардовлача дац вай!\nБодягина, кулгаш сов шелденна, п1елгаш дика лелалуш дацар, т1ехкарца нувра 1от1авийхкар цо к1аьнк. Ч1оаг1а вийхкавий а хьажа, велакъажар:\n- Кхес ч1оагг1а хьалацалахь, боккха кортилг!\nТура ботт техар цо говра гаа т1а, Тесленкос, ши п1елг бага а белла, й1аьхха шок яхийтар. Дикка лаьттар уж, шоаш т1ерабесса мухь т1ерабаьнна, масса едда йолхача шоай говрашта т1ехьахьежаш.\nВ1аши юххе 1обийшар. Цхьатарра даьлар цар бера герз, элтара кийнаш гувнах хьагучайоаллаше.\nКхо дии-бийсеи даьлар уж цига ухкаш. Лергашка кхаччалца хьалйотт1аяьча бага 1аьржденна ц1ий а латташ, б1еха боза хачи а ювхаш уллар Тесленко. Бодягина берзанча накха т1а, х1амах а ца кхераш, кхувсалуш лелар к1овжамаш даг1а, шаьрача аренашка нийслуш дола оалхазаргаш, цун йотт1аяьча гийга чура а даьссача б1аргаш чура а мукх буаш доахкар уж. Эрсий метталара даьккхар


"Тхан культурехь ду вовшашна гIо дар"\nГIадужу-бутт 29, 2019\nНохчийчуьра "Хайра" гӀоьналлин фонд\n"Хайра" цIе йолу гӀоьналлин фонд кхоьллира Нохчийн Республикехь Хьалха-МартантIехь 2013-чу шарахь, гIийла бохкучу нахан гIо дан ойла кхолаеллачу кегийрхой бахьана долуш. Цу хенахь дуьйна цунах хилла Къилбаседа Кавказехь а яккхийчерах цхьаъ. Шаьш болх бечу цу шерашкахь цара гIо дина эзарнашна доьзалшна а, студенташна а, заьIапхошна а.\nКавкаказ.Реалиин корреспонденто къамел дира фондан куьйгалхчуьнца Ахмадов Минкаила. Цо дуьйцу шайн балхах а, тIейогIучу хенахь кхочуш дан юьхьарлаьцначух а лаьцна.\n- Минкаил, мила вара "Хайра" фонд кхолла дагадеанарг? Муха кхоллаелира и идея?\n- Вовшашна гIо дар а, гIортор яр а тхан культурехь ду. Мегаш дац, бала а боцуш, стаг витина тIехваьлла дIаваха, иза гергара вацара аьлла. Диканиг дан лаам хиларна тIера доладелира дерриг а.\nТхан фондан истори йолаелира суна вевзачу цхьана стага соьга хаттар дича, цIахь гулйелла дуккха дика бедарш мича дIалур яра-те аьлла. Оха ерриг а бедарш, схьа а гулйина, дIасадаржийра мессенджершкахула уьш оьшу доьзалш лохуш ду тхо аьлла.\nДукха сиха дIасаяьхьира оха гулйина хIуманаш. Эццехь тхо кхийтира, оха цхьаьнаметта маситта дика хIума деш хиларх – бедаршна шолгIа дахар далар а, таро йоцчу нахана гIо дар а. Цул тIаьхьа, тхайн накъосташца и хаттар дийцаре а дина, дагалаьцнарг кхочушдан дуьйладелира тхо, и дан дог догIуш хилар а бен кхин аьттонаш а боцуш.\nТхо дуй хиъча наха тоьрмигашкахь бахьара кхача а, бедарш а, мачаш а. Сан цIа дуьзнера царах. ТIаккха оха сацам бира тхуна цхьа чоь дика хир яра аьлла. Тхайгара шай-кай вовшахтоьхна 5 метар шуьйра, 5 метар еха а хир йолу чоь а эцна, цига дIадаьхьира оха гулдинарг. Амма оха лелочуьнан чулацам шорбелира. Дуккха а вовлонтераш богIур тхо долчу.\nЦул сов, цхьаъ оьшуш богIучу нахаца цхьаьна, оьшучарна гIо дан лаам болуш цхьацца хIума йохьурш а богIура. Тхайн чоь оццу тIекIелдинчу цIа чохь оха хийцира, дийнна этаж схьа а оьцуш. Амма дукха хан ялале и чоьнаш а кIезиг а хилла дIахIиттира тхан фондана. 2013-чу шарахь оха офис схьайиллира Соьлж-ГIалахь, цул тIаьхьа Гуьмсехь.\n- Тахана хIун проекташ кхочуш еш ду шу?\n- Тайп-тайпана проекташ ю тхан "Хайра" фондо кечйина, ерш йийца дукха хан оьшур ю. Амма, коьртаниг аьлча, уггар ира проблемашна тхайн тидам тIебахийта гIерта тхо: гIо до кхачанан сурсаташца а, бедаршца а. Ахча гулдо оха молханаш эца, заьIапхошна тайп-тайпана гIирс эца, цхьацца операцеш яйта.\n"Дархошна цӀий лург ву со" программа ю оха кхочуш еш. Иза болх беш ю дийнахь а бусий а, цхьа а мукъа де а доцуш (24/7). Иза уьйраш латтош ю дарбанан хIусамашца - сихха дархочун цIий оьшуш меттиг еача, нагахь иза дарбанан хIусамехь дацахь, тхан волонтераша социалан машанашкахь йолчу шайн тобанашкахь сихонца кхайкха дон цунах лаьцна, цIий лург лохуш.\n"Шен гIуллакх" проекто гIо дон адамашна шен долара бизнес кхио, я цхьа гIуллакх Iамо, корматалла караерзо, олуш ма хиллара, оха чIерий луьйцу гIирс оьцу, ткъа цара чIерий луьйцу.\nНагахь цхьаъ курсашкахь деша лаам болуш велахь, цуьнан аьтто бацахь, оха цунах дIало ахча. ТIейогIучу хенахь цу стеган, болх а карийна, аьтто хила мега шен доьзал кхаба. Амма цу тайпа шаьш когаирахIиттийна ца Iаш, юхабогIу уьш тхо долчу, кхечунна гIо дар Iалашонца, шена иза дина ма хиллара.\nБолх бо оха боберашца, царна цхьацца мероприятеш вовшахтухуш а, самукъадоккху программаш кечйеш а, школашкахь а, университеташкахь а дешаран книжкаш а, йозанан гӀирс а оьцуш а. Цхьана дашца аьлча, тхайн ницкъ берг дерриг а дан гIерта тхо.\n- Стенца къаьсташ ю шуниг Кавказерчу кхечу гӀоьналлин фондех?\n- ДIоггар баш къаьсташ хIума а дац фондашна юкъахь. Церан юкъара лаам хилар ду, оьшучарна гIо дан. Цо до тхох адамаш. Бага даханарг олуш санна хаза мега хIара, амма оха цхьанна куьг кховдийча, оха тхаьшна гIо до – тхаьш динарг бахьана долуш дагана там хуьлу тхуна. Диканиг билгало йолуш ду адам дикачу ойлане дерзийна ца Iаш, цунна гонах берш а дикачу ойлане берзош.\n- Кхоьллина дукха хан яцахь а, ерриг а республикехула офисийн маша кхоьллина аш. Оццул сиха кхиа аьтто муха белира шун?\n- Суна хетарехь, юкъараллин ойланехь стагах лаьцна хетарг бахьана долуш ду иза, адамийн хьоьга тешам хилар ду иза. Тхуна хаьа муха мотт каро беза административан органашца а, университеташца а, школашца а, лоьрашца а, студенташца а – тайп-тайпанчу юкъараллин дакъошца.\nТхох хIора а чекхваьлла дахарехь хIиттинчу халонех, ткъа хьуна уллехь цхьаъ хилча, хьуна гIортор еш цхьаъ хилча, белш гIортон стаг хилча, и халонаш лан а хуьлу дуккхазза а атта. Тхайна тIевеанарг цкъа а дIа ца эккхийна, тесна ца витина оха. Адамаш Iехалур дац. Адамашна гуш хуьлу хьан болх а, цу белхан жамIаш а.\nХайра - къинхетамаллин болам\n- Дуьненаюкъарчу тIегIанехь проекташ кхочушъян дагахь дуй шу?\n- Тхо дагахь дац иза дан цхьана бахьанаца – кхузахь дуккха а нах бу хIинца а тхан накъосталла а, гIортор яр а оьшуш. Тхайн цIахь проблемаш кхочуш йинчул тIаьхьа, олуш ма хиллара, тIаккха кхечу мехкашка даха а мега тхо.\n- "Хайра" фондан белхахойх лаьцна алахь. Муьлш бу уш?\n- Тайп-тайпана корматтала йолу 25-35 шераш долу кегийрхой бу тхан белхахой. Царах дукхаха берш хьалха цкъа а цхьана а фондехь болх бина бац. Цхьаъ куьйга цхьацца гIирс дIахIоттош а, иза то беш а болх беш хилла ву, важа мебель юхаметтахIотторхо ву, шен цIахь доьзалан хьашташ кхочуш деш хилла цхьа белхах а тхан, студенташ а бу тхуна юкъахь. Таханлерчу денна тхох схьакхетта ву эзар гергга волонтер. Уьш богIу тхо долчу шайн мукъа хан хилча, дакъалоцу цхьацца проекташкахь.\nЦIенчу дагца дечух хуьлу хайра\n- ХIун идейш а, планаш а кхочуш йина шун фондо?\n- Книга ю оха лелош тхаьш дийриг тIе дIаяздеш. 2013-чу шарахь дуьйна меттигерчу Iедалшца цхьаьна 4 тIай тодина оха, 2 маьждиг а дина, цхьа маьждиг тодина. Халчу муьрах чекхволучу 15684 стагана кхачанан сурсаташ ду латтош.\nСоциалан гIортор йина 115 студентана. 2000 стагагах хилла дархошна цӀий лург. Чохь оьшу техника а, мебель а елла 300 стагана. 3742 бобер а, церан верас а дакъалоцуш бу "Вайн бераш" проектехь, иштта дIа кхин а. Иза оха дина дац, иза динарш бу тхох тешна оьшучарна гIо дан лиъна нах.\n- "Хайра"фонде гIо доьхурш республикера бахархой бен бац, я Оьрсийчуьрчу кхечу регионашкара нах а хуьлу царна юкъахь?\n- 90% тхайн ницкъ а, хьуьнар а оха тIедерзийна махкахошна, вуьшта аьлча, вайн республикерчу нахана гIо дарна. Амма дуккха а нах бу тхоьга дехарш деш кхечу регионашкара.\nЮккъерчу Азера белхахой а бу, Украинера а богIу, гIо хьажадо оха Дагестане а, ГIалгIайчу а тхайн коллегаийн дехарца. Цаьргара гIо кхочуш меттигаш а яьхкхина тхуна. Уьйраш латтайо оха, гIо до, дера, вовшашна.\n- Кхин дIа хIун планаш ю фондан?\n- Тхан планашкахь ду Нохчийн Республикехь ломаца йоцчу хIора кIоштахь офис схьаеллар. Рчу яоташка гIо дIакхачо вуно хала ду, хенахIоттаман а, некъашца доьзна а хьелаш бахьана долуш.\n2025 шо тIекхачале массанхьа а филиалаш хила езаш ю тхан. Ткъа цигарчу администрацешца цхьаьна цу кIошташкахь таро йоцчу доьзалшна социалан хьашташ кхочуш деш гIо дан дагахь ду тхо. Иза ю тхан йоккха план, республикан муьлхха а меттехь гIо оьшучун иза дIакхачо аьтто хилийтар. Догдоху иза дерриг а хиларе.


