Ийманан арканаш - Къадрах тешар\nЯлхолгIа рукн: Къадрах тешар\n1 – Къадр довзийтар а, цунах тешар маьIне хилар а\n2 – Къадран даржаш\n3 – Къадран дакъош\n4 – Асхьабийн а, табиIунийн а, хьалха хиллачу Iеламнехан а къадрах тешар\n5 – Делан лайша еш йолу Iамалш\n6 – Дала хIума кхоллар а, адамо Iамал йар а цхьаьнадар, и шиъ цхьаьнатохар\n7 – Къадран хьокъехь адамашна тIехь долу важиб\n8 – Къадрана реза хилар\n9 – Адамаш нисдар шина декъе декъадалар\n10 – Делан лаам шина декъе бекъабалар\n11 – Къадр духатухуш долу бахьанаш\n12 – Къадр Делан къайле ю, адамашна евзаш а яц\n13 – Къадрах бехказло а, бахьана а дар\n14 – Бахьанаш лело дезар\n15 – Къадр духатоьхначун хьукма\n16 – Къадрах тешаран пайданаш а, кхачонаш а\n1 – Къадр довзийтар а, цунах тешар маьIне хилар а.\nКъадр – иза хIора хIумнах хиндерг АллахIа билгалдаккхар ду.\nДала массо хIумнах хиндерг билгалдаьккхина, Шен Iилманна тIе а доьгIна, Шен хьекъалечу сацамна тIе а доьгIна. Иза доьрзуш ду Делан ницкъ хиларе, Иза массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш хиларе, Шена лууш дерг деш Иза хиларе.\nКъадрах тешар – АллахI Дела хиларх тешар ду – ЦIена а, Лекха а ву Иза. Цунах тешар Ийманан бIогIамех цхьа бIогIам а, бух а бу, цунах тешча бен Ийман кхачаме хуьлуш а дац. Лекхачу АллахIа аьлла:\n(Баккъалла а, Оха массо хIума кхоьллина къадраца (кхелаца, билгалдоккхуш цунах хиндерг)) [Сурат «Алкъамар» 48 аят].\n«Массо хIума ду къадраца билгалдаьккхина, ницкъ цакхачар а, каде хилар а, йа каде хилар а, ницкъ цакхачар а» [Муслим].\n2 – Къадран даржаш.\nКъадрах тешар кхочуш ца хуьлу цуьнан диъ даржах тешча бен. И диъ дарж иштта ду:\n1 – Массо хIума чулоцуш долчу, цхьаммо а кхоллаза долчу АллахIан Iилманах (Цунна массо хIума хууш хиларх) тешар. Лекхачу АллахIа аьлла:\n(Хьуна ца хаьара АллахI хууш вуй стиглахь дерг а, лаьтта тIехь дерг а; баккъалла а, иза дIаяздина ду жайни чохь; баккъалла а, иза (хаар) АллахIана атта а ду) [Сурат «Алхьадж» 70 аят].\n2 – АллахIана хууш долу и билгалдаьхна долу хIумнаш\n«Лавхьул махьфуз»1 тIехь дIаяздина хиларх тешар. Лекха хин волчу АллахIа аьлла:\n(Оха цхьа а хIума ца дитина жайни чохь (дIа ца яздеш)) [Сурат «АлъанIам» 38 аят].\n«АллахIа дIаяздина халкъах хир дерг, Ша стигланаш а, латта а кхоллале шовзткъе итт эзар шо хьалха» [Муслим].\n3 – АллахIан лаамах тешар, Цунна лиъча хIуъа а хуьлуш хиларх тешар, массо хIума чулоцуш болчу Цуьнан ницкъах тешар. Лекха хин волчу Дала аьлла:\n(Шуна луур дац (хIумма а) АллахIана лиъча бен, Iаламийн Эла волчу) [Сурат «Аттаквир» 29 аят].\nПайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла шега - «АллахIана а, хьуна а лиънарг ду хIара» - аьллачуьнга:\n«АллахIаца накъост ви ахь сох? Муххале а, цхьана АллахIана лиънарг ду» [Ахьмад].\n4 – АллахI массо хIума кхоьллинарг а, массо хIума кхуллуш верг а хиларх тешар. Лекха хин волчу АллахIа аьлла:\n(АллахI ву массо хIуманан Кхоллархо, массо хIуманан Iуналла деш верг а ву Иза (Шена луург до Цо Шена луъучу хIуманца) [Сурат «Аззумар» 62 аят].\nКхин а аьлла Сийлахь Везчу Дала:\n(АллахIа кхоьллина шу а, аш деш дерг а) [Сурат «Ассоффат» 96 аят].\n«Баккъалла а, цхьа гIулкх, йа хIума деш верг а, цо деш долу хIума а, гIулкх а АллахIа кхуллуш ду» [Бухари].\n3 – Къадран дакъош.\n1 – Массо хIумнашна долу юкъара къадр. ХIара ду и «Лавхьул махьфуз» чохь, стигланаш а, латта а кхоллале хьалха шовзткъе итт эзар шо хьалха дIаяздина дерг.\n2 – Адаман дахар билгалдаккхар. Иза адамана чу са кхоьллинчу хенахь дуьйна схьа, цуьнан дахаран хан дIаяллалц цунна хир дерг а, цо лелор дерг а, и массо хIума билгалдаккхар ду.\n3 – Цхьана шеран къадр. Иза хIора шарахь адамана хир дерг а, цо дийр дерг а билгалдаккхар ду. ХIара къадр хIора шарахь «Лайлатул къадр»2 - буьйсанна билгалдоккхуш ду. Лекхачу АллахIа аьлла:\n(Цу (буьйсанна) къаста до массо хьекъале долу хIума) [Сурат «Аддухан» 4 аят].\n4 – ХIора дийнахь хIоттош долу къадр. Иза хIора дийнахь хуьлуш долу хIума билгалдаккхар ду, ницкъ балар а, эшам балар а, рицкъ далар а, иза сацор а, ден вар а, валийтар а, иштта кхин дерг а санна долу. Лекхачу АллахIа аьлла Къуръан чохь:\n(Цуьнга доьху стиглахь а, лаьттахь а болчара, хIора дийнахь (даим) Шен сийлахьчу гIуллакхехь ву Иза (нахана рицкъ луш, керла адамаш дуьненчу дохуш, дехначунна жоп луш)) [Сурат «Аррохьман» 29 аят].\n4 – Асхьабийн а, табиIунийн а, хьалха хиллачу Iелам-нехан а къадрах тешар.\nАсхьабийн а, церал тIаьхьа хиллачу «табиIунийн»3 а, хьалха хиллачу Iеламнехан а къадрах тешар а, цунах уьш кхетар а дуьйцур ду вай кхузахь. Церан къадрах кхетам иштта хилла:\nАллахI ву массо хIума кхоьллинарг. Массо хIуманан Дела ву Иза. Массо хIума Цуьнан долахь ду. Шен халкъах хир дерг а, цо лелор дерг а, Цо билгалдаьккхина дIаяздина Ша и халкъ кхолла а кхоллале. Адамийн хенаш а, рицкъанаш а, Iамалш а билгалъяьхна Цо, уьш декъал хир бу, йа ирс доцуш дакъаза боьвлла, декъаза хир бу а дIаяздина Цо. Массо хIума гулдина Цо кхетамечу Жайни чохь.\nАллахIана лиънарг хила а хилла, хир а ду, Цунна цалиънарг хила а ца хилла, хир а дац. Хилларг массо хIума хаьа Цунна. Хиндерг а хаьа Цунна. Хилла доцург хилча муха хир дара а хаьа Цунна. Массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш ву Иза. Шена луург нис во Цо, Шена луург тила а во Цо. Адамийн лаам а бу, ницкъ а бу Дала шайга дайтинарг дан. Амма адамашна цхьа а хIума луур дац АллахIан пурбанца бен. Сийлахь а, Лекха а волчу, Цо аьлла:\n(Тхан доьхьа къахьегнарш – уьш Оха нисбийр бу Тхешан нийсачу некъаш тIе) [Сурат «АлIанкабут» 69 аят].\nАллахI ву адамийн Кхоллархо а, церан Iамалийн Кхоллархо а. Ткъа шайн Iамалш адамаша баккъалла а еш ю. Далла хьалха цхьанна а бахьана а, бехказло а яц адамо дитинчу парзана, йа динчу хьарам хIуманна, муххале а, АллахIан ду Шен лайшна тIехь, царна доьхьал доккха тоьшалла. Хиллачу халонашна а, баланашна а ала мегар ду – иштта Дала яздина хилла – аьлла, амма иштта ала мегар дац ша летош долчу къиношна тIехь, шегахь долчу кхачамбацарш тIехь а. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлларг санна, Мусана Адамна доьхьал далийначу тешаллех лаьцна:\n«Адам а, Муса а къовсавелла хилла. Мусас аьлла: “Хьо Адам ву, хьо галваларо ялсамани чуьра араваьккхина волу”. ТIаккха Адама аьлла цуьнга: “Хьо Муса ву, АллахIа Шен кхайкхамашца а, Шен къамелаца а хаьржина волу, хIетте а соьгара бехк боккхуш а ву хьо, со кхолла а кхоллале суна хIоттийна хилла долчу, язделлачу хIуманна тIехь?” Иштта, Адаман тешалла чIогIа хилла Мусаначал а». [Муслим].\n5 – Делан лайша (адамаша) еш йолу Iамалш.\nХIокху Iалам чохь АллахIа кхуллуш йолу Iамалш шина декъе екъалуш ю:\n1 – Беркате волчу АллахIа Шен халкъа юккъахь деш дерг, масала: адамашна а, кхин йолчу са долчу хIумнашна а чу са кхоллар, адамаш а, кхин йолу дийна хIумнаш а яйъар, церан са дIаэцар, цомгуш хилийтар а, могшалла ялар а. ХIокху гIуллакхашна тIехь цхьаьнне а лаам а бац, харжам а бац, муххале, оцу гIуллакхаш тIехь берриг лаам цхьаьна АллахIан бу. Лекхачу АллахIа аьлла:\n((Иза ву и АллахI,) валар а, дахар а кхоьллина верг, шух уггар хаза, дика Iамал йеш верг муьлхург ву хьажархьама) [Сурат «Алмулк» 2 аят].\n2 – Халкъана юккъара лаам болчара мел деш долу гIуллакхаш а, Iамалш а. ХIара Iамалш АллахIа кхуллуш ю, делахь а, хIара Iамалш еш болчеран лаамца а, харжамца а хуьлуш ю уьш, хIунда аьлча АллахIа царна харжаман бакъо а, лаам а белла дела. Сийлахь Везчу Дала аьлла:\n(Шух нисвала луучунна) [Сурат «Аттаквир» 28 аят].\n(Шена луург тешийла (АллахIах), шена луург ма тешийла)4 [Сурат «АлкахIф» 29 аят].\nОцу Iамалшна юккъера диканаш йинарг хастаме ву, вонаш йинарг сийсаз а ву. Ткъа АллахIа таIзар деш дац адамо йинчу Iамална, нагахь санна цуьнан и Iамал ярехь лаам а, харжам а ца хиллехь. Лекха хин волчу Дала ша ма-аллара:\n(Со вац (Сайн) лайшна зулам дийр долуш) [Сурат «Къоф» 29 аят].\nАдамана шена евза башхалла, харжам хиларна а, харжам а, лаам а ца хиларна а юккъахь йолу. Масала, стаг тхов тIера ламий тIехула оьхьавоссар цуьнан шен лаамца хуьлу, ткъа иза цу тIера кхечо чукхосса а тарло. Хьалхарниг лаам болуш хьал ду, шолгIаниг лаахь а, ца лаахь а хуьлуш хьал ду.\n6 – Дала хIума кхоллар а, адамо Iамал йар а цхьаьнадар, и шиъ цхьаьнатохар.\nАллахIа кхоьллина адам. Цо кхоьллина цо деш долу хIумнаш а. Делахь а, АллахIа цунна лаам а белла, ницкъ а белла. Ткъа адам – иза ду дуьххьала дIа баккъалла а шен Iамалш еш дерг, цуьнан шен лаам а, ницкъ а болу дела. Цо Ийман диллича – иза цуьнан лаамца хуьлуш ду, ткъа цо куфр дича а – иза цуьнан лаамца хуьлуш ду. Масала, вай аьлча: “хIара стом хIокху диттера бу, хIара ялта хIокху лаьттера ду” – цуьнан маьIна хуьлу: оцу диттах а, лаьттах а хьадаьлла ду и шиъ бохург. Ткъа вай и стом а, йалта а Делера ду аьлчи, цуьнан маьIна хуьлу: АллахIа оцу диттах а, лаьттах а кхоьллина ду и шиъ бохург. Иштта, оцу шина дашна юккъахь цхьаьна ца дар ца нисло. Делан ШарI а, Цуьнан къадр а цхьанакхета оцу кепара. Лекха хин волчу АллахIа аьлла:\nКхин а аьлла Сийлахь волчо:\n(Амма (сагIа) делларг, (Делах) кхера а кхийринарг. Уггар дика хIума (лаилахIа иллаллахI) бакъ а динарг. Оха цунна атта дийр ду аьттонга (ялсамане) кхачар. Амма (сагIа ца луш) сутара хилларг, Делера мел ца хилча а шен гIулкх хир ду, аьлла хеттарг. Уггар дика хIума (лаилахIа иллаллахI) харц динарг. Оха цунна атта дийр ду халоне (жоьжахате) кхачар) [Сурат «Аллайл» 5-10 аяташ].\n7 – Къадран хьокъехь адамашна тIехь долу важиб.\nАдамана тIехь ду къадран хьокъеь ши хIума:\n1 – Ша дан дезаш долу хIума дарехь Делера гIо дехар, вочу хIумнах ларваларехь Делера гIо дехар, ялсамане кхачар шена атта де аьлла АллахIе доIа деш хилар, жоьжахатех ша лар ве бохуш АллахIе доьхуш хилар. Болх АллахIана тIе биллар, вочу хIумнах АллахIаца ларвалар.\nБусалба стаг иштта хилча, дика хIума дар а, вон хIума Iад дитар а АллахIаца доьзна хуьлу цуьнан. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Хьайна пайда болчу хIуманна тIегIерташ хила хьо, АллахIера гIо а деха ахь, хIара хIума соьга дан ца ло але Iад а ма Iе хьо. Ткъа нагахь санна хьайна цхьа вон хIума хилахь, ахь ма ала - “дависа, иштта а, иштта а дина хилла делара ас иза” – але. Бакъдолуш - “дависа, делара” – бохучо шайтIанан Iамал дIайоьллу». [Муслим].\n2 – Шена язделла долчу хIуманна, Делан кхелана собаре хила веза, халахеташ гIайгIане хила а ца веза. И хилларг Делера дуй а хууш, цунна реза а хилла, муьтIахь хила веза. Цунна хаа деза, шена хилла долу хIума мел и цахилийта иза гIиртинехь а хир долуш хилла хилар, ткъа цунна ца хилларг цунна хила язделла цахилар. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Хьуна хаийла, хьуна хилларг хьуна ца хуьлуш дуьссур хилла ца хилар, хьуна ца хилларг хьуна цкъа а хир долуш хилла ца хилар».\n8 – Къадрана реза хилар.\nВайна язделлачунна реза хила деза вай, Делан хIоттамна а, кхелана а реза хила деза вай. ХIунда аьлча иза АллахI Эла хиларна кхоччуш реза хилар ду. Цундела, Делах тешаш волу массо стаг, Дала динчунна реза хила веза. Ткъа Дала деш дерг ша дерг дика ду, нийса ду, хьекъале а ду. Шена хилларг шена хила дезаш хиллий а хиъна, ца хилларг хила дезаш ца хиллий а хиъна сапаргIат волу стаг хьалха вер ву, шеконаш чу вожарх а, воьхна хиларх а, цуьнан дахарехь хир дац синтем бар а, са цатер а. Шега дан ца деллачунна а, шена ца хиллачунна а сингаттаме хир вац иштта стаг, хиндолчунна сахьийзаш а хир вац иза. Иштта иза хиларца, нахана юккъехь уггар ирс долуш хир ву иза, уггар цIена, дика са долуш а хир ву иза, синтем болуш а хир ву иза. Шен дахаран хан бигалъялла юй хууш волчунна хаьа, валарх кхераро шен хан яхйийр йоций, йа сутаралло шен рицкъа сов а доккхур доций, и массо хIума шена дIаяздина дуй а. Цундела, и хиънарг шена хиллачу бохамашна тIехь собаре хуьлу, ша динчу вочу хIумнашна а, ша летийначу къиношна а гечдар доьхуш а хуьлу, Дала динчунна реза а хуьлу. Оцу кепара, цо шена чохь цхьаьнатуху Делан омрунна муьтIахь хилар а, бохамашна тIехь собаре хилар а. Лекхачу АллахIа аьлла:\n(Цхьа а бохам хилла бац АллахIан пурбанца бен, ткъа АллахIах тешнарг (и бохам Делера бу аьлла) – Цо цуьнан дог нисдийр ду (цу бохам тIехь собаре хилийта), АллахI массо хIума хууш а ву) [Сурат «АттагIобун» 11 аят].\n(Ткъа хьо хила собаре, баккъалла а АллахIан чIагIо (Ша шуна гIо дийр ду аьлла йолу) бакъ ю, хьайн къиношна гечдар а деха ахь) [Сурат «ГIофир» 55 аят].\n9 – Адамаш нисдар шина декъе декъадалар.\nАллахIа адамаш нисдар шина декъе декъалуш ду:\n1 – Бакъ дерг гойтуш, хьехар деш долу нисвар. ХIокху кепара долу нисвар массо адамашкара а хила луш ду. Лекха хин волчу АллахIа аьлла:\n×Баккъалла а, ахь нисдо (адамаш а, жинаш а) нийсачу некъа тIе) [Сурат «Ашшура» 52 аят].\n2 – Нийса некъ боьвзинчул тIаьхьа цу тIехь нисваларан аьтто бар, йа вуьшта аьлча – нисваларехь тавфикъ далар. Иштта нисвалар Дала Шен лайшна луш ду, царах къинхетам беш. Шех кхоьруш берш баз беш. ХIокху кепара долу нисвар АллахIера бен хуьлуш дац. Дала аьлла – Сийлахь а, Лекха а ву Иза - :\n(Бакъдолуш, ахь ца нисво хьайна везнарг, амма АллахIа нисво Шена лиънарг) [Сурат «Алкъасас» 56 аят].\n10 – Делан лаам шина декъе бекъабалар.\nАллахIан лаам Къуръан чохь шина тайпана бу:\n1 – Хиламан а, билгалдаккхаран а лаам. ХIара лаам дерриг хIума чулоцуш лаам бу. ХIокху лаамехь АллахIана лиънарг хуьлуш ду, ца лиънарг хуьлуш дац. ХIокху лаамца лиъна долу хIума хилар тIедужуш, и ца хилча ца долуш болу лаам бу хIара лаам. Амма хIокху лаамца лиъна долу хIума дезаш хилар а, йа Дела реза волуш хилар а тIехь дац, ШариIатан лаамца хIара лаам хIотта белча бен. Лекха хин волчу АллахIа аьлла:\n(Ткъа АллахIана нисван лиънарг – цуьнан дог бусалба динна шор до (дIадоьллу) Цо) [Сурат «Ал-АнIам» 125 аят].\n2 – Динан а, ШарIан а лаам. Иза – лууш долу хIума а, и хIума деш берш а беза а безаш, цунна Дела реза а волуш болу лаам бу. ХIокху тайпанара лаам хилча, хIокхуьнца лиъна долу хIума хилар тIехь дац, хIара лаам хиламан а, къадран а лаамца хIоттабелла хилча бен. Везчу АллахIа аьлла:\n(АллахIана лаьа шуна атто хила, цунна ца лаьа шуна хало хила) [Сурат «Албакъарат» 185 аят].\nХиламан лаам динан лаамал чулацаме бу, хIунда аьлча шарIехь а, динехь а мел лууш долу хIума, хиламан лаамна юкъа догIуш ду, ткъа дерриг хиламан лаамехь лууш дерг шарIан лаамна юкъадогIуш дац. Цуьнан масала ду: масала, Абу-Бакара – Дела реза хуьлда цунна – Ийман дилларехь ший а лаам кхочуш хилла (динан лаамехь ду Абу-Бакара Ийман диллар, ткъа цо Ийман дилларца хиламан лаам а кхочуш хилла). Цхьа хиламан лаам бен кхочуш ца хиларан масала ду Абу-ДжахIла дина долу куфр (АллахIан динан лаамца лиъна цо Ийман диллар, амма цо Ийман ца диллина, иштта, динан лаам кхочуш ца хилла. АллахIана лиъна иза керста волуш вала, ткъа кхузахь хиламан лаам кхочуш хилла).\nКъинош а, Iесалла а хиламан лаамехь АллахIана лууш елахь а, Иза реза вац царна ШарIехь, динехь Цунна уьш езаш а яц, йа Цо цаьрца омру деш а дац. Муххале а, Цо оьгIазло йо къинош летош волчунна, Цунна вон хета къинош, уьш ма де а бах Цо, къинош летийначарна ша бекхам бийр бу а бах Цо, и ша дерг Цуьнан къадрехь билгалдаьккхина а ду. Ткъа АллахIана муьтIахь хилар а, Цунах тешар а, иштта кхин долу Iибадаташ а Цунна дезаш ду, Цо уьш де аьлла омру деш а ду, уьш динчунна Ша мел а, дика бекхам а бийр бу аьлла а ду.\nСийлахь ЦIена волчу АллахIана ца лиъча, Цунна цхьа а Iеса хир вацара, цхьамма а къа а латор дацара. Цунна лиънарг бен хIокху Iалам чохь хIумма а хила йиш яц. Лекха хин волчу АллахIа аьлла:\n(Иза реза вац Шен лайша керстаналла дарна) [Сурат «Аззумар» 7 аят].\nКхин а аьлла Цо – Сийлахь а, Лекха а ву Иза -:\n(АллахIана ца беза бохам (а, адамаш телхина хилар а)) [Сурат «Албакъарат» 205 аят].\n11 – Къадр духатухуш долу бахьанаш.\nАллахIа къадр духа тухуш а, иза тIера хьала айдеш а долу бахьанаш делла адамашна. Оцу бахьанех ду: доIа дар, сагIа далар, дарба лелор (молханашца), лар валар, ша деш дерг ойла а еш, хадам боллуш дар.\n12 – Къадр Делан къайле ю, адамашна евзаш а яц.\nКъадр адамашна юккъахь Делан къайле хилар цуьнан евзаш йоцучу агIонех доьзна ду. Оцу хIуманийн баккъалла а дерг цхьа АллахI воцчунна ца хаьа, адамашна иза хаа а ца хоуьйту Цо. Цуьнан масала ду: АллахIа цхьаъ нисвар, тила вар, дIакхалхор, денвар, рицкъ далар, рицкъ сацор. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – ма-аллара:\n«Къадр хьахош шайна хезча къамел ца деш совца, (шайна хууш доцург ма дийца)». [Муслим].\nКъадран важа евзаш йолу агIонаш а, цуьнан пайданаш а, цуьнан даржаш а, цуьнан дакъош а, иштта цунах хуьлу баккхий хьекъале пайданаш а – уьш массо нахана довзийта мегаш ду. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – шен асхьабашка ма-аллара, ша Иманан арканаш Жабраил-малийкана дийцинчул тIаьхьа:\n«ХIара Жибрил дара, шуна шун дин Iамо деана» [Муслим].\n13 – Къадрах бехказло а, бахьана а дар.\nХиндерг АллахIана хууш ду. Хиндерг хаар цхьа АллахIан Iилма а ду. Ткъа Цуьнан и Iилма (хаар) адамашна хууш йоцу къайле ю. Адамашна доьвзаш дац и Цуьнан Iилма. Цундела и АллахIана хууш долу Iилма, Цунна хиндерг хууш хилар адамашна цхьанна а бехказло а яц, йа бахьана а дац. “Суна Дала иштта яздина ду” – бохуш, Iамал яр Iад дита мегаш дац. ХIунда аьлча, къадр цхьанненна а АллахIана хьалха а, йа халкъана хьалха а бахьана а дац, йа бехказло а яц. Ткъа Къадр ша летош долчу къиношна бахьана лецар мегаш хилча, цхьа а зуламхочунна таIзар далур дацара, йа Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Делаца гIоьнчанаш беш берш байъина а хир бацара, йа Дала доссийна долу таIзар чекхдаьккхина а хир дацара, зуламхой цхьа а совцо йиш а хир яцара. Ткъа хьал иштта хилча, иза динехь а, дуьненахь а бохам хилар хууш ду. “Суна иштта язделла хилла” – бохуш вониг деш, къадрах шена бахьана дан гIертачуьнга вай ала деза: “Хьуна ца хаьа хьо ялсамане гIур ву, йа жоьжахате гIур ву. Хьуна иза хаахьара оха хьоьга хIумма де а эр дацара, йа ма де а эр дацара. Цундела, хьайна хьо стенга кхочур ву ца хуу дела, Iамал йе, тIаккха Дала хьо ялсаманин охIлунах болчарна юккъахь хилийта мега”.\nЦхьаболчу асхьабаша шайна къадр дуьйцуш долу хьадисаш хезча аьлла: «ХIинца сайна и хезначул тIаьхьа санна чIогIа къахьоьгуш хилла вац со цкъа а». Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла, къадраца бехказа вийларх лаьцна шега хаьттича:\n«Iамал йе аш, ша кхуллучу хенахь шена язделларг дан атта дина ду шуна хIоранна а. Ткъа ирс долчерах хилларг – ирс долчеран Iамал йар атта дийр ду цунна, амма дакъаза боьвллачерах хилларг – дакъаза боьвллачеран Iамал йар атта дийр ду цунна. ТIаккха Пайхамара дешна (аят):\n14 – Бахьанаш лело дезар.\nАдамана дуьненахь тIеIитталуш шина тайпана гIуллакхаш ду: чекх даккхалуш долу гIуллакх а ду – хIара гIуллакх соьга ца дало аьлла Iад Iан ца веза ишттачу гIуллакхехь, чекх ца даккхало аьлла хеташ, дан ца луш долу гIуллакх а ду – иштта гIуллакх шега дан ца лора аьлла гIайгIане вожа а ца веза. Ткъа АллахIана – Сийлахь а, Лекха а ву Иза – бохамаш хила а хилале хаьа уьш хир буй, делахь а, Цуьнан Iилма дац и бохамаш а, баланаш а хуьлуьйтуш дерг. Муххале а, уьш хилайтуш дерг бахьанаш ду. (Адамо деш долу цхьа хIума бахьана долуш хуьлу цунна бохам). Ткъа нагахь санна, и бохамаш хиллехь, стага ша ларвеш долу бахьанаш ца дар бахьана долуш, Дала шега лела де бохуш долу бахьанаш лелорехь цо ледарло ялийтар бахьана долуш, и стаг ша ву бехке шен са лардарехь цо ледарло ярна, ша ларвеш долу, массара а лелош долу бахьанаш цо ца леладарна. Нагахь санна цо бахьанаш лелийначул тIаьхьа, цуьнан ницкъ ца кхаьччехь и бохам буха тоха, тIаккха цуьнгара баккха бехк бац.\nБахьанаш лелор къадрана а, АллахIана тIе болх билларна а доьхьал дац, йа цуьнца ца догIуш а дац, муххале а, бахьанаш лелор Далла тIе болх билларан дакъа ду. Хила язделларг – бахьанаш лелийначул тIаьхьа а – хиллехь, вай цунна реза хила дезаш ду, цунна муьтIахь хила дезаш а ду, хIара дешнаш ала дезаш а ду: “КъаддараллохIу ва ма шаа фаIал (Дала суна хила билгалдаьккхина (яздина) хилла хIара, Шена луург дан а дина Цо)”. И хIума хилале, массарна а тIехь дерг мегаш долу бахьанаш лелор ду, шена язделла хилларг кхечу язделла хиллачуьнца духатохар а ду.\nПайхамарша а лелийна хилла ду бахьанаш, шаьш шайн мостагIех лардеш хилла долу, Дала шаьш лардарца а, вахьйу доссорца а шайна гIо деш хилла доллушехь. АллахIана тIе болх буьллуш болчеран эла волчу Делан Элчано Мухьаммада а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – лелийна бахьанаш, Далла тIе болх биллар шен чIогIа хилла доллушехь. Лекхачу АллахIа аьлла:\n(Аш кеч бе царна (доьхьал) шайга кечлуччул ницкъ а (герз тоха Iаморца), Делан некъахь лело говраш а, аш цуьнца кхерор ву АллахIан мостагI а, шайн мостагI а (АллахIах ца тешаш берш)) [Сурат «Алъанфал» 60 аят].\n(Иза (АллахI) ву шуна латта муьтIахь динарг (шу цу тIехь дIасададахадалийта), ткъа лела шайна цуьнан некъаш тIехь, Цуьнан рицкъанах (даар) а даа шайна; (деллачул тIаьхьа) гIовттор Цуьнгахь хир долуш а ду) [Сурат «Алмулк» 15 аят].\n«Ницкъ болуш волу муъмин (АллахIах тешаш верг) гIоли ву гIийлачу муъминал, шинненца а дика а ду цаьршинца. Хьайна пайда болчу хIуманна тIегIерташ хила хьо, АллахIера гIо а деха ахь, хIара хIума соьга дан ца ло але Iадда а ма Iе хьо. Ткъа нагахь санна хьайна цхьа вон хIума хилахь ахь ма ала - “дависа, иштта а, иштта а дина хилла делара ас иза” – але. Бакъдолуш - “дависа, делара” – бохучо шайтIанан Iамал дIайоьллу». [Муслим].\n15 – Къадр духатоьхначун хьукма.\nКъадр духатоьхначо ШариIатан баххех цхьа бух бухатоьхна, иза цо духатохарца керстаналла а дина цо. Цхьаболчу хьалхалерачу Iеламнаха – Дала къинхетам бойла царах – аьлла: “Къадр духатухуш болчаьрца Iилманца къовса, ткъа нагахь санна цара иза тIе ца лацахь цара керстаналла дина шуна, ткъа цара иза тIелацахь уьш эшийна бу шуна”.\n16 – Къадрах тешаран пайданаш а, кхачонаш а.\nКъадрах а, Делан кхелах а тешаран дика пайданаш ду, кхачамаш а бу, хаза тIаьхьалонаш а ю, дерриг умматна а, хIора стагна а дика деш йолу. Царах цхьаерш юьйцур ю вай хIинца:\n● Къадрах тешаро дика Iибадаташ дойту, адамехь хаза сифаташ а хуьлуьйту, деш долу гIуллакх цIенчу даггара Дела доьхьа дар санна йолу, Цунна тIе болх биллар а, Цунах кхерар а, Цуьнан дикане дог дахар а, Цунах лаьцна хаза ойла хилар а санна йолу, собаре хилар а, халонаш ларехь ницкъ хилар а, са бIарздаларна дуьхьало яр а, АллахIана реза хилар а санна йолу, цхьана АллахIана шукр дар а, Цуьнан къинхетам хиларца воккхавер а, Нуьцкъала а, Сийлахь а волчу АллахIана хьаставелла, эсала хилар а, куралла а, вазвалар а Iад дитар а санна йолу. Дикчу хIуманна тIехь сагIа а доккхуьйту цо, Шена Дала дика бекхам бийр хиларх тешна волчу стаге. Стагехь майралла а, доьналла а хуьлуьйту цо, тоъаме хилар а, син дозалла а, лаамийн лекхалла а хуьлуьйту, хадам болуш хилар а хуьлуьйту. Къайлах а, гучахь а долчу хIумнашна тIехь барамалла хилар а, хьагIах а, дуьхьалонаш ярах а цIена хилар а цуьнан пайданех ду. Хьекъалш туьйранех а, кхоьллинчу харц кхетамех а дIацIандар а, синпаргIато хилар а, дагна синтем хилар а хуьлуьйту къадрах тешаро.\n● Къадрах тешаш волу стаг нийсачу некъахь хир ву. Дуьненан бахамо талхор вац иза, йа бохамо вохор а вац иза. Иза кхеташ, хууш хир ву, шена хилла болу бала, йа бохам Делан кхел юй, Цо шена иза билгалъяккхина язйина хилла юй, цундела, иза гIайгIане вужур вац шена хиллачунна, муххале а, иза собаре хир ву, Делера шена ял хиларга дог а дохуш.\n● Къадрах тешаро галваларан а, тиларан а бахьанех лар во, дахаран чаккхе вон хиларан бахьанех а лар во. ХIунда аьлча, цо иза даим нийсонна тIехь латта гIерташ, къахьоьгуш хуьлуьйту, диканаш дарна тIехь къахьоьгуьйту, Iесаллех а, иза хIаллаквийр волчу хIумнех а даим ларлуш хуьлуьйту.\n● Цунах тешаро Делах тешаш болчаьрга халонашна а, баланашна а дуьхьало йойту, чIогIачу дагца, билггалчу кхетамца, бахьанаш а лелош. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Ма тамашийна ду-кх АллахIах тешаш волчуьнан гIуллакх! Баккъалла а, цуьнан массо гIуллакх (цуьнца мел хуьлуш долу хIума) дика хуьлу-кх цунна. Иштта и ша-долу гIуллакх дика хилар цхьана АллахIах тешаш волчунна бен дац. Шена хаза хеташ долу хIума шена хилча (Далла) “шукр” (баркалла, хастам) до цо, тIаккха цунна иза дика хуьлу. Шена хала хеташ долу хIума шена хилча собар до цо, тIаккха иза а цунна дика хуьлу» [Муслим].\n1 «Лавхьул махьфуз» бохучуьнан маьIна «Далла гергахь лардеш долу у» бохург ду.\n2 «Лайлатул къадр» бохург – къадран буьйса – бохург ду. И буьйса мархин беттан тIаьххьара итт де диссича, оцу юккъахь хуьлуш ю.\n3 «ТабиIунаш» - уьш асхьабашна тIаьхьа хилла бусалба нах бу, асхьабаш ган а гина, цаьргара Iилма схьа а оьцуш, цаьрца баьхна нах бу уьш.\n4 Лаахь а, ца лаахь а бохуш дин тIелацайтуш дац Исламехь. Ткъа бусалба дин тIелаца а ца лууш, бусалба пачхьалкхехь ваха лууш верг иза бусалба динан хьукманашца ваха везар ву. ТIаккха, къемат дийнахь, Дела дин лело шен лаам боллушехь цо иза ца лела дарна, Дала Iазап дийр ду цунна, жоьжахати чу а вуллур ву иза даиманна а.


