30.09.2019\tПопулярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nДаймохк, хьоьга дагар дуьйцуш,\nКъайлах безам белхабо,\nЛекхчу лома буьххье вуьйлуш,\nДог ца 1ебаш, хьоьжу со!\nЛекха лаьмнаш, шира хьаннаш,\nОргана т1ехь хьийза дохк.\nЭшарш хеза, декош 1аннаш,\nМел ирсе бу сан Даймохк!\nК1орге 1инах со мел вуьйли,\nТ1етта ч1аг1ло эшараш.\nКийра 1абош ас хи муьйлу,\nМел чомехь ду шовданаш.\nК1ад ца луш ас йоху г1улчаш,\nХьийзаш олхазарш а гуш.\nТ1ома вала, т1емаш хилча,\nМархийн болар хаалуш.\nЯздина дац суна Дала,\nКхерсташ лела х1аваэхь.\nВоккхаве со, гуш сайн 1алам –\nЗарзар декаш дитта т1ехь…\nВайн Даймехкан кхане хазъеш,\nКхуьуш бу вайн мехкарий.\nМостаг1чух вайн Даймохк ларбеш,\nГ1аролехь бу къонахий.\nД1адийначохь кхуьу ялташ,\nИштта стоьмаш, хасстоьмаш.\nД1асахьаьжча гуш ю ярташ –\nБертахь деха адамаш.\nСан Даймахкахь х1ора 1уьйре\nЙог1у, дохьуш шеца ирс.\nДехар ду вай, ч1аг1ъеш уьйраш,\n1алашбеш вайн дешнийн г1ирс!\nСоьлжа-г1алахь дахар кхехка.\nКъинхетаме хьаьжна малх.\nМашенаш шайн хоьхкуш чехка,\nКарзахбевлла кегий нах.\nКорта бахон молха молу,\nТ1аьхьенна яц ойла еш…\nМашенашца «т1ома бовлу»,\nШайн болчаьрна бала беш…\nШу х1ун лоьхуш лела теша?\n1ожалла ю лоьхург аш?\nНахана беш боккха иэшам,\n«Хенал хьалха» доккхуш каш…\nЯ ца тоьа техьа вайна,\nТ1амо х1аллакбина нах?\nЯ хууш дац техьа шуна –\nГ1ело лар а Сибрехахь???\nСонталла а юссий даг т1е,\nХохку… маьрша стаг а вуьйш…\nДекъазчарна 1арждо «к1айн» де,\nНанойн белхарш дац-кха туьйш…\nМинотана сецна доцуш,\nХаддаза «болх беш» ду шайт1а.\nКуралла цо даг т1е йоссош –\nЦуьнга аш шаьш къар ма дайта…\nСобарде цкъа. Сих ма луо шу,\nОйлае, адамаш, х1ай!\nДеле доьхуш лардар вуочух,\nБертахь, ирсе дахий вай!\nбекна вай къаьсташ,\nЭр ду ас, дог 1овжош,\nТ1аккха тхо д1аг1ур ду,\nТхайн ойла стигланан паналле хьош.\nЦхьайтта шо д1адаьлча\nМел къаста ца лууш хьийзарх а вай.\nтхан цхьайтта б1аьсте,\nИшколан корера тхан чиркх д1абай.\nДахар – и къиза ду. Хууш дац хьанна?\nМел ч1ог1а дезарх а, дуьне ду – харц.\nТкъа тахна тхуний бен,\nхууш дац цхьанна,\nМуха ду, ловш латта\nОйланехь кхоллало дуккха а хеттарш:\nд1ахьаьвзар те некъ?!»\nЦундела дитина х1ораннан хетарш,\nКоьртаниг – халонех довлар ду чекх.\nОйланийн дохк а ду\nцу дахкарлахь ткъес –\nДахарехь хиллаче чкъург юхакерча,\nТхо кхийти… Кхин цкъа а\nйиш ма яц дахка,\nДешархой хилла кху ишколе схьа.\nТхо хьалха дитина шианнаш дахкарх,\nГ1ертар дац ц1ера дарс дийца а д1а…\nшун ц1е а йоккхуш,\nТ1етта а сов юьйлу дегнашкахь ц1е.\nЦу дагалецамо дог карзахдоккху,\nТкъа тахна биснарг бац даглецам бен.\nАш тхуна хийлазза хьехарш ма дора,\nЛууш тхох хилийта яхьйолу нах.\nТкъа тахна лаьтта тхо,\nХ1еттехь ца бовзарна\nцу дешнийн мах.\nДелахь а дайна дац и хьехарш доьза,\nДуьнен чохь мел деха, тхоьца ду уьш.\nИшколехь 1ийна вай\nхилла цхьа доьзал,\nИрсечу б1аьргашца сатийсам гуш.\nМел дукха дешнаш ду х1ораннах ала,\nКху цхьайтта шарахь а\nца хилла дерш.\nМаржа я1, йиш хилча дешица кхала,\nЦундела тахана тхан а ду хьехар,\n«Бух боцчу ловзаршка ма дайта 1еха,\nМа яйа эрна аш бераллин хан.\nИшколан дахарна юьстах ма латта,\nМа хила, доттаг1ий, заманан лай.\nИшколан доладан ца хиларх атта,\nДош дац-кха шайн школехь\nшу бацахь дай…»\nМассеран ц1арах а ч1аг1о йо ас:\nЗамано мел дахарх вовшашна гена,\nЙицйийр яц тхайн хилла\nАтта дац-кха болат дахчон,\nЦул а хала – къарван Нохчо.\n1азап, бала шортта лайна,\nХалонаш а дукха яйна.\nМел висарх а дайна г1ора,\nХ1оьттина вац цкъа а гора.\nГора я1, самаьрша нохчий,\nЦа лехна аш ахчий-бохчий:\nХ1ора гурахь латта охуш,\nХастамаш а Далла бохуш,\nТоьаш баьхна, хиларх миска,\nЯа хилчахьана сискал…\nНохчашна шаьш хетта ирсе,\nБ1аьрг тоха йиш хилча ирзе…\n1алашбойла везчу Дала,\nНохчий, кхин ца гойтуш бала.\nМайра к1ентий, мехкарий,\nЦа дайинарш мехкан сий!\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (52) Литература (28) Литературное наследие (35) Память (25) Популярно (432) Поэзия (294) Проза (258) Публицистика (260) Статьи (825)


Нохчийчохь дозанаш детта хIинца а чу-ара валарца\nНохчийчохь коронавирус бахьана долуш кхайкхийначу карантинца а догIуш, чу-ара валарца дозанаш детта хIинца а. "Кавказ.Реалиин" корреспонденте бина цунах хаам шинарин дийнахь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана чохь болх бечу оперативан штабо.\nЦара бахарехь, республикера араволучо уггар а хьалха меттигерчу декъан полихочуьнга хаийта деза, карантин ерриг а юхаяккхалц ша юха чувогIур вац аьлла, кехатна куьйг а яздеш. Документан оригинал полисхочуьнгахь юьту цо, ткъа копи шеца дIахьо республикера араволучу юкъанна, цигахь постехь лаьттачарна дIагайта.\nИ бакъо йоцуш муха дIасаваха деза хууш дац штабехь болчарна.\nДе хьалха мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIакхайкхийра, изоляцин режим юха а яьккхина, дIасалела маршо а ю аьлла.\nЗазадокху-бутт бовш дуьйна карантин яра республикехь, цуьнан низамаш дохийначунна 300 эзар соьме гергга гIуда а тухуш.\nОхан-беттан 5-чохь дIакъевлира Нохчийчоьнан дозанаш. Цул тIаьхьа, цхьаннан а цIераш ца йохуш, Оьрсийчоьнан премьер-министро Мишустин Михаила критика йира регионийн куьйгалхошна, шайн регионийн дозанаш дIакъовларна. Цул тIаьхьа Кадыровс хаам бира, "Мишустине харц информаци кхачийнера" аьлла.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Цхьа кIант ву соьга шега маре йола бохуш...\nАссаламу Iалайкум ва рохьматуЛлохIи, ва баракатухI! Цхьа хаттар дара сан, бисмиЛлахIи ответить дахьара ахь суна. Цхьа кIант ву соьга шега маре йола бохуш, со марехь хилла ю, иза зуда ялийна хилла вац, чIогIа вехаш Iаш ву иза, амма ийман гIийла ду цуьнан, шен ийман чIагIлур дара со ялайича бохуш хуьлу иза, соьца даиман связи вала лууш хуьлу иза, телефон тухуш, интернет чухула сообщениш йоийтуш, хьарам дуй хаьа суна иштта къамелаш дар, ас дIа аьлчи ца кхета иза, со шега маре яхле ладугIуш ца хилча, со маре еача шега цо вообще ладугIур ма дац. Кхечу йоIаршца общаться ца до ша олу цо, соьга серьезно вист хуьлуш ву ша бохуш, амма суна чIогIа ца лаьа цуьнга яха, 1. со марехь хилла йолу дера, иза зуд ялийна хилла воцу дера; 2. вехаш Iаш ву иза, суна бахамах Iехавеллачуьнга яха ца лаьа; 3. ийман чIогIа гIийла долу дера. Кхин иза тIаьхьара ца ваьлла чIогIо йистхилла тIаьхьара ваьккхана ас иза, цул тIаьхьа соьга еха смс яийтинера цо, шен чIогIа дог дохийна ас аьлла, чIогIа дагах кхийтира суна цуьнан дешнаш, со маре яххалц зуда ялор яц ша бохуш вара иза. Ас эццал дог дохийча суна къа-м хир дац? АллахIа (субхьанахIу ва таIала) со-м нис йийр яц-теша иштта положени, и кIант ас ма хотта варра холча хоттош?! Сан хаттарна жоп лахьара ахь.\nХьуна цуьнга йаха лууш ца хилча, ахь шега цкъа аьлча кхачам хила безара цунна иза лартIехь стаг велахь, цо хьуна тIедеана хилларг цо ма-аллара «серьезно» а хиллехь. Ткъа юх-юха цо хьоьца и хIуманаш лелор суна лартIехь хIума ца хета. Йахар-яр бохуш долчунна тIе къамел даьлча, ахь хьой реза ца хилар дIахаийтича, циггахь саца везара иза, кхидIа берийн ловзарш ца лелош.\nХьуна цуьнга йаха лууш ца хилча, ахь цуьнга кхин хьайга вист ма хила, кхин зIене ма вийла аьлча хьо харц яц, ахь аьлларг вон хIума а дац, мелхо а ахь дан дезаш хилларг ду иза, хIунда аьлча ахь айхьа ма-аллара и шун зIене дийларш оцу хьолехь лартIехь лоруш доцу дела, къилахь хила а тарлуш долу дела.\nЦундела, ахь цхьаъа къа ца латийна, мелхо а ахь айхьа дан дезарг дина. Ишттачу хIуманна тIехь массера а дог лардина хьо ера яц.\nЦул совнаха, цхьа хьехар а ду сан хьуна дан: айхьа лелош болу зIенан гIирсаш айхьа бусалба зудчо лелон ма-безза лелабой-те алий ойла йе, айхьа хьайга хаттам бе, оьрсийн маттара аьлча «самокритика» йе. Нагахь санна оьшуш хилахь хьайн телефон хийца, интернетан адресаш хийца.\nДала аьтту бойла хьан Ша реза волчу хIуманна тIехь!\n10.10.2011 = 12.11.1432


Соьлж-гIала юьстаха йисина Оьрсийчурчу тоьллачу гIаланашна\nНохчийчоь -- Соьлж-гIалин юккъехь ирх яхана "Grozny City", шена юкъахь "Нохчийчоьнан дог" олуш долу Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цIарах долу маьждиг а, стигалх хьекхало гIаланаш а, йолуш, 14Охан2012\n«Бизнесан къайле» цIе йолчу журнало рейтинг хIоттийна Оьрсийчурчу 100 тоьллачу гIалийн. Цу къовсадаларехь дакъа лоцуш яра, Москох а, Петарбух а йоцург, 164 Оьрсийчура муниципалан кIошт. Хьалхара меттиг йоккхуш ю Москохна генайоццуш йолу Химки-гIала. Къилбаседа Кавказерчу гIаланех 10-чу меттехь ю Ставропол. Пятигорско дIалаьцна 38-гIа меттиг. Черкесск ю 61-чу меттехь. 100 тоьллачу гIаланашна юкъахь 91-чу меттехь лаьтташ ю Нальчик.\nОьрсийчура тоьлла йолу 100 гIала хоржуш, церан рейтинг хIоттош талламхоша тидаме эцнарг дара масийтта хIума. Царна юкъахь дара цу гIаланашкахь бан болх боцу нах къезиг хилар а, лоьрийн а, берийн бешийн а терахь лакхара хилар а, криминалан хиламаш къезиг хилар а, транспорто дика болх бар а, некъийн дикалла лакхара хилар а иштта дIа кхин а.\nТолам баьккхинарг ю Москох-кIоштара Химки-гIала. ШолгIачу меттехь ю Краснодар. КхоалгIа меттиг дIалаьцна Калининградо.\nТкъа стигалх хьекхало гIаланаш ирх яхана йолу Соьлж-гIала мичахь ю аьлла, хаттар кхолладала мега цигарчу бахархой. Иза яц Оьрсийчурча уггара дикачу гIаланашна юкъахь. Хууш ма-хиллара бан болх ца хилча адамийн дахар а ца хуьлу токхе йолуш. Ткъа адамийн дахаран хьелашна тIеIаткъам беш дерг ду экономика хьалха тоттуш йолу финансаш цигахь лелар.\nТкъа хIун бахьана ду бизнес лелош болу нах Нохчийчу шайн ахча хьажо сихлуш ца хиларан?\nИсрапилов Рамзан 30 сов шо ду Пятигорскехь вехаш волу. Iедалша Нохчийчу инвестициш хьажоезара вайнехан къомах болчу бизнесхоша олий, кхайкхам бича, хIоразза а цуьнан ойла йо ша бохуш вара иза. Амма Соьлж-гIалахь чулла а Пятигорскехь шен гIуллакх лелор мелла а гIоле хета Исрапилов Рамзанна. Цуьнан бахьана иштта дуьйцу цо.\nИсрапилов Рамзан: Вайн цхьа билггала болу нах бу оцу гIулкхана а, балхана а а тIехевшина цу цIахь. Хьана дакъа дакъа юкъагIорта хала ду цигахь. Ткъа кхузахь дерриг а мелла а паргIато ду.\nНохчийчохь шайн гIуллакх лелош болчу нахана новкъарлонаш еш бу Iедалера нах аьлла, хета Исрапилов Рамзанна. Цу гIуллакхан масала а даладо цо.\nИсрапилов Рамзан: Селхана-стомара хилла хIума ду-кх иза. Вайн цIахь массо а туьканаш дIачаьгIна массо а акехат хиллалц аьлла. Рамзанан багара ара даьлла и дош. ХIинца цунна луург до а бохуш, шайн гIуллакх деш нах бу цигахь. Ткъа кхузахь гIуда дIаделчхьана волуш ву со.\nЭкономика кхиорца бен Къилбаседа Кавказера хьал машаран некъа даккха аьтто хир бац бохучух, кхеташ ду федералан Iедалш а. Кху тIаьхьарчу хенахь Оьрсийчурча а, Къилбаседа Кавказерчу республикийн Iедалша а айина ю туризм шор ян еза цигахь боху ойла.\nИштта Къилбаседа Кавказера курорташ цIе йолчу компанино барт бина Францерчу а, Къилба Корейерчу а, Сингапурерчу а инвесторшца 3 миллиард 300 миллион доллар барамехь, ткъа Оьрсийчурчу инвесторшца 77 миллаирд сом барамехь белхаш дийра ду цу регионехь курорташ йохкуш а, цигахь ерш то еш а аьлла.\nЦу регионе инвестицеш хьажо кийча болу нах карон меттигерачу Iедалша беш болу болх эвсаралла йолуш хила беза, цара коррупци а лелош, къехко ца беза бизнесхой аьлла, хеташ ву, масала, Къилбаседа Кавказерчу федералан гонехь Оьрсийчоьнан президентан векал волу Хлопонин Александр.\nАмма уггара коьрта проблема хьалха санна юьсуш ю цу регионехь кхерамазалла ца хилар. И хаттар хьахош дага богIу Iедалшца герзаца къийсам латтош болу гIаттамхой, шайна юкъахь Имарат Кавказан тобанаш а йолуш.\nАмма уьш тидаме ца эцча а, Къилбаседа Кавказехь болчу коьртачу Кавказ олучу некъа тоьхула дIасавахча тоьар ду бизнесхочунна цига цхьа а кепек ца хьажо аьлла, хета Нохчийчурча омбудсменна Нухажиев Нурдина. Иза ша Хлопонине а элира бохуш дуьйцу цо.\nНухажиев Нурди: Аса элира Хлопонине, ахча а дохьуш, вогIуш волу инвестор "агитировать" ван оьуш а дац, иза дIо федералан некъа тIухула дIа ма ваххана, цо цхьа а сом а дуьллур дац Кавказе.\nХIунда дуьллур дац? ХIора республика вовшен тIелата кечелла йолуш санна, хIинцца тIом бан кечелла йолуш санна ю. ДОТ-аш, ДЗОТ-аш, блокаш... Ва йоцуш хIун ю!? Касканаш, бронежелеташ... Уьш тIе а йоьхна, дIахIиттина бу. Цундела хьара хьал дуккха а лаккхарчу хьаькамашна дезаш ду.\nСоьлжа-гIалахь ду тоьлла хьешан цIенош а, нийса а, шуьйра а некъаш а, хьанала болх бан хьагна долу адам а. Амма “Business Insider” журнало дийцарехь, пхи седа болу инзаре хаза а, дика а долу Grozny-City Hotel олу хьешан цIа 90 процентана даьсса лаьтташ ду.\nИза ду цига вогIуш стаг вац бохург. Иза кхеташ а ду. Нохчийчохь ца тоьаш дерг ду бизнесан оьшуш йолу тийналла а, адам къеда-мерза хилар а бохуш, дуьйцу Пятигорскерчу бизнесхочо Исрапилов Рамзана.\nИсрапилов Рамзан: Къеда хила деза, собаре хила деза. Цкъачунна вайна и собар ца тоьу. Вай хIуманна сиха а ду, вайн, бакъдерг дийцича, кху тIаьхьарчу шина тIамехь чахчийна дуккха а нах ма бай.\nВайна уьш мел чIогIа уьш могаш бу моьттахь а, псигологин а, нервийн бух тIехь могаш боцуш нах бу вай. Оцунна тIехь бан безаш шортта болх бара, психологашца цхьаьна.\nДелахь а, халонашка хаьжна доцуш, цхьаболу бизнесхой болх беш бу Нохчийчохь, шайн бахамна кхерам белахь а. Амма иза юкъарадаккхар ду, ишшта Iедал хилар дац. Ткъа ца ваьллачу денна динарг, вайнаха ма-аллара, дош дац.