2006-чу шарахь къайлахчу сервисийн эпсар Литвиненко Александр верах жоьпалла Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело Оьрсийчоьнна тIехь хилар къобалдина. Шинарин дийнахь зорбане баьккхинчу сацамтIехь яздарца, 2006-чу шарахь Британехь радиоактиван полоний олу дIовш а малийна, Ливиненко верна Оьрсийчоь ю жоьпалле. Кхело динчу хьесапца, Оьрсийчоьнан Iедалхойн агенташ санна лелла Луговой Андрей а, Ковтун Дмитрий а, хетарехь, бехке ву Литвиненко верна.\nЛитвиненко Александрах йисинчу Картер-Литвиненко Марияс 2007-чу шарахь бинчу латкъамна жоп луш, оцу кепара сацам бина кхело. ЕСПЧ-н сайтехь зорбане хIоттийна бинчу сацамах пресс-релиз.\nПрезидентан Путин Владимиран критик, къайлахчу сервисашкахь цхьана хенахь болх бина Литвиненко верна Луговой а, Ковтун а бехкехлар тIечIагIдеш, британхоша бинчу талламан жамIашна тIетовжу кхел.\nХиллачух британхойн верси дIататталуш, Оьрсийчоьнан Iедалхоша цхьана а кепара шаьш тешон тоьшаллаш шайга кхачийна дац, йа шаьш эвсара гIуллакх теллина а дац аьлла, билгалдаьккхина Европан бакъонашкахула йолчу кхело. ЕСПЧ-но сацамбина, Литвиненкон вахаран бакъо йохийна Оьрсийчоьно, иштта, кхачам боллуш иза кхалхарх таллам бина бац аьлла.\nБританхоша шайн талламехь Луговойн а, Ковтунан а бехк бара аьлла, тIечIагIдинехь а, Европан кхело теллина, и нах Оьрсийчоьнан Iедалхойн омраца лелаш бара олийла дуй а. Кхелана хетарехь, Литвиненке цабезам хилар бен, кхин цхьана а кепара тоьшаллаш дац.\nКхело бинчу сацамца, Литвиненкох йисинчунна 100 эзар евро компенсаци охьадилла декхаре ю Оьрсийчоь, ишта, кхелана яйина харж а. Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъашкахь болх бинчу, Лондонехь полоний-дIовш даларца вийначу Литвиненко Александрах йисинчу зудчо адамийн бакъонашкахула йолчу Европан кхелехула 3,5 миллион евро дехнера гIудан метта. ЦIийнда верах хиллачу цатоманна а, оцу бахьаница доьзална рицкъанца хиллачу эшамна а дуьхьал доьху ахча Литвиненко Маринас. Орзан бухе дуьллура зудчо, дина зулам къаьсттина ирча хилар а, и зулам схьадаьллачу меттера кхин дуккха а цунах тера зуламаш схьадевлла хилар а, церан орам орзахочунна дIалакъо лаар а. Амма ЕСПЧ-но и лаам цуьнан кхочуш ца бина.


Тарсал — Википеди\nТӀера тоба: Euarchontoglires\nБухара тоба: Sciuromorpha\nТарсал (оьрс. Белка) олу. Тарсал массанхьа а дойзаш ду. Туьйранахь а дукха меттигаш ю тарсал хьахош. Каде а, хаза а ду иза. Диттан гаьннаш тӀоьхула цуьнан лелар йоккха исбаьхьалла йолуш ду.\nТарсалаш ехаш меттигаш дукха ю. Полярни гонашкара, къилбехьа, Испани а, Желтойчоь а кхаччалц долчу мехкашкахь уьлу уьш. Вайн Советски Союзехь, Малхбузехьа Ӏаьржачу хӀурда тӀе кхаччалц а, малхбалехьа Самаре, Свердловске кхаччалц а, къилбехьа агӀор Алтайхь а. Вайн Кавказан лаьмнашца йолчу хьаннашкахь а, Кореехь а, Японехь а хуьлу уьш.\nТарсалан цӀокарчий,муьлххачу а кхечу акхаройчел а, механа еза ю. Тарсалаш дитташна тӀехь деха. Амма лаьтта охьа диссар а кӀезиг дац церан. Лаьтта охьа а эккхий, додий кхечу дечиг тӀе хьаладолу тарсал. Лаьттахь яа хӀума а лоху цо. Къайлах адам, я экха тергалдо цо. Шена тӀаьхьа ваьллачух къехкаш диттан гена тӀоьхула боьххье кхаччалц хьаладолу иза. Кхин дӀа даха меттиг йоцуш дисчи кхоссалой кхечу дечиган гаьннаш тӀе долу тарсал, я, лаьтта охьа а эккхий, додий хьалха тӀе нисъеллачу дечиган гӀода тӀоьхула хьаладоду.\nТарсалаш цхьана меттера кхоьчахьа дӀакхелха. Кхелхана дӀаяхар лаьттахула хуьлу церан, яккхийра реманаш цхьана а кхетий. И рема доьхьал нисъеллачу юьртах а, гӀалех а чекхйолу. Церан дӀай-схьай кхалхар гурахь хуьла. Ӏа буьрса догӀург хиларан цхьацца билгалонаш тосало царна. Яа хӀума йоцуш шаьш меца юьсург хиларх къаьхкий кхелха уьш кхоьчахьа дӀа. Шерачу аренашкахула дӀа кхелхаш доккха зе хуьлу царна.\nДитта тӀехь йолчу хенахь царна тӀекхача аьтту боцуш хиллачу акхароша доу уьш. Масала, берзалоша, цхьогалаша, дингаташа, оьпарчаша, олхазарша.\nШаьш дӀакхелханчу меттехь ялх-ворхӀ ша доккху цара. ТӀаккха цигара, шаьш хиллачу юха кхелха.\nТарсалийн дебар сиха хуьлу. ДӀа-схьа кхелхаш хӀаллакьхилар меттахӀутту церан, сиха дебар бахьана долуш. Цхьана аьхка шозза хуьлу церан дохкана. КӀорнеш кхаанни тӀера иттанне тӀе кхаччалц йо. Баннаш дечиган Ӏеханах до цара, гондахьа гӀаш, синтарш а дохкуш. Бен бухара кӀадбеш тарсалийн чоьш а хуьлу. Дечагийн хареш чохь а до цара баннаш.\nТарсалийн коьрта кхача бу: хьуьнан бӀараш, стоьмаш, стоьмийн хӀуш, олхазарийн хӀоьаш, цӀазамаш, жӀаьлин-нускалш. Ӏаьнна дӀаӀалашдо цара бӀараш а, кхин тайпа кхачанан сурсаташ а.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Тарсал&oldid=6038989»\nЗоологех лаьцна бовланза йаззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 30 май, 21:13.


Пхи бутт бузуш боллу, официало кхайкхорца, Соьлж-ГIалахь эккхийтар дан гIоьртина кхо жима стаг кхелхина. ТеркйистерчуIелин-Юьртара вара шиъ, Лаха Неврера - цхьаъ. Уьш, доьза байча санна, дIабохка дIалуш бацара Iедало гергарчаьрга. ХIинца царех цхьаннан дакъа дIадоллийтина юьртахошка.\nКху беттан 24-чу дийнахь пхи бутт бузу, оьккху хIума югIуш воллу Теркйист кIоштера кхо жима стаг, ларамаза нисделлачу эккхийтарехь велла. ХIетахь чоьхьарчу гIуллакхийн министараллин хьостано официала Iорадаха эшна а доцуш, цхьа хан яьлча эккхийта, тIаьхьалонна шайн куьйга кечйина оьккхург югIуш белла кегийрхой.\nЦу хенахь дуьйна царех хилларг хууш дацара. Махкахь а бохаме зов даржош, уьш ницкъала зулам дан лоьруш хиллера аьлла, балхара бохийна иттаннаш гергарниш, ткъа юххера чуьра гергарниш цIера а баьхна, лула-кула мехкашкахь шайн каяьлла-яьлчохь Iаш бу.\nЦу кхааннах цхьаннан ПарамазовгIеран кIентан дакъа схьа а дела лаьтте дерзадайтина Iедало. Цу хиламах хьааме кхаъ хилла гергарчарна а, юьртахошна а. МогIарерчу наха сатуьйсу велларг дIаверзо бакъо еллачул тIаьхьа цуьнан гергарчарна Iедало цIа берза пурба даларе. Цу хьокъехь дуьйцуш ву могIарера юьртахо Ахьмад.\nАхьмад: «Цу кхааннах хилларг хууш дацара,декъий схьа ца деллера. ХIинцца тхан юьртахочун цхьаннан дакъа схьа а дела, цу буссехь каш а даьккхина дIаверзийна. Ишта меттиг нисьеллла хилча наха сатуьйсу церан гергарниш цIа бахкийтаре. Уьш балхара бохабар а,цIийнах,цIарах бахар а ца тов юьртахошна. Царна хууш,цара де аьлла дина хIума ма дац иза».\nБиъ-пхи бутт хьалха веллачу шайн стагна тIехIотта йиш а йолуш каш –барз бан таро хиларх Iаламат тайна цIерачарна. Бакъду уьш хIиттац вонна а, диканна а цуьнан дакъа схьадаларх дийца. Беа баттахь сов ладегIамехь а латтийна, схьаделлачу шайн стеган чарх муьлхачу хьолехь хилла дуьйцуш ву, ас цIе яккхаза вуьту геннара гергара стаг.\nГергара стаг: «ДIа а кхайкхина, дакъа схьада бахнера гIала. Схьакхачарций буьйсанна дIа а воьллина. ХIинццалц мичахь латтийна хууш дац. Цхьанхьа холодильник чохь латтийна хир ву-кх. Схьавелларг цхьаъ бен вац цкъачунна. Экспертиза ян йиш йоццучу хенахь схьавелла, кехат а яздайтина и гIуллакх ахкаме даккха гIертар дац, Iедале девр дац аьлла. Дакъа схьаделлехь а цIерачарна цIа берза пурба делла-м дац. Чоконаш яц. Когаш а къаьстина бу, куьйгаш а дац. ДIа а бихкина лелхийтина, схьахетарехь.»\nСоьца къамел деш волчу юьртахочо хьасартне билгалдоккху шен лааме ваьллачу доьзалхочо цхьа вон дан леринера аьлла цIерачарна тIеIаткъам бар, махках бахар-м муххале а, нийса а, я лартIа а дац аьлла.\nГергара стаг: «Нийсонна тIе даьккхича, динарг нийса дац, арабахар, цIа ца битар. ХIунда аьлча.дас-нанас,зудчо гIо аьлла вахна ма вац иза. Бухабуьсу доьзалан хIун бехк бу. Уьш махках стенна боху? Цхьана Iедало лелийна хIумнаш ма дац уьш, ур-аттал Сталина а…»\nЧиллан-баттахь эккхийтар дан а гIоьртина белла бохуш кхайкхийна и кхоъ бахьанехь лаьцна, кху сохьта а набахти чохь валлош ву, цаьрца зIенехула а, вуьшта а тIекаренаш, чукренаш лелийна 4-5 жима стаг. Кху деношкахь дов а хаьттина уьш мукъабовлуьйтур бу аьлла дегайовха бу церан цIераниш а.\nДIа а бихкина, лелхийтина, схьахетарехь