Дош говза оалар цо — Сердало\nДош говза оалар цо\nГIалгIай мотт безаш, Iомабеш, бовзаш болча наха юкъе Гамботов Ахьмада Борис ца вовзаш саг наггахьа а хуле тамаш я. Цо дукха йоазош даьд, тайп-тайпара балхаш даьд, бакъда царех цхьаккха ца хилча а, цун цхьа дувцар кхоачам болаш да гIалгIашта цун цIи йиц ца ялийта. «Несий кIувс» яхаш да из. Эггара дикагIвола мехка йоазонхо Iо а хоаваь, укх темах дувцар яздел, аьнна, декхар тIадиллача; Гамботовл дикагIа цо из яздергдацар аьнна хет сона.\nЦкъа-дале, наха эггара дукхагIа дагайоалла тема я цо хержар; шозлагIа-дале, мотт халкъачунца нийсбе йиш йолаш, сел хозача меттаца яздаьд из. Несийнеи маьр-даьнеи юкъе юххьанца хулаш дола хоза гIулакх, цул тIехьагIа из ийрчадалар да йоазонхочо цу тIа дийцар. Нус а, 5 – 10 шу даьлча, енача хана мо мича хул. Иштта хувцаенна хиннай дувцар тIа ювцар а. «Лоаман Iуйре» яхача литературни альманаха тIа кепа теха хиннад из дувцар эггара хьалха. Цу хана денз, цу темах долча дикагIча дувцарашта юкъе долаш хьа а доагIа. Ше 5-7-ча классашта дола диктантийи изложенейи книжка оттадеш, цунна юкъе из дувцар хилча бакъахьа хийттад Куркиева Совдата а. Айса гIалгIай мотт хьехача 7-ча классашка дакъилгаш Iомадича цох изложени язъяйта дагахьа, аз а белгалдаьккхад из. Иштта безам тIабодаш да Ахьмада Бориса даь йоазув. Къаьстта а хьоахаде деза, цо из геттара къона волаш яздаь хилар. Цох хов вайна гIалгIай зIамига саг наьна мотт дика ховш а говзаме йоазош кхоллаш а хиннилга. Из, ший боарамга диллача доккха дац, цудухьа деррига доаладергда вай укхаза. «Ше маьре йоагIаш, боргIилгаш тIалатта кIувс бенаб несо маьр-даьна. ХьоашалгIа венача цхьан гаргарча сага, миштай хьа нус, аьнна хаьттача, кхы уйла ца еш, сиха аьннад воккхача сага: «Даьра, дика-м я, кхы дикагIа хила йиш йоацаш, сай боргIилгаш ловзаеш, дIавагIа со-м кIаьдача метта, вайна везачунга йоагIийла согара ха.\nЦул тIехьагIа цхьа юкъ яьнннача гIолла, юхавенав хьалха хинна хьаьша. Хьалха санна хаьттад цо: «Миштай хьа нус?» — аьнна. БоргIилгаш тIалаттача кIувсага дукха хьалхьежаш ваьгIа, гIийло аьннад воккхача сага: «Даьра, боргIилгаш зIокарч етта ма яьннай хIанз-м…»\nГамботов Борис ваь хиннав 1951 шера декабрь бетта 28 дийнахьа Кустанайски областа Орджоникидзевски района Ливановка яхача юрта. Из ваь хиннав Миндий Ахьмадеи Ахильгов Солсбика Дугурханеи дезале. Вай мохк бохабале, цар дезал баьхаб Буро тIа. ХIирий мехкара телевидени йолчара дукха гаьна доацаш хиннад цар цIенош. Юха цIабоагIача хана, цхьоалагIча классе вагIаш, зIамига кIаьнк хиннав Борис. Из цIи цох тиллар мишта нийсденна хиннад аьлча, иштта цIи йолаш вола кIаьнк венна хиннав цар дезале, цу тайпара кхелхача сага цIи тиллача, саг дукха вах оалаш да. Цудухьа аьнна хиннад цох Борис. Шоай хиннача фусаме цар баха вIаштIехьадалац. Бовзаш бола хIирий болча чубахе, цхьа ха йоаккх цар. Цигарча школе шин шера деш Бориса. Буро тара вахар кхы бокъолгахьа ца доалаш, уж лоам хьалболх. Ховш ма хиллара, Гамботов тайпан цIи язъяйташ бола нах Бейни, КашетIе яхача лоаман юрташкара хьабаьннаб. Цига баьхаб Ахьмадеи Дугурханеи дезал а. Дикка боккха дезал а хиннаб цар. Виъ воI кхеваьв цар: Мухьмад, Сали, Борис, Башир.\nИштта цу дезале хиннай кхо йоI: Лемка, Аржан, Люба. Борис кIаьнкашта юкъе кхоалагIа хиннав. Гаьна йоаццаш уллача ЖIайрахьа интернат яр, сона а дагадоагIаш. Цига ворхI класс йоаккх кIаьнка. Лоаман хоза Iалам долаш моттигаш я уж, цхьан кIира совгIа ха йоаккхаш со а хиннав цига къона волаш. ХIаьта цига ваьхача Бориса уж моттигаш хоза хеташ хиннилга ха геттара а атта да. Цох лаьца цо дика яздаьд «Маьтлоаме» яхача ший йоазон тIа. «Ахкан каникулаш чакхйоалаш латтар… КхоалагIча классе аз дика дешар бахьан долаш, са воккхагIволча вошас Сале, аьннадар сога: «ЦIаькха говрашта, доаханна мотт хьакха тухан кхерий ийца се Маьтлоам водача хана, хьо сайца вугаргва». Кхаь-йиъ юрта бахача наха баь барт бар, кIира цкъа, шоай аргIа хьатIакхаьчача, Маьтлоам тIа лакхе дажаш доахкача кагийча доаханнеи говраштеи тухан кхерий кхухьаргдолаш. Са воша цига ваха везаш йола ха хьатIа ца отташ, чIоагIа сагота вар со, хIана аьлча, Маьтлоамах бIарг ца тохаш, сай каникулаш дIаялар кхераш. Са ираза, кастта хьатIакхаьчар веший аргIа а. Iуррехь, ди шийла долаш, вира кожа тIа тух чудоахка галеш IотIадаьхка, тхоашта юача хIаманна кхачеи салтий флаьгаш чу хийи хьа а ийца, наькъа арадаьлар тхо. Маьтлоам тIа хьалбодача ах новкъа кхаьчача, боал ЖажагIа-хьаст, берда кIалхара гучадувлаш хий а долаш. Цига тхоашта Iохайша, салеIа, шийла хий менна, дIахо Маьтлоамагахьа урагIболабир оаха тхоай никъ. Маьтлоама лакхе, хьалха нах текъа ихача, Маьт-Села тхо хьалтIакхаьчача, делкъа ха хиннаяр. Цу юххе боаллар догIан хий хьаIовш хинна зIамига Iам. Вошас сога дийцачох, Маьтлоам тIа дажаш мел хиннача хьайбаша цу Iам чура хий мелар, хIана аьлча кхы хий долаш моттиг яцар Маьтлоам лакхе хьайбашта хьогал йоае…» Кхы дIахо а да из йоазув, бакъда вай хьаийцача цу зIамигача дакъилго а хьахайт, мел хоза Iалам долча кхувш венав Гамботов. Уж бера ханара сурташ цун дагахьа дисад воккха хилча а. Цар гIо даьд цунна хоза йоазош де, ший дагалоацамаш дIаязде.\nЖIайрахьа ворхI класс яьккхача, Борис деша дIавода ший шучий баьхача ТIой-Юрта. Вай мехк дика бовзаш бола Арапиев Хьажбикари ХьажIумари цун наьна-йиший къонгаш бар. Цунца дувзаденна итт класс а цу юрта йоаккх цо. Гамботов деша вагIача хана, ТIой-Юрта цаI мара юкъера школа хиннаяц, из я цо яьккхар а. Цу заман чухь цу юрта гIалгIай мотт хьехаш хиннараш геттара чIоагIа хьехархой хиннаб. Масала, царех хиннав Осмиев Сосе Яхьья, Кодзоев Аюпа Iийса, царех тарра кхыбараш. Хетаргахьа, царгара Iомабаь хила тарлу Бориса лоамашка Iомабинза биса хинна гIалгIай мотт. Иштта ца хилча из Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте деша а вохалургвацар. Ахьмада Борис со вIалла деша а вахале яьккха ваьннавар филологически факультета къаман отделени. ХIаьта а, аз дешача хана а, студенташа вувцаш, университете дагавоагIаш вар из. Массане а эггара хьалха белгалдоаккхаш хиннар дар, из чIоагIа наха тIера, бегаш болаш, догцIена саг хилар. Из ше сакъердаме саг воландаь, цунца дувзаденна анекдоташ а дар вузе гIолла лелаш. Царех цаI иштта дар. Студенташа экзамен дIалу ди хиннад. НаIара юхе кхотабенна латташ хиннаб Бориса новкъостий, шоай аргIа хьатIакхаьчача чу а болхаш. Бедоаллаш оценкаш тIаувттаю книжкилг долаш, чура араваьннав студент Гамботов. Ше араваьнначул тIехьагIа, доккха са а даьккха: «МалагIа яр аз дIаенна экзамен?» — аьнна, хаьттад арахьа латтарашка. Вешта аьлча, Бориса ший новкъосташта белам баккха а аьнна хила тарлу цу тайпара хIама. Цо аьннадеце а, цунца дувзадаь хила а тарлу, из ше сакъердаме хIама дезаш воландаь. Кхы а дар цох дувца, студенташта юкъе лийнна беламера хIамаш, укх йоазон боарам сов боккха хилар кхераш, кхы дувцаргдац аз.\nБорис, саг йоалаяьчул тIехьагIа, дас буввоаккх. ХIанз из а цун фусам-нана Евлоев Мухтара Марем а баха болх Пригородни района Чернореченское яхача юрта. Цунна юххе боахам булл цун вошас Башира а. Из 1978 -2014-ча шерашка бокъонаш лораеча даькъе болх беш хиннав. 2005 шера полковник яха цIи елар цунна. Карарча хана республикерча ГАИ ветераний совета председатель ва. Цу юрта баьб Бориса дезал а. Уж ши йоI, кхо воI да. БоккхагIа мехкарий ба, Розаи Азаи яхаш. Шаккха лакхара дешар дийша я. Къонгаш Абоезит (из бокъонаш лораеча органашка ва), Микаил (дошо медалаца школа а, тIаккха исторически факультет а яьккха ва), Мустафа (Астрахански областерча Ахтубинск яхача гIалий тIа МЧС начальник ва) яхаш ба. Вешта аьлча, хоза, беркате дезал ба Бориса шийна тIехьа битараш. ЦаI да бакъдолаш, даь-наьна хьехам хиннабецаре, уж иштта дика а, шоай гIулакх лелалуш а, мехка накъабоалаш а хургбацар. ХIирий мехка чуйоагIача юрта вахаш, цо болх бу Тарское оалача юртарча №4 йолча школан директор волаш, цул тIехьагIа «Дарьял» яхача турбазан керте латташ.\n1992 шера дукха нах вахарах бехар шин къаман юкъе къовсам балар бахьан долаш. Цу хана шоай юртара арабовла безаш хилар Бориса а Башира а дезал. Иштта кхоач Ахьмада Борис Троицкая яхача юрта, гIалгIаша Эбарга-Юрт оал цох. Укхаза керда вахар дилла дезаш хул. Юххьанца из балха вода юкъерча школе гIалгIай мотти литературеи хьеха, тIаккха цох цу школан директор хул. Из болх Бориса 10 шера бу. Юртарча наха вовзаш, везаш вола хьехархо депутаталла хержа а хиннав. Цо ше меттел, цун къонгаша а шоашта могаш дола гIо даьд юртара вахар тоадара. Цун воIа Абоезита яхачох, шоаш бахача Братская яхача улицах хий, газ, никъ буллаш; дикка гIо даьд цар.\nГамботов Борис вар визза кхоллама саг. Из дIаийцавар йоазонхой, журналистий союзашка, каст-каста кепа еттар цун йоазошта «СелаIад», «Литературни ГIалгIайче» яхача журналаша, «Сердало» яхача гезето. Цо деш хинна берий йоазош дукхагIа Iаламца, дийнаташца дувзаденна дар. Масала, царна юкъе дар дувцараш «Къажкъайг», «БIарашдуарг», «Моцала таьзет», кхыдараш. Байташта юкъе я «Седкъарг», «Бов», «Богапхьид», «Була», «Нана-котам», «Готахьазилг», «Гила», ерригаш йийца варгвац. Йоазонхочо бераш Iомаду къахетаме хила, дийнаташца дика хила, царна гIулакх де. Цунна тешал деш я «Iажа га» яха стихотворени:\nХIана латт хьо\nХи тIара кхухьаш,\nIа хий тохаре,\nСо, йоккха хинна,\nIа сайна даьча\nХьона сом бала\nБоккхагIчарна лаьрхIа байташ а язъяьй Гамботовс. Царех цхьаяраш кепа теха хиннай «Литературни ГIалгIайче» яхача журнала оагIонаш тIа. Царна юкъе я «Малав са гIалгIай», «Езача йоIага», «БIехал», «Лувкхера», «Хаьттар сога» яхараш. Цхьадола цун йоазош юкъедихьад школе Iомадеча книжкашта а.\n2013 шера 1 апреле, дагадоацаш, цIаьхха валар нийслу йоазонхочун, цу хана из пенсе ваха вар. Ше валале, шийца болх беш мел хинна хьехархой къинтIерабаьха, чувена хиннавар из. Цун дезал карарча хана Эбарга-Юрта бах. ВIаший юххе вахача ший шин воIаца –Абоезитацеи Микаилацеи – Iеш я Бориса фусам-нана Марем. Уж бахача урам тIа 8-9 цIа мара дац. Во хургдацар цу зIамигача улицах Бориса цIи тиллача. Из дукха хала де дезаш хIама а дац. Цул совгIа, из вовзаш, цо санна гIалгIай мотт хьехаш болх баь ва цигара юртда Ханиев Iийса.\n← Избирательная система готова к выборам\nМы должны быть едины против терроризма →