МаслаIат дан воьлларг бехке а волуш бирзина къовсам\nХIирийн-ГIалгIайн юкъаметтигаш юьйцуш кху Iай дIадаьхьначу цхьанакхетаран чулацам гIара а баьккхина, хIинца цуьнан гонах дийцарш долийна юккъараллехь. И гIуллакх дуьххьара емал деш дийцинера социалан машанехь, амма тахана могIарерачу нахе а даьлла иза.\nОцу конфликтна юкъа уозийна ву шейхан Арсанов Денин тIаьхьенах волу Арсанов ИбраьхIим. Шен дайша санна маслаIатан некъ юьхьар лаьцна иза хIинца емал веш ву цхьаболчу гIалгIаша, хIиришна тамехь дерг дуьйцуш ву бохуш. Оцу цхьанакхетарх а, цуьнан чулацамех а цо Маршо Радиога иштта дийцира.\nАрсанов: "Iалашо яра цхьанна а кепара хаамийн гIирсашка а ца дуьллуш, питане а, моттаргIане а ца доккхуш, накъостийн кепехь нах цхьана а тоьхна, чайнан стака а молуш, цхьанна а кепара политикан Iалашо а йоцуш цхьанакхета. Накъостий охьа а хевшина хилла цхьанакхетар дара иза".\nЦхьанакхетарехь дийцинарг гIарадоккхур дац аьлла барт бина хилла цигахь дакъалоцучара. Амма цхьаммо кхайкхина иза, къаьмнийн юкъаметтигах дерг экаме дуй шена хуушехь, аьлла кхин дIа а дийцира Арсанов ИбраьхIима.\nАрсанов: "Цигахь хиллачу Кодзоев Аслана питане диллина-кх иза. Цуьнга аьлла дара иза гIара а ца доккхуш дуьйцур ду аьлла. Амма цо дела денна питане а доккхуш схьадеъна иза".\nКодзоев Асланцна Маршо Радио зIене яьлча, цунна ца лиира и гIуллакх кхин дийца. Соьга а элира, иза хье а ца деш дитар суна а гIоле а, кхерамазалле ду аьлла.\nАрсанов ИбраьхIиман гIалгIаша бехке дуьллург ду, цо хIирийн агIо лаьцна хетар. ИбраьхIима иза аьттехь а тIе ца дуьту, ша шен дайша лелийначу некъаца маслаIате кхойхкуш вара бохуш.\nАрсанов: "Уггаре а со цецваьлларг ду, гIалгIайн сан цIийнаца а, соьца а чучча гергарлонаш а долуш, шайна со вон болх хилийта лууш ву аьлла моттарх. Дозанаш мел мел хийцадаларх а, адамаш лулахь даха деза. Машаре кхойкхуш волу со цец а волуш, цхьаболчу гIалгIаша со бехке а веш тидина иза. Ткъа зуламе а, балане дера долчу гIуллакхе а, тIаме а кхойкху нах турпал лаьрра. Со чIогIа цецваьлла ву цуьнах".\nКъилбаседа Кавказехь къаьмнийн юкъаметтигаш чIагIъеш, уьйраш дIатосуш болх беш ву Успанов Юни. Цунна хетарехь, хIума ма дарра дIаала дезаш ду, ишттачу хьолехь харц мила ву, бакъ мила ву, билгал а доккхуш.\nУспанов: "Ахь шина накъостна юкъахь барт беш белахь, ма дарра цхьадолу хIума дIаала дезаш ду. Пригородный кIоштан статус цхьана юкъана Москохара урхалла а деш латтийча дика хира дара. ГIалгIайн цIенош цхьаъ ца дуьтуш дIадала деза цаьрга. Иза хета суна. Цу тIехь а, къоман дипломати а, кунакалла а лело деза".\nПригородный кIошт хьенан ю массарна а хууш ду. Изза хаьа гIалгIайн хIусамаш чохь Iачу хIиришна а. Амма цуьнах бакъонца сацам бан тамаш бу хIирий а баьхьаш белахь.\nЛаккхара Москохара омра ду дезарг, аьлла хета цхьаболчу тергамхошна. Ткъа и къовсаме латта цхьаъ хилла Iаш дац Советан пачхьалкх хиллачу дозанехь. Дуккха а ду иштта сацам а ца беш латтош.


Казахстанехь протесте бевлларш цхьана питанца лелаш бу аьлла Кадыровс\nДечкен-бутт 06, 2022\nКазахстанехь йоьлхучу дуьхьалонан протестех лаьцна вистхилла Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, цо кхайкхамбина урамашка бевллачу нахе машаре хила аьлла. Кадыровна хетарехь, цхьана питано арабаьхна бу протестхой.\n"Таханалера хьал - Казахстанера газан проблема хилла ца Iа, цхьаммо долийна питана ду, шайн цхьа хеттарш кхочушдархьама", - дIахьедина Кадыровс нохчийн праламентан спикерца Даудов Мохьмадца йоьдучу эфирехь къамел деш.\nКхечу Оьрсийчоьнан субъектийн дацахь а, арахьарчу политикан хеттаршна кест-кеста комментарий еш Iедал ду Кадыров Рамзанан.\nХьалхо Казахстанерчу хиламех лаьцна вистхилира Оьрсийчоьнан президентан пресс-секретарь Песков Дмитрий: "Арахьара цхьаъ оцу юкъагIортарна дуьхьал бу Кремлехь, пачхьалкхан Iедалхой шаьш ларор бу шайн проблемашца" элира цо.\nГазан мах шозза лакхабаларна дуьхьал протесте бевлира Жанаозенехь Казахстанан бахархой карарчу беттан 2-чохь. Мах охьабаьккхина аьлла, дIахьедира Iедалхоша, амма демонстрантхой ца совцийра цо а. Пачхьалкхан яккхийчу гIаланашкахь яьржира акцеш. Дуьхьалончийн Iаткъамца кхерамзаллин Кхеташаонан секретаран даржера дIавелира экс-президент Назарбаев Нурсултан.\nГIуран-беттан 2021-чу шарахь Кадыровс бехкбиллира Туркойчоьнан президентана Эрдоган Реджепна, "бандиташна а, боьха хIуманашна а" тховкIело яларна. Буьйцурш бара, оцу пачхьалкхе дIабахна нохчийн оппозиционераш. Иштта, Кадыровс кхерамаш тесира, туркойн Керфезехь Дудаев Джохаран цIарх парк схьаелларна а.


Кадыров Рамзанан цIе еза, боккха пайда бохьуш лелаяьлла геннарчу оьрсийн гIаланашкарчу бозбуанчаллашлахь, аьлла даьржина социалан машанашкахь. Мел бIоба йогIу нахана хьаькамца хьовха, цуьнца хьожа-мода йолчух а Iиттабелча гойту цхьацца беламечу бохамаша.\nИ бозбуунчаллаш кхоъ бен хилла хааделла дац, амма, кхин дIа а уьш хира дац олийла дац. ХIунда, аьлча, бозбуунчалхой, шаьш кIорге психологаш болу дела, дукха дика Iамийна юккъараллехь йолу дог-ойланаш а, церан кхерамаш а. ТIаьххьарниг, гарехь церан бу, Нохчийчоьнан куьйгалхочун цIарца боьзна, аьлча а, цуьнан доттагIех.\nСхема иштта ю. Дийнан делкъахенахь, гIала юккъехула тоьллачух машен йоьдуш, цунна цIеххьана кIела эккха, дезчух духар а доьхна волу гIеметтахIоьттина стаг. Машенах хьакхалуш, цо ларамаза санна сахьт дIа а тухий, цуьнан бIаьрг бохабо.\nХетарехь, доккха хIума ду, сахьт бен дуй иза, и стаг лаза ца вичхьана. Амма, коьрта хилам цул тIаьхьа бу. Сахьтан долахочо мохь хьоькху, ас хьо набахтехь вахкаволуьйтур ву, хьоьгара мел йолу бизнес а дIайоккхур ю, хIара сахьт сан доттагIчо Кадыров Рамзана делла ду суна, олий.\nЦо, дуьйцург тIечIагIдеш санна, мичара волу ца хууш схьавогIу, лерга йоьллиниа рацин сара а болуш, костом йоьхна волу жима стаг, ша федералан гIаралхойн сервисера ву олий.\nИза тIеветтало, мохь хьоькхучу стагана :«Дмитрий Игнатьевич, хьуна хIума-м ца хилла», олий. БIаьрг бохийна долу сахьт а дIагойту, Нохчийчоьнан символика а йолуш, гIуттакх тIе «Кадыров Рамзанера, сан вешина а, доттагIчуьнна а» аьлла йоза а долуш.\nМашенан долахочунна, оццул шена тIеIаткъам бича, атта хета ахча а делла, цу меттехь хилларг дицдайта. Иза цец а ца волу, лазийна ву бохучо а, гIаралхочо а, 20 а 30 эзар доллар дехча. Массийтамо и ахча делла а бохуш, дуьйцуш ду социалан машанехь. Иза даьржина Мосокхахь а, кхечу яьккхий гIаланашкахь бехачу нохчашна юккъахь а. Дуьххьара дIа и сурт беламе хетахь а, шайна иза забаре ца хета, бохуш дийцира Москох вехачу Апаев Асланбека.\nАпаев: «Питерехь бехачу наха а аьлла соьга, суна хезна и хIума иштта хуьлуш дуйла. Со Москох вехаш ву. Кхузахь а, оццу Питерехь а чIогIа даьржина хIума ду и бозбуунчалла. Яьккхий гIаланашкахь хуьлуш ду и хIуманаш. Цецвала хIума дац. Тахана Рамзанан цIарца цара долийна долу и хIума, дуьххьара дIа шайна нохчашна дика дац. И Рамзан, Кремло ша хIоттийна а ву».\nИштта нах Iехабала а, шаьш Iехабайта а кийча хилча, юккъараллехь йолу дог-ойла муха ю а, Iедалхошка церан болу тешам а мел бу гойту аьлла хета Апаев Асланбекана.\nАпаев: «Оцу хIуманна тIехула цхьа а стаг вийна а, лазийна а ца хилча, наха 20 эзар доллар охьдуьллуш хилча, гойтуш ду-кх и нах мел кхоьруш бу Iедалах. Цуьнах олу «полицийн пачхьалкх». Ша дерриг муха хила дезаш дара? Iедалах долчу хIуманех, нах дог токкха хила безаш бара. Ткъа кхузахь, ша дерриг нийса бIостнехьа ду».\nШайгара иштта ахча даьккхина аьлла, цхьанна а стаг арз дина дац полицига. Цо а гойту, мел бакъдеш шай васташ ловзийна Кадыровн доттагI ву бохучо а, цуьнан гIаралхочо а. Iедалхойн гергарчаьрца оцу тайпа забарш дика йоцийла масала гайтина кхин цхьа хIума а ду. Масех шо хьалха, Рублевкерачу новкъахь, шен гIаралхошца схьавогIучу цхьана меттигерчу банкиран, некъ а къоьвсина дов даьллера Нидерландера вахархочуьнца.\nГIаралохоша етта а йиттинера цунна, машен а йохош. Оццу сарахь дIалацарх, банкир Урин Матвей, ша долахь мел йолчу банкех а ваьлла, хIинца а набахтехь валлош ву. ГIаролхоша йиттина волу нидерландхо Оьрсийчоьнан президентан Путинан йоьIан тIехьийза кIант хилла, бохуш дуьйцуш ду хаамийн гIирсашкахь.\n«Кадыров Рамзанера, сан вешина а, доттагIчуьнна а»