Тутмакхаш дIасахийцина Оьрсийчоьно а, Украинано а\nТутмакхаш а, лецна латтош хилларш а дIасахийцина Оьрсийчоьнан а, Украинан а Iедалхоша аьлла, хаамбина "Интерфакс" агенталле Оьрсийчоьнан омбудсмено Москалькова Татьянас. Москван а, Киевн а аэропорташка кхачийна и нах. "Настоящее время" телеканало трансляци ю дIахьош.\nОьрсийчоьно маьршаваьккхина, аннекси йинчу ГIирмехь теракташ дан кечлуш хилла аьлла, лаьцна набахтехь даккха 20 шо хан тоьхна хилла режиссер Сенцов Олег. Шен пачхьалкхна ямартхилла аьлла, шеконашца лаьцна латтийна, "Новости" агенатллан коьрта редактор Вышинский Кирилл дIавелла Киевс.\nШоьтан Iуьйранна 7 сахьт даьллачу хенахь Москварчу "Лефортово" изоляторан кертара араелира тутмакхехь йоьттина ши автобус, полисхойн кхаа машено го а лаьцна.\nКъаьстина, Керчан гечонехь Оьрсийчоьно дIалаьцна хилла Украинан 24 тIеман хIордахо а, хенаш кхайкхийна 11 украинхо а маьршаваьккхина хилар. Ву царлахь Сенцов Олег, Балуха Владимир, Гриб Павел, Карпюк Николай, Клых Станислав, Кольченко Александр, Панов Евгений, Панов Артур, Сизонович Алексей, Сущенко Роман а, Бекиров Эдем а.


Нохчийчоь - Соьлж-гIалин де билгалдоккхучу дийнахь\nМассита шо ду Нохчийчуьрчу Iедалша, Соьлжа-гIалана «ТIеман Сийлаллийн цIе» Оьрсийчоьнан Iедалшкара яьккха лууш долу. Даймехка Сийлахьчу тIеман леррина, муьлхачу а цхьанакхетаршкахь а, кхечу гуламашкахь а, даиманна ай ца дахь а, и хаттар хьахдора.\nТIаьххьара иза айдира, Путин Владимиран журналисташца хиллачу зорбан конференцехь. Соьлжа-гIаларчу цхьана журналиста шен а, кхечу а, нехан а дехар ду элира, и сийлаллийн цIе Соьлжа-гIалан ялар тIехь, накъосталла дахьара аьлла. Нохчийчуьра муьлхачу а дехарна «хIаъ» аьлла жоп лучу вукхо, дош делира, и гIуллакх дийцаре а даьккхина талла эра ду ша аьлла.\nНохчийчоьнан Парламенто Оьрсийчоьнан президенте ша яздина официала кехат, Соьлжа-гIалана, и цIе ялар, бахархоша, Даймехкан доьхьал хьегна долу къа а, дIаделла синош а эрна хира дацара аьлла. Историйн нийсо толар хира ду, и еза цIе Соьлжа-гIалана лахь, бохуш ду цу тIехь.\nСоьлжа-гIалана и цIе лахь а, иза, хьедина хIума ду, аьлла хета, меттигерачу тергамхошна. Историйн Iилманан кандидат волчу Хатуев Ислама, бахарехь, Соьлжа-гIалана тIекхача гIерташ немцойн уггаре а тоьлла эскарш хилла тIеуозийна.\nХатуев Ислам: «И байракх Соьлжа-гIалана йогIуш йолу дукха хан ю. Цунна тоьшалла до архиван документаша а, тIеман инарлаша язйинчу дагалецамаша а. Мехкдаьтта ца тоьуш немцойн эскар а хилла. Кавказе хьажийна хилла немцойн уггаре а тоьлла эскар. Цунна гIонна яийтина хилла СС дивизии «Тотенкопф» олуш йолу. Бранденбург санна леррина эскар хилла иза».\nТIом боьдучу хенахь Азербайджанехь долу мехкдаьтта, хIинца санна, теллина ца хилла. Уггаре а дукха и Iаьржа деши олу маьIда луш ерг Соьлжа-гIала хилла. ГIала схьа ца яьккхийта, цунна кхо гуо бина хилла, доьхьалонан оьрнаш а, цу чохь мазут а доьттина, иштта гIагIдиллинчу машенашна а доьхьалонан зуьнаш.\nШайга иза яьккха ца елча, хIаваъера бIеннашкахь кеманашца бобмбанаш йиттина, Соьлжа-гIала сийначу цIарах яго гIиртина немцойн буьйранчалла. Оьрсийчоьнан шуьйрачу юккъарална и дицделла хилларг, дагадаийтира Хатуев Ислама.\nХатуев Ислам: «ТIаккха кхузахь тIемаш хилла. ЧIогIа гIала схьаяьккха гIерташ хилла уьш. Амма бакъ ду, вай гIалахь массийта дивизи а кхоллаелла. Кхуза мостагI тIе ца кхачийта,Терк хинна дехьа шортта доьхьалонан хIумш а йина хилла вай махкахоша. БIе эзар сов адам хилла цигахь дакъа лоцуш. Сан денана а, деда а хилла царна юккъахь.\nДуккха а нохчий а хилла цигахь болх беш. Немцойн шайн дагалецамашкахь, масалла Карл Пауль бохуш хилла, цуо боху, Кавказе дIакхаьчча, Теркалла дехьа ца довлалуш, чIогIа новкъарлонаш хилла шайна.\nТIаккха Соьлжа-гIала схьа ца яьккхалой хиъча, немцойн авиацино бомбанаш а ракеташ а йиттина, мехкдаьттан Iалашдойланаш а, иза доккху меттигаш а ягийна. И цIе дIаейа гIерташ дуккха а нах белла цигахь. Заводан кIоштехь, цIеейархошна аьлла хIоллам а бу цигахь лаьтташ».\nТахана Оьрсийчохь 40 гIала ю «ТIеман Сийлаллийн» цIе лелош. Царах хийла ю, фашистийн эскаран кара дIаелла хилла а. Царна а и цIе елла хилча, Соьлжа-гIалана и цIе, тоххарехь йогIу бохуш кхин дIа а дийцира Хатуев Ислама.\nХатуев Ислам: «Кхийолчу гIаланашна, уьш дIаелла хилча а, царна и цIераш луш хилла. ТIаккха, гIала дIа а ца луш, кхузахь царна доьхьало а йина, кхузара уьш юхлахка болийна хилча, и цIе вай гIалана хIунда ца йогIу теша, аьлла хаттар кхоллало. 40 эзар тIемалой хилла вай махкара.\nИ цIе хIунда ца йогIу? Суна тамашийна хета иза! Iилманчаша а, кхечу историкаша а, ша дерг яздина билгалдаьккхина долуш ду. Масала, маршал Коневс а, кхечу инарлаша а къастийна хилла вай нохчийн тIемалойн майралла. ГIалана и цIе йогIуш ю».\nШена нохчийн юккъараллан шеко яц, мехка коьрта шахIаранна и сийлахь цIе яла езаш хиларна. Соьлжа-гIала турпалхо хиллийла, цуо цкъа гайтина а ца Iаш, дукхуза гайтина олий, дуьйцу наха. Ма бара, гIалийн а, цуьнан бахархойн а кхиамаш, хан яьлчий бен билгалбохура бац бохуш билгалдоккху цара.\nТкъа и цIе хIинца республикерачу парламенто динчу дIахьедарца лург хиларна шеко яц цхьанни а. Дийцарехь, и цIе, я стигалкъекъа беттан 9-чохь-Толаман дийнахь, я гIадужу беттан 5-чохь-Соьлжа-гIалийн дийнахь яла мега. Ала догIу, оцу цIаро, гIалана цхьанна а тайпана кхин аьттонаш ца ло, цуьнан байракх тIехь, цхьа хьаьрка хIотторалла сов.


