27°27′ къ. ш. 90°30′ м. д.HGЯOL\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Бутан (маьӀнаш).\nШатлакхан Илли: «Друк цендэн»\n17 декабрь 1907 шо17 декабрь 1907 шо\n38 394 км² (135-гӀа дуьненахь)\n• Мах хадор (2016)\n750 125 (июль 2016, мах хадор) стаг\n• Ларар (2005)\n696 183 стаг\n4,646 млрд долл. (160-гӀа)\n6 112 долл.\n0,612 (юкъара; 134-гӀа меттиг)\nБута́н паччахьа́лла (дзонг-кэ འབྲུག་ཡུལ་, Вайли ʼbrug-yul, лат. zhuk yü ладогӀа (хаам)) — Къилба Азин пачхьалкх, лаьтта ХӀиндин а, Цийчоьнан а юкъахь. Коьрта шахьар — Тхимпху гӀала. Шеш шайха олу — Друк-Юл — «Саьрмакан мохк».\nБутан — кхин а историн цӀе ю луларчу ХӀиндин Малхбузан Бенгалин штатан центр Калимпонгехь йолчу мехкан. И мохк схьабаьккхина ингалсаша Бутанегара XIX бӀешарахь дуккха а девнаш хиларца.\nЦхьаьна версица, «Бутан» цӀе схьайолу Бху-Уттан (Bhu-Uttan) дешах, санскритера гочдича маьӀна хуьлу «лекха лаьмнаш» я «ломан мохк». Кхечу версица, цӀе схьайолу Бхот-Ант (Bhots-ant) дешах, цуьнан маьӀна «Тибетан йист» я «Тибетан къилбе». Къилбаседа агӀора Бутан паччахьаллин доза ду Цийчоьнца, малхбузехь — ХӀиндин штатаца Сиккимца (1975 шо кхаччалц маьрша паччахьалла яра), малхбалехь — штатаца Аруначал-Прадешца, къилбехь — штатаца Ассамца, цигахь дукха шерашкахь боьдуш бу гражданийн тӀом, къилба-малхбузехь — Малхбузан Бенгалица.\n2.3 Эркийн системаш\nКоьрта йаззам: Бутанан истори\nАрхеологин хаамашца Бутане нах вайн эрал II эзар шо хьалха охьахевшинехь а, амма йозанан тешаллаш ширачу заманах ца дисина ала мегар ду. Мехкан истори евза дукхаха дерг муьрашца, бахьана, 1827 шарахь оцу хенахь Бутанан коьрта шахьар хиллачу Пунакхехь яьгна уггаре йоккха библиотека. Историн хиламаш хӀинца къаста ца ло легендех. Дерриг охьадиллича, буддизм кхаьчна Бутане II бӀешарахь. Иштта Тибетан паччахьо Сонгцен Гампос (627— 649), легендашца, йоьгӀна Бутанан махкахь шиъ килс (Кийчу Лакханг Парохь, Джамбей Лакханг Бумтангехь), уьш хӀинци а ю, зиярат даран ладаме меттигаш ю.\nТерхьаша ма-дарра дуьйцу легенда хилла долу буддийн йогинан Падмасамбхаван VIII бӀешарахь Бутане масех зиярат дарах.\nПаро гергара Такцанг-лакханг («цӀоькъа лоьман бен») килс, цунна чохь ю Падмасамбхаван коьрта медитацин хьехаш.\nТIаьхьуо Тибетехь урхалла дан волавелла паччахь Ландарма (836—842), цуо бехкаме йина буддизм, буддийн мозгIаршна къиза таIзарш а дина. Цунах бевдда, дукхаха болу мозгIарш а, Iилманчаш а тIеэцна Бутанехь.\nБутанийн буддизм Друкпа Кагьюн хьост ду ламан Цангпа Гьяре Еше Дорджехь, цуо кхоьллина Тибетехь Ралунг гIалахь килс Друк («саьрмак»). И ишкол чIагIелира Тибетан йисташкахь, Ладакехь а, Бутанехь а. Бутанан буддизм кхиарехь йоккха роль ловзийна иштта Пема Лингпас, Ньингман ишколан векал.\nТибетийн мозгIар а, художник а волу Нгаванг Намгьял (Шабдрунг) (1594—1651) паччахь хилира 1616 ш.; цуьнга вовшахтохаелира Бутан, массанхьа а йира чIагIонийн гIопаш (дзонгаш), шен чIагIонехь оьшуш йоцу Лхасера Потала гIалан бен. Шабдрунга веллачул тIаьхьа Бутанехь иккхира гражданийн тIом, иза ца сецца ала мегар ду шина бIен шарахь.\nЭкспанси йоьдуш Бутана дIалецира Брахмапутра эркан тIевогIийла Ассамехь а, Бенгалехь (дуараш я «неIарш»).\nБутанан чоьхьара девнашна юкъа жигара хьийзира ингалсхой. Бутанан Ингалсца чолхе юкъаметтигаш яра, муьрашкахь барт девнаца хийцалуш. ЖамI, Бутана яйира дуараш а, къилбехьара боккха мохк а (олу хIинцалерачу ХIиндин Ассам штатера Британийн Бутан, коьрта шахьар Калимпонг гIала).\nБутан юха цхьаьнатоха а, чIагIъян а таро хилира паччахьан Угьен Вангчукан, цуо кхоьллира 1907 шарахь керла некъи (уьш хIинца а бу урхалла деш). Хьалха Угьен Вангчук дакъа лоцуш вара цхьаьна ингалсхошца операцешкахь, ткъа 1910 шарахь керлачу некъийн Хьалхара Паччахьо барт бира Ингалсца, юьззина автономии а, Бутанан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъа ца гIертарца хийцина, къобал йира сюзеренан юкъаметтигаш. Оцу хенахь дуьйна болало Бутан къовлаяларан мур, оцу хенахь Бутанан аьтту белира дуьненан шина тIамах кIелхьара яла.\n1952 шарахь Ӏарше кхаьчначу керла некъийн кхоалгӀа паччахьа Джигме Дорджи Вангчука, меллаша модернизацин некъан политика йолийра. Цийчоь Тибетан чуяро Бутанега ХӀиндица барт бан безийтира Цийчоьнна даръярех, хӀинца а Бутанан кхерамазалла латтош ю ХӀиндин эскарша. Джигме Дорджи мах лелорна аьтту бина, жигара даьккхина махкахь ахча лелар. 1971 шарахь бен ВКЪКХ юкъа ца яхана Бутан.\nБутанан орамера бахархойн векал\nНекъийн веалгӀа паччахь Джигме Сингье Вангчук Ӏаьрше веана 1972 шарахь, цуо цхьа могӀа хийцамаш бира. Бутане чубитира барам хӀоттийна махкал арахьара журналисташ а, туристаш а. Паччахь гӀоьртира мехкан инфраструктура (электрийлла, телефонан а, радион а зӀе, некъаш) ян, гуонахьара Ӏалам меттаха ца даккха а хьожуш. 1998 шарахь паччахьа дӀаделира кхочушдаран Ӏедал министрийн кабинете, хьаькмаш хийцабалар а, хийцар а юкъадаьккхира. 2002 шарахь Бутанехь кхоьллира къоман телевидени (цул хьалха телевидени магийна яцара). Мехкан беркате хьал тӀаьхь-тӀаьхьа толуш ду, инфраструктура тоеш, хуьйцуш ю. ТӀаккха а, Бутан чӀогӀа лаьтта ламасташ тӀехь.\n2006 шеран 14 декабрехь Бутанан веалгӀа паччахь Джигме Сингье Вангчук (вина 1955) йитина Ӏарш шен кӀантана, Джигме Кхесар Намгьяла (вина 1980).\nКоьрта йаззам: Бутанан географи\nТопографи[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБутанан мехкан къилбаседа-малхбузехь а, къилбаседехь а даккхий (Малхбален) Гималай лаьмнаш ду. 50 % сов латташ ду 3000 м лакхахь, 20 % — шалаьмнаш а, гуттаренна лайнаша а дӀалаьцна. Къилбехьа Даккхий Гималайна тӀекхета Чоьхьара Гималай — лабиринт меридионалан пурх даккъаш шуьйрачу ломан атагӀашца, уьш къилбехьа арайовлу хьеначу акъарешка. Бутанехь мохкбегабо. Гималайна тӀиера къилбехьара охьаоьху чухчарешца долу сиха эркаш — Брахмапутран геннаш.\nБутанан яккхий гидроэнергетикан ресурсаш ю, ткъа иштта дикка пайден маьӀданийн ресурсаш а — аьчкан маьӀда, цӀеста, даша, цинк, кӀора, мармар, кхин а.\nЦийчоьнца долу доза къилбаседехь а, къилбаседа-малхбузехь а 470 км ду; ХӀиндица (Сикким штатаца малхбузехь, Малхбуза Бенгалица къилба-малхбузехь, Ассамца къилбехь а, къилба-малхбалехь а, Аруначал-Прадеш (хьалха Къилбаседа-Малхбален дозанан агенталла)) малхбалехь 605 км ду. ХӀиндин Сикким штато (88 км шуьйра мохк) Бутан Непалах къастайо, ткъа хӀиндин Малхбуза Бенгали штато — Республика Бангладешах (цу тӀе Бутанера Бангладеше кхаччалц 60 км бен яц). Бутанан малхбузера малхбале кхаччалц — 300 км ю, къилбехьара къилбаседехьа — 170 км ю. Пачхьалкхан майда — 38 394 км² (Непалан майданал кхузза кӀезиг). 1980-гӀа шерашна юккъехь 70 % гергга мохк хьаннаш йолуш бара, 10 % — дийнна шарахь ло а, ша а болуш дара, 6 % гергга — лелон латташ я эвланаш яра, 3 % — цхьаьна хенан лело делла дара, 5 % — дӀалоцура байнаша а, байданаша а. Бисина мохк — тархийн мохк, уьш дуьйш лело пайден дац. Бутане баьхкина дуьххьарлера британхоша дуьйцура: «Бодане а, готта а ломан атагӀаш, мархашлахь байна ломан баххьаш, йо ша-кепара хазаллин а, сийлаллин а пейзаж». Пачхьалкхан мохк – дуьненан ломан меттигех лела уггаре халчех цхьаъ бу, локхалла хийцало хӀордан тӀегӀан тӀиера 160 метрера 7000 метр кхаччалц. Бутанан уггаре лекха меттиг — Кула-Кангри лам, локхалла 7554 м — лаьтта мехкан къилбаседехь Цийчоьнан дозанехь. ШолгӀаниг – Джомолхари 7314 м лекха — лаьтта Чумби атагӀи йолчохь. Махкахь бу локхалла 7000 м йолу ира баххьаш болу 19 лам. Бутанан-цийчоьнан къилбаседа дозанехь айабелла гималайн лайн ира баххьаш 7500 м сов лекха, баххьаш тӀехь олалла до арктикан климато. Оцу регионехь шаш дашара бахьнехь хилла ломан эркийн хиш а, атагӀаш а чӀогӀа дика хьолаш до бежнашна, уьш леладо кӀезиг болчу меттигерчу бахархоша. Бутанан юккъерачу декъера Ӏаьржа лаьмнаша кхуллу Ӏаламан хидоькъа дукъ мехкан коьрта шина эркан системашна юкъахь — Мо-Чу а, Дрангме-Чу а. Ӏаьржа лаьмнийн ломан баххьаш бу 1500—2700 м хӀордан тӀегӀанера, ткъа сиха ломан эркаш кхоьллина ломан Ӏинаш.\nБутанан юккъерачу декъера хьун — мехкан боккха бахам. Малхбален Бутан дӀакъастийна Донга лаьмнийн системан къилба баххьаш. Бутанан малхбузан декъехь ю хьена юьйш-ерзо атагӀаш а, мехкан хилаттолаш а. Сивалик акъари, Ю я Ӏаьржа лаьмнаш, Гималайн ломан кӀажош хьаннаш йолуш, аллювиалан эркан атагӀеш, хӀордан тӀегӀанал 1500 м лаьмнаш долуш ю. Акъареш охьайогӀу субтропикан аренашка «дуарашка». Оцу аренан доккхаха долу дакъа ду ХӀиндехь, амма иза 15 км чоьхьайолу Бутанан. Бутанера «дуараш» лаьтта шина декъах. Къилбаседа дакъа — декъа лилхина латта а, шортта ораматаш а, шунаш а долу меттиг. Къилба дакъа — лекха буц яьлла, шуьйра джунгляш йолу хьена латташ. Аренашкахь кхиадо дуга а, кхин ялташ а. Мехкан ладаме коммерцин яккъаш — Пхунчхолинг, Гелепху, Самдруп-Джонгхар — лаьтта нисса аренашкахь «дуарашкахь». Кхузахь деха цӀоькъалом, леопард, пийл, кхин дийнаташ.\nКлимат а, ораматаш а махкара доьзна ду меттиган локхаллех: муссонан ломан-тропикан а, тӀуьна а Чоьхьара Гималайхь, шийла а, лекха лаьмнийн а — Даккхий Гималайхь. Муссонийн муьрехь чӀогӀачу догӀнаша хи хьодийта, лаьттан эрози а йо. Аренашкахь кхуьу гуттаренна сийна а, тропикан а хьаннаш, лакхахь — субтропикан, 1800 тӀиера 3500 м кхаччалц — ийна а, баганан а — субальпийн (хуьлу къоман зезаг — айсина петӀамат) а, кхин лакхахь а — альпийн байнаш, 5500 м лакхахь — гуттаренна лайнаш а, шаш а.\nБутанан климат хийцало меттиган локхаллийца, Азин доккхаха долчу декъехь санна, муссонийн Ӏаткъам болуш ю. мехкан малхбуза декъехь муссонан мехаш бахьнехь хуьлу 60—80 % ерриг мехкан йочанех. Климат тӀуьна а, субтропикан а ю къилба аренашкахь а, ломан кӀажошкахь а, Къилба а, юккъера а кӀоштийн Гималайн атагӀашкахь климат барамера ю, мехкан къилбаседехь — шийла, дерриг шарахь гималайн баххьаш тӀехь ло долуш. Температура а йоьзна локхаллех. Иштта, 2200 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, мехкан малхбуза декъехь йолчу Тхимпхура температура, июнехь-сентябрехь хуьлу 15—26 °C, амма январехь охьайолу −4 °C кхаччалц, наггахь −16 °C а. Мехкан юккъера дакъа — шийло барамера климатан зона ю. Мехкан къилбехахь йовха а, тӀуьна а климат бахьнехь дерриг шарахь температура хуьлу +15—30 °C, цу тӀе аьхкенан температура атагӀашкахь кхочу наггахь +40 °C. Йочанийн шеран барам кӀоште хьаьжжина бу. Иштта Бутанан къилбаседан декъехь шарахь ца хуьлу 40 мм бен йочанаш — дукхах дерг ло хуьлу. Бараме климат йолчу юккъерчу кӀошташкахь шеран йочанийн барам хуьлу 1000 мм гергга. Къилбехахь (субтропикийн зонехь) хуьлу 7800 мм шарахь. Декабрера февраль кхаччалц — екъа Ӏаьнан зама, иза лаьтта март кхаччалц, оцу хенахь хуьлу 20 мм йочанаш баттахь. Августехь йочанийн тӀегӀа кхочу 650 мм. Бутанера бӀаьсте хуьлу мартера апрель юккъе кхаччалц. Аьхкенан денош долало апрелан юккъера, оцу хенахь наггахь бен догӀанаш ца догӀу. Къилба-малхбузера муссонийн догӀанийн шеран зама хуьлу июль-сентябрь беттанашкахь. Мехкан къилбехьара йочанийн лакхара барам кхетабо муссонаш Гималайша дехьа ца ялийтарца. Гуьйре лаьтта сентябран чеккхенгара октябрь-ноябрь чекхбаллалц. Ноябрера март кхаччалц дахло шийла а, ло долу а Ӏа (3000 м лакхахь).\nЭркийн системаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Бутанан эркаш\nБутанехь диъ коьрта эркийн система ю: Манас (я Дрангме), Санкош (я Пуна-Цанг), Ванг Чу (я Чинчу), Амо. Массо а эрк долало Гималайхь, тӀаккха, охьадоьду къилба агӀора атагӀашкахула, дӀакхета Брахмапутра эрках, иза шен рогӀехь кхета Гангах. Бутанехь уггаре еха эркан система — Дрангме (я Кури), иза охьадоьду хӀиндин Аруначал-Прадеш штатехула, кхоъ га а ду цуьнан: Дрангме, Мангде, Бумтанг. «Дуарийн» кӀошташкахь, оцу эркан 8 га цхьаьнакхетачохь, Дрангмен цӀе Манас лелайо. 320 километр долу эрк Пуна-Цанг (я Санкош) сих-сиха дестий бердах долу, иза кхоьллина эркаш Мо а, Пхо а санна, церан хиш оьху гималайн лайшкара. Уьш охьадоьлху къилба агӀора Пунакха гӀалехьа, цигахь кхета дӀакхета Пуна-Цанг эрк кхуллуш, иза шен рогӀехь, охьадоьду къилбехьа хӀиндин Малхбуза Бенгалин штатехула. 370 км деха долу Ванг Чу эркан дуккха а геннаш долало Тибетехь. Ша Ванг Чу эрк охьадоьду къилба-малхбалехьа Бутанан малхбуза декъехула, кхин дӀа чекхдолу «дуарашкахула». Кхузахь иза доьду хӀиндин Малхбуза Бенгали штатехула. Мехкан уггаре жима эркан система — Торса ю, къилбаседа декъехь евза Амо цӀарца, иштта хьост ду Тибетехь, охьадоьду ХӀинде.\nШалаьмнаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКъилбаседа Бутанехь шалаьмнаш дӀалоцу 10 % мохк, хин ладаме хьост ду. Оцу шалаьмнашкахь ду миллионаш тоннашкахь мола хи, аьхка дешачу заманахь боккха бохам хуьлу бахархошна.\nКоьрта йаззам: Бутана экономика\n1971 шарахь дуьйна Бутан ю уггаре къиен мехкашна юкъахь. Бутанан экономикин бух бу хьуьнан а, юьртан а бахам, туризм, поштан маркаш йохкар.\nКъилбехахь кегийрачу шахташкахь доху гипс, кира-маьӀда, доломиташ, кӀора, мармар, сланец. Кхиина ю хьун кечъяран, дечиг тодаран, юургийн промышленность. Махкахь кхиадо дуга, хьаьжкӀаш, орам-стом, цитрусаш, хӀоьан культураш, сугӀа, жӀалин нускалш. Бутанехь ду шурийн даьхнийлелор, зӀакардаьхнийлелор; шуьйрачу ломан байданашкахь ду хьаладуьгу даьхнийлелор: якаш, гезарий, цзо (якийн а, бежнийн а иэдина хӀу) лелор. АтагӀашкахь бахархоша бошмаш лелайо. Кегийра белхаш: латунах, буту-эрзах буддистийн ритуалин сурсаташ дар, тӀергӀан а, бамбан а кӀадеш, кузанаш, детин а, цӀестан а белхаш дар, дечиг агар.\nЭкспортан коьрта статьяш: электроэнерги (ХӀинде), кардамон, гипс, цемент, дечиг, Ӏежаш, жӀалин нускалш, стоьмаш, мехала тӀулгаш, чамбийриш.\nЛедара агӀонаш: юкъараллин секторан дукхачу отраслашкахь — некъаш дахкар тӀиера дешаран тӀекхаччалц — хӀиндин белхан ницкъ лело безаш хуьлу. Дукхаха болу бахархой юьртабахам тӀехь беха; ломан басеш чӀогӀа ирх хиларна лелайо латан кӀезиг майда. Промышленность яц ала мегар ду. Ӏаламан ресурсаш кӀезиг ю.\nБутан — аграрин мохк. 80 % сов бахархошна юьртабахам а, хьуьнан бахам а сан коьрта хьост ду. Цул сов, правительство жигара доладо гуонахьарчу Ӏаламан хьолан (Бутанан ах мохк кхайкхийна къоман паркаш, царна чохь тала мегаш дац), иза бахьнехь промышленность кхиор планашкахь дац бутанан Ӏедалан. Паччахьаллехь яккхий промышленностан предприятеш ян а яц ала мегар ду. Ю масех дечиг тояран предприятии, юурган промышленностан преприяти (царна юкъахь лицензица Кока-кола арахоьцурш а). Коьрта экспортан сурсат ду экологин цӀена дуга, стоьмаш, гидроэлектростанцеш йоккху электроэнерги.\nДзонгдэй[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКоьрта йаззам: Дзонгдэй\nБутанан Дзонгдэй (регионаш).\nМалхбузера Тхимпху 8345 281244 33,70 5\nЮккъера Дампху 11023 88855 8,06 5\nКъилбера Гелепху 8499 89720 10,56 4\nМалхбалера Монгар 10949 175163 16,00 6\nБутан, массо Тхимпху 38 816 634 982 16,36 20\n↑ Population and Housing Census of Bhutan — 2005 (ингалс.) (PPT). UN (2005). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2010 шеран 5 январехь.\n↑ 1 2 Bhutan. International Monetary Fund. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2011 шеран 20 апрелехь.\n↑ 2018 Human Development Report. United Nations Development Programme (2018). Теллина 2018 шеран 29 сентябрехь.\n↑ Biswajyoti Das Bhutan's new king committed to democracy (ингалс.). Hindustan Times (со ссылкой на Reuters) (18 декабря 2006). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 11 февралехь. Теллина 2011 шеран 27 январехь.\n↑ River Systems — Andrea Matles Savada, ed. Bhutan: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991.(ингалс.)\nБольшая каталонская · Большая российская · Большая советская (1 изд.) · Брокгауза и Ефрона · Военная Сытина · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (онлайн) · Швейцарский исторический\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бутан&oldid=6086053»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 28 июнь, 11:37.