Магамедов Х. «Жима х1ума тидаме эцарца – доккхачу маь1не»\nСуна гергахь, литературин хьехархочун коьрта декхар дешархошна 1амо билгаляьккхина исбаьхьаллин произведенеш йовзийтар хилла ца 1а. Уггар хьалха, суна хетарехь, цуьнан коьртачех декхар ду, юьхьша (личность) – адам кхиор. Ойла лехамехь йолуш, дахаран чолхенех кхета шен хьежамаш а болуш, морзахечу некъашкахь тилделла довр доцуш, диканна г1атта кийча, г1иллакхе, оьзда адам.\nЦхьаболу хьехархой мелла а сингаттамехь хуьлу, классал арахьара дешар бохучу урокашкахь шаьш х1ун дан деза ца хууш. Ткъа суна а, ишта исбаьхьаллин литературин йийсарехь болчу кхечарна а кхаъ хуьлу цу сахьтех. Стенна аьлча, цу сахьташкахь хьехархочун бакъо ю, шена товш а, чулацаме а хета произведени юьхьар а лаьцна, болх бан, масала, цхьана-а гурахь а воцуш, хьайн дог лаьтташ, хьайна дош хеташ долу дийцар я байт схьа а эцна, кхиазхошна т1е1аткъам бан, церан адамаллин хьаса самабаккха, «партал» кхетам самсабаккха, 1ар-дахар тидарехь, кхеторехь, т1еэцарехь берийн гомха ойланаш к1аргьян, шорьян.\nЦу декъехь ас кест-кеста г1ортор ечех ю Бексултанов Мусан кхолларалла а. Цуьнан дийцарш дешархошца цхьаьна талламе дохкуш, оха хийла ойланийн литтанаш херцийна, оццул х1ума Мусана шена дага а деъний те аьлла, шеконе а дуьйлуш, тхаьш-тхайх цец а дуьйлуш. Бакъду, цу кепара, байташ биста кхаччалц, исбаьхьаллин говзарш т1ехь къахьега, уьш берийн кхеле яхка, литературе шовкъ хиларал сов, иза йовза а еза. Вуьшта аьлча, нагахь хьехархо литература евзаш а, езаш а велахь, цунна атта хуьлу ц1еххьана лестинчу ойланна т1е куьце барзакъ духа а, цхьа жимачу, к1адбоцуш хеталучу х1уманна т1ера доккхачу маь1не ван а.\nСоьга хаьттича, хаттарех йоьттина хила еза хьехархочо хаьржинчу произведени т1ехь д1ахьуш йолу урок. Хаттарш дукха мел хили а, дешархой ир-кара х1итто а, дахарца з1е яло а, дустарш дало а атта хуьлу. Хаттарш дала хаар а ю цхьа говзалла. Со теш ву уьш, д1о-о лакхахь, хьаькамаллин г1антахь а воцуш, кхиазхошка нисвелла, церан нийсархо а хилла дала деза аьлла. Дала деза, «диг детташ» санна, к1оршаме хьу йоцуш, к1еда-мерза, забар юкъаяло а магош.\nМасала, ас сайна могуьйту ишта ала: «Хьенех, хьо ма яра, шайт1анан нанна Паккина дага цадог1ург а дага а дог1уш, маттана говза, хьуна х1ун аьлла хета? Валид а ву хаза дуьйцуш, 1ехийна 1уьргара лаьхьа а боккхур болуш. Хьуна х1ун ду товш оцу турпалхочуьнгахь? Цхьа лар т1ехь доццург а аьлла, и 1уьрг лаьхьана т1арал а гатдийр долуш-м Хьасан а ву шуна ван-м. Ахь муха туьду, Хьасан, йо1а делла жоп?».\nМухха делахь а, царах д1аэвелла, кхиазхойн нийса накъост волуш санна, дан дог1у хьехархочо къамел аьлла, сацам болуш ву со. Дешархойн дог-ойланаш самсаяхарехь, куьзгана чохь санна, дахар гарехь, кхеторехь аьтто беш ду Бексултанов Мусан цхьа мог1а дийцарш. Ткъа х1инца, хьехархошна г1о хиларе са а туьйсуш, (къаьсттина къоначарна, х1инц-х1инца и хала дукъ т1елаьцначу хьехархошна) ас ялайо «Къола» дийцар т1ехь д1аяхьа тарлучу урокан кеп.\nБексултанов Мусан «Къола» дийцар\n«Нагахь хьан г1о оьшуш,\nвелахь цхьаъ тахна,\nСихлолахь цунна т1е,\nкханеш ца йохкуш…»\nДоцца дийцаран чулацамах.\nКоьрта турпалхой: воккха стаг Бахьарч, цуьнан х1усамнана Жоврат. Бахьарч цомгуш ву. Ши шо ду иза меттара г1аттаза. Цхьана лазарнера (больницера) кхечу лазарне вуьгуш, да лоьраш т1е а кхийлина, к1ант лома хьалавахна шен азделла даьхний дажо. Ц1ийндега хьожуш ерг Жоврат ю. Муьлхха а дархочо санна леткъамаш бо Бахьарча.\nШен ма-хуьллу иза тево Жоврата:\n«Ма бехьа, Бахьарч, Далла леткъамаш, лазарш ма-ду уьш, лазарш», – бохуш.\nТ1етесна юрг1а а некхана деза хеташ, вочу хьолехь волчу Бахьарча сагатдо арахь 1оьхучу аттана. Юккъехула:\n«...Шим болийний цо, Жоврат?», – хеттаре а вуьйлу иза. – Лулахочуьнга Висхега ехий», – докъар ялар доьху цо Жоврате.\nВукхо ца еллий хиъча, цо билгалдоккху хьалха Висха ишта хилла цахилар. Цул т1аьхьа лазархочунна наб озайо. Майра набаро 1ехийна гича, д1атевжинчохь наб озайо Жовратна а.\nБахьарчана ша велла г1ан го. Г1енах цуьнан каш чу йог1у цхьа боьха, ирча х1ума, охкаделлачу т1ерех декхаш лаьхьарчий а долуш. Цо дуккха а ц1ерш ягарйо, адамехь товш йоцу сакхте ц1ерш: писалла, тешнабехк, хьаг1, догъ1аьржалла, моттбеттар…\n«Хьо схьавог1уш, цхьа а вацара ас ц1ерш яьхначарах вала кечлуш?»\n«И ц1ерш йолуш цхьа а вац суна вевзачарах!», – жоп ло Бахьарча.\nХорша еъча санна, куьйгаш а, дег1 а дегош хуьлу. Юха иза ц1еххьана, шена т1ера юрг1а охьа а кхуссуш, ирах1утту... Берзинчу когашца лайлахула, хьерваьлча санна, д1ахьоду керташкахула… Цо цхьа шабарш до, шех ка а етташ:\n«Хир дац, дац… Йог1ур яц хьо Висхин каш чу – писалла, догъ1аьржо…», – Ша халла баьккхина алан цинц а бохьуш, иза юхаводу.\nАмма цуьнга божлин не1 ца еллало… Иза цхьана «бухбацаре» охьавужу… Лайлахь вала веттало. Цу хенахь, шина шарахь г1еттина воцу ц1ийнда меттахь ца карийча, инзаре цецьяьлла, «маьхьарца, генна д1асадахна ши куьг а долуш», Жоврат араэккха.\n«Вала ца везарг вала хьан! Хьо х1ун дан г1ерта суна? Ас хьан мила вийнера? Нахе х1ун доладайта г1ерта хьо суна?... Соьгара х1ун гучудаьллера хьуна, ва Бахьарч?! Хьан вала хьайн вала ца везарг!», – цо мара а вуллий, чувуьгу шат1улг санна волу Бахьарч.\nМайра беллачу нехан ц1ерш яха воьлча, Жоврат еса деша стаг вало д1ахьоду, амма Бахьарч 1ожалло д1аваьхьна караво цунна юхаеъча.\nИшта бу дийцаран чулацам.\n– К1ентий, мехкарий, уггар хьалха, шу мел тидаме хилла а хьожуш, цхьа гилгаш дохуш санна, вайн кхетам к1амбеш, шу мел хьекъало сагатдеш ду хаа хеттаре вийла воллу со. Вайн къоман кхолламехь луьра еъна хан карла а йоккхуш, авторо шатайпа кхетадо Жовратан елхар. Цо х1ун боху цу хьокъехь? Стенна йоьлху боху авторо Жоврат?\n(Казахстанехь шен хаьддачу х1уна, Бахьарч д1а а кхелхина, шен т1аьххьара южучу г1орторна. И дийцаре деш дагадаийта тарло, къам дохийча, Жовратан санна кхаж баьлла вайнахалахь эзарнаш зударий хилла хилар).\n– Некхан ваз т1етесна юрг1а а деза хеташ, вочу хьолехь ву Бахьарч. Х1етте а цхьа меттиг ю дийцарехь воккхачу стеган дахарца йолу з1е, шовкъ гойтуш. Д1авахана вала воллуш, дег1 г1орасиз хиллехь а, цуьнан дог-ойла сема а, дахарца йозаелла а ю. Муьлха ю и меттиг?\n(1оьхучу аттана сагатдо Бахьарча. «…Къа хьарчор ду-кх цо ч1ог1а. Шим болийний цо, Жоврат? – хоьтту цо юккъехула. Аьттан мохь хезча: «...Цхьа ц1ов», – хазадо цо. Леш воллушехь а, цунна ша декхарийлахь а, бехке а хета ур-атталла хьайбанна хьалха а).\n«…Хи-м ца дезара… балдаш т1аддехьа сан… Дела, д1аэцалахь со… Я та1зар х1унда… х1ун г1уда…», – валарчу вирзинчу стеган дешнаш цкъадолчунна инзаре дека. Стенна боху Бахьарча ишта?\n(Цкъа делахь, цунна лазаран балех хьалхавала лууш санна а хета, 1ожалла т1е а эцна. Ша Делах тешаш, бусалба стаг хиларе терра, гарехь, иза кхоьру шегара цхьа ледарло яларна, г1уданна санна ша меттахь вахваларна… Цо, баккъала а кхера а кхоьруш, дехаре леткъам бо Деле ша д1аэцар доьхуш).\n– Бахьарчан г1ан тида майралла к1енташкахь алсам хила там бу. Цуьнан маь1на муха ду аьлла хета шуна?\n(Лазар коьрте а даьлла, г1орасиз меттахь велахь а, вай билгал ма-даккхара, Бахьарч дахарна сема, де эшначунна т1ех1отта а, г1оьналлин куьг кховдо кийча а волуш, хене ваьлла, догдика стаг ву. Шена гергахь, шен лулахочун Висхин докъар лачкъийна а, эхартахь цуьнга хотту болчу бартах иза хьалхаваккха лаьа Бахьарчана. Гинарг г1ан доллушехь, цуьнан хан яц кхетаман терзанца ша дийриг оза а я литта а. Цуьнан цхьа лаам-1алашо ю – Висха к1елхьарваккхар, мацах цкъа дика, «ишта» ца хиллачу стагна г1о дар).\n– Муха, х1ун з1е яло мегар ду докъаран ц1евнний, Бахьарча лелочунний юкъахь?\n(Докъаран ц1ов Бахьарчана гергахь лахвелла, к1езгалле вирзина Висха баланех, барт-хаттамах хьалхавоккху дог1а ду. Оццул холчохь ша воллушехь, ша виц а вина, цо хьанал, беркате ойла юьхьарлаьцна-кхечунна г1о дар).\n– Лакхахь жоп дала г1иртинчу хаттарна т1е тевжина аьлча, мичахь ю аьлла хета шуна Бахьарчана халахетаран лакхе? (Мискъал зарратал шеко яц, уггар цунна халахетаран меттиг ю сел хала яьккхина докъар аттанна д1акхачо г1ора цатоар).\n– Лерса къардан, сардамаш доьхуш санна, къамел хазадо Жоврата, меттахь 1иллина Бахьарч, ши куьг генна д1аса а даржийна, араиккхича:\n«Вала цавезарг вала хьан! Хьо х1ун доладайта г1ерта суна! Х1окху масех шарахь ас лелийнарг дайа г1ерта хьо! Соьгара х1ун гучудаьллера хьуна, ва Бахьарч!».\n– Цу кепара тамаше дешнаш хеза вайна Жовратера. Цкъа делахь, могуш, тап-таза волчу стаге а до къамел ма дац иза, аьлла а хета. Муха кхетадо вай цуьнан «девне» дешнаш? Уьш аьллера аьлла бехк баккха дог1ий Жоврате?\nОйлаейша, аш муха туьду х1ара дешнаш:\n«Хьан вала, Бахьарч, хьайн вала цавезарг?».\n– Мила ву шуна гергахь Бахьарчан вала йиш йоцург? Иза уггар хьалха ша Жоврат ю. Ма-дарра аьлча, къадоьхуш санна, цо ден дов шена деш ду. Кхид1а цо дечу къамелехь цо билгалдоккхург а ду, н1аьна екар, говр тарсар санна, кхето хала доцуш х1уманаш. Цунна мехала ду наха аьндерг, ишта-вуьшта валар хили-кх Бахьарчан бохуш.\nЦундела боху цо: «Хьо х1ун доладайта г1ерта нахе!».\n– Амма Жовратна уггар коьртаниг ду адам д1акхелхича яха юьсу ц1е. Ткъа ша валар, 1ожалла бохучу маь1нехь, цо т1еоьцу сагатдича а, ца дича а хила еза чаккхе санна, цхьа, муха ала иза, велавалар, сада1ар, мог1арера хьашт-дезарш листар санна.\nЦундела боху цо ц1ийндега:\n«Ма бехьа, Бахьарч, Далла леткъамаш. Лазарш ма ду уьш, лазарш… Собар деха дезара, Бахьарч, собар. Лазар массаьрга а ма кхочу… Дуьне ма ду х1ара, цхьа дуьне…».\n– Чаккхенга кхочуш цхьа х1ума билгалдаккха дог1у. Муьлхха а дийцаран сюжетан сиз кхиаран я цу т1ера хиламаш кхиаран лакхе хуьлу, кульминаци а олу цунах. «Къола» дийцарехь и мичахь карайо вайна?\n(Масех шарахь меттара г1аьттина воцу Бахьарч, араваьлла, керташкахула докъар ян вахар, цо хьасартне докъарх каеттар).\nДийцаран маь1на къасторна юьстах бита ца бог1у дешархой. Дика хаттарш дала деза. Пондаран мерзаш санна дека дог1у хаттарш, дешархой шаьш цу ойланна т1ебало йолчу 1алашонца. Уьш дукха мел хили а, жоьпаш а хуьлу башхалла йолуш.\nМаь1на къасто, масала, х1ара хаттарш х1итто а мегар ду, суна хетарехь:\nЦу дийцарехь х1ун ала г1оьртина, аьлла хета шуна, Бексултанов Муса?\nВоккха стаг цомгаш а 1иллина, Далла дуьхьал вахи-кх ала воллуш хилла-те иза?\nСтеган дахар цхьа маь1на долуш хила деза-м ца боху те цо?\nСтеган дахар велла д1аваллалц муха хила дог1у цунна гергахь?\n1. Х1ораннан а шен-шен хьажам бу, делахь а, суна моттарехь, дийцаран маь1на ишта дан а тарло: ша леш волчу хенахь а шена т1аьхьаюьсу ц1е ларьян еза стага, яха юьсург и йолу дела.\n2. Дезийша адамаш вовшийн, тергоейша юххерачийн, ларлойша осалчу, к1еззигчу х1уманах.\n3. Велла д1аваллалц маь1не хила деза стеган дахар, пайдехьа, догц1ена вехаш – т1аккха валар а хир ду сапарг1ат.


Тамашийна оазаш — Сердало\nСага вахаре цхьа дакъа даIалаьца латта ала йиш йолаш я поэзи. Дукха нах ба шоаш байташ язъеш хиларал совгIа, уж хоза а хеташ ешаш, иштта ешачарга ладувгIаш. ХIаьта вIалла шоаш Дала кхеллачахой байташ язьъя беце а царца сакъердалуш, массаза уж ешараш а, царца шоай вахара наькъаш дехкараш а нийслу наха юкъе.\nЦхьаволча йоазонхочо язъяь байташ дог тохадолийташ, наха шоашкара ираз мехкадеш хул. Йоазонхочун говзал а, цо нахага кхайкадер а, царга бу хоам а ба из. Хийла йоазонхочун байташ йийшача, кегавенна лела саг нийсвеле дIавода, хийлавар наьха хьашташ кхоачашдара хьаькъе дакъалоацаш а, гонахье хозъеш а хул. Йоазонхочун говзал я из.\nМарт бетта 21 дийнахьа Россе а дунен кхыча паччахьалкхенашка а белгалдаь дездеш да эзди, лакха цIай – Дерригача данен тIара поэзен ди. Из цIай оттадаьд дешараи, Iилмани, культураи хаттарех йолча ЮНЕСКО яхоча юкъарчено 1999 шера ноябрь бетта 15 дийнахьа тIаийцача 30 генеральни вIашагIкхетаре. ЮНЕСКО доашхаме хьоахадаьчох цу цIай керттера декхар, къаман а, мехкарча а, халкъашта юкъерча а поэтически боламга керда гIа баккхийтар да.\nАла деза, из ди белгал а даь поэзен цIай аьнна хьакхайкадар бахьан, нах байташ ешара хьалха дIаяхача ханшкахьа санна тIера цахилар долга. Бакъда, из ди оттадаьчул тIехьагIа цхьацца выставкаш йирца, байташ ешара нах хьакхашта бахарца балхаш доладеннад.\nЦу тайпара болх хIара шера йоккхача Россе санна ГIалгIайче гIолла а дIахьош ба. Яндакъонгий Хамарзий Джамалдина цIерагIа йолча Сунжерча Къаман библиотеке массаза санна укх шера а йоккха выставка кийчъяьй библиотека викалаша, «Волшебная сила поэзии», аьнна цIи а оттаяь.\nВыставка хIара оагалгашка овттадаьд гIалгIай а эрсий а къаман байтех латта гулламаш, литература даькъе язъяь статьяш а Iилман балхаш а. Цул совгIа, хIара йоазонхочун болх белгалбеш дола гулламаш а, массехк йоазонхочун байтех латташ дола гулламаш а да нахага дешийта овттадаьрашта юкъе.\nГIалгIай йоазонхой кхоллама балхаш хьахьекхад тай-тайпарча шерашка арадийнача гулламашца, антологешца. Из деррига а Къаман библиотека болхлоша нийсдаьд Патенаькъан Якъубагка хьалхале а йолаш овттадаьча «Са дошо ГIалгIайче», «Наьнах дола дош», «Са наьна мотт» яха гулламаш хьалхадахарца. Иштта «ГIалгIай халкъа иллеш» («Ингушские народные песни») яхача халкъа багахбувцама кхолламашца а хозъяьй библиотеко ший выставка.\nЦул совгIа дукхача вай мехкарча библиотекашка поэзи денна хетаяь выставкаш, вIашагIкхетараш да дIакхохьаш. Наьсарен района керттерча библиотека болхлоша выставка яьй «И вновь душа поэзией полна», аьнна цIи тIа а теха. Масса йолча вай библиотекашка йолаш я вай боккхий цIихезача йоазонхой байташ.\nБеканькъан ДордагIа Тембота, Яндакъонгий Хамарзий Джамалдина, МутаIалнакъан Шовхала Хаджи-Бикара, Осменаькъан Сосе Хьамзата, Хьоашаланаькъан Татречун Iаьлий, Гаьгенаькъан Аюпа Гирихана иштта кхы а дукхача байтанчий дIаьхий кхолламаш деша а царшкара шоай дега дарба эца а аьттув хургба наьха, библиотекашка йолча выставкашка болхе. Цул совгIа, йолаш я къонача йоазонхоша язъяь байташ, царца а аьттув хургба наьха шоай вахара лараш тоае.\nВай къаьнара къахьийгача йоазонхой а, карарча ханашка яздеш болх беш болча массехк йоазонхочун байташ а йоалаергья вай хIанз дIахо.\nСо аьнна хеташ а воацаш массаза хьинаре къахьегаш ший мохк ший къам сийрдача уйлашца дуненнна дIадовзийташ къахьийгача йоазонхоех цаI ва Гаьгенаькъан Аюпа Гирихан. Иштта волча цо, ший са а вахар а халкъа, мехка деш, ше дунен чу вар дуцаш ший байташкахьа йоах:\nЦIаккха а ца гайтар\n«Шун уна лалва со», —\nХозде цар лаьтта.\nВенав цар бIаргашка\nЦар наькъаш къоабалде,\nЦар бераш хьеста,\nСай бала, сай хало\nЦар бала, цар хало\nСай дег тIа леста.\nЦу мугIарашкахьа Гирихана хьахьокхар ма варра ше ва. Нах дукха безаш, къаьстта берашцара бувзам чIоагIа болаш наха товр хилча цох салоIам хулаш саг вар из.\n«Сердало» газета бехктокхаме секретарь хиннача воккхача хьехархочо, йоазонхочо Беканаькъан ДордагIа Тембота газет арадаларах товр хинна шеи «Сердало» керттера редактор хинна Малсаганаькъан Кураза Зоврбики хьоабеш язъяь байт я «Сердало» яхаш цIи а йолаш. Из йоалаергья вай дIахо.\nЧIоагIа вIаший хеттав цо шоаш шиъ. Зорбиках газета тIех я йоах, хIаьта шийх – Темботах – газета дулх да йоах. Дулх тIадоацача тIехкан чIоагIале яц, тIехк юкъе ца йоалле дулхан а низ бац!\nНаггахьа поэт хургвац ший наьнах дола дош ца оалаш, цох хIама цаяздеш. ХIана аьлча хIаранена боча я ший нана. Иштта наьнацара безам гучабоаккхаш, наьна оамалаш ювцаш язъяь байташ йоалаергья вай дIахо.\nЗиза тохкаш, бIарго зелла\nДоаца меза цицха лехаш,\nIоаю уж ший меза улхаш.\nIоаю, цIенна гаьна ухаш\nСаррахь михьах бизе 6оагIа,\nМорзалонах даьча цlaгla.\nИштта саг яц-те из нана?\nДог, са латташ да цун вайна.\nЛел из, хьувз из.\nВай бахьане наб-са дайна.\nХьа дог хьоастаргдар аз, хьамсара нана,\nХьадувца сога хьайна дагадоаллар,\nХьай сагото, дега чу гаьнна чуйоаллар,\nЮвцал сога, са хьамсара нана!\nГIайгIане бIаргаш лаьтта ма лекха,\nДоккха са Iа къайлагIа ма даха.\nУкх дунен чу дог делаш хьо яха,\nХьай кIаьда килг боча са кертах хьекха.\nСа хьамсараяр! Хьо къинтIераяла,\nАз лора ца деш, нагахь, дош оале,\nСо бахьан, цаховш, хьона бохам боале,\nСайна я из гIайгIа, сайна дац из маьла.\nАз дийшад цхьаннахьар хьалхагIа,\nНаьна дог тIоаргаца тара да, яхаш:\nБеро дIадехк цу чу дагабоалламаш,\nШий дега хургйолаш аттагIа…\nДагадох уж дешаш, хийла дехке а яьле,\nХийте: наьна дог лораде, кходе ма дезий!\nБера гIайгIа цун мел Iаткъ ха ма дезий,\nДIа ца водаш дог дайдаь, паргIата ваьле.\n…Хьа дог хьоастаргдар аз, хьамсара нана!\nХьадувца сога хьайна дагадоаллар.\nХIара йоазонхочо хоза хьекхад наьна амат, уж байташ Iойийшача наьнацара безам чIоагIлургба аьнна хета сона моллагIволча сага.\nХьамсара «Сердало» дешархой, шо а, беррига йоазонхой а, поэзеца бувзам мел бараш а дег тIара даькъала бувца аз дерригача дунентIарча поэзен денца. Даькъала хилда вай вахар!\n← ЦIено йолча паргIата я\nФутбол. Чемпионат – 2018 Все идет по графику →\nПластилиновая живопись Айны Аушевой