ФСБ-н белхахоша ша хьийзийна боху Азимовс\nПетарбухерчу метрохь теракт еш дакъалаьцна аьлла лаьцна волчу Азимов Акрама прокуратуре латкъам бина, ша лаьцна болу ФСБ-н белхахой кхеле озабехьара аьлла. Цунах лаьцна хаам бина цуьнан адвокато Динзе Ольгас, хаам бо Интерфаксо.\nЦо дийцарехь, Азимовс латкъам бина ша ГIиргIизойчохь лаьцна харцонца Оьрсийчу валийна ФСБ-н белхахоша аьлла, дIалацале кара граната а елла. Цо чIагIдарехь, ФСБ-н белхахоша иза къиза хьийзийна цхьана къайлахчу меттигехь.\nКхубеттан 24-чу дийнахь Азимовн адвокаташа Динзе Ольгас а, Дмитрийс а дехар дира Оьрсийчоьнан инарлан прокуратуре, ФСБ-н къайлаха набахтеш ю аьлла шайга Азимов Акрама а, цуьнан вашас Аброба а бинчу хаамна таллам бахьара аьлла.\nПетарбухехь метрохь теракт хилира Охан-беттан 3-чу дийнахь. Цу бохамехь вийра 14 стаг, 50 чевнаш хилла вара. Талламхошна хетарехь, эккхийтар динарг ву 22 шо долу ГIиргIизойчура схьаваьлла Оьрсийчоьнан вахархо Джалилов Акбаржон. Цу гIуллакхехула лаьцна ву 10 стаг.


Шолхера кашамаш - Новости Ингушетии Фортанга орг\nДомой Мнение Шолхера кашамаш\nПригородни районерча юртара Шолхера кашамаш да ераш. ХIираш Октябрьское аьнна хийцай цу юрта цIи. Укх кашамашка дIабехка боахкараш гIалгIай диъ тайпан Боранаькъани, Чуранаькаъани, Льяннаькъани, Хаматханнаькъани нах ба.\nТаханарча дийнахьа саг дIаволла йиш йолаш нах дIабехкаш кашамаш да уж. Бакъда из моттиг геттара воча хьале йийрза латт, гонахьара доазув лорадеш а, царга хьожаш доал деш а саг воацаш. 1992 шера гIалгIашта духьал хиннача тIемах байдда баханза ца бовлаш цу юртара беха дIабахача наьха шоай байна нах дIабохка аьттув хиннабац массехка шерашка, цудухьа дIабехка нах кIезигбеннаб. Къамашта юкъе этта хатар бахьан долаш хIирий Iаьдало гоамал кхы а совъяккхай. Таханарча дийнахьа хала долаш аьттув ца хиларагI наггахьа мара саг дIаволлац укхаза, ГIалгIайчен кхыча аттагIйолча юрташка дIабехк наха шоай байнараш. Из халийта йиш йолаш хIама дац!\nЦкъа-дале боарзий, чуртий хьал талх укхаза нах хьаухаш ца хилар бахьан долаш. Цига нах дIабехкаш ца хиларагI зерат де ухараш кIезигагIа ба. Цудухьа ма хулла шоай байна нах укх шоай кашамашка дIабехка беза. Нагахьа санна укхаза шоашта новкъало йой, е аьттув ца луш хIама хуле дукха наькъаш да латкъа йиш йолаш — Миннаце, кхыча Iаьдала органашка.\nШозлагIа-дале, гонахьа ларттIа карт ца хилар бахьан долаш хьайбаш чуухаш кашамаш ийрчадоахаш моттигаш нийслу. Дийна болча хана даьча а ца Iеш байча а Iазап лоаттаду цу наха духхьал вай мелал бахьан долаш!!!\nТиша йанна карт\nВай юхь я из, вай бехктокхаме да из гIулакх дIанийсдара, из деце кхувш боагIачарна вай дIалуш бола хьокхам, масал да из. Воай юрт дIа а лаьца багIача наха сов кIезиагал мишта гойт вай, яхь еций вай, фу даьд вайна?\nНагахьа санна, уж кашамаш дIа а ца доахаш дисар воашта дезе уж тоаде деза, кашамашта эшашбола кхоачам лоаттабергболаш цIалг хьалдотта деза, дакъа лувчадара кхоачам Iалаш бе беза, зерат де баьхкача наьха машенаш дIаовттае моттиг.\nДоккха дехар да тха шуга, вала декхар вар хьаоарцагIа а ваьле, цу юртара арабаьха нах вIашагIа а техе, дезе ахча а гулдий кашамаш дIадаргдоаца оагIув е, аьнна. Вай тахан оарцагIа ца довле дIадахар кхерам болаш да муръенна вай дай тIехкаш яьда Шолхара кашамаш. Боккъала а терко йоацаш ма дита ер гIулакх. Дала а наха а баркал аргда шоана!\nПредыдущая статьяАдвокат разъяснил процедуру законного призыва в армию\nСледующая статьяГлавврач перинатального центра продолжит работу в учреждении


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Зуда ялор дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Зуда ялор дуьйцу дакъа\n302. IабдуллахI ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ХIай, къонахий! Нагахь шух муьлхха а цхьаъ зуда ялон аьтто болуш велахь, ткъа цо зуда ялайойла, хIунда аьлча иза - бIаьргаш лардан а, кхахьпаллех ларвала а гIо деш ду. Зуда ялон ницкъ ца кхочучо - марханаш кхаба деза, хIунда аьлча иштта а бен дагадеана (вониг) эшалур дац цуьнга» (ал-Бухари: 1905, Муслим: 1400).\n303. Анас ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) асхьабех кхаа стага Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIусамнаношка хаьттина - Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша висинчохь деш долучу Iибадатах лаьцна. Цо ша висча деш долучу Iибадатах дерг дийциначу хенахь, оцу барамехь дина Iибадат шайна кIезиг хир ду аьлла хеттачу цара аьлла: «Пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) мичара кхочур дара вай?! АллахIа гечдина ма дуй, ткъа, цунна яханачу хенан къиношна а, тIаьхьа тIе хиндолучу къиношна а». ТIаккха царех цхьамма аьлла: «Со - зударий балорах дIахедар ву, цкъа а зуда а ца ялош». ШолгIачо аьлла: «Ткъа со – жижиг даарах дIахедар ву, со дийна мел ву жижиг а ца дууш». КхозлагIчо аьлла: «Ткъа со – метта дIавижарах дIахедар ву». Цара бина сацамаш дIахиъначу Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), АллахIна хастам а бина, И сийлахь а вина, тIаккха элира: «ХIун ду те, хIара а, иза а бохуш, оцу цхьаболучу наха лелориг! Дера, аса-м ламазаш а до, дIавуьжуш хан а йогIу сан, марха а кхобу аса, ца кхобуш хан а йогIу сан, зударий а балабо аса. Ткъа муьлхха а оцу сан суннатна тIера ваьлларг – сох вац» (ал-Бухари: 5063, Муслим: 1401).\n304. СаIд ибн Абу Ваккъаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Iусман ибн МазIунна дихкина - виллана зуда ялоза Iар. Ткъа цо цунна и магийтина хиллехьара – тхаьш доIур долуш ма дара тхо» (ал-Бухари: 5073, Муслим: 1402).\n305. Умм Хьабиба бинт Абу Суфйана (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, ша (цкъа Пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира аьлла: «ХIай, АллахIан элча! Сан йиша ялаехьа хьайна, Абу Суфйанан йоI». Цо хаьттина: «Хьуна лаьа и?». Аса элира: «ХIаъ, хIунда аьлча хьан цхьаъ бен йоцу зуда ма яций со, цундела доллучул а хьалха суна дика сайн йишица доькъийла лаьа». ТIаккха Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Боккъалаъ, суна магийна дац и». Аса элира: «Делахь, дуьйцу ма хеза тхуна, хьо Абу Саламан йоI ялон лууш ву бохуш». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттина: «(Ахьа юьйцург) Умм Саламан йоI юй?». Аса жоп делира: «ХIаъ». ТIаккха (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Иза сан стечун йоI яцахьара а хир дацара суна иза (ялон) мегаш, хIунда аьлча иза нанас вакхийначу сан вешин йоI а ю. Суна а, Абу Саламна а накха баийна Сувайбас. (Балабе бохуш) хьеха ма бе суна шайн йоIарий а, я шайн йижарий а» (ал-Бухари: 5107, Муслим: 1449).\n306. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Цхьана хеннахь зудчун а, цуьнан ден йишин а хIусамда латта йиш яц, я зудчун а, цуьнан ненан йишин а» (ал-Бухари: 5I09-5II0, Муслим: 1408).\n307. Iукъба ибн Iамира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Уггаре а ларбан хьакъ болу бехкамаш – аша шайн зударшца (меттахь догIу) гIуллакх дар царех дазийна хилла болу бехкамаш бу» (ал-Бухари: 5151, Муслим: 1418).\n308. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) элира аьлла, НафиIа дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шигIар тайпана зуда ялор дихкира. Иза – цхьана стага шен йоI кхечу стаге маре ялар ду, оцу (стага) шен йоI шега маре яларна дуьхьал, урдо а ца дуьллуш» (ал-Бухари: 5II2, Муслим: I4I5).\n309. Абу ТIалибан кIанта Iелас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Хайбарахь тIом хиллачу дийнахь Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дихкира - цхьана ханна зуда ялор а, цIерачу виран жижиг даар а» (ал-Бухари: 5115, Муслима: 30/1407).\n310. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Цкъа маре дина хилла йолу зуда маре ялан йиш яц - цуьнах дагаваьллий бен. Оцале маре дина хилла йоцу йоI-стаг маре яла йиш а яц - цуьнгара даьккхина пурба а доцуш. (Наха) хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Ткъа муха хуур ду тхуна - цо пурба деллий?». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо ахуьлда цунна)) жоа делира: «Иза йист цахиларца» (ал-Бухари: 5136, Муслим: 1419).\n311. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цкъа РифаIа ал-Къуразин зудчо Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а еана, цуьнга элира: ««РифаIа ал-Къуразехь марехь яра со. Ткъа цо, хийцам бан йиш йоцуш, хаддийна йитина со. Цул тIаьхьа со Iабд ар-Рахьман ибн аз-Зубайре маре яхана. Ткъа иза – цIура стаг хилла». Вела а къежна, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «РифаIега юхаяха лууш хила мегара хьо? ХIан-хIа, и дан мегар дац хьуна - ахьа цуьнан марзонан чам баккхалц, ткъа цо хьан марзонан чам баккхалц (ошу шиннан цхьаьний меттахь эвхьаза гIуллакх нисдаллалц)». Цо дийцина: оцу хенахь (элчанна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) уллохь Абу Бакар вара, шена чуван пурба даларе хьоьжуш неIарехь Халид ибн СаIид а вара. Ткъа (Халида) мохь туьйхира: «ХIай, Абу Бакар! Хезий хьуна, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучохь, (хIумма а къийла а ца луш), чIогIа аз а дина, цо дуьйцург?» (ал-Бухари: 2639, Муслим: 1419).