Нохчийн нана,Нохчийн мотт а - ц1ийнан баьрччехь - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nНохчийн нана,Нохчийн мотт а - ц1ийнан баьрччехь\n24.05.2019 16:41 Пятница\nАвтор: ТИМИРГИРИЕВ Ахьмад\nНохчийн Нана!.. Х1окху маьлхан дуьненан цхьа дакъа. Къинхетаман х1орд. Доьналлин г1ап. Г1иллакх-оьздангаллин б1ов. Безаман г1ала. Синъоьздангаллин г1арол. Къинхьегаман къано. Ткъалг1ачу б1ешеран чомах, басах ца телхаш, схьабеана мерза стом. Иштта долу дустарш шех ала хьакъ а долуш ехаш ю нохчийн цхьана юьртахь, бертахьчу боккхачу доьзалехь нохчийн Нана. Иза барх1 беран нана ю. Ша дуьненчохь даьккхинчу дезткъе ялх шарахь дезткъе исс беран беро Нана аьлла цунах. Шен къинхетам санна аьхна болу, шен сица бехаш болу шен мотт а бовзийтина цо царна массарна. Дуьххьара мотт 1емаш, нохчийн маттахь ненан ц1е а йоккхуш, диссина цуьнан бераш аганара а. Ненан озаца девзина царна х1ара дуьне. Цуьнга болчу безамо кхи\nийна цуьнан берийн синк1оргенехь матте, къоме, Даймахке а болу безам. Лаьмнашкахь лаьттачу ножан санна, онда хилла-кх цуьнан дахаран ницкъ. Ма доккха ирс ду дахаро цуьнга кховдийнарг! Ма боккха Делан къинхетам бу цунах хьерчаш! Д1аяханчу хенан, лайначу халонийн хьесап дича, иэс, б1аьрса, лерса сема долуш, лазаро ца хьийзош, яхуьйту иза къинхетаме Волчо. Уггаре коьртаниг: ийманехь, нохчийн къоман 1адато ма-бохху шен доьзал хьалакхио ницкъ белла Цо цунна, аьтто бина царах х1ора а шайн дахаран новкъахь д1анисван а. Уьш бахьанехь юьхь1аьржа а ца х1оьттина иза цкъа а. И цо Деле массо а х1уманал ч1ог1а дехнарг, доьхуш дерг а ду, — юьхь1аьржонах, Дела реза воцчух ша а, шен доьзалш ларбар. Кхин цхьа ирс хилира цуьнан дахарехь: шен дахаран некъ цо буьйзира дикачу ц1ийнах волуш, ламаз, марха долуш, хьанал-хьарам дерг къастош, къинхьегамна т1ера волчу шен юьртахочун некъах. Езаш, сий-ларам беш т1еийцира иза керлачу доьзалехь. Шен дел а, ненал а башха ца хеташ, сий -пусар дора цо шен марден а, марненан а. И шиъ цхьаьнакхеттачул т1аьхьа 1арбийн йоза-дешар 1амийна, махкахь а вевзаш 1еламстаг хилира цуьнан ц1ийнадех. Шен оьздачу х1усамдена тешаме накъост хилира цунах. Атта дацара советан 1едал ч1аг1деллачу заманахь, шар1о ма-бохху юьртан дика-вуон д1адерзош хьалхаваьллачу стеган х1усамнана хила а, доьзалан хьашташ, ц1ийнан дукъ а шен эг1азчу белшаш т1е а лаьцна д1ах1отта. Елаелла-екхаелла, хазахетарца т1еоьцура Зураа шайн х1усамехь дуккха хьеший. Сих-сиха мовладаш доьшуьйтуш, оршот-еара ларъеш, мархийн баттахь терхьаш деш, цхьа ша-тайпана Делан ц1а хилла д1ах1оьттира церан кхерч. Беркате яра цу кхерчан йовхо. Церан х1усамехь сих-сиха гуллора махкахь а бевзаш болу 1еламнах: Хосинюьртара 1абдул-Хьамид, Рег1а- т1ера Тимирсолта, Майртуьпара Абубакар, Джуг1уртара Абубакар, Гуьмсера вежарий Борхаджиевг1ар – Джамалайла, Ахьмад, 1абдул-Вах1аб, иштта д1а кхин. Церан х1усамехь цара дукха хьехабора вайн ненан маттахь халкъана Аллах1ан бакъдин, Элчанан (1.с.в.) хьадисаш а довзуьйтуш, ийманан нийса некъ хьехна болу эвлаяаш. Оцу лерамечу нахана хьошалла дан а, цаь\nргахь долчу 1илманах ирс эца аьтто хилира цуьнан. Цара ч1ог1а сатуьйсура х1окху беркате еанчу замане, динан парг1атоне. Х1ара зама йог1ур юй хаьара, дийца а дуьйцура цара: «Чета биллина хьокхам шелбалале Хьажц1а кхочур ву», — бохуш. Кху заманахь баха ирс ца хилира церан. Дукха ца хьистира Зураъ а кхолламо. Шен доьзалх, ц1ийнах а йоккхаеш, д1атаръеллачу хенахь, дог дуьйхира Зураан – 1ожалло д1аваьхьира ц1ийнада Сайдахьмад. И бохам Зурааг1еран доьзале беана ца 1ийра, — «юьртан аг1о д1абели вайн», — бохура дог доьхначу церан юьртахоша, иштта и мел вевзинчара а. И бохам лан доккха собар, доьналла карийра шегахь нохчийн оьздачу х1усамнанна. Жима йолуш дуьйна 1еминера иза баланаш, эшамаш лан. Бералла а ца хиллера цуьнан цхьа а да хьоьгур волуш. Шен ненан марзо, цуьнан деган йовхо, ненан куьйгийн аьхналла муха хуьлу а ца хиънера цунна. Амма цунна шерра дагадог1ура, шен нана барам т1е а йиллина, кешнашка д1айига кечъеш, ша цхьана жимачу коран б1аьргехула цуьнга хьежар а, шена т1ееанчу цхьана шайн гергарчу зудчо, кара хьовлин мижарг а белла, цигара ша д1айигар а. Шен дас ч1ог1а хьоме лелош, кхин цхьа а новкъарло а йоцуш, хьалакхиийра иза. Шен йишин, вешин марзо эца а ца кхиира иза. Хеназа хедийра 1ожалло церан уьйраш. Цунна цкъа а дагара ца долу шен ваша Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1аме вахар а, доьза вар а. Цуьнан б1аьргашна хьалхара ца долу шен вешин сирла амат, цо буй буьззина шекаран б1елигаш а делла: «Са ма гат\nделахь, со хьуна дуккха хаза х1уманаш йохьуш, ц1а вог1ур ву», -аьлла, иза д1авахар а. Иштта, мел зама яларх а, диц ца ло цунна, и ц1а ван хьевелча цуьнан жима нускал шайгара д1адахар а. Йиша-м х1инца а ю шен вешина йоьлхуш. Цуьнан даго т1е ца дуьту шен ваша дийна вац бохург. Цуьнан дахаран зама шен хьоме ваша ц1а варе хьоьжуш, цуьнга сатуьйсуш, йоьдуш яра. Маржа йиша, ма йистйоцуш бу-кх хьан вешега болу безам! Дуьненахь а, эхартахь. Эхартахь а хир ю, боху, йиша шен вешин къинойн мохь шега схьаэца г1ерташ. Шен вешин къина йоьлхуш, шена бисина дагахьбалламаш а, дегайовхонаш а, сатийсамаш а шен ненан маттахь х1окху мукъамца ялхайора цо: «Германа т1ом болабелча, яккхийн тоьпийн тата хезча, Д1а ма яхара декъарлойн йо1, хьо дуьненчохь хир вац аьлла, Хьо 1уьйрено валавойла, хьо суьйрено валавойла, Хьоь сатуьйсучу йишин дуьхьа, Везчу Дала валавойла». Амма и мукъам а сецира цхьана ханна. Кегий доьзалш а буьсуш, хеназа дахарх хедаш, Делан кхиэле йирзира цуьнан ялх йо1ах йоьалг1аниг. Цунна йилхина ялале, олуш ма-хиллара, цо шена т1аьхьа д1авигира шен исс шо долу к1ант. Хьалхарчул а 1овжаме елира цунна и чов. Бухадисинчу берех къахета, д1акхелхинчу шинна сагатдан а ца тоьара г1ора. Шен диканах дог ца дуьллуш ехачу нанна Аллах1Дала юха а шен ийманехь собар делира. Говзачу лоьро санна дарба деш, ша-шеца масла1ате къамел деш, шен\nдолу са, сагатдар, х1ора йог1учу 1уьйренца и ларвар д1ататтийтира цуьнга оцу бохамо. — Нана яларг, нанас винчух херйи-кх ахь ша,- бохуш, г1араяла ца туьгуш, ша йисинчохь г1ийла узам бора цо. Шегахь болчу балина, иэхь хеташ санна, цо кест-кеста олура: «Хьажахьа, шен дег1а вахана доьзалхо кхалхар — иза дел, ненал, йиша-вешел хала хуьлу бохург х1ара хилла-кх»,- олий. Цуьнга кадам бан мел веанчо цуьнга олура: «Ма дика, оьзда йо1 кхиийна хиллера ахь». Цо 1амийна г1иллакх, гайтина некъ бара йо1а д1акхехьнарг. Ткъа цхьана стага, цуьнан логе х1оьттина шад бостуш, дийцира цуьнан йо1а, ша ехаш 1ачу юьртахь, массарах а лачкъийна къайлаха деш хиллачу цхьана дикачу, Делера ял хуьлучу г1уллакхах. Шайн куьпар\nчу маьждиг чохь а, кертахь а ц1ано латтош, х1ора аьхка цу чуьра ламазана тийсина кузаш дуьттуш а хиллера цо. Оцу хаамо мелла а хьаам беш, т1егулйира цо шен йоьхна, яьржина ойланаш. Т1аккха, цо ша-шега бехк баьккхира: «Къона къанъяллац яьхча, шен ницкъ ца кхаьчнарг ду-кха и»,- аьлла. Кхин г1атта ницкъ кхочур буй-те аьлла хеттачу хенахь, ша комаьрша 1ено б1аьрхиш а совцийна, нигат дина, х1оьттира и: Делера ял, адамашкара баркалла а хиндолчу новкъа. Хьаьжин хьурматна, шен мардешичас Несас доладеш лелийна хиларна, цо дина хаза г1уллакхаш диц ца далийта, церан з1е ца хадийта, ц1еначу даггара, шен дахаран къилба а дина, т1елаьцнера цо шайн лулахь долчу Кунта-Хьаьжин зияратан керта нуй хьакхар, ламаз эца, мала хи х1оттор. Х1ай нохчийн нана! Хьо 1ехо а, хьан самукъадаккха а кхин х1умма дуй-те кху дуьненчохь? Х1ай нохчийн сийлахь нана! Таханлерчу заманахь яххал ирс хили-кх цуьнан. Т1амо йохийна г1аланаш, ярташ юхаметтах1иттош, маьждигаш деш, хьуьжарш схьайоьллуш, зиярташ ц1индеш, нах Хьажц1а бохуьйтуш, г1ийла-мискачийн терго еш, шен дас д1аболийначу некъа т1ехь къахьоьгуш, цуьнан весеташ кхочушдеш схьавог1учу вайн Мехкан ден Кадыров Рамзанан беркат а кхечира цуьнга. Иштта йистйоцуш шорта бу-кх Делан къинхетам. Даймехкан курачу лаьмнех схьа1ийдало шовда санна ц1ена, кхин д1а а яха дегайовхо кхуллуш, синпарг1ато луш, хаза кхаъ кхечира цуьнга, иза вайн мехкан нанас Айманис Хьаьжц1а йохуьйтуш ю аьлла. Вайн д1абаханчу дайша сатийсина къайле яра керлачу замано яьстинарг. Цунна шен цкъа а ницкъ кхочур бац моьттинарг а дара иза… «Цигахь яллал ирс хир дацара- те», — бохуш, дукха сиха кечам бира цо новкъаяла. Шен йоккхалле хьаьжна доцуш, Дала аьтто бира Ша язйинчу меттигашкахула чекхъяла. Дела дукхавезаран шовкъехь хьастаелла, доггаха Далла 1амал – 1ибадат дира цо цигахь. Бакъду, ша цхьажимма а сиркхоно лаьцча, нана елла дисина шен йоь1ан бераш ца гуш , — «яла йоллу- те ша»,- бохуш, шен Даймахке са-м тесира цо. Цу хенахь кхийтира иза, шен къоме, махке болу безам, мел боккха а, маь1не а бу. Иза г1оза-маьрша ц1а а йирзира шен Даймахка.Цул т1аьхьа, охьакхетта лазийча, цо шен дахарехь къилба дина т1елаьцна г1уллакх а юкъахдисира цуьнан. Зияртехь санна адам лаьтта цуьнан х1усамехь. Шайн дика-вуон цуьнца декъа бог1у уьш. 1еламстагаца яьхна хиларе терра, цуьнгахь карадо царна шайн дуккха а долчу хаттаршна жоьпаш. Шен къамелехь сих а ца луш, к1едамерза, ладуг1ург кхетош, дахарехь зиэделлачух говза дуьйцу цо. Дала шен комаьршаллица доккха совг1ат дина цунна, 1ер-яхар зияртна юххехь а дина. Цига бог1учех дукхахберш и йолчу бог1у, цуьнгара хьалде хаа, ирс эца. Иштта нисделира НРн Куьйгалхочун Кадыров Рамзанан и йолчу вар а. Бераллехь ша дукха ихначу, левзинчу керташка б1аьрг тухуш, хилларш-лелларш дуьйцуш, беркате къамел дира цара. Зураан ирс хилира зияртехь Хьаьжин т1аьхьенах волу Сайпудди ган а. Совг1атна ша Маккара Хьаьжц1а чуьра деана суьлхьанаш делира Сайпуддис цунна. Ткъа шех лаьцна дуьйцучу хенахь, — «ша декъаза стаг хилла»,- олу цо,- массарал а т1аьхьайисарна. Цунна-м, жиманиг велла аьлла хезча, иэхь хета и шен метта велча санна. Шен суьлхьанаш кара а оьций, веллачунна мел бала сихло и. «Кешнашка д1авигале хьалха д1ахьажийна совг1ат деза ду», — олу цо. Эрна ца йохуьйту цо ша меттахь йоккху хан а. Х1ай нохчийн къинхетаме Нана! И х1ора ламазехь тхо Деле до1анца доьхуш ю. Деле цо доьху массо бусалба стаг ийманехь нисвар, дуьненан паччахьийн бартбар, вовшашца къинхетаме хилар. Иштта, саг1амел ло цо Малхбалений, Малхбузений юккъехь и бала стаг воцуш, кху дуьненчуьра д1а мел кхелхинчу синошна. «Нана д1аяьлча д1аболу дуьненара къинхетаме б1аьрг», — олу. Цу къинхетамах хаьдда ма дуьсийла тхо. Иштта Нана ю-кх Иласхан-юртахь ехаш. Сан ненанана ю шех масал эца хьакъ долуш, кху дуьненчохь ехаш. Тхоьга, шен берийн берашка цо олу: «Сихлолаш диканиг дан, аш дина дика шун ц1арца дехар ду шуна». И санна болу наной мел беха бехар бу вайн нохчийн мотт а. Шайн нанойн хьехарш лоьруш доьзалш мел бу, ненан шен берашна сагатдеш, детталуш дог мел ду,нохчийн нанас шен комаьрша х1оттийначу шуьнехь хьеший т1е мел оьцу, цуьнгахь доьналла, яхь, собар мел ду, шен бераш ийманехь нисдар доьхуш, цо до1анаш мел до бехар бу вайн ненан мотт. Аьхна, масла1ате нохчийн мотт. Цо кхиийначу къонахийн кийрахь яхь йолу дог мел деттало, цуьнан к1енташкахь цуьнга лерам мел лаьтта Нохчийн Ненан, Ненан Меттан меттиг нохчочун доьзалан ц1ийнан баьрччехь хир ю.\nДала яхйойла хьан оьмар, Сийлахь Нохчийн Нана, Сийлахь Нохчийн Мотт! Хьан даим сий хир ду, хьомсара Нохчийн Нана! Хьо даим буьйцур бу, сийлахь Нохчийн Мотт! Сайн ненаненах айса яздина х1ара дийцар д1адерзо лаьа суна, ц1еначу даггара нигат а деш: «Баба, ахь дина хьанал, ц1ена г1уллакхаш дебо, хьан масла1атечу нохчийн матто латтийна доьзалера йовхо ларъян, диканиг, хазаниг даржо ч1аг1о йо ас».