Диканиг ч1аг1лур ду, вониг емалдахь - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nДиканиг ч1аг1лур ду, вониг емалдахь\nКарзахечу заманахь деха вай. Т1аьххьарчу итт-пхийтта шарахь дуккха а пачхьалкхаш йохийна, миллионаш адамаш дуьненахула, шайна 1ен-баха меттиг лоьхуш, даьржина. Б1еннаш, эзарнаш шерашкахь шайн дайн лаьттахь, махкахь шайн г1иллакх-оьздангаллица, динца даьхна адамаш шайн орамех а хедийна, хедда, кхечу къаьмнашна т1едахна, кхечу пачхьалкхашка д1акхелхина. Уьш безаш а, ца безаш а, оьшуш а, ца оьшуш а т1еоьцу оцу пачхьалкхашкарчу халкъаша. Шайн 1ер-дахарна хилла ца 1аш, бухарчеран 1ер-дахарна а т1е1аткъам бийр бу мух1ажарша, шайн хьежамашца, культурица. И дерриге а ваьшна т1ехь лайначу вайна (ХIХ б1ешо, 1944-1957 шераш, ХХ-чу б1ешеран чаккхе, ХХI-чу б1ешеран юьхь) дика хаьа, махках девллачу адамийн синкхетамехь, 1ер-дахарехь мел, муха хийцамаш хуьлу. Кхечу къаьмнашна юкъахь дехачу адамашна, уьш мел дукха делахь а, хала хуьлу шениг лардан, ларделларг шайн берашка д1адала. Цкъа-делахь, пачхьалкхан д1ах1оттамо новкъарлойо, шолаг1а-делахь – оцу пачхьалкхехь хьалха дуьйна даьхначу адамашна а ца лаьа шайн 1ер-дахарехь б1аьрла хийцамаш хила.\nИтт д1а а вахана, цхьаъ бен ц1ахь ца виснехь а, оцу цхьанна аттахо ду шен къоманиг лардан, лело. И бакъо цунна пачхьалкхан законаша елла ца 1аш, шайн дайн махкахь вехаш хиларо а елла. Дала шена беллачу, цхьаъ бен боцчу махкахь а ца хилча, кхин муьлхачу махкахь хила еза цуьнан шен мотт бийца, г1иллакх-оьздангаллехь ваха бакъо? Дуьненахь къобалдинчу законашца ларъеш ю адаман а, халкъийн а маршо, бакъонаш. Делахь-х1ета, и бакъонаш йолчу халкъех цхьа халкъ ду нохчийн халкъ а. Бакъонаш хиларх ца тоьа, оцу бакъонех нийса, эца ма-безза пайдаэца синкхетам хила беза халкъан. Шен хеннахь эца ма-безза царех пайда ца эцча, иза я важа ладаме х1ума дац бохуш 1ийча, шениг а, неханиг а х1ун ду а ца хууш, шен орамех а хедий, доьза, т1епаза дов халкъ.\n1илманчийн йозанашкахь бен доцуш, т1епаза дайна халкъаш к1езиг дац х1окху дуьненахь, шайн къоман мотт, 1ер-дахар цалардарна. Цундела деза вай вешан къоман мел дерг лардан, сов а, т1ех а болу хастамаш: «Вайн дай яхь йолуш хилла, доьналла долуш хилла… вай саннарш бан а бац х1окху дуьненахь… вайн санна хаза г1иллакхаш долуш цхьа а халкъ дац… вайниг санна хаза мотт бац…», — к1езиг беш я банне а ца беш. «Дукха т1ех сов шайн дай хесториг картолех тера ву», — олуш ду. Хууш ма-хиллара, картолаш лаьтта бухахь ю, ткъа церан яраш т1ехула ю. Шайх летта чхьаьвриг сих-сиха д1аяккха езаш а хуьлу уьш. Т1ех дерг, х1уъа делахь а, т1ех а, сов а ду, «дукха диъча, къахьло моз» санна. Нохчийн г1иллакхех, оьздангаллах дуьйцуш верг шен доьзалехь, лула-кулахь, куьпахь, юьртахь, махкахь а ша г1иллакхе, оьзда хиларца вевзаш, везаш хила веза. Шех масал эца хьакъ хила веза иза. Хезнарг, 1амийнарг шера дийцарх хьехамча ца хуьлу цуьнах, нагахь адамаша цуьнан къамеле, хьекъале сатесна дацахь, леррина цуьнга, цхьаъ хаа г1ерташ, хоьттуш адамаш дацахь.\nДеха къамелаш деш, сиха нахана к1ордош адамаш хуьлу. Бахьана х1ун ду? Уггаре а хьалха билгалдаккха деза, церан нохчийн къоман 1ер-дахарх долу хаарш ледара хилар. Элирий, бахарий, моьттурий, хетарий – бохуш, кечдина къамел бухь лекха болуш, амма бух ледаро болуш хуьлу. 1илманан бух а болуш тоьшалла ца далийча, вуно атта хуьлу «къамелан г1ала» йохо. Вешан «г1аланаш» йоха ца яйта, уьш ондда латтийта лаам белахь, уьш къоман орамаш т1ехь хила еза. Ткъа цигахь вайна карор яц куралла, совдаьккхина «ас-со» бахар. Далла а ца езна куралла нохчийн халкъо кицане ерзийна: «Куралла-сонталла», — аьлла.\nЦхьа а шеко йоцуш, яхь йолуш, къоман юьхь ларъеш, шайн ц1е а ларъеш баьхна нах к1езиг бац вайн халкъан. Церан доьналла ца хиллехь, цара къоман г1ад, лард ца лардинехь, таханлера нохчийн къам йолуш йолу синмехаллаш а йоцуш хир дара. Уьш хилла, церан яхь-юьхь хестийна вайн махкахь хиллачу, уьш бевзинчу кхечу къаьмнийн векалша (эпсарша, яздархоша, 1илманчаша), уьш цецбийлина царех цхьаболчийн майраллах, доьналлах, маьрша баха церан хиллачу лаамах а. Уьш берриге а ца хилла майра, доьналла долуш, комаьрша, хьанал-ц1ена. Уьш ишта хила лууш къонахий-м хилла царалахь, къоман г1иллакх-оьздангаллина гуттар а г1аролехь лаьтташ, шаьш, г1одаюкъ а яьстина, парг1ат ца бовлуш. Уьш бу хесто хьакъболуш, масал хилла латта безарш. Царех бу нохчашлахь бусалба дин даржийна, лардина эвлаяаш, иллешкахь, дийцаршкахь буьйцу къонахий, вайн къоман мотт, литература, истори йозанехь йитина дешан говзанчаш, 1илманчаш, халкъана а, махкана а шайн комаьрша куьг кховдийнарш, мехкан а, халкъан а дуьхьа баьхнарш, церан дуьхьа шайн мерза синош д1аделларш, набахтешкахь хенаш текхнарш. Уьш шайн ц1ерашца бевзина ца 1аш, церан дахаран некъа т1ехь кхио деза къона чкъор.\nВайн къоман кхетамера, иэсера д1адайалур дац: «Вийна карийна, т1епаза вайна, яйна, лачкъийна, вадийна… докъах х1оккхул ахча доьху… хьенехаг1ара ахчанах эцна шайн стеган дакъа, эрчадаьхна декъий…» — бохуш, мел хезнарг, мел хилларг. Нохчийчохь ши т1ом болуш, «Нохчийн пачхьалкх» йолуш вайна гинарш, хезнарш, лайнарш ду уьш. Оцу къизачу к1уркманехь шайн ц1ена синош лардинарш а бара, ахчанах, даржах, герзах шайн ас-со, ц1е а ца юхкуш, ца хуьйцуш. Дахаран къилба, 1алашо цхьаъ йолуш, доьналла долуш бара уьш. Цара, синош ц1еначара, гуттар лардина, 1алашдина къам, мохк, къоман г1иллакхаш, оьздангалла, сийлахь-еза мехаллаш лоруш, царех масал оьцуш баьхна дела. Цхьаболчарна ладаме, жима х1ума хетарг царна доккха х1ума хетта а ца 1аш, дахарехь шех масал эца хьакъ а долуш, сийлахь-дезаниг ду, нагахь къоман ц1еналла ларъеш делахь муххале а. Цхьана адамо шена магийнарг кхечу адамо шена а могуьйту, нагахь юкъаралло шен хеннахь вониг, боьханиг емал ца дахь. Магийначу к1еззигчех хан-зама яларца даккхий х1умнаш 1аь1а. Цара дохадо къоман къепе, низам латтийна гураш, дозанаш. «Нахана мегарг шена а х1унда ца мега?» — уггаре а кхераме хаттар ду. Ша-шена жоп делла, дихкинарг шена магийначул т1аьхьа х1оттийна хаттар ду иза. Цхьаъ, б1е, эзар – дийнна халкъ, берриге нах а боций ца хаьа цунна. Цхьаъ бен дацахь а, ц1ена хиллачу адамах масал эцийта лууш хилла вайн дай. Баккхийчара вовшашка, баккхийчара къоначаьрга дуьйцуш хилла ишттачу стеган амалехь дика дерг, ладоьг1ачаьрга цуьнах масал эцийта, цуьнах уьш 1амийта. Царех цхьаъ ду вайна дагаоьху шира дийцар а.\nДарц хьийзочу буса некъах а тилла вог1учу цхьамма х1усаман не1 тоьхна. Корехь лаьтта чиркх серла а баьккхина, не1 схьайиллина х1усамнанас.\n- Буьйса дика хуьлда хьан! Некъах тиллера со, аша пурба лахь, шуьца шун х1усамехь буьйса йоккхур яра ас, — аьлла цавевзачу хьешо. Х1усамда ц1ахь воций хиъча, юхаваьлла хьаша, чохь пхийттараваьлла к1ант ву, марнана ю аьлча, чувеана.\nТ1ера кетар д1а а яккхийтина, хьешан ц1а чохь хьаша парг1атвалийтина, х1усамнана шен доьзал болчу ц1а чу яхна. Х1усамда талла вахана, ц1ахь ца хилла. 1уьйрана шен кетар т1е а юьйхина, бехчалга юккъе хьарчийна цхьа х1ума х1усамнене а кховдош, хьешо аьлла:\n- Хьайн х1усамдега соьгара доккха маршалла ло, х1ара х1ума цуьнга д1ало.\nМасех де даьлча х1усамда ц1а веана. Иза ц1ахь воцуш юьртахь хилларг, лелларг дуьйцуш, х1усамнанас хьахийна шайга хьаша вар, ша цунна дина хьошалла, цо дитина «совг1ат» х1усамдега д1акховдош.\nБехчалг д1асаяржийча, куьйган нанап1елг гина х1усамдена.\nОйлане ваьллачу х1усамдас хаьттина шен х1усамнене:\n- Цо шен кетар хьоьга кховдош, хьан куьйгах куьг кхийтирий цуьнан? – аьлла.\n- Х1аъ, нанап1елг кхийтира, — аьлла, жоп делла х1усамнанас.\n- Делахь-х1ета, и нанап1елг шаьлтанца хада а бина, вайн х1усамехь битина-кх цо. Дера, зуда, тешам болуш, оьзда а, ц1ена а стаг ма хилла ахь хьошалла динарг. Иза ца карийча, х1окху х1усаме воьрзур ма вац ша, аьлла, араваьлла, боху, и х1усамда. Тахана а ву, боху, и стаг, тешам болу, ямартло, тешнабехк шайн ц1ийца боцу нах лоьхуш. Уьш шех кхетча, цуьнах синна кхаъ хир болуш. Тешаме адамаш хила лууш кхоьллина ду и дийцар вайн наха. Цу хенахь ца хилла школаш, литература, кхийолу меттигаш, г1ирсаш а кхетош-кхиоран болх д1абахьа. Къанойн дош хилла.\nДийцаршкахь к1езиг ца дисна вайн нехан г1иллакхаш, ламасташ, амма лелош, дахарехь кхочушдеш наггахь бен ца го-кх уьш, халахеташ делахь а. Къомах доьзначу к1еззигчу х1уманан а тидам бан беза. Нагахь иза кхетамна новкъарло йийр йолуш делахь, юкъадаккха ца деза, ткъа ларамаза юкъадаьллехь, сихха д1адаккха деза. Советан 1едал долуш сих-сиха хезаш дара: русское поле, русская водка. Цхьана къоман а бен доцуш я 1а, я аре, я хи хуьлийла дац. Уьш Дала кхоьллинчу 1аламан ду, х1окху дуьненахь цхьа а адам, цхьа а халкъ хилале хьалха дуьйна. Оьрсашна т1аьххье вай а дуьйладелира ваьшна хастамаш бан. Вай а тиллира нохчийн а, г1алг1айн а къаьмнийн йоккху вайнах ц1е коньякана, «Вайнах» — аьлла. Г1алг1аша шайн дайн ширачу кхерчан ц1е «Эрзи» тиллира коньякана. Царна т1ехь седа, мидал сов мел йолу, куралло дог карзахдохуш, 1ийра вайх цхьаберш. Гуш ма-хиллара, вайн кураллин бахьнаш тайп-тайпана хилла. Ваьш кураллаш йинчу цхьадолчу х1уманех вай кхарда а кхаьрдаш, ц1андала, нисдала ца хьовсахь, нохчаллин амалх дерг к1езиг хир ду вайгахь. Нохчийн маттахь дешнаш ду: пуьташ, харцдерг, аьшпаш. «Захало дуьйцуш пуьташ ботта магийна», — олуш хеза. Пуьтийн бух т1ехь кхоьллина доьзал муха хир бу? Баккхийчу, зуламечу пуьташна некъ баккха бен аьлла дац иза. Йохка-эцар лелош а, пуьташ буьтту.\nХаза, ц1ена, оьзда шен доьзалца х1окху дуьненахь ваха а ваьхна, ден-ненан дог хьаьстина, йиша-вешица уьйр-марзо латтийна, лула-кулахь тарвелла, доттаг1ашна тешаме хиллачу цхьана Делан мисканна а, нехан дог т1ера а воьжна ваьхначунна а цхьатерра тоьшалла дар а ду (бармана т1е виллинчу хенахь) пуьташца доьзна. Велларг бармана т1ехь волуш мукъане а Далла хьалха харцтоьшалла х1унда деш ду, Далла а, нахана а вайх х1ора мила ву хууш хилча? Ала диканиг дацахь, х1умма а ца олуш, харцтоьшаллаш а ца деш, вахьа мегаш вац-те цхьаверг мукъане а кешнашка?\nГуш ма-хиллара, захало дуьйцуш ботта магийначу пуьташа йоккха хутал хецна, бакъдерг дийца г1ертачу цхьаболчийн маттах, когех а хьерчаш. Харцдерг а дуьйцуш баьхначарна цундела ца хаьа, мел атта ду х1окху дуьненахь бакъдерг бен ца дуьйцуш ваха. Массо х1уманан а тайп-тайпана мехаш бу. Адамаша, шайн кхетаме, хьежаме, синмехаллашка хьаьжжина, хедийна, х1иттийна мехаш бу уьш. Цхьаьнгге а мах хадалур боцуш, х1отталур а боцуш хилла стеган, къонахчун дош. Лаа олуш ма дац: «Цхьаболчийн ахча лелачохь дош лелаш вара хьенех». Кхин а ду олуш: «Шен дешан да ву иза». Бакъ дешан, масла1атан дешан дай дуккха а хуьлийла вайлахь!