Ингалятор лелош марха кхаба мегий? - Хаттаршна жоьпаш - Динул-Ислам\nАссаламу Iалайкум! Де дика хуьйла шу. Со астма йолуш йу. Дийнахь шозза-кхузза ингалятора гIо оьшу суна. Ингалятор лелош марха кхаба мегий? АллахI реза хуьйла.\nДоьххьара, хьуна АллахI Дала маршалла дойла!\nТIаккха, ингалятор лелош марха кхабаран хьокъехь Iеламнаха шина кепара аьлла ду. Цхьаболчара, бага и молха тоьхча марха ца духу аьлла, сивак хьаькхча ца дохаре терра. Ткъа вукхара, ингаляторца молха тоьхча марха духу аьлла. Цара иштта и аларан бахьана – молханийн Iилманчаша оцу молханах цхьадолу да́къа хьера (желудок) чукхочу олуш хилар ду. Иза цу кепара кийра кхочуш хилча марха доьхна лара деза аьлла цара.\nЦундела, аьтту белахь, марха кхобург и молха ца тухуш, ларвала хьаьжча дика хир ду. Нагахь санна ларвала хала делахь, са лецар чIогIа чIагIлуш делахь, ингалятор ца лелийча дикка хало-новкъарло хуьлуш елахь, марха ца духу аьлла болчу Iеламнехан дашна тIе а доьгIна тоха мегар ду и молха, Дала мукъа лахь, цомгаш волчунна аттонна.\nЦигара схьа довза йиш ю, лераме йиша, хьан хаттарна жоп а: нагахь санна хьо и ингалятор ца лелийча ца йолуш елахь, цуьнан гIо ца хилча хьуна дикка хало хуьлуш елахь, и магийна болчу Iеламнехан дашна тIе а тевжина, хьайгара хало дIайоллучул лело мегар ду ахь иза, Дала мукъа лахь.\n16.06.2015 = 29.08.1436