ГIуран-бутт 02, 2012\nНохчийчоь - Нохчийн тIемало, 1994\nИстори ду баккъалла а догдала мегар долу дешаран тептар. Цигахь лелаш берш, я хьарам нах бу, я баккъалла а догцIена Iовдалш бу аьлла,19-чу бIешарахь ваьхначу вевзачу Францерчу яздархочо Гонкур Эдмона. ХIинца а кхоччуш теллина а, язйина а йоцучу вайнехан исторехь дуккха а хилла цу хьекъалчо бийцина нах. Нохчийн исторехь бицлур боцучу ГIуран-баттахь хилла цхьаболу хиламаш карлабохур бу вай.\nЦу стагаца боьзна баккхийн сатийсамаш хилла нохчийн. Цуьнан Iедал дIахIоттахь, паргIато йер ю къоманна аьлла, сатесна а хилла уьш. Цул совнаха шайга ма-эццало суверинитет схьаэца аьлла, кхайкхам бина хилла цу стага Оьрсийчохь дехачу жимчу къаьмнашка.\nАмма оцу стага дIаболийна тIом 18 шо даьлча а кхоччуш бирзина бац Нохчийчохь. 18 шо хьлха ГIуран-беттан 11-чу дийнахь Ельцин Бориса омра до, Нохчийн Республикехь низам а, къепе а, юкъараллин кхерамазалла а дIахIотта е олий.\nОццу дийнахь, Нохчийчоьнан доза а хададой, чу дуьйлало Оьрсийчоьнан эскарш. Нохчийчохь дIаболало хьалхара тIом. И денош дагалуьйцуш, цхьа а стаг вацара Нохчийчохь тIом баккъалла а хир бу моьтташ бохуш, дуьйцу Коммерсант-газетан корреспонденто Мурадов Мусас.\nМурадов Муса: «ТIом хир бу бохучух дог ца тешара, къамелаш дахь а. Цул совнаха кеманаш бомбанаш а етташ, дохош цIенош корехула гуш доллушехь, хIетте а бакъ ца хетара хуьлуш дерг. Цхьана хенахь хиллачу тIаме хоьжуш хьо волуш санна хетара. Цунах ца тешарна, кхера а ца кхерара, вада а ца вадара, шолгIа тIом баьллачхенахь санна. Оццула инзаре хетара иза.\nМухха къийсамаш хиллехь а, Оьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а Iедалшна юкъахь, гIалахь бехаш нохчий боцурш а, дуккха а оьрсий а, эрмалой а, жуьгтий а болун дела, цара оццула, кеманаш чу а хаьхкина, цхьана мостагIийн пачхьалкхана санна тIееттар ю аьлча, бакъдерг дийцича, ца тешара. Гуш льтташ, етташ йоллушехь, бакъ ца хетара иза. Оццула инзаре дара иза, хьан бIаьргашна а гуш,гIаланаш отуш».\n18 шо хьалха Соьлж-ГIалахь тIемаш доьлхуш оьрсийн эскарех тийсалучу нехан гимн а хилла дIахIоьттинера «маршо, я Iожалла» цIе йолу Хаджимурадов Хас-Мохьмада олуш долу хIара илли.\nЦхьана нохчийн тIемалойн тобанан хьалханчо, шен машен тIе кедаш а хIиттийна, лоькхийтара иза гIалийн тIамо отучу урамашкахь.\nНохчийчохь хьалхара тIом болабалале 2004 шо хьалха Имама Мансура кехат яздо Османан Халифатан Султане ГIебартойн махка а, Дагетане а салттий а яккхийн тоьпаш а, хIоъ-молха а кхин болу а оьрсийн эскаршца тIом бан оьшуш болу тIеман гIирс баийтахьара олий.\nОццу шарахь ГIуран-баттахь инарла поручик Бибиков коьртехь волу 7 эзар 609 стагах лаьтташ долу эскар догIа Къилбаседа Кавказехь тIом беш волчу Мансурана дуьхьал тIом бан. Амма и эскар эша до Мансуран тIемалоша.\n1839-чу шарахь ГIуран-баттахь инарла Пулло коьртехь волу эскар догIу Нохчийчу, цигахь оьрсийн урхалла дIахIотто. 1843-чу шарахь ГIуран-беттан 15-чу дийнахь Дагестанехь Йоккха Казанище олучу меттехь хиллачу тIеман тасадаларехь эшадо Имам Шемилан эскар.\n1849-чу шарахь ГIуран-беттан 12-чу дийнахь паччахьан эскаран полковникан Слепцовн таллархойн тоба тIелета Цоцин-эвлана.\nКхин а ши шо даьлча ГIуран-беттан 10-чу дийнахь Рошни чу эвлана гена доццуш ярташ ягош вогIуш волу инара Слепцов воь нохчийн тIемалоша. Цуьнан цIарах оьрсийн Iедалша ГIалгIачурча Сунжан станица олучу эвлана Слепцов-гIала олий цIе туьлла.\n1857-чу шарахь ГIуран-беттан I6-чу дийнахь инарло Евдокимовс рапорт дохуьйту Оьрсийн Империн тIеман министре, 16 шарахь кIийсам латийначул тIаьхьа берриг а Йоккхачу а, Аренаца а йолчу Нохчийчура бахархой караберзийна шаьш олий. Цу меттехь дитана дац шаьш цхьа а дийна цIе аьлла, яздина хуьлу цу рапорта тIехь.\n1905-чу шарахь ГIуран-беттан 27-чу дийнахь Терк-кIоштIан инарла губренаторо Елюбакина, мах а боцуш, 10 эзар берданка олу топ а, миллион хиллал патарма а ло гIалгIазакхашна.\n1906-чу шарахь ГIуран-беттан 17-18-чу а деношкахь паччахьан Iедалшна дуьхьал гIаттам айина олий, яккхийн тоьпаш етта эскарша Ведан кIоштарчу ярташна тIе.\nГIуран-баттахь 1917-чу шарахь Алдахь бехачу нохчашна а, Соьлж-гIалахь бехачу гIалгIазакхашна а юкъахь девнаш дерзо гIалгIазакхийн куьйгалхой дIатарбеллачу Кахановская олучу станице воьдуш воь шейх Арсанов Дени а, цуьнца хилла волу 35 стаг а. Бекхам беш, нохчаша, схьа а йоккхий, ягайо гIалгIазакхий бехаш йолу и эвла.\n1944-чу шарахь ГIуран-беттан 29-чу дийнахь ломахь Бушни-Ошной олучу эвлахь чекисташа кечйинчу операцехь воь Нохчийчурча гIаттаман куьйгалхо Исраилов Хьасан. Тешнабехк а бой, цунна герз дета иза ламазанна хIоьттина а волуш.\n1961-чу шарахь ГIуран-баттахь чекхдолу нохчий даймахка цIаберзар. Церан терахь хуьлу 356 эзар стаг. Нохчий цIаберзар муха хилира дашадоуьйтуш ву историк Абумуслимов Сайд-Хьасан.\nАбумуслимов Сайд-Хьасан: «XX-гIа (коммунистийн) гулам хилале юртара юьрта даха йиш йоцуш хилла-кх вай. И низам дохийнарг, йоккха хан а тухий, чувуллуш хилла. 1955-чу шарахь и низам дIадаьккхина.\nАмма цIа баха нехан бакъо ца хилла. ШолгIа делахь, вай «на вечное поселение» аьлла, цIера даьхна ма-хиллий. Цкъа дуьххьара, иза хаа деза вайна, Хрущев волу Iедал вай цIа дахийта Iалашо йолуш ца хилла. Иза хилла, Казахстанехь цхьа автономи а елла вайна, цигахь даиман а даха дита дагахь.\nЦунах гIуллакх ца хиларан бахьана хIун ду? Шен лаамехь цIа эха доладелла адам. Дуьххьара цIа ца дахкийта а гIиртина (Iедалш). Делахь а, Сталина дина зуламаш дIакхайкхийначул тIаьхьа, хьалха санна ницкъаца, тоьпаш а етташ, совцо ницкъ ца хилла. Кхечу ницкъаца вай совцалуш а ца хилла.\nИштта, оцу вайн къомо, лахар дуьйна, ша яьккхина бакъо ю иза, ала мегар ду. Нагахь санна вай, гIазакхийн Iедало бохург а деш, цара вайх лаьцна цхьа сацам баллалц бохуш, Iийнехь, вай хIинца а Казахстанехь Iаш хир дара».\nМахках баьхна нохчий шайн ярташка балор ондда хилам хилира казахашна а, гIиргIазошна а кхин долчу къамнашна. Цу хьокъехь таллам бина Аюбов Аслана.\nАюбов Аслан: «Ах миллион гергга адам цхьана меттера кхечу метта даккха, боьдуш тIом а болуш, атта болх бац мел йоккха а, ницкъ болчу а пачхьалкхана. Советан Iедало и операци чекхъяьккхира 3 кIирнахь. Амма дицдан оьшуш дац Советан Iедалан дуккха зеделарг хиллийла къаьмнаш цIийнах дахарехь.\nШайна тешаме хеташ доцу халкъаш болшевекаш дохо долийнера, цхьа эзар исс бIе ткъе-итталгIа шераш дIадолалуш. Уггар хьалха бохийра Белорусехь а, Украинехь а, Оьрсийн Федерацин Европан декъехь баьхна болу полякаш. 32-чу а, 36-чу шерашна юккъехь уьш дIахьовсийра Сибрех а, Юккъерчу Азе а. Юха рагI тIекхечира Генарчу Малхбалехь Iийначу корейцийн.\nШолгIа дуьненан тIом болалучу хенахь шайн цIийнах бохо болийра украинхой а, румынаш а. ТIом чекхбаьлча а, дIаэхийтира уьш дуккха а Казахстане.\nНацистийн Германица берта а вахана, Сталинс Балтин пачхьалкхаш схьаяьхча, эзарнашкахь Сибрех бахийта болийра латвийцаш, литовцш, эстонхой а. Эххар маьрша евллачу Латвехь а, Летувехь а, Эстонехь а хIинца а биц ца бо шайна болшевекийн Iедало бина болу ницкъ.\nI94I шарахь, Гитлерс Советан пачхьалкхаца тIом болийча, къаьсттина марс елира халкъашна еш йолу депортацеш. Ийдал-хи йистехь Iийна болу немцой, ша берриш бохург санна, дIабахийтира Казахстане уггар хьалха. Юха лаххьийна цIийнах-цIарах дехийра Кавказехь а, ГIирмехь а Iийна долу Славянех доцу къаьмнаш: ГIезалой, ГIалмакхой, Кхарачой, Балкхарой, Месхетера Туркой, ГIалгIай, Нохчий а. Iаьржа ХIордан йистерчу кIошташкара - цул совнах - бохийра эрмалой а, болгараш а, грекаш а.\nШаьш керла схьаяьхна йолчу пачхьалкхашкара а арабахара Советан куьйгалло нах. Масала, цIен эскар Малхбалерчу Полше дIакхаьчча, бухахь баьхна хиллачу нахах лаххара диъ бIе эзар стаг а, зуда а, бер а даьккхира цIийнах. Иштта бахархойх дIацIанъйира Коьнигсберг а, цунна Калининград, аьлла, цIе а тиллина. ДIабахийтинчу нехан метта чубало болийра Орсийн юккъерчу кIошташкара нах.\nЦIера даьхна долу къамнаш дукхачу декъана охьаховшдора Сибрех а, Юкъерчу Азехь а. Советан Союзехь ламаст ма-хиллара, казахех а, гIиргIизойх а, узбекех а дагаволуш цхьа а вацара, тIебалош берш халкъан мостагIий бу алар доцург. Цундела цецвала ца оьшу, цхьайолчу меттигашкахь бухарниш тIебаьхкинчаьрца гома хилла хиларх. Амма, шаьш мел халадохкуш хиллехь а, гIо дан гIерташ берш а нислора царна юккъехь. Мамбеталиев Мунур ГIиргIизойн Мехкан Талас кIоштахь Iаш ву. КIоштан пенсионерийн кхеташон гIантда ву и. Цо дагалоьцу Нохчийн шаьш долче балор.\nМамбеталиев: «Со юккъерчу ишколан дешархо вара I944-чу шарахь. Шортта ло а долуш, вуно шийла Iа деанера оцу шарахь. ЦIера баьхна нохчий балийнера Ленин колхозе. Уьш схьабалабале, цигахь даьсса лаьтташ хила долу цIенош жимма цIандийра, чу кира а тухуш. ТIебалийнарш наггахь дIатарбора шаьш Iаш хилла болчу нехан хIусамашкахь. Иштта Iедало билгадаьккхинера. Царна гIайба-йийбарца гIо а дора».\nШаьш долчу тIебоссийна болу Нохчий чIогIа ледарчу хьолехь бара, бохуш, дуьйцу кхин дIа Мамбеталиев Мунурс.\nМамбеталиев: «Уьш чIогIа вочу хьелашкахь бара. Царгахь я юргIанаш дацара, я кад-Iайг бацара. Кхуза схьакхаьчча а, цамгарш хьийзош, царна юккъехь шортта баларш дар, къаьсттина берашна юккъехь. Кхузарчу наха, шайн ма-хуьллу, гIо дора царна. Цхьаболчара оза етт лора, вукхара газа лора, кхечара яахIума хьора царна. Иштта бIаьстенга бевллира уьш. Ткъа 5-6 шо даьлча, уьш дикка баха хевшира, шаьш чIогIа къахьега хууш къам хиларе терра».\nШайна мел яккхий халонаш дуьхьал Iиттаелча а, Нохчий а, ГIалгIай а тарбала гIертара шаьш дIакхаьчначохь, амма цхьайолчу меттигашкахь, тайп-тайпанчу бахьанашца, бухарчу нахаца дар-дацар а хилара наггахь. Иштта иккхинчу цхьана девнех лаьцна дуьйцу Казахстанерчу Iилманчас Абдаржуманов Хьайдара.\nАбдаржуманов: «Ярташкахь тIебалийнаршший, бухахь Iаш болу наххий вовшашца дикка тарлуш Iара, амма гIаланашкахь проблемаш нислора. Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министраллин рапорташ дешча, гучудолу, царна юккъехь цхьаболчара яахIума лачкъош хиллийла а, вукхара нехан хIусамаш чура хIума ядош хилла хилар а. Ткъа Малхбалерчу Казахстанехь йолчу Зыряновск-гIалахь I946-чу шарахь боккха буй-тIара хиллера, цхьана агIора нохчий-гIалгIай а болуш, ткъа вукха агIора царна дуьхьал бевлла меттигера белхалой а болуш».\nВайнах Юккъерчу Азехь шайн дахарш цхьана хорше дерзо гIерташ лаьтташехь, Советан Iедало церан цIахь йисинчу хIусамаш чу ховшош бара леррина чубалийна болу нах. Цхьаберш шайн лаамехь дIакхалхара Кавказе. Iедало царна цу тIехь гIо а дора. Амма ца лууш дIахьийсинарш а бара. Гаджиалиев Мохьмад хьехархо ву ДегIастанахь йолчу ИчIичIали-юртахь. Жима волуш, и Iийна хилла ерриг юрт дIакхалхийра Нохчийчу.\nГаджиалиев: «Тхан юртара кIоштан куьйгаллехь цхьа а вацара. Нохчийчу дIайохуьйту юрт къасто, кхаж теснера хьакамаша. Тхайна кхаж баьлча, тхан ерриг юрт дуьхьал яьллера цунна. ТIаккха НКВД-ра а, прокуратурера а нах баьхкинера, нахана кхерамаш тийса. Тхан цхьа юртхо къаьсттина чIогIа дуьхьал тийсалора, цига ваха ца лууш. ТIаккха НКВД-н хьакамо, тIе а вахана, нийсса бесни чу ирбина къолам Iоьттинера цунна. Иштта дIахьовсийра тхо Нохчийчу».\nСталинан Iедало депортаци йинчу къаьмнех цхьаьнна а, кхоччуш барамехь, метта ца хIоттийна хилла зе. Ур-аттала хIинца а шайн цIа дерза бакъо йоцуш къаьмнаш ду, Месхетера Туркой санна. Ткъа Нохчий, шайн цIахь Iе бакъо йолуш белахь а, кхин бала Iуьйшуш Iаш бу таханлерчу дийнахь.\nДуьненан цхьайолчу институташа билгалдоккху, Нохчашна Советан пачхьалкхо динарг доккха зулам хилла хилар. 2004-чу шарахь Европан парламенто, масала, I944 шарахь хилларг геноцид яра, аьлла, документ тIеэцнера, амма иза тIаьхье йоцуш дисира. Тахана я Нохчийн Iедал а дац, я Iедалх йоцу цхьа а вовшахтохаралла а яц Оьрсийн пачхьалкхе хиллачух жоп доьхуш».\nДешнаш: Бисултанов Апти.\nМукъам: Ампукаев Рамзан.\n«ТIапа куйнаш дайрий шуна\nго беш салтий байрий шуна\nЭхартахь бен хир дац баьхна\nКъематаде дайрий шуна?\nШийла цхьамза гIортор йолуш\nцIийза дIаьндарг гIиллакх долуш\nнекъан баккхал суьлхьа долуш\nкъаной гулбеш байрий шуна?\nКогадахар лайлахь долуш\nметтан даар неIалт долуш\nтоьпан биргIа зизам долуш\nбераш гулдеш дайрий шуна?\nДоруш тоьгуш марчо доцуш\nдоккхуш доькъуш сагIа доцуш\nохкуш кечдеш лахьта доцуш\nсинош догуш дайрий шуна\nКъа лерина маршо езар\nпхьа лерина Дела везар\nшира Нашха- нохчийн безам\nцIергахь ягош яйрий шуна»?\n1999-чу шарахь ГIуран-баттахь шолгIа тIом боьдуш штурм йо оьрсийн эскарша Соьлж-гIалана. ТIом болалуш Нохчийчохь хилла сурт иштта го журналистана Чабаев Лемина.\nЧабаев Лема: «ТIом болор кечдеш геннара балистикан ракеташ туьйхира Сольж-ГIала. ТIеетта йолийра федералан ницкъаша республикан йистошкахь бехачу нахана а, дозанашца лаьттачу Ичкери-пачхьалкхан тIеман дакъошна а. ТIаккха чухахкаделира кеманаш а, танканаш а, яккхийн тоьпаш а.\n"Хьалхарчу тIаме вахара со, амма, иза дIабирзича, суна хIумма а ца делла. ХIинца со Iехор вац президенто Масхадовс",-- бохуш идара махкара цIарна цIе яханарш. Царна тIаьха махках бевлира нах идийнарш а, курхаллаш лелош, махкана а бале а бевлла, хьийзинарш а.\nТIе еттачу бомбанех а, яккхийчу тоьпан хIоьанех а лан а леш, ГIалгIайчу а, Дагестане а, Гуьржийчу а дIахьедира, дерриг а аьлча санна, къам. Массо а махкара вада воьлча, Москох Iедална некъ белира, шек а доцуш, Соьлж-ГIала а, кIошташ а дIашаръян. Иштта белира Кремлна Нохчийчохь бац маьрша нах, беккъа цхьа тIемалой бен, баха некъ».\n2002-чу шарахь ГIуран-беттан 27-чу дийнахь бекхам бан арабевллачу наха оьккхуьйту Соьлж-ГIалара республикан администрацин цIа. Воь 100 гергга стаг. Чевнаш йина хуьлу 200 сов стаг.\n2004-чу шарахь ГIуран-беттан 29-чу дийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Оьрсийчоьнан Федерацин турпалхочуьнан цIе кхуллу Нохчийн Республикан хьалхарчу вице-премьерана Кадыров Рамзанна.\nИштта бара Нохчийн исторехь ГIуран-баттахь хилла болу цхьаболу бIаьрла хиламаш.


