ЯХЬЯЕВ Салавди. ЦIЕН-БЕРДЕ… - ГАУ «Издательский дом»\nЯХЬЯЕВ Салавди. ЦIЕН-БЕРДЕ…\nШура – цуьнан зуда\nКазбек – цаьршиннан кIант\nМалика – Гадаевн тIаьххьара безам\nСайхьат – Маликин гергара йоI\nЗаманхой – 4стаг\nВиниамин Христафорич –\nнабахти чуьра лор\nАлександра – Iилманан-талламан\nГеоргий Эдмундович –\nГадаевн цIийнан нах:\nЦIерпоштан цIогIа. Схьахаза йолало «тIурненера гIов». ЦIерпоштан цIогIа. Кирхьа дIасаузу. Цунах терра мукъаман хазар а дIадолало, гIийлла. Нохчийн кехат-пондар, Iадхьокху пондар (скрипка), шедаг. Гучуволу I-ра заманхо:\nЧурт санна, лаьтта со\nМалхбузе мел хьийжи,\nМалх, буза бегийна,\nСуьйре а, даш санна,\nОйлане дарц даьлла,\nДаймахка вуссу со,\nгIийла бIаьрг кхуссий,\nХIиттинчу бIаьргаш чу\nсирла хиш дуссий,\nДаймахке хьоьжу со,\nТезетехь техкаш го\nвайн бошмаш, хьаннаш,\nГIайгIанех юьзна го\nДайн кешнаш доьхначохь\nХьулдан да воцуш го,\nВай дина ярташ го\nВайн хьомсара ков-керташ,\nТIаккха со, дог духий,\nмохь – цIогIа долу,\nсоьца мохь олу,\nIадавой, воьрзу со,\n2-г I а з а м а н х о:\n«Со вина борз угIучу ламанан Iин чохь,\nЭндаже лечарчий, ижунна дуьйлуш,\nСуьйренца хьийзачохь, буьрса аз кхуьйлуш;\nВина, чIу цабаллал луьстачу хьуьн чохь,\nЛаьттан тхов тиллинчу тишчу тхайн буьн чохь –\nДада сайн ваьхначохь, …»\n1909-чу шеран 10-чу декабрехь Нажин-Юьртан кIоштара Чуьрч-Ирзе юьртахь дуьнен тIе ваьлла, тIахьа гIараваьлла волу нохчийн байтанч, дешан а, меттан а говзанча, яздархо, Iилманча, ойланча, карзахе са, чIогIа са маьрша адам – Гадаев Мохьмад-Салахь. И тера вацара бераллехь дуьйна а шена гонаха бехачу нахах. «Шен» аьлла цуьнан хIумма дацара, цо цунах мах бинера шен къоман дуьхьа долчуьнца:\nЦунна ца хаьара, «ваха ма-веззара» ваха.\nЦунна ца хаьара, ларвала кIезгачу нахах.\nИ дика кхеттера, лаьтта ког баьккхича дуьйна,\nШа цхьаъ бен вацахь а, шецанна шен бакъдерг дуйла.\nЦо некъаш гездира, ца дойуш шен деган хIайкал,\n«Нохчийчоь» боху дош ворхIе а Iаьршашкахь кхайкхош.\nИ воьлуш, воьлура массо а воьлучу дийнахь,\nДаймехкан къина и воьлхура хIоранца кийрахь.\nЦунна ца хаьара, къонахий кхуьучу махкахь\nКIиллой а бекхийла массо а векхачу малхах.\nВожа ца вуьйжира, тIаьххьара гIаьттира иза,\nМассо а заманийн теш хилла, халкъалахь виса.\nЦкъа тоха-м велира, мел динарг кIезга а хетта,\nСеда а буьйхира, къонахчун бIаьштигах кхетта.\nГадаевн бераллехь хьерчар сов алсам дара доллучу Iаламца. Иза, дукхахверг, Iаламца йолчу уьйрашца вехара. Буха а ца вуьсуш, кхоа а ца луш, ша верриге дIа чу ваьржинера иза цу Iаламна; цуьнан ойланийн тачанаш даьржинера ламанца, Iаннашца, боьранашца, хишца, хьаннашца, олхазаршца. Хала дара царах муьлхарг мила ву къасто, сов ирсе ша хетарг: я Iалам, я Мохьмад-Салахь.\n«ХIетахь жимчу сайн кхетамо соьга\nШабаршца олура: «Хьол ирсе хилла\nДIа мила воьрзур-те, каш чу дегI дилла?\nХьайн гIоддах хьо Iалам дезарца вогу,\nТкъа иза а дац хьоьца нахарттал шога,\nХьоьсту цо денна хьо, барамах тилла;\nДекарха девзара олхазар суна,\nЦIийзарах, угIарах – акхаройн васташ,\nОзе ладуггIушехь, дора ас къаста».\n3-г I а з а м а н х о:\n«ЦIеххьана, амма шех тоьшуьйтуш, кхиъна ваьлла байтанча волуш веара Г а д а е в Мохьмад-Салахь нохчийн литературе». Цо дуккха а жанрашкахь сутара къахьийгира. Амма шен похIмаллин лакхене иза къаьсттина байтанча а волуш кхечира:\nТIаьхь-тIаьхьа чIагI а луш, орцахь гIов ду.\nIарж-Iаржалуш, мархаш а сихъелла керча,\nЛах-лахлуш, аьрцнийн уьш кIуьнцалгех хьерча,\nНаг-наггахь кхоссалуш лайн чим а бу.\nДарц дала-м доллура, шеко а йоцуш,\nДаьлча а дацара керла иза-м.\nКомпозитор хилча изза сурт хIотто,\nАьрцнийн цу декарах эшар йича,\nЦуьнга ладогIархьама, говрахь-гIаш доцуш,\nНекъ хилар, цахилар чоьте ца лоцуш,\nВаьлла дIагIур вара, доцуш «мича?».\nБакъду, шен ерриге хан литературиний, Iилманний дIаяла дагахь волчу Мохьмад-Салахьна доьгIна ца хиллера, дерриге нохчийн къомана а санна, шен цIахь, юьртахь, ков-кертахь, шен дайн махкахь ваха а, къахьега а. Иза къастийра шен сих са ийначу Iаламан доьзалх. Нуй хьаькхна, нуьцкъаша шен махкара арадаьккхира нохчийн къам. Цуьнца Даймехкан тешаме воI – Гадаева. Халкъан мостагIчунна цIе тиллина волу иза ГIиргIизойн Республике дIавигира. Оцу тIеххала даьхкинчу шерашкахь набахти чу воьллира иза дуьххьара. Делахь а геналлин йохалла Iаламна дуьхьало яцара Байтанчин син узам шегахь кхаба: хуьлий цкъа бIаьрхиш, тIаккха – цуьнан дешнийн мукъам, шех сатийсаман Iеха хуьлий, даг чу хьаьрчара цунна и.\n«ХIара зама ю шуна цо хIетахь ялхийнарг,\nХIун хир-те гIийлачу умматах бохуш.\nШафаIат дехалаш вайн Делан Элчане,\nВай Деле дехалаш, хIай динан вежарий.\nДалла тIевирзинарг декъала хилла,\nДелах дIахьаьвзинарг дакъазаваьлла,\nЭхартан заманаш тIекхаьчна евли,\nДелаца ларло вай, хIай динан вежарий!\nЮрт юьтуш, юьртаха къаьстина Iуьйре,\nДин доцчу охIлано йохийна Iуьйре,\nИ юьртан тхьамданаш гIелбина Iуьйре –\nДекъала делахь тхо, ва Везан Дела!\nВежарий вовшехакъесточу дийнахь,\nДа, нана, доьзалаш къесточу дийнахь,\nЙижарий вежаршка кхойкхучу дийнахь,\nМа доьхна хьаьвзира, ва Везан Дела!\nЕзарах, тIекхочуш паргIато яц-кха,\nКхайкхарах, схьахIитта тхьамданаш бац-кха,\nДехарша духадерзор рицкъанаш дац-кха –\nхо паргIатдахалахь, я АллахI Дела».\nА л е к с а н д р а ю, синтем а байна, дIасалелаш. Л о р чувогIу, йоIах бIаьргкхетий, шен вицваларна, бехкала а воьдий, дIа мохь туху\nЛ о р – Г а д а е в схьачуваийта! ( Набахти чохь йолчу неIарша деш долу гIарт-гIирт хеза).\n– Г а д а е в, ас хьоьга хьахийра, хIара Iилманан-талламан институт белхало ю, А л е к с а н д р а. Цхьа Iилманан болх бу кхуьнан язъбеш. (Пауза) – Александра! Де хьайн хаттарш…\nА л е к с а н д р а – Мохьмад-Салахь, хьо ваьхначу махках – Кавказах дийцахьа. Хьуна хезна хир ду, Гегела аьлла долу дешнаш: «Дуьненан цивилизацин чIагIялар дIадоладелла Кавказски къам кхиадоладаларан некъа тIера», – аьлла. Иштта, хууш ду, Пушкинан а, Лермонтовн а, Лев Толстойн а кхоллараллина – Кавказо беркате тIеIаткъам бина хилар. Хьо цу махкахь вина ву, кхиъна ву. Хьуна – поэтана, Iилманчина – муха гина иза? Дийцахьа.\nСихлуш вац дийца, амма дош дуьззина схьаолуш ву Гадаев.\nГ а д а е в – Дийца боху ахь… Денана яра сан, Уммат цIе йолуш. БIе шо сов хан а йолуш, хене хьаьжна йоцуш, дика могуш а йолуш (ас «Нана» олура цунах).\n«Са ма тоссура хьалагIаьттина, малх кхетталц арахь левзинарг – ялсманехь хир ву», – дара цуьнан соьга олуш. Со хьалххе гIаттийта лууш хуьлура иза. Iуьйранна, уггаре уьнах цIеначу муьрехь Iаламан хазчу суьрте соьга тидам байта.\nАс бан а бора тIаккха тидамаш. Со ца кхочуш меттиг яцара, суна ца хууш экхан-олхазаран бен а бацара цигарчу басошкахь. Дийнахь хьовха, буса а хуьлура со цу бердашкахула, хьаннашкахула кхерсташ – бухIанашка хьажа гIерташ, цхьогал-борз ган лууш. «Кхерар» девзаш а дацара: Нанас аьллера, кхера хIума дац. Ткъа Нанас аьлларг – шеконехь дацара, и хIуъа делахь а.\nУллехь ловза бераш цахиларна хир дара и, ойланаш а йора дукха. «БIаьста мичахь Iа-те Iа?» бохучунна тIера дIа: – Нана! И седарчий муха летийна оцу стигланах? – Хаац. – Дуьненан йист мичахь ю-те, нана? – Ян а яц. ХIора хIуманна а «хIунда?», «муха?» хаттар хIуттура сан, бахьанех а, кхиаран некъах а кхета гIерташ. Цхьадолчех со кхетара. Цхьадолчех нанас кхетавора. Амма «дуьненан йист» а, седарчий» а…\nЦхьа башха сахьийзара. Велххал. Стенна хьийза а ца хууш. Хьуьлла генахь гучу аренашка дIаваха лаьара. Суьйренца, Iуьйренца – цIерпоштан мохь хезара. ГIийла. Гуттаре гIад-амал довра тIаккха, дIахьада лаьий. Ганзадерг ган лаар, довзанзадерг довза лаар хирг хир дара и. Ткъа довза лууш дерш дукха дара хIетахь. Нана, дешна, йоза хууш хиллехь, астраномих долу Iилма Iамо деша вохуьйтур вара цо со. ХIинца суна атта а хир дара сайн космогонийх йолу «Дуьненан сурт» теорина тIехь беш болу талламаш дIабахьа.\nА л е к с а н д р а – Хаза сурт хIоттий ахь. Хьан дешан исбаьхьаллин дуьне шатайпана бос болуш ду. ХIинца мелла а кхеташ ду, хьан космогонически процесс ган гIертар а, астраномехь а, философехь а болу хьан Iилман лиэхамаш а. Дуьненаш кхолладаларан а, кхиаран а, кхалхаран а некъ ган гIерташ хьоьжу хьо исторически процессе а. Карор дуй-те кху хьолехь? Ас бешна хьан белхаш. Цундела ю со кхузахь.\nГ а д а е в – Талламаша гойтур ду-кх… Кавказ, ахь хьахийна йолу – Кавказехь, хьалха, и цхьаннах а йозуш йоцучу хенахь – къаьсттина нохчийн къоман, – муьлхха а доккха-деза хIума: гулам-кхеташонехь къастош хуьлура. ХIинца и гIуллакх кухни чу, пеша хьалха дирзина. Хьалха шуьйра, хьена аренаш а яра; яккхий, луьста хьаннаш а яра тхан – хIинца тIуг-лам бисна, коьллийн кондарш бен а ца йитина. Хьалха – йоккха Кавказ яра, ткъа хIинца – «йоккха коьллин ков» – ала бен дац. Ас-м ца боху и вон ду. Долуш долу хьал дуьйцу-кх. Пушкинан заманахь паччахьан Росси яра, хIинца советан йоккха паччахьалкх ю. ХIинца дIайоьдуш кхин прогресс а ю: машенийн, техникийн кхиар. Цуьнан, цхьана агIор, шен бегIийлаш а ю.\nА л е к с а н д р а – ТIаккха, алахьа: набахти чохь ахь йоккхучу хено хьан кхоллараллин белхашна тIеIаткъам биний?\nГ а д а е в – Суна хетарехь, ца бина, ас язйина цхьа байт маршоне сатесна кхоллаелла елахь а.\nЛ о р – Тоийтий, вай, хаттарш?!\nА л е к с а н д р а – Кхин цхьа хаттар: набахтехь лан уггаре халаниг хIун ду хьуна?\nГ а д а е в – Массо а цхьацца хIуманна тIехь шен летIкъамаш беш караво: хьал дерг, шен таро ца тоьуш, важа, шен чорпи чохь – гарза кIезга хеташ. Суна цадезарг – адаман сий лахдар ду.\nА л е к с а н д р а – Кху сохьта хьуна уггаре мехалниг хIун ду?\nГ а д а е в – ХIара карара хан ю-кх «механза»: хIунда аьлча, вай хIокху карарчу хена чохь къастош дерг вешан эхартахь хиндолу дакъа долу дела.\nЛ о р – Мегар ду. ХIаъ, Гадаев, и хан дера ю вайна ца тоьург.\nГ а д а е в – Стенна боху ахь иза?\nЛ о р – Мел кхиар делахь а, цунгахь гIорасизалла-м ю дуккха а долчу хIуманна тIехь. Хьан цамгаро кхоа ца во хьо. Анкологически лазар ду хьуна дерг. Я лоьрийн а, я кхиаран а дан хIума а дац цу цамгарна, цкъачунна-м. Иштта ду хьоьгара хьал-де, тхоьгара хьал-де а, дог лаза бен доцуш.\nГ а д а е в – Мел хан йисана суна, хьуна хетарехь?\nЛ о р – Схьагарехь, дукха хан яц хьуна ваха йиснарг. И цамгар кIарглуш ю хьан, кху суьрташа схьагайтарехь, хьеран доккха дакъа дIалаьцна го цара.\nГ а д а е в – Со кийча ву вочунна, делахь а Делан диканах дог дуьллуш вац со. Дахар юьхьдуьххьал гуш хуьлу вайна, ткъа и довзар букъа тIехьашха нисло (кхечу агIор аьлча, цхьа а хIума нисдан йиш йоцчу хенахь).\nЛ о р – ХIаъ, шен чаккхенехь бен цунах кхета а ца кхета. Цхьана ханна ду-кх массо а хIума…\nГ а д а е в – Шадерриг а гуонехь ду, рогIехь…\nА л е к с а н д р а – (ЦIеххьана) Хьо толур ву хьуна…(юха, шегара цхьа ледарло яьлча санна, юхий, хьоьвза. Гадаев цуьнга дIахьожу: шех къахетар кху йоIанна мичара даьлла бохуш санна. Иштта гIаддайна хета-те кхарна со, бохучу ойланехь. Хехойн буьйранаш (команды) хеза: – Ши куьг тIехьа дилла, дIаволало, саца, чоьхьавала!\nГ а д а е в ша шен камери чохь ву.