Дага-м дагIац — Сердало\nДага-м дагIац сона се дунен тIa маца ваьннав, цхьайолча уйлаша геттара къонву; вахаш яьккха ха массехк минуте чакхъийккхе дIайода е сага е вахара цхьаккха лар йоацаш, цхьайолча уйлано къаьнву; дунен тIapa xa сага, адамий вахара ханаца йистача Адамал, Хьавайл хьалхагIа дунен тIa веча санна хеталу. ФуннагIа даь се дунен тIa вена ха оттае велча са-м вIaшеIexьa далац из, сов дукха духьалъувтт сурташ, вахаре дайнараш а йоазонаш дешаш духьалдахка хиннараш а.\nЦхьан дийнахьа се цхьаь виса со вагIаш, йитта дагахьа хила ехкача хIамай бIеха хьадж кхийтар сона. Еррига фусам кIалтIартехача йитта кечъяь хIамаш гучаяьланзар, тlaккxa мара зем тIабаханзар айса дешача книжка, из дар французий йоазонхочун Эмиль Золяй «Западня» яха роман. Сона кхийттар яр Жервезас хIамаш юттача хила дехкача бIарзкъий хьадж, ши бIаь шу даьлча Золяй дешаша со волча ера из. Мичахьа яхьа еза аз из, сай вахаре хиннача кхыча хIамашца е йоацаш санна йита еза, хилча мишта ют из. Иштта са вахаре а са кхетаме а вIашагIъийнад са кертачеи арахьеи хиннараш. Цудухьа цхьайолча хана къона хета, цхьайолча хана Адамал къаьнагIа, иштта нийсденна дIаэттад.\nСа кхетам чу дунен тIa валар дувзаденна хилар шин хIаманца, царех цаI яр морковка. Из ягIар са даь-веший цIен хъалхашкарча кIаьда тla, из хинна юрт а, цу юртара цIенош а е царел хьалха нах а са кхетам чу бац. Я морковкаш, царгахьа кулг кховдадаь со ва, яха дагахьа, са дIaдaxa кулг царна тIакхачалехьа эггара хьалхара адамий оаз хоз сона, бакъда, хьан я хац, оазаш сага я, таханара цар оттам укх тайпара ба «Мовли йоагIа хьона», цу оазашцара дIадоладелар са, гIалгIачун вахар. Цу тайпара дешаш тахан къаьстадац са къаман нахацара, дIакъайла дала дезаш, дIахьулдала дезаш, лорадала дезаш хиннад вай, уж морковкаш вай беша ягIе а. ДагадоагIа морковка дIатIакхаьча кулг вIашка ца таIаш юхаденалга, даьсса а долаш. Нах больнице, цIагIа, кхай тIa бу, сона-м се цу дахчах яьча картилгах гIолла морковка яккха кулг дачукховдадаь воаллаш дунен тIа веча санна хеталу, бакъда хац лохера лаьттах хьатIаваьлар со е сиглара Iочувера, хIаьта цхьабараш беле а са дунен тIa вар картилга хьалхашка морковка яккха дIачукховдадаь кулг долаш вижа улаш вар хилар. Цигачара цу ца баьннача аьттон тIapa вера укх дунен чу, из ца баьнна аьттув сайца болаш ваха.\nАз хьалха ма аллара шин хIаманца дувзаденна да са дунен чу вар, хьалхара морковка яр, шоллагIа «пирожок» яр, дацар хингал, чIаьпилг, маькх. Ший эрсий цIи йолаш пирожок яр. Из согахьа хьакховдаяьр яр бабушка, хIанзарча са кхетаме хоза йоккха саг, яцар са даьнана, из яр бабушка. Са дог эггара хьалха хьаьста эрсий кхалсаг, цо сога кховдаяь пирожок ший тайпара яр, хIанз из санна бедах даь олг, хингал диа саг хургва аьлча тамаш я теше, цу чу ехка яр цу хана эггара мерзагIа йола комараш: циска комараш. Из сога цо хьакховдайир аьрдехьара, аьттехьа цо сога из хьакховдаяь раьза волаш латтар дедушка, из а са даьда вац, бакъда са кхетаме из «дедушка» аьнна виссав. Цул тIехьагIа айса мел яьккха ха из ши дош боча долаш хьавоагIа со. Эрсашта юкъе нийсвелча дедушка, бабушка яха дешаш хьахезача духьалъотт сона из сурт, дагабох сай дог хьаьста Белоцерковке яхача юрта биса сай дедушка, бабушка. Уж дунен тIapa дIабаха дукха ха хила еза, хIаьта а са дег чу бах уж; цхьан оагIорахьа дедушка латт, велакъежаш, вокх оагIорахьа пирожок чуула оаркхилг согахьа хьакховдадаь бабушка.\n← Къонахех цаI вар из\nЦа йоагIача нувхаш Iокхувсар →


Брюсселехь нах байинчех кхоъ билгалваьлла\nБелгино кхаа денна кадам кхайкхийна шен коьртачу шахьарахь Брюсселехь, 34 стаг а вуьйш, 200 сов лаза а веш, терроран тохарш дарца доьзна. Завентем аэропортехь а, метрон шина станцехь а лелхийтарш динарш «Исламан пачхьалкх» шайх олучу тобанца зIе йолу нах хилла лору.\nЯьхна цIерш ю эл-Бакроуи Халид а, БрахIим а – вежарий. Уьш бу, боху низамхоша, аэропортехь шаьш-шайца дуккха адамийн синош а хьош, лилхинарш. RTBF-телекомпанино хаамбо и ши стаг полицина вевзаш хилла хьалха дуьйна а, бохуш. Цаьрца хилла кхоалгIаниг – Лаачроуи Нажим – лохуш ву Iедало.\nЭл-Бакроуи вежарех цхьамма шен йоцчу цIарца петар лаьцна хилла Брюсселехь – оцу петара бахча вийра полицино дахначу кIиранах шена герзаца дуьхьало йина стаг. Оцу операцехь карийнера низамхошна кхо бутт сов хьалха Парижехь талораш деш дакъалаьцначу Абдесалам Салахьан куьйгийн ларш. Иза лаьцна ву, амма хьалха Брюсселерчу петара кхочуш а хилла иза, боху полицино.


«Вайнах» ансамблан мехкарий…\n4 декабря в 10:19 (2009 г.)\nДуьненахь а гIараяьллачу Вайнах» ансамблан 70 шо кхочу хIокху деношкахь. Муха еха тахана хелхаран коллектив, муьлха масалшца схьабогIу уьш, стенна тIехь бо цара тахана болх? Оцу хаттаршна жоьпаш а луш, къамел дира тхан коррепондентаца ансамблан солисташа Дидигова Миланас а, Магомедова Иринас а, ансамблан декъашхоша Алиева Марьяма а, Хайтаева Седас а. – Ансамблан репертуарехь шира а, таханлерчу дийно кхоьллина а постановкаш ю, билгал доккху Дидигова Миланас. – «Вайнехан махкахь» хореографин постановкин чулацам хIумма а ширбелла ца хета тхуна а, тхан хьовсархошна а. Нохчийн хелхар а, цуьнан исбаьхьалла а гайтарал совнаха, нохчийн йоIа коьртара даьккхинчу йовлакхца божарийн дов сацоран маьIна ду оцу постановкехь коьртаниг. И тайпа гIиллакх, тахана а дуьненахь цхьана а къомехь дуй-те аьлла, шира ду, вайнаха эзарнаш шерашкахь диц ца деш схьадеана.\n– Иштта «Вайнахан» хьалхалерачех постановка ю «Шовдана йистехь» нохчийн Iадат а, гIиллакх а дуьйцуш, йоьIан – кIентан юкъаметтиг цхьана заманахь муха лелла а, тахана муха лела еза а гойтуш, амма и дерриг а хелхаран маттахь дуьйцуш, – тIетуху Магомедова Иринас, ансамблан солист а, хореограф а, НР-н хьакъ йолу артист а йолчу.\nАнсамблан репертуар йовзуьйтуш, кхечу постановкийн цIерш йоху цо: «Кегийрхойн хелхар», «ГIалгIайн хелхар», «Нийсархо» хелхарш.\n– Москвахь а, Санкт-Петербургехь а, вайн мехкан дозанал арахьа а «Вайнахо» кхочушдо оьрсийн, Испанин, Латински Американ, кхечу халкъийн хелхарш. Цхьаьна болх бар а нисло дукха хьолахь. Масала И. Моисеевн коллективца, Годенкон эшарийн-хелхарийн коллективца, «Березка» артистийн коллективца цхьаьнакхетарш хуьлу тхан, – дуьйцу Иринас.\n«Вайнах» ансамблан репертуарехь деккъа хелхарш хилла ца Iа: лирически а, ладугIу а эшарш, философски маьIна долу номерш хиларо хIокху коллективан концерташ нахана оьшуш а, езаш а хуьлуьйту.\nЦарех ю сан къамелахоша цIерш яьхна «Шеран заманаш» постановка, «Лаьмнийн мукъамаш» композици, дечигпондарца, кехатпондарца, вотанца йолу номерш.\n– Ансамблан солисташна дукха хьолахь ерриг а сольни (ша цхьамма дIахьош), массара а цхьаьна хIоттош йолу а (массови) партеш хаа езаш ю, - дуьйцу Дидигова Миланас. – Цуьнан бахьана хIокху чолхечу заманца доьзна ду: ансамблан муьлхха а артист вукхуьнан метта дIахIотта кийча хила веза.\nЦул совнаха, ансамблан куьйгалхочун тIедиллар а ду, хIора артисто шен говзалла а, похIма а талла деза тайп-тайпана тIегIанехь, сценически амплуахь, даима цхьана ролехь ца Iаш.\nАнсамблан исбаьхьаллин куьйгалхо ву Нохчийн Республикан культуран министр Музакаев Дикалу, цо хІиттийна ю ансамбло кхочушъеш йолу композицеш а, хореографически постановкаш а. «Вайнах» ансамблан дуккха а хенахь исбаьхьаллин куьйгалхо лаьттина а, ткъа тахана республикан культуран министр а волчу цунна дика хаьа дуьненна а, Россин халкъашна а вайн культурех лаьцна гайта дезарг.\nАнсамблан декъашхоша дийцарехь, «Вайнах» ансамблан постановщик хила хьакъ волуш кхин говзанча вац Нохчийн Республикехь.\n– ХIунда аьлча, хелхаран постановка, я йоккха хореографехула йолу композици Iаламат лерина, хелхаран хIора ког а, эшаран мукъам а, гIирсийн бекар а цхьаьна догIуш нисдина хила дезаш ду, – чIагIдо Дидигова Миланас.\nАлиева Марем ансамбле еана ялх шо гергга хан ю, амма массо а постановкашкахь дакъа лоцуш ю иза.\n– Со даима а яра нохчийн культура а, хелхарш а хаза хеташ, йоккхайе со нохчийн къомах хиларна а, – боху Марема. – Къаьсттина тхуна тхаьшна а, хьовсархошна а хазахеташ ду зударийн лирически хелхар «БIаьсте», «Шовданехь», «Кура ког», божарийн хелхар «Тхан юьртахь дезде».\nИштта Хайтаева Седас а «Вайнахехь» болх бен ялх шо ду.\n– Жима йолуш дуьйна хелхар дезаш, нохчийн культураца долу хIума дезаш яра со – дуьйцу Седас. – Ишколехь йолуш дуьйна а кружокашкахь\nдакъалоцуш а яра.\nДидигова Миланас мелла а йовзуьйту шен мехкарийн коллектив:\n– ХIара Седа шен майрачуьнца, ансамблан солистаца Дачаев Вахица болх беш ю. Иза ансамблехь волу а пхи шо сов зама ю. Иштта шайн говзаллица къаьсташ бу тхан мехкарий Хасуева Заира, Чупалаева Румиса – Нохчийн Республикан хъакъйолу артист ю иза.\nТкъа муьлш бу-те кхеран масал хилла лаьттарш, тахана кхарна шайн говзалла а, похIма а шайца нисдан лиъна цIе яххана искусствон пхьераш? Оцу хаттарна а таса ца луш жоп ло «Вайнахан» мехкарша:\n– Тхуна даима а масал хилла лаьтташ ю ша саннарг хир юй-те аьлла йолу халкъан артист Сардалова Зулай (Дала гечдойла цунна), Асхабова Асет, Дидигова Тамара.\nЦарна юкъабогIу Миланин да Дидигов Мохьмад а, Х.Нурадиловн цIарах йолчу нохчийн драматически театран директоран заместитель, йоьIан нана Дидигова Кхокха а.\nМасех де даьлча, ноябран 29-чу дийнахь «Вайнах» ансамблан 70 шо кхачар даздийр ду. Дуьненахь а гIараяьллачу хелхаран а, эшаран а, нохчийн культуран а векал лаьттинчу коллективо юха а хелхарийн басаршца, эшарийн зевнечу декарца, нохчийн ша тайпа исбаьхьаллица къагор ю Соьлжа-ГIалин театрально-концертни залан сцена. Ткъа вайн юха а таро хир ю ансамблан ветеранашца цхьаьнакхета, хIинцалерчу коллективан кхиамех марзо эца…


Iаьхча - барзо, ца Iаьхча - Iуьно...\nГезгмашин-бутт 12, 2012\nНохчийчоь -- РогIера леррина операци дIахьош, Соьлж-ГIала, 25Оха2011\nНохчийчуьрчу Ιедало, ца саццош, гΙело яллайо гIаттамхойн гергарчарна а, махкахь шолгΙа тΙом боьдуш, даймохк Iалашбо шаьш, бохуш, леллачу къонахех цхьана заманахь мел хьакхавеллачунна а, царна гΙо-накъосталла мел динчунна а тΙехь. Оцо хьоло хийлачу стагна къахьбина дуьненан мехха болу даймохк. Кхин и гур бу ала а доццушехь, битина иза хийлачо, буьту тахана а...\nНохчийн юкъараллин Iар-дахарехь цхьацца талламаш бечу говзанчаша тоьшаллаш а деш, хIора баттахь махкара дIаоьхучу вайнехан терахь лакхадалахь бен лахлуш дац. Цхьанне а къайле яц царех доккхах дакъа Оьрсийчохь саца а ца соцуш, Европан пачхьалкхашка дехьадолуш хилар. Ца соццуш, тIийриг а йина, адам дIаэхаран бахьана а ду кхеташ – болх-некъ цахилар, дахар маьрша дацар, тIебазбеллий лаьтташ кхерам хилар.\nДукхахдолчу декъанна, цу кхерамо лоьхку нах, ирс а, синтем а лоьхуш, бIеннашкахь кхечу пачхьалкхашка. Стенна аьлча, кхузахь мацах цкъа гIаттамхошца зIе хилла аьлла, жоп деха да а воцуш, стаг лацар хийра дац, бIаьрнегIар ца тухуш ницкъ бан тарлуш ду цуьнан гергарчарна, иштта, бехк а кховдийна, нахала ваккхар а, сийсазвар а диллина лаьтташ хIума ду.\nМацах цкъа, хIара и дина хиллера бохуш, бахархой лецаран масалш дукха ду. Итт шо хьалха гIаттамхошна кхачанан сурсаташ латторна бехк а вина, 37 шо долу стаг лаьцна Соьлж-ГIалин кIоштарчу Беркат- юьртара. Низамхоша дийцарехь, лаьцнарг къера хилла шегара даьллачунна.\nЙоккха герзан къайле гучуяьлла ТIехьа –Мартан кIоштарчу Бумматна гергахь. Цигахь карийна хIоънаш а, масех куьйга йина оьккхург а, эзар гергга маса тоьпийн патарма а. Цу кепара алсам герз хьуламехь латтош хилларг мила ву къасто зераш дIахьош ю ницкъаллин структураш.\nБахархой тешна бу, жимма а шеко хилларг лаьцна дIа а вигна, ницкъбеш хьийзорал совнаха, цуьнан гергарнаш а ладегIамехь кхобур бу аьлла. Кху деношкахь Бумматахь тIемалошца зIе хилла аьлла шеко йолуш лаьцначу цхьана кIентан гергарчарна полицин белхахоша гIело яллорах лаьцна дуьйцу соьца нисделлачу къамелехь цигара яхархо Медента.\nМедент: «Кегий нах бу йиттина дIабигинарш. Зудчунна а йиттина. ТIемалой тIе а лоьцуш, гIодина аьлла йиттина-кх. Билггала ала, дина гучудаьлла хIума а доцуш, Iедалера нах бу-кх уьш дIабигинарш.»\nМаршо Радио: ХIан, буса баьхкинчу тIемалоша, цара хIара а, хIара а схьало, аьлча, нах ца хIуьтту дуьхьало ян. ТIаккха, Iедалан белхоша оцу кепара бехк боцу нах хьийзабар наха муха туьду?\nМедент: «Нахана нийса ца хеташ хIума ду-кх. Iаьхча, барзо буьй со, ца Iаьхча Iуьно буьй со баьхначу уьстагIна а дайна, хIан-хIа, аьлча, цара хIаллакбо уьш… Цхьа нийсо йолуш хIума дац-кх цу юкъахь.. Кегий нах бу-кх дIабигинарш.. Оцу зудчунна тIехь, тоьпан бух а бетташ, Iазап даллийна. ЧIогIа бале девлла нахана и хIуманаш. Шайн аьтто берг стенгга а ваха кийча ву-кх шен са дадийна».\nМедента а, кхечара а дийцарехь, нагахь гIаттамхойн агIонча ву, аьлла, цхьаъ лаьцнехь, дуьненахь цо царна гIо ца динехь а, цуьнан аьтто бац бехках хьалха вала. Цуьнан цхьа некъ бу – боцу бехк тIелацар. Кхузара кхето хала дац, аьлла хета, махках дуьйлу адам алсам далахь бен, лахлуш цахилар.\nΙедалша тΙемалочун могΙара вуьллу цуьнан гергарниг а