Кхин а цхьана жихIадхочунна хан тоьхна Австрехь\nАвстрехь хIинцалц схьа а кIеззиг хилла яц ша шех Исламан пачхьалкх олучу ДАIИШ тобан могIаршлахь, я кхечу Шемахь тIемаш бечу тобанийн декъахь а хилла, цу махка юхабирзинчу шайх юкъараллехь джихIадхой олучу нахана тIехь кхелаш. РогIраниг йирзина хIинца.\nАл-БагIдадин бIаьхой - кхелашкахь\nУггаре а алсамох цу юхабирзинчарна юккъехь нохчийн\nкъомах кегий нах хуьлу. Иза тамашийна а дац. Австрера Шемарчу тIаме\nбаханчу кхо бIе герга нахах ах нохчи бу,15 шарера 60 шаре кхаччалца\nхенаш йолу нах бу царна юккъехь.\nАмма нагахь санна Шема шаьш кхачале а, цул тIаьхьа Шемара схьа шаьш Европехь бисинчу шайн бовза-безачаьрга шаьш дечу къамелашкахь а, вуьшта джихадхойн пропагандин видеошна тIехь а мел майра а, мел сонта а къамелаш деш хилахь а, амма царех цхьана бахьнийца Европе юхабирзинарш вуно эсала бовлий хуьлу, машаре цхьаьнадахар доцург кхин мехалла ца лоручу идеологин агIончаш шаьш долчуха.\nЦхьаъ вукхунна тIехь хIора баттахь аьлча санна Австрехь Шемарчу тIамехь дакъа а лаьцна юхабирзинчу кегийчу нахана тIехь ечу кхелаша гойту иза.\nГайтира иза иштта хIинца рогIерчу Шемахь тIом бина Австре юхавирзинчу нохчийн къомахчу джихадхочунна тIехь Форалберг лаьттарчу Фелдкирх гIалин кхелахь дIаяьхьанчу процессо а. Цигахь жоьпалле озийна вара 25 шо долу кIант, 2013-чу шарахь Шема тIаме вахана хилла волу.\nПрокуратурано цунна бехке дуьллуш дара, и кIант тIаккха Шемахь доккхачу декъахь нохчех а, кхечу цхьана хенахь Советан пачхьалкхе юккъе догIуш хиллачу къаьмнийн векалех а лаьтташ йолчу Джунуд аш Шам, аьлча а Шеман бIаьхой цIе йолчу тобанех дIа а кхетта, цигахь цкъа хьалха цхьана баттахь тренинг ечу лагерехь тIеман говзалла а Iамийна, цул тIаьхьа тIемашкахь дакъалаьцна хилар. Шена чов йинчул тIаьхьа 2014-чу шеран зазадоккху баттахь Австре юхавирзинера иза.\nШа кхеле озийначо чIагIдора, ша Шемарчу Маьршачу Эскаран декъашца вара, террорхошца вацара, бохуш. Ма-дарра аьлча, ша хьенан куьйга кIелахь хьаьнца тIемаш бина бохург, цо ша дийцарехь, цунна башха хууш а ца хилча санна ойла кхоллалора цуьнга ладоьгIуш.\nШемахь долу хьал вуно кегаделла ду, йоккха хаос ю цигахь, цундела кхин башха кхета аьтто а ца хуьлу тIемалойн шайн буьйранчаш муьлш бу я шайн тоба муьлхачу тобан куьйгакIелахь ю а. Шена коьртадерг Асадан режиман дуьхьал тIом бар дара, и диктатор вожош дакъалацар а, бохуш дийцира цо пхеа сохьтехь герга яхйеллачу процессехь. Цул совнаха, ша Шемара юхавирзинчу муьрехь полисхоша шега хаттам бечу хенахь ша аьлла долчех цхьаццадолу хIуманаш бакъдацара аьлла мукIарло дира цо.\nМасала, ша масатоп а карахь тIом беш вара, бомбин даьндаргнаш а кхетта чов йинера шена бохуш ша хIетахь дийцинарг сонталлина дийцинера ша, дозалла деш, шен мах лакхабаккха гIерташ, элира цо.\nБакъду, кхелахочо Тагверхер Сабринас и кIант Шеман Маьршачу Эскарехь а воцуш, мелхо цу эскарернаш демократи езаш болу муртадаш лоруш йолчу Джунуд аш Шам тобанехь хилар тIечIагIдеш долу тоьшаллаш гайтира цунна а, кхел тергалйешболчарна а.\nСурташ, масала, я видеогайтамаш. Цул совнаха, Германехь даханчу шарахь набахте воьллинчу цхьана Шемара цIавирзинчу Джунуд аш Шам тобанерчу джихадхочо дийцинера Iедалхошка, и кIант шайца а\nвара, цигахь Джундулла аьлла цIе а яра цуьнан бохуш.\nЦунна дуьхьал жимчу стаго мукIарло дира, ша цу тобанца а зIенехь хиларна, хIунда аьлча, цо ша ма-аллара, цигахь болчу нохчашца цунна атта дара, кхечу тобанашкахь буьйцуш берг Iарбийн мотт бен ца хиларна. Иштта цо чIагIдора, динан я идеологин бахьанашца ша Шема вахана вацара бохуш, шена коьртаниг – Асадан къизаллашна дуьхьало яр дар бохуш а.\nКхеташ дара, кхелана цо дуьйцург бакъдац аьлла хетийла я цуьнан\nтоьшаллаш кхелахошна чекх сагуш лорийла а. Бакъду, цо Шемахь шен куьйга къизаллаш лелорна тоьшаллаш кхелехь ца хиларна иза бехке веш дерг деккъа кхечу махкахь террорхойн тобанехь дакъалацар дисира.\nЦул совнаха, кхело тидаме ийцира цу кIанта 20I5 -чу шарахь Австрера Шема ваха гIоьртина волу ши жимстаг цига ца вохуьйтуш сацийна хилар, цигахь дерг бакъдолчехь шуна моьттург дац шуна аьлла цаьрца кхеторан болх а бина. 2015-чушарахь корта бахош долу наркотикаш лелорна цхьа шо ах шой хан тоьхна хиллачу цу джихадхочунна кхело хIинца кхин а 2 шой ах шой хан туьйхира.\nЦу юкъана ДаIишан гIуллакхаш ледара хиларна мукIарло дина цу тобан\nкуьйгалхочо ша шех халип олучу БагIдади Абубакара шен рогIерчу\nаудикхайкхамехь. Шен Iодикаяран кхайкхам санна билгалдаьккхинчу\nкъамелехь БагIдади къера хилира тIаьхьарчу беттанашкахь ДаIишан цхьамогIа эшамаш хилла хилар.\nЦо шен агIончашка дехар дира, лаьмнашка юха бовларе а, Iожалхой санна лелхаре а. Лелха боьлхучарна мелла а синхьаам бархьама БагIдадис билгалдаьккхира шен къамелехь цаьрга елсманехь\nхьоьжуш исбаьхьа хIурлаI-мехкарий хилар.


Iеламнехан васт » Нийсо-Дагестан\n08.07.2020 59 0 niyso\nНохчийн яздархойн зорбанехь араевллачу произведенешлахь, суна хетарехь, ас ешаза цхьа а хир яц. Цундела айса дуьйцург сайн хьекъалехь а, кхетамехь а цхьа бух болуш ду моьтту суна.Х1инццалц вай йийцаре йора литературехь интернациональни, патриотически, Даймехкан, безаман, иштта кхийолу а теманаш. Девзара коммунистийн, кулакийн, къечеран, хьолахойн, иштта кхечеран а васташ. Амма литературин критикехь бакъдолчу т1ехь билгалдаьккхина дацара 1еламстеган васт. Молла, динан хьехамча вуьйцура шен уггар ямартчу г1уллакхашца. Хеталора, ванах, ма тамашийна х1ума ду-кх оццул болчу молланех иттех ваьлла а хьанала вехаш стаг цавалар аьлла. Нохчийн литературехь суна бакъ-молланийн шиъ васт бен ца девза. Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» роман ешначун даг чу дуьжуш ду Маккхал-моллин васт. Мискачеран молла, хьекъале, собаре, майра гермачигхойн Маккхал…шен дас а, вежарша а, юьртахоша а санна, шен дерриге а дахар халкъан маршонехьа къийсарна д1аделла волу Маккхал веза ца лойла дац ешархочунна. И васт кхоллараллехь боккха кхиам хилла Айдамиров Абузаран.\nШолг1аниг ду Ахмадов Мусан «Лаьтта т1ехь лаьмнаш а х1иттош» ц1е йолчу повестан турпалхочун Ибрах1им-хьаьжин васт. Ошаев Халида шен «Алун шераш» романехь хьахаво Ибрах1им-хьаьжа. Амма, вайна массарна а хууш долчу бахьанашна, цо и васт кхоччуш схьа ца диллина. Зударий, бераш йогуш йолчу юьртара ара ма даха олу Ибраьх1им-хьаьжас, юрт ларъеш берш доггах латийтархьама. Циггахь т1етуху Ошаевс х1ара дешнаш: «Салташа юрт яьккхича, цара тало мегаш дикка хьал-бахам бара моллин». Иштта цхьацца х1ума моллина 1уттуш ца хиллехь, и роман а ешархошна т1екхочуьйтур яцара цензуро, обкоман б1аьрг-лерг сема дара х1етахь. Ма-дарра дерриг схьацаалар Ошаев Халидан бехк болуш х1ума дацара.\nАхмадов Мусан кхиам хилла Ибраьх1им-хьаьжин васт бакъдолчунна т1ехь гайтарехь. Моллин дог 1ийжа, лозу оцу т1амехь беллачарна. Ша бакъволу 1еламча, молла хиларе терра, цунна ша жоьпалле хета оцу буьрсачу тасадаларехь хиллачу х1ора 1ожаллина, х1ора чевнна, х1ора ден, ненан, вешин, йишин, беран доьхначу дагна. Юьртахоша лардийриг шайн сий, маршо, оьздангалла ю, ткъа царна коьртехь лаьтта Ибраьх1им-хьаьжа. Ирча сурт х1утту цунна хьалха т1ом д1абирзинчул т1аьхьа – уьш т1еман къиза лараш ю. Циггахь дагадог1у моллина ц1ергахойн баьччех Ц1урех лаьцна долу шира дийцар, шен дерриге а тайпа х1аллакьхиллалц мостаг1ех летта волчу. Цара лардийриг а хилла-кх шайн сий а, маршо а. Беллачарах къахетар ду Ибраьх1им-хьаьжин дог лазориг, амма цунна хаьа, х1ара дийна бисинарш а кийча бу шаьш кхачадаллалц мостаг1ех лета.\nМаккхал-молла а, Ибраьх1им-хьаьжа а ву-кх вайн литературехь бакъ 1еламча – веккъа и шиъ.\nНохчийн къоман литературехь дуьйцу оццу къоман идейни куьйгалхой хилла болчу 1еламчех лаьцна акха мел дерг.\nХалкъо шен маршо ларъеш айбинчу х1ора г1аттаман коьртехь лаьттарш даим 1еламнах хилла. К1орггера 1илма долуш, хьекъална шел а лакхахь болуш ца хиллехь, халкъо уьш шайн баьччанаш хоржур а бацара. Шайх-Мансуран заманахь, цуьнан хьехамаш бахьанехь, адамаша куьг тухуш ца хилла хьарамчух, адамехь коьртаниг оьздангалла лоруш хилла (иштта яздина оьрсийн сийлахьчу яздархочо Л. Толстойс а). Шайн маршо ларъян г1азотна юкъ йоьхкуш летта вайн турпала дай. Халкъан иэсехь а, кхетамехь а деха имам Шемалан, Кунта-хьаьжин, Ташу-хьаьжин, кхиболчу 1еламчийн васташ.\nК1орггера 1илма девзина, Дала шайна къайле елла болу шайн динан хьехамчаш ма-хиллара бен хила йиш яц халкъ а. Ткъа цхьаболчу вайн яздархоша дийцарехь, цара халкъ 1ехош, боданехь даллош, 1азапехь латтийна.\nС. Бадуевн «Пет1амат» ц1е йолчу повестехь уггаре тешамениг шайн юьртан къеда хета Дудина. Ша лоцуш, цо шен йо1 цуьнга д1ало, ткъа уггар ц1ена хеташ волчу моллас Пет1аматна т1ехь кхоьллинарг а вайна хууш ду. Цу т1е а обаргийн метта-мотт болчу стражникаш буьгуш воьдург а иза ву.\nТкъа «1имран» ц1е йолчу дийцарехь, ши киса ахьар бахьана долуш, моллас 1аьнан шийлачу буса т1етуху байлахь бисинчеран х1усам, ши адам шелонна ден а дуьйш… «Бешто» ц1е йолчу повестехь ламазна кхойкхуш волу молла ша бечу кхайкхаман ойла еш а вац – цунна дуьхьалх1уьтту шена жа долчу Мусас захало кхочушдича лун долу итт туьманан кехат. Пхи туьма бахьана долуш Шедид-моллас, шена ямарт ву олий, холчах1оттаво миска Дика, иштта а шен к1ант велла холчохь волу. Бадуев Са1идан произведенеш т1ехь оцу тайпана масалш дуккха ду, ткъа 1еламстаг дикачу аг1ор гайтар цхьа а дац. 30-чу шерашкахь зорбатоьхначу цуьнан произведенийн (1адаташна леринчу) мужалташ т1ехь ю цхьа билгалонаш: «Обкомо а, Серлонан Министерствос а т1едилларца» аьлла. Т1аккха кхеташ ду-кх дерриге а, хала зама ма хилла а, къайлахволу мостаг1 1оравоккху зама, «кхимаша кортош хьовзийна» зама.\nГайсултанов 1умаран «1аьрби», «Къийсаман новкъа» повесташкахь а молланаша ден талораш а, церан деган боьхалла а йийцина вер вац. Шен доьзалхо бердах воьдучуьра хьалаваьккхинчу шен идейни мостаг1чунна а дагна к1ад ца ло молла я хаза дош а ца олу цуьнга. Кхечу яздархойн произведенешкахь а го вайна моллин бала боцуш х1ума цахилар. Иза г1ерта захало дохо, ирсе бехачу доьзалшна юкъара барт эг1ийта, хьанал къахьоьгучеран къинхьегамах догдаккха, халкъийн юкъарчу юкъарчу доттаг1аллина юкъа стим тийса – масане ду уьш, цуьнан лело карахдолуш а, иза ларош а долу сий мел доцург.\nОкуев Шимас «Ц1ий, латтий» романехь вайна гайтина имам Узум-Хьаьжин пародийни васт: ерриге Нохчмахка, дуккха а суьйлий шена т1аьхьах1иттина волу Узум-Хьаьжа цо гайтина гуттар ц1армата: шотойн бераша т1е г1орзолгаш етташ, вир т1ера охьаветташ хьийзош. Сел беламе стаг иза хилча, адам т1аьхьах1уттур дацара цунна. Хууш ду, иза хан тоьхна воккха стаг хилар. Амма цуьнгахь хилла дика 1илма, хилла дахаран зеделларг. Узум-Хьаьжина халкъо гечйийр яра дег1ан г1орасизалла, амма гечйийр яцара син г1орасизалла.\nГуттар шайн забарш ца юьтуш хиллачу нохчаша Узум-Хьаьжина аьлла х1уманаш а ду. Иза шен б1аьрга гина волчу тхан юьртарчу воккхачу стага дуьйцура Узум-Хьаьжа шен б1оца дуьххьара Ведана кхачар. Лохачу дег1ахь, векъана 80 шарал т1ехваьлла, имаман деха тур а текхош, шайна хьалха Узум-Хьаьжа д1ах1оьттича, цхьамма мохь туьйхира, боху: «Ванах, и стаг оцу туьрах д1а хьан вихкина теша?». Ткъа беркъа бедар т1еюьйхина, йоьхначу мачашна чуьра аракъедаш когийн п1елгаш а гуш болу имаман б1аьхой – суьйлий гича, кхечо элира боху: «Делора тоьлу х1окхарна а, оццул къен х1ара дуьне дуучул, оцу керстанех летта, белла д1абовлар». Иштта забаршца-1иттаршца т1еэцна нохчаша Узум-Хьаьжа, амма цунна т1аьхьа а х1иттина уьш. Т1аккха нийса хир дуй-те иза беламе гайтар? Хьан-хьанна т1аьхьах1оттал 1овдал ма ца хилла вайн халкъ.\nОшаев Халида а гайтина Узум-Хьаьжа авантюрист санна. Со кхета оцу ас лакхахь бийцинчу яздархойн иштта васташ кхолларехь бехк цахиларх, х1унда аьлча замано а, 1едало а ма-боххура яздан дезна церан. Ткъа х1инца хан къаьчна вайн халкъан историца боьзна болчу массо а боламийн, г1аттамийн, хиламийн к1орггера талламбан а, церан 1алашонийн дуьхе кхиа а.\n1едалан политико 1еламнах емалбеш хиллехь а, халкъан кхетамехь а, иэсехь а кхин мах хадабо церан дахаран а, цара лелийначу г1уллакхийн а.\nМасала, Цоци-Эвла деникинхоша йоккхучу дийнахь юьртахоша бартбина, мостаг1чунна хьалха гора ца х1итта, г1азотехь бала. Курчалой-Эвлара хилла бохуш, дуьйцу церан юьртан къеда Мусло-молла. Цоци-эвлахоша шена д1аваха пурба делча, Мусло-моллас х1умма а осала доцуш жоп делира, боху: «Х1ара де т1ех1отталц, масех шарахь шун юьртан къеда ву бохуш, аш делла саьхьаш а, сискалш а юуш, 1ийна со шуьца. Ткъа таханлерчу дийнахь сайн са дадийна суо д1авахар осала хета суна». Т1емалойн дог ира-карах1иттош, оцу буьрсачу тасадаларехь шегара стогалла гайтира, боху, Мусло-моллас, ша 1ожалло лаццалц…\nТахана а вайн къоман муьлхха даккхий г1уллакхаш вай тешадо бакъболчу 1еламнахах, вайна ч1ог1а оьшу церан хьекъале хьехамаш, вай нийсачу новкъа дуьгун берш а уьш бу.


28,8% белхахой 15 эзар соьмал лахара алапа оьцуш бу Нохчийчохь\n28,8% белхахой 15 эзар соьмал лахара алапа оьцуш бу Нохчийчохь. Цу гайтамехь уггар гIаддайначу 5 республикана юкъахь 5-гIа меттиг дIалоцуш ю иза. РИА Новости агенталло бинчу талламца, Оьрсийчохь 15 эзар соьме ца кхучуш алапа долуш бу 11% белхахой.\nУггар ледара хьал ду Къилбаседа Кавказехь. Цигахь уггар лахара белхан алапа оьцуш бу Дагестанера белхахой - 34%. Цунна тIаьхьа ю Кхарачой-Чергазийчоь (33%), ГIалгIайчоь (29,6%), Къилбаседа ХIирийчоь (29%) тIаккха Нохчийчоь (юьхьенца ма аллара 28,8%).\n"Регнум" агенталло дийцарехь, 100 эзар соьмал лакхара баттахь алапа оьцуш бу Оьрсийчуьра 6 регионера белхахой. Буьйцурш бу Сахалинан а, Магаданан а мехкаш а, Ненцийн а, Ямало-Ненцийн а автономин гонаш а, Москва а, Чукотка а.