Трамп: ГIажарийчоь лаьтта, "гарехь", CаIудийн Iаьрбийчоьнна динчу тохарна тIехьа\nДIадаханчу кIиранан буса СаIудийн Iаьрбийчоьнан мехкдаьттан хьасташна динчу тIелатаршна тIехьа, "гарехь", ТехIеран лаьтта, аьлла оршоьтадийнахь Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Трамп Доналда.\nДелахь а, ша ца воллу Штаташца гергарло лелочу махканна динчу зуламна сихонца тIеман ницкъаш дуьхьалбаха, оцу Цхьаьнатоьхначу Штатийн экономикана, энергетикан сурташ юхку пачхьалкх иза хиларе терра, дан зен дацахь а, дIахьедина Трампа.\nТIелатар – иза "прецедент йоцу агресси а, нехан болх бохор а ду", аьлла СаIудийн Iаьрбийчоьно, амма тIелеттарг ю аьлла, ГIажарийчоьнан цIе ца яьккхина. Хилларг талла Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин эксперташ кхайкхина шайн махка Эр-Риядо. Чохь пилот воцчу дронашца Saudi Aramco компанин мехкдаьттадоккхийлашна тIелатарш шаьш ду, аьлла ГIажарийчоьнца зIенашкахь болчу Йеменерчу хуситийн гIаттамхоша.\nТехIерано ша яц боху динчу тIелатаршна бехке.\nТIедогIучу кIиранах Цхьаьнатоьхначу Къаьмнийн организацин Инарла Ассамблеян Нью-Йоркерчу цхьаьнакхетаршкахь вовшашна ган тарло аьлла дара ГIажарийчоьнан а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн а президенташ. Амма СаIудийн Iаьрбийчоьнна дина тIелатар а долуш, цунна бехке ТIехIеран а еш дирзинчу хьолехь и тайпа цхьаьнакхетар хуьлийла дац, дIахьедина гIажарийн президентан пресс-гIоьнчалло.\nДинчу тIелатаро СаIуда Iаьрбийчоьно доккхучу мехкдаьттан ах барам лахбина – дуьнено хIора дийнахь духкучу мехкдаьттан 5%. Iамеркахь 13-14% лакхабевлла мехкдаьттан мах оршоьтадийнахь (хилла дац иштаниг 1990-чу шарахь дуьйна схьа).\nЭшна меттиг ягIахь, шайн пачхьалкхан мехкдаьттан резерваш яста магийна Трамп Доналда.


Эзарнаш мухIажирш дела денна схьаоьхучу Австрехь, тIебаьхкинчаьрца къинхетам а, цхьабарт хилар а гойту меттигерчу бахархоша. Мигранташна бовха кечбой кхача а, тIеюхург а, билеташ эца ахча а латтадо цара, де а, буьйса а ца лоьруш\nБуьйсанна цхьайтта сахьт долуш схьакхочу Венгрера Австрин коьртачу шахьарерчу Вестбанхоф цIерпошта вокзале мигранташ чохь болу рогIера эшелон.\nИза цIерпоштин тховкIело кхоччушехь, перрон тIехь лаьттачу царна гIо дан гулбеллачу меттигерчу бахархоша тIараш детта доладо. Сихйелла хьийза йолало полисхойн тобанаш, эчиг некъанна гулбелларш совтIера улло ца гIортийта. Хьере дIасаида буьйлало иттанаш журналисташ, кху деношкахь цу вокзалехь туш тоьхна хан йоккхуш болу.\nДIо дехьа, перронан вукху агIонна тIехь, шайн хьалхарчу стоьлаш тIера кхачанаш кечбан а, йовха чоьрпанаш а, чайнаш а кечаме дахкон хIуьтту Каритас гIодаран юкъараллин духарш доьхна болу нах.\nУьш, и нах, Каритасан духаршца белахь а, амма цу юкъараллин белхахой бац, уьш волонтераш бу, могIарера Венин бахархой, мухIажаршна шайга далучу кепара гIо дан баьхкина.\nЙистахо лаьтта масех жимстаг, карахь „Дела реза хуьйла мухIажаршна гIо мел дочарна!“ аьлла яздина кехаташ а долуш. Уьш шаьш а бу кху деношкахь Вене кхаьчначу Шемарчу мигрантех.\nЦу юкъана схьатотту цIерпоштан некъа тIе шозлагIа эшелон. Иза еса ю, вукхунна чуьра арабевлла волу Венгрера схьакъаьчна болу мухIажарш Венехь йоцца социйла а йина, хIума а кхаьллина, берашна а, шайна а оьшу гигиненин гIирсаш а, некъана юург, тIедоссург а елла, юха кхин дIа Германерчу Мюнхен агIор некъахой дIабига хIоттийна ю и шозлагIниг цIерпошта.\nХIинца схьакхаьчнарш мигранташ полисхоша а, гIодечара а го бой, ехачу рогIца цхьана перрон тIера вукхунна тIе буьгу, юург а, тIеухург а, кхин дIабаха кечйина вагонаш а йолче. Со а цаьрца дехьа йолу полисхоша тIийриг тессина, гIодечарний, журналисташний бен дехьабовла ца магочу вокзалан маьIIе.\nШийла ю. МухIажарш юргIех а, довхачу духарех а хьерча. Бераш цIубйо шайна кховдийна цхьацца марзолгаш, уьш цеце хьоьжу шайна гонахьа лаьттачуьнга. Бераш тIебаьхкинчаьрца дуккхаъ ду, масех бутт бе боцучарна тIера итт -шийтта шераш долчаьрга кхаччалца.\nТамашийна синхьаамаш хуьлу, цара бина беха а, хала а некъ дуьхьалтессича. Ойла кхоллало, ма хийла нохчийн бераш а, хьаннашшкахула а, хиш чухула бина и некъ, кху Европе кхача гIерташ олий.\nМухIажарш самукъадаьлла бу чIогIа, шаьш схьакхаьчна а, шаьш кIелхьара бевлла а. Уьш боьлу, Iарбойн маттахь юх-юха а шукран боху шайна гуонахьа. Кхана хIуъу хилахь а, тахана уьш кхерамазаллехь бу, меттигерчу бахархоша диллинчу дегнашца тIеоьцуш а бу.\nЦарел а ирсеха буй-те аьлла хетало царна гIодан баьхкина меттигера бахархой. „Iарбойн, фарси, ингалс, пушту меттанийн гочдо“ аьлла яздина кехат ду цхьанна букъ тIехь, вукхунна духарна тIе латийна ду, „вай-фай оьший цхьанна а?“ аьлла. ХIораммо а шега далучуьнца, ша гуьнахь волчуьнца до тIебаьхкинчарна гIо.\nЮург дIасайоькъучу меттехь ул-уллохь лаьтташ ю наний, йоI МайерхофергIара. И шиъ дийнахь дуьйна еъна ю цIерпоштица схьаоьхучу мигранташна шайга далучуьнца гIо дан. I7 шо долчу Майерхофер Мариссас дуьйцу.\nМайерхофер: „Сан цIе Марисса ю, Майерхофер. МухIажаршна гIо деш ю со, юург дIасай йоькъуш. Берашна а, баккхийчарна а оьшуш болу гигиенин гIирсаш а боькъу ас. ТIеюхург а. Делкъана кхоъ даьлча дуьйна схьа ю со кхузахь. Сайн ненаца цхьаьна еана со кхуза гIодан“.\nМариссин нана Лидия Гонсалес Майерхофер цIера Перу махкара ю, иза 40 шо ду Австрехь ехаш йолу. Шена цкъа а ца моьттура, цу кепара австрихой тIебаьхкинчарна орцанна гIовтур бу бохуш дуьйцу цуо, ша чIогIа дозалла до ша ишттачу догдикачу адамашца цхьана махкахь ехаш хиларх бохуш.\nЛидия Гонсалес Майерхофер: „ГIодан лууш еана со. Цкъа а ца моьттура суна кху кепара австрихойн доьзалш иштта арабевр бу, цара массо а хIуманна ойла а еш, Iалашдеш ду-кх, юург а, тIеухург а, ур-аталла Германе дIабаха луучарна цIерпоштин билеташ а тIаьхьа кхоьхьу цара. Иштта кхин дIа а хир ду аьлла тешна ю со.\nСахиллалц соцур ю со кхузахь гIо деш, кхинберш а бу со санна сахиллалца Iаш. Цхьаццаболчу австрихойн доьзалш схьабаькхинчу мигрантех берашца берш шаьш долчу петаршка буьгу, йовхачехь цаьрга буьйса яккхийта, юха Iуьйранна схьабахкадо. Ас а дан мега иштта“.\nЦу юкъана мигрантех Австрехь биса лууш берг полисхошций, гочдархошций вокзалан кIоргехь лерина кечйинчу чоьне боьлху. Ткъа Германе дIабаха луурш жим-жима шозлагчу цIерпошти чохь къайлабовлу, совгIатех а, сурсатех боьттина.\nЦхьана йоццачу ханна мелла а ясло Венера Вестбанхоф. ГIодархоша шайн сурсатийн резерваш дIанисйо, рогIерачу мухIажарийн эшеллонна кечам беш. Буьйсанна сахьтлох сахьт доладелла. Тамашийна тийналла хIутту цIерпошта вокзалехь мигранташ чохь йолу вагонаш Мюнхене дIа новкъа евлла.\nАмма еха ца лаьтта и тийналла. ШозлагIа сахьт долалуш герга гIурту рогIера цIерпошта, рогIера мигранташ а, церан кхолламаш а бохьуш. Иза гергакхочуш юйла хаало, полисхой дIасаида буьйлабаларх, гIодеш болу волонтерш бовха кхачанаш перрон тIе схьакхехьа буьйлабаларх.\nЭххар а хеза мухIажаршна дуьхьал баьхкинчу австрихоша тIараш детта долош – перронна тIехь гучуйолу Венгрерчу рогIерчу эшелонан хьалхара вагон.\nМайерхофер: "МухIажиршна гIо деш ю со..."


Навальный Алексей реанимацехь ву. ДIовш делла хила тарло цунна\nМарсхьокху-бутт 20, 2020\nКоррупцица къийсам латточу Фондан (ФБК)куьйгалхо Навальный Алексей кхетамчохь а воцуш, Омскерчу дарбан хIусаме кхачийна. Твиттерерчу шен агIонехь бина и хаам Фондан пресс-секретаро Ярмыш Кирас.\nЦо бахарехь, еарин Iуьйранна Томскера Москва юхавогIуш хиллера Навальный. Кеман чохь вон хилла цунна. Оцу бахьанаца лайнер сихонца Омскехь охьа а хаийна, лоьраш тIекхайкхинера цунна.\nНавальныйца цхьана хиллачу Ярмыша хаамбина, дIовш деллачух тера ду бохуш, лоьрийн шеконаш хиларх. Цунна хетарехь, Навальныйс меллачу чайнах цхьаъ тоьхначух тера ду, хIунда аьлча, Iуьйранна дуьйна цо кхин кхаьллина хIума цахиларна.\n"Медиазонас" билгалдоккху, Навальный Алексейца цхьана кеман чохь веанчу Томскера вахархочо Лебедев Павла сурт зорбане даккхарх, цу тIехь политик чай молуш ву аэропортерчу "Венская кофейня" кафе чохь. Лебедевс яздарца, кеманахь "чIогIа чохь вон хиллера" Навальныйна, "мохь хьоькхура цо", "халла метта валийра иза" аьалла.\nBaza ресурсо хаамбина, Навальный хIинца а токсикологин реанимацехь меттаванза ву аьлла.\nТАСС агенталло яздо, Омскерчу дарбан цIийнан коьртачу лоьран Мураховский Александран дешнашца, политикера хьал цкъачунна чолхе ду аьлла.\n"Тайга.инфо" гIирсан информацица, масех де а хилла Навальный Сибирехь, шен рогIерчу талламна материал гулъеш волу. Дуьххьара Новосибирске веана, цигахь волонтерашца цхьанакхетта, цул тIаьхьа Томске дIаваханера иза.


ГIалгIайчен хьехархошта совгIаташ делар, цар лоархIамеча балхах\nАрдара бетта 6 ди 2021 шу\nНазране, культура Двореце дIадихьар, Мехкдас Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас дакъалоацаш, хьехархойи дешара ветеранийи сийлахь-безбар. Региона кулгалхочо даькъал бийцар беррига дешара болхлой, цар балха цIайца. Цо белгалдир, яр ди республика хIара вахархочоа лоархIаме хилар, хIана аьлча, хьехархой ба хьехараши берий сакхетам лакхбоаккхараши, иштта вахара жовхьараш лураш, нийса наькъаш хьехараш.\n«Сона лов, шоай берий йIовхали дегагIозали шуга кхачар, вахарера моттиг цар хьалацарца. Къоабалдаь тIаэц шо хьамсара хьехархой, баркал ала лов садехка беча къахьегамах, оаш хIара дешархочунна шоай са, шоай дега дакъилг дIадаларах», — аьлар Макшарипа Махьмуд-Iаьлас.\nСубъекта дас белгалдир, ГIалгIайчен викалаша могар ду, хьехархошта болх бе атта хургдолаш, керда ноахалаш хьалкхедара. Мехкдас терко йир, республика керда берий бешамаши ишколаши хьалъяра йолча планашта. Иштта, ГIалгIайче, карарча шера, региональни проектага «Современная школа», иштта «Образование» яхача къаман проектага хьежжа 4 дешара организаци яьй, хIара яр-720 моттиг йолаш. 2021 шера юкъейоалаергья кхы а 14 ишкол.\n«Демография» яхача проектах хьалъергья 9 деша ца ухача берий гIишло. ХьтIадоагIача шера юкъейоалаергья 8 дешара учреждени.\nЛоархIаме вIашагIкхетар чакхдоалаш, Келматанаькъан Махьмуд-Iаьлас доагIа совгIаташи сийлен грамоташи елар ГIалгIай Республика дикагIболча дешара болхлошта.