Эльмурзаева Роза, къинхьегаман ветеран, республикан культуран сийлахь белхахо\nСан ден, Эльмурзаев Якъубан, оцу т1еман шерийн совг1аташ хьалха дехкина ойлане ялча хийтира… «Ма к1езиг ду суна цуьнан т1еман некъех хуург, дагадог1ург. Ма вон йо1 хилла-кх со», аьлла. Боккха дагахьбалам бисана цуьнга к1езиг ладег1арна, цо дуьйцурш д1ацаяздарна…\nТхан доьзалехь к1ант цахилла, сой, сан йиший бен кхин доьзалхо цахилла сан ден-ненан. Зудабераш ледара х1умнаш ю… нехан ц1ент1е боьвлча, ден ц1а д1атосий, ерриге ойла а, хьуьнар а керлачу доьзална т1еерзайо цара…\nСайна бехказло лоьхуш хетта хир ду иштта тахана…\nТишачу, халла къаьстачу справки т1ехь яздина ду «Справка елла Эльмурзаев Якъубана, х1окхо 1941-чу шеран март баттахь дуьйна 1942-чу шеран январь бутт т1екхаччалца болх бина вагонийн депохь. Балхара д1аваьлла РККА/Рабоче-Крестьянская Красная Армия/ вахарца. Белхаш бина 1/l.1912 шарера, /дийнан терахь къасташ дац/ – IX.1917 шаре кхаччалца, IХ.1920 шарера-1/1.1942-чу шаре кхаччалца – ерриге стаж 27 шо.\nСправка елла, яьгначу трудовой книжки меттана», аьлла.\nТидам белаш, хьоме махкахой, 1901-чу шарахь вина волу сан да болх бан волавелла шен 11-шо кхаьчначу хенахь. Х1инца тамашена хетахь а, х1етахь нислуш хилла иштта а…\n1942-чу шарахь, шен лаамца, т1амт1е ваханчу цунна чов йина оццу шеран 4-чу августехь, кхечу справки т1ехь тоьшалла ду, 255-чу лерринчу кавалерийски полкан декъашхочунна Эльмурзаев Якъубана еза чов йина, аьлла. 2485 госпиталан куьйгалхо, 2-чу ранган т1еман лор Жижокина. Бердск г1ала. Оццу 1942-чу шеран 21-чу декабрехь эвакогоспиталехь елла билгало ю «Доблестному защитнику Сталинграда», аьлла.\n1945-чу шеран 9-чу майхь арадаьллачу СССР-н Лакхарчу Советан Указаца билгалйина йолу «Сийлахь-Боккхачу Даймехкан т1амехь Германина т1ехь толам баккхарна» аьлла йолу медаль елла цунна 1947-чу шеран 18 апрелехь.\n1942-чу шеран 22 декабрехь арадаьллачу СССР-н Лакхарчу Советан Указаца билгалйина йолу «Сталинград ларъярна» аьлла йолу медаль елла 1948-чу шеран 11 июняхь, Фрунзенски Горвоенкоматехь, подполковника Желонкина куьг яздина.\nСийлахь-Боккхачу Даймехкан т1амехь толам баьккхина 20-шо кхочуш. СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман ц1арах медаль елла 1965-чу шеран 7-чу майхь. Шалински райвоенкомо, подполковника Гарбузовс куьг яздина.\n«Шен майраллийца масал гайтарна а, Советски Союзан мостаг1ашца болчу къийсамехь яхь а, доьналла а долуш, пачхьалкхана хьалха долу декхар кхочушдеш хьуьнаре хиларна, б1аьхойн дог-ойла айярна а» аьлла, СССР-н Лакхарчу Советан Президиумо «Доьналлийна» аьлла йолу медаль елла 1968-чу шеран 11 июляхь, СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман секретара М. Георгадзес куьг яздина… И совг1аташ а, даланза диснарш а /нохчашна т1еман совг1аташ атта луш ма-цахиллий /долуш, 1944-чу шеран 23-чу февралехь, т1амт1ехь хилла шозлаг1а чов ерзош хиллачу госпиталера доьзалх б1аьг тоха веанчу 3-чу дийнахь, 1асанашца а волуш, Даймахках ваьккхина, Киргизийн махка вахийтина…\nМел дукха дуьйцура цо шен накъостех, шаьш лайначу халонех… Мел деза а, доккха а дуьйцура 51-чу Армина чуйог1уш хиллачу 255-чу дошлойн полкан командирах, вайн махкахочух Висаитов Мовладех лаьцна… Цуьнан безамна тиллира, йоь1ан к1антана, Мовлад аьлла ц1е. Кест-кеста тхо – бераш – гонах ховшадой Даймахках, нохчийн къомах, нохчийн маттах хаза а, деза а дуьйцура… Оьрсийн а, нохчийн а йоза хууш, доккха дахаран зеделларг долуш, оьзда стаг вара сан да Эльмурзаев Якъуб. Цуьнан хьехамца, нохчийн маттахь деша а, яздан а 1амо луучу берийн тоба вовшахтуьйхира тхан хьаьрмахь. Уьш дара гергарчийн а, лулахойн а берашна. Дукха хан ялале парг1ат нохчийн маттахь деша а, язда а 1емира тхуна. Хьалхарчу элпа т1ера т1аьххьарчу элпанна т1екхаччалца, рог1ехь доьшура оха, Алма-Атара, лаьррина доуьйтуш долу «Къинхьегаман байракх» газета. Иза тхан дешаран пособи яра…\nФрунзе г1алин цхьана районехь дехаш дара тхо. Оцу ерриге а районехь бехаш болчу вайнахана юккъехь сан да-бен йоза-дешар хууш стаг вацара. Тайп-тайпанарчу дехаршца цунна т1оьхура вайнах. Мехкан 1едале, меттигерачу 1едале заявленеш яздайта, шайн-шайн герагара нах лоьхуш, я цхьацца, дахарехь нислуш йолу харцонаш нисъян г1ерташ… массане дара уьш оцу чолхечу хенахь нислуш долу хьашташ. Массаьрга а ладуг1ура, массеран а дог оьцура, г1о–накъосталла дора… Дозалла дора ас сайн дех. Цул хазий, хьекъал долушший, доьналла долушший стаг дуьнент1ехь а цахетара. Тахана а хета иштта, иза дуьнент1ехь воцу 40 шо доллушехь. Фрунзен ц1арах йолчу, йоккхачу, оборонин маь1ана долчу, машинашъяран заводехь г1ароллина куьйгалла деш вара иза. Цуьнгахь бен вайнахехь цхьанггехь дацара, лелон бакъо йолуш, герз. Сийлахь-Боккхачу Даймехкан т1еман совг1аташ долуш, оцу т1еман ветеран хиларна 1едалехь а сий-ларам бара цуьнан. Баккхийчарна накъосталла дан а, кегийрхой ларбан а, берийн дог хьаста а ларавора иза. Дала гечдойла цунна!\n1948-чу шарахь дара иза, сан ялх шо долуш. 1-чу майхь тхан районехь бехаш болу нохчий а, г1алг1ай а Дуьненаюкъарчу къинхьегамхойн дезачу дийнан демонстраце бахара. Берриш а: къаношна т1ера, кегийчу берашна т1екхаччалца. Берашна эцнера кегий, «1-ра МАЙ» т1еяздина йолу байракхаш. Тхан жимчу колоннехь яра, Марем ц1е йолуш, кхиъна йог1у г1алг1айн йо1, жима кехат пондар карахь болуш. Тхуна, берашна, дика йевзара иза, гено 1аш елахь а, х1ора п1ераскана суьйранна саг1ийна берашна х1ума яхьаш йог1ура иза.\nДас болх беш йолчу заводан колони т1ехьа д1анисъелира, дезчу денна тхайн махуьллу кечделла долчу, тхан жима тоба. Эшарш лоькхуш, хелха буьйлуш хьалха боьлхучу нахана т1аьхьа цадиса г1ерташ, дехха д1аихира тхо. Марема пондар меттах хьабеш бацара. «И х1унда беана те цо, карахь и бацахьара атта йог1ур ма яра иза» аьлла хетара суна…\nТрибуни хьалха кхечира тхо, цу т1ехь, хаза кечбелла, дуккха а нах бара. Фрунзе г1алин а, оцу оборони маь1ана долчу заводан а хьаькамаш хиллера уьш. Тхан Марема доггах пондар аз даьккхира, хелхаран йиш яра иза. Цхьаммо вота туьйхира, нисса оцу трибуни хьалха д1ах1иттина, баккхийчара хелхаран бал баьккхира… Х1етахь жима хиларна, хьекъал цакхечира сан цуьнан маь1нех кхета. Йоккха хиллачул т1аьхьа кхийтира – вайнахана т1ехь лелориг харцо хилар, вай маьрша нах хилар, нийсонах дог цадиллар гайта г1иртира и пекъарш… Тайп-тайпанарчу т1ег1анашка, лакх-лакхарчу даржашкарчу нахе кехаташ яздеш, хала яьккхина хиллера оцу демонстрацехь вайнахе дакъалацийта, бакъо…\nСан деда Эльмарза Цоцин эвлахь г1азотан кешнашкахь д1авоьллина ву. Иза кхелхина 1919-чу шарахь Цоцин эвла мостаг1ашка х1аллак ца яйта орцах ваьллачохь. Сан да а цхьана, 5 к1ант хилла цуьнан, ийман а, ислам а долуш, къонахий болуш. Дала гечдойла царна массарна а. «Доьзал дит санна бу, цуьнан орамаш онда мел ду доьзал ч1ог1а хуьлу», олуш ду. Халахеташ делахь а, дахаран халонаша хедадо доьзалан орамаш. Гуттар а кхерамехь, гуттар а къовсамех хилла церан дахарш… дависа, таханлера мехкан а, къоман а парг1ато царна ган йиш елхьара, аьлла хета. Ийман, ислам садуьйлуш маьрша даха Дала аьтто бина вайн тахана. Вайн хьалхарчу хьалхенаша а, вай а динчу до1анашна Дала делла жоп ду иза. Цунах кхета а, и ларда а Аллах1 дала хьекъал а, кхетам а лойла вайна!\nСийлахь-Боккхачу Даймехкан т1еман ветерана Эльмурзаев Якъуба т1ахье ю Аргун г1алин Полевой урамехь ехаш. Эльмурзаев Якъуба вешин – Муси к1ента Элабека к1ентийн: Ибраьх1иман а Исма1алан а Абу-Бакаран а, Якъуба вешин – Уммалта к1ента Асламбека к1ентийн: Мохьмада а, Султана а, Сулеймана а дозалш ийман-ислам долуш, хьанал къахьоьгуш, беркате бехаш бу.\nЭльмурзаев Ибраьх1им – ц1еяххана механик-инженер ву, Исмаь1ал – Аргун г1алин кхеташонан депутат ву, Абу-Бакар – предприниматель ву. Мохьмад а, Султан а, Сулейман а ву хьанал къахьоьгуш. Дика хир дара Нохчийн Республикан Президентан Кадыров Рамзана омар кхочушдеш, Сийлахь-Боккхачу Даймехкан т1еман ветерана Эльмурзаев Якъуба т1ахье ехачу Полевой урамна цуьнан ц1е тиллича.\n«Сийлахь-Боккхачу даймехкан» ц1е йолчу т1амехь толам баьккхина 65 шо кхочуш, даггара декъал бан лаьа вайн ветеранаш! Веза-Воккхачу Дала г1азот къобалдойла, оцу т1амехь х1аллакхиллачу вайн махкахойн! Толам баьккхинчул т1аьхьа, т1еман чевнаша, т1еман аренийн халонаша д1абигинчарна а! Дала лардойла вай боккхачу а, жимачу а т1еман бохамех!\nТахана вайца болчу ветеранийн Дала хан яхйойла! Ас дозалла до шух массарах а!


www.islamannur.org - Марханаш кхабаран а, цакхабаран а хьукма\nМарханаш кхабаран а, цакхабаран а хьукма\nРамадан баттахь марханаш кхабаран хьукма хIун ду?\nКъурIано а, Суннато а, бусалба нехан барто а тIечIагIдина: Рамадан баттахь марханаш кхабар (хIора адамна), парз а дина, тIедиллина хилар. Сийлахь-Везачо аьлла:\n«ХIай Делах тешнарш! Марханаш кхабар тIедиллина шуна, шул а хьалхарачарна тIедилларе терра - Делах кхоьруш хила тарло шу» («ал-Бакъарат», 183).\nХIокху тIе кхаччалц:\n«Рамадан баттахь доссийна КъурIан - нахана нийсачу куьйгаллина‚ нийсачу куьйгаллин бIаьрла тоьшаллаш довзийтарна. Ткъа шайх (оцу) батте ваьллачо кхобийла и» («ал-Бакъарат», 185).\n«Ислам-дин пхеа (гIорторна) тIедоьгIна ду: АллахI бен кхин дела цахиларан а, Мухьаммад АллахIан элча хиларан а тоьшаллина а, ламаз дарна а, закат даккхарна а, Рамадан беттан марханаш кхабарна а, хьаьждан хьаьжцIа вахарна а» (Бухари: 8. Муслим: 16).\nИштта пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) аьлла:\n«Шайна и гича, марханаш кхаба доладе» (Бухари: 1900. Муслим: 1080-1081).\nБерриге бусалба нехан цхьабарт бу: Рамадан бутт кхабар парз хиларна а, иштта иза Исламан арканех цхьа рукна хиларна а тIехь. Ткъа и парз хиларна инкаре хиллачо – керстаналла дина, нагахь иза цигахь Исламан бакъонаш евзаш йоцучу генарачу мехкашкахь кхиъна вацахь, ткъа иштта хьал делахь - цунна хьеха деза. Нагахь шена баххашца а довзийтиначул тIаьхьа а иза шечунна тIера вухаволуш вацахь – керстаналла дина цо.\nПарз хилар хуъушехь, кIадо а йина, (Рамадан беттан марханаш кхабар) дитина верг кхерамехь ву. Цхьайолучу Iилманан охIлано муртад ваьлла керста лору иза. Делахь а, оцу хьокъехь сов нийсах дерг аьлча: муртад ваьлла керста лоруш вац иза, фесикъ нахах лоруш ву, ва-м Iаламат боккхачу кхерамехь ву иза.\nШайх ибн Iусаймийн. МажмуI фатава ва расаил (11/19).


Анализ а, Комментареш а, Гезгмашин-бутт 27, 2013\nПIераскан-де 27 Гезгмашин-бутт 2013\nГезгмашин-бутт 26, 2013\nДуьххьара бусулба зуда кхаьчна Бундестаге\nДаханчу мукъаденошкахь хаьржинчу немцойн парламентан декъашхошна юкъахь масех бусулба депутат ву. Бакъду, дуьххьара ю царна юккъехь Iедалехь йолчу керста-демократин партин кандидат хилла бусулба зуда - Семиль Юсуф. Цо шена тамаше ца хета, ша "керста" цIе йолчу партин декъашхо хилар, шен партино Германехь бусулбанийн аьттонаш шорбина, боху.\nГIаттамхошца гIиллакх лацарна - набахте\nНохчийчохь тахана тΙом бечу а, бинчу а гΙаттамхойн гергарнаш хилла ца Ιаш, Ιедална гергахь бехке бу Умаров Доккин бΙаьхой гича мотт ца тоьхнарш а, нохчалла а дитина, тΙемалошка дIа а ца хьожуш, ведда къайла мел ца ваьлларг а. ХΙинца рогΙера кегийрхойн тоба ю кхеле озийна, церан гΙаттамхой дог а лезна, царна хьошалла а лелийна аьлла.\nГезгмашин-бутт 24, 2013\nМагомадов Русланан "ЦIа" тайна дуьненна\nКху деношкахь Австрин шахьарахь Венехь дIаяьхьира дуьненаюкъара кинофестиваль. Цигахь дакъалоцуш хиллачу нохчийн режиссеран Магомадов Русланан „ЦIа“ фильмо хьовсархойн совгIат даьккхина.\nХьан говр тоьллачех юй?\nДукха хан йоццуш, Къилбаседа Кавказерчу стоьлан дайн тIех дукха машенаш ю Iедалан чоьтах лелош, аьлла, Оьрсийчоьнан Финансийн Министраллин куьйгалхочо Силуанов Антона Iедалан кхеташонехь динчу дIахьедарна жоп делла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. «Дуккха шерашкахь шира машенашна тIехь лела стоьлан дай. Цундела уьш дукха йолу сурт ду,» аьлла. Оццу хенахь, Къилбаседа Кавказера хьал тидамехь латточу экспертийн хьесапехь, цигарчу Iедалдайшна гIенах ца гина, Москох а, Оьрсийчоьнан кхечу регионашкара хьаькамаша шайн хьашташна дойъу бюджетера ахчанаш.\nГезгмашин-бутт 23, 2013\nСоьлж-ГIалина - цирк\nСоьлж-ГIалахь кестта цирк ян тарло, Iедалша хаам барехь. Иза дΙахΙоттолц йолчу юкъанна, четара кΙел еха шапито-цирк схьаелла Iалашо ю мехкан куьйгалхойн.\nМеркел Ангела - керла шира канцлер\nКIирандийнахь Германехь дIабаьхьначу харжамашкахь юха а толам баьккхина Меркель Ангелас куьйгалла дечу Керста -Демократин партино. Цундела кхидIа а Меркель юьсур ю немцойн канцлер.\nХьиджабна тΙе когаш хьоькху юха а\nДешаран керла шо доладаларцана гΙаттийна Оьрсийчуьрчу юкъаралло зудабераш хьиджабаш, я тΙехь кхин динан билгало йолчу духарахь школашка леларо шайна бохьу гΙайгΙа. Амма шайн сибат ца хуьйцуш, дешар дита а реза бу цхьаболу мехкарий. ХΙоьттинчу хьолехь хΙун некъ харжа беза, муха каро еза массо агΙонашна товш юкъ, боху хаттар лаьтта Ιедална а, динан дайшна а хьалха. Ткъа муха карабо бусулбанашца барт Европерчу мехкашна, церан юй те и тайпа проблемаш, теллира Маршо Радионо.\nГезгмашин-бутт 13, 2013\nНохчийн духар: дайша-наноша лелийнарг я Iаьрбийниг?\nТIаьхьарчу ткъех шарахь нохчийн юкъараллехь уггаре а шуьйра дуьйцучех хаттар ду духарца доьзна дерг. Ткъа муха хилла те я муха хила деза те нохчийн духар, зударийн дерг а, къонахийн дерг а?\nГезгмашин-бутт 11, 2013\nШа тΙехьекхначу нехех Кавказ цо цΙан ца яхь...\nПачхьалкхехь кхин ца хиллал эрчаевлла юйла къаьмнийн юкъаметтигаш кхеташ йолчу Кремло керла хΙукмат схьайиллина Къилбаседа Кавказан шахьар хилла дΙахΙоьттинчу Пятигорск-гΙалахь. «Вайзаманара Кавказан политикан Центр» тиллина цунна цΙе. Амма Кавказера политикаш кΙезиг теша оцу цхьана гΙулчо кавказхой оьрсийн ксенобина бухар бохур бу бохучух.\nМогашалла дика стенгахь Iалашъйо: Нохчийчохь я Дагестанехь?\nНохчийчохь дахара мел кхиаме хIоьттинехь а, медицина ма хетта кога хIотталучух тера дац Iедалшка. Цхьа жимма аьтто болу цамгархо, мехка дозаналла арах-ь дарба лаха воьду. Ур-аттала, луларчу Дагестанехьа гIоле хета цхьаболчарна лоьрийн говзалла.