\nГ а д а е в – К а з б е к, сан кIант, тахана куьзган тIе ваьккхира со. Сан гIуллакх чекхдаьлла лери лоьро. И бохург ду тIаккха, вайшиъ кхин цкъа а гур вац бохург. Хьо хьайн да а воцуш, вуьсуш ву бохург. Амма ахь чIогIа са ма гатде, сан кIант! Делахь хIета, иштта кхоллам хилла-кх вайн, къаста дезаш, вовшийн довза а кхиале. Дукха хIума лан дезар ду хьан хьайн дахарехь. Массо а хIуманах тIаьхьа кхетар ву хьо, хилларг хилла даьллачул тIаьхьа. Казбек, Iожаллина юьхьдуьхьал хьаьжна Iуьллуш а волуш, со дехар дан воллу хьоьга: хьайн гIийла, дан амал доцуш, декъаза болу гергара нах дIа ма тасалахь. Дукха баланаш хьегна долу, дуьне ма-дду дIасакхиссина долу хьайн жима къам а диц ма делахь. Хьо – нохчийн къоман воI ву хьуна, Дадин цIарах а, Сайд-Iалин а, Хасмохьмадан а, Сайд-Ахьмадан а, вукху бисинчеран а – хила ма-лаъара дика бацахь а, хьайн цIийх-цIий долуш гергара нах бу хьуна хьан уьш. Уьш боцурш хьан кхин тIаьхьа-хьалхавала стаг а вац хьуна. Нохчийчуьра хьо дIаводахь – цхьа хьан нана йоцчунна, цигахь цхьанна а везар вац хьуна хьо. Нохчи ма ву хьо, нана оьрси елахь а. Хьо цигахь цхьалха хир ву хьуна. Цхьалха хилар бохий ахь – шел сийдоцуш болх бац хьуна, дакъазалла. Варийлахь, ма гIолахь миччанхьа а дIа! ТIаьххьарлера а, дуьххьарлера а сан дехар а, весет а ду хьуна иза: варийлахь, ма гIолахь миччанхьа а Iен-ваха дIа. Шурина, со кхелхиний хиъначул тIаьхьа, чIогIа луур ду шайн цIа дIаяха. Цуьнан ойла цигахь лаьтта, лаьттар а ю, хIунда аьлча цуьнан цIеранаш цигара болу дела. Ткъа хьан ма дац цигахь цхьа а да. Шен гергара нах болчу хьо дIавуьгуш, хьан гергара нах бицбеш, ша шен нах болчу йоьду, ткъа хьо хьайнаш болчуьра генавоккху. Цо ойла ца йо, иштта ша хьо хьан нахах воккхуш хиларан а, хьуо велла дIаваллалц хьо цхьалха вуьсуриг хиларан а. Ш у р а – хьан гIийла, миска нана – хьан дуьхьа шен са а дIалур долуш, хьо везаш йолу, кхеташ яц ша хьо хIаллакьхир волчу новкъа вуьгуш хиларх.\nС а л т и (гуш воцуш мохь бу цуьнан хезаш) – Отбой!\nГ а д а е в (мелла а лохха) – ХIай, валар! –\nКIеззига сихделлий-те хьо,\nКхийдина ойланаш кхачале леIа?\nХьайн тарлахь, жиммалца Iехьа,\nВитахь со, декъазчу ойланна теIа.\nСо-м хезнаъ ваций, хIай, Элчано баьхнарш,\nКъорIанийн кIоргенаш йовзанза ву;\nАганан уьн тIера упхане яьхьна\nОйланаш йийшор а даьссаниг ду.\nСобарде, сих ма ло,\nгуонах ма хьийза,\nIахарна борз санна, суна ма цIийза,\nСуна сайн декхаршлахь адмалла го;\nКъаш летор къахьделла, мелан чам кхетта,\nIазапийн бодано серло а етта,\nДевзинарг даржоргахь некъ гуш ву со.\nАс мацах дуьйна схьа латтанаш хьешарх,\nСо-м Iаьршийн маьIдане кхачанза вай;\nХьежийна гIелбелла бIаьргаш сан лиэшарх,\nХьаьжна ган кхоьллинарш ганза ву, хIай!\nВахаран урдона хIун луо ас тIаккха?..\nМелана хIоттийна хIоллам а бац.\nСо-м кхиънаъ ваций, хIай, меле ког баккха,\nгуонах ма хьийза…\nДалла тIе воьду некъ дагца дIа бу.\nКоьртаниг муьлха ду? –\nГIиллакх доцург хьарам ду,\nЛамаз а тIехь:\nГIиллакхца вола, бах, шена тIе Цуо.\nДекхарийн маххьаш бу хIораннан гихь,\nА л е к с а н д р а – Ма са маьрша адам ду и нохчи стаг, цхьаннах ийзалуш вац, къамел цуьнан – мукъам санна даьржий хьан сиха хьаьрча. Хийрачу маттахь иштта мерза долу цуьнан и къамел, шен ненан маттахь, Днепр хи санна, ма хецалой, даьржа хир ду. Л.Н. Толстойс нохчийн маттах аьлла: «Нохчийн мотт уггаре хазачух а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь». Дагахьбаллам буьсу: йиснарг кIезиг хан хилар. Есенинан цхьа могIанаш, деккъа – оцу нохчичунна яздина долуш санна, нисделла хета суна:\nЗазадаьккхина, кхалха мел деънарг»\nЛ о р – ЧIогIа цIена а, баркалла долуш а стаг ву вай дархо. Шен долчунна леткъамаш бийр болуш а вац. ГIалара а профессорна гойтур ву ас иза. Хьайна лаахь хьо а ян мегар ду хьуна цига. Хьайн хаттарш дан меттиг хир бу хьуна, мелла а маьрша.\nА л е к с а н д р а – Баркалла хьуна, Виниамин Христафорович. Ахь хаъал цецяьккхина со, хьо чIогIа догдика долуш а, къинхетаме а карийна суна. Со декхарийлахь юьсур ю хьуна.\nЛ о р – Цаоьшу, бехкала ма гIо. Цуьнан дуьхьа а до ас и. Цхьажимма цуьнга шен дог дастийта. Вайшиъ цецдуьйлуш ду цунах, ткъа иза леш ву, хеназа, ша вуйла а хууш.\nГIиргIазехь. Кхузахь берш Гадаевн цIийнан нах бу\n1 с т а г – МаржаяI, Мохьмад-Салахь, хьайн мохь ца тоьуш, кхечеран мохь тIеэцна, кIелвиси-кх хьо!\n2 с т а г – Нахана динчух баркалла-м ца хуьла хьуна. Уьш мацалла ца балийта а гIоьртина, ша I0 шо хан яккха набахти чу ваха иза. Царах цхьанне а бала-м ца кхечи хьуна цуьнан.\n3 с т а г – ХIокху, совета Iедална, вайх дешна а, кхетам болуш волу а стаг а ца веза, мискачу стаге хьожург а, бIаьргахь доллу дитт санна хета-кх хьуна кхарна. Дец-хьуна. Бакъдерг аьлча, Мохьмад-Салахь шен боцу бехк токхуш ву набахтехь. Вайн дола хета бехкеверг дIавийца. Иза хууш болчара пайдаэцна вайн амалх.\nК а н т а ш цIавогIу. Салам ло, бухарчара схьаоьцу. Цуьнгахь цхьа ларча ю.\nЙ о к к х а с т а г – Ва, кIант, хIун дуьйцу арахь?! Вай цIа дохуьйту ца боху?\nК а н т а ш – Кхузара вайн рицкъ кхача ма-диннехь, вай цIа а гIур ду-кх. Я кхеран карахь а дац-кха хьуна иза… Мохьмад-Салахьан аппеляцих гIуллакх ца хилла. Москвара «Отказ» деана. Оцу цамгаро а чIоггIа лаьцначух тера ду иза. ЦIе ца йоккху цамгар ю цунна. Лоьраша а шайн дан хIума дац аьлла цуьнга.\n2 стаг – Ма Iийр яц-кх, цуьнан кIентан нана хIинца, Iенне а Iийр яц-кх иза, оцу – Росси дIагIур ю-кх иза, и кIант а эцна.\nЙ о к к х а с т а г – Цунна бехк буьллий ахь тIаккха? Оццул а дика Iа иза-м. Яхийтахьа, цхьа нохчи кIант мукъане а кIелхьаравалар хир ду-кх.\n2-гIа стаг – Хих а ведда, хьера кIел иккхинчунна хилларг ма-хилахьара цунах тIаккха.\n1-ра с т а г – Хьо мичча а вахарх, кхеран карара вала меттиг ца йисна-кх. Монголийн махкахь, цу дуьненан йистехь а, хилла со, кхаьрца тIамтIехь, Жуковс командовать деш долуш; Германи лаьттахь а лелла со, кхарна тIаьхьа а хIоьттина тIом беш, массо метте куьг кхочу-кх кхеран, къацахетарийн.\nК а н т а ш – Кхарна а ду цхьа де, Дела сиха вац, рицкъ дерг хир ду массарна а. Вай а дацара дика лелаш, ваьшна вай нийса хетахь а, Далла дика ма хаьа. АллахIа, Ша вевзинчул тIаьхьа, Ша вицвиначарна тIе жIаьлеш тосур ду Ша аьлла, – бохуш, дуьйцуш хезна суна дешначу наха.\nЙ о к к х а с т а г – И зуда, вайца дика чекхйолуш-м ю хьуна. Ша, оьрси ю аьлла, кIелхьараялалушшехь, лахь-йисахь а, вайца кхуза схьакхелхина иза, оцу кIентан дика дола а до цо. Кхечеран берашка а хьовса, цуьнчуьнга а хьовса. Цуьнан кIант деша а, яздан а хууш ву… (тийналла) – Со ялале цкъа: Нана-ДегIастанах бIаьргтоха, бухдуьйлучу шийла шовданах цхьа къурдбан…тIаккха яла а реза яра со…\nМехкарша дIалохку, гIийла озош кехат-пондур а болуш\n«Сайн дадех, вешех, махках йоккхуш,\nАйхьа со елхор дицдин ахьа.\nДуьненах жимчохь со яьккхина,\nДIатесна, елха йити ахьа.\nСуьйренца волу хир ву дада,\nКъайлаха суна воьлхуш, гу тIе.\nГенахь нур лиэпаш, къиэга седа\nТергалбо хир бу, бала даг тIехь.\nСан миска дада, ма велхалахь,\nХьан меттана даим со йоьлхур ю,\nКъа доцчу кхиэло хьукма дарна,\nДуьнене гIийла со хьоьжур ю»\nГ а д а е в –\nОйлано оллийна корта базбелла,\nБалано хьовзийна, вахар тазделла,\nIазапо Iовжийна, вацар хазделла,\nГенарчу махкара шуьга со хьоьжу.\nВахаран-кхалхаран ойланна аьлла,\nГIийла со лахвелча, суьйренца ваьлла,\nХIоллам гац халкъалахь сайн карахдаьлла,\nБаьссачу сайн некъах, воьлхуш, со хьоьжу.\nIаламан эшарехь Iехалуш, ловзий,\nБIаьрг боьллуш дайнариг бIаьрг хьаббош девзий,\nIожаллин метта тIехь байттамал хьаьвзий,\nЗиэн довчу вайн догIмех дог лозуш, хьоьжу.\nЖехIалчу жайнаша жимчохь Iехорна,\nIесачу некъа тIехь айпаш лехьорна,\nМел боцуш, эрна дукъ айса текхорна,\nДог дохкодаларца Деле со хьоьжу.\n– Сайн гергара мел волчух а ваьлла со, хьомечу лаьмнех а тIаьхь. ХIинца сайн сих а волуш ву со, хьох волуш а ву со. Казбек! Ма гIолахь дIа, хIуъа хилла латтахь а, хьайчаьрца висалахь! Весет кхочушдеш хуьлу хьуна! Со леш ву хьуна, ахь сан дехарна жоп лур ду аьлла, тешна а волуш.\n– Я АллахI! Ас динарг! Хьо а, хьан декъаза нана а, хьан деда а, юха со а бухбоцчу бердах кхисси-кх ас. Ма къиза хилла-кх со шуьца, ма къиза таIзар ду-кх суна хIинца. Бекхам боцуш цхьа а къа ца дуьсу. Къалатадар – иза гIалат ду. Ткъа гIалатан тIаьхье – иза дохковалар тIедар ду.\nМел доккха совгIат дара суна хIинца сайн цIахь валар. Мел чIогIа лаьа суна хIинца, цIахь а волуш, дIаверза. Кхузахь вала везаро кийра морцу сан. Цхьаволчунна ваха а луур дацара, хIинца сунна, цIахь а волуш, вала ма-лаъара. Цунах а ваьккхина-кх со. ХIайт-яI! Сох хилларг. Сох хилларг…\nИ л л а н ч а:\n«Iожалло Iехаво, оьций дIахьой,\nЯл йоцуш вирзинарг ларйоцуш вов.\nМалх хьуллуш, бIаьргтоьхча геннара дIа,\nХьомсарчу ламанах хьерчаш Iен дохк,\nГуш санна, вогIалой, веха со Iа…\nСан берд аша хьасталаш, ганза со лахь.\nБезамна бIарлагIа елаш цигахь».\nШурий, К а з б е ккий новкъадаьлла. К а з б е к хIоьттина лаьтташ ву.\nШ у р а – Казби, хьоьга ала дезарг баккхийчара хьоьга аьлла, хIинца вайшиъ поездана тIаьхьа а ца дуьсуш, дIадаха деза…\nК а з б е к – Цигахь лаьмнаш дуй?..\nШ у р а – Дац. Цигахь аренаш ю, бIаьрго ма-лоццу – аренаш.\nК а з б е к – Цигара мохк хаза буй, сан Даймохк санна?\nШ у р а – ХIа-хIан. Нохчийниг санна хаза мохк дуьнен тIехь кхин бан а бац, Казби!\nК а з б е к – ЦIадаха хIунда ца мега вай, сан Даймохка, Нохчийчу?\nШ у р а – Ницкъберг тоьлла ву кху дуьненахь, иза харцлехь а. Цкъа мацца а нохчийн къам а цкъа цIадерза там бу, шайн дай баьхначу махка. Бакъо тIеялаза ца юьсу. Вайх, цу хене довлахь, хIун хир ду ца хаьа. ХIокху хIоьттинчу хьолехь, тхайниш болчохь гIоли хир ду вайшинна а. Кхузара хIара меттигаш ца лало соьга. Хьоьга дешийта а деза, иза уггаре а коьртаниг ду.\nБIаьргех хиш а оьхуш, дIаволало. Соцу. Юхахьожу. Масех гIулч а йоккхий, схьавогIу:\nК а з б е к –\nСхьакхиэта можа малх биэзахь а,\nЕзахь а стиглан лил-басе,\nЯ шера аре, лаьмнийн баххьаш,\nЯ тогIеш, раьгIнаш, зезаг цIиэн;\nБезахь а гIалин барз айбелла,\nЯ завто туьйсу Iаьржа кIур,\nДезахь а болар, йоI качъелла,\nЯ сирла къиэга бIаьргийн нур, –\nХьо биэза суна,\nШурин бIаьргех хиш оьху. ЦIерпоштан цIогIа.\nГ а д а е в лор волчохь.\nГ а д а е в – Со цIахь велахьара, Рашидца, тоьпаш схьаэцна, талла гIур вара хьун йолчу агIора, Герзель йолчу могIанца, цигахь къилбехьа воьрзур вара, Яьссина тIехула а ваьлла, Борзгечу юххехула а волуш, юха акха котамаш а, пхьагалш а йохьуш, вухавоьрзур а вара. Уьш дуккха а яра цигахь, хIинца хIун хир ду-м хаац.\nБорачу баца юкъахь…\nСелла хьан дегIан куц кхаьлла\nМох кхетча, лесташ, тIетийжа\nГонаха кхин накъост вац.\nГой хьуна, цхьа-а ду хьо даьлла\nБорачу баца юкъахь.\nА л е к с а н д р а тIейогIу.\nА л е к с а н д р а – Сан кхаъ бу хьоьга: профессоро хьо этIонза вер вац, боху! Цу балхо дегайовхо ло кхалхар кIеззиг мукъане а тIаьхьо хир дацара-те аьлла. Хазахетий хьуна?\nГ а д а е в – Ма чIогIа хастаме хир вара-кх со АллахIана, Цо, сайн доьзал а, гергарниш а сайна бIаьрга схьагайтича, кхалхар а хилийтича, Даймахкахь сан.\nА л е к с а н д р а – Радиочохь йоьдуш: «Ревет и стонет Днепр широкий», – яра. Сайн лаамаза, шуьшиннан кхоллам ма тера богIу-кх вовшашца, – аьлла, дагатесира суна. Декъаза Тарас! Иза а хIаллаквира хан йоцуш.\nГ а д а е в – Дера, мисканна доьгIна ма ца хиллера. Иштта валар а хилира, гIело еш маршонах ваьккхина, хила ца доьгIначу вахаре сатесна. ЙоI, хьо хIун ойланаш еш ю? Цу ойланийн Iеха ахь дIа ца хадабахь, хьох махкана а гIараяьлла Iилманча хила кхуьур яц хьуна. Собаре хила Iамаде хьайн, собаре…\nА л е к с а н д р а – Со хьоьга ала лууш яра: суна чIогIа хазахета хьуна гIоли хирйолуш. Со хIинца Новосибирске дIайоьдуш ю, кхузара яьлла со. Цкъа мацца а хьо ган а, хьуна чIогIа безаш болу хьан Даймохк ган а сатуьйсур ду ас. КIеззиг бен хьоьца хабар ца деанехь а, амма сайца коше дIадахьа тоьур ду суна и хьоьгара хезнарш. Хьуна а ма-хаъара, и шадерг сайн темина юкъадахийта аьтто хир бац сан.\nГ а д а е в – Хьо Делах тешаш ю моьттуш ву со. Ахь диц ма де цкъа а: вайгара вайна хуьлуш долу диканиг Делера ду хьуна, вайна и болх вайгара бу а моьттуш. Адаманна баркалле хила: кIезигдолчунна а, доккхадолчунна а; Далла хастаме а хила, даима а: диканна а, вонна а. (Зал чу) Маржа яI-кх хьо, дуьне! Бохамо лаьцча, тешамечу накъостийн ондда гIортор лохий, уьш боцуш, гатло хьо. Юха тIаккха, сирла денош даьхкича, юха а хьоьца ирс декъа, хьайн доттагIашка сатесна хьаьвзича, уьш а ца кхочу хьуна.\nРоссехь. Казбек – киншка каралаьцна, и Iамош, дIасаволавелла лелаш ву. ЦIа йогIу Шура.\nШ у р а – Оффай! Ма кIадъелла со… ХIара, вайшинна новкъаяьккха цхьацца хIуманаш эцна ас. Хьо экзаменаш дIаелла ваьлча, цIагIур ду вайшиъ, – Нохчийчу. И неI йисна хьуна сан, тIекъовлаза… Экзамен маца яра хьан, Костя?\nК а з б е к – Нана, Казбек ю сан цIе. Кхана ю. История Русско-Кавказкой войны, – тема а ю.