Украина -- Украинехьа болу жигархой бу (Аьрро) оьрсийн президентан Путин Владимиран васт Гитлер Адольфан куьйцехь кечдина, Киевера Германин векалаллина хьалха, Заздоккху-беттан 11, 2014.\nУкраинан дакъа долчу ГIирмера официала Iедалшца цхьаьна, ГIирма Оьрсийчоьнан Федерацех дIатоха референдум вовшахтухуш а йолуш, Оьрсийчоьнан низамашкховдорхой бу, Москохан ГIирма шен латтанех тохар аттачу даккха леррина низаман проект кечъеш. Маршо радионан корреспондента Коалсон Роберта цу хьокъехь хаттарш делира, Оксфордан Университетера дуьненан юкъаметтигийн коьрта Iилманан белхахо а, «ТIеман низамийн документаш» цIе йолчу арахецаран редактор а волчу Робертс Адаме.\nМаршо радио: Дуьненаюкъарчу бакъонаша муха мах хадабо аннексин, аьлча а, кхечу пачхьалкхан латта дIадаккхаран?\nРобертс Адам: «Дуьненаюкъарчу юристаша а, дуьненан юкъаметтигаш Iамочу, сан темехь болчу студенташа а, дукха хьолахь, оккупаци йинчу Iедалша нуьцкъала дIалацар санна кхетадо. Аннексина дуьхьал хаза нехан санна чIогIа дуьненаюкъара норма ю – 1945-гIа шарел тIаьхьа тIеэцначу низамийн бух бу ала а мегар долуш.»\nМаршо радио: Аннексех хьакхалуш, юьхьарлаца беза дуьненаюкъара берташ буй?\nРобертс Адам: «Цигахь цхьа а билгалбаьккхина барт бац. Цхьаьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Бакъонийн артиклах а, 1945-чу шеран дуьненаюкъарчу практикера а схьадовлучух тера ду уьш. Масала, Цхьаьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеташонан резолюцеш чIогIа шога хилла аннексин хьокъехь. Кувейт яккха гIерташ, Иракъо 1990-чу шарахь лелийнарг дара. Ма-дарра аьлча, шех дIатохар дара иза. Кхеташо цунна дуьхьал елира. Оцу юкъахь, хIетахь хилла Советан пачхьалкх а яра.»\nМаршо радио: 1945-чу шарахь дуьйна низамехь аннекси а йина, дуьненаюкъаралло тIеэцначуьн масалш дуй?\nРобертс Адам: «Бертаца латта дIадаларш хилла, амма иза дIдадаккхар дац. Кхин а хилла, Туркойчоьно къилбаседера Кипрехь лелийна, латта дIадаккхарх тера хIума.\nКъилбаседа Кипр Туркойчоьнан дакъа ду аьлла цкъа а дIа ца кхайкхийна. Цундела, иза юкъара хIума дац.\nМаршо радио: Цхьана пачхьалкхан кхечу пачхьалкхан декъаца юкъаметтигаш хиларан масалш дуй, масала, Москохо чIагI ма-дарра, цуьнан ГIирмица долу?\nРобертс: «Дуккха а пачхьалкхаш ю, кхечу латтанашна тIехь долчуьнца ца къаьсташ болу берташ болуш. Масала, цхьана юкъанна Хорватин барт бара Боснехь бехачу хорваташца, царна Хорватин паспорташ луш. Царна цхьаболчарна, школин хьехархошна, Хорватин Iедалша алапаш лора. Къилбаседа Боснера школашкахь болх беш хиллачу школийн хьехархошна алапа Хорватин Iедалша лора. Цундела, и тайпа хIума хилла ду.\nИштта, Оьрсийчоьно а дира Гуьржийчоьнах дIакъастийначу Къилба ХIирийчохь а, Абхазехь а изза. Цунна дуьхьала, цу латтанашна тIехь шен тIеIаткъам бан меттиг а йоккхуш. Иза а хуьлуш хIума ду. Амма гIирмехь сагаттадойтуш ерг, Оьрсийчоьнан амал ю. Цара ГIирма дIалаьцна, цига эскарш хьовсийна. Оккупацин ницкъаша сих-сиха дуьйцу, латта я адамаш лардо бохуш.\nДелахь а, уьш оккупацин ницкъаш бу. Оцу кепара, кхане къастон Iалашонца ГIирмехь дIахьур йолчу муьлххачу а референдумна тIеIаткъам бо цара. Сингаттам стенца боьзна бу аьлча, цигахь оккупацин ницкъаш хиларца а, цу референдумна тIехьовса боьлхучу дуьненаюкъарчу хьажархойн эвсараллица а.\nМаршо радио: Нагахь санна ГIирмехь цIена, маьрша, дуьненаюкъараллин тIехьажа аьтто болу референдум хилахь, дуьненаюкъарчу низамехь Оьрсийчоьнан дакъа хила бакъонийн бух буй иза?\nРобертс: «Иза дика хиттар ду, бу-бац бохург. Къамел доцуш, цо Оьрсийчоьнан позици чIагIйийр ю. Цу гIуллакхан бухе иза дилларх лаьцна аьлча, боккъалла а, сацам чIогIа къаьсташ хир бу. ХIунда аьлча, таханлерчу дуьненан юкъаметтигашкахь йолчу артикло бакъо ца ло, кхечу пачхьалкхан гIуллакхашна юкъа гIоьртина, цуьнан цхьаалла хаттаре яккха.\n1945-чу шарахь дуьйна дуьненахь леллачу низамийн бух бара иза. Карарчу хенахь вайна гучу кепара нехан пачхьалкхийн латтанаш къийзор къобалдеш дац.\nДика масала ду, тахана Оьрсийчоь ГIирме с анна, 1974-чу шарахь Туркойчоь шен кхерабелла туркошна дола дан къилбаседа Кипре яхар. Дуьне чIогIа реза доцуш хилира цу акцина. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеташонан дукхах болчу декъашхоша, Советан пачхьалкхо а цхьаьна, Кипран цхьаллехьа кхаьжнаш тесира.\nХIинца и тайпаниг ГIирмехь хуьлуш хенахь, пачхьалкхийн цхьалла шеконе юьллуш хиларан хьокъехь догиэтIар гуш ду. Оцу кепара, кхузахь цхьа а лаам бац гуш, массо пачхьалкхийн коьрта бух ган.»\nМаршо радио: Цуьнца доьзна ду хIара хаттар. Дуьненаюкъарчу низамаша хIун боху, цхьана пачхьаьлкхан паспорташ кхечу пачхьалкхан бахархошна далан хьокъехь? Масала, Оьрсийчоьно иштаниг Гуьржийчохь, Молдовехь, Украинехь а дина.\nРобертс: «Дуьненаюкъарчу низамашкахь цуьнца доьзна цхьа а кхетташ жоп ду моьттуш вац со. Суна хетарехь, и тайпа паспорташ шен махкахошна лучу пачхьалкхана хетачух доьзна ду жоп. Цхьайолчу пачхьалкхаша иза низамехь ца хилар дIакхайкхор ду, шайн низамашца я конституцица догIуш дац, аьлла. Цхьа юкъара бакъо ю аьлла ца хета суна.\nЦхьана паспортал сов документ хиларехь цхьа а цецвоккхуш хIума дац. Дуккха а пачхьалкхашкара дуккха а наха леладо и саннарг, дукха хьолехь, цхьаннена а зе ца хилла и бахьанехь. Зе хуьлчу хенахь, массо тайпа гIортор ярца, шена пайда хилийта тIеIаткъам барца, кхечу пачхьалкхан латта схьадаккхарца доьзна хуьлу.»\nМаршо радио: ГIирмица доьзна аьлча, цуьнан Украиница автономан статус хиларо луш юй ГIирман Iедална Оьрсийчоьнах дIакхета Iалашонца, референдум дIаяхьа сацам бан бакъо?\nРобертс: «Ду те. Цигахь, ма-дарра аьлча, пачхьалкхан цхьана декъо Киеве хоьттуш хIума а доцуш, дага а ца довлуш, и проблема ерзоран цхьа а процедура а ца юьйцуш, шаьш шайгара сацам беш хилча, иза низамехь хиларан йоккха шеко ю.\nЦунах боккха кегарий хуьлу, Оьрсйчоьно Киевехь чIагIделла керла Iедал тIе ца оьцуш. Ур-атталла, шайн стаг, Янукович, цигара веддий гушшехь.\nСуна хетарехь, низаме ваьлча, кхеташ хIума дац.\nАса, къамел а доцуш, дуьненаюкъара лидерш Оьрсийчоьнца цхьаьна стоьла тIе хьовшор бара Укаринера хьал дийца. И бохург дац, кхечу агIора а цу хиламан мах хадон а, сацамаш тIеэца а ца беза бохург. Киевере керла Iедалш керстадарх ма ца тоьа. ГIирмехь карарчу хенахь кхолладелла лаьтта цхьа моггIа хаттарш дийца дезаш хилар гуш ду.»\nМаршо радио: Дуьненаюкъара бакъонашца а догIуш, хIун статус ю, нагахь елахь, «къомана ша шех дIакъаста йолчу бакъонан»? ХIун билламаш бу кхочушбан безаш, иза бакъонехь хилийта?\nРобертс: «Къаьмнийн шайн кхолламан хьокъехь сацамаш баран бакъонан» принцип Цхьаьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Бакъонийн хьалхарчу артиклехь а, кхечу дуьненаюкъара документашкахь а дIакхайкхийна ю. 1945-чу шарахь дуьйна къийсамаш бу, принципо билггал хIун боху а, дахаран билггалчу меттигашкахь цунах пайда пайда муха эца беза а хьокъехь. Бакъонашкахь иза леррина яздина, ишта а, вуьшта а кхета мегар долуш. Цо аьтто боккху, «къоман ша шех дIакъастаран» термин ца лелон. Ма-дарра аьлча, хIора а къоман шен пачхьалкх кхолла бакъо ю бохург ма дай иза.\nКъамел доцуш, ««къам ша шех дIакъастаро» коьрта дакъа лецира Европехь деколонизаци еш, Германи цхьанатухуш, 1945-гIа шо чекхдаьллачул тIаьхьа лилхинчу хаттаршкахь а. Делахь а, цо дуккха а хаттарш дуьту жоп ца луш. Муьлхачу къаьмнийн бакъо ю шаьш даха, муьлхачеран яц? Дуьненан дуккха а маьIигашкахь, дуккха а девнашкахь боккха коьртан лазам хилла цу хаттарх.\nТIаьхьарчу шерашкахь иза кхолладеллера Косовохь, Шри-Ланкехь, Гуьржийчохь, Туркойчохь а.\nГIирмех лаьцна аьлча, хаттар кхоллало, Украина ю шен кхоллам къастош я еккъа ГIирма ю? Я, ГIирмера гIезалой бу шаьш шайн кхоллам къастон бакъо йолуш? Юкъара жоьпаш дац оцу хаттарна. Билггал цундела, и хаттар къастон, шаьш шайх дIакъастадаларан принцип йоцуш, массеран а бакъонаш тидаме оьцун долу дагадовларш дIадахьаран ондда бух болу бахьана ду.\nМаршо радионан корреспондентаца Коалсон Робертца Украинан а, ГIирман а хьокъехь къамел динарг вара Оксфордан Университетера дуьненан юкъаметтигийн коьрта Iилманан белхахо а, «ТIеман низамийн документаш» цIе йолчу арахецаран редактор а волу Робертс Адам.


ХIун ницкъаш бу ОвхIанистанан Iедал лардеш?\nОвхIанистан - Iедалан белхахой а , полисхой а толлуш бу Кабулехь дина эккхийтар, 29Гез2007\nОвхIанистанерчу кампанин кхерамзалла ларъяр нехан долахь долчу къепе латторан дакъошкара пачхьалкхан тIеман ницкъийн карадала деза зама кхаьчна, аьлла хета меттигерчу политикийн, куьйгалхойн цхьана агIонна. Муха хIоттаелла ю ОвхIанистанера кхерамзаллин система, хIун таронаш ю цигарчу Iедалан ницкъийн. Оцу хьокъехь ю Маршо Радион корреспондента Сиддикъи Абубакара араяьккхина артикл.\nХIун хатI ду ОвхIанистанан юкъарчу, Iедална муьтIахь, цуьнан куьйга кIел болчу кхрамзаллин ницкъийн?\nПачхьалкхан хьукматашна, бахаман дакъошна хадеш йолчу урхаллана тIехь ду Iедал лардар а. Цуьнца цхьаьна ду пачхьалкхехь, цхьана нехан долахь а долуш, коммерцин буха тIе а даьхна долу, меттигашна ха ден дакъош а. Амма пачхьакхан кхерамзаллех уггаре хьалха жоп дала догIу оцунна лерина яккхий харжаш а еш латточу урхаллаша.\nОцу хьокъехь хIинццехь ойла ян декхаре хилла Карзай Хьамидан Iедал, Iаьмиркан эскарш махкара дIадаха дисинарг ши шо а дацаре терра.\nШа хаттар ОвхIанистанан Iедална хьалха цIеххьашха хIоьттича санна делахь а, кху деношкахь дирзина хила дезаш дара кхерамзалла ерриг а Iедалан структураша шайн караэцар. Амма цунна дукха меттигашкахь бина кечам бацаре терра, шина-кхаа баттана тIехьататта дезна могIарчу доларчу хадаран дакъойх пайдаэцар. Ткъа, кхеташ ма-хиллара, ха дан дезаш нисло маьрша йоцчу ОвхIанистанехь дуккха а меттигашна а – Iедалан гIишлошна тIера махкахула дIасакхоьхьучу киран биста кхаччалц.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министран пресс-секретара Сиддикъи Сиддикъа дийцарехь, цкъачунна Iедало шаьш бечу балхах мукъаяьккхинарг ю 57 долара хаден тоба. Церан болх боьжна Iедалан структурийн белшаш тIе. Цкъачунна Iедалан ницкъаша шайн Iуьналле эцнарг 16 компани бен яц, ткъа 75-ца дIахьош ду дийцарш.\nСурте дуьззина хьаьжча, хийца веза Iедалан ницкъашца арахьара тIеэцна, доларчу хадаран тобанашкахь болх беш хилла, аьлча а, волу 11 эзар хехо. Церан меттана Iедалан структурашка схьаэца кечвеш, Iамо везаш ву, Сиддикъис дийцарехь, I8 эзар белхахо, цкъачунна Iемаш 8 эзар ву.\nСиддикъи: «Доларчу хадаран кампанешкахь болх беш хилла нах, уьш зуламаш дарца билгал ца бевллехь, цуьнца доьзна кхел йина бацахь, керлачу Iедалан дакъошка схьаоьцур бу. Цара лардан дезар ду юкъара низамаш, юкъара кеп».\nБух боцуш дац ша хаттар гIаттар – тIехь ду кхерамзалла латтош йолу нехан долара компанеш дIа а яьхна, церан меттана Iедалера охьа кхерамзалла хIоттор. Карзай Хьамида массийттаза хьахийна ма-хиллара, ОвхIанистане дуьненаюкъарчу организацеша гIонна дIахьежочу ахчанех доккхаха дакъа кхерамзалла кхуллуш дойъу Iедало.\nТкъа лелхийтарш дар, тIалибийн дараш дан болу аьттонаш лахбелла а бац. ХIинца ахча мелла а Iалашдан, ткъа кхерамзалла оьшшучу тIегIантIе яккха гIерта Iедал.\nДу кхузахь кхин цхьа хIума а, хадархойн цхьа дакъош Iедална муьтIахь дацар, къайлаха-къулаха цунна зедеш, тIалибашца уьйрашкахь хилар. И хьал довзуьйту мехкан парламентан декъашхочо Баракзай Шукрис, масала.\nБаракзай: «Нисло, доларчу компанеша тIалибашна, уьш шайна тIе ца летарг, ахча луш. Шина а агIонна болх бийраш а бовлу царалахь. Цхьана декъо НАТОн ницкъаш ларбо, вукхара, Iедалан духарш шайна тIехь а долуш, тIелетарш до. Оцо а ло царна ахча даккха некъ».\nГуш ма-хиллара, Iедал ОвхIанистанехь хIоьттина вай бахахь а, и лардан цкъачунна бац кечбина тоъал ницкъаш. Ткъа кестта махкара арахьара тIедаьхкина эскарш дIадоьлхуш хилча, Iедал лардан тоъал гIора ца IаIийча йолуш яц ОвхIанистан.\nИштта бу ОвхIанистанерчу корреспондентан Сиддикъи Абубакаран артиклан чулацам.\nОвхIанистанан Iедал ларден ницкъаш