Шен мостагIийн... доттагI хилла боху ЭрдохIан\nМарсхьокху-бутт 18, 2016\nРогIера дов даьржаш ду Туркойчоьнний, Германиний юккъехь, немцойн къайлахчу сервисаша ЭрдогIан террорхошца зIенехь ларарна\nТIаьхьарчу масех кIирнахь телхаш схьайогIуш йолу Туркойчоьнан, Германин юкъаметтигаш хIинца рогIерчу кIоршаман гуоне евлла.\nБахьана – немцойн хьалхарчу телеканало, АРД-со гайтина йолу IалагIоже репортаж ю.\nЦу материалехь журналисташа гучудаьккхина, Германин урхалла Туркойчоьнан куьйгалхо ЭрдохIан Реджап ТIайип шена хаа а хууш, лерина террорхойн тобанашца а, цхьаьнакхетараллашца а уьйраш лелош лоруш хилар.\nЖурналистийн каракхаьчначу, цара оцу сохьта зорбане даьккхинчу немцойн министрийн кабинето цу махкарчу Аьрру партино бинчу парламентхойн хаттамна официалечу жоьпехь ду и скандале хIума яздина.\nИштта, Бундестаган депутаташна шайн жоьпехь охьаягарйеш ю, ЭрдохIана а, туркойн урхалло а доттагIаллин юкъаметтигаш лелош йолу, амма немцойн урхалло террорхойн тобанаш лоруш йолу цхьаьнакхетараллаш.\nЦарна юккъехь, масала, Гергарчу Малхбалин цхьа могIа пачхьалкхашкахь, амма коьртачу декъехь Мисрехь жигара хилла „Бусалба Вежарий“ парти а, Палестинера „Хамас“ болам а, Шемахь Исламан Фронт а, цхьа могIа кегийраха тобанаш а ю.\n„Мисрерчу Бусалба Вежаршца а, Палестинерчу Хамасца а, Шемахь герз карахьчу исламхойн оппозицин тобанашца а ЭрдохIанас а, цо куьйгалла дечу Нийсонан а, кхиаран а партино а лелош йолчу солидараллин политикано гойту, уьш гергара идеологи йолуш хилар“, - аьлла ду цу кехатехь яздина.\nЦул совнаха, чIагIдеш ду, „Гергарчу а, Юкъарчу а Малхбалехь исламхойн а, террорхойн а тобанашца цхьаьнаболхбар – иза кху тIаьхьарчу масех шарчохь туркойн урхалло лерина дIахьош йолчу политикан дакъа а ду, и политика ЭрдохIанс жигара къобалйеш а ю“, ткъа ша Туркойчоь и политика бахьана долуш „хуьл-хуьлаш доллучу дуьнентIерчу исламхойн коьрта арена а хилла дIахIоьттина“, аьлла.\nАла догIу, ЭрдохIан хIинца Берлино дуьххьара бехке вина вац, террорхощца уьйраш лелош хиларна. Жимма хьалха, оьрсийн кема Туркойчоьно чудаийтар бахьана долуш шен цу мехкан куьйгаллица дов даьлча, ЭрдохIан ДаIишца гергарлонаш лелош хиларна бехке вира Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира а.\nБакъду, масех бутт баьллачул тIаьхьа, Путина н шен санна ЭрдохIанан а Европица йолу юкъаметтигаш телхинчул тIаьхьа, цу бехкеваро новкъарло ца йира Путинна ЭрдохIанна Петарбухехь хьошалла дан а, иза шен доттагI ву аьлла дIакхайкхо а.\nЦо гойту, вайн заманахьлерчу поликехь террорхо а, террорхошца уьйраш лелош верг боху цIе Iедалша а, пачхьалкхийн урхаллаша а шайна оьшучу агIор стагана я тобанна цIекхолла таро луш болу гIирс хилла дIахIоттар бохуш дийцира Маршо радионе политологин Iилманчано Асхабов Хьамзата.\nЦо нохчийн масала а далош дийцира, селханлерчу партнерах террорхо муха во я селханлерчу террорхочух партнер муха хуьлу бохучух лаьцна.\nАсхабов Хьамзат: „Нохчашна хала дац цу террорхо бохучу дашца доьзнарг къасто а, цунах кхета а, вай ваьш а ма дуй цкъа террорхой хуьлуш, тIаккха ца хуьлуш схьадогIуш.\nВай хилла а ца Iаш, вайн дайн оьрсашца хилла къийсам а бара иштта, - суна дага а догIуш массийтаза хийцабелира имам Шемал волчу заманчохь вайн дайша Оьрсийчоьнна дуьхьал латтийначу къийсаман оьрсийн Iедалша мах хадор.\nИштта вайн заманахь Масхадов Аслан низамца хаьржина президент хилар цкъа къобалдира оьрсаша, цул тIаьхьа иза террорхо кхайкхира. Иштта ду ЭрдохIанца дерг а аьлла хета суна. Хьалха цкъа доллучу дуьнено а демократ санна хестош вара иза, хIинца террорхошца зIенаш йолуш ву боху.\nТеррорхо боху дош – иза бахьана ду-кх, ницкъ болчо ницкъ боцучунна тIекхуллуш цIе ю аьлла хета суна иза“.\nЦу юкъана Берлинера даржийначу керлачу костана дуьхьал вуно кIоршаме реакци йовзийтина Туркойчоьнан урхалло.\nЦу пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министралло шен сайт тIехь зорбане даьккхинчу дIахьедарехь аьлла ду, ЭрдохIан а, туркойн урхалла а террорхошца уьйраш лелош ю бохург цхьаннан сийдоцчу баьллачу кхетамна бен дага дан йиш йолуш хIума дац, аьлла.\n„И санна долу чIагIдарш уьш цхьана телхинчу коьртано кхоьллина хIумнаш ду, тIаьхьарчу хенахь вайн президентана тоха гIертарца вайн пачхьалкхе гIелйан Iалашо йолчу.\nЦу документан хьокъехьт хаттарш оха Германин урхаллин хIинцале а хьовсийна. Кхеташ ду цу тIехьа лаьтташ немцойн политикера цхьа билгал ницкъаш буйла, терроризмаца къийсам латторехь шалхонаш лелош болу, „Кхурдхойн белхан парти“ цIе йолчу террорхойн тобанца гергарлонаш лелош а болу“ - иштта яздо Чавушоглун Мевлютан хьукмато..


Керри Джон: ГIажарехь харжамаш маьрша хир бац\nГΙажаройчохь тΙебогΙучу беттан юккъехь хила безачу президентан харжамашка тешам шайн боцийла дΙахаийтина Ιамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа. Цуьнан бахьана ду гΙажаройн Ιедалша, кандидаташка язбала луучарна гатто а хьоттош, харжаме бохучу нехан го жимбар.\nШинарий дийнахь ГΙажарийчоьнан Хадаран Кхеташоно дукхахболчу политикашна йихкира кандидаташ бовла бакъо, иштта ца язвалийтира кандидаташла хьалха президент Ιийна Рафсанджани Акбар а. Президентан гΙант къовса луучу 700 стагах мехкан лидерна, аятоллина Хаменеи Ιелина тешаме лоруш волу 8 стаг бен ца кхачийтина кандидатийн декъа.\nШтатийн пачхьалкхан секретара Керри Джона ша Израилехь пΙераскан дийнахь динчу къамелехь элира, харжамаш режимо шена хΙитточех хир бу, уьш маьрша хир боцийла а, харжинарг халкъан цΙарх лорийла доцийла хΙинцале а гуш ду, аьлла.


www.islamannur.org - 180-гIа дакъа (Риядус-салихьийн)\n180-гIа дакъа (Риядус-салихьийн)\nКъуръан дешаран дозалла\n991. Абу Умамас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Къуръан дешалаш, хIунда аьлча, боккъалла а, къематдийнахь догIур долуш ду и - ша дешначарна гIо дан (шапаIат дан)» (Муслим: (804).\n992. Ан-Наввас бин ас-СамIана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Къематдийнахь схьадалор ду Къуръан а, дуьнен чохь цуьнца Iамал йинарш а. Цунна хьалха даьлла догIуш хир ду «ал-Бакъарат» а, «Али Iимран» а ши сурат, шаьшшиъ доьшуш, Iамал йиначаьргахьа гIо даккха» (Муслим: (805)).\n993. Iусман ибн Iаффана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шуна юккъехь гIолехьверг – Къуръан шена Iама дина, кхечарна и дIахьоьхуш верг ву» Бухари: (5027).\n994. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Хаза, говзза Къуръан доьшуш верг – дикачу, муьтIахьчу геланчашца* хир ву, ткъа Къуръан тийсалуш, халла доьшучунна – ши ял хир ю» (Бухари: (4937), Муслим: (798)).\n* геланчашца: Далла муьтIахь маликаш ду уьш, Делера хаамашца элчанашна тIе дуьссуш долун дела аьлла царех геланчаш.\n995. Абу Муса ал-АшIарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Къуръан доьшуш волу муъма стаг – мерзачу лимонах тера ву, хаза хьожа а, тамехь чам а болуш йолчу, ткъа Къуръан ца доьшуш волу муъма стаг – хурманах тера ву, хьожа яцахь а, чам мерза болуш йолчу. Къуръан доьшуш волу мунепакъ – хаза хожа йолчу бецах тера ву, хьожа хаза елахь а, чам къаьхьа болуш йолчу, ткъа Къуръан ца доьшуш волу мунепакъ – хьерчаш йолчу бецах (колоквинтах) тера ву, я хьожа а йоцуш, оцу тIе чам къаьхьа а болуш йолчу» (Бухари: (5059), Муслим: (797)).\n996. ХаттIабан кIанта Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Боккъалла а, хIокху Жайнин гIоьнца цхьаболу нах АллахIа базбийр бу, ткъа кхиберш – сийсазбийр бу» (Муслим: (817)).\n997. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Аддамах а хьега ца оьшу, шиннах бен - АллахIа шена Къуръан хаар деллачу стагах а, буса а, дийнахь а и доьшуш волчу; АллахIа шена бахам беллачу стагах а, буса а, дийнахь а и сагIийна дIабоькъуш волчу» (Бухари: (73), Муслим: (815)).\n998. Ал-Бараъ ибн Iазиба (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «(Цкъа) цхьа стаг «ал-КахIф» сурат доьшуш волуш, юххехь шина чуханца дIайихкина говр а йолуш, (цIеххьашха еана) цхьа марха хьаьвзина цунна тIехула. И (марха йогI-йогIуш) юххе ян йолаелира цунна, ткъа цуьнан говрах дерг аьлча, иза а хилла кхераелла, цуьнах къахка йоьлла. (Оцу стага) Iуьйранна Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волчу а веана, хилларг цуьнга дIадийцича, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла: «Синтем хилла иза хьуна тIе (боьссина), Къуръан (дешар) бахьана долуш»» (Бухари: (5011), Муслим: (795)).\n999. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «АллахIан Жайнара (Къуръанара) цхьа элп дешначунна цхьа дика дар дIаяздо, ткъа (хIора) диканан ял уьттазза сов йоккхуш ю. Аса ца боху шуна, «Алиф, Лам, Мим» цхьа элп ду. ХIан-хIа, «Алиф» - ша элп ду, «Лам» - ша элп ду, ткъа «Мим» - ша элп ду» (Тирмизи: (2912), цо аьлла хIара «хьасан, сахьихь» шина даржехь хьадис ду).\n1000. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Шен кийрахь (дагчохь) Къуръанах хIумма а доцу адам – доьхначу цIийнах терра ду» (Тирмизи: (2914), цо аьлла хIара «хьасан, сахьихь» шина даржехь хьадис ду).\n1001. IабдуллахI ибн Iамр ибн ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Къуръан хууш хиллачуьнга аьр ду (къематдийнахь): «ДIадеша, хьалавала! ДIадеша мукъамехь, дуьнен чохь волуш айхьа ма дешшара! Боккъалла а, (ялсаманера) хьан меттиг - ахьа тIаьххьара аят дешначехь хир ю» (Абу Дауд: (1664), ат-Тирмизи: (2915), цо аьлла хIара «хьасан, сахьихь» дарж долу хьадис ду).