Сочинение на ингушском языке посвящённое г. Малгобек\nТема: Сочинение на ингушском языке посвящённое г. Малгобек\nРЕСПУБЛИКАНСКИ СОЧИНЕНЕЙ КОНКУРС\n«МАГ1АЛБИК-Т1ЕМА СИЙЛЕН Г1АЛА»\nКИЙЧЪЯЬР: Колоева Фатима\nСипсой –г1алий т1арча осш№5\nйолча юкъерча школера\n8 «а» классера дешархо.\nХЬЕХАРХО: Булгучева Мурц1алий Дугурхан\nХьо бахьан байнарий ц1ераш\nКъамо ц1аккха йицъергяц.\nТкъоалаг1а б1аь шу долалуча хана малхбузехьарча дукъа т1а хьалде доладелар болхлой ц1енош, каст-каста ураг1ъухар мехкдаьтта вышкаш. Иштта д1адоладелар цу къонача города истори. Хьаьнала къахьегаш, шоай дезал кхебеш керда г1ишлош хьалъеш боахкача цун бахархошта в1алла дага а дацар еррига Европа б1ехъеш ший к1оага чура аратекха Гитлера б1ехал шоай къонача г1ала т1акхоачаргба, аьнна.\n1941 шера Сийлахь – боккха Даьй -Мехка т1ом болабелча ца1 санна массаболча г1алг1ай поэташи йоазонхоши дакъалоац моастаг1ашца вахар – валар къувсаш вай къамо лоаттабаьча къовсамца.\nХ1ара денна радиос а газеташа а хоамаш дора, Советский Эскаро фашисташта духьал деча халача т1емах.\nТ1ом болабеннача хьалхарча деношка денз, цхьаненна т1ехь шоллаг1вар водаш, т1ем т1а болх г1алг1ай йоазонхой. Къовсам лоаттабеча халкъа муг1арашка отт уж топа гебаг1аца даь ца 1еш, художественни дешаца Даьхенна г1о де, моастаг1а юхатоха.\n1942 шера 7 ноябре «Грозненский рабочий» яхача газета т1а кепатеха арадаьлар вай мохк д1алаца а, беррига советски нах лоал оттабе а лаьрх1а т1авена бирса моастаг1 ма хулла сихаг1а вохавара шоай беррига низи хьинари д1але яхаш ший беррига мехкахой т1абехаш Зязиков Бахьаудина яздаь хинна каьхат. Цу т1а яздаьдар:\n«Хьамсара мехкахой! Вай хьамсарча Кавказа а, цунца цхьана вай Шолжа – г1алийна а 1от1аезъеннай ц1имхара, 1аьржа морхаш. Немецко - фашистски г1аьхарой шоай ц1еша диза кулг т1ада герт нохчийи г1алг1айи мехка а...\nСа доттаг1ий! Даьхенна юха а боккха кхерам т1абенача хана, моастаг1чунца т1ом беш вала веза ха т1аэттача хана, шийца валар, моцал, лоал, къел т1аяхьаш, ц1ийх 1абаргадоаца аькха вай хьамсарча, бочача кхуврча т1адийрзача хана со веррига а шуца ва.\nТ1еххьара ц1ий т1адам 1абахийталца, котало яккхалца моастаг1чунца т1ом беш а ва со. Амма со т1ема кхыча участке ва. Х1аьта а сона хов тхоай фронте оаха моастаг1чоа теха х1ама, вийна фашист фронта шун участкерча мостаг1чун а иззал низ эшаболийташ хургдолга. Оаха гитлеровцаш дукхаг1а х1алак мел бу, боа мел бу, шоана а аттаг1а хургья къулбехье!\nШоай даьйи ноанойи сий долча т1ема традицешта тешаме хилалаш! Вай сийлахьча мехка гражданина ц1ера сий дожа ма делаш!\nОаха, т1емахоша, кхы а чоаг1аг1а моастаг1чоа доаг1аш дола та1азар дара, кхы а чоаг1аг1а цунца гоамал лацара т1ахьех шо. Ши кулг в1ашка ца дуллаш къовсам лоаттабеш а, къахьегаш а хилалаш! Моастаг1чунгара сихаг1а котало яккха, вай сий долча Ц1еча Эскара г1о дергда оаш цунца.\nВоаккхаг1вола политрук Б.Зязиков»\nЦу юкъа ца хаддаш араювл «Сердало» газета т1а вай йоазонхоша моастаг1чоа духьал язъяь стихаши, очеркаши, дувцараши.\nБоккха бар хьа лоарх1ам\nДаьхен т1ом латтача хана\nДаьхе лораерий дегаш\nФашистий уж синош даха\nХьай кхайкамца г1алг1ай\nК1антий 1а оарцаг1абоахар…\nМ. Льянов «Сердало»\nХ1аьта вай мохк д1алаца т1авена моастаг1 шеко йоаццаш каста эшарг хиларах дог тийша дар вай къам, х1ана аьлча вай лорабер бар вай Даьй- Мохк, вай Даьхен кортамукъале, вай сийле.\n1942 шера моастаг1а гаргаг1ертар Маг1албика. Царна дага хиннар дар: ма хулла Маг1албик сихаг1а хьа а яьккха, мехкдаьтта доаккха вышкаш кара а ерзаяь, сихаг1а Грозне г1олла Баку кхача . Бакъда, кхоачашхиланзар фашисташта дага хиннар. Деррига къам, Советски Эскар, массавола саг, къаьнеи къонеи ца лоарх1аш духьал эттар моастаг1чоа. Боарам боацаш къиза вар моастаг1.\nДукхача вай майрахоша, маьршача наха шоай синош д1аделар Маг1албик моастаг1чунга ца кхачийта а моастаг1 циггара юхатоха а.\nХинна белам беддаб\nК1антий юхь т1ара,\nЛовзар дац из\nДухьал латтар –\nСийлахь – доккха\nШоай синош ца кходеш летар майрахой Маг1албик бахьан. Кхыметтел бераш а т1ехьа шоашта могар дора шоай г1ала моастаг1чунга ца кхачийта: окопаш йоахар, доарахошта даа х1ама кхухьар, моллаг1а вай б1ухошта новкъостал хургдоа х1ама де г1ертар.\nВай къаман дуне мел латт йицлургьяц Сийлахь - боккха Даьй Мехка т1ем т1а шоай синош ца кходеш байна вай мехкахой ц1ераш: Тутаева Аьсет, Тутаева Аминат, Мальсагов Махьмади, Мальсагов Ахьмади и кх. б.\nШий къаман д1адаха истории довза а из даиман дагалоаттаде а деза тахан бахачар, из ц1аккха дицлургдоацаш т1ехьа т1айоаг1ача т1ехьенна, х1ана аьлча къаман селхане, тахане, кхоане в1ашаг1йоал, цох хьахул къаман истори.\nБоккха кхаъ ба вайга укх деношка кхаьчар: Маг1албика «Т1ема сийлен г1ала» яха ц1и елар. Цхьа г1алг1а хургвац цох доаккхал ца деш, з1амига а воаккха а.\nМаг1албика «Т1ема сийлен г1ала» яха ц1и яларах в1алла а дицлургдоацаш вай истореца д1аязъяьй вай къам, вай мохк бахьан шоай са ца кходеш лийтача тайп-тайпарч къаман салтий ц1ераш, къаман ополченцаш лаьца дакъа, тыле ди а бийса ца кходеш хьийга къа.\nВай президент Зязиков Мурада къахьегама котало я из. Иштта ший къам, ший мохк безар я-кх бокъонгца йола турпалал.\nЕр дуне мел латт Дала эша ма болба вайна Мурада Зязиков санна бола яхь йола к1антий!\nСона беза хьо, Даьй-Мохк!\nХьо бахьан детталу са дог!\nД1адаьннад хьона т1ера дохк ,\nБаьккхаб 1а сердалонга ког.\nОтвет: Сочинение на ингушском языке посвящённое г. Малгобек\n«МАГ1АЛБИК-Т1ЕМА СИЙЛЕН Г1АЛА»- Малгобек город воинской славы (прим. 06rus)\nАй Дала дукха йоха е хьо Фатима!\nАй ва Фатима эзара,эзара Зязиков Мурадаж къа мара ца хьегара «МАГ1АЛБИК-Т1ЕМА СИЙЛЕН Г1АЛА» хержа бокъо ца хилача хержа хана хургйоцалга ца ховжа я хьо?\n06RUS. мичахьара кора ера хьона ер сочинений?\nЕрам б1арча "шедевр" ма йий:p\nДаьй-Мохк а ба-кх, доаккхал деш\nКхувш латтача, хьо моргача тIехьенах\nБале а юкъе мехка сий доадеш,\nцхьаккхача даькъе боаца нах.\nИз Мурад Зязиков ях аз-м, 1а вувца къонах вац,вай мехка паччахь ва - яьхаш вале а.\nФуннавг1а дале а цу йи1иги бехк бац из.Хьехархочун бехк ба из.\nШийна хьихара хьааьлач ма янйи йи1ига а.\nАмма йи1ига шийна хетара,ший ийла тохкам бе ца хара даь е наьн е бехк ба\nВей дахалд са дешархо е е йииг.\nАз х1алхар ог1у йишаер . Е дешаж\n==Вай президент Зязиков Мурада къахьегама котало я из. Иштта ший къам, ший мохк безар я-кх бокъонгца йола турпалал.\nЕр дуне мел латт Дала эша ма болба вайна Мурада Зязиков санна бола яхь йола к1антий! ==\nСун барьг дейндацар!.......Сог1 бехк ма бахклаж...\nЦа ховж нисдан г1алат да ер!\nВ1алла а хьама а дац. Из ишта доацалга вайна ха ма хой(ММЗ лаьца),цигарденхьа дика язая сочинений я изам.


Афганистанера шайн эскарш арадаьхна бевлла Американ Iедалхой\n20 шарахь Афганистанан лаьтта тIехь латтийна шайн ницкъаш арабахар дерзийна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскаро. Пентагонехь йоьдучу пресс-конференцехь дина цунах лаьцна дIахьедар Американ ТIеман ницкъийн Коьртачу буьйраллин урхалхочо, инарлас Маккензи Кеннета.\nКабулан аэропортера тIаьххьара америкахойн тIеман-транспортан кема гIаьттина аьлла, хаам бина цо.\nТIеман министралло Твиттерехь зорбане даьккхина, Кабулехь С-17 кемана хуучу хIаваан-десантан 82-чу дивизин буьйралла дечу инарла-майоран Донахью Крисан сурт. Пачхьалкхера арабевллачех тIаьххьара салти вара иза.\n"ТIеман эвакуаци ерзийна, амма Американ бахархошна а, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташка дIабаха бакъо йолчу афганхошна а гIо ден дипломатин мисси кхин дIа а хьош ю", - аьлла инарло.\nАмерикан бахархойн авиацин Федералан урхалло цхьаназаманахь дIахаийтина, Кабулера дуьненаюкъара Карзай Хьамидан цIархчу аэропортехь хIаваэхула дIасалелачу кеманашна тIехь шаьш кхин дIа контрол латтош цахиларх. Кхул хьалха Марсхьокху-баттахь Американ тIемалоша шайна тIелаьцнера Кабулера гIуьттучу кеманийн жоьпалла, эвакуаци ярна хьелаш латторхьама.\nReuters-а а, CNN канало а яздо, Кабулан цхьацца йолчу кIошташкахь тIалибийн "самукъане кхийсарш" хезара, тIаьххьара Американ С-17 кема аэропортера хьалагIаьттинчул тIаьхьа бохуш.\nПентагонерчу пресс-конференцехь Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан секретаро Блинкен Энтонис хааме даьккхира, Афганистанан шахьарахь Американ дипломатин хилар сацийна аьлла.\nЦо билгалдаьккхира, хьалхо Афганистанехь болх беш хилла дипломаташ карарчу хенахь Катаран шахьарахь Дохехь болх беш бу аьлла. Кхин а Американ бахархой буьсуш бу Афганистанехь аьлла, билгалдаьккхина пачхьалкхан секретаро, "бIе гергга" стаг хила тарло аьлла, тIе а тухуш.\nКху шеран бIаьста Американ президенто Джо Байдена дIахьедира, Американ эскарш а, НАТО-н пачхьалкхийн тIемалой а карарчу шеран Гезгамашин-бутт кхачале Афганистагера арабохур бу аьлла.