"Кадыров а, со а ши мостагI ву". Нохчочо дуьйцу шен гергарчарна гIело ярх\nНохчийчоь, гайтаман срут\nМасех да хьалха Туркойчохь йиттира, телеграм-каналаша кадыровхо ву, бохуш хьехочу стаганна. Цара дийцарехь, "Абдурахман" ц1е йолу иза 17-тта гергга шарахь болх беш хилла ву ницкъаллин структурашкахь, ткъа хIинца туркойн махка веана хилла иза цигахь бехачу нохчашна юкъахь, уьш цIабига дагахь, агитаци ян. Туркойн низамаш лардечу органашна цкъачунна ца карийна тIелатар динарг, амма Нохчийчохь хIинцале а бехке бина, цIерашца буьйцуш болу нах.\nШи де хьалха СемаIашкахь лецира 73 шо долу Мамакаев Зелимхан а, цуьнан кхо кIант а – 23 шо долу Хьамзат а, 26 шо долу Шамил а, 17 шо долу Iимран а. Церан кхин цхьа ваша – Мамакаев Iела – карарчу хенахь вехаш ву Туркойчохь. Иза ву Абдурахманна еттарна декъа хилла бохуш, Нохчийчохь вуьйцург.\nВежарий МамакаевгIар а, церан да а дIавигира полисхоша. Мамакаев Зелимхан дукха хан ялале дIахийцира, амма сийсаз веш полисхоша дIадаьшнера цуьнан мекхаш. Мамакаев Iелас дийцарехь, оцу доьзалерчу кхечу дIалецначарна къиза ницкъ бина. Ткъа хIинца "Абдурахманна" еттарал а сов, цунна бехке диллина ду кхин а зуламаш дар, шайна юкъахь Истанбулехь Арсанукаев Ахьмад цIе йолчу стеган доьзална тIелатар а деш, иза а, цуьнан зуда а, бер а дуьйра ду ша аьлла, кхерамаш а тесна, нохчийн ницкъаллийн структурашна луьйш видео язъяйтар а долуш.\nИ бахьана долуш Мамакаевн доьзал бехачу х1усаман кетIа полисхой баьхкина ца Iаш, дIахIиттина Нохчийчуьрчу телевизионан журналисташ а, Арсанукаев Ахьмада гергарнаш а. Мамакаевн гергарчу нахе гечдар дехийтина ца Iаш, уьш сийсаз бина, кIантах а, вешех а дIахада бохуш, иза "къоттIалгIавина" ву бохуш, боьха бага а лееш. Эххаре а АрсанукаевгIара чIир кхайкхийна МамакаевгIарна.\nМамакаев Iелас дийцина Кавказ.Реалиига Истанбулехь динчунна ша бехке хIунда вина а, Нохчийчура ша дIа стенна вахна а\n- Оцу стаганна йиттинарг хьо ву аьлла хIунда хета Нохчийчохь?\nИ нах суна тIебахкийта, соьца дийца, ткъа вуьштта хIара лелориг хIун спектакль ю?\n- Кхо бутт хаьлха цхьа кадыровхо веанера Туркойчу. Иза ницкъаллин структурашкахь болх беш ву, амма кхуза веанера турист санна. Цуьнан инстаграмехь онлайн эфир яра. Оцу эфирехь питана таса гIерташ вара иза, боьрша стаг ван а вуй кху чохь, шеца цхьаьнакхета ваьхьаш, бохуш. Оцу хенахь цунна ца лиира суна дуьхьал хIотта. Тхойшиъ цхьаьна ца кхийтира, ас цунна ца йиттина.\nЦул тIаьхьа соьга телефонехула хаам бира, сан гергарнаш лечкъийна хиларх лаьцна. Ас Абдурахман цIе йолу стагана йиттина боху, со иза вен лууш вара боху, ткъа суна гинарг видео ю, интернетехь яьржина йолу. Со цигахь вацара! Со къонах хиларе терра, ас жоп ло айса динчух. Амма ас цхьаъ динехь со цунна тIера вера вац. Со жоп дала кийча ву, нагахь сан бехк болуш хIума делахь. И нах суна тIебахкийта, соьца дийца, ткъа вуьштта хIара хIун спектакль ю?\n- Хьуна хаий цунна йиттинарг мила ву?\n- Суна сайн дахарехь цкъа а гина стаг вац и Абдурахман. Цунна хьа еттар ю ала а ца хаьа суна. Истанбулехь вехаш 2-3 эзар нохчо ву. Суна мичара хуур ду иза мила хилла?\n- Арсанукаев Ахьмадах лаьцна дийцича, иза вевзий хьуна?\n- Тахана интернетехь хиъна суна цунах лаьцна. Со цигахь хилла вац. Тоьшалла даладе, ас цунна кхерамаш тийсина хиларх лаьцна. Со ямарта стаг а вац, тешна бехк бийр болуш а вац со. Суна сайх чекх са гур дара, карарчу хенахь со лечкъаш лелаш хилча.\n- Арсанукаев Ахьмадан гергарчу наха хьан доьзална чIир кхайкхийна ца Iаш, кхайкхийна иза Халитов Хьасанан доьзална а. Хьуна хаьий иза мила ву?\n- Со юкъаметтигаш лелош вац Халитовца. Иза Нохчийчуьра хилар хаьа суна. Амма ас юкъаметтигаш лелош берш бу дукхахенахь дуьйна суна бевзаш болу нах.\n- Хинца муьлхачу хьолехь бу хьан гергарнаш? ХIун дина царна лецна нуьцкъала дIабигначул тIаьхьа?\n- Сан да заьIапхо ву. Цуьнан цхьа куьг дац. Инсульт хилла ву иза, дика хезаш вац. Сан ден мекхаш даьшна, ша Кадыровс нохчаша уьш лело деза бохуш дийцахь а. Сан дега, ницкъ а бина, со шех дIакъаставайтина! Сан кхаа вешина тIехь Iазап латтийна, чIир кхайкхийна. Царах цхьаъ бер ду, 2004-чу шарахь вина ву иза. Сан гергарчу нахана гIело йина. Селхана сарахь а бен дIа ца хецна уьш. ХIинца суна лаьа, шаьш динчунна цаьрга жоп деха.\n- Лоьрашка дехар диний хьан гергарчара, шайна чевнаш йина хиларх лаьцна тоьшаллин кехат доьхуш?\n- Цхьаммо а дийр дац цхьа тоьшалла.\n- Кадыров Рамзанах а, цуьнан режимах а лаьцна хIун аьлла хета хьуна?\nЦера сий а, стеган ларам а бац. Царна гуш дерг ахча ду.\n- Тхо мостагIий ду. Халкъ ца лоруш стаг ву аьлла хета суна иза. Ша а, шен доьзал а Американ санкцешна кIелбахча, эргIада вахна хьийзаш вара иза, шен доьзал юкъахьекхо ца оьшу ша деш долчунна бохуш. Ткъа соьца хьакхаделлачехь ас динчу "зуламех" бала хьоьгург сан доьзал хIунда бу? Шен дешан да хIунда вац иза? Нохчийчуьрчу Iадалх лаьцна сайн позици ю сан. Цхьаъ садаIа Туркойчу веанехь, сан цуьнга дийца хIумма а дац. МогIарера нохчо кхузахь хилар цхьаъ ду, нагахь иза кадыровхо санна веанехь иза кхин ду. Суна сайн бIаргашна гина адамашна ницкъ беш, зударшна а цхьана. Церан сий а, стеган ларам а бац. Царна гуш дерг ахча ду.\n- Нохчийчуьра дIа хIунда вахна хьо?\n- Со Туркойчохь вехаш ву. Тоьар долуш вехаш ву. Цхьа шо ах шо даьккхина ас нохчийн набахтехь. Со бехке винера тIемалошна гIо дарна. Иза бакъ дацара, тIеэцийтира соьга бехк.\n- Бехк хьайна тIе хIунда ийцира ахь?\n- Суна ницкъ бира ток етташ а, чхьонкарш етташ а, коьртах тоьрмиг боьллина а, дегIа тIе латийна сигаьркаш Iуьттуш а. Буйнаш а, мираш а биттира. Цхьана а хIуманна бехке вацара со. Набахтера араваьлча а ца витира со. Кхечарна мотт бетта, бохуш ца витара со. Эххаре а юха а бехктакхаман гIуллакх долийра суна дуьхьал, цул тIаьхьа дIаваха дийзира сан. Со сайн цIахь Iийр волуш вара, сой витинехь. Амма ас царна болх бийра бац, цара доьхкина сан къам.\n- Нохчийчохь бисначу хьайн гергарчу а, юххерчу а нахаца зIе латта йой ахь?\n- Гергарчаьрча зIе хадийна ас, церан проблемаш ца хилийта.\n- Хьо блогер вуй кадыровхоша хьийзош волу Халитов Хьасан а, Абдурахманов Тумсо а, кхиберш а санна?\n- Ас цхьа а видео а ца язйина, яккха а ца яьккхина. Со блогер вац. Амма ас хьул а ца до сайн церан "паччахьах" хетарг. Сан дена-нанна кхерамаш тийсина, нагахь ас цхьа хIума итернетехь дIахIоттийна метиг багIахь, царна ницкъ бийр бу бохуш. Со блогер вац. Амма уьш Iад ца битахь, видеош язъян волалур ву со.\n- Нохчийчуьра дIабаха хIунда ца лаьа шун доьзална?\n- Сан юккъера ваша набахтехь 4 шо ах шо текхна ву. Иза бехке вора Шема тIаме ваха дагахь хилла бохуш, ткъа иза доьшуш вара Серноводскерчу техникумехь. Карарчу хенахь тхан доьзалан, цхьаьна агIор, ахча дац новкъа бала, вукха агIор кехаташ дац махкара арабовла. ТIехула тIе, сан ваша декхарелахь ву хIора кIиранах, полице а вахна, хаийта ша цIахь хилар.\n- Хьо маьрша ву аьлла хетий хьуна Туркойчохь?\n- Со кхерамазаллехь ву аьлла ца хета суна.\n- Ларвалар Iалашонца хIун до ахь?\n- Сайн бевзаш боцчу нахах ларло со, ца лела сайна евзаш йоцчу меттигашкахула.\n- Кхин дIа хIун дан дагахь ву хьо?\nСо уьш санна ямартхо вац. Ас цхьаъ дахь, ас иза дийр ду, лечкъа а ца лечкъаш.\n- Цкъачунна ца хаьа суна. Амма тахана ца яхь а, ас ерзор ю и проблемаш. Нагахь суна чIир кхийкхош елахь, ас а кхайкхор ю дуьхьал. Со "къотIалгIа вина" бохуш, цара сийсаз йина сан нана. Со цхьана а хIуманна бехке вац, цара йолийна хIара конфликт. Со кхерамаш туьйсуш вац. Сан гергарчаьрга со шайх нуьцкъала дIахадавайтинехь, со хIинца царна цхьа а воцург велахь, церан бала хуьлийла дац ас дийр долчуьнца. Со уьш санна ямартхо вац. Ас цхьаъ дахь, ас иза дийр ду, лечкъа а ца лечкъаш. Цундела со маьрша ву айса бийра болу сацамаш бан. Массара а жоп дала деза ша аьллачух а, лелийначух а. Сан мостагIийн а дезар ду жоп дала!


ХIаагехь хIоранна а 12 шо хан тоьхна Милошевичан шина накъостана\nЮгославин лерринчу сервисийн хиллачу шина куйгалхочунна хIоранна а 12 шо чувоьллина даккха хан тоьхна, хаам бо Свобода Радионо. ХIаагерчу трибунало бехк тIечIагIбеш сацам бина Югославин пачхьалкхан кхерамазаллин урхаллан директор хиллачу Станишич Йовицна а, лерринчу полицин тобан буьйранча хиллачу Симатович Франкна а дуьхьал хиллачу шолгIачу дов къасторан процессехь.\nКхаарийн дийнахь, Мангал-беттан 30-хь кхело хIоранна а 12 шо чувоьллина даккха хенаш кхайкхийра цаьршинна, тIеман зуламаш а, адамаллина дуьхьал зуламаш а дарна бехке а вина.\nБехкбилларан агIоно жамI дира, жоьпе озийна и ши стаг "этникан цIена йолу Сийлахь Серби" гIолла гIерташ хиллера аьлла Хорватехь (1991-1995 шерашкахь) тIом боьдуш а, Боснехь (1992-1995 шерашкахь) тIом боьдуш а. Цаьршинна бехке диллинера хорваташ а, Боснера бусалбанаш а хьийзор а, байъар а, царна депортаци яр а, нуьцкъала уьш цIера бабхна лелор а.\nЮгославин президент хиллачу Моловиш Слободанан хиллачу шина накъостан, 70 шо долчу Станишичан а, 71 шо долчу Симатовичан а гIуллакх листира хиллачу Югославехула кхоьллинчу Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Дуьненаюкъарчу трибунало 2009-чу шарахь дуьйна 2013-чу шаре кхаччалц.\nТаIзаран метта шена совгIат доьхуш ву Караджич Радован\nОцу хенахь и шиъ бехке цалерира кхелахоша, тоъал тоьшаллаш дац аьлла. Прокуратуро оцу сацамна апелляци йира. 2015-чу шарахь ГIуран-баттахь бух болуш лерира иза трибунало. ГIуллакх дIахьажийра юхалистийта. Кхушара Мангал-беттан 30-хь и процесс дIайирзина.


Шен ваша цIа верзаре ладоьгIуш веха Хорачара Махашев СаьIидбек\nЧиллан-бутт 23, 2013\nМахашев СаьIидбек, Нохчийчоь, Хорача, 20Деч2013\nДуккха а нах бу хIинца а шайн гергарчеран кхолламах лаьцна цхьаъ хааре сатуьйсуш бехаш. Белларш а, лар йоцуш байнарш а ца бийцича а, дуккха кегийра бераш байлахь дисира Сибареха дуьгуш тIера да-нана а делла. Царах хилларг хIун ду хукхачу хьолахь хууш дац. Шайн доьзал Сибрех буьгуш вайна волу шен ваша 15 шо хаьлха карийра шена аьлла хеташ ву Хорачара Махашев СаIидбек.\nНохчийн къам дохийна Сибрех дигаро, тахана махкахь, хьалха санна билгалдоккхуш дацахь а, цхаьцца дегалецаман цхьанатуохаралш дIадаьхьар тахана. Ичкерийн заманахь дуьйна схьадогIуш ду, и де, тезетан де хира дац аьлла. Даймехка бIаьххойн денна лерамаш бу хIинца.\nОцу денна, шен кхин цхьа агIо а ю, ца йийцича а, нохчашна дукха дика дагайогIуш йолу. Къам дохийна Сибрех дигаро йина йолу чоьвнаш хIинца а, ерзаза ю дукхачу нехан. ХIинца а уьш сайтисамашкахь беха, шай лар йоцуш цигахь байна болу йиша-ваша, карора ду бохуш.\nХууш ма хиллар, нохчашна юккъера уггаре дукха адамаш делла, дIадуохийначу оцу цхьан Iанна. Шина-кхаа кIирне а, батте а бахбелла болу некъ, ца лабелла белларш а бу, дIакхаьчча, мацаллах, шай баккхий доьзалш буьтуш, белларш а бу. Церан тIаьхье хIета бала хьегга а ца Iаш, хIинца а, сатийсамца еха, байнарш карора бу бохуш.\nСовета Iедало, бобераш дукха сиха, дIанисдеш хилла, берийн интернаташка, церан гергар нах буй-баций тергоне а ца оьцуш. Иштачарах ву Хорачуьра Махашев СаIидбек.Таьхьий-хьалхий, оцу шарахь дай-наний делла, байлахь бисина хилла иза а, цуьнана йижарий а, цуьнана жимах волу ваша а. 80 шо долу и къано тахана а вехаш ву, шелла ялх шо долу ваш Асланбек цIа воьрзура ву аьлла.\nИза карийна цунна 15 шо хьалха, амма, важа оьрсийн цIе а лелош, ша оьрсийн къомах а лоруш ву. Иза ву пачхьалкхехь воьвзуш волу инарла Макашов Альберт. Иза берийн интернатера тIехьожучу зудчо оцу хенахь, шен лело дIавигина хиллера бохуш Маршо радиога дийцира Махашев СаIидбека,\nМахашев СаIидбек: «Метишкано дIа а вигина, кхиина иза. ХIокху сахьта иза дийна ву бохуш ву. 1998 шарахь со вахан хилла ву иза волчу. Со тIе а ийцира цо. Оцу берийн интернатера дIавигина волу Махашев Асланбек хIинца Макашов Альберт Михайлович ву. Инарла-полковник ву иза. Таханлерачу дийнахь иза суна тIе ца гIерта. Ша ма хьеве, ша тIегIорталца, аьлла ишшта дIасакъаьстина ву тхойшиъ 1998 шарахь».\nМахашев СаIидбек ша милицехь болх бина хилла ву Совета заманахь. Шен белхан аьттонашца цо лехаршка велла хилла шен вайна волу ваша. Амма, цуьнах гIуллакх ца хилла. Фамилии юккъера элпаш хийцина дела далахь а, ян кхечу бахьанашца хиллехь а, иза къайлаваьккхина вара, боху цо. Ткъа, карийна цунна иза, ларамаза, инарла Макашован цIе пачхьалкхехь екачу хенахь.\nМахашев СаIидбек: «1992 шарахь хIара Iедал духучу хенахь карийна суна иза. лехаршка велча а, иза даре деш дацара. Оцу шарахь, телехьожийлехь шина суна иза доьххьара. Иза чIогIа тера ву сох. Мел тера ву хаий хьуна. Жимма а волуш, стомма а волуш».\nКхиъ ялх шо даьлла СаIидбека, Асланбек –Альбертан тIекхачаза. Москохахь, пачхьалкхан Думехь, цуьнан кабинет чохь, 54 шарахь ганза волчу шен вешех кхетта иза.\nМахашев СаIидбек: «1998 шарахь, аьхка цуьнан думехь йолчу кабинет чохь хилла ву со. Со тIе а ийицира цо. Со чу ваьлча, шен гIоьнчига хаьттира цо, тера вуй тхойшиъ аьлла. «очень вы похожи друг на друга», элира оцу метишкано.\nТIаккха хазхетта, цо, стоьла юххе а ваханеа, коньяк а даьстина, шоколадан гIутакх а даьстина, шина стакан чу иза доьттина, цхьанакхетарах дIамалий вайшиммо аьлла, кад айбира. Иза сайла ялх шо жима волун дела, нохчийн гIиллакхехь иза догIуш а доцийла а хууш, ас эли цьунга, со молуш вац аьлла.\nШина вешийн, дукха дехха къамел а ца хилла, и шиъ ганза йолчу замане хьаьжча. Кхин дIа а дуьйцу Махашев СаIидбека.\nМахашев СаIидбек: Цхьана сахьтехь, эха сахьтехь Iийра тхойшиъ цуьнан кабинет чохь. Шен дин а дийцира, шира керстан дин лелош ву ша бохура. Ша сунт хIунда вайтина ца хилла а хаьттира. Кхин дIа, ас айса толлура ду, со хье ма ве, цо аьлла, ишшта дIасакъаьстина тхойшиъ. Шен ялх сурт а делира цо. Пхи туьма санна долу кехат а делира суна, иза хиллера оцу ахчанца ах миллион сом».\nМахашев СаIидбека ша а билгладоккху, оццула дукха хан яьлла а хилча, шайна юккъахь марзо эца меттиг йисина хира яц аьлла. Доьзалах а къаьстина иза а Нохчийчу вогIура ву аьлла ца хета цунна, амма сатийсам бу. Шен ваш дIа а вигина, цунна дола а деш, иза лелийначу, оьрсийн зудчуьнна доккха баркалла олу ша бохуш вар, воллушехь ваш воцу СаIидбек.\nМахашев СаIидбек: «Бакъдерг дийцича, цо и аларна, витина ас иза кхин хье а ца веш. 1938 шарера иза а ву, 1933 шарера со а ву. дIаяьлалчу заманчохь, шен доьзалах а къаьстина, тхойшиннан эца марзо а яц. Дала аьтто цуьнан а бойла. Иза дIа а вигина, кхиа а вина, лелийначу оцу гIалгIазкхийчу зудчуьнна а баркалла олу ас. Халкъана а, Iедална а, махкана а пайдехь волу стаг кхиина цо».\nНохчий Сибрех буохийначу хенахь, мел масс стаг лар йоцуш вайна аьлла, ларарш цхьаммо а ца дина. Амма, и зама дагадогIучу баккхийчу нехан, цу тайпа хиламаш бу шорта бу бийца. Мичахула, хIун адамаш хилла лелла, нохчийн цIий долу байна болу кIентий а, зудабераш а? И хаттар, гарехь цкъа а жоп хира долчарах дац.