Украина -- Гlирмера гезалойн лидер Джемилев Мустафа Киевера конференцехь. 5Сти2014\nМаршо радио: ГIирмера гIезалой цIерабаьхна 70 шо кхачар билгалдоккхуш, цхьа а леррина хIума хир ду аьлла хетий хьуна?\nДжемилев: ГIезалой цIерабахар гуттар а ша-тайпа де ду берриг ГIирмера гIезалошна, иза массанхьа а билгалдоккхуш а ду, гIезалой стенггахь белахь а. Оккупацин Iедалш и де билдаккха дуьхьало ян луучух тера дац. Мелхуо а, цига бахка бахка лууш бу (Iедалан векалш).\nОцу кепара ГIирмера гIезалошка шаьш беш болу оза-безам гайта лууш бу. Делахь а, ГIирмера гIезалошна гIортор еш боцурш цу дийнахь бахкарна бехкамаш баха дагахь ю ГIирмерчу гIезалойн Меджлис. Цундела хьал гIоьртина хилар хаало.»\nМаршо радио: Оьрсаша ГIирма дIаяккхар муха туьду ГIирмера гIезалоша? Цхьа а аьтто буй, Меджлисан керлачу Iедалшца цхьаьнаболх бан?\nДжемилев: Оьрсийн Iедалша ГIирмехь мел волчунна шайн махкалла дала лууш ду. ГIирмера гIезалошна ца лаьа оьрсийн махкалла тIеэца. Иза тIе эца лууш берш, арахьара махкалла долу санна тIеоьцуш бу.»\nМаршо радио: ГIирмера хIинцалера Iедалша шаьш Меджлис йоьхкур ю аьлла тесна кхерам мел бакъ хила тарло?\nДжемилев: «Советан Iедалша къобал ца бинера тхан къоман болам, цунах антисоветаш я экстремисташ алара. Изза хуьлуш ду тахана а. Мухха делахь а, мел чолхенаш лелаяхь а, Меджлис ехар йолуш ю, цара иза ехкахь я, ца ехкахь а.»\nМаршо радио: Украинех дIакъастарца доьзна хаттар дийцаре а даьккхина, цхьаммо а къобал ца йина йолу референдум дIаяьхьира Украинан малхбалерчу кIошташкахь Оьрсийчоьнехьа болчу сепаратисташа. ГIирмера гIезалошна луур дуй ГIирмехь шайн автономи дIакхайкхон?\nДжемилев: «Дуьххьара дIа дуьйна а, оха тIедиллинера, тхайн латта юхаметтахIоттор. Цхьацца гIирман дакъаошкахь а доцуш, ерриг гIирмехь. ХIунда аьлча, ГIирма тхан Даймохк бу. Я Украинан а я Оьрсийчоьнан Iедалша жоп ца делира, тхоьга, хIинца ГIирмехь дукхах берш оьрсий бу, аьлла.\nМа-дарра аьлча, Сталина депортаци а, геноцид а йиначул тIаьхьа, ГIирмехь 14 процент гIезалой бен ца бисина. Амма иза бахьана дац, тхуна тхайн къоман латта тIехь кхечеран санна бакъонаш ца яла. Хала хеташ делахь а. И хаттар къастийна дац, хIинцалера оккупацин Iедалшна бухахь и проблема къастор ю аьлла ца хета суна.»\nМаршо радио: ГIирмехь хьайн хIусам а, доьзал а бу хьан. Хьуна ГIирме вахар дехкарца, хьуна хьайн доьзалх дIакхета новкъарло йо меттигерчу Iедалша. Цунах лаьцна хIун эр дара ахьа?\nДжемилев: ТIаьххьара сайн хIусамненанх нейтаралан латта тIехь кхета дийзира сан. (Украинина а, Оьрсийчоьнна а юкъахь долчу дозанехь). Тхан цхьаболу махкахой ган еана яра иза цига, цул тIаьхьа дуьйна тхо вовше дайна дац.\nСайн дозал ган йиш яц сан. Советан Iедалийн хенахь а цунах ваьккхина лелла со ишта. Хьалха хилларг ду-кх хIинца юха а хуьлуш.»


Оьрсийчоьнан регионашкара полисхой Нохчийчу ханна кхийллар сецна дац хIинца а. Самаран кIоштера рогIера тоба ю ян кечъелла. Ткъа, меттигерчу юккъараллехь ца кхета стенна балабо уьш, шайн эскархой а, полисхой а бахьа меттиг йоцуш боллушехь.\nСамара кIоштера 200 полисхойх вовшахтоьхна тоба гергарчу хенахь Нохчийчу новкъа ера ю. Ах шо доккхур ду цара, махкахь уггаре а хаза лоручу кIоштахь-Веданахь.\nЛаьмнашна юккъахь, сирлачу шовданаша а, цIена хаваъо кийра а бузош, исбаьхьа Iаламо бIаьрг хьостуш, доккхур ду цара цигахь 180 де.\nТIаккха уьш, оцу «хала балхо гIелбина» цIабахча, кхиберш балор бу, махкахь къепе латтадан олий.\nТкъа, оцу юккъехула нохчийн полисхой Шема тIом бан бахийта кечам беш бу. И хIума тамашийна хета Нохчийчохь.\nСтенна ца буьту нохчий цIахь, ткъа кхечу регионашкара полисхой Шема хIунда ца буьгу?\nОцу хаттаршна жоп дац, амма тIебаьхкина эскархой Нохчийчохь оьшуш бу аьлла ца хета шена элира, ша а низамхо болх бечу, шен цIе ца яьккхар дехначу вахархочо.\nНизамхо: «Схьабахкош болу оьрсий, суна кхузахь оьшуш бац аьлла хета. Вайн а ма бу и белхахой. Оьрсийн эскархой шайн тIеман дакъошкахь Iа. Ткъа, мел йолчу операцешкахь вайн белхахой хуьлу дакъалоцуш».\nОьрсийн эскархой а, полисхой а Нохчийчу эхар-церан белхан декхарш хиларх кхета юккъаралхо Мадуев Леча.\nАмма жим-жима схьабалош, церан терахь бухахь болчарелла лакха ма даккхахьара, аьлла дийцира цо.\nМадуев: «Исторехь хиллачу масалшца цхьа тера хIума ма лохий. Хьалха тIом болчу хенахь, нохчийн фашисташца тIом бечу хенахь, церан къам дIадохийра. Къона а, герз лело ницкъ берш цхьанахь дIа а хьажийна, динера иза. Цхьа дукха малделла аьлла хета суна».\nОьрсийн эскархойх мохк цIан хIунда ца бо, бохучу хаттаро шен сагаттадеш, социалан таллам а бина юкъаралхочо мадуев Лечас. Иштта жоьпаш лора шега элира цо.\nМадуев: «Нохчий бохор бу аьлла хетий хьуна, аьлла хаттар делча, жоп лора, хIара кхин зама ю, Iедало иза дийра дац аьлла. ШолгIа жоп лора, Сибре а, Геннара Малхбале хаьалюзуш цхьацца федералан программаш а ю бох беш».\nНохчийчура Iедалша хьалха сих-сиха айдора, Оьрсийчоьнан регионашкара низамхой бахкор сацийча хIун дара теша олий.\nИ нах, шайн цIахь а хира бара шайн доьзалшцани; Нохчийчохь долу къепе меттигерачу ницкъашца латталура ю бохуш федерала Iедалшка сигнал лора Соьлж-ГIалара.\nАмма иза дукха дийцича, цунна терго еш йоцун дела, и гIуллакх тесина дитина. Цундела, шуьйра, ма хуьллу йиллина ю царна неI, кху тIаьхьарчу 20 шарахь.