Зудчунна хазахетита путаш бот мегар дуй? Бусулба динехь муха дуьйца цунах лаьцна?\nШеко яц харцлер уггар вочу къинойх цхьа къа хилар. Иза иштта хилар гойтуш дуккха а тешаллаш ду Къуръан тIехь а, Суннатехь а.\nХарцлер АллахIах тешаш болчеран гIиллакх ца хилар хоуьйтуш, лекха хинволчу АллахIа боху Шен Къуръан тIехь: «АллахIан билгалонех тешаш боцучара бен ца кхуллу харцдерг (цара бен юкъа ца доккху харцдерг), уьш бу и харцлуьш берш».\nБухарис а, Муслима а дийцинчу хьадисехь ду Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира аьлла: "Бакъдолуш, бакълеро дикаллийна тIенисво, дикаллийно ялсаманина тIенисво; бакъдолуш цхьа стаг даим бакъ луьш хуьлу, АллахIана гергахь "сиддикъ" (баккъалла а бакъ луьш верг) аьлла дIавазваллалц! Бакъдолуш, харцлеро воллийна (вочунна) тIенисво, вочо жоьжахатина тIенисво; бакъдолуш цхьа стаг харцлуьш хуьлу, АллахIана гергахь "харцлуьйриг" аьлла цIарца дIавазваллалц".\nДелан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла: "Мунафикъ стеган билгало кхоъ ю: ша къамел деш харцлоь иза (пуьташ бутту цо), ша ваIд дича (цхьана хIуманна дош делча) иза кхочуш ца до цо, шех тешначунна тешнабехк бо цо". (Бухарий, Муслим)\nОцу айато а, хьадисаша а гойту вайна, харцлер доккха къа хилар а, иза хьарам хилар а, иза бусалба стеган гIиллакх цахилар а.\nЦул тIаьхьа: Имам Бухарийс а, Имам Муслима а, Имам Абу Давуда а, Имам Тирмизийс а, иштта кхечара а дийцина Делан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) аьлла долу хIара хьадисаш:\n"Харцлуьш вац нахана юкъахъ маслаIат деш верг - диканиг дIакхачош, диканиг олуш верг".\n"Доцург дийцар кхаа хIуманна бен мегаш дац: шен хIусамнана реза йан стага къамел дар а, тIамехь Iехор а, нахана юкъахь маслаIат дан доцург дийцар а".\nУмм Кулсума (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: "Наха харцлер олучу хIуманна юкъадогIуш долу цхьа а хIума Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) магош ца хезна суна хIара кхоъ доцург: тIамехь дерг а, нахана юкъахь маслаIат деш а, стага шен зудчуьнга къамел дар а, зудчо шен стаге къамел дар а".\nОцу хьадисаша, мегаш доцучу харцлерна юкъарадаьккхинарг кхо хIума ду: тIамехь керста мостагI Iехор а, нахана юкъахь маслаIат дар а, майрчо-зудчо вовшашлахь дуьйцуш дерг а. Оцу юкъарадахарийн билггал маьIна дина оцу хьадисийн маьIна динчу Iеламнаха, цу хьадисашкахь дерг баккъал харцлер дац, пуьташ боттар а дац, доцург дийцар а дац, лууш цхьаъ а долуш, кхиниг моттийтар ду аьлла.\nАмма тIамехь харц лерах лаьцна, Iеламнаха масал далийна магийна долчу харцлерна: масала, "шун паччахь велла" алар, шен дагчохь цкъа мацах хилла волу паччахь а волуш; я "кхана тхуна гIо кхочур ду" алар, дагчохь яахIума а йолуш.\nДоцца аьлча, бусалба нехан ницкъ алсам гойтур долу хIума алар, керста нах Iехор болу хIума алар магийна ду.\nАмма нахана юкъахь маслаIат дарх лаьцна Iеламнаха аьлла: "Цу хьадисехь лууш дерг - шена хиъна долу дика дIадовзийтар ду, шена хиъна долу вон хIума къайладахийтар ду". Нагахь санна маслаIат кхечу кепара далуш дацахь, тIаккха вай хьалха хьахийначу маьIнийца къамел дан а мегар ду, дагчохь цхьаъ долуш, моттуьйтуш дерг кхин а долуш.\nАмма майрачо зудчуьнга деш долчу къамелах лаьцна аьлча, оцу хьадисан маьIна деш Имам Нававийс (Дала къинхетам бойла цунах) аьлла: "И мегаш хилар безам гайтарца доьзна ду. Ша ца дича ца долуш дерг а доцуш, кхидолу хIума ша дийр ду алар ду". Имам ал-ХаттIобийс аьлла цунах лаьцна: "Стага шен зудчунна доцург дийцар - иза ша дийр долчул алсам ша цунна дика дийр ду алар ду, шегахь болчу безамал дукха цунна безам гайтар ду, цуьнца шен яккха еза хан совйоккхуш, цуьнан гIиллакхаш туодеш".\nОццу маьIнийца мегаш ду зудчунна а шен майрачуьнга харцле, цундела шен майрачо шега ша везарх лаьцна хаьттича, "веза" ала деза цо, шена иза везаш вацахь а, шайн доьзалан дахар лардархьама, шайна юкъахь цабезам ца кхоллабалийтархьама.\nКхузахь билгалдаккха деза ши хIума:\n1) И шиъ вовший цу хIумнаш т1ехь харцле магар шаьшшинан доьзалан дахар бахьанехь хила деза, шайн доьзал боха ца бохийтархьама хила деза, шайна юкъара марзо чIагIйалийтархьама хила деза. Оцу бахьанашна бен харцдерг дийца мегаш дац, оцу бахьанашна иза дуьйцуш хилча а цу лакхара масалехь ма-дарра дуьйцур ду и.\n2) Вовший цаьршима кхочушдан дезачу хьакъ тIехь Iехо мегаш цахилар а, харцле мегаш цахилар а. Иза довзуьйтуш Имам Нававийс аьлла: "Амма майрачо шена тIера декхарехь зуда Iехор, я зудчо ша дан дезачунна тIехь майра Iехор, я майрачо шен доцург зудчуьнгара Iехийна схьадаккхар, я изза хIума зудчо дар - иза хьарам ду".


Укх шера 75 шу дизад Абаьданаькъан Хьавай\nХьинар дола кхалсаг\nНаджганцӏей бетта 10 ди 2021 шу\nВай республикера дукхагIбола кхалнах 70-80-ча шерашка, школа яккхарал совгIа, доккхий дешараш дийша а Iаьдала балхаш тIа лийнна а бац. Уж дукхагIбараш, шоай цIагIара дезала кхуврч бIайха лоаттабеш, бераш кхедеш, моарой дика новкъостий болаш хьабаьхкаб. Бакъда царна юкъе хиннаб, дукха беце а, шоаш де дIаэтта моллагIа хIама хьадергдолаш, хьинара а хьаькъала а Iаг кхычарел совгIа бетта кхалнах. Уж кхоабеш хиннаб дезалга хьажа, болх бе, дика-во леладе, къаман охлой хинна латта.\nИшттача нахах я аьнна хет сона тахан са ювца безам бола Ахьмада Хьава. Из эггара хьалха сона йовзар а ший никъ а куц а долаш хилар. Цхьан шера школе болх баьчул тIехьагIа, со балха дIаийцар, «Сердало» газета культуран отдела корреспондент волаш. Са хьаким (отдела кулгалхо) вар цIихеза театровед Абаьданаькъан Бек. ХIара дийнахьа вIашагIдетталуш, балхаца дувзаденна дешаш къестадеш, пен мара юкъе боацаш къахьегаш хилча, безам бале а беце а, цхьадола балхаца хоттаденна доаца хIамаш а довзаш хул. Иштта байзар сона культуран отдела заведующе дезал а цун фусам-нана а. Бек ше, дика саг хиларал совгIа, дика журналист а вар. Наха дукха езаеннача радио а телевидене а болхлоех яр Хьава ше а.\nДукха шераш дIаденнад цо цу балха, керттердар да, из болх хьабе ховш а, цунах кайоалаш а, из хинна хилар. Дийшадар аьнна, сагах дика журналист хила йиш яц, нагахьа санна Дала цунна из дáкъа хьожадаьдеце, къахьегара тIера веце. ХIаьта Ахьмада Хьава къаьстта из болх лелабе кхеллача санна я. Мотт шаьра лувш хилар, моллагIча хIаман сиха уйла е хар, кIоарга маIан долаш, нийса хаттар оттаде хар, оаз товш хилар — кхы а дукха да уж Iаламо цунна совгIата денна дикаш. Уж дегIакхувлаш, цар тIа болх беш, дешаш, Iилмаш Iомадеш, хьаенай из, ше сакхетарг хилча гIоне. Эрсий цхьан кицанна дайна, къа ца хьийгача хьахулаш вац дика журналист а. Цудухьа хул уж наб яйна, кIаьдбале, даим кердадар лохаш, наькъа араваьнна вода саг санна, бIаргах саьрг кхийтача мо лелаш. Цкъаза 40 е 60 мугI язбара дикка ха йоае езаш, дегIа хало езаш хул. Цу балхах догъэккхараш а нийслу, амма из къахьегам безабенна вола саг, цох садоаллаш вах, ше мел йоаккхача хана. Ушало озаш санна, саг дIачуоз цо, кхы хьа а хецац дунен чу мел вах. Ляпин Игора ший «Кавказа есар» яхача стихотворене тIа аьннад, ше Кавказа есар ва, бакъда низагIа лаьца воалаваьвац, дог раьза долаш, ше цунна каравенав. Иштта ба Хьавай болх а, ше из къоабал а дийя, цу балха тутмакх хул журналистах. ЦIаккха кхоачалуш бац цун болх, цаI даьдалале, шоллагIдар хьаотт: очеркаш, репортажаш, корреспонденцеш, заметкаш.\nХьава яьй 1946 шера октябрь бетта 10-ча дийнахьа Казахстанерча Кокчетавски областа Чкаловски района Донецки яхача юрта. Цун да Галашкара Цхьорой Исапа Ахьмад шозза саг йоалаяь хиннав. Шин сесага даь 4 воIи бархI йоIи хиннад цун. Хьава ше, цун кхо вошеи кхо йишеи шоллагIча сесага Баркинхой Солса Хаде даь хиннад. Тайпан цIи Таьтенаькъан (Татиев) аьнна язъяйт цу цIагIара хьабаьннача наха, из хьайоагIаш я Хьавай даь-даь даьгара. Таьта яхаш хиннав из. Дезала да заман Iоткъам дика лайна саг хиннав. Сталина репрессеш йолча хана ворхI шу Соловецки гIайрен тIа дIадихьад цо, кортамукъа воацаш. ХIаьта а цхьа пайда баьннаб цунна цига даьхача шерех, бусалба дешар дийша волча цунна, дунен дешар хьийхад цига. Бахьан из долаш; язде, эрсий мотт бувца ховш хиннав Исапа Ахьмад. Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, ГIажарий-Юртарча колхозе къахьега таро хиннай цун, кIезига-дукха дийша хиларах. Учетчика а, ферма заведующе а, иштта кхыдола а балхаш даьд цо вай юртбоахаме.\nХьава дешаш хиннай Галашкарча школе, цига 8 класс яьккхача цIагIа соц из. Вешта, цIагIа соц аьлча нийса ца хила а мег; кхы школе ахац из, ала деза укхаза. Из къахьега йолалу, юртарча библиотекан болхло йолаш. Сона хеташ (моллагIча сага а хетадала тарлу из иштта), цун новкъостал чIоаггIа эшаш хиннад дезала, хIана аьлча юрта вахача, боккха дезал болча сага цхьа дезалхо балха дIанийсвалар, ше кхаба а кхычарна гIо де а цун низ кхачар лоархIаме хIама да. Хетаргахьа, кхычарел дикагIа Хьавас ше а кхетадеш хиннад мотташ ва со из. ХIаьта а школацара бувзамаш хоададац цо. Итт класс яккхалца дIахо деш цо юртарча сайранарча школе. Цул тIехьагIа, университете деша а этте, № 1 йолча школан хьехархочун гIулакх караэц цо. Бераш цунна а, из берашта а езаш хинна хиларах вIалла шеко яц са. моллагIа дош зIамгачоа а воккхачоа а дег чу дужаргдолча тайпара ала ховш саг я из. Цу тайпара оамал йолча сагах, «наьха дег чу яла ховш саг я из», оал гIалгIаша. Бакъда цига дукха болх байтац цунга. Уж мо бола мехкарий наьха бIарг тIаотташ хул, къабаллалца багIийтац. Кхы а ши шу даьлча (1970) — цу хана Хьавай 24 шу мара даьнна хиннадац — из маьре йода Шолжа-ГIалий тIа вахаш хиннача Абаьданаькъан ВоахIапа Бекага. Наха вовзаш, лоархIаш, сийдолаш саг вар из цу хана а, тIехьагIа а. Саг йоалаеш, Ленинградера театра, ашарий, кинемотографе паччахьалкхен институт а яьккха, театровед яха балха говзал йолаш, Нохч-ГIалгIай теникий театра директор вар Бек. Из институт яьккха нах цу хана геттара кIезига бар вай къаман. Сона ховш, цига дешаш хиннабар кинорежиссёраш Мамилгнаькъан Сулумбик, Даканаькъан Мухьмад, Котанаькъан Сулумбик, театра актёр хинна Цисканаькъан Мухьмад. Бек 8 шу воккхагIа вар фусам-наьнал. Оалаш ма хиллара, кхалсаг сиха къалу, цудухьа мар, кIеззига хинна а, воккхагIа хила веза. Хоза дезал бар царбараш. Аз зийнадар из тайп-тайпарча моттигашка: газета редакце Хьава хьаеча, театре спектакла премьера йолча, новкъа боагIаш-болхаш кхийтача. Кхаь шера, Бека кулгал деш, къахьега дийзар са газета редакце, цу юкъа дукха моттигаш хилар дезала даьца-наьнаца го везаш, къамаьл де дезаш.\nУкхаза а, шанта лелаеш, цIагIа ягIа лаьрхIа яцар Ахьмада Хьава. ГорОНО гIолла школе балха отта хьежаяр из, цох пайда хиланзар, гIалий тIарча школашка из дIаэца моттиг кораянзар. Нийса аьннад, шийна тIехьа дика доацаш, во доагIаргдац. Иштта нийсделар къонача кхалсага вахаре а. 1971 шера дар из, Нохч-ГIалгIай радио гIалгIай диктор хинна Iоахарганаькъан Мадина маьре йода, цунца дувзаденна цо къахьийга моттиг мукъайоал. Мала хьаэцаргва, цу гIулакхах лоархIавергвола саг мичара лохаргва яха хаттар отт радиокомитета кулгалхошта хьалха. Цу хана радио гIолла вола телерадиокомпане председатела заместитель вар Овшанаькъан Махьмада Мустафа. Радио болх беш бар цIихеза йоазонхой а журналисташ а: Галайнаькъан Хьасан, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIид, Гаьгенаькъан Гирихан, Шакренаькъан Батарбик, Курсканаькъан Ювсап, кхыбараш.\nЮвсапа тIадилладар диктор лахара гIулакх. Эггара хьалха из вахар паччахьалкхен университете багахбувцам, литература хьехаш вола Дахкилганаькъан ИбрахIим волча. Цунца дагаваьлча дикагIа корава тарлора, меттах кхеташ а, из шаьра бувца ховш а вола саг. ИбрахIима могаяь хиннаяр ший студентка. Цул тIехьагIа, цун фусам-даьгара пурам даккха а ма дезий. Ювсап воагIа Бек волча, Хьава диктора балха араялийта дехар духьа. Цу хана ваь воI кара волаш йола кхалсаг, радио микрофона хьалхашка Iохов. Ах бIаь шу даьннад укх шера, из журналисташта юкъе къахьега дIайолаенна. Цу юкъа дукха халонаш нийсъеннай цун вахара новкъа, хIаьта а кадаш, латкъаш лела Iемайоацача Хьавас, уж атта ловш санна хеталора, юхь тIа хобораш, дег тIа муаш цар дуте а. 1973-ча шера Шолжа-ГIалий тIа Пригородни район юхаялар дехаш митинг хул. Цу юкъе хиннав аьле, балхара дIавоаккх ВоахIапа Бек. Цун фусам-нанна а бокъо луц, радио микрофона хьалхашка Iохувшаш, къамаьл де, диктор мара из еце а. Болх бита безаш хул. Из дIахьожаю каьхатий отдела редакторалла. ДIахо кагирхой передачаш еча редакце къахьег цо. Юха а лоаца хул цига цо йоаккха ха, ялх бетта къахьийгача, ше хиннача каьхатий отделе юхайода. Цига йолашше, ашарий программаш кийчъяр тIадулл цунна, цу балхах Iаьдало кепиг а луц. Тамашийна хIама да из, доагIаш алапи доацаш, бIарччача редакце бу болх баьб цо ювцача хана юкъá. Кхывола саг хиннавларе, кулг тесса, оашош хьабелаш ер болх аьнна, ваха хургвар. Бакъда массадолча хIаманца сабар хилар хьаькъалца а сага иманца а дувзаденна да. «Сатехача салтечох, эпсар хиннав», яхаш, да вай кица. Аз литература хьехача 7 классе дешаш йолча цхьан йиIига, сов сиха из кица Iодеша енна, «Сатехача салтечоа, эппаз хиннад» аьлар. Дукха гIалат-м яьннаяцар из. Хьавайна доагIаш да уж шаккха хIама. Цо сатохарах «эпсар» а хилар цох, цул тIехьагIа «эппаз» а хилар цунна. Телерадио хьалхара хьаким дIа а ваьле, цунна когаметта хьатIавоагIа Мареченко Юрий. ГIалгIашца хоза бувзамаш долаш а, уж дукха безаш а, саг вар, яхаш, дувц цох. Ашарий редакци хьайийя, алапи а хургдолаш, цига редакторалла хьожаю Абаьданакъан Хьава. Нохч-ГIалгIай республика йоххалца, цу чу къахьегаш а хул из. Цига йолаш, вай культуранна дикка накъаяла вIаштIехьадаьлар цун. Каст-каста кийчйора цо концертий программаш. Уж хетаяь хулар юртбоахама болхлошта, цIейш долча къахьегама коллетивашта: лорашта, хьехархошта, гIишлонхошта. Радио яздеча каьхаташ тIара дехараш кхоачашдеш а, концерташ кийчдора. Цунца бувзам лоаттабеш бар дуккха композитораш, иллиалархой, дешаш яздеш бола поэташ. Ахьмада Хьавайга гIолла, цо гIо а деш, хьахинна дукха а хоза а иллеш да вай къаман. Ше цига йолаш, цо бувзамаш лоаттадора «Зама», тIехьагIа «Лоаман оаз» яхача ансамблашца хиннача Зейтанаькъан Тимураца (карарча хана вай республикан культуран министраца). Хьавас дешаш могадеш, Тимура мукъам боаккхаш, хьахилар тамашийна хоза иллеш. Цхьадараш шоана дагадаохийта лов сона.\nИштта кхолладелар Гаьгенаькъан Гирихана дешаш яздаь «Гучаяла» яха илли:\nСедкъа санна лепашъяр.\nГойта къона бордий ала,\nКIажар лаьтта кхоачашъяр».\nЦхьа ха яр, алапи дукха гоадеш, хьа ца луш цаI-шиъ бутт боаккхаш. Бухгалтераш лечкъаш хулар болхлоех, цар даим цхьа хаттар шоашта хьалхашка увттадендаь: «Алапи маца хургда?» Журналисташа уж дешаш бухгалтерашта хетадаь оалар цу хана. Ахча деце а, бегаш бе бицлацар уж.\nИштта, Хьавас дакъа лоацаш, хьахиннад Коазой Тимура дешашта даьккха «Хьо йоацаш...» яха илли а:\n«Хьо йоацаш, мегаргвац со;\nХьо йоацаш мегаргвац со.\nАлал хьай мегаргйий\nСо воацаш хьо?»\nЦкъа радио ваха волаш, ашарий программай редактора хаьттар сога:\n-ВIалла иллена дувшаргдолаш дешаш дий хьа?\n-Хьожаргва со, — аьлар аз. Хьалха аз яздаьча дешашта даьккха дар «Лаьтта-нана» яха илли, из дийкар Боканаькъан Ахьмада «Беке къонгаш» яхача романах оттаяьча «ЦIий кхайк» яхача спектакланна юкъе, из дIааьннад Зангенаькъан Руслана, Новрбенаькъан Руслана, «Турецке хоро». Цул совгIа, Ахцинаькъан Хадижата дIааьнна «Яндаре» яха илли гIалгIай меттала доаккхаш тоадар а со вар. Чу а ваха, хьежача, аз хьакъоастайир цхьа байт. «Мехкарий» яхаш яр из.\nДIаелар аз Хьавайга, дукха ха ялале, радио чугIолла дийкар сона хургда аьнна ца меттача беса хоза илли. Телевидене яьккха хиннача клипо-м геттара доккха дикахетар дир сона:\n«Сона-м хац фу дергдар,\nЦар хоза кочамаш\nКоа кхесташ ецаре.\nДошо мо къага?\nЦIи санна дага?..»\nВай республике дика йовзаш хинна пандарча Инаркъанаькъан Хасолта Мадина (поэта Хьоашалнаькъан Iаьлий фусам-нана), цун концертни программа хьаярца, дуккхача наха дIайовзийтар а Ахьмада Хьава яр.\nПоэтаца, РСФСР гIорваьннача иллиалархочунца Хамхой Ахьмадаца къахьегаш, цунна гIо деш вар со, студент волча хана. Из хайнача ашарий редакцен болхлочо аьлар:\n-Диктофон дIа а йихьа, Ахьмада оаз, «Йола сога» («Лорса Лида») яха илли ше кхолларах цо дувцар Iа дIаяздоре, цох передача ергьяр аз.\n-Из-м хала дац. КIира пхе дийнхаьа, делкъел тIехьагIа из волча хул со, — аьлар аз. Цун дехар кхоачашдеш, Хамхой Ахьмада къамаьл дIа а яздаь, радиога ладувгIарашта довзийтар, мичахьа, маца кхолладеннад цIихеза илли, мала хиннай, мичахьа яьхай, поэта мишта яйзай Лорса Лида. Хоза къамаьл хилар цох.\nЦу мугIарера Хьавайна карагIа мел даьнна дика гIулакхаш дийца а дагадеха а варгвац, хIана аьлча дукха да уж.\n1992 шера Нохч-ГIалгIай радио мел хинна гIалгIай балхара дIабоах, керда эттача Iаьдало. Бакъда укхаза а паччахьалкхено кIалбитац вай мохк. Хьаю телевидени, радио. Духхьашха халонаш дукха-м яр цу балхаца ювзаенна, моллагIча керадча хIаман юхьиг из доацаш хилац. КIезиг-кIезига доагIаш хьаметтадера из гIулакх. 1992-ча шера декабрь бетта цига балха йоагIа Ахьмада Хьава.\n-Балха эттача шоллагIча дийнахьа, — дагалувц цо, — телемарофон дIаяхьа оттайир со. Из еш яр, хIирашкахьара фусамех беха лелача наха гIо дар духьа. Цул тIехьагIа, хIетта хьаяьча ППС оалача полка гIо де цхьаькха а йир.\nНаьсаре йолаш, Хьавас къахьег радио керттера редактор, телевидене кагирхой передачаш кийчъеш. Каст-каста яха езаш нийслора Пригородни районера репортажаш е. Балха тIа лакхлу хьинар дола кхалсаг. Цох хул общественни программай керттера редактор, радио гIолла йола председатела заместитель, телевидене отдела редактор. Цигара йода из 1995-ча шера пенсе, амма болх бита лаьрхIа яцар, 1984 шера денз СССР а, тIаккха Россе а журналистий цхьанкхетара доакъашхо. ГIалгIай паччахьалкхен телевидене болх беча юкъа цо кийчъяьча передачашта юкъе я «ЦIенгахьа бода бIаьха никъ», «Хозачун дунен тIа» (художникех), мехкарашта хетаяь «Сув» яха передача, «Къаман жовхьараш», «Дешар», къахьегама а тIемай а ветеранашта хетаяь «Сийлен аллея». ТIеххьарча передачага гIолла, цо дийцад гIалгIай къамах болча цIихезача дуккхача нахах: Келаматанаькъан Русланах, Россе хьалхарча турпалах Осканаькъан Сулумбиках, паччахьа заман инаралех, Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема доакъашхоех, кхыбарех.\nКарарча хана а Наьсарерча ГТРК лаьрххIа йола корреспондент йолаш, къахьегаш я Абаьданакъан Хьава. Хьалкхийнаб къонгаш. Дийшад, балхаш тIа ба. ВоккхагIвола Мухьмад экономически Iилмай кандидат ва, Магасерча университете экономикеи социологии хьех цо. Ахьмад «Iарамхи-Трэвэл» яхача компане генеральни директор ва. Эггара зIамагIвола Зураб Туркий мехкарча Антале вах, цун туристий бизнес я. Хьава ше шоллагIволча воIаца Ахьмадаца Эбарга-Юрта (Троицке) ях. Ала деза, Хьавайи Бекеи юкъера воI деша говзал йолаш ва аьнна. Цо, таржам даь, гIалгIай меттала даьккхад туркий йоазонхочун Садетин Джонполата «Дото шалта» яха книжка. Ший болх баь ца Iеш, беш, сомий беш лелаю Хьавас, хоза а хеташ.\n-Хетаргахьа, — йоах журналиста, — даьгара хьадоагIаш да тха из, лаьттанца безам хилар а, цунца къахьега ловш хилар а. Вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа, Галашка тхо даьхача моттиге йоккха сомий беш кхеяьяр цо.\nХьавас хьинаре дакъа лаьцад вай къаман республика меттаоттаеча балха юкъе, из хиннай цу лостамагIа къахьийгача Халкъа совета доакъашхо. Ше бусалба саг хилар а дицдеш яц из, Хьажа-ЦIа хиннача цох майрра Хьава-Хьажа ала мегаргда. Паччахьалкхено цунна деннача совгIаташта юкъе я «Карахдаьннарех» яха орден, Москверча ВГТРК-ас енна «Радио тIехдика болхло» яха цIи, Россеца дола 250 шу далара хетаяь майдилг, кхыдараш.\nХIанз мо могаш-маьрша, къахьегама хьинар кIезиг ца луш, бIаь шера а, кхы дукхагIа а яхийла, вай мехка сий доаккхаш, хьайоагIа кхалсаг, нана, ший къаман йоI.\nАбаьданаькъан Хьава интервью эцаш я гIалгIай хьалхарча президентагара Овшанаькъан Русланагара\n(аьрдехьара аьттехьа) дирижёр Янданаькъан Мадинат, Малсаганаькъан Ахьмад, Абаьданаькъан Хьава\nГIалаш тоае эшача гIулакха, лерххIаме йола вертолет оттаяй\nСветах ахча дIацадалара тIехьа тIом латт Назране\nГIалгIайчен лоIаме латархо, ГIантамаранаькъан Iалаудин, дакъалоацаш хургва къорача наьха Россе Чемпионате\nХьонк гулберашка, лоралуш хила аьнна, кхайкарал даьд ГIалгIайчен МЧС болхлоша\n«Мужече», спортивни центре, греко-римски латарах йола, ГIалгIайчен сборни кийчлуш я