Бесланерчу школана тIелата Iалашо шайн хиларх дуьххьара дIахаийтина Iедалхоша\nОьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказерчу векало Матовников Александра ТАСС агенталлана еллачу интервьюхь бакъдина, нохчийн тIемалоша Бесланехь дIалаьцначу школана тIелатар дан дагахь хиллера ницкъахой юьхьанца дуьйнна аьлла.\n"Iуьйранна сатосучу хенахь 4 сахьт даьлча штурм ян Iалашо лаьцнера Гезгамашин-беттан 3-чу дийнахь, амма спортан хIусамчохь лелхийтарш долийра хенал хьалха", - аьлла, дуккха а шерашкахь ницкъаллийн структурашкахь лаьттинчу Матовниковс.\nЦо бахарехь, оцу хIусаме кхача езаш хилла, цуьнан доттагIчо Дяченко Сергейс куьйгалла ден дакъа Бесланна 40 минотехь некъа баллал генахь хиллера, тIемалоша дIалаьцначу школе уьш схьакхачале, цу чохь кхерсташ цIе яра. "План хийца дийзира катоьхна", - аьлла Матовниковс.\nЦул совнах, Матовниковс тIечIагIдина, школана тIе танкаца тохарш дар а, амма цу чохь цхьа а закъалтхо воцчу заманчохь аьлла, къастийра цо.\nДуьйцург бакъ делахь, "труд урок йоьдучу класса чу воьллера ши тIемало, караван дагахь ца хиллера и шиъ", цундела цушинна чу тоьпан хIоъ хийцира, спецназ Iалашъярхьама аьлла, кхи дIа а дийцина Оьрсийчоьнан президентан Къилбаседа Кавказерчу векало.


Назрань гIалин мэр лаьттинчу Тумгоевн хIусамех хьовсуш бу\nБакъоларъяран органийн белхахой баьхкина ГIалгIайчуьра Назрань гIалин мэр лаьттинчу Тумгоев Алиханан хIусамех хьовса. Иза шеконе лаьцна, шегарчу бакъонел соввийларна, хаамбо "Интерфаксо", ТАСС агенталлаша, шайн хьасташна тIетевжина. ГIалгIайчохь дIахьочу барамех лаьцна хаийтина дац чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан сайтехь.\nНазрнаь гIалин администрацин коьртехь вара Тумгоев 2012-чу шарера 2019-чу шаре кхаччалц. Шен хан чекхъяьлча дарж охьадиллинера цо. 2019-чу шеран ГIуран-баттахь полицино лецира Тумгоевн хилла гIовс, бакъонел тIехваьлла аьллачу шеконашца.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедарехь, бахьана дара ши шо хьалха хинан биргIа дIахIоттош белхаш байта дина контракт, дийцарехь, харц хилла иза. Оцу балхана аьлла, хьажийна 24 миллион сом "бух боцуш арахьарчу организацийн чоьташ тIе дехьадаьхнера".\nТумговес дарж охьадиллале хьалха, муьлш бу цахуучу наха мэрин гIишлонна герга а баьхкина травматикан герзаш диттинера, чевнаш йира кхаа стагана, оцу заманчохь мэр хиллачу Тумгоевн кIантана а цхьана. Зуламхойн ка яьллера полисхой тIекхачале къайлабовла.


Нохчийчоь, нехех йоьттина Теркйистера дежийлаш\nЦхьанне къайле яц кIирнах шозза-кхузза а, хIора а баттахь мосуьйттаза а урамашкахь, некъашкахь цIано ян арабохуш махкахь Iедалан балхахь мел болу бахархой. Массо хьукхмат-урхаллашна, хIора хьаькамана ша мичара мича кхаччалц жоьпалле ву а хууш, дIасаекъна ю цIано латто еза меттигаш.\nЦундела мелла а цIена го кхузахь некъан йисташ а, урамаш а. Амма изза ала йиш яц некъана жимма а юьстаха йолчу бай-майданашкахь а,садаIа бIегIийла долчу куьцечу, тийначу, бIаьрг белочу Iаламехь а, хинан бердашца а, ур-аттал дежийлашкахь а.\nМассо меттехь цхьа билгало ю - нехаш, нехаш, нехаш…Теркаца йолчу цхьана кIоштехь хьехархо хиларе терра хIора а кIирнах некъан йисташ цIаньеш чIурам тIоьрмигаш, массо кепара шишанаш, беттанаш лехьо араволучех цхьаъ ву Саидов Эми. Iедалдайшка, полисхошка - хьаьнгга орца аьлла а совцо безара Iаламан бехдийраш боху цо.\nЭми: "Юх-юха а нехаш яржош волчунна ас хаза нехан сан таIзар дойтур дар-кх, сайн аьлларг хилча. И болх бийраш, са а къоьрий, юха а ца хьовсуш дIабоьлхуш берш дукха хьолехь цхьаIаш ма бу.\nIедалхой а, низамхой а ара а бевлла ян лаахь цу декъехь къепе латталур ма ю. Лаам хила беза. ГIуданаш дета дезара тIетаьIIа. ХIора кIирнах цIаньеш ду некъаш а, кхийолу меттигаш а. Ши-кхо де далале изза-м хуьлу".\nНовр кIоштан дарбанан цIийнехь бахаман хьаькам ву Висханов Масхьуд. Кхо чакхарма сов некъ бу боху цо цIано латтае аьлла шайх тешийна. Миччахьа кхайкхийна а, оьздангалле беха безара нах, кхета цатуьгучунна гIуда а тухуш. Ишта ду цунна хетарг.\nМасхьуд: "ХIора кIирнах, цкъацкъа-м шозза а, и сан машен юттий даккхий тIоьрмигаш чохь и нехаш, кхаьллеш схьагулйо-кх оха, некъан йистошкара. Валлай хаац сунна-м маьждигашкахь, гуламашкахь кхайкха а деш, хIума ца дахь, я полисхой дIа а хIиттийна гIуданаш ца деттийтахь, юхабовлуш-м бац нах. Оха-м шозза, кхузза хьун а цIанйина".\nIедалхой а, я Iеламнах а цхьа наггахь хьахадар доцург Iаламан цIеналлин бала кхочуш а бац, экологи бохург царна хIун дан хаац.\nБежнийн дежийлаш,2017 шо\nДуьйцуш цхьаъ а долуш, Нохчийчохь санна Iаламан сий-ларам беш йоцу кIошташ дукха хир яц. Ишта ойла кхобучех ву ас цIарца ца вуьйцуш вуьту Соьлжа - ГIалин юххерчу цхьана эвлара къано.\nКъано: "Цхьа наггахь хьахадар доцург Iаламна сагатдеш нах хьаькамашлахь дукха бац. Чуьра дуьйна, ишколера дуьйна схьа, бала а болуш хIума ца хилча юьхькIаме хIума дац хIара. Iедалан цIарца дохош ду Iамал. Оцу Органна чу мел кхуьссу нехаш йоккха чот ю. Кегий долуш дуьйна берана кхетаме дилла ма деза, нана-Iалам сийдар деза хилар, ял йолуш хIума хилар.\nIилманчаша боху, хьажахь, кхечу пачхьалкхашка инфарт, инсульт лазарш алсам ду. Делахь а церан баларш кIезиг ду боху, стенна аьлча цара лело дарбанаш эвсаре ду. Кхузахь и аьттехьа а ма дац, тIаккха Iалам лар ца дича кхин а сихлур яц и цамгарш? Телерадиохь кхайкхо дезаш ма дара, Iаламан дозалла, ненан сий санна и лардан дезаш хилар а".\nIаламан тIалам цабаран хьокъехь хIинцца къамел динчу къаночунна хетарехь, дерриге кхидерг тIаьхьа а теттина, Iедалан хаамийн гIирсаша уггар хьалха дийца даккха дезаш дара, хам-пусар доцуш, хIайраза хIаллакдеш долу Iалам.


Дукха ешна ас исбаьхьаллин а, 1илманан литература нохчийн а, оьрсийн а, ингалсан а меттанашкахь. Дуккха а евза суна дуьненан культураш, халкъийн амалш, цара дахаран хьесапан х1итто суьрташ. Дахаран хьесапан х1отточу суьртаца къастало адамийн а, халкъийн башхаллаш. Мотт цхьаъ бийца а тарло адамаша, амма дахаран хьесапан сурт х1оранна а шен ду. Адамаша шена х1итто и хьесапаш цхьанненна а дийца ца оьшу. Букъ ма тоьхна дийцаре дуьллу уьш наха.\n«Стаг вовза цхьаьна дукха туьха даа деза» олуш ду нохчийн кица. Иза нийса а ду. Амма, стага доггах аьллачу дашо, сина д1о к1оргера 1ора а даьккхина нахана д1адиллинчу даго сиха довзуьйту адам. Дог нахана д1адиллинарг, дахарах дог диллина хир вац цкъа а. Мел халачу муьре и кхачарх, нахе болу тешам а, дахаре болу безам а ца бов цуьнан. Ткъа иза дуьненахь шел ч1ог1аниг кхин хила йиш йоцу ч1аг1алла ю, чов хилла дег1 г1атта а дина, т1ебеанчу халачу киртигех къонахчун амалца чекхвала.\nДахар к1орггера мел девзи, накъостийн гергарло дика девза. Шерачу ц1енкъа т1ехь даьккхина тача санна гучу йовлу цу гергарлойн сакхталлаш а. И деригге шайна гушшехь, дагчохь кхоллало оьг1азло тола ца еш, хьоле а, дарже а болу хьегам, ницкъах болу кхерам а адаман инстинкт юйла а хиъна, адмана букъ ца тоха мел к1оргера оьздангалла, дикалла, доьналла оьшу кхетар вац син барамца шен куйнал лакха ца волу стаг. Ткъа мила ву дуьне, дахар ца дезаш? Дуьненан а, дахаран а исбаьхьаллин чам т1ингарца ца бустуш, 1илманца церан хилам а теллина, шен кхетамца Дала коьллинчу 1аламан к1оргене кхаьчначунна мел лакхара, мел гена го Дуьненан исбаьхьалла, дахаран хьийзачу некъашкахь мел дика къаьста нийса некъ. И кхетам бу и, хийла зиенаш а, зиераш а т1ех1иттича цу новкъара нацкъара ца волуьйту ницкъ. Воккха а хилла, хьан дег1ан чарх иэшаме хилча бог1у кхетам бац иза. Жима воллуш, ахь хьайн дахаран къилба а дина, билгалбаьккхина, оьздангаллин некъаца веача бен, хьо т1екхиа йиш йоцу кхетам бу иза.\nТкъа х1ун ю сила а ницкъ болу и кхетам 1ехо, хьекъале корта тилийна, эцна д1абахьа хьал шегахь дерг?\nХазалла. Хазалла – хуьлийла иза 1аламан, иллин, мехкарийн. Бакъйолчу хазаллийца цкъа а цхьана мог1ане х1уттур яц моттарг1а. Мел дукха г1ертарх а мезан чоме кхачалур дац шекар.\nСтаг толош дерг цуьнан хьекъал дац. Хьекъалца дустуш хилча-м, жуьгтел ч1ог1а нах хир бацара. К1орггера хьекъална дуьрста таса хьал долу кхетам бу стаг къонахчун бараме кхачош верг. К1орггерачу хьекъало дийра доцуш, цуьнга далур доцуш, и кхачалур доцуш цхьа а лакхе яц, нагахь хьекъална дуьрста таса къонахчуьнгахь кхетам бацахь. Кхетам, цундела, Делан къинхетам ларалуш бу, х1унда аьлча, муьлха а не1 хьекъалца шега еллалур йоллушехь, цуьнан кхетам тоьа цу не1аре ца х1отта.\nЦуьнан дахар ду масалла, хьанала къинхьегамца кхиаме г1ертачу жимхана. Хохкучу машенан йозаллийца а, чохь вуьжучу г1ишлон локхаллийца а бусту кхиам бац иза. И машен а, и г1ишло а кхана шена йисинчу дена бен уьш селхана хьена хилла дага а дог1ур дац.\nТкъа къонахчо яьккхинарг, деригге а халкъана юкъахь б1ешерашкахь масаллин барам а хилла ехар йолу ц1е ю.\nЦ1аро дагадо дегнаш. Халкъ диеза ала йиш яц ша цхьаъ бен адам ца гучу стага. Цхьа адам ду и диеза диезарг, лара диезарг, кхио диезарг. Массо а халкъан ц1арах мохь а ца бетташ, цхьана адаман пусар дийриг, цуьнан хьоле а, дарже а ца хьоьжуш иза лорург ву-кх халкъан хьакъволу к1ант. Бала бу цуьнан халкъ кхиарехь лач даьлла муьлххачу а г1уллакхца. Боккъал, халкъ кхиорехь, халкъана пайден болу некъ билгалбаккхарехь, цуьнан инзаре кхетам а, к1оргера хьекъал а т1аьхьа ца кхиа цхьа а аг1о бац дахаран. Цундела цо гойту некъ массо аг1ор дика литтина билгала баьккхина буйла хаа деза жимма а ойла еш волчу хьанна а.\n1илма. 1илманча. Цу дешнийн чулацам мел инзаре боккха бу хаахьара, да-висарг. Бакъволчу 1илманчина Дала Ша йоьллу 1аламан къайле, х1унда аьлча, цуьнан дагчохь мокхазалла а ч1агбелла сацам хиларна, цу некъа т1ехь хьала а ца то1уш къахьиега. Хааран хазна мел исбаьхьа ю а, цуьнан мохь мел беза бу а хуур дац 1илманан х1ордан уггаре а к1оргене ша ца кхаьчначунна. Муьлха а 1илманан новкъа ваьлларг кхачалун к1орге яц иза. Б1е-эзарнашна юкъахь цхьаъ волу цу х1ордан к1оргене кхача шен интеллектин хьал долу стаг. Хьал а доцуш к1оргене кхийдарг, шайн долчу иэсах а талхавой аракхуссу, моттарг1ана новкъа ваьлларг, мох баьл-баьллачу аг1ор идаво. Буьйсанна набарха а вуьйлуш, хазачу йо1е безам бахча карзах долу дог санна, 1аламан къайленаша эзарнашкахь х1итточу цхьана хатарна жоп а карадой, тохаделла са мел мукъа, мел аьхна парг1ате долу хаа делла дац цхьана хаьржинчу наханий бен. Т1аккха, деригге дуьненна а и довзийта. Дуьне кхолладелчахьана дуьйна тахханалц 1аламо массо а адамах шен къайле а йина хьулдина латтийнарг, ахь схьадилли-кх. Адаман дахарехь цул боккха кхиам хила йиш юй?\nДера ю. Оццул боккхачу кхиаме а кхаьчна, хьерадаьлла хьекъал куралле ца долуьйтуш сацадалар, цулла боккха тамаш бац-кх, сан хьесапехь, дуьненахь цхьа а. Кхиетам белла-кх Дала, адамана т1ехула ца хьежа. Цаьрца бен ма дац дахаран самукъа.\nДикалла – дахаран маь1на ду. Дикалла а, къинхетам а къонахчун амал ю.\nРайком, ас даггара декъалво хьо винчу денца!\nВезачу Дала могашаллийца дуккха а ваха войла хьо!\nНохчийн халкъан таханлера а, кханалера а дозалла ду хьо!\nБоккхачу ларамца, Нурвади Альбеков.\nРедакцера: Лараме Райком Хасимханович!\nОха боккхачу ларамца, даггара декьал во хьо винчу денца.\nДала баккхий кхиамаш хуьлийла хьан дахарехь.\nДала ма эшабойла вайн Нохчийчоьнна хьо санна болу къонахий.