цхьалха - Synonyms of цхьалха | Antonyms of цхьалха | Definition of цхьалха | Example of цхьалха | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for цхьалха\nTop 30 analogous words or synonyms for цхьалха\nЦIоз Цхьалха муьран цӀоз дукха хьолахь лардаран басахь хуьлу, дика билгалдаьлла дебаран диморфизм а йолуш, жигара доцуш (нӀаьвцициган муьрехь муххале а) цхьалха дахар ду церан. Тобанан муьран сагалматаш сирла а, бес-бесара а хуьлу, морфологехь имаго тӀомалелар гӀоле долуш хуьлу. ЦӀоз оцу муьрехь дуккха жигара лела, нӀаьвцициг оьланаш а, имагон жӀуганаш а еш. Тобанан муьрехь ян а яц дебаран диморфизм.\nЦIоз Тобанан а, цхьалха а (шайтаӀанан говр) цӀоьзан муьрийн яккхий башхаллаш ю, куьцехь а, физиологехь, иштта леларан амалашкахь а. Оцу шина муьран башхалла чӀогӀа ю, цхьана хенахь цхьаьна муьран "Locusta" тайпана сагалматаш кхечу ("Pachytylus") тайпанах лорура.\nЦIоз ЦӀоз, акридаш — масех тайпана сагалматийн бакъдолу цӀозкепарчеран ("Acrididae") доьзалера ду, церан таро ю генна кхелхаш йолу яккхийн (барам — бӀе миллион) жӀуганаш ян. ЦӀоьзан биологи башхалла йолуш ю, церан шиъ мур бу — цхьалха а, тобанан а, уьш къаьста морфологица а, леларца.\nМонархи Мона́рхи ( — «Ӏедал цхьаннан карахь хилар»: — «цхьалха, цхьаннан» кхин — «урхалла дар, Ӏедал») — урхаллин форма пачхьалкхан Ӏедал цхьан адаман карахь хилар монархан (королан, царан, императоран, элан, герцоган, эрцгерцоган, султанан, эмиран, ханан, фараонан кхин а).\nЭлектрически конденсатор Конденса́тор ( — «юкъяр») — шиъ полюс йолу дӀахӀоттинарг билгала токан чухоам болуш а, кеззиг токан чекхъялийтар йолуш; заряд ӀаӀош йолу дӀахӀоттинарг. Конденсатор ю партал электронни дакъа. Цхьалха конденсатор хӀотталуш ю шина электродах юкъахь диэлектрик йолуш. Диэлектрикан томмала къезга ю цуьна гонахйиллинарг чунна хьаьжна (хьажа сурте). Практикехь лелош йолу конденсатораш ю диэлектрикан а, электродашна а шортта чкъорнаш долуш. Кхоьчу тайпа конденсатораш хӀотталуш ю деха хьарчийна диэлектрикийн а, электродийн а ленташах.\nЦIоз Цхьалха муьрехь деха, тобана юург тоъалц. Юург ца тоьачу хенахь (дукха хьолахь иза довхачу декъачу шерашкахь хуьлу), цӀоьзо керла тӀаьхе йоккху, уьш яккхийчу тобанашка гуллало, царна дукха метаморфозаш хуьлу — дегӀ а. тӀемаш а даккхий хуьлу, шайтӀан говранех цӀоз хуьлу. Оцу хийцаман хааман фактор ю тобан луьсталла. Талламо гайтина, цӀоьзан оццул тӀаьхье кхиийта цуьнан дозан тӀе куьзга дилча а тоьу. Куьзганчохь ша гуш, цуьнца девнаш дохуш, цӀоьзо зирх тосу дӀакхалха дагахь.\nДитт "Минда́ль" (, хьалха — я ) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера Хьач тайпана Миндаль тайпана бухара (Amygdalus) колла я жима дитт (4—6 м лекха). Миндаль дукха хьолахь бӀарашна юкъатуху, лаг долу стом болушехь. Барамца а, кепаца а миндаль тера ю туьркан лагах. Миндаль кхуьу тӀулгийн а, тӀон а басахь хӀурдан барамал 800 — 1 600 метр лакхахь (бухарин миндаль хьалакхочу 2 500 метре), гӀоле хета кальци алсама долу латт. Геннаш чӀогӀа даьржина ду. Патаргаш шина кепара ю: вегетацин еханаш а, генерацин йоцанаш а. ГӀаш ланцет кепара ду. Зазанаш цхьалха, диаметрехь 2,5 см, кӀайн я сирла-цӀен жазаш долуш. Стом — бекъа, бархатан чо болуш, овал кепара цхьа лаг долуш, стом бекъа кхиъча атта дӀакъаьста лагнех. Кхуьу кегийра тобанашкахь 3—4 цхьаьна, вовшен 5—7 метр гена. ЧӀогӀа серло дукха еза, дика йокъалла лов, орамийн система дика яржарна а, кхоош транспираци ярна а.


Чехи. Карантин кхайкхийначул тIаьхьа\nМатериалан авторш "Настоящее Время" телепроектан корреспонденташ: Гребенюк Иван а, Маслова Юлия а, Купка Роман а\nКху беттан 16-чу буса дуьйнна йоллу Чехин пачхьалкхехь карантин кхайкхийна. Заздоккху-беттан 24-чу дийне кхаччалц дIаяхйийр ю иза. Меттигерчу бахархойн дIасалеларна доза тоьхна. "Цхьа цатррийла" хилча бен ара ма довла боху Iедалхоша.\nЙиш ю балха а, туькана а, дарбан цIийне а, шен гергарчу нахе ваха а. Ишта магийна бераца, я шен жIалица арахь волавала а.\nОршотдийнахь хаам баьржира, коронавирус кхетта хиллачу кхаа стагна гIоле хилла аьлла.\nЙоллу пачхьалкхехь карантин кхайкхийначул тIаьхьа Чехехь долчу хьолах лаьцна дуьйцу"Настоящее Время" телехьожийло.\nУггар а туристаш дукха лестачу Юккъерчу Европерчу гIаланех йолу Прага цIеххьана яссаелла. Туристашлахь гоьяьлла ю Вацлавн майда.\nКъоман музейна тIера дIайолалуш и иза. Цигара дIа Шира гIала (Старый город) йолчу меттиге кхачаво. Дуьненахь а девза астрономин сахьт ду цигахь кхозуш. Иттаннашкхь ю туьканаш а, ресторанаш а, кафеш а. Карарчу заманчохь царех дукхахъерш къевлина ю.\nЙилина ю молханаш а, юург а юхку туьканаш. Чувуллучохь дIатоьхна йозанаш ду: "Ялх стагал а сов стаг чохь хила йиш яц" аьлла.\nЦхьайолчу кафейнийн а, ресторанийн долахошна некъаш карийна. Шайн напха даккха гIертачу цара юург а, молург а неIарийн бертехь юхкуш ю, чу а ца буьтуш. Кхузахь а билгалдаккха догIу. Къаьсттина мукъаденошкахь, Чехехь дечу, дуьненна а девза йий духкучу меттигашкахь иттаннашкахь нах гуллора. Оцу гуламех самукъадаккхар хуьлура. Карантинан низамашца догIуш дацара цу кепара лелар. Ткъа хIинца полицино шаьш терго латтор ю аьлла йий духкучу меттигашна тIехь, адамаш гул ца далийтархьама.\nКарантин юкъаяккхаран Iалашо ю, адамийн вовшашца уьйраш мел а кIезиг хилийтар. Лоьраша а хьоьху, вовшашна юкъахь шишша метар дистанци йита бохуш. Ишта юкъадаьккхина, гIалин транспорт тIехь бетах йоьхкина туьмIаьжгаш, куьйгех каранаш хилийтар а. Бакъду, рекомендацешка ла ца дугIурш а нисло.\n"Рекомендаци" боху дош цхьа юкъара ду. Чехин Iедалхоша доьху шайн бахархошка, ца бевллачу денна бен ара цабовлар: супермаркете, аптеке, я балха. Масех де хьалха дIакъевлина дешаран хьукматаш. Жимма садаIа хIаваэ вала йиш ю парке, я хьуьнха.\nКарантинан низамаш дохийначарна цкъачунна тIедожийна жоьпалла дац. Дац могуш болчу нахана, шеца цхьа а коронавирусан симптом йоцчу бахархошна.\nЧехин чоьхьарчу гIуллакхийн министро Гамачек Яна пресс-конференци йоьдучу заманчохь дIахьедира жоьпаллех: "Вирус кхета тарло адамна. ТIаккха цо кхечунна дIалур ду шегара ун. Цхаъ вала тарло. ТIаккха и низам лар ца динчун цуьнца ваха веза-кх ша велла дIаваллалц".\nНагахь санна, коронавирусах шеко а хилла, цIера ма вала аьлла, карантине ваьккхина стаг арахь гахь, цунна гIуда кхачор ду 130 эзар доллар, я 12 шарна набахте хьажор ву.\nКарарчу беттан 24-чу дийне кхаччалц ю Чехехь кхайкхийна карантин. Эшахь, кхин дIа а яхйийр йолуш ю.


Диктант этнографин хиллехь а, хеттарш Кадыровн биографех дара\nНохчийчохь дIаяьхьначу "Йоккхачу этнографин диктантехь" Iаламат чолхе хеттарш дара бахахь а хьаькамаша, жоьпаш 12 шо кхаьчначу берана а хуур долуш ду.\nШолгIа шо ду "Йоккха этнографин диктант" аьлла ерриг Оьрсийчоьнан регионашкахь акци дIакхайкхийна.\nНохчийчоьнан Iедало а жигараллица тIеийцира и экзамен, шина баттахь шозза чекхбийлар тIе а дожош бахархошна.\nДуьххьара байначу беттан 3-чу дийнахь, махкахь къаьмнийн цхьаллийн де даздечу барамийн программица а догIуш, Нохчийчуьрчу школашкахь, лакхарчу доьшийлашкахь а кечйинчу чоьнаш чохь 14 шарера 71 шаре кхаччалц 3 эзар стаг чекхвелира тестех.\nИштта шоьтадийнахь шолгIа а дийзира оцу зилах чекхбийла бахархойн: министрийн, кIоштийн администрацин куьйгалхойн, яздархойн, доцца аьлча, баккхийчу а, кегийчу а хьаькамийн а, могIарерчу бахархойн а.\nЭтнографин диктант язъйинчу хьаькамаша бахарехь, хIуммаъ атта дацара жоьпаш каро.\nКъоман политикан а, арахьарчу зIенийн а, зорбанан а, информацин а Нохчийчоьнан министро Умаров Джамбулат цецвуьйлу тестехь хиллачу хеттарех: "Iаламат чолхе хеттарш дара, суна а тIехь, - боху цо меттигерчу телевизионехь еллачу интервьюхь, - экзаменехь ахь кхоъ бен ца даьккхинехь а, хьо вуьззина мехкан патриот ву, оцу зерах чекхваьлла волу", - элира цо.\nТкъа экзамен дIаеллачу яздархойн Союзан куьйгалхочо Ибрагимов Кантас, профессор волчу шена а цхьана, Iаламат чолхе дара боху тестера хеттарш, амма чIогIа пайде ду нохчийн истори бухера дуьйнна хаар аьлла, билгалдаьккхира цо.\nДешаран, Iилманан министраллан сайтехь яздарца, Нохчийчоьнан исторех, географех, этнографех лаьтта 100 хаттар Соьлж-ГIаларчу педагогикан университетца дага а буьйлуш, хIиттийна ду министраллан белхахоша. Оцу массо а хаттарна жоьпаш дала кхиа безара шина сахьтехь.\nСтаврополан кIоштахь дIаяьхьначу этнографин диктантехь дешаран, кегийрхойн политикан министро Донецкий Дмитрийс а боху, баккъал а чолхе хилла хеттарш, хIунда аьлча, масала, нийса билгалъяккха езара Дагестанерчу Кубачи эвларчу говзанчийн орнаментан цIе а, 20-чу бIешерашкара Кавказах талламаш бечийн цIераш а, иштта евзаш хила езара кхи а спецификан терминаш а.\nТкъа махкахь хиллачу диктантан хеттарш чолхаллица хIиттийна бахахь а цигарчу хьаькамаша, Маршо Радионе дахкийтинчу оцу хеттаршка хьаьжча, хадам бо ахь, мел лахара а, 6-чу классехь доьшучо а хецна жоьпаш кхачор долуш уьш хиллаийла.\nМасала, маца дуьненчу ваьлла Кадыров Ахьмад, муьлхачу юьртахь ваьхна Кадыров Ахьмад, Оьрсийчоьнан турплахо мидал маца елла Кадыров Ахьмадна, маца тIеэцна Нохчийн республикан Конституци, муьлхачу кIошта юкъа йогIу Лаха Варанде, ишта кхи дIа а.\nСтохка ГIалгIайчуьрчу Iилманан-талламан Ахриевн цIарахчу институтехь акци йоьдучу хенахь, шена хьалха кийча жоьпашца бланкаш ехкича, реза ца хиллера мехкан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек.\n"Суна сайн хаарш баккъал а зен лаьа" аьллачу цо, хийцийтинера шен бланкаш. ТIаьхьо къайла а ца хьош элира куьйгалхочо: "Советан заманара схьа дара дукхахдолу хеттарш, цундела суна дIоггара хала дацара царна жоьпаш дала. ХIетте а, цхьаццадолчу хеттаршкахь ницкъ хуьлура, сайна хетачу кепехь варианташ къаста-м йора ас, делахь а, дуккха а жоьпаш харц хир ду сан", - аьлла.\nТкъа дозалла до Нохчийчоьнан министро, ша кхиамца тестах чекхваьлла хиларца. Берашца цхьана Соьлж-ГIалин лоьмар 1 йолчу гимназехь кхочушйина цо этнографин диктант.\nАмма шеко яц, министро 100 хаттарх 99-нна нийса жоп делла хир ду аьлла, хIунда аьлча, диктантна юккъера 4-чу цхьана хаттарна делла жоп нийса хуьлийла а яц. Я ша хIоттийна хаттар а, ур-атталла.\nОцу тестехь хоьтту "Хьехархочо кхуллуш ду къам" дешнаш аьлларг мила ву? Сулейманов Ахьмад, Айдамиров Абузар, Кадыров Рамзан, я Кадыров Ахьмад ву?\nНохчийчохь мел хуьлучу барамашкахь, дешнийн автор Кадыров Ахьмад ву бохуш, билгалдоккхуш велахь а, Интернетчохь яздина ду "Хьехархочо кхуллуш ду къам" алар ширачу сийлахь-баккхийчу Iилманчашкара схьадогIуш ду, аьлла.\nЭтнографин диктантера хеттарш


Цкъа дIалаьцар хьахецац цо | Новости Магаса - БезФормата\nСелий Мехкарча Карабудахкентски района Уллубийаул яхача юрта Каспийское оалача форда чу яха ши кхалсаги ши бери деннад укх деношка. Цох бола хоам бу, Дагестана хоамбара кечалаша.\nНах хила бахача шоллагIча дийнахьа – 18-ча июле дийнахьа Iурре дIаоарцагIабаьнна хила баха нах хьабоахачар хьа а леха, хьалдаьхад байнарий декъий.\nМЧСа беча хоамах лувчара шу доладелчахой – из да июнь бетта 1 денгара – Селий Мехка 9 саг хила вахав, царех 4 бер да. Массадолча оагIорахьа бола бехк ба, лувча аргIа йоацача, кхерамзлен Iалашо йоацача нах лувчаш хилар.\nХьалха санна а доацаш тIехьарча хана гIалгIашкахьара дукха нах ух тайп-тайпарча фордаш тIа лувча. МаIанах а, кхалнах а, бераш а да, царех. ХIаманга дIа-хьа а ца болхаш мехкарча додача хишка лувчараш а ба, кхоачам болаш, бакъда, миччахьа вале а кхерамзле дагара ца йоалаш лоралуш хила веза саг.\nСага хета лувча ховш вар аьнна ше миччахьа гIолла чакхваргва, хиво дIалоацаргвац, аьнна. Эггара унзарагIа а кхерамегIа а лоархIача хIамаех цаI да хий. Цкъа цу чу лайжа чуваха саг дийна а волаш хьалваккха хала ва. Мичахьа дале а, лоравала веза саг, къаьстта бераш хIаьта а лорадедеза. Ший лоIамагIа а волаш хи чу дIачу а ваха венна саг кхераме лоархI вай.\nМехкал арахьа бахача хила баха байна беце а укх шера ГIалгIай Мехка массехк саг хила ваха веннав. Царна юкъе боккхийбараш а кагийбараш а ба. Цхьаь воде а, нахаца воде а лоравелча бакъахьа ва саг хих.