Итт дийнахь ткъа сов стаг вийна тIематасадаларшкахь\nГIалгIайчоь -- рогIехь террорна дуьхьал операци дIахьош тIемало вийначу меттехь, 25Тов2009.\nОханан бутт болабелча дуьйна схьа, хIокху дийне кхаччалц? регионехь цхьацца тIематасадаларшкахь а, низамхоша дIахьочу операцешкахь а зе хилла 28 стагна. Царех 22 вийна, ялх цхьацца чевнаш а хилла лазийна. Байинчарна юккъахь, Iедало ма-баххара, 18 тIемало хилар шеконе дуьллу нах а бу.\nОцу терахьца ву масех де хьалха Несар-гIалахь низамхоша кIело а йина вийна цхьана машена чохь хилла виъ кIанттий, цхьа зудий. Машен саца а ца еш, цара шайна дуьхьал герз диттина аьлла, цу чуьра нах байинера низамхоша. Жимма хан яьлча, и машен эккхийтинера декъешца цхьаьна, цу чохь дуккха а оьккхург хилла аьлла.\nИ бохам хиллачу шолгIачу дйинахь дийца долийра, оцу машена чохь байинчарш, Плиево-эвлара маьрша бахархой хилла аьлла. И даредо оцу машена чохь йийначу зудчуьн Вельхиева Зинин кIанта Вельхиев Бекхана. Маршо Радиога цо ишшта дийцира хиллачух лаьцна.\nВельхиев: "Кибарчигийн заводера цIа богIуш хилла нах бу-кх уьш. Балхахь 12 сахьт а даьккхина, шайн цIа богIуш хилла уьш. 57 шо долу сан нана а йийна цу чохь, кегий кIентий а байина цу чохь. Цхьа а бахьана а доцуш байина уьш".\nНесарахь пхи стаг а вуьйш, къайлахчу сервисан белхахоша операци дIаяхьначул тIаьхьа ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека, меттигерчу ницкъаллин структурийн мелволу куьйгалхо а гулвина, церан болх емал бира. Нагахь санна цхьана хIуманна бехке ву аьлла хеташ волу стаг, боьлххушехь, ишшта дIа ца лоцу, элира цо.\nЕвкуров: "ДIалаца боьлхуш белахь, БТРаш а , УРАЛаш а оьций боьлху. Лехаршкахь верг дIалацар цхьа болх бу. Цурах лаьцна телевизион чохь а гойту. Ткъа, маьрша вахархо дIалоцу, цхьана хIуманна юкъахь тусавелла волу. ХIунда лоцуш ву иза, ишттачу ницкъаллийн хьелашца? Цхьа а полисхо а ца вахана цунна тIе, хIора дийнахь иза балха лелаш а ву, цIа оьхуш а ву. Иза болх беш волу меттиг а хууш ю.\nЦхьа а полисхо ца вахана цьунан неIарга, цхьа а кехатан чкуьйриг а ца елла, хIара ду, важа ду, аьлла, тIекхойкхуш ву, аьлла. Ма магаде и санна хIуманаш лелор. Сацадайта иза. Машенаш сецон цхьа а бакъо яц церан. Машенийн раьгIнаш хIиттайо цара. Криминал а кхуллу цигахь. Оцу меттигах хьалха волу луург, го а боккхий дIабоьлху, кхиберш цигахь соцу".\nЙийначу Вельхиева Зинин кIанта Бекхана, тезет дIа ма дирззинехь, бакъонашларъярхошка, шен нана йийнарш къастош а, царна догIу таIзар деш а тергояр дехна. Шен кхин Iалашо яц хIинцачулла тIаьхьа, элира цо.\nВельхиев: "Суна луург ду, сан нана йийнарш къастор а, уьш чубохкийтар а, цара мел дийцинарг харцдар а, дIакхайкхор а. Кхин цаьргара оьшуш хIума дац-кх тхуна".\nДукха хан ю цхьаболчу тергамхоша, Къилбаседа Кавказехь тIемалойн могIарш бузарна бух латтошъерг ницкъалийн стурктурийн бахьана доцу къизалла ю бохуш чIагIде. Нийсо ца карийча, чIир екха арабовла цхьаберш. Вельхиев Бекхан оцу уггаре а аттачу новкъахула ца воьду. Иза низамаша хьоьхучу бакъонна тIеван гIерта.\nИтт дийнахь ткъа сов стаг велла тIематасадаларшкахь


Трамп реза ву Конгрессе харжамийн жамIашна\nIамеркехь демократийн аьтто баьлла Конгрессан векалийн чоь шайн Iуналле эца, ткъа Республикан партин агIончаша кхин а алсамдаьккхина Сенатехь шайн болчу векалийн терахь. Цу кепара жамIаш ду шинарин дийнахь Лахьан-беттан 6-чохь Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь хиллачу юкъана олучу харжамийн.\nДемократин партин кандидаташа толам баьккхина конгрессменаш болу Республикан партин векалшна тIехь 30 гергга харжамийн гонехь, коьртачу декъана гIалийн йистошкахь.\nТергамхоша билгалдоккху цу меттигашкахь бехарш коьртачу декъана дика дешна болу, юкъал тIех хьал долу нах хилар, дукхачу хьолехь Республикан партина шайн кхаьжнаш дIалуш болу. Цундела цу наха хIинца президентана Трамп Доналдана дуьхьал кхаж тесна аьлла хета говзанчаша.\nОццу хенахь Республикан партин Iуналлехь йисина Сенат. Цуьнан кандидатийн аьтто баьлла сенаторшна-демократашна тIехь толам баккха Къилбаседа Дакотехь а, Индианехь а, Миссурихь а.\nВон дац демократаша губернаторийн харжамашкахь гайтина жамIаш. Цхьайолчу штаташкахь, масала Висконсинехь, церан аьтто баьлла республикан партин кандидаташна тIехь толам баккха.\nДемократаша хир бу куьйгалла деш Нью-Йорк а, Калифония а штаташкахь. Республикан партин векал тоьлла Флоридехь.\nIамеркан президенто Трамп Доналда дIахьедар дина харжамаш вуно дика жамIаш долуш чекхбевлла аьлла.\nСенатехь агIончаш алсам хиларо аьтто бийр бу цуьнан, цхьа а халонаш а йоцуш, президентан администраце нах дIахIитто. Оццу хенахь Конгрессан лахарчу чоьнехь демократаш алсам хиларо халчу доккхур ду Трампана низамаш тIеэцар.


Культуран векалшна – мехала совгIаташ\nНохчийн Республикан Президент Кадыров Рамзан шен гIалал арахьа йолчу резиденцехь цхьаьнакхийтира культуран а, искусствон а декъехь 35 шарахь сов белхаш бинчу къинхьегаман ветаранашца. Царна юккъехь вара республикехь а, цул арахьа а дика вевзаш волу Дагаев Валид, Омаев Дагун, Дудаев Муса, Усманов Iимран, цхьамогIа кхиберш. Цхьаьнакхетаран юьххьехь Кадыров Рамзана царна массарна а баркалла элира нохчийн къоман культура, гIиллакхаш, Iадаташ довзийтарна, дезийтарна юккъе, мах хадийна ца валлал, йоккха хазна йилларна. Нохчийн юкъараллин тоьлла векалш ду шу. Аш вайн къоман культура, гIиллакхаш, оьздангалла, эхь-бехк, яхь-юьхь гойту тайп-тайпанчу театрийн сценаш тIехь, Россехь санна, дерриг дуьненахь, – бохура вайн Президента. – Сан дехар ду шуьга: къона говзанчаш кхиабе, шайл тIаьхьа хьакъ йоллу тIаьхье кхиае. Царна дIадовзийта шайн хаарш, зеделларг, Iилма.\nЦул тIаьхьа, ламасте дирзина ма-хиллара, Р.Кадыровс дIадолийра республикан культуран векалшна, ветеранашна совгIаташ далар. Нохчийн Республикан дуьхьа даккхий хьуьнарш гайтарна Кадыровн орденца совгIат дира Дагаев Валидан а, Омаев Дагунна а. Цу шинна иштта дIаделира «Тойота-Камри» машенийн догIанаш.\nТидамза ца бисира культуран кхиболу гIуллакххой а. «Нохчийн Республикан сийлахь гражданин» еза цIе тиллира Х.Нурадиловн цIарахчу нохчийн пачхьалкхан драматически театран актерана Дудаев Мусана. Нохчийчоьнан Президента цул сов «Тойота-Камри» машенан догIанаш делира цунна. «Нохчийн Республикан дуьхьа хьуьнарш гайтарна» мидалца а, «Тойота-Камри» машенца а совгIат дира республикан пачхьалкхан филармонин солистана-вокалистана Усманов Iимранна.\n«Нохчийн Республикан культуран хьакъволу белхахо» цIе тиллира Тахаев Мохьмадна, Вахаев Лоьмина, Рагамирзоева Заремина, Тарамова Маликина, Тихомирова Маликина, Мизаева Яхитина, Товсултанова Шарипатна.\nЦул сов, дуккха а шерашкахь культуран декъехь хьанала къахьегарна Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах йолчу регионан юкъараллин фондо «Тойота-Камри» машенашца совгIаташ дира Адаев Султанна, Халилов Аликна, Яскаев Сайд-Эмина, Эльмурзаев Бекина, Довлетмурзаев МутIелипна, Азаев Хьамидна, Исраилов Хож-Баудина, Хакишев Русланна.\nКхуззахь къастийна цхьалхадаьккхира хIусамийн хьелаш тодар лоьхучу культуран белхахойн гIуллакхаш. Кхаанна керлачу хIусамийн догIанаш а, кехаташ а дIаделира. Цхьаьнакхетаре баьхкинчу культуран берриг а белхахошна ахчанца совгIаташ дира.