Халкъан кица ду: «Мотт бу-къам ду, мотт бац-къам дац».\nНенан маттал деза хIума хила йиш яц къоман кхолламехь, хIунда аьлча, мотт байна къам дуьненан букъ тIера дIадов. Даймохк а ца буьсу цуьнан – къоман бен хуьлуш бац Даймохк. Ткъа къам матто латтош ду. Ненан маттахь долу йоза-дешар ца хаахь – иза доккха сакхт ду. Халахеташ делахь а, и санна сакхт долуш берш вайна юккъехь хIинца а хаалуш бу.\nСтаг мел оьздангалла, гIиллакх долуш я лакхарчу даржехь хиларх ненан мотт кхоччуш ца хаахь цуьнан мах хадабойла дац. Нийса ца лоь аьлла хета нохчийн мотт къен бу, бийца хала бу олуш хезча. Иза бакъ дац! Ненан мотт даггара безачунна, цуьнан сий дечунна, иза шен син кхача лоруш волчунна цкъа а хилла бац бийца хала я чолхе. Къайле яц, нохчийн мотт сийлахь-баккхийчу Iилманчаша, яздархоша шена тIе тидам бахийтарца теллина а, хьалдолуш лерина а хилар.\nМотт вай лар ца бахь, цуьнан сий ца дахь, вайн къоман сий а дужур ду. Ненан мотт хIора къоман а, хIора халкъан а культурин бух хиларе терра, иза мелла а кIорггера дика Iамор вайн хIоранна а декхар ду.\nОцу хьокъехь нийса яздина ненан маттах лаьцна яздархочо К.Паустовскийс хIара дешнаш: «ХIора стеган а шен маттаца йолчу юкъаметтиге хьаьжжина, цуьнан культурин барам къастийна ца Iаш, цуьнан граждански мехалла кхоччуш нийса къасто мегар ду.\nШен махке бакъ болу безам хила йиш яц матте безам боцуш. Муьлхачу а къоман коьрта билгало а, къам шен амалх, гIиллакхех, эхь-бехках, Iадатех ца долуьйту мокхазан чIагIо а ю мотт. Цунах херделла адам, лакхахь хьахийначу сийлаллех хер ца луш ца дуьсу. Ткъа мотт бицбинчо шен кхерч, ша схьаваьлла бух, дайн мохк бицбо. Цунна шен селханлера де а, кханенга боьду некъ а ца хаьа.\nЦундела ларамаза дац вай тахна дуьйна Iадаташ, эхь-бехк, ийман меттахIоттор ненан мотт кхиорна, марзбарна тIера дIадоло деза бахар а. ГIиллакх, оьздангалла, юьхь-яхь йовзуьйту цхьаъ бен боцу гIирс бу иза.\nНохчийн мотт – иза деккъа йоза-дешар хилла ца Iа. Ненан мотт-и гIиллакх ду, культура ю, тезет лелор, зуда ялор-йигар ду, илли, литература, ловзар-синкъерам бу, халкъан юьхь, куьзга, хатI-амал ю.\nИ мотт вайн ца хилахь, орам боцчу диттах тарлур ду вайн къам, я пачхьалкхе а хир яц. Ненан маттал деза хIума стеган дахарехь хуьлийла дац.\nИза Iамор а, цунна богIуш болу тидам тIебахийтар а – иза вайн нохчийн коьрта декхар ду. Масала: литературин урокашкахь дешархошка шайга бойтуш болу болх вовшахтохар – иза йоза-дешар Iаморан уггаре а мехалчу гIуллакхех цхьаъ ду. Дешархоша шаьш бечу балхо кхочушдо программни материал жигара караерзор, берийн хьекъал, кхетам, тидам бар кIаргдо, лакхадоккху.\nЛ.Н.Толстойс цу хьокъехь Iаламат нийса аьлла: «Нагахь дешархо школехь ша ойла ян, хIума а кхолла Iамийна вацахь – иза дахарехь а даима дуьххьалдIа кхечарах тарвала гIерташ, кхечо динарг дан гIерташ хир ву».\nНохчийн меттан, литературин хьехархойн декхар ду программа юьззина караерзоре кхаьчна ца Iаш, дешархошна ойла ян, шен дагахь дерг нийса, гIиллакхийн рагI ларъеш, уьш вовшашца цхьаьнадузуш дийца а, яздан а.\nЛитературин урокашкахь билгала йолчу Iалашонца, кIорггера кхио еза дешархошлахь дика ойланаш, гIиллакх-оьздангалла, дуьнене хьежам, шен къоме, шен халкъе, Даймахке болу безам, доттагIалла.\nМуьлхха а цивилизованни къам, пачхьалкх беа богIам тIехь лаьтта – дешарна, могашаллина, культурина, экономикина. Царех коьртаниг – дешар, Iилма ду. Дешаро, Iилмано къоман хьекъал, кхетам кIаргбо, шарбо, къоман эзарнаш шерашкахь кхоьллина, гулдина диканиг, пайдениг, оьзданиг, хазаниг, Iилма, истори, мотт, культура, говзаллаш тIаьхьарчу тIаьхьенашка дIалуш ларйо, кхин тIе а кхиайо, дуьне довзуьйту, дахарна Iамадо.\nВайн къомана тахана а, кхана а гуттаренна а оьшург ши Iилма ду – къам ийманехь кхио бусалба динан Iилма а, къоман дахар кхолла – дуьненан Iилма а. Дуьненан Iилма ца Iамийча, вайн къомана дуьне а девзар дац, шен дахар кхолла а хуур дац.\nХьехархочо урок дIахьош, хуьлийла и нохчийн меттан я литературин урок, цунна хаа деза гуттар а ша кхочушдан дезаш долу декхар: иза доьзна ду вайн меттан сийлалла, хазалла, культурин мехалла йовзийтарх.\nХIара дерриге а дуьне дуьзна ду Делан къинхетамах. Дала къинхетам бо ша мел кхоьллинчу хIумнах: адамах, Iаламах. Дала лардойла вай шен къинхетам боцуш дисарх. Мах хадо йиш йоцуш деза ду Кунта-Хьажас аьлла дешнаш, цо бина кхетам а:\n– Ас диъ хIума дуьйцур ду шуна, аьлла цо.\nЦарах шиъ аша дицдан дезаш ду, ткъа важа шиъ гуттар а дагахь латто дезаш ду. Шаьш нахана дина дика дицделаш; иза аша дийцахь, и динера аьлла, Делера ял хир яц шуна.\nШайна наха дина вон а дицделаш; иза дицдарца шу цунна генадовлу, иза шух дIакъаьста. Ткъа цкъа а диц ца деш, аш дагахь латто деза ши хIума: вай дала дезаш хилар а, Далла дуьхьал хIитта дезаш хилар а ду.


Венера митинг (Австри)\nКху беттан 19-чохь Венехь Австрерчу нохчийн диаспоран векалша хIоттийначу митинге арабевллера бахархой. Митинган декъашхоша дIахьедира, Нохчийчоьнан урхалхо а, парламенте депутаташ а хоржуш дIабаьхьна харжамаш легитиме бацара аьлла.\nКавказ.Реалиига барам вовшахтоьхначу Дунаева Розас дийцарехь, дакъалоцуш хилла оцу митингехь 30 гергга стаг.\nНохчий боцурш а, гулбеллера митингехь Украинера а, Шемара а, Беларусера а, Афганистанера а мухIажарш а. Плакаташ дара церан карахь, къамелаш дора спикерша оьрсийн а, немцойн а меттанашкахь. Венерчу операн майданна гергахь дIаяьхьира митинг.\n"Хууш ма-хиллара, къомо шайн лаамехь тIеэцначу Конституцин низам бух бу - маьрша, демократин харжамаш дIабахьар. Дагалоцур вай, 2003-чу шеран Зазадокху-баттахь муха тIеийцира Нохчийчоънан конституци – федералхоша герзаш тIе а хьийсош, нохчийн къомана дуьхьал тIеман террор лаьттачу хьелашкахь, адамашна дуьхьал Оьрсийчоьно дуккха а зуламаш лелош Нохчийчоьнан Ичкерин Республикан территори тIехь", - дIахьедира митинган декъахоша.\nНохчийчохь лела конституци низамехь ца лоруш, гулбеллачара дIахьедора, дIахьош болу харжамаш а бакъонца бац бохуш.\nКхаа дийнан гурашкахь, Гезгмашин-беттан 17-19-чохь пачхьалкхан думе депутаташ харжар доцург, мехкийн урхалхой а, регионалан парламенте дупутаташ а цхьаьана хаьржира.\nКхаьжнаш туьйсучу 3-чу дийнахь Нохчийчохь 93,37%, йа 700 эзар мехкан вахархочо кхаьжнаш тесира.\nТахана Нохчийчоьнан куьйгаллехь волу Кадыров Рамзан лидершлахь ву, 99,63 кхаж кхаьчна цунна мехкан урхалхочун харжамашкахь. Информацин центран (ЦИК) табло тIехь гойту и терахь.\n"Голос" (Оьрсийчоьнан Iедалша арахьарчу агентийн тептаре яьккхина.-Редакцин билгалдаккхар) проектан зерашца, Къилбаседа Кавказан Федералан Гонашкара регионаш а, Къилба Оьрсийчуьра дукхахйолу регионаш а нисъелла, харжамийн жамIашца харцонаш лелийначу субъекташлахь.


ГлавнаяХоамашРоссийски Федераце Президента хоржамаш боаггӏача боараме чакхдаьлар\nОпубликовано 21 Март 2018 .\nУкх деношка хиннача Парламента Совета заседане Халкъа Гуллама Председатель волча Йовлой Заьлмаха белгалдир Российски Федераце Президента хоржамаш вай республике дика вӏаштӏехьдаьхаи цхьаккха толхам боацаши чакхдаьнналга. «Тахан вай мехка хьалхашка къаьстта чоалхане декхараш латт. Уж кхоачашдира вайна эш денал дола чӏоагӏа саг, дуккхача къамех латташ долча российски халкъа цхьоагӏо лораергйолаш вола, ше хьа мел дер бокъонаца дустаргдолаш вола. Март бетта 18-ча дийнахьа российски халкъо ший хоржам бир, кхадж тессар Россе Президент хила тоам болаш волча кандидата – Путин Владимира», – аьлар Парламента спикера.\nРоссе Президента хоржамаш чакхдаларца гулбеннараш даькъал а бийца, Гӏалгӏайче хоржамаш вӏалла инцидент йоацаш чакхдаларах хоам бир Йовлой Заьлмаха. Хоржамий хьакъехьара бокъо толхаяьй, аьнна, Избиркоме цхьаккха заявлени хьачуцаенаяц, аьлар цо. Дӏахо цо белгалдир, хоржамий кампани йолаш Российски Федераце Президент хила лерхӏача кандидатех цхьанне а бокъонаш телха ца яьлга, хоржамаш берригача мехка маьрша, бокъонаца доаггӏача тайпара, дийла долаш хинналга.\nВайцига хоржамаш чакхдоахача дакъалоацаш ши эзар совггӏа саг вар хоржамий комиссей доакъашхой, тайп-тайпарча кандидаташкара а политически партешкара а тӏахьожамхой бар 3 бӏаь совггӏа саг, иштта республикански а моттигера а ӏаьдала болхлой.\nРеспублика избиркома даннешка хьежача гуш да, эггара дукхагӏа кхадж Путин Владимира тессалга – 149 эзари 488 саго (уж 83,17 % хул). Шоллагӏа моттиг Грудинин Павелга я (11,79 %), кхоалагӏча моттиге – Жириновский Владимир ва (5,66 %). Явлинский Григорий йиълагӏча моттиге ва (2,37 %), хӏаьта Собчак Ксения – пхелагӏча моттиге я (1,65 %).\nКхыча кандидаташта тессаа кхадж цхьан процентал кӏезигагӏа ба.\nДӏахо заседане дийцар хьатӏайоагӏача аргӏанара йоацача Халкъа Гуллама ден повестке юкъедаха хаттараш. Царца дар Лоаман Гӏалгӏайчен культурни тӏехьален объекташ малагӏча хьале я а, уж лораяра законодательство телхадар дӏадаккхара хьакъехьа деш фуд а яха дош.\nИз дош республика бахархошта боккха лоархӏам болаш хиларца а наха дагадоаллаш хиларца а дувзаденна дар цу деша тӏахьожам лелабеча комитета хьалхашка Йовлой Заьлмаха оттадаь декхар: март бетта 22-ча дийнахьа Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама заседаней зале цу деша хьакъехьа хургйолча слушанешка дакъалаца беха беррига цу дешаца хьашт мел дар.\nРеспублика Парламента заседанешка хьажа йиш я Интернете уж заседанеш йолхача хана.


Британи -- пакистанхо Мухьаммад ШахIи Назир чIерий духкуш ву йиш локхуш, youtube тIера видео\n1,068,675,765 стаг хьаьжна таханлерчу дийне кхаччалц Къилб Корейра жимчу стеган Gangnam Style цIарца youtube тIе яьккхинчу хIокху клипе.\nБританин коьртачу Лондон гIалин базарахь чIерий духкуш, и эца нах тIекхайкха панджаби йиш лакха волалуш пакистанхочунна Мухьаммад ШахIи Назирна гIенах а дага ца теснера цкъа цхьана дийнахь ша оццул гIаравер ву.\nYoutube сайтана тIеяьккхинчу видеога хIинцале 4 миллион гергга хьаьжна. Цуьнан йиш хазахетачу наха «Цхьа-фунт-механ-чIеран-стаг» аьлла цIе тиллина цунна. Цхьана фунтах дIало цо цхьа чIара.\nШена тIе тидам озо хууш волчу Назира керстадира Британера Iедалш ша махкара араваьккхина боху къамелаш. Мелхуо а, аьлла цо, деа беран да шоу кечъеш ву.\nВорнер Мьюзик видеоно Назирца яьккхина видео хIокху беттан 10-чу дийнахь арахецна яра. Цуьнга хIинцале хьаьжна 8.2 сов стаг.\nЦхьаьнакхеттачу Пачхьаллин официала эшарин рейтингехь 29-чу меттехь ю хIинца и йиш.\nНазиран доьзал а, иза схьаваьлла Паттоки гIала а йоккхаееш ю цунах а, иза цIеххьана гIараваларх а.\nБритане бизнесан дешар Iамо воьду аьлла вахана шен цIийнда улле даьхна кIезиг бедарш йоьхна зудабераш долуш, хелхаваларх хIумма а ца хета шена аьлла, цуьнан деа берана дола дечу хIусамнанас Кашифас.\nGoogle корпорацино теллина шен долара керланийн сервис. Оцу талламийн хьесапехь, цхьана бIе шарахь гIараваларан гIиллакхаш кхин хийца ца делла. Церан талламаш 1895–2010 шерашна юкъахь бара. Интернетах цхьа сиха аьтто беш болу гIирс ца хилла боху корпорацин аналисташа. Шерачу меттехь цхьа а ца хуьлу тIех чIогIа вевзаш, мелхуо а, бевзаш берш а гIарабоху. Иза тIечIагIдеш, кIирнах я баттахь лакхарчу могIарехь лаьттина стаг, юха оцу могIарера генна охьаволу.\nАмма оцу дIахьедарна нийсса бIостанехьа ду ала мегар ду тIаккха йишлакхархочо Джастин Бибера динарг. ГIараваьлла ца Iаш, оцу лаккхарчу могIарехь иза хIинца а ву.\nИштта, интернетехь гIарабовлу юург кеч а еш, иза гойтуш яьккхина видео интернете йохуш берш. Са йоккху, подар-басар хьакха Iамош болчара а. Цаьрга дукха мел хьовсу а уьш яьхначарна пайдехь ду. ХIунда аьлча реклама ечара царна ахча ло.\nЦкъачунна youtube тIехь яц кавказхо я Нохчийчура цхьаммо яьккхина оццул шена тIе тидам озийна видео. Дукха хьолахь хелхабовлуш я цхьаннен ловзарехь яьккхина видео хуьлу. Ишта хуьлу, эшаршлакхархойн видеокийсакаш. Амма цаьрга хьажаран терахь бIеннашкахь я эзарнашкахь хуьлу. ХIинца а ца ваьлла нохчийн Джастин я цхьа «фунт мах болчу чIеран стаг».


Кадыров: Москвахь эрна буьйлабелла лела кегийрхой даймахка берзор бу\nМосква дIа а оьхуш, цигахь эрна буьйлабелла лела кегийрхой ша нийсачу новкъа баха цIа берзор бу аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана.\n"Болх лаха доьлху шаьш аьлла, Москва а бахана, цигахь деш-дуьтуш боцуш лела вайн махкара кегийрхой лоьхуш, уьш даймахка берзош болх кхин дIа а бан беза вай", - яздина Кадыровс шен "ВКонтактерчу" агIонехь.\nКъаьсттина бан болх боцуш, эрна буьйлабелла лела кегийрхой харцахьачу новкъа бовла мега, царех "зуламхой, йа наркоманаш хила тарло" аьлла, билгалдаьккхина нохчийн куьйгалхочо.\n"Ишта бераш вай цIа дерзо деза, - дIахьедина Кадыровс. - Цаьрца уьш кхетош къамелаш дан а деза, Нохчийчохь болх карон а деза".\nКарладоккху, стохка Гезгамашин-баттахь Москвахь низамаш хьоьшуш, харцхьалелаш бара аьлла, цIабалийна Нохчийчоьнан бахархой, юкъарчу белхашка дIахьовсийна аьллераа церан гергарчу "Кавказский узел" агенталлу. Даймахка бигина дукхахболу кегийрхой къаьхкина социалан машанарчу жигараллех аьлла, дийцира Москварчу нохчийн диаспорехь а.\nИшта стохка Марсхьокху-баттахь а Москвара цIабалийначу, "наркотикан а, психотропан а препараташ муьйлуш" бара аьлла, лецначу кегийрхошца къамелаш дира пачхьалкхан Думан депутато Делимханов Адама а, чоьхьарчу гIуллакхийн министро Алханов Руслана а, вице-премьеро Висмурадов Абузайда а.\n"Нохчийн гIиллакхаш цхьаьнга а дохадойтур дац" шаьш бохура, видео тIехь бистхуьлучу хьаькамаша. Цара дIахьедарехь, низам ца лардийраш даймахка юха а балош, цаьрга кеп-кепара беза белхаш бойтур болуш бу.