Кадыров Малхбале вахана. Вац уллехь гуш Шахидов\nБелхан визитца Бахьрейне вахана Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан. Оцу хьокъехь цо ша хаам баржийна шен Instagram агIонтIехь оршоьтадийнахь.\nШи кIира бен дацара Кадыров Путинца цхьаьна СаIуда Iаьрбийчохь а, Цхьаьнатоьхначу Iаьрбийн Эмираташкахь а хилла.\nКадыровс бечу хаамца, Манамехь иза цхьаьнакхетта элин воIаца ал-Халифа Насер бен Хьамадца. Хила дагахь ву иза Дуьненаюкъарчу герзан гайтамехь - BIDEC конференцехь а.\n«Цхьаьнакхеттачохь тхо хьаьвсира Гумсехь, Оьрсийчоьнан леринчу ницкъийн университетехь, кечбечу Бахьрейнерчу низамхойх лаьцна яьккхинчу видеога. Бераш Iаморна ал-Халифа Насер бен Хьамада баркалла элира тхуна», - яздо Нохчийчоьнан куьйгалхочо.\nКадыров Рамзанна къамелаш гочдеш ву кху визитехь Даудов Турко. Иза го хьошалгIахь Кадыровс яьккхинчу видео чохь. Дукха хьолехь цуьнца Малхбале воьдуш хилла цуьнан тешаме накъост, динан хьехамча Шахидов Адам вац уллехь гуш.\nОцу битамца доьзна дагабаийта догIу деношкахь Шахидовний, СаIуда Iаьрбийчуьрчу блогерашний юкъабоьлла къовсам. Кадыров ПирIонах тарвеш йозанаш дира цо, амма ца ларавелира Мухьаммад ибн Iабдел-Ваххьабан жайнеш, Кадыровс хьалха баьхна ма-хиллара, харц хилар гойтуш тоьшаллаш далон. Ткъа цуьнца къовсавеллачу СаIудийн муфти Iийначу Ибн Базин кIентан кIанта Салехьа дIахьедира Твиттерехь, шена «бIаьрга ван ца веза» Кадыров, вогIур вац ша Нохчийчу хьошалгIа а, аьлла. Салехьа яздира, «зуламхочунна» улле хаа а дегаза ду шена, цо «бусалба нах хIаллакбеш волу Путин накъост лаьцна шена», аьлла.


Ассаламу 1алайкум!собар даиман деха ца мег ,собар баланц цхьан хуьла цундела даиман "Я Аллах1 собар ло ахь суна"бах мегш дац олш хезнер суна Масала са нервш дик яц, цхьан х1уман т1ехь к1езг долчун т1ехь сих карзах волш оьг1аз воьдш ву со, цхьа х1ум ца нисдаларци хуьлийл. Ас деха мегар дуй сайн собар | ask.fm/Olxazar\nВуьшта зIе езачунна: admin@dinulislam.org\nАссаламу 1алайкум!собар даиман деха ца мег ,собар баланц цхьан хуьла цундела даиман "Я Аллах1 собар ло ахь суна"бах мегш дац олш хезнер суна Масала са нервш дик яц, цхьан х1уман т1ехь к1езг долчун т1ехь сих карзах волш оьг1аз воьдш ву со, цхьа х1ум ца нисдаларци хуьлийл. Ас деха мегар дуй сайн собар\nВа Iалайкум ассалам. Мегна ца Iаш, деха деза ахь хьайна собар, хIунда аьлча хьоьца хьо собаре хила везаш долу бахьана ду - хьан нерваш дика цахилар. Халонца, баланца доьзна долу собар маца оьшуш ду - и хало тIехIоьттича оьшуш ду-кх, йа хьайна билггал хила мегачу баланна доьхуш ду, цундела, хьайгахь цхьа хало яцахь даим цу кепара собар доьхуш Iийр ма вац хьо. Цундела, собар баланца цхьаьна хуьлу бохучух ца кхета со-м.\nТкъа собар, деккъа цхьана халонца-баланца доьзна хилла ца Iаш, кхидолчу хIуманна а оьшуш ду. Масала, адамаша вовшашца лелочу юкъаметтигехь оьшу доккха собар.\n# Дахар ирсе хиларна дарба атта хилар карийна суна. Атта ду и, амма лерина а, саццаза лело дезаш а ду и. Хьекъалал алсам собар оьшуш хIума ду и.\nШейх Салман ал-Iавда\n# Собар диъ кепара ду:\n1 – Далла муьтIахь хиларехь собаре хилар.\n2 – Далла Iеса хиларха собаре хилар (Iесалла ца йолуьйтуш, цунах ларвалар).\nИ шиъ – нисваларан некъийн бух бу.\n3 – Дуьненан совнаха долчу хIуманех собаре хилар.\nИза – «зухIдан» (дог-ойла дуьненах йоьзна цахиларан) бух бу.\n4 – Бохамашна а, баланашна а собаре хилар.\nИза – лекха хинволчу АллахIана реза хиларан а, къера хиларца болх берриге Цуьнан кера дIабаларан а, Цунах лаьцна йолу ойла дика хиларан а бух бу; цу диъ кепара долчу собарна юкъахь синна уггар халаниг а ду иза.\nШайхул-ислам Закариййа ал-Ансорий\n(Дала къинхетам бойла цунах)\n# Iусман веара цул тIаьхьа, тIева́н пурба дийхира цо, тIаккха Пайхамара (ﷺ) элира: «Схьаваийта ахь иза, ялсаманица кхаъ а баккха ахь цуьнга, цунна тIехIуттур болчу цхьана баланехула». И волчу тIе а вахана, ас элира цуьнга: «Чу ва́ла.. АллахIан Элчано (ﷺ) кхаъ баьккхира хьуна ялсаманица, хьоьга кхочур болчу цхьана баланал тIаьхьа». АллахIана хастам бира цо, тIаккха: «АллахI ву-кх вай Шегара гIо лоьхург! Йа АллахI, собар луолахь суна», элира цо.\n"Пайхамаран де" жайна.


Ткъех сов шо хьалха махкахь политикан хийцамаш буьйлабелла зама яра иза. Дерриг адам меттахдаьлла дара цу историн голатухучу хенахь. Цхьана дийнах, Соьлж-ГIалахь дикка хан а яьккхина, эвла вахача сайна гина сурт дагара ца долу суна.\nДечках дина герз а карахь, а йоI а, кIант а ца къастош могIа бина «оппозици - Дудаев» бохуш, чан эккхийтина, салтий санна лаьттах когаш бетташ дуьйладелла лелаш дара жимий бераш.\n«Дела доьхьа, ма оьшуш яцара-кх вайна и суверенитет» аьллера цо.\nХарц хир дацара и ши дош - оппозици а Дудаев а - цу деношкахь нохчаша уггаре а алсам хьехочух дара аьлча. Царна, шеко а йоцуш, тIетоха мегар дара «суверенитет» олу нохчашна цIеххьана девзина а, дезаделла а керла дош а.\nДийнахь-буисий, цхьа тоба вукхо а хуьйцуш, и суверенитет нохчашна оьшуш хиларх лаьцна дуьйцуш хилара цу хенахь дахаран коьрта дакъа а хилла дIахIоьттинчу телевизионехь жима а, воккха а.\nИштта цу могIарехь нисвелира цхьана дийнахь политикана дукха гена волу тхан лулахо а. Эххаре а рагI шена тIекхаьчча, программа дIахьочо, ахь алал хIинца, хьанех, хьуна хIун аьлла хета «северенитетах» лаьцна аьлла дош делча, дикка дIа а нисвелла, шега кхаьчначу даржаш воккхавевеш санна, «Дела доьхьа, ма оьшуш яцара-кх вайна и суверенитет» аьллера цо.\nШена уллера накъостий, гIад а бахана, белабелча, ша аьллачух шеко а кхоллаелла, вайна оьшург маршо а, нийсо а, барт а бу-кх аьлла, сихха тIетоьхнера цо, шена дийнахь а бусий хезаш йолу нохчийн триада.\nЦул тIаьхьа хиллачу тIамца доьзна дешнаш ца дийцича, нохчаша уггаре дукха хьехош дерш дара замано Iаткъам баран билгалонаш лара мегар долу дешнаш. Уьш дара коьртачу декъана динца доьзна. Амма дукха хан ялале, керлачу Iедал дарца, дуза доладелира нохчаша юьхьарлаьцначу керлачу алсам лелочу дешнийн кочар.\nГарехь, тахана нохчийн мехаллийн системехь меттиг йолчух тера дац, вайн наха 20 шо хьалха дог ирахIоттарца тIеэцначу «маршо, нийсо, барт» дешнашна. \nДагадогIучу суна Ичкерин президентан Масхадов Асланан рогIерчу зорбанан коференцехь цхьана журналисто, лараме паччахь аьлла, цуьнга вист а хуьлуш, шен хаттар делла. Иза сихха марзделира президентан уллехь хьаькаман меттиг дIалаца гIертачу нахана.\nЦул тIаьхьа сих-сиха хезара телевизионехь «паччахь» боху дош. Ткъа тахана цхьана предложенехь «вай паччахь» шозза ца алар криминал ю моьттуш бха нах, къаьсттина Iедалхой.\nВуьшта аьлча, замане хьажжина хуьлу мотт. Гарехь, тахана нохчийн мехаллийн системехь меттиг йолчух тера дац, вайн наха 20 шо хьалха дог ирахIоттарца тIеэцначу «маршо, нийсо, барт» дешнашна.\nЦуьнах лаьцна дуьйцу философо, нохчийн меттан говзанчо Аьрсбин Абу-Бакара.\nАьрсбин: «Советан Iедал долуш цара дихкина хилла дешнаш ду, вайн къоман маттера пачхьалкхаца доьзна а, маршонца доьзна а. Таханлерчу дийнахь изза юха схьадена вайна. Тахана маршо боху дош хьехо йиш йолуш дац. Доьналла а, къонахалла а, нийсо а бохург а дийца йиш йолуш дац. Цундела хьалхалера коммунисташ болчу хенахь хилла хьал юха а дIахIоьттийна. Цул сов, цхьа а доцург а долуш.\nЦера цхьа доза а дара. Цера цхьа кеп а яра, низам боху, мегаш а, ца мегаш а. Тахана, цхьа а дозу а доцуш, коьртехь волчу хьаькаманна луъург а деш... цо деш дерг паргIато а, маршо а юьйцучохь мича ду иза. Хьахо а кхераме а, цIе яккха кхераме дешнаш уьш долуш хьал дац вайн цIахь хIоттийнарг?\nКхин цхьа ира проблема ю нохчийн мотт кхиорца йоьзна. Нохчийн маттаца болх бечу хьехархоша а, журналисташа а, Iилманчаша а даима а далхош ду цунна тIехь вуно онда болх бан безаш хилар: керла дошам кхоолар, дош нийсаяздаран низамаш кхоллар, орфографи тояр иштта дIа кхин а.\nАмма кхин дIоггара кхимаш бац цу тIехь. Цуьнан бахьана иштта го Аьрсбин Абу-Бакарна.\nАьрсбин: "Суна цаьргара цхьа а жамI ца гина-кх, хIара ду аьлла цаьргара схьаэца... Цхьацца жайнаш арахоьцу. ЦIена дог-ойла а йолуш, нохчийн маттах а, синкхетамах а сагатдеш нах бу цигахь. Амма царна некъ дIабахьа урх яц".\nЮНЕСКО дуьненаюькъарчу организацино далочу терахьашца, нохчийн мотт а бу кху дуьненчохь лелочура дIабала мегачу кхерамехь. Масийтта шо хьалха Нохчийчоьнан Iедалша юкъадаьккхира нохчийн меттан де даздар.\nАмма шарахь цкъа нохчийн меттан де даздарх, хала хеташ делахь а, иза денлур бу аьлла ца хета говзанчашна. Амма цуьнах гIуллакх хир дац, нагахь нохчаша шайн мотт доьзалехь Iамош ца хилахь, боху нохчийн пачхьалкхан университетехь болх бечу нохчийн меттан говзанчо Вагапов Iаьрбис.\nВагапов Iаьрби: Уггаре коьртаниг, нагахь санна халкъо ша-шен меттан сий деш, ларам беш доьзалехь дуьйна Iамош ца хилахь, гIуллакхаш атта хийцалур дац. Нагахь ша-ша волчехь, доьзалехь велахь а, кхечу махка вахана велахь а, цо хIара сан нохчийн мотт бу-кх, хIокхо сан нохчалла а, бусалбалла а йо-кх аьлла, цуьнан кийрахь ца хуьлий, цунах гIуллакх хир дац.\n“Сан Нохчийчоь – сан нохчийн маттахь.”\nХIун дов чийлико кIудал эшийча?


«Машаран флотилин» Декъашхой ДIахеца Болийна Израило\nTurkey - Turkish journalists expelled from Israel gesture at Istanbul airport, 03Jun2010\nХIордан кеманашна тIехь палестинхошна гуманитара мохь эцна боьлхучура, шаьш массех де хьалха совцийна хилла нах хIинца дIахеца болийна Израило. Цхьа бIе ткъа стаг Кхаарийн дийнахь Урдан-махка дIавахийтина. Израило дIалаьцна вара ялх бIе сов стаг. Уьш массо а хIинца мукъа воккхуш ву.\nПалестинина гуманитара мохь эцна доьлхуш долчу хIордан кеманашна тIехь хиллачарах дукхах берш Туркойн-махкара а, Iаьрбийн пачхьалкхашкара а бахархой хилла. Уьш хIинца мукъа баха болийна Израило. Кхаарийн-дийнахь, цигара Алленби олуш долчу тIайна тIехулу а ваьккхина, Урдан-махка дIакхачийна цхьа бIе ткъа стаг. Цигара шайн-шайн махка дIабогIуьйтур бу уьш. Иштта Израилера Бен-Гурионан цIе лелош йолчу аэропортера а цхьа бIе гергга стаг ву дIавохуьйтуш.\nИзраилан премьер-министран Нетаньяху Беньяминан векалша официала дIахьедар дина, шаьш мукъа ваккха кечвина 610 стаг ву, аьлла. Уьш 25 пачхьалкхан бахархой а бу бах израилхоша. И нах шина дийнахь дIахоьцур болуш бу.\nКхин шовзткъе итт стаг Израило цкъачунна дIа ца хоьцуш вуьтуш ву.Уьш шайн эскархошна оцу хIордан кеманашна тIехь дуьхьало йинарш бу, цара динарг талла дезаш ду, боху израилхоша.\nДIадаханчу Оршот-дийнахь Израилхоша и эскаран операци дIахьуш исс стаг вийнера, дуккха а нах лазийнера. Лазийна мел бара гIардоккхуш дац.\nКхаарин-дийнахь депортаци йинчаьрца вара Кувейтера вахархо Файлакви Iабдул-Рахьман. Урдана-махка ша дехьа ваьллачулла тIахьа «Ройтерс» агенталлана интервью луш цо элира:\n«И тIелатар вуно къиза дина хIума дара. Цара лелош дара бакъонехь долу а, бакъоно, схьагарехь, магош доцу а герз. Резинех йина дIендаргаш а, тIеман патарманаш а, бIаьргех хиш оьхуьйту газ а, гIовгIа йоккху гранаташ а яра цара лелош. ХIордан кеманна шаьш тIе бевллача, цара лело йолийра чхьонкарш. Уьш а йетташ кеман тIехь хилла нах совца а бина, и хIордан кема шайн кара лецира цара».\nИзраило шайн эскархоша дан дезарг бен ца динера боху. Шайна духьало йинчу нахехь аьчкан гIуркхаш а, арсаш а, герз а дара боху Израилан векалша.\nОцу кеманашна динарг, дуьненаюкъара дов а хилла, дуьйцуш ду хIинца. Уггара чIогIа иза дуьйцуш бу Туркойн-махкара векалш. Кеманашна тIехь хиллачерах дукхах берш оцу махкара бахархой хилла. Израило динарг хIинца талла деза, боху Туркойн-мехкан Iедалхоша.\nЦхьаьнатоьхна Штаташ и дов сихха дIадерзо лууш ю. Вашингтонехь йист хуьлуш, цуьнах лаьцна шайна хетарг иштта гайтира Iамеркин пачхьалкахан секретаро Клинтон ХIилларис:\n«Туркойн-мохк а, Израиль а Цхьаьнатоьхначу Штатийн дика доттагIий бу. Тхо цаьрца белахаш беш ду хIинца, и бохам бохьуш даьлла дов дIадерзо гIерташ»\nКлинтон ХIилларис чIагIдарехь, Iамерко а къобал деш ду и дов вуно дика а, сиха а талла деза, аьлла Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Кхерамзаллин Кхеташоно дина долу дIахьедар.


Испанино лаца кхайкхийна Путинан го\nКъоланаш дарна хьукматашкахь а, банкашкахь а Испанин кхело дуьненехула лаца кхайкхийначу иттанашлахь ву президентца Путин Владимирца уллера гергарлонаш долу Оьрсийчуьра ши политик, Iедалан куьйгаллех хилла ши стаг. Зуламаш дарх шеко йолуш лоьху оьрсий бу банкираш, бизнесхой, низамхой, шайлахь инарлаш а болуш.\nИштта церан могIаршлахь «Тамбовра зуламхойн мАза» олучу тобанера нах а бу. Нах байар, герзаш дохкар-эцар, Iазапаш нахана тIехь дар,кхаьънаш эцар, контрабанда, наркотикаш лелор, ахчанаш, дозанал ара а дохуш, доладахар – кхин а дуккха а ду Испанин кхело бехкеде зуламаш. Путинан гонера вуьйцу шиъ ву Пачхьалкхан думехь финансийн комитетан куьйгалхочун гIовс Резник Владислав а, Чоьхьарчу гIуллакхийн министран Коьртачу Урхаллан куьйгалхо Аулов Николай а. Аулов офисо шега динчу хаттарна жоп луш аьлла, Испанино политика хьалхаяьккхина, Оьрсийчуьра хьукматхой сийсазбархьама.\nИштта лоьхучийн могIарахь ву тIеман министр Iийна Сердюков Анатолий а, премьер-министр лаьттина Зубков Виктор а, регионал-кхиоран министр Козак Дмитрий а, вице-премьер хилла Соболевский Игор а, кхиберш а.