\nШура леррина дIахьожу кIанте. Г е о р г и й Эдмундович чувогIу, мохь а бетташ:\nГ е о р г и й Э д м у н д о в и ч – Александра! ЦIахь дуй шу?\nШ у р а – Тхо даха меттиг болуш-м дац, чохь ца хилла, Георгий Эдмундович.\nГ е о р г и й – Хьан хаьа, хьан хаьа. Сох-м, Георгий аьлча а ма тоьур дара хьуна, А л е к с а н д р а…\nШ у р а – Зиновьевна! Хьо лаа лелий хIинца, хIума-м ца хилла?\nГ е р г а р н и г – ХIумма а ца хилла… Почте ваханера со, цхьа гIуллакх а хилла… Цигахь кехат дара деана Iуьллуш: Кавказера!.. Хьан цIарах схьатесна. (Кхузахь, Шура дIахьоду почте, амма вукхо сацайо): – Ас хIара, хьоьга дIадала схьадеана-кх…\nСамаллой, гIанта охьашерша, тIаккха Казбека схьаоьцу Георгегара кехат. Нене дIало.\nШ у р а – I953 шарахь Мохьмад-Салахь, амнисти хилла набахти чуьра аравелира. ГIиргIизехь шен гергарчу нахаца Iаш вара иза. Зуда а, кIант а бухахь ца карийна, чIогIа холчахь а вара. (Юха а вовшашка хьовсу) Юха, I957-чу шарахь, ДегIастана боьду некъ нохчашна дIабаьстича, уггаре а хьалха цIавоьрзу иза. ЦIахь шен болх бан волавелла волу иза, цхьа ларамаза девна юкъа а озийна, цуьнан карах стаг велла. Иза юха а лаьцна ву хIинца, тоьпаш тоха кхиэл а кхайкхийна цунна. (Шура, когаш маллой, охьалахло) Ва, Дела! ГIо дехьа цунна, кIелхьараваккха-хь иза! Цуо муха лан деза иза!? Оха муха лан деза иза?! Хьайн нана лойла хьан, сан кIант! Хьан Да…\nК а з б е к – Нана, сел чIогIа холча ма хIоттахьа. Нахала доху ахь вай. Нах кхаьрдар ма бу вайх. ХIара нах а ма бац шайна: къестарш, харцонаш, эрчонаш газа. Иза-м ша ваций, Дела ма ву цуьнца. Дагадаийтахьа цуьнан дешнаш:\n– Iазапийн доза гац, алий,\nКъарлой, ма вожалахь бале,\nКъар ца луш, лан беза,\nПаргIато йогIур ю цуьнца.\nГ е о р г и й – Жима велахь а, чIогIа кхетам сема болуш къонах ву хьан хIара. Нийса ду цо бохург. Йоккха киртиг ю шун доьзална тIе хIоьттинарг. Оьшучу хIуманна тIехь сох къахкий ма Iе.\nК а з б е к (зал чу) –\nСан Даймохк, Нана-Нохчийчоь, хьайниг санна декъаза хилла-кх тхан кхоллам а. Тхо-м дIадоьлху – дацаре… Тхан къина, доккха тезет хIоттадай, елхалахь, белхалахь, делхалаш… шайн цIийх цIе йолуш, шайн хIух са долуш тхо тIепаза дарна… Нана-ДегIаста, цул тIаьхьа хьо яхалахь, тхан, декъазчерин массеран а меттана! Тхан массеран а синошна ирс хилий хьо язлолахь лаьтта букъ тIехь, доьза байначу тхан доIанашна – хьайн момсарш Деле а кховдаеш…\nГадаевна тоьпаш тоха йина кхиэл хуьйцуш, 20 шо хан дIакхайкхайо набахтехь яккха.\nАганахь наб тесча,\nБеро ахI до.\nОйланехь бералла яйча,\nЦIен-Бердах цIевзаш, цо\nДахдеш, ахI до.\nХIун ду-те хиллариг,\nХьенехан бехк хьаьрчина?\nХIун даьлла гал?\n3-г I а з а м а н х о: «И вевзинчара ма-дийццара, тамашийна стаг вара Гадаев Мохьмад-Салахь. Сиха яра амал. Цундела хьоьхура цо кхечарна собар. Делахь-хIета иза шена а дагадоуьйтура. Ца вицвала. Цунах лаьцна хезначун, цо лайначун, цо язйинчун ойлаян ваьлча, цуьнан кIорггера хьекъал, доккха похIма, шуьйра хаарш бертахь ца хилла, аьлла хета, цуьнан тIех сихачу, карзахечу амалца, цуьнан доьналлица, харц-ницкъана, кхерамна хьалха корта таIо цахаарца». Цхьаьна агIора – къиза хилла цуьнан кхоллам, – эр дара цунна. «Шен даймохк, шен къам, шен сий бохург лаьлла цунна уггаре деза. Вуьшта, Мохьмад-Салахь шен даго ма-бохху ваьхна, шена ма-хетта. Луург лаа а лууш, хетарг хета а хеташ. Иштта дахарх чекхвалар, и дакъазалла яц, и ирс ду. Ткъа, шадоллу хетарг а хилла, хьан диъна хIара дуьне?»\nСулейманов Ахьмада а аьлла цунах: «Ша мел язйина хIума язйина ца хилийта, Гадаевн цхьана – «Даймахке сатийсар» – байтан автор хуьлуьйтур вара ша», – аьлла.\n2-г I а з а м а н х о: Къайлене болу некъ ЦIечу-Бердера дIаболабелира. Цецвуьйлуш ечу ойланашца тIаьхьакхиа гIерта со, Мохьмад-Салахьна ницкъ беллачу къайленашна. Дитташ, шовданаш, олхазарш, стигал… – кхечахьа санна. И къайле еккъа цхьана хазаллийца йоьзна Iай-те?\nДала вовшехдозаделла кхоьллина ду гуонаха мел долу хIума. Оцу низамна дуьхьалдерг цалеладар тIехь ду массарна а. Нагахь лелочу далахь, сингаттам хирг хилар хууш хилар а ду.\nМел чIогIа бу и, Iаламо хаддаза адаме бетта мохь вочух лардан гIерташ. БIаьрг хьаста, хаза сурт гойту, лерг хьаста, зевне аз хозуьйту, беркат…\n«Хилийта стаг галваьлла, белшаш тIехь къинойн чалх а хилийта йохьуш, амма дIа ма татта, вайн гуона юкъа вита», – бехира Хьаьжас. Стаг ша-шен гIелаллица, дакъазаллица, сингаттамца, галваларца ша ма вита, ткъа гуона юкъа а лаций, нисвалийта хьажа, бохург ду и. Дин исламан дог, цуьнан тIум – иза адамийн вовшашца долу вошалла ду» – баьхна Хьаьжас.\nКхоьллинчо кхийдо некъ бIаьргашна байна,\nШен дагна хилла чов, собардеш, лайна,\nВовшашца догмерза, вовшашца тайна\nВай маца нислур-те бохуш, со хьоьжу.\nДелан цIераш йохуш, вай Iаьршашка хьуьйсу,\nЭхартахь аьттоне даим сатуьссу,\nАмма вай вовшашна син-пхерчий кхуьйсу –\nАдамашна вовшийн дог девзаш ду хьуна.\nКхоьллинарг лоьручо адамаш лера,\nКхечунна шех цатам кхетарах кхера,\nШен бехках ма вала Делаца хера –\nВай вовшийн дезаро кхачамбо хьуна\nВайн Хьаьжас баьхна ду: «Вовшашка хьовса,\nВовшийн дог дохадеш, дуьне ма къовса.\nЭлчан некъ талхабеш, нацкъар ма хьовза –\nЭлчан цIе Iаьршашкахь лепаш ю хьуна».\nВарийлахь! Варийлахь!!! Харц некъ ма хьуолахь: Харц новкъахь макх летчахь, дог телхар ду. Мел кIеззиг макхо а хьайн даг тIехь гуолахь: Шен даг чохь цIанвелларг Далла гур ву.\n«Шайхашлахь шайх, декъаза Хьаьжа, яI! Хьан дакъазаллехь йоллу хьан декъалалла! Сийлахь Iеламча-къинхетамча». Цу воккхачу Эвлаяан хьехамаш, дахаран некъ а бовзаро бух-орамера дуьйна схьа хуьйцу Гадаевн кхоллараллин а, Iилманан лехамашна тIехь еш йолу деган ойланаш. Цаьрца цхьаьна хийцало цуьнан дуьнене а, эхарте а болу кхетам а, хьежам а. Гадаев дика кхета Кишин-Хьаьжин дуьнене болчу хьежамех: дерриге а хIума гуонан боламехь кхоллар а, и юха лаьтте юхадерзар а. Хьаьжин лехамех коьртачарех ду адамийн дегнийн цIеналла. Масала: «КIайн чалба шайн коьртех хьарчаяле хьалха, иза шайн дегнех хьарчае», – аьлла Хьаьжас.\nГ а д а е в – Ва ШахIид! ЦIера кехаташ кхоьхьу суна. Хьайниг а кхаьчча соьга схьа. Хьан байташ а йийшира ас. Гуш ду, ахь мелла а алсам къахьегнийла церан кеп а, мукъам а тобарехьа. Оцу кепаца къахьегча, тIаккха байтана юкъа тарлур дац эрна аьлла дош. ХIара сан цхьа байт еша, кхечаьрга а ешийта. Цхьаьннан цIарах зорбане яьккха а хьажа.\nСтигла ма хьийса:\nСтиглара буссуш бац\nЛаьтта ма хьийса:\nЛаьтто лац яххьаш тIехь\nнур долу тача.\nБахаме хьаьддехь а,\nгIалат ву ваьлла,\nмерза и вацахь.\nЛахвала йиш яц и,\nЛуларчун куьг оцо\nдовха ца лацахь.\nМахкаца бев велахь –\nбайна ву чам.\nВовшийн дог иэца –\nВовшашкахь боллуш бу\n– Ма-дарра аьлча, хIара байт Киши-Хьаьжина безамна кхоллаелла ю сан. Бакъдолуш, цо аьлла ду и дешнаш – «Вовшашка хьовса!». Цхьаберш цецбаха а мега ас. Бакъду: Кишин-Хьаьжа – куьйгаца куьг лаьцна а воцуш, дагца дог лаьцна волу устаз ву сан.\nЦунах Iесанах цакхетар-м хIунда хьехадора, цуьнан шен мурдашна а ца вевзира иза. Шен сихачу зуькарца цо меттахъхьадина дара, муьлхха а Паналлехь лелаш дерг билггала цхьа гуо болуш лелаш хилар. Хьаьжа сийлахь къинхетамча вара. Цундела веза суна иза дукха, сайн устаз а лаьцна ас цунах. Вайн къомана и мел вара хьуна аьлча, Алишер Навои узбекашначулла а, Iабдурохьман Джами таджикашначулла а. Суна цIаван доьгIнехь, Хьаьжас жа дажийначохь цунна безаман бIарлагIа йогIа гIайгIабан дина нигат ду сан. Ткъа гIуллакх хилаза дисахь, тIаккха… сийлахь Хьаьжа ма-варра вовзаза вуьсуш го суна.»\n– Дайн оьзда гIиллакхаш гайта ца гIоьрта вайн яздархой. Стаг цецваккха я вело, я велхо гIерташ, цхьацца эпизодаш язйо. Царна хIара могIанаш а ду сан:\nкъоман дог хилла,\nУьш вай дIакхисича,\nХарцахьа лелар ду\nХIора цу «Iадатех»\nсийлахь ду делла.\nШен муьрехь –\nдоцуш цатернариг ду.\nКъомах къам дендина,\nцунна цIе елла,\nЦунна стом латтабеш\nБехдан ма хьийзаде\nЦIан а деш,\nзамане хьийза уьш де.\nДайн гIиллакх дицдинарш,\nтесна дерш нацкъар\nДу бераш –\nБерашна харцо ма е.\n– Буьззина культурни болчу наха шайн дайн гIиллакхаш Iалашдеш гина суна. Юьззина йолу культура дагца хила езаш хилла.\n– Ахь хоьтту: хIун оьшу? ХIун оьшу, я хIун ца оьшу ма дац хьал. ХIун могуьйту – ма ду? Шадерриге а дихкина ду, цхьа а хIума мегаш дац. Посылка схьаэца бакъо яц, юуург эца бакъо яц; ахчанах: цхьа журнал, газет, книшка эца йиш ю. Ас беза мах лур бара-кх цхьана Iежах а, цхьана сийначу хохийн курсах а.\n4-г I а з а м а н х о: Туьйранахь санна беара тIаьххьара безам а. Къаналло бердаш аьгна, дахар кхачалучу хенахь. Кхузткъа шере лестича! ХIокху дахарах самукъа доцуш, дазделла шераш текхочу хенахь.\nЕхачу ирхонах салазаш\nтутмакхан шераш –\nдерриг а цхьаннах,\nЭчиган чалтарех чекх\nОйлане керчадо хилла\nмел дерш. Хьаннаша бес-бесара\nДазделла текхаш ду\n40 шо жима яра йоI Мохьмад-Салахьал а. Дистина догIу хи санна, сиха буьйлира шина адаман вовшех болу бIо. Вовшийн гина а доцуш. Кехатийн марзонца.\n«Къанвелча безамаш бийцар – гIалатех ларалуш ду,\nАмма цо (къеначо)\nЦу хенахь, сценин кIоргера схьайогIу – Малика.\nМ а л и к а –\nИрс хета йиш хилар хьоьца дог декъа,\nХетачийн, хезачийн хьесапаш дохуш,\nХиллачийн, хиндолчийн чуччаха некъаш\nДовзуьйтуш, вайшиннан гергонца йогуш.\nДийцахьа ахь дагахь ма-дарра,\nIовжорах Iалаш ца веш.\nХийла со лайна ву тарраш,\nТешаро эша со веш.\nХаац-кха, кханешна доьгIна,\nНекъаша хIун дохьур шайца,\nАмма со доллучул кхоьру\nТешначух тешнабехк балар.\nХIуъа лан хир яра реза,\nДиккачул дарцашлахь латта.\nЛалур дац тешаро эшош\nХьан меттана га хилахь шалха.\nСан санна, кийрахь са хьийзаш,\nХьегаро Iийжадахь дог,\nЯздехьа, ойланехь хилларш,\nКIеззиг сан байбехьа ког.\nДогдиллал човхийна йоцуш,\nСатийссал хьаьстина йоцуш,\nЛела со дахарах хьоьгуш,\nДахаран ирс хьоьца лоьхуш\nДуьххьара хиллехь а везаш,\nТIаьххьара безам бу хьоьга.\nВацахь а дийцича дезаш,\nСох кхетар – дехар ду хьоьга.\nIуьйранна седано сирла нур оьхьча,\nХьоьга сатийсаро хьовзаво со.\nМалх буьзна, стиглано дарин бос тоьхча,\nКийрарчу дагаро цIовзаво со.\nКIайн дуьне дерриг а\nВайша доьгIний, хьовха,\nХьегар бен вайшинна язделла дацахь –\nДекъазчел декъаза вайша ма ду…\nГ а д а е в – Дукха ехийла, сан дика Малика! Буьрса стигал къуьйсуш, чехка мох а хьоькхуш, ирча тоьхна догIа тийча санна, хьал хIоьтти вайшинна – вовшашка ден къамел а сецна.\nМ а л и к а – (конверт ю буйнахь, и дIало почтальоне) …Безамна тешам оьшу, бацана догIа санна, зезагна малх санна. Тешам боцчохь безам бац, безам боцчохь тешамал башха. Муха ду хьал-де? Дийцахьа! Сагатло сан. Ма яла йиш йоцуш йолу дукха хан ели вайн къамелаш хиланза.\nХехь волчу салтичо мохь туху: – Гадаев, кехат ду хьоьга! Гадаевс, воьдий, конверт схьадохьу. Юха, цу чуьра сурт схьаоьцу.\nГ а д а е в – Ва марша йогIийла хьо, сан дика Малика! Оццул дукха хIунда Iийра хьо, со волчу ца йогIуш? ХIунда хьегий ахь со хьайх, оццул веха? ХIинца-м вуьтур вацара ахь со кхузахь суо. БIаьргана гучуьра йолуьйтур яц. Цхьана а минотана а (суьрте дикка хьожу).\n– ХIай-хIай! И башха нур, ира ши бIаьрг! Хьох юьззина Маьлх-Азни хилла! Цхьа шатайпа башха товш сибат. Елакъежча, хиндерг го…\n4-г I а з а м а н х о – Заза ма сиха, хьийкъина тесира оцу безаман дитта тIе. Дог-бIаьрг Iаббош. Амма ирсах юьззина йолу и бIаьсте йоца хила доьгIнера. Ткъа Маликас мел яздина кехат – церан безаман жайнаш – сингаттаман узум хуьлуш, юха шен ден хIусаме дирзира. КхидIа дахарх йолу шовкъ, тешам дIабаьллачул тIаьхьа адаевс Iожаллина бина кечам бара иза. Iодикаян кхиале, деган аз доцчу орцанан маьхьарца бина кечам. Амма ма доьналла оьшуш мур бара иза. Некъан аса хедачохь, дегIах догдиллинчохь, уьйрийн лар хьошуш, Iожаллин гуро синпха лоцучохь, синкхетаман семалла шегара ца йолуьйтуш, тIаьххьара беанчу безаме дохучу орцанехь тешамца чекхвалар. Дийцарал совнаха, со кхета гIиртина цуьнан даима цхьатерра аьрха я собаре хилла йоцчу амалх а. Амма ца гIиртина цунах устаз ван, суо цуьнан мурд хила. Ишттаниг атта вожа кхерам бу нехан даг тIера. Стаг мухха велахь а, шен долуш долчу дикачуьнца, вочуьнца гайта веза. Ткъа и къобал вар хIораммо ша къастор ду. Суна и веза ву, шен халкъана Пушкин, Лермонтов санна. Шен кхоллараллин, дахаран къонахаллица веза ву. Тайп-тайпанчу заманехь баьхнехь а, амалш чолхе, экаме, чевне карайо церан. Ишттачарех бен хуьлий тIаккха къоман илланчаш! Ма ирс ду иза – воцуш а, нахана вага висар. Цецдийла Iемийла вай! Цецдийла! Вай цецдаха МохьмадагIар ма эшабойла вайна!