ДIаяханчу гурахь со вайн Iилманийн Академин вице-президентца Дадашев Райкомца цхьаьна, тхайца «Грозный» телевиденин белхахой а болуш, Нажи-Юьртан кIоштара Чуьрч-Ирзе вахана волуш, суна тIееара евзаш йоцу цхьа зуда. Сан цIе а хаьттина, тIекараяьлла къамел долийра цо соьца. ТIаккха цо шен цIей, фамилий яьккхича, суна а дагаеара иза. I980-гIа шерашкахь хIокху кIоштан «Коммунизман маяк» газет тIехь кест-кеста йоьшура ас цуьнан цхьа шатайпа башха, дукхахьолахь гIайгIане мукъамашкахь язйина стихотворенеш.\nДадашев Райкомца тхо цига дIакхачале телефонан зIенехула шаьшшимма къамелдеш, со цуьнца дIавогIуш хилар хиъча, суна гайта аьлла, деана куьйгайоза тIехь долуш доккха, стомма тептар а деана хиллера Маликас. Сан йозанаш бахьанехь вевзаш хиллера со цунна, цу тIе цхьана кIоштара а ма ду тхойшиъ (со Ялхой-Махкара ву).\nОцу дийнахь тхойшиннан башха дукха къамелаш дойла а ца хилира. Амма суна хазахеттера, хIинццалц сайна юьйцуш хазар бен, кхин газа йолу Малика евзина.\nСуна хууш дара цхьана къоначу йоьIан набахтехь волчу гIараваьллачу поэтца Гадаев Мохьмад-Селахьца вовшашка яздечу кехаташца гергарло тасаделла хилар а, и гергарло цу шиннан а вовшашка безаман синхаамаш кхоллабаларе дирзиний а. Иштта хаьара Малика школехь берашна хьоьхуш юй а.\nМа-дарра аьлча, поэтан Гадаев Мохьмад-Селахьан дахаран тIаьххьарчу пхеа шарахь оцу доьналла долчу къонахчунна юха а кхоллараллин ницкъ белларг, цамгарша кIелвита хьийзочу цунна юха а дахаре безам денбинарг хIара Малика яра. И гуш ду Гадаевн кехаташ тIехь а, оцу шерашкахь язйинчу стихотворенешкахь а, амма цунна уггар доккха тоьшалла ду «Кехаташкахь поэма». Мохьмад-Селахьа ша а даре до мел чIогIа маьIне дара шена Малика йовзар.\n– Суна-м хаац айса яздинарг хIун ду а, – эхьхеташ, ийзалуш бохура Маликас, – я хIара йозанаш маьIне ду я дац а. Шина-кхаа дийнахь, кхидерш дерриге Iад а дитина, хьекхна къоламаш ду сан хIорш. Хьо хьажахьа кхаьрга, нагахь цхьана а маьIне я пайде дацахь, цхьанна а ца гойтуш, хIаллакдехьа хIорш – дийхира цо…\nТIаьхьа, айса Маликин куьйгайозанаш доьшучу хенахь, со кхийтира иза стенах ийзалуш хилла. ХIара къамел, ткъа ма-дарра нийсса дIааьлча – дог дастар шен цIеначу даг чохь цхьа а хьулам боцчу адаман дагалецамаш бу. ХатI сиха яздинчу йозанаша гойту цо шен даг чуьра охьадиллинарг дуккха а деношкахь, буьйсанашкахь, шерашкахь, хийла-хийла ойла йина, юх-юха литтина, жамIаш дина къамел-дийцар хилар. И иштта ца хилча, оццул баккхий, лаккхара синхаамаш цхьанаметта охьабахкалур а бацара цуьнга. И йозанаш хилла яьлла прозехь поэзи ю, синхаамаш бастаран нуьцкъалла, авторан исбаьхьаллин говзалла маттехь а йолуш.\nАмма шен дог дастарехь цхьа а дош дац авторан дастаме, аьхса, синхаамаш бийцарехь тIех айаме далийна дац цхьа а алар. Кху йозанаш тIехь буьйцург хIара дуьне кхоьлличахьана уггар цIена, хаза, тешаме хиллачу безамех цхьа безам бу.\nСо воккхавера оццул лаккхарчу исбаьхьаллица язйина говзар дуьххьара сайх тешорах а. Цундела, куьйгайоза доьшуш а, цул тIаьхьа юха-юха йьшуш а, сайгара жоьпалла хиларх кхеташ, леррина болх бира ас цу тIехь. Телефонан зIе хилар бахьанехь, Маликех дагавийла аьтто а бара, суо ца кхетачу меттигех цуьнга кхета а войтура ас.\nХIара эссе даггарчу-ша санна берг наггахь бен шина адаман хуьлуш боцчу цIенчу безамна хастаман илли ду. Цуьнца цхьаьна Гадаев Мохьмад-Селахьна хила богIучу хIолламех цхьа могIа а бу хIара. Юха, иштта тешаме, догцIена, хьуьнаре безам шен даг чохь кхаба а, оцу шен безаман суй кхечуьнан дагах лато а ницкъ болчу зудчунна хастаман иллий, хIолламмий а бу Маликин хIара йозанаш.\nНохчийн литература ешархоша хIара эссе дика тIеоьцур ю бохучух цхьана а кепара шеко яц.\nМалика, хIокхул тIаьхьа а хьайн кхоллараллин новкъахь баккхий кхиамаш бохийла ахь!