Оьрсийчоь -- Путин Владимиран а (аьрро), Кадыров Рамзанан а (аьтто) цхьанатоьхна сурт\nОьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан декхарш кхочур дар тIедиллина Кадыров Рамзанна. Иштта хаам бина ТАСС агенталло Кремлехь Путинан а, Кадыровн а цхьаьнакхетар дIадирзинчул тIаьхьа.\nНохчийчоьнан ханна куьйгалхо хIоттийна Кадыров\nЦу хаамца а догIуш, Оьрсийчоьнан президенто ша сатесна хилар хаийтина Гезгмашин-баттахь Нохчийчохь хир болчу харжамашкахь Кадыровс дакъалоцур ду аьлла.\n«Хьан даржехь йоккху хан чекхйолуш ю Охан-беттан 5-чу дийнахь. Кху тIаьхьарчу масийтта шарахь ахьа нохчийн халкъана, республикан халкъана, уггаре а хьалха ерриг а Оьрсийчоьнна динарг тидаме а эцна, ас указ тIеэцна хьо Нохчийн Республикан куьйгалхочуьнан декхарш кхочуш дан векал веш. Со сатесна ву, ахьа эххаре а Гезгмашин-баттахь хир болчу харжамашкахь дакъалоцур ду аьлла». Иштта даладо до ТАСС агенталло Путин Владимира аьлларг.\nПутинна хетарехь, Нохчийчоьнан халкъана, нохчийн аьтто хир бу харжамашкахь нийса мах хадо Кадыровс республикан динчуьнан.\n"Амма бакъо ло сунакхин цкъа а ала. Дог реза хилла Iайла дац вай динарг бахьана долуш. Вай даиман а кхане хьежа дезаш ду. Вайна хаьа вайга кхин а алсам пайда балур бу республикана", - бохуш вара Путин.\nЦо дехар дира Кадыровга кегийрахой бан болх боцуш хиларна тIе тидам бахийтахьара аьлла.\n«Кху хаттарехь кхин а болх бан беза. Баккъалла а болх. Хьоьга иза далур а ду» - элира Путина Кадыровга.\nМассо а бахархоша дакъа а лоцуш, Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан харжамаш хила безаш бу республикехь Гезгмашин-баттахь.\nКадыров даржах мукъаваккхар доьху Оьрсийчохь


Тапалаева А. "Актер – къоман юьхь гойтург ву" (1) - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nТапалаева А. "Актер – къоман юьхь гойтург ву" (1)\nТапалаева А. "Актер – къоман юьхь гойтург ву"\nКультура а, театр а езачу вайн махкахошна хаза кхаъ бу тахана т1е кхуьуш пох1ма долу къона актераш хилар. Царах цхьаъ ву къона актер, режиссер, художник, оьзда, г1иллакхе жима стаг Исламгариев Апти. Иза вина 1986-чу шеран 31-чу майхь, Аргунехь. Цигахь чекхъяьккхина №4 йолу юккъера школа. Чекхъяьккхина иштта «Детская школа искусств» (суртдилларан отделени). Цигахь доьшуш волуш тайп-тайпанчу республикански юкъарчу гайтаршкахь дакъалацарна дуккха а грамоташ елла цунна. Аптин карикатураш, суьрташ довза йиш хилла «Аргун», «Зама» газетийн, «Стела1ад» журналан дешархойн. 2010-чу шарахь Нохчийн пачхьалкхан университетан филологин факультетан актерийн отделени кхиамца чекхъяьккхича, тоам бина ца сецна Апти:, театре болчу безамо Москва г1ала, режиссеран говзалла караерзо деша вахийтина иза.\n«Доьшуш волуш, Солцаевс оьрсийн театре кхайкхира со, цу т1ера болабелира сан актеран болх», - боху Аптис. Шен нийсархошна юкъахь пох1малла хиларца къаьстина волу Апти, Сакуровс 2006-чу шарахь «Александр» кино йоккхуш жимачу стеган роль ловзо кхайкхира.\nХ1инцале дуккха а спектаклашкахь тайп-тайпана ролаш ловзийна цо. Гергарачу хенахь «Ревизор»-н премьера ю хила езаш, цигахь йолу Хлестаковн роль шен тоьллачарах хета шена, боху цо. ТЮЗ-н кегийчу хьовсархойн а самукъадаьккхина Аптис («Золотой осел Насредина»- шпион, «Дорожные приключения» - незнайка кхиерш а).\nКарарчу хенахь актеран балхах тоам бина ца 1аш, режиссеран белхан говзалла а кхиамца караерзош ву иза. Оха шун тидаме юьллу Исламгариев Аптица тхан хилла интервью.\n– Актеран некъ харжар а, цу новкъа валар а муха хилира хьан?\n– И болх безаш а, и болх беш а со ишколехь волуш дуьйна ву аьлча, харц хир дац. Тхан ишколехь йолу цхьа а мероприяти д1ацайодара ас дакъа ца лоцуш. Цундела, ишколера ваьлча, деша мича г1ур вара бохуш, кхин ойланаш ян а ца дийзира сан.\n– Хьан хьехархой, ахь масал оьцуш болу нохчийн актераш муьлш бу?\n– Т1екхуьучу къоначу актераша шех масал эца хьакъ болчу актерех цхьаъ Омаев Дагун хета суна, х1унда аьлча, ша сцени т1е волуш, х1оразза а керла х1ума дохьу цо шеца, ишта волу актер к1орда ца во. Дукха хьолахь трагедешкахь тов суна цуьнан болх. Ас шех масал оьцучарах ву Джамаев 1имран а, къаьсттина камедийни аг1ор, х1оразза, дуьххьара санна, ша гайта хууш актер ву иза. 1. Марисултанов, М. Давлетмирзаев, кхин а бу уьш, нохчийн сцена къагийна къахьоьгу актераш.\n– Вайн къоман сценийн башхалла х1ун хета хьуна?\n– Кавказехула а, еригге Россихула а выездаш хуьлу тхан, вайн сцена кхечу къаьмнийн сценийца юьстича, уггар хьалхара башхалла – г1иллакхашца ю, масала, вайнехан сцени т1ехь, дуьненан литературийн классика х1оттош хилча, нохчийн г1иллакхашца йог1уш йоцу меттигаш, ткъа и саннарш дуккха а нисло, д1аяха езаш хуьлу. Башхалла йолуш нохчийн къоман амал а ю. Нохчий актеран йиш яц, осала ваьлла, я яхь йоцуш, пайдабоцчу аг1ор шен амал гайта, харц турпалхо иза вацахь. Бакъдерг дийцича, оьрсийн сцена, техникийн аг1ор юьстича, вайн сценел а дикка кхиъна йог1уш ю, ткъа роль ловза яр т1ехь аьлча, суна нохчийн цхьаболу актераш г1олехь хета.\n– Ахь лакхахь ма-аллара, шу вайн мехкан дозанал арахьа а хуьлу. Цигахь хьовсархоша т1е муха оьцу шу?\n– Тхо даьхкина аьлча, дукха боккха кхаъ хуьлий т1е оьцу тхо массанхьа а. Нохчийчохь, тхо муьлххачу юьрта дахарх, тхо т1еоьцуш бухахь юьртда, «Культарин ц1ийнан» куьйгалхо а хуьлу. Спектакль чекхъяьлча, тхоьга хаттарш дан а, цхьаьна сарташ дахийта а, баркаллин дешнаш ала а лууш дукха хьовсархой хуьлу. Кхечу регионехь а ца хуьлу «хьеший» т1еэцаран г1иллакхаш ледара: машенашкахь дуьхьала бог1ий, тхо лардеш 1аш карабо уьш а. Санкт-Петербургехь 2007-чу щарахь д1аяьхьначу фестивале «Рыцари кавказских гор» эцна дахнера тхо, не1арехь кхаж тосуш яьшканаш яра, ткъа юьзна вайн спектакальна х1оттийнарг бен яцара. Т1емаш бовлале Нохчийчохь 1ийна бахархой хиллера зал чохь, цара тхоьга юх-юха хоьттушдерг : «Шу юха маца дог1ур ду?» - дара. Х1етахь, т1амах бевдда баххарх, цигахь бисина нохчий а дукха баьхкинера, тхуна боьлхуш марабетталуш, баркаллаш бехира цара.\n– «Нохчийн актер» - боху ц1е д1акхехьа хала дуй ?\n– Мел халахеташ делахь а, вайна юкъахь карабо артистан болх дош цахетарш. Сайн белхан юьххьехь ас мелла а шеконашца ойла йора цуьнан, наха дуьйцучуьнга ладег1ара. «Со нийса вац-те?! Эхь долуш х1ума дуй-те х1ара?!» - олий, ойла кхоллалора, х1унда аьлча, х1етахь, х1инца сана, цуьнан мах ца хаара суна. Ткъа тахана, и санна долу къамел дечаьрга ас ла ца дуг1у, х1унда аьлча уьш культура х1ун ю ца хууш нах бу. Тахана со вог1уш-воьдуш, хийламмо вевзий, сурт даккхийта мегар дарий хьоьца, эццахь я х1оккхахь, сцени т1ехь гинера хьо, ахь ловзийна роль хазахеттера шена, олуш хуьлу. «Хьо гича хазахета. Ахь ловзо ролаш ч1ог1а тов, хьох масал оьцу. Дела реза хила хьуна!» - бохучу адмашца «артист дош дац» бохурш бусту ас, т1аккха сан цхьа а шеко ца юьсу суо нийсачу новкъа т1ехь хиларх.\n– Нохчийн актер мила ву, цунна т1ехь х1ун декхарш ду?\n– Актер, тахана сцени т1ехь нисвелча ловзуш, ткъа кхана г1олехь болх карийча, сцена 1адъюьтушверг вац. Актер, сцена д1аяьлча, дуьне а доцуш, хазахетар а, халахетар а цуьнца дерг ву. Ткъа декхар цунна т1ехь доккха ду, актер къоман юьхь гойтург ву олуш ду, иза нийса а ду. Актеран болх, сцени т1ера охьавоьссича чекхболуш бац, иза масал хилла лела везаш а, ваха везаш а ву. Хьо х1ума кхалла кафе водахь а я некъахь воьдуш-вог1уш велахь а – бен а дац, хьуо волчу меттехь, хьайн леларца, вистхиларца, г1иллакхе, оьзда хиларца масал гайта декхар ву, х1унда аьлча хьо массарна вевзаш стаг ву, цундела хьоьгара яьллачу ледарлонна адамо геч ца до. Адамо шайна вевзачу, везачу стагана ледарло ялийта бакъо ца ло, церан б1аьргашчохь воьжна стаг дакъазаваьлла стаг ву. Изза декхар ду, актер ца хиларх, муьлххачу а културин белхалочунна т1ехь.\n– Болх бан волавелла дукха хан яцахь а, хьо вайн махкахь вевзаш актер ву, хьайна и «вовзар» делларг муьлха роль хета хьуна?\n– Сайн коьрта роль ас х1инца а ловзоза ю аьлла хета суна. Ас самукъадолуш ловзийна ролаш: «Совдат и Дауд» спектаклехь - Хьамид, «Шейх поневоле» спектаклехь - Хушпар ю, амма актеран тоьлла роль къастош берш хьовсархой бу. Тахана со воьдуш-вог1уш вевзий, бист хила т1е баьхкинарш, цхьаберш, ас кино чохь ловзийна роль хаза яра олуш хуьлу, бисинарш – клип, я спектакль, я реклама хастош нисло. Х1ара ю аьлла цхьа роль масийттаммо хастош хилча, и ю-кх стагана лакхе елла роль. Сан и санна роль цкъачунна яц.\n– Ахь беш болу х1ора болх шена-шена къахьега оьшуш бу, уьш цхьана новкъахь д1акхехьа хала дуй хьуна?\n– Ас бечу х1ора белхан 1алашо цхьаъ ю: диканиг-дика ду аьлла, вониг-вон ду аьлла д1акхайкхор. Суо сцени т1е волуш цу 1алашонца волу, цхьана стаге и д1акхаьчча а доккха х1ума а хета. Художникан балха т1ехь карикатурин жанр хаьржина ас, изза 1алашо йолуш. Карикатура хаза неха санна чолхе жанр ю, цхьана забаречу суьртехула, айхьа дагалаьцначун маь1на гайта дезаш. Суна, сайн сина юххера карийна жанр а ю иза.\n– Нохчийн театрехь дукха хан йоццуш режиссер х1оттийна хьо, и болх муха д1абоьдуш бу?\n– Нохчийн театрера кегийрхой соьца болх бан лууш а бу, сан кийча труппа ю, Дала мукъалахь, гергарачу хенахь болх д1аболо ойла-м ю сан.\n– Дела реза хила хьуна къамелехь дакъалацарна. Айхьа болийначу новкъахь, хьайн дог лаьттачу лакхене кхачавойла хьо Дала.\n– Дела раза хила хьуна а.


Шелахь полисхоша кхиазхой лецарх дийцина бахархоша\nПолисхошна тIелатарш динчул тIаьхьа урамашкара кегийрхой дIа а лехьош, цаьрга хеттарш дина ницкъахоша аьлла, хаамбина "Кавказан узел" агенталле Шела кIоштарчу бахархоша. Цара бахарехь, верриг а 150 - 200 стаг вара полисхоша дIалаьцнарг.\nМаршо Радионо хааме даьккхира, дахначу оршотдийнахь Шела кIоштахь а, Соьлжа-ГIалахь а полисхошна динчу тIелатарх. Iедалан хаамашца, тIелеттачу пхеннах виъ вийра, пхоьалгIаниг чевнаш йина дарбан цIийне кхачийначул тIаьхьа велира.\nШолгIачу дийнахь "Исламан пачхьалкх" шех олу тоба къобалъечу гIирсаша видео яржийра, полисхошна тIелеттачу кхиазхоша даIишхошна чIагIо еш гойту.\nКоьрта тIелатархо лерина Мусаев Мохьмад уггар воккханиг вара царлахь, бисинчеран 11 шарера 17 шаре кхаччалц шераш дара аьлла, дийцина полисхойн декъехь.\n"23-чу а, 25-чу а деношкахь урамашкахула рейдаш а еш, дIалецара тIелатархой бевзаш, цаьрца доттагIаллехь, я лулахь бехарш. Полисхойн декъе а буьгуш, хеттарш дина, буьйса юккъе яхначул а тIаьхьа цIа бахкийтинера уьш", - дийцина Шеларчу Ахьмад цIе йолчу вахархочо агенталле.\nЮристаша емалдо цу кепара кхиазхой дIабигар а, цаьрга хеттарш дар а. Низамашка диллича бакъо яц боху цара, уллохь да, я нана а доцуш кхиазхочуьнга бартхаттар.\nНохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан а, Талламан комитетан а сайташ тIехь информаци яц, Шела кIоштахь кхиазхой лецарх а, полисхошна дина тIелатар талларх а.


Мултимедиа, Товбеца-бутт 30, 2019\nШинари-де 30 Товбеца-бутт 2019\nТовбеца-бутт 30, 2019\nГIирмехь некъаца нохчо вийна, Соьлж-ГIалахь полицин хьаьким хIоттийна\nМаршо Радиона делла жоьпаш\nВайнехан доьзалш кест-кеста нахалбовлу шайн берашна тIехь Iазап латторца. ХIун дан деза иштаниг ца нисдалийта?\n"Доьху хьоьга, яхахь"\nЭстемирова Ланас шен ненах лаьцна язйинчу книги юкъара дакъа\nТовбеца-бутт 29, 2019\nПолисхочун цIе лелор ю маьждиго, некъахьовзамехь зуда йийна\nПолисхочун цIе лелор ю маьждиго, некъахьовзамехь зуда йийна, Ряпасов цIавирзина "боргIанера"\nГIиргIазойчоьнан шахьарна Бишкекна уллехь лаьттачу Лебединовкехь беха 50 сов нохчийн доьзал. Царех ву 75 шо долу Гайсумов Ширвани. Селхана хилча санна лаьтта цуьнан бIаьра хьалха шайн юьрт а, Фрунзе а (Бишкекан шира цIе ю иза) дIаекъалучохь лаьттина шлагбаум.\nТовбеца-бутт 26, 2019\nШена георграфи хаьа, аьлла Саралиевс, экстрадици йийр яц Курбанов Шамхална, Палестина: тхуна ца оьшу и машар\nМуха нисйелла Къилбаседа Кавказерчу республикийн хиллачу куьйгалхойн карьера.\nОьрсийчоьно лоьхург лаьцна Украинехь, уггаре дукха смартфонаш ю нохчийн, набахтера араваьлла оппозиционер Хазбиев\nОьрсийчоьно лоьху нохчо лаьцна Украинехь, нохчаша оьцу уггаре дукха смартфонаш, набахти текхна ваьлла оппозиционер Хазбиев Мохьмад.\nМуха дIавуллур ву, хьан дIаверзор ву?..\nСулумов Хьусайн вина а, виллина веха а мохк бу ГIиргIазойчоь. 72 шо ду кхаьчна цуьнан. Бишкекна гергахь, Лебединовкехь ю хIусам а, берриг бахам а. Чоь юьззина бу доьзал а. Хьусайна дагалоьцу яхана зама, дуьйцу карарчу хенах а, дахарх а лаьцна.\nНохчийчуьра тIемаIамораш, Саралиевн "Скандинави", пхьарс дIабоккху\nТIемалой хIаллакбарх нохчийн лаьмнашкахь кест-кеста ловзу Оьрсийчоьнан эскарш, пачхьалкхан Думин депутатна Саралиевна ца хаьа "Скандинави" пачхьалкх йоцийла?, Ажигова Iайшин аьтту куьг дIадаккха бохку лоьраш.\n"27 вер" тIечIагIдеш долу "Керлачу Газетан" керла тоьшаллаш\nНохчийчохь кегийрхойн тоба хIаллакъярх болу хаам дуьххьара баржийра "Керлачу Газето" 2017-чу шеран аьхка. Бакъоларъярхоша бахарехь, дIадаьллачу шина шера чохь Iедало ца бина бан беза талламаш. Муха лецна, цул тIаьхьа байина газето цIерш яьхнарш, дуьйцу кху материалехь\n"Берзан бIаьрхи". Муха кхаьчна нохчий Урдуна\n"Берзан бIаьрхи" дуьххьарлера книга ю, цуьнан авторо Шишани Маймуна дийцарехь, 20-гIа бIешо долалуш нохчий Османан импере дIакхалхарх лаьцна зорбане яьлла йолу.\nКадыровна а, цуьнан гонна а критика ярна 91 %\nСуна ца хаьа 9 %