\nХенашкахь вовшашна генара хилла\nВовшеха вай кхета некъ боцуш ду.\nВицвехьа, хено кир тоьхна,\nДарцийн гIов дицдан хиънарг.\nХеназа ойланаш йоьхна,\nГур дуй-те, ган а лиънарг?\nСан деган хьоьцара герго\nДохо йиш йолчеха дац.\nЧIогIа ю ас йохьу терго, –\nХьол хьомсар цхьа а сан вац.\nЦкъа а кхин ара ца вала,\nСан даг чохь сецна ву хьо.\nВицве, ахь соьга ма ала,\nАларах виц хьо ца ло.\nБашха сурт хIоттий ахь,\nДарцийн гIов дицдина,\nмерза тов тоьхна,\nДагна сан озийна\nКхоларан мархех чекх\nсирла нур оьхьна,\nХьежарах сецна бIаьрг\nХьаьвзина висна со,\nДийца некъ боцучу\nБашха кеп хIоьтти-кха,\nхилларш хир дац моьттуш,\nМел хаза ду, мел хала ду\nхьоьга тийсар са.\nДийнан ял со йоцуш ма ю,\nМерза хьийза сан са хьуна,\nмерза Iийжа дог.\nКийра богу. Кийра – хьуна.\nХьоьга дIатуьйсу ког.\nЯзделлий-те Iаьршан йоза\nвайна вовшийн ган?\nДогIур дуй дезна доза –\nМел хала ду, мел хаза ду\nхьоьга дегIа ла.\nГ а д а е в, М а л и к а а –\nБоданах етта ю буьйса.\nДитташа дайн шабар до.\nСтиглара седарчий хьуьйсу.\nОйлано, оьций, дIахьо.\nСтенга хьо – соьга ма хетта.\nБеха некъ билгала бу:\nИсбаьхьа сирла схьакхетта\nВезачун(езачун) довха нур ду.\nСтиглара седарчий хьуьйсу,\nДитташа дайн шабар до,\nДаим ас хьоьга сатуьйсу,\nДаим хьох хьаьгна-кха со.\nЦхьаъ ду сан хIоккхузахь хатта:\nБезамаш хIунда бу-те?\nИрсана кхуллу уьш лаьтта?\nГIайгIанна кхуллуш бу-те?\nВайшиммо ирсе ваьш лору,\nБезаман алонехь датталуш де,\nХиндолчийн сурташ вай дору,\nХилла мел долчел уьш сирла гун де.\nХьан матто хьан безам\nБийцина бала а лац.\nАмма сан безамо\nШел сов кхин хета а лац.\nУьш буста дац техьа дол?\nIаьршахь кхиэл хир елахь,\nвовшах вай доза –\nТоьлла суо гойтур ю хьол.\n«Дуьххьара хиллехь а везаш,\nТIаьххьара безам бу хьоьга».\nТIаьххьара хиллехь а езаш,\nХьалхарниг суна хьо хета.\nВоккхаллехь кIаргвала воьлча,\nБералле воьрзуш ву, олу.\nКъена дог хьекъалал тоьлча,\nЦундела цец а ца волу.\n2-г I а з а м а н х о – Гадаев Мохьмад-Салахьа набахтера кхехьийтинчу кехатийн боккха цхьа барз хир бара. «Дешарца бен толам баккхалур бац!» – и дара цуьнан жамI. Шатайпана кхане ю иза вайн къомана. Гадаевс яздора: «Со чIогIа кхоьру, кхечу къоман композиторийн карахь вайн къоман мукъамийн башхаллийн, дог-ойланан аз нехачу, догдоцчу, дахар доцчу кегадаларе дерзарх… Къоман башхалла, дог-ойланаш ларъеш, муьлххачу къоман мукъам кхиорхьама, жима волуш дуьйна, дегIан массо меженах чекхбаллалц, оцу халкъан дог-айамах худавелла хила веза…». I972 шарахь цIавоьрзу Мохьмад-Салахь. Дукха дара Мохьмад-Салахьа дан леринарш. Делахь а, болх дIаболо кхиале, цамгаро лецира иза… кхин цкъа а дIа ца хеца. Шен тIаьххьара йозанаш Малике дIадахьийтира цо.\nЗаманхочо шегара кехаташ дIакховдадо яханчу замане, цуьнгара уьш схьаоьцу Маликас.\nМ а л и к а – «Малика! Сан гIуллакх дика дац. Со мел лаьтта хууш дац. Вайна кхин могуш цхьаьна гур ала дац. (Кхузахь Малика, самалделла, гуолашна тIе охьайоьду) ХIара соьга ахь яздина хьайн кехаташ а, хьоьга ас яздина долу сан кехаташ а цхьаьна Iалашдийр ду ахь. Кхано, тIаьхьа, хьо йозанца болх бан йолалахь, оцу балхана Iаламат мехала, шортта йозан болх бу хьуна хIара вайшимма вовшашка яздина кехаташ. Вайшимма цхьаьна бан дагахь хиллачу сан белхан ойланца йогIуш, вайшинца хиллачу марзонах лаьцна, и дIаян ца юьтуш, цхьа киншка язйийр ю ахь… Хьан Мурид».\nМаликин тIейогIу цуьнан гергара йоI.\nС а й х ь а т – Малика! Чохь юй хьо? (Малика го) Малика, со хьуна чIогIа хаза захало дохьуш еана. Сайн йишийн маршича ву иза. ГIалахь доьшуш ву, товш ву: куц-кеп. (Цецйолу) Хьуна хIун хилла? Хьо ма гIийла ю?\nМ а л и к а – Мохьмад-Салахьера тIаьххьара кехат деана соьга.\nС а й х ь а т – ХIан, хезна суна и гIелвелла олуш, вайн кIоштарчу больнице тахана охьавиллина, бохура, иза.\nМ а л и к а – Муха? Тахана? Нанига хаьттина, со гIур ю цига-м тIаккха.\nС а й х ь а т – Хьуна иза цкъа а гина а ма вац! Хьолла а дукха воккха а ма ву иза.\nМ а л и к а – Даго воккха-жима ца лоьру. Даго, шех кхетарг къаставо. Суна иза, цкъа ца гича, Iелур яц со хIинца…\nСайхьат – Эрна хир ду. Цунна цхьа а тIевуьтуш вац, боху, церан наха. Хьо цига дIакхаьчча, хан яьлла хан хир ю. Хьан гIаш яха дезар ма ду. Цига йоьдуш атта машен а кхетар яц. Садале, юха, цIа кхача а ма деза хьан…\nМ а л и к а – Цига а кхочур ю, юха цIа а кхочур ю. Цкъа и газа со Iийр яц. Дуьненахь.\nС а й х ь а т – Кхета хьох. ГIой йола, тIаккха, кхин ца Iаш. Коре гIолахь, вуьшта, тIеюьтур яц хьуна хьо.\nМалика, дIатуьлу, больнице. Сайхьатана лаьттахь кехат го. Кехат схьаоьций, Маликина тIаьхьахьоду. Иза генаяьлла а хуьлий, соцу. Схьаоьций, дIадоьшу хьалхара могIанаш, диснарш – дагахь.\nхьоьжуш со Iа.\nДахкарах чекх малх санна,\nЛеллачийн сурт хIутту,\nКъаьсттина къегаш го\nIоьхуш цIа хьаьлхинчу\nШовдане бийлар шайн\nБезамаш вай хIетахь,\nАмма вай, хIетта а,\nмалх бузуш, кхеташ,\nВовшийн ган «бехказло»\n– ДIаяхана хаза заманаш, кхин цкъа а юхайогIурйоцу. Дера, хьалха безам – хаза, шовдана йистехь ма-буьйцура, хIинца – кехаташка бирзина. Дегнаш а хилла хьалха болат санна, – чIогIа, хIинца-м дIа дуткъаделла, цхьа хьасий бен а ца бисна. Адамаш IаьIаш ду, рицкъа-м хьалхалерраниг ду, тIекхеташ дац. ХIун хила доллу-те дуьненах? Дуьне-м хьийзош ду, ма-боху? Дуьне-м гIелделла, ма-боху?\nЛаманан дарта ю, хьегIарехь тийна,\nШирачу махка тIехь охьахиъна гуш.\nКогаш тIехь лаьтташ ю, тIемаш гIортийна,\nЛаьтта дегI дожадар деза ца луш.\nМархал кIел хьийзаш, цо зама текхнера,\nТурпалчу тIемашца хедадеш хIо,\nСирлачу шовданех дай а бекхнера,\nМокхазар бердаша биллина го.\nАмма уьш генахь ду хIинца-ма цунна,\nГонаха зил банза аренаш ю,\nIазапо хьешна дегI доьжна Iачунна\nIаьршашка хьаьжна бIаьрг эрна ма бу.\nЖималла! Дагна и гена мел ели,\nЙицлой, ткъа? ХIинца а йиц ма ца ло,\nСирла ю. Тохало и йоьжнаериг,\nЛаьтта тIам гIортабой, айъа а ло.\nГенахь ду лаьмнаш а, ялалац стигла,\nХIинццалц дайн идда дегI даш хилла ду,\nЭшначу тIемаша айъа ца тигна,\nМархаш кIел хьийзинарг йоьжна ма ю.\nМалика больницехь ю, тIехьашха, коре а яхана палати чу хьоьжуш. ХIара хаалой, Гадаев, букъ берзийна волу, схьавоьрзу. ХIара шиъ вовшашка хьоьжуш Iаш ду.\nГ а д а е в – Малика! Суна орцаха еана хьо?..\nМ а л и к а – (замгаяьллачул тIаьхьа) Хьайна могашалла-гIоли ехахьа, Деле!\nГ а д а е в – Йоьхийла дац сан.\nМ а л и к а – Ва, хIунда?\nГ а д а е в – Суна иэхь хета Делах, сайн дехаршкахь соввийла, сан доIина Цо жоп деллачул тIаьхьа.\nМ а л и к а – Муха?\nГ а д а е в – Ас дехнера АллахIе: сан валар-верзар цIахь хилийта Ахь: сайн юьртахь, ЦIен-Бердехь! – аьлла. АллахI, сайн доIина жоп луш карийра суна!\nЭххар а, Малика цIаяха сехьа йолу.\nЦхьаъ ду сан хIоккхузахь хатта: Безамаш хIунда бу-те? Ирсана кхуллу уьш лаьтта? ГIайгIанна кхуллуш бу-те?\nОйланех бетта бу кийра, Гушдолчо хаттаза, со – Везначух къастайо – хийра, Дегабаам сан – тийсало.\nХIунда и – соьга ма хетта, Беха некъ билгала бу: Малх а хIунда бу кхетта? Iожалла – бовзаза гу.\nДаим ас хьоьга сатуьйсу. Даим хьох хьаьгна-кха со…\nГ а д а е в – Малика!!! – аьлла мохь тухуш, гIенах санна, вовшахкъастар хилира цу шиннан.\nХьуна ас хIоттийнца\nТиш и лур дац,\nЧартийн хьун хIоттарах,\nХьул а лур дац.\nЦо хьан лар халкъашлахь\nЛаттош хир ю,\nЛаьтта тIехь дехаш-Iаш\nХалкъаш мел ду…\nЦундела, ахь соьха\nКъинхетам биэ –\nВиц ма ве хийла хьайх\nВахаран чкъурган некъ\n«Кхоьллинчо кхийдо некъ бIаьргашна байна,\nШен дагна хилла чов собардеш лайна,\nВай маца нислур-те бохуш, со хьоьжу»\nК И Р Х Ь А\nАхмадов Муса. Дикане боьду некъ\n08.02.2022 в 23:04\n27.03.2022 в 01:58\nlike to say thanks a lot for a remarkable post and a all round enjoyable blog (I also love the theme/design), I don’t have time to browse it all at\n03.04.2022 в 13:30\n03.04.2022 в 23:37\n05.04.2022 в 08:25\nair tickets booking:\n06.04.2022 в 02:18\n06.04.2022 в 03:55\nflights tickets cheap:\n06.04.2022 в 14:26\n07.04.2022 в 09:45\ndoubt that that you should publish more about this subject\n11.05.2022 в 13:11\n11.05.2022 в 16:54\n16.05.2022 в 15:14


Нохчийчоь - Iедалша газах а, тоьках а ахча схьадоьхуш кехаташ хьовсийна бахархошка, Соьлж-ГIала, 2013\nНохчийчохь цхьана эшшара чIагIам бинчу ражехь дIахьош бу Iедалша шайна цхьацца коммуналан хьаштех пайда эцна аьлла декхар болчу нахаца къийсам. Соьлж-ГIалин мэрино, масала, шен белхахой арабаьхна, коммуналан декхар долчу наха суьдашка ийзоран кхерамаш тийсийта.\nЭкономикехь Iаламат кхиамаш баьхначу Нохчийчохь забарш йоьйтуш яц бахархошка, Iедалшна ахчан декхарш церан далахь. Оьрсийчохь массанхьачулла, лакхара ду Нохчийчохь ял яккхар а, коммуналан ахчанаш гулдар а.\nКоммуналан ахча дIаделла аьлла кехатан тоьшалла дацахь Iедалан белхахошна алап а ца ло, ян цхьана тайпа справкаш а ца язйо. Гарехь, Нохчийчоьнан бюджетан доккхах долу дакъа ду нахера гулдечу оцу ахчанех.\nКъаьстина жигара болх беш бу, бахархошкара ахчанаш схьадахар тIехь Соьлжа-гIалин мэрин белхахой. ТIаьххьара цигахь бинчу сацамца, пхи эзар соьмал сов даьлла долу декхар, схьадоьхуш шай белхахойн тобанаш араяхна. ГIаларчу петаршкахула а, долахь долчу цIеношкахула а лелаш бу уьш хIинца, мэрина дала дезаш долу ахча дагдоуьйтуш.\nГарехь, цхьана баттахь а, ахчанна хьем бича могуьйтура долуш дац. Кхелехула къастор ду бохуш кхерамаш туьйсу, массу а хIумнах кхера Iаьмчу нахана. Падам цIе йолу зуда Соьлжа-гIалахь ехаш ю, ша цхьана петар чохь. Ша хIора баттахь цара хIоттина долу ахча дIалуш долушшехь, шен неIаьрга а баьхкира мэрийн белхахой элира цо.\nПадам: «Сийсара баьхкинера уьш тхо долчу. Нехаш дIа а кхоьссина, чуйогIучу суна гира уьш. Суна тIехь декхар дацара, цхьа дика. Со тIейирзира царна, ворхI баттахь йовхо латтош ю аьлла ахчанаш хIунда доху аша аьлла. Хьал дика доцучарна тIеяздо шаьш и ахча, элира цо. Царах ахча дала нехан хIун гIуллакх ду, Iедалийн иза шоррта хилча? Цхьана а меттехь ма дац, ворхI баттахь йовхо луш ю бохург».\nТахана хьоьгахь ахча хилча а, иза дIадала а боккха бала бу. Тоьках цхьанахь дала деза, газах кхечанхьа дала деза, ткъа, коммунала бохучуьнах, цу юккъе догIу, нехаш дIаяхьар а, арахь нуй хаькхар а, петарш чохь йолу гIишло цIена латтор а, дIадала воно хала ду, нах дукха болуш. ДIалучу ахчанна барамехь дац, Iедалша латтош долу коммунала и хьелаш, аьлла кхин дIа а дуьйцу Падам цIе йолчу Соьлжа-гIаларчу яхархочо.\nПадам: «ЦIенна ТО яр олуш долу цхьа хIума ду цигахь цара шаьш деш ду бохуш. Цхьанн\_а а тайпа хьовсуш бац уьш цIеношка, амма оьцуш ахча ду. Пхеа шарахь басар хьокху, амма иза шолгIачу дийнахь гучудолу шен кхачамбацаршцаний цхьана. Нехан а таронаш яц, белхаш ца хилча».\nАхча дIадала аьтто боцучарна, Iедалша бина цхьа аьтто бу. Цо ша дIало иза. Амма и кехаташ кечдинчарна а даийтина кехаташ декхар ду хьуна тIехь аьлла, бохуш дуьйцу Падам цIе йолчу зудчо.\nПадам: «Хьаьнга луьйш бара ца хаа суна, хьалхарчу гIат тIехь ехачу зудчо бохур ша субсиди оьцуш ю. Иза иштта йоллушехь, цунна тIе яздина дуккха а ахча ду. Субсиди оьцуш ши шо доллушехь, тарифашца ма доггIу ахчанаш тIеяздина цунна. ХIинца кхелашкахула лелаш ю иза».\nТахана мэрийн белхахой коммуналан ахчанаш схьагулдеш берш, шайла тIехбевлча доккха са доккху бахархоша. Ткъа уьш неIарга хIотта безаш болу цхьаберш кхоьру царах, шаьш кхера Iаьмма а, Iамийна а болун дела.\nНохчийчура коммуналан сервис а, цунах боьху мах а - мел цхьанадогIуш ши хIума ду?\nЗарратан станцеш яхка бохку Нохчийчохь...


Кхин цхьа доьзал а цIабалийна Шемара\nЗазадоккху-бутт 14, 2020\nТIом боьдучу Шемарчу кIоштара шен 4,6 шераш долчу шина бераца цхьана цIаялийнарг ю Дагестанан яхархо Кенжибулатова Эльмира. Тахана, Зазадоккху-беттан 14-хь Iуьйранна цIакхаьчна и доьзал Туркойчуьра Соьлж-ГIала деанчу кеманца, хаам бо "Грозный-информ" агенталло.\nБакъаонашларъярхочо Саратова Хедас бинчу хаамца, Кенжибулатовас дехар дина, ша Нохчийчохь йитахьара аьлла, "кхузахь Нохчийн Республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дерриг а оьшу хьелаш кхоьллина" хиларна.\n"Грозный-информ" агенталло, яздарехь, вуьшта Дагестане дIадаха дезаш дара шаьш, амма Нохчийчохь кхетарца хьоьжу шайн лазаме, аьлла оцу зудчо.\nСаратовас бинчу хаамца, Кенжибулатова шен майрачун тIаьхьа яхана хилла Шема, бераш схьадало аьтто хир бацара-те аьлла. Амма эххаре а иза кхаьчна аль-Холь лагере. Цигара иза кIелхьаръяьккхина Кадыров Рамзана, аьлла Саратовас.\nКенжибулатован майрачух хIун хилла хууш дац.


ХIинжа-ГIалахь лаьнца 800 эзар соьмах шен хIинцца дуьненчу яьлла йоI йохка гIоьртина Ахвахскан кIоштара 28 шо долу яхархо. Оьрсийчоьнан Дагестанерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бина цунах лаьцна хаам.\nТалламчийн версица, ГIуран-баттахь Дагестанерчу цхьана зудчуьнга, кху шеран Чиллан-баттахь ша дан деза бер эца аьлла хилла шеконашца лаьцначо. Реза хилла зуда, амма барт бар низамашкахь доций хиинчу цо, полицига дIахаийтина.\nБер дохка дагахь хиллачу яхархочунна тIаьхьа бевллачу полисхоша, карарчу беттан 26-чохь, лаьцна иза, бер доьхкина ахча караэцначул тIаьхьа. Нанна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх долийна, оцу артиклехь набахтехь даккха итт шо кхачадо.\nСтохка аьхка иштта шен бер дохка гIоьртина Дагестанера пхи зуда кхеле хIоттийра. Арахь яккха 3-3,5 шераш хенаш кхайкхийра царна.


www.islamannur.org - 18-гIа дакъа\nКерла юкъадаьхнарш (бидаIаташ) а, керла хIуманаш (кхоллар) а дихкина хилар\n«Бакъонал тIаьхьа хIун хила тарло - тилар доцург?» («Юнус», 32).\n«Жайнахь цхьа а хIума юкъах дитина дац Оха» («ал-АнIам», 38).\n«Шайн муьлхха а цхьана хIумангахь къовсам хилахь - АллахIе а, элчане а даккха и» * («ан-Нисаъ», 59).\n* Вуьшта аьлча: «КъурIане а, Суннате а даккха и».\n«Боккъалаъ, хIара - Сан нийса некъ бу. Оцунна тIаьхьадаза шу, и боцучу кхечу некъашна тIахьамадаза шу, хIунда аьлча (оцу некъаша) Цуьнан новкъах тилор ду шу» («ал-АнIам», 153).\n«Нагахь шайна АллахI везахь - суна тIаьхьадаза. ТIаккха АллахIана шу а дезар ду, шун къиношна геч а дийр ду Цо» («али-Iимран», 31).\nИштта кхин дуккха а ду хIокху декъана догIу аяташ. Хьадисех дерг аьлча, ткъа уьш дукхе дукха ду. Дика гIарадевлла а ду уьш. Царех цхьадолучарех тоам бийр бу вай.\n169. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) аьлла: «ХIокху тхан гIуллакхехь (бусалба динехь) цуьнах доцург юкъадаьккхиначуьнгара - иза (юкъадаьккхинарг) тIеоьцур долуш дац (къобалдийр дац)» (Бухари: 697, Муслим: 1718).\nОцу хьадисан Муслиман риваятехь дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Цхьамма тхан гIуллакхаца (бусалба динаца) цхьаьна ца догIуш долу муьлхха а цхьа хIума дахь - иза тIеоьцур долуш дац (къобалдийр дац)».\n170. Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (нахана) хьехам бечу хенахь - бIаьргаш цIийлора цуьнан, аз а айлора чIогIа, оьгIазалло а чIагIлора. (МостагIийн) эскар гергагIортар дIахьедеш волуш санна, цо олура: «МостагI Iуьйранна вогIур ву шуна!» (я «МостагI суьйранна вогIур ву шуна!»). (Пайхамара (АллахIера къинхеьам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «(Нахе пайхамар а вина) ваийтина со - со а, къематде а хIара шиъ санна гергадеача!» - шен хьажон пIелг а, юккъера пIелг а вовшах а тухуш. Цо элира: «Цул тIаьхьа, боккъалаъ, уггаре а дика къамел - АллахIан Жайнахь (дерг ду), уггаре а дика куьйгалла – Мухьаммадан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) куьйгалла ду, уггаре а вон гIуллакхаш - керла юкъадаьхнарш ду. ХIора керла юкъадаьккхинарг – тилар ду!». ТIаккха элира цо: «Делах тешначу хIоранна а герга ву со - цуьнан шен сил . Муьлхха а цхьамма шена тIаьхьа муьлхха а цхьа бахам битинехь - иза цуьнан доьзале (берза безаш) бу. Шена тIаьхьа декхар я таро йоцу гергаранаш битинарг – суна тIе ван веза иза, (церан гIайгIа бан безарг) со ву» (Муслим: 867).\nХIокху декъана догIуш ду Iирбад бин Сарийас (АллахI реза хуьлда цунна) «Хаддаза Суннатана тIегIерта везаран декъехь» дийцина хьадис.\n Вуьшта аьлча: «Цуьнан хьокъехь долучунна бакъо сов йолуш ву со - цул шел а».


Президентийн "G-8" клубера эккхийна Путин Владимир\nЗазадоккху-бутт 25, 2014\nНидерландаш -- Гаагерчу G-7 саммитехь, 24Заз2014.\nХIинццалц G-8 олуш хиллачу тоьллачу пачхьалкхийн лидерийн юкъарлоно шех G-7 баха долийн. Иштта аьлла цо шех, ша ХIаагерчу саммите Оьрсийчоьнан президент кхайкхина а вацарна. ГIирма Украинера дуьненан низамаш а талхош дIаяьккхинчу Оьрсийчоьнна ша резаяцар а, цунна кхачо лерина таIзар а дIадовзийтина саммито.\nG-8 цIе йолчу дуьненан уггаре а нуьцкъалчу бIархI пачхьалкхенан тобанах G-7 хилла, Оьрсийчоь цу тобанах дIакъастор бахьана долуш.\nЦхьанатоьхначу Штатийн, Британин, Германин, Францин, Италин, Японин, Канадин куьйгалхоша а, ткъа иштта Европин кхеташонан, Еврокомиссин а шина куьйгалхочуо оршот сарахь шаьш Нидерландашкахь дIаяхьанчу саммитан жамIа деш тIеэцначу декларацехь билгалдоккхуш ду, Оьрсийчоь цу тобанах дIакъастор Украинечу хьолаца доьзна а ду, Оьрсийчоьно шен Украиница болу леламаш хийцалца кхин дIа а нуьцкъала а хир бу и сацам, аьлла.\n„ХIоттаделчу хьолехь Сочехь дIаяхьа лерина хиллачу саммитехь оха дакъалоцур дац. Оьрсийчоьно шен курс хийцалца, ткъа политикан климат юха а ша хьалха хиллачу хьоле юхадерззалца оха G-8 тобанехь болхбар сацош ду“, - аьлла яздина дара саммит дIайирзинчул тIаьхьа цуьнан декъашхоша журналисташлахь даржийначу дIахьедарехь.\nАла дашна, ур-атталла хIинцачул бутт хьалха а Сочехь дIаяхьа лерина хилла йолу рогIера цу тобан саммит, кхеташ ма-хиллара, кхин Оьрсийчохь дIахьур ю бохург цхьаммо а дийцаре дуьллуш а дац. Сочина метта иза дIахьур ю Брюсселехь, кху тIаьхьарчу I7 шарахь дуьххьара Оьрсийчоь декъа а йоцуш, дIахьур ю иза.\nЦу хьокхехь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергей хIинцале а дIахьедар дина, „тхуна-м яц и G-8 оьшуш а“ бохучу хьесапехь. „Иза формала йоцу клуб ю. Нагахь санна тхан Малхбузерчу партнерашна и формат кхин дIакхехьа хьашт дац аьлла хетахь, тхо-м дац цунах тийсадала дагахь“, - элира цуо. „Кхин башха боккха сингаттам а бац иза кхин ца гулъяларх“, - аьлла тIе а тухуш.\nБакъду, тахана Оьрсийчоьнан коьртачу дипломато иштта бендацаран кеп ян гIерташ къамел дахь а, I996 -чу шарахь Москохахь дуьххьара цу тобан саммит а йина, ткъа I997 -чу шарахь дуьйна Оьрсийчоь цкъа хьалха „G-7 плюс I“ аьлла цIе а йолуш, тIаккха, заман йохалла,G-8 аьлла, массо а бакъонаш йолу декъашхо санна, цу юккъе эцначу хенахь иштта бацара Оьрсийчоьнан куьйгалхойн синхIоттамаш. Вуно доккха дозалла а, боккха аьтто а хетара цкъа а хьалха Ельцин Борисна а, цул тIаьхьа Путин Владимирна а эххара Оьрсийчоь дуьненан нуьцкъалчу пачхьалкхийн могIаршлахь, царех цхьаъ санна, тIейитина хилар.\nХIунда аьлча, G-8 – иза цхьа официала институци яцахь а, амма кху лаьттахь болчарех уггаре а боккхачех ницкъ бу, Дуьненаюкъарчу валютийн фондаца а, Дуьненаюкъарчу арахьарчу махлелоран юкъараллийца а, Экономикан цхьаьнаболхбаран а, кхиаран а юкъараллийца а цхьаьна могIаршлахь лаьтташ йолу.\nЛавровс ма-аллара, клуб иза, амма элитаран клуб. Нуьцкъалчийн клуб. Ткъа дуьненан нуьцкъалчаьрца ша цхьана тIегIанна тIехь хилар вуно мехала лоруш хиллачу Путин Владимирна, хIинцачул тIаьхьа шена цига некъ бихкина хилар, шеко а йоцуш, лан атта хир дац.\nКхин а цхьа агIо а ю цу хIуман, престижан агIо хилла а ца Iаш. Иза уггаре мехалчех вайн заманахьлера механизм ю, финансийн а, экономикан а, амма иштта политикан а голатохарш билгалйохуш йолу, ткъа иштта дуьненан экономикехь а, политикехь а йохучу коьртачу гIулчашна координаци еш йолу. Цундела шаьш цу декъа ца хилар шаьшна бен а дац аьлла Оьрсийчоьнан куьйгалхоша деш долу дIахьедарш, мел кIезга а, думе ца кхаьчначу цициго „Иза-м мерза хир бацара“ аларх тера хетало.\nХьахон догIу иштта, тергамхошна кхеташ хилар, цу элитаран тобанах Оьрсийчоь дIакъасторо цу пачхьалкханна дан там болу зенаш мел лакхара хир ду бохург. ХIара шо доладелчахьана Оьрсийчоьнан йохк-эцаран фондаш 20 процентана лахъелла, оьрсийн акцеш йайлуш йогIуш ю, ткъа сом дела денна аьлча санна дайлуш ду. Цул совнаха, дуьненаюкъарчу рейтингийн агенталлаша масех гIулчана лахйина оьрсийн яккхийчу корпорацийн кредитан рейтингаш.\nЦу хьелашкахь Цхьанатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаментан векал йолчу Харф Марис дIахьедар дира журналисташка, G-8 Оьрсийчоьнна чIогIох оьшура, кхин дIа болчу цу тобан декъашхошна Оьрсийчоь оьшучул а, аьлла.\nЦуо дийцарехь, Оьрсийчоьнна вуно мехала ду, шен экономика кхиинчу пачхьалкхийн экономикан дакъа хилийтар. „Оьрсийчоьнан экономика дикчу хьолехь яц хIинцале а. Иза стагнацехь ю. Нагахь санна цуо сихонца деэскалаци ца яхь, кхин а ирчох тIаьхьалонаш хир ю цунна“, - элира Iамеркан пачхьалкхан департаментан векало.\nИ цуьнан дешнаш тIечIагIдо иштта шинари дийнахь Оьрсийчоьнан экономикан а, кхиаран а министран гIовса волчу Клепач Андрейс динчу дIахьедаро а. Оьрсийчоьнан экономикехь стагнаци хиларна мукIарло динчу Клепача элира, хIара шо доладелча дуьйна схьа цу пачхьалкхара 65-70 миллиард доллар арадаьлла яьлла.\nДуьме ца кхаьчначу цициган хабар


Бусулба йоцу Исламан банкаш\nБритани -- Британин Паччахь Элизабет ШолгIаниг бIаьрг тухуш ю Лондонерчу Bank of England-банкехь латточу дешина, 13ГIур2012\nТIаьхьарчу хенахь Малхбузерчу Европера пачхьалкхашкахь гучуйовлуш ю исламан банкаш. Царах ю Британи. Амма цигара бусулба ю бохуш йолу банкаш баккъалла са а ца йоккхуш болх беш ю бохучух шеко йолуш бу банкийн гIуллакх девзуш болу говзанчаш а, Iелам нах а.\n«Британи банкрот хиларна кхоьруш дуй шу? Самагатде, вай бусулба наха кIелхьара даха герга ду. Вайн Iедало а, банкаша а, шаьш кху махкахь исламан банкаш са яхарехь бина кхиамашца, вовше дIекъал дечу хенахь, царна шаьш дуьйцучуьнан маьIна хаий те?» - иштта йолало Филлипс Мелани бохучу Британера гIараяьллачу журналисто, Дейли Мейл олучу газетехь зорбане яьллачу шен интервьюхь.\nИ болх Британи Iедло тоьттуш бу. Браун Гордон ша финаниси министер волчу хенахь кхайкхинера, ша Лондонах ислама банкийн коьрта гIала ян лууш ву аьлла. Амма вай хьаькамашна гуш дерг шайн бIаьрг белош долу миллиардаш фунташ бен дац. Ишта а Европехь цIе санна сиха даьржаш долу бусалба динна кхин аьтто беш некъаш ду уьш, бохуш ша Iедалан финансийн политикина реза цахилар билгалдоккху Филипса.\nАм, хIун ю иза – Исламан банк?\nХIун ду цуьнан гIиллакхаш а, декхараш а, пайданаш а?\nХьнал ду иза, йа магош дац?\nИза инзаре бокхха чулацам болуш агIо ю. Амма хIетте а, и хаттарш дара оха тхайна хьалха хIиттийна, уьш талла а, тхайна карийнарг шуна доцца довзита а Iалашо йолуш.\nЛондонера Дуьненан юкъараллин Финанси Сервисо ара хецначу рапорто дийцарехь, Британи Исламан Банко дIалаьцна дакъа Пакистан a, Бангладеш а, Турци а Египет а цхьани долу чул а докхха ду. Иштта, массо а малхбузехьа йолу пачхьалкхашкахь чул а дукх ю Британехь бусулбачу нахана лерина ехкина Ислама банкаш. Цу банки хьашт, кху малхбалехь йолучу паччалкхашкахь, тамлуш ду. Са буьлуш бу исламан банкашка кхидаш болу бусулба-боцу нах а.\nПхиъ йуьззина, шарIаца qогIуш банк ю Британехь, ял йакххарах а, чIагIараш а, хьарам ловзараш лелочу йохка-эцарехь цIена а йолуш. Цул сов, кхи йолу тоьлла 17 банко - Барклис, РБС, Ллойдс, иштта кхийолучара а, шайна чохь Исламан Банка гIилкхаш долуш дакъош диллина, бусула нахана тIедоьгIна. Ткъа оцу системи чохь хьийзаш долу рицкъа £I2 миллиард ду, аьлла билгал дина.\nХIун башхалла ю цу Ислама банка кхечу банкашца? Стенах бу церан пайда? aьлчи - шайн пайда, шайн клиенташца зе-пайда декъар бу. Цул совнах, билгал доцуш, даьржина, къайлах хIума хила йиш а яц Ислама банкашкахь, дерриг а клиентана билгал а дина, сеццина хила дезаш ду, боху цу банки официал векалша, шай интернет дакъош тIехь.\nМасала, ше цхьа хIусам эца ойла а хилла, иза эце таро йоцуш волу стаг, тха банке вогIу, тIъа, оха, цу стагаца барт хилла чул тIаьхьа, и хIусам, тахана болчу базара мехах, тхай банк дола а йокххий, тIакхха цу стагана и хIусам хенаца юхку, тхай мехах. Цу стага тIакхха тха мах цхьана хенахь юкьахь - барт хиларре хьаьжжина - хьатокху. И хан 3 шо, йа 20 шо хила а йиш ю – иза а барт баре терра ду.\nМасала, стага шена хIусам тхега эцийтахь, оха цу хIусама чохь баттахь Iийриг мах лара а лорий, цуьнан ах мах стаге хьабоьху. Иза бу тха пайда. Хан билгал якххинариг ю. Цунах терра ду декхар далар а, йа юкъахь йохк-эцар лелор а. И хIусам санна эца йишйолуш ю муьлха а хIума. Цунах, а шина агIонна юкъахь пайда бекъар хуьлу, ял якххар цахуьлу – олий кхетаво Ислама банкаш лелочара.\nАмма, цу банкийн гIиллакхашна реза боцуш бусулба нах а дукха кара бо. Царах ву гIарваьлла Iелам стаг лоруш волу Хьусайн Iимран. Цо ше хьехамехь билгал до и тайпа йохк-эцар а мегаш цахилар. Iилманчо ше ойла мича бух тIехь лятта а дуьцу: Нагахь юха доьрзу декхар, цу стаге делла чул лакхара далахь – иза ял йакххар ду, иза хилар, ша къовса кийча а ву, бохуш тIечагIдо Iеламчано.\nВайн Пайхамара декхарина хIума оьцуш хилла, шеко а йоцуш, ам цо дIалуш хилла мах, цу хIумана мах бен хилла бац, бохуш сецамаш бо Хьусайна. Ткъа декхар хенаца хьедалар а, дакъошца юхадерзар а мича хьолехь лелийна Пайхамара, Хусайна билгал ца до.\nЖимма кIаддина дуьцу шена хетарг Лондонехь, исламае финансийн говзанча волу Разви Шаббир. Ша цахутту и банкаш Шаркъаца кхоччуш йогIуш ю ала. Цара, шай гIиллакхаш Шаркъаца лар дахь а, гIуллакхаш лар дан тахана гIора кхочур дац цу банки, бохуш дуьцу Шаббир, шен ПрессТВ олучу канале, леррина Ислама банки хьокъехь, дечу къамелехь.\nАм, ша тешна ву, иза ниса болам хиларах, тIкъа кхидолу кхачам бацараш, жим-жима нислур ду, боху говзанчо. Цо дицарехь, ишта Ислама гIилкхашца йохка-эцар лелийна цхьа а банк йоьхна йоьжна яц кху дуьненахь лаьттачу экономики егорехь.\nТкъа цу банкашца гIуллакх Iоттаделлачу наха дицарехь, Ислама банкашца дериг генна гIоле ду кхи йолу банкашка шена тIера массех цIока йокхийтачул. «Айхьа хьа хIун оьцу а, дIа хIун ло а хаъ хьуна, тIе хьай таро ма хилла и декхар дIакъовла а аьтто бу хьа. Хьай доьзална дола да гIора а кхочу - иза хьанал а ду.\nТахана, банкашца гIуллакх а доцуш, кху дуьненахь, маша санна вовшах йоьзна лелачу экономики зIенашца а, гIиллакхашца а, хала ду бусулба нахана кхечу нахе нисса шай гIуллакхаш лелон а, шайн дахар нисдан а.\nШарIан тIехь лаьтташ йоцучу пачхьалкхехь, ше Iамалаш а, гIиллакхаш а дуьззина цуьнца нис йа амал дац – ша шена ницкъ бо стага. Ницкъ цакхочуриг Дала тIедиллина а дац. Иза шен ойла ю», – аьлла жоп делира суна Ллойдс олучу банка белхалочо Хан Салима.\nЦу кеппара Iоттаделла хьал ду Исламан банкех, хьарам – хьанал бохучу гонахь. Амма банкаш яьржаш хиларехь цхьа а шеко яц. Иштта, баханчу баттахь Москох а дIаяьхьира ислама банкийн дуьнена юкъара конференци.\nОцу шина динахь, тайп-тайпа меттанашкахь, говзанчаш дийцаре даькххинера Россиехь ислама банкаш еллар а, уьш яржор а. Гарехь, кестта Оьрсийчоьнан бахархойн а хир бу цу банкашца гIуллакх лело аьтто. Ткъа бусулба нехан сатуьйсийла ду, иза баккъал а хьашт долчу, мискачу нахана, шай хьал тодан тIекхочийла йолуш нислур ду аьлла.\nДуби Анзор, Лондон.


"Къежа а къежаш, тIехь ницкъбо цара"\nКху беттан 25-чохь ГIалгIайчоьнан Лакхарчу кхело лаьцна витина журналист Майсигов Рашид. Боккхачу барамехь наркотикаш лелийна цо аьлла, бехк кховдийна цуьнга. Майсиговн истори ю - меттигерчу журналисташна а, жигархошна а наркотикашца доьзна дуьхьалдохучу гIуллакхийн рогIера сери.\nБайначу беттан 12-чу дийнахь цуьнан цIийнах хьовсучу заманчохь кIайн хIур чохь жима тIоьрмиг карийна, тIаьхьо героин хилла иза аьлла, дIахьедира. Ишта карийнера Гуьржийчоьнах лаьцна кехаташ а. Майсигов Рашида бехк тIе ца буьту. Адвоката дийцарехь, Рашид дIалаьцначул тIаьхьа ницкъбина хилла цунна тIехь: "цуьнан лергех" серий а тийсина, ток еттийтина. Хьалхо журналисто аьллера, ша бен болх бахьана долуш кхерамаш туьйсура шена, доккхачу декъанна, нохчийн-гIалгIайн дозанех хиллачу берта дуьхьал йолийна протестех дийцар бахьана долуш.\nМайсигов Рашидна дуьхьал наркотикех айдина гIуллакх дуьххьара дац Къилбаседа Кавказехь. 2016-чу шарахь колонехь даккха кхо шо туьйхира "Кавказский узел" агенталлан журналистна Гериев Жалавдина, наркотикашна тIехула. 2018-чу шарахь оццу бехкана таIзар текхира Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" офисан куьйгалхочо Титиев Аюба.\nТкъа дуьххьара кхеле озийнраг вара Кавказан къаьмнийн Ассамблейн президент Кутаев Руслан. Наркотикаш лелош хилла цо аьлла, 3 шо а, 10 бутт а хан туьйхира цунна набахтехь яккха. Амма Кутаев ша а, цуьнан адвокаташ а тешна бара цунна дуьхьал айдина бехкзуламан гIуллакх политикан бух тIехь дара аьлла. Иза лаца масех де хьалха, 2014-чу шеран Чиллан-беттан 18-чохь конференци вошахтоьхна, дIаяьхьнера цо 1944-чу шарахь нохчийн а, гIалгIайн а къаьмнаш махках даьхначу рогIерчу терахьна лерина. Конференци дIахьон де дийцаредина дацара, и де Чиллан-дийнера Стигалкъекъа-батте дIатеттинчу мехкан куьйгалхочуьнца Кадыров Рамзанца.\nКутаев Руслана ма дарра дийцина Маршо Радион оьрсийн сервисе шена дуьхьал гIуллакх муха даьккхира а, Къилбаседа Кавказехь Iедална резабоцучарна дукха хьолахь наркотикаш дуьхьал стенна йоху а.\n- Эхь-бехк, ларам боцуш дара суна дуьхьал даьккхина гIуллакх. Соьгара яьккхина боху героин, суна цкъа а бIаьрга гина а яцара. Йа сан кисана ца теснера цара иза, йа сан кисанара хьала ца яьккхинера. Кхелахоша сан хьокъехь сацам бовзуьйтучу хенахь ас дехар дира суьдхочуьнга, суна гайта мукъна а гайтийша соьгара шаьш яьккхина бохург аьлла. И гIуллакх фальсификаци хиларх дуккха а тоьшаллаш дара: оперативан белхахошлахь болчу тешаша мукIарло дора, амма цара дуьйцург ког-корта а боцуш хуьлура, ша прокурор а воьлура царех.\nМасала, со дIалаьцначу тобане хеттарш до. Цхьанга хотту: "ТешхIоттийнарг ахь муха валийра?". Цхьаммо боху: "Машенахь валийра". Вукхо боху: "Цхьа тIехволург ша тIевеара тхуна". КхоалгIачо боху: "Оха тIекхайкхинера иза". Гуш дара фальсификаци юйла. Амма кхелахочо тергал ца дора. Ишта тергамза дитира суна тIехь къизаллаш лелийна хилар а.\nДарбан цIийне а валийна, рентгенан суьрташ доху, сан пIендарш дара кегдина. Суна а хезаш цхьанга телефон етта талламчас, тIаккха боху: "ДIакхоса и рентгенан сурт, материалаш юкъа дахийта оьшуш дац".\nХIуммаъ ийза а ца луш, хьуна юьхь дуьхьал къежа а къежаш, ток йоьттуьйту хьуна, етта а етта хьуна, - ишта вовшахтоьхна дара сан гIуллакх. Суна дага а догIуш, цхьана а политикан оппонентна дуьхьалъяьккхина яцара 228 -гIа артикл – наркотикаш лелор. Амма сол тIаьхьа юкъадаьккхира и ламаст Нохчийчохь. "Кавказский узел" агенталлан корреспондентан Гериев Жалавдин а, "Мемориалерчу" Титиев Аюбан а гIуллакхаш дуьйцу ас.\nЦул тIаьхьа кхечу регионашкахь а долийра – Ставрополан кIоштарчу Кавказан къаьмнийн Ассамблейн векална Савостин Михаилна дуьхьалдаьккхира, масала.\n– Со кхетарехь, юьхьанца дуьйна хьуна дуьхьалдаьккхина гIуллакх нохчийн къам махках даккхарна лерина ахь хIоттийна конференци бахьана долуш Кадыров Рамзанца иккхина конфликт яра. Билггал и дарий бахьана?\n– Дара, цуьнан цхьа а шеко а яц! Кхул хьалха а хиллера сан проблемаш. 2000-чу шарахь лачкъийна вигира со. Ялх дей-буьйсий чохь даккхийтира соьга, суна сайна а ца хаьа, со стенгахь латтийра. Цул тIаьхьа юха а ши дей-буьйсий даьккхира ас чохь. 2007-чу шарахь а лецира со. Нижний Новгород, Иваново гIаланашкахь а лецира со. Оьрсийчоьнан регионашкахь а, Кавказехь а ас политикехь а, бакъонашларъярехь а бен болх бахьана долуш тIаьхьабевллера суна.\nАс сайн болх цкъа а сацийна а бац, цундела со царна бIаьргара чамхалг санна новкъа вара. 2014-чу шеран Чиллан-баттахь оха дIаяьхьна конференци - аьлларг цадар санна хIума дара, царна гергахь. Нохчийчоьнан куьйгалхочо дихкинера цу тезетан дийнах лаьцна хьехор, ткъа ас и дехкар тIех а тосуш, пачхьалкхан хьукматан гIишло чохь дуьненаюкъара конференци дIахьо, Нью-Йорк а, Париж а, Лондон а зIенехь а йолуш, гоьбевллачу юристаша а цхьана дакъа а лоцуш. ТIаккха собар кхачийра Iедалан, со "чуволла" сацамбира цара тIаккха.\n- Ахь бечу балхаца хIун ца тайна хир дара нохчийн Iедалхошна?\n- Дукха а меттигаш бара, нах лечкъош. Масала, 2013-чу шеран чакхенехь, ГIуран-беттан 29-чохь кхо кIант тIепаза дIавов. Цхьахволчуьн да вогIу со волчу. "Хьо тIаьххьара дегайовхо ю сан. Суна хаьа сайна кхераме дуйла, делахь а, хIара гIуллакх нахала даккхийтахьа вайга", - элира цо. Ас массо а меттигехь дуьйцу цунах. ТIаьхьо къаьстира, и бераш лазийна а хиллера: цхьанна автоматца кхаанхьа чевнаш йинера. Схьавелира и кхо кIант эххар а. Ткъа уьш дIабигар хIун дара хьуна аьлча, тIемалойн барзакъ тIе а доьхна царна, Керла шо тIекхочучу юкъанна седа баккха, олуш ма хиллара "результат" ян гIоьртинера полисхой. Цу тайпа хиламаш дуккха а бара. Дукхазза оцу юкъагIиртина ву со. Нохчийчоьнан прокурорца а, ФСБ-ца а 2000-чу шарера схьа дуьйна латтош бу хIара къийсам. Сайн юьхь къайла а ца йоккхуш, биллина латто къийсам бара иза. Ас бехкебора уьш нах байарна, лечкъорна. Бух болуш дохку бехкаш а дара уьш. Цундела, Iедалхошна гергахь, со уьш дарбен фактор яра.\n– Тахана муха болх бо ахь? Цхьанхьара а тIеIаткъамаш хуьлий хьуна?\n- Нохчийчохь а, Кавказехь а болх беш ву со. Сан болх сецна бац цкъа а, ишта бакъонашларъярехь а цхьана. Сайн ницкъ мел кхочург до ас, нахана гIо дархьама. Iедалхоша цхьана а кепара беш тIеIаткъам бац суна, цхьаммо а хIумма а ца боху соьга. Делахь а, вайна хууш ма ду, цхьанхьара дуьхьало йоцуш хуьлийла а доций. Хьуна хьайна а хаа ца луш, тIехевшина бу-кх хьуна.\n– Шайна цатовчу нахана наркотикаш кхуьйсуш, и метод харжаран бахьана хIун хета хьуна?\n– Iедалхоша а, къайлахчу сервисаша а, полисхоша а кхи дIоггара шайна хало ца йо низамашца догIург лаха гIерташ. Наркотикаш - уггар а царна марзделларг ду. Цул совнах, Кавказехь бусулбачийн гIиллакхе -оьздангалле диллича, наркотикаш яхар – уггар а дастаме хIума ду. Цунна гIодан стаг цахиларал совнах, тешам а бов цунах.\nСоьца чекх ца делира церан иза, хIунда аьлча, Оьрсийчохь а, дозанал арахьа а мел бехачу сан доттагIашна хууш дара, со цкъа а цигаьрка оьзна а, къаьркъанах къурд бина а воцийла. Нагахь санна, цара герз кхоьсинехь ша дара, - тешар бара тIаккха, борша стаг, кавказхо, хIаъ, герз хилла цуьнгахь аьлла. Амма кхузахь чкъург иккхира церан.\n– Журналисташна а, бакъонашларъярхошна а тIаьхьабевлла стенна лела тахана? Шайна критика ен нах эвхьаза новкъара а бохуш, цхьана а хIуманах кхоьруш бац Нохчийчуьра Iедалхой?\n- Ас эр дара, Оьрсийчоьно магийттинарг ду цара лелориг. Путина а, цуьнан гоно а тIедиллинарг ду иза. Iедал шайн буйнахь латто гIерта уьш, шайн режиман талхамзалла кхолла гIерта уьш, ткъа цул тIаьхьа дерриг а доьзна ду, муьлхачу регионехь церан тIебилламаш маса кхочушбо хаарца", - аьлла хета Кутаев Русланна.\nИнтервью кечйинарг Джанполадова Наталья


Дукха нохчийн мехкарий дIаоьху Шема\nЗазадоккху-бутт 31, 2015\nШема --ТIаме бахана зударий\nЕвроперчу пачхьалкхашкара эзарнаш кегирхой Шема а, Иракъе а тIемашка дIаоьхуш хилар къайле яц. КIеззиг бац царна юккъехь вайнехан кегирхой а. Амма тIаьххьарчу хенахь джихIадхойн могIарехь цига оьхучу зударийн терахь алсамдаьлла. ХIун ду-те къона зударий генарчу мехкашка д1абахаран бахьанаш?\nЕвроперчу пачхьалкхашна юккъехь уггаре а дукхах кегирхой Шемарчу а, Иракъерчу джихадхойн тобанехь дIабеттабала оьхучу меттигех ю Британий, Франций. Ткъа вайнехан кегирхой уггаре а алсам цу тIемашка дIаоьхучу пачхьалкхех ю Германи, Австри.\nАвстрерчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло дахкочу терахьашца, цу Альпашкарчу махкара 200 стаг вахана тайп-тайпанчу джихадхойн тобанах дIакхета Шема я Иракъе.\nЦу шина бIенах 60 стаг нохчийн къомах ву бохуш чIагIдо меттигерачу Iедалхоша. Иштта, Iедалхойн терахьашца, хIинцале а Австре юхабирзина оцу 200 стагах 70 стаг, ткъа тIемашкахь вийна 30 стаг.\nНохчи а бу эгначийн могIаршлахь, тайп-тайпанчу хааршца, ткъех вайнехан жимстаг вийна Шемахь, коьртачу декъахь Кобане олуш йолу язидхойн юрт яккха гIерташ ша шех Исламан пачхьалкхе олучу ДаIиш тобано яханчу гуьйранна а, Iай а бинчу тIемашкахь.\nНагахь санна тайп-тайпанчу къаьмнех болу бусулба кегийранах, шайн юккъехь кесталгIа им диллина европахой а болуш, Шема я Иракъе ихар цхьа а цец ца волу хIума хилла дIахIоьттинехь, вуно тамашийна феномен лору тергамхоша тIаьхь-тIаьхьа алсамох Европера зударий цу джихадхойн тобанех дIабетталуш хилар.\nВайнехан зударий а бу цу глобалан джихадхойн романтикех Iехабеллачарна юккъехь. Иштта, карарчу хенахь, Австрерчу Iедалхоша чIагIдарехь, пхийттех зуда ю цу цхьана пачхьалкхера дIаяхана Шемахь я Иракъехь.\nДIаяха гIоьртинчехь Iедалхоша лаца а лаьцна, меттигерчу Йозефштадт цIе йолчу набахтехь йаллош ю кхин кхоъ нохчийн зуда. Царех цхьаъ карахь жима бер а долуш нана ю, ткъа ваша шиъ ткъо шо кхачанза, къона ши зудбер ду, марехь а хиланза.\nИ керла мода – зударий джихадхойн боламех дIабеттабалар я дIакхета лаам кхобуш хилар – шуьйра йийцаре еш ю юкъараллехь. Тайп-тайпана лору тергамхоша церан бахьанаш а.\nИштта, масала, цхьаболчара цу зударех доккхахдолу дакъа пропагандин закъалташ лору, вукхара маре лоьхуш уьш цига боьлхуш лору. Кхин цхьана декъанна хета, шаьш бехачу Малхбузерчу юкъараллашкахь шайна меттиг ца карош, цхьацца дискриминаци я гамо лан дезнарш а бу царна юккъехь аьлла.\nВенехь дуккхаъчу шерашкахь нохчийн зударшца белхаш беш йолчу „Фрауенрат“, я, нохчийн маттахь аьлча, Зударийн Кхеташо цIе йолчу цхьаьнакхетараллин куьйгалхочун Маликин хетарехь, къаьсттина нохчийн къомах болу зударийн джихадхойн дийцарех теша а тешна, царех дIакхета гIортаран бахьанех коьртаниг ду, уьш мареш лоьхуш хилар.\nМалика: „Доккхачу декъехь маре ца карош бисина болу зударий бу цига оьхуш берш, оха бечу тергамашца, къона зудбераш а ду оцу Iалашонца цига оьхуш. Интернетехула жима стаг вевзий, юха цо пропаганда йо, жоьжахате а, ялсамане а юьйцуш, бусулба дин а дуьйцуш. Бакхийраха болу зударий схьаэцча, бераш а долуш марера цIабаьхкина я бисина болу зударий хуьлу, дукхахьолехь царна юккъехь, вайнаха марехь хилларг атта ца юьгу, ткъа цигахь и къестамаш ца бо дела“.\nТкъа кхеташ дуй-те цу зударшна шаьш цига дIакхаьчча, шайна дуьхьал хIуттун долу сурт муха ду? Евзий -те царна шаьш тамашаш беш йолчу ДаIиш тобанан къизалла а церан зуламаш а? Ца девза я довза а ца лиъна царна и санна долу бакъдерг аьлла хета Маликина.\nМалика: „Дера ца девза царна уьш, я цара церан ойла а ма ца йо. Маренан сонталлий, шайн еш йолу пропагандай бен церан коьртахь хIума ца хуьлу. Иштта нисло и радикалхойн пропаганда еш болчу наха къоначу зудбере, нагахь санна цаьргара цхьа гIалат даьллехь я церан цхьа ког тассабеллехь, царна жоьжахатен кхерамаш а туьйсуш, цига а бахана, джихIадхойх дIакхетчий бен ша хьарчийнчу къинойх иза цIанлур яц боху хIума коьрта чу дуттуш а“.\nТIаьххьарлера шен цхьаьнакхетаралло тидаме лаьцна хилла долу нохчийн зуда Шема яха новкъаяла гIортаран масала далийра Маликас шен къамелехь.\nЦуо дийцарехь, I7 шо долу цхьа нохчийн зудабер цхьаьна кхечу йоIа шена вевзачу кIентан телефон а елла, церан захало тассаделла хиллера. Масех кIирнахь цу кIанта Шемара Халипат юьйцуш, цигара исбаьхьа сарташ туьйсуш, ялсамане а, жоьжахате а юьйцуш, хье дIабаьхьана хиллера цуьнан.\nЦул тIаьхьа цхьана дийнахь ша Халипате дIавоьдуш ву, хьо шеца йогIий аьлла хаьттича, и йоI новкъаяьлла хиллера, цIерачех лачкъа а лечкъина. Амма, Делан къинхетамца, нанна шен хенахь гучу а даьлла, Iедалхойн гIоьнца юхадерзон аьтто баьллера хиланза дисина жима нускал.\nШема маре оьху нохчийн зударий\n70 шо кхаьчна Маьрша Европа Радион\nДийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь 10 стаг велла уьнах, цомгуш хилла - 425\nПутин - даиманна а президент?\nхIаъ 0 %\nхIан-хIа 50 %\nвайга хеттар моттаргIа ю 50 %


Маьждиг дIакъевлича арахь рузба дечарна дуьхьала демонстраци йина Францехь\nКху шеран Заздоккху беттан 22-чохь Парижана генайоцучу Клиши цIе йолчу гIалин юккъера бусулба неха ламазан чоь дIакъевлира Iедалхоша. Цу ламазан меттигах библиотека ян сацам бира кхело. Оцу маьждигера бусулба неха цхьанакхетараллин куьйгалхочо Хьамида Казеда шайн резадацар хаийтира гIалин мэре Реми Мюзога.\nГIалахь цул тIаьхьа схьадиллира кхин маьждиг, куьйгаллехь кхечу бусулба неха ассоциаци а йолуш. Амма дIакъевлинчу маьждиге оьхуш хиллачара керла маьждиг шайн хьашташца цхьана ца догIу, аьлла дIахьедира. Цара шайна кхин ламазан чоь йийхира. Шайн мэраца цхьабарт ца хилча, арахь майданахь рузба дан буьйлабелира дIакъевлинчу маьждиге лелларш.\nТкъа дIадахначу пIераскан дийнахь, Лахьан-беттан 10-чохь арахь рузба дечу бусулба нахана дуьхьала демонстраци йира хене бевллачу меттигерчу французаша. Цара кхайкхамаш бора, совцаде Францин низамца ца догIу арахь ламазаш дар, бохуш.\n"Чоьхьарчу гIуллакхийн министро сацон деза арахь ламазаш дар. Со сайн гIалин бахархошна маршо а, синтем а латтон дезаш ву", - аьлла дIахьедира цу дийнахь гIалин мэро Реми Мюзос. Ткъа шайн маршо хьоьшуш ю аьлла хетачу Клиши гIалара бусулбачарна ламаз дечу хенахь Францин гимн Марсельеза лийкхира демонстраци йинчара.\nНахана юккъехь Iоттабаккхам ца хилийта арабевлла бара полисхой а.\nБусулба неха цхьанакхетараллин куьйгалхочо Хьамида Казеда Франц-Пресс агенталлина еллачу интервьюхь дIахьедира хилларг провокаци ю, аьлла, гIалин мэре барте а кхойкхуш.\nЦхьанна а дегIан чевнаш ца хуьлуш дIаелира Клиши гIалара демонстраци.


Дакаев Са1идбек | ВАЙНАХ\n20.09.2018\tПоэзия, Статьи Оставить комментарий\nСо волчохь гуллур ду вай…\nДоттаг1ий, накъостий, тховса\nСо волччохь гуллур ду вай.\nСан вуоне, дикане хьовза\nШу хилар-м синхьаам бай.\nКхачош бу, жимбелла бийца,\nВайн хенан хенара нах.\nМел дукха хир ду вайн дийца,\nМарзонийн хадабеш мах…\nД1о рег1ах дашо ц1е туьйсуш,\nД1абуза, чубуьйли малх.\nЗамано вайн денош 1уьйшуш,\nТекхайо дахаран чалх.\nОйланийн сатийсам муьйлуш,\nСадетта сингаттамо. –\nКъасторан херонаш юьйлуш,\nГатлуш бу вайн чкъурган гуо…\nШу хилар-м сан марзо яй!\nЗама уьдур ю.\nХьега дуьсур ду…\nНекъаш хедар ду.\nЛатта 1ебар ду.\nМукъам лекъар бу.\nЗама-м кхерстар ю.\nСо лаьмнийн хьошалг1а воьду…\nЖималлехь ладег1ар дезна,\nСирла аз т1евоьхуш хезна,\nБераллин некъан лар тоьдуш,\nСо лаьмнийн хьошалг1а воьду.\nСалаьцна синмаршо яьтт1а,\nОйланийн сингаттам хаьдда,\nЦа 1ебаш 1аламан чомах,\nДе-буьйса доккхур ду ломахь.\nСо цигахь гу-лекхчу ваьлла,\nКхерстина б1аьрг серлабаьлла,\nЛаьттар ву лаьмнашка хьоьжуш,\n1аламан йозанаш доьшуш.\nГ1оттур ду беттаса куьйса,\nЛомах шен дато берг туьйсуш.\nЖовхарийн серлонаш йогу\nСедарчий хьуьйсур ду соьга.\nМалхо шен з1аьнарех туьйсуш,\nЛалийна, кхачор ю буьйса.\n1уьйре шен де арадаккха,\nКечъелла г1отур ю т1аккха.\nЛег1инчу тог1ешка ваьлла,\nБ1аьрг кхарстош самалхадаьлла,\nЛелар ву г1а-бецах буьйлу\nХ1аваан мерза чам муьйлуш.\nШовдано детешца 1енош,\nДуьйцур ду сан мерза г1енаш. –\nДуьйцур ду безамах лезна\nДог муха детталуш хезна.\nХьаннашка, даккъашка вуьйлуш,\n1аламан хазалла муьйлуш,\nБукъ сетта ирхонаш тоьдуш,\nКху кешнийн йийсаре\nБарз бижи лаьттан:\nСан хенан нийсарой\nАс т1е-к1ел йоьттина,\nСан дашо г1аланаш-м\nМолла-м ву, аз-г1ийла,\nСан раг1 а, цкъа шийла\nСан б1аьра хьоьжу…\nШелоно лоькхучу дарцо\nСаийзош, шен узам бора.\nДе эшна йисинчу барзо\nОйланийн к1ур кегабора:\nКъоналлаин хьогалло мелла,\nХуьйдина дег1ера г1ора.\nХуттургийн т1ум кхачаелла,\nТекхалац язъелла голаш.\nКатоха, кирчина б1аьргаш\n1ийдалуш, хье-к1орге эгна. –\nКхолламан йозанийн хьаьркаш\nТилийна, замано аьгна.\nМатта к1ел лаца дац рицкъа:\nКийрара мацалла къекъа.\nИжуна кхарста бац ницкъ а:\nХирцина де доцу некъаш.\nХир тоьдуш, хардангех ег1на,\nК1омсарийн ираллаш иэгна.\nЙиш йоцчохь бекхамо лехна,\nД1адоьху къиношлахь хьегнарш.\nЮьйлина 1алашо хьежарх,\nГерзашка ца лецаелларг,\nКъурд аьлла, къарбелла иэшам,\nЛаьтташ ю дег1 лацаделла.\nБуьйсанан боданах туьйсуш,\nАрено шийла мох лоькху. –\nЦуо берзан ойлане кхуьйсуш,\nСа1уьйду сингаттам боькъу.\nТ1аьххьара гу лекхчу яьлла,\nШийлачу дорцах пебетташ,\nКъахьделла лаамийн аьлларг,\nЦуо гонах г1ийла б1аьрг бетта…\nШорбе вай марзонан гуо,\nК1ентий, вай цадезначо.\nПондаран мерз булуш ву. –\nЦхьа башха мукъамаш\nЦуо вайна хозуьйтур бу.\nДуй санна ч1аг1дина,\nХ1оранна дагах латош,\nАз озош, г1оттур ду\nКъонахийн болатан дош.\nДуьйцур ду цо вайна\nМуха дов, 1алашдо сий.\nСинош луш, 1енийна ц1ий.\nДуьйцур ду, даш хилла\nЯзъелча безаман чов,\nДаго и цадаьлла,\nСадетташ, мел хала лов.\nИэхь муха тиллина\nКоьртана, божийча куй.\nК1арлаг1ийн борза т1е\nТийсина не1алтан туй.\nХьовсийша, лаьмнаш ду\nИллешка сатесна 1аш.\nЯл йоцу сингаттамаш.\nВайна ма девзийла\nВовшашна къахьделла вуо.\nИлланча, ахь тхуна\nЛадог1а мукъамаш луо.\nШорбай вай марзонан гуо. –\nК1ентий, вай цадезначо…\nГенахь ца болу т1ом…\nЛерехь г1ов ца къекъарх,\nТ1еман хьу еттало гена:\nЧекхтуьлий сан некхах,\nЧевнаш йо цуо деган пенах.\nМеттара г1овттадой, лоькхуш,\nЦуо дуьне 1ададой,\nСерлонан садагош, хоьхку.\nЦуо берийн набаран г1енаш.\nДахаран ц1ий лела пхенаш.\nНур къага ца буьтуш\nХьулбина, малх лоьцу чета.\nБехказа ца буьтуш,\nСадаларг мисканех лета.\nД1овш кхетта, цхьа 1аьржа\nТалу ду гулдинарг кийра.\nБ1аьрг боьллуш, садаьржа\n1уьйренаш ю цунна хийра.\n1аламан куц кхобу,\nЮьхь-сибат керчадеш ц1ийла,\nЕлхаеш, цуо кходу\nБ1аьстенан хазалла сийна.\nЦуо дагах кадетташ,\nСа-меда дахар ду 1уьйшург.\nМоз ма дац – алх етта,\nТалу ду багара кхуьйсург.\nКийрара мохь-орца 1анош,\nЕлхайо цуо г1ийла нана.\nТ1екхочехь бац олий,\nТ1ом суна-м ца баьлла гена:\nСан некхах чекхболий,\nЧевнаш йо цо деган пенах.\nХ1ора цуо даьхьна са\nОйланийн корашка х1уьттуш,\nАс т1еман эрчонаш луьтту…\nАйавелла, гена б1аьрса кхуьйсуш,\nСо кху х1ордан берда йисттехь лаьтта,\nшурин чопеш туьйсуш,\nСийна дуьне кхехка, собар хаьдда.\nДийнахь сарралц тийна,\nХ1ордан аре марсаюьйлуш, терса.\n1алам 1адош, ирча г1ов дадийна,\nТулг1еш, леташ, вовшийн марахьерча.\nшуьйра накхош бетташ,\nУьш, ма-хуьллу, берд чухарцо г1ерта.\nБерд, садетташ, бог1абелла лаьттах,\nКъонах санна, собар сецош, лаьтта.\nМа ала, дозалла до –\nДозалла – Даймохк бу сан.\nКура ву, ма ала со,\nКуралла – лаьмнаш ду сан.\nМа ала, къе-миска ву, –\nАс цунна са ца гатдо.\nДайх дисна г1иллакхаш ду, –\nЦара сох хьолада во…\nМа ала, йиш-ваша дац. –\nТешаме накъостий бу.\nМа ала, бийца бух бац,\nСо нохчийн орамах ву…\nСан лерехь, аз доцу\nЦхьа мукъам лекхало\nДе-буьйса харц доцуш,\nИза-м бу ханна сан\nШерийн юкъ йиллинарш\nЦуо лерехь биллина\nЦуо шеца д1акхоьхьуш,\nСий ца карадо…\nЦхьацца мехаш бо.\nДийнахь сарралц лехарх,\nСий ца карадо.\nД1а ца духкуш\nКху дуьненан мехах,\nХ1у т1е тасарх,\nСий ца долу хесахь\nВай хьаша т1елоцу\nВазвина, сий лакхадоккхий,\nЦа хилча йиш йоцург\nТарлой, и баьрчехьа воккху.\nХ1оттабо, ца къийзош,\nКомаьрша кечбина кхача.\nЮкъ йоьхкий, са кхийда\nХьеша-ден ламе кхача.\nАмма, цхьа декхар ду\nХьешан а, ларам бан дезаш:\nШа баьрче ваьккхича,\nКоьшкала вала-м ца веза.\nДазделла сан хелхар, –\nДац х1инца тохара санна.\nШовкъ йоьхна кху белхан. –\nХьо хир ду, моттара хьанна?..\nТишделла дег1 лоьцу халла,\nХено шен катоьхна,\nЛазийна хелхаран бал а. –\nЛовзаран гуонехь цкъа\nТкъес санна, каде ког лелла,\nВоккха стаг тийна 1а,\nОйланийн сингаттам мелла.\nУьш х1инца, замано\nХан хьаьшна, гучара девлла,\nКог-каде хелхар цуо\nШен берийн берашка делла…\nАнайисташ белшах туьйсуш,\nМаьлхан ц1аро з1аьнарш йотту.\nТекхна яьлла тийна буьйса,\nСамаяьлла, 1уьйре г1отту.\nХ1аваъ бецан цинцаш муьйлуш,\nОлхазарша т1емаш туьйсуш,\nСтиглан сийна аре луьйсу.\nШена-шена лакхе къуьйсуш,\nЛаьмнийн баххьаш гуонах хьуьйсу.\nСерладолий, шовда керчаш,\nШабарш кхуьйсуш, т1улгех хьерча.\nШуьйра яржош, т1амарш хецна,\nДуьне мел ду б1аьрса тесна,\nМаьлхан 1уьйре долаяьлла,\n1алам кхарста арадаьлла!\n«Схьавола» – бохуш,\nДала лур ду\nХилла даьлла, –\nКхаж бу баьлларг. –\nЭрна ду сан\nДаг т1е хьоьрсуш\nГ1айг1ано ойланех туьйсуш,\nСан коча сингаттам кхуьйсу:\nДезалац аьхкенан йовхо,\nЙис хьаьхна, гуьйрено човхош.\nЛар лаца, кхийзалуш, текха\nКхолламо дийцина некъаш. –\nЛаамийн орамаш хедош,\nМаьрк1ажехь кхачало денош. –\nЯ1зарийн хуттургаш лоьцуш,\nКадетташ, цхьацца схьаоьцуш,\nЦхьа цуьрриг кхоам ца хеташ,\nДахаро кхуьйсу уьш чета.\nДахар-м дай 1емина говза,\nТуьйранийн таронех ловза.\nКуьг хьокхий, дог курадоккхий,\nХийла дег1 цуо хьерадоккху…\nДай иза-м цамоттал говза,\nСих юлу сиркхонаш йовза,\nШалхонца шен б1аьрахьежахь,\nКийчча 1аш хотталахь хьеша…\nХьаьстина, куьг хьакхарх,\nШен сонта амал ца хуьйцуш,\nЛергаша мох лоьцуш\nК1амдина, са акха кхуьйсуш,\nШех олург ца тайна,\nСевсинчу мерах шок етташ,\nВир йоьду къухашла, едда. –\nЦ1арна и цахиларх реза,\nВирах, вир ца аьлла,\nКхин муха, – х1ун ала деза?..\nБакъ ду-кха, ца хаьа,\nИ мила, мичара хилла-м,\nЦхьаъ ваьлла хир ву-кха,\nГовзанча, ц1е йог1ург тилла…\nЛадуг1уш ву хьоьга,\nЦа воллу марзбелла\nХьоьгара баккха. –\nЦхьажимма хийца. –\nДаима цхьа мукъам\nМотт эрна лебина,\nЯл йоцу лай вина.\nЛуурийн кхиэла к1ел\nБезаман бу – аьлла,\nАхь суна къаьхьа кад\nСуна бен хуур дац,\nКъурд бича сан даге\nДакъаза ма даларг. –\nСуна-м и моз хир ду\nД1овш хилла кечдина,\nАхь дагна чам баккха\nАхь соьга къурд байта\nКад боьхна, аталуш,\nВайнах №7, электронная версия.\nНазад: Башир Виситаев\nАрби Усманов. Свет в подвале\nОкаров Iийса. Хилларг-лайнарг диц ма лойла\nВыберите рубрику Дебют (23) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (18) История и общество (42) Культура и языкознание (48) Литература (28) Литературное наследие (32) Память (25) Популярно (296) Поэзия (230) Проза (209) Публицистика (214) Статьи (651)\nВыберите месяц Сентябрь 2018 Август 2018 Июль 2018 Июнь 2018 Май 2018 Апрель 2018 Март 2018 Февраль 2018 Январь 2018 Декабрь 2017 Ноябрь 2017 Октябрь 2017 Сентябрь 2017 Август 2017 Июль 2017 Июнь 2017 Май 2017 Апрель 2017 Март 2017 Январь 2017 Декабрь 2016 Ноябрь 2016 Октябрь 2016 Август 2016 Июль 2016 Июнь 2016 Май 2016 Апрель 2016 Март 2016 Февраль 2016 Январь 2016 Ноябрь 2015 Август 2015 Июль 2015 Июнь 2015 Май 2015 Апрель 2015 Ноябрь 2014 Октябрь 2014 Сентябрь 2014 Август 2014 Июль 2014 Июнь 2014 Май 2014 Апрель 2014 Март 2014 Февраль 2014 Январь 2014 Ноябрь 2013 Октябрь 2013 Сентябрь 2013 Август 2013\nРуслан Умаев. Это все про тебя – Родина…


Оьрсийчоьнан а, Германин а юкъаметтигашна тIеIаткъам бен болу кхелан процесс йолаелла Берлинерчу коьртачу лаьттанан кхелехь. Стохка Марсхьокху-беттан 23-чохь Берлинехь герз тоьхна вийна, нохчийн гIаттамхойн хиллачу тIеман буьйранчан, Гуьржийчуьрчу вахархочун Хангошвили Зеламханан гIуллакх ду дуьйцург.\nБехкевийриг ву, Оьрсийчоьнан Iедалхойн омраца лелаш хилла аьлла, шеконаш йолу Оьрсийчоьнан вахархо. Хьем ца хуьлуш лецира иза. Соколов Вадиман цIарах долчу паспортца Германи кхаьчна хиллера иза, делахь а, талламчаш тешна бу, и цIе нийса яц аьлла.\nBellingcat талламчийн тобано а, цуьнан партнераша а чIагIдо, билггал цуьнан йолу цIе шайна хиина - Красиков Вадим ву иза бохуш.\nОьрсийчоьнан Iедалхоша лоьхуш вара иза, нах бойъуш лелла ву аьлла, амма тIаьхьо иза лаца кхайкхор юхаийцира.\nBellingcat группан информацица, Красиков жигара зIенехь хилла ФСБ-н "Вымпел" цIе йолчу декъан ветеранашца а, иштта, тахана а къайлахчу сервисашкахь болх бечу нахаца а цхьана.\nИштта, талламчашна хетарехь, Д.Роман цIе йолу накъост а хилла цуьнца юкъахь, иза а ву къайлахчу сервисашца воьзна.\nBellingcat тобано чIагIонаш йо, ФСБ-н хилла эпсар Демьянченко Роман ву иза бохуш. Хууш дац цкъачунна, Хангошвили верехь цо хIун дакъа лаьцна.\nКрасиковна дуьхьал гIуллакх даьккхина Германин федералан прокуратурано, "стаг вер" аьллачу артиклехь. Германин зорбанаша Iаламат йоккха терго йо процессан.\n"Оьрсийчоьнан пачхьалкхан органийн тIедожорца, стаг вер" аьллачу цIарца публикаци зорбане яьккхира "Франкфуртер Альгемайне Цайтунг" гIирсо, "Москвара киллер" аьлла, яздора "Тагесшпигель" ресурсо, "Путинан киллерш Германехь" аьлла, цIе тиллира "Ди Вельт" аьллачу хаамийн гIирсо. Оцу дерригено а, Навальный Алексейна дIовш даларца цхьаьнадоьзна, шина пачхьалкхана юкъа шело юллур ю аьлла, хета.\n"Ди Вельт" гIирсо яздарца, "бехкевечун гIентахь бехкевийриг хилла ца Iаш, цуьнца цхьаьна Оьрсийчоьнан пачхьалкх а ю".\nГерманин прокуроро бIобулуш бехк буьллу Кремлна, шайн махкахь стаг вен кхайкхорна. 1997-чу шарахь Берлинерчу "Миконос" кафехь ГIажарийчуьра схьаваьлла виъ мухIажир вийчхьана, Германехь оцу тайпаниг кхи хилла дацара. Германин прокуратурано дIахьедира, ГIажарийчоьно байъа кхайкхийна бара и нах аьлла.\nПроцессан коьрта чулацам хила тарло, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан структурашна бехк биллар луьстуш, тарло иштта, 67 агIонах лаьттачу бехкбилларан кехаташ тIехь ах тоьшаллаш билгалдаьхна а.\nКхелан хьалхарчу кхеташонехь прокуроро Георг Рональда дерриг а документаш охьа ца дийшира. Доккхачу декъанна шен вистхиларехь цо элира: "Дуьйцург ду, тхуна девзачу тоьшаллашца, Оьрсийчоьнан пачхьалкхан структурийн омраца стаг вер. Германин Iедалхошна хетарехь, вийнарг пачхьалкхан мостагI хилла, хIунда аьлча, Оьрсийчоьнна дуьхьал Нохчийчохь тIом бина иза хилла дела".\n2012-чу шарахь Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша Германига хаам бинера, Оьрсийчоьнан ФСБ-но лоьхуш волу Хангошвили Кавказан эмират кхолла лууш а ву, Гуьржийчоьнан территори тIехь террорхой кхиош а ву аьлла, дийцина Георг Рональда.\nХангошвили я Кавтарашвили Торник (оцу гуьржийн цIарца веанера иза Германи), 2016-чу шарера схьа дуьйна Германехь вара политикан тховкIело лоьхург санна, "Германин прокуратурана хетарехь, Кавтарашвили вен кхайкхор- политикан дуьхьалончана бекхам бар санна ду" аьлла, билгалдаьккхина прокуроро.\nКхелан гIишло чохь, пандемин бахьанашца адам кIеззиг дара. Бара цигахь вийначу Хангошвили Зеламханан гергара нах (хIусамнана а, йиша а). Прокуратура а санна, Хангошвилин гергарчу нахах ворхI стаг ву довхо. Кхеле баьхкинчарлахь бац божарий. Берлинехь беха нохчийн мухIажирш ца хIуьтту шаьш цигахь гайта.\nДийнан делккъахь Берлинан юккъехь Хангошвили вер, шаьш човхор, шайга дина дIахьедар санна тIеийцира дукхахболчу нохчийн диаспоран векалша.\nБрянскерчу гIишлошъяран сферан белхахо ву ша боху бехкевечо, хIетте а, талламчийн шеконаш яц, иза билггал Красиков Вадим хиларан а, Соколов Вадиман паспортца шайн дозана тIе иза валаран а. Кхелехь а тIедожадо цо, шех Соколов Вадим ала бохуш. Цундела, билггал цуьнан цIе къастталц Соколов цIе ю суьдхоша лелон ерг.\nКхо адвокат ву бехкевечун. Шиъ кхело велла, кхоалгIа Унгер Роберт цо ша лаьцна ву.\nКхелан векало Яни Лизас хиллачух иштта дийцира: вилспетахь тIехьашхула тIе а веана, жимма юкъахь дистанци а юьтуш тапча тоьхна, вожийна цо иза. Цул тIаьхьа, улло а веана, шозза коьртах тапча ялийтина.\nКхелахойн шолгIачу вовшахкхетарехь, карарчу беттан 8-чохь, Хангошвили вуьйш гиначу шина тешо къамел дира. Уллорчу кафечуьра арахьоьжуш гинера цу шинна, иза вуьйш. Ткъа бехкевийриг тийна, тапъаьлла Iа, шен тешашка хеттарш дан а бакъо йоллушехь.\nЕрриг а кхелан 25 кхеташо ю хир йолуш. ХIинца а къастон деза суьдхоша, мила хилла Соколовна гIо деш, хьан елла цуьнга тапча, муха кхаьчна герз Германи, дуьххьара Берлинехь нисвеллачу цунна, Хангошвилина тIе боьду некъаш а хьан гайтина.\n"Соколов" Польшера кхаьчна Берлине, ткъа цига веана Парижера схьа. Францин визаца Москвара новкъаваьлла хиллера иза дуьххьара.\nРогIера кхелан дийцарш хир ду карарчу беттан 27-чохь а, 28-чохь а. Хьалхарчу кхеташонехь тешашка хеттарш дийр ду юха а.\nПроцесс йолаялале хьалха немцойн-кавказхойн юкъараллан куьйгалхочуьнца Маас Эккехардца къамел хиллера Свобода Радион корреспондентан. Цо кехат яздина хиллера Германин арахьарчу гIуллакхийн министралле, Хангошвилина политикан тховкIело а лой, цунна ха хIоттаде бохуш. Аьтто ца хилира цуьнан и гIуллакх кхочушдан. Мааса бахарехь, кхоьруш вара Хангошвили, шен ма-хуьллу ларлуш а вара иза. Ламаз дан маьждига воьдуш тахана кхузахь хиллехь, кхана кхечухьа воьдуш хиллера иза.\nБерлинехь йолийначу процессах лаьцна вистхуьлуш, демократин союзан партин арахьарчу политикан эсперто Кизеветтер Родериха дIахьедира: "