Материал зорбане яьккхина "Свобода" Радионо\n1995-чу шеран Дечкен-беттан хьалхарчу деношкахь Соьлжа-ГIала боьдучу новкъахь тилалур вацара: цхьа шатайпа маяк хиллера, ишта а кхоьлина, стигал макхъеш гIаьттинчу Iаьржачу кIурх. ЦIе кхерстара мехкадаьтанах а, резервуарех а, бурух а. Карзахъяьллера "керлачу шеран" я цIе яхна "Iаьнан" Соьлжа-гIалахь 1994-чу шеран ГIуран-беттан 31-чу буса дуьйна йолийна штурм, яздо "Свобода" Радиос.\nБакъду, хIуммаъ хала дацара оьрсийн эскаро гоне ерзийначу нохчийн шахьара кхача – ГIалгIайчуьра Соьлжа-ГIала, тIаккха Минутка олучу майдане кхача.\nСлепцовскера Соьлжа-ГIала боьдучу новкъахь кехаташка хьожуш стаг а вацара, цхьа а блокпост яцара. Бакъду, гIала чувуллучохь бетонан блокех йоьттина ГАИ-н пост яра, ха деш стаг а воцуш. Некъ маьрша бара, "Останкинехь" гIала федералан эскарша дIалаьцна ю баьхнехь а.\nЙоллу Нохчийчоь а, Соьлжа-ГIалин кхоалгIа дакъа а оьрсийн эскарша шайн карахь латтош ду бохуш, официалан хаамаша а чIагIдора. Делахь а, муьлххачу а нохчийн эвлахула паргIат дIасалелаш гора герзах боьттина меттигера бахархой, хетарехь, цара ца доьшуш хилла газеташ, цундела хууш дацара, шайгара герз тоххара охьадиллийтина бохуш, хаамашкахь яздийнийла.\nСоьлжа-гIала дIакхаччалц аьтто ца хилира новкъахь цхьа а оьрсийн салти ган…\nСоветан заманара "Адамаш, ларбейша машар" аьлла, кхайкхамбеш, йоза дара гIала чувуллучохь лаьттачу стела тIера къаьсташ, хезара лелха герзаш а.\nМассанхьа а дIаоьхучу газан хьожа яра лаьтташ, газан факелш гора йогуш: бIеннашкахь коммуникацеш йохийна яра, хIора цIенна тIехула гора йогучу газан йоьгIна факел.\nСоьлжа-гIалин урамашкара сурт баккъал а апокалипсе дера: херцарш, тийна, чохь са доцу гIала, йохийна бронетехника, массо а маьIIехь дIасалела меца жIалеш. Гергара хезачу лелхийтарх ца къехкара уьш, штурм йолийначу юьхььехь байинчу оьрсийн салтийн декъий тIе ца кхийдийта шаьш къахкийча, дера летара жIалеш, чу а хехкалуш, кIомсарш а гойтуш.\nКъапалгаш, къапалгаш, къапалгаш, хьо гIалин юккъе мел кхочу гора хьуна дуккха а аьтта, охьахерцийна гIишлош. Цивилизацина хIоттийна хIоллам бу моьттур дара, ткъа хIара гIала-м дукха хан йоццуш кхиаме, дийна яра. Моьттур дара, муха кхаьчна а ца хууш, Сталинградах я Берлинах лаьцначу кино чохь ду хIара хьал.\nЛаьтта тIехь хилла гIала шен керлачу, лаьтта бухарчу дахаре йирзинера хIинца. Лаьтта бухарчу ларми чохь бехара нах. Со Iадийнера хIетахь: оцу херцаршлахь цхьа са дийна хир ду ца моьттура суна. Дукха бара уьш. Зударех, къанойх, берех, кхиазхойх йоьттина яра массо а лармаш.\nЛаьтта бухара нах… Дукхахберш оьрсийн къена зударий а, пенсхой-божарий а бара. Доккхачу декъанна цхьаболу гIалара нохчий дIабаханера ярташкарчу шайн гергарчу нахе, ткъа кхеран баха меттиг а яцара. Маьрша нах цхьаммо а гIаличуьра ара ца баьхнера, ткъа лаьтта бухахь эзарнашкахь, эзарнашкахь бара нах.\nРогIера тохарш дIадерззалц сайн белхан накъостца цхьана ларми чохь висинера со, ткъа дехьо бер деш яра 17 шо долу йоI. Цул а цхьа шо воккха вара цуьнан мар. Оха хоьтту, хьалххе гIаличуьра хьайн зуда ара стенна ца яьккхира ахь. "Тхуна дагахь а дацара оьрсийн салташа маьршачу нехан хIусамашна тIе еттар ю аьлла",- жоп ло цо.\nЭххар а мохь болу мискачу нехан: "Маца дIадоьрзур ду-те хIара гIуллакх?, - бохуш, саццаза еттачу бомбанаша собар кхачийначу. Хетарехь, тхо Iедалхойх нах ду моьттинера царна.\n"Ма доккха хIума ду хIара, тхуна тIееттачуьра совцуш банне а бац уьш! И летчикаш фашистел а къиза бу-кх. Дукха дика дехаш дар-кх тхо аш бомбанаш етталц", - бохуш, яппарш йора цара.\n"Ельцина гIаличохь бисина маьрша бахархой бан а бац ма бохура", - элира сан накъоста, кхин ала хIума а ца карийна. – Кхузахь массо а лармаш чохь нах ма бу, - мохь хьоькху тхуна тIе. – Тхо стенга дIагIур дара, тхо дахкаре хьоьжуш мила ву? Я стенгара дер дара тхуна некъана дала ахча а, тхуна пенсеш даланза а ю ши шо сов хан…"\nМинутка олу майда юьзна ю герзах боьттинчу нахах: керлачу, цIеначу духарца болу и нах цхьа лерина генна цхьанхьа-м хьуьйсуш лаьтта.\n"Парадан тIемалой" олурш бу уьш: тIаме баха сих ца ло уьш, бакъду дукха лерина, дог догIуш суьрташ дохуьйту цара шайн, "Воздух!" аьлла, мохь беача, ловчкъа дIа а хьовдуш.\nТкъа билггал болу гIаттамхой – ченех буьзна, тIехь боьха, хIоьттина бу. Оьрсийн тобанашка диллича, хIорш кIезиг хета хьуна. ДIоггара деза герз а ца го цаьргахь: автоматаш, пулеметаш, гранатометаш, куьйгайина гранаташ. Бакъду, хетарехь, йохийначу бронетранспортер тIера схьаяьккхина, "грузовик" олучу машен чу хIоттийначу "зениткех" бIаьрг кхийтира сан… ГIалин коьртачу урамехула - Ленинан проспектехула - нохчийн байракхаш тоьхна, цхьа наггахь дIа-схьа хоьхкуш цхьа бронетранспортер яра.\nКхул хьалха, 1994-чу шеран Лахьан а, ГIуран а беттанашкахь со кхуза веанчу заманчохь кхул а тIехдика техника гора суна цаьргахь, гарехь, тIемашкахь хIаллакйина хила тарлора иза, ткъа йисинарг гIаличуьра ара а яьккхина, къайлехь дIахIоттийна хила там бара.\nРескомна хьалхара майда - президентан Дудаевн цIийнан цIе яра ишта, Нохч-ГIалгIайн республикан хилла гIишло а, моьттур дара, и цхьа нехийн барз бу: аьттачу тIулгийн цуьргаш, доьхна куьзганаш, цестина машенаш, дассийна патармаш, Iохкуш дара лелхаза танкан хIоънаш, минийн стабилизаторш, авиацин ракеташ.\nНохчийчоьнан Совминан гIишлох йисинчу къапалгашна уллорчу кIелонехь хиъна Iара со а, сан коллега а, деттачу герзашка ла а доьгIуш. Юкъ-кара тIемалой гора шайн къайленашкара ара а буьйлуш, дехьа-сехьа уьдуш.\nЮха вогIуш го яьса канистар карахь жима кIант, цунна тIаьххье кхин кхоъ а. Сих-сиха го и сурт: шиъ-кхоъ хийцалуш, хи я тIеман гIирс тIекхоьхьуш тIом бечарна.\n"Сталкерша" дIакхоьхьура лазийнарш – и олура шайн "Жигулица" я "Москвичца" маса тIай тIехула а, майданехула а чевнашца берш кIелхьарбохучарех. Дукха хьолахь бронетранспортеро дIакхуьйлура уьш, федералан эскарша шайн карахь мел долу герз тIе а детташ.\nИрча суьрташ дара уьш. Сайн "Зенитца" кхин цхьа ирча хIума лаца а гIоьртира со: лелхаш минаш ю, проспектехула цхьанхьа-м хьаьвдда боьлхуш тIемалой бу, ткъа уллохь лелхаш герзаш доллушехь йогIуш йоккха ши стаг ю, карахь тIоьрмигаш а долуш.\nКерлачу шарахь тIемаш бина меттигаш билгалъяьхнера яьгначу бронемашенийн бух тIехь, гонах оьрсийн салтийн декъий. Къаьсттина билгал яра царлахь йохийна, яьгна цхьа машен. НеIарна тIехь къаьсташ лоьмар яра – "684". БIовн буьххьехь Iаьржа манекен санна гуш яра даьгначу адаман чалх. Цуьнан дахарх кхерстина цIе жоьжахате, къиза хиллера. Цуьнан туьтано ца лайнера и: боллу хье цхьалха баьккхинера.\nБМП-н аьрру неI йиллина яра, ткъа тIеман машенан тIехьахь Iохкура цхьа барз пулеметан ленташ, Iаржделла, лелийна…Стоммачу сирчу чимлахь даьгна, эмбрионан хьесапехь хьаьрчина адам дара…\nСайгахь бисинчу ницкъаца сайн фотоаппарат хьала а айбина, масех сурт даьккхира ас. Гена доццуш цхьа барз минаш а лилхина, со юкъахваьккхича, гIадвахара со. Лаьтта охьа а воьжна, асфальтах дIаийра со. Экипаж Iалашъян ницкъ ца тоьъначу, йохийначу БМП-н агIоно ларвийра со геригех.\nМасех бутт баьллачул а тIаьхьа юха а карлаелира суна мацахлера драма – "684" лоьмар йолчу БМП-2 машенан экипажца - дийначаьрца а, беллачаьрца а, тIепаза байначаьрца а.\n1995-чу шеран аьхка Самарехь, тIеман госпиталехь Нохчийчохь йинчу чевнашна дарба ден капитан Мычко Виктор вовзийтира суна. Цуьнца къамеле ваьлча, Соьлжа-ГIалана йинчу штурмех дуьйцучу хенахь, айса даьхна суьрташ гайтира ас. Цхьана суртах тасавелира Мычко: "ХIара сан машен ма яра! БIов тIехь майор Белов вара, тхан батальонан штабан хьаькам! ГIуран-беттан 31-чохь йохийра тхан машен…", - аьлла, тIетуьйхира цо.\nЦул тIаьхьа кхин а масех де даьлча, оццу Самарехь со лоьхуш хиллачу МихайловгIарна Надеждина а, Александрна а тIеIоттавелира со: "Собеседник" газетехь ас зорбане даьккхина яьгначу бронемашинан ирча сурт гина хиллера царна. Цу чохь хиллера церан кIант, сержант Михайлов Андрей. Оцу бахьанашца бовза таро хилира сан йоллу экипажан кхоллам.\n81-чу мотокхоссархойн полкан шолгIачу батальонан БМП-2 хиллера иза. Оцу бале даьллачу, ГIуран-беттан 31-чу дийнахь цу машен чохь хиллера майор Белов Артур - батальонан штабан куьйгалхо а, цуьнан гIовс - лакхахь цIе яьккхина Мычко Виктор а, механик - Казаков Дмитрий а, зIенча, сержант Михайлов Андрей а.\nОцу машенчуьра дийна висинарг цхьа Мычко хиллера. БIов тIехь ваьгнарг майор Белов Артур вевзинера 1995-чу шеран Чиллан-баттахь, Соьлжа-гIалара йохийна, яьгна бронетехника арайоккхучу заманчохь.\nПхьаьрсах хиллачу сахьтаца, аьлча а, сахьтах йисинчу меженашца а, полк Германехь лаьттачу хенахь цо эцна хиллачу хечех доьхкачу доьхканца а, цергашца а, букъдаьIахках йиллина хиллачу пластинаца а вевзинера иза.\nТIаьхьо хиира суна, Белов Артур Афганистанехь эскаралла дина хилар а, совгIат дарх а цунна, ишта тIеман декъехь тоьллачу эпсаршлахь цIе йоккхуш иза хиллийла а.\nМычко Виктора тхойшиннан хиллачу къамелахь дийцарехь, цхьа а тIеман омра дина ца хиллера царна цхьаммо а. "Раци чухула: гIали чу гIо алар доцург. Зеразакъаш лелориг Казаков вара, Михайлов юьххьехь вара, радиостанцина уллохь. Ишта со а, Белов а вара цу чохь".\nДийнахь шийттолгIачу сахьтехь кхечира Соьлжа-гIала. "Долчух ма-дарра тхо кхета а ца кхийтира. Цхьа кхосар ян а ца ларийра - я пушка, я пулемет, я автомат кхоьсина а. Къаьхьа къемат дара иза. Тхуна цхьа хIума а ган а ца гира, тхуна тIеетташ хиларна егайора тхан машен. Массо а маьIIера кхийсарш йора тхуна - могуш цу чуьра арадовла лаар бен, кхин коьртехь хIума дацара тхан.\nДуьххьара тоьхначо раци йохийра тхан, зIе хедира. Полигонехь гIакхна санна тIе герзаш деттара тхуна. Дуьхьалоян а ца гIертара тхо, оха мича тухур дара герз, мостагI гуш ца хилча. Ткъа тхо кераюкъахь санна дара царна. Цхьа ирчачу гIенах санна дар-кх и дерриг а. ХIинца а ойла йича, цхьа дехха и хьал лаьттича санна хета суна, масех миноташкахь бен хилла доццушехь. Машен йогуш ю, тхуна тIейиттина. Лакхара люк елла хьаьдира Белов, суна тIехула цуьнан цIий охьахьаьдира - я даьндарг кхеттера цунна, я гериг, бIовна тIе кхоза веллачохь висира иза. Машенчуьра араиккхира тIаккха со а…"\nХIетахь чевнаш йина хиллера Мычкона а.\n"ГIодаюккъалц люк чуьра аравелира со, цIеххьашха лазар иккхина, юханехьа чувуьйжира, кхетамчуьра а волуш, кхин суна хIуммаъ а дага ца догIу. Со меттавеача, цхьана ларми чохь вара со, дийцарехь, президентан Дудаевн цIа дара иза. Куьйгаш тIера а лаьцна, БМП-чуьра хьалаваьккхина хиллера со нохчаша…"\nЦуьнан некхан уьнах а, пехех а чекхъяьлла хиллера гериг. Ишта ког а, куьг а лазийнера. Оццу ларми чохь операци йина хиллера цунна нохчийн лоьро, пехаш чуьра ноткъа а йоккхуш.\nЦул тIаьхьа маьршаваьккхира иза. Хуьйцучарлахь ца хиллера иза, вуьшта, Масхадовн омраца лецнарш маьршабохуш, царлахь нисвеллера иза а.\nБакъду, Казаков Дмитрий а, Михайлов Андрей вацара я дийначаьрца а, я беллачаьрца а… 1995-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 8-чохь экспертизано билгалваьккхина Михайлов Андрей лаьтте кховдийра.\nБакъду, оццу шеран аьхка цуьнан дас а, нанас а соьца хиллачу къамелехь а элира, чалх схьакхачийра шайга, "амма иза тхан кIант вацара" аьлла…\nНохчийчуьра со юхавирзинчул тIаьхьа хIора буса бохург санна, цхьа ирча гIан дара суна гуш юх-юха: майор Белов цхьана а волуш, оцу БМП-на тIех вуьйлуш, уьйдура со. ТIаккха Сунжа олучу хинан тIех а, "Дудаевн дворец" олучу гIишлона хьалхарчу майданехула уьдура, уллохь йогIуш ас лакхахь хьахийна ши йоккха стаг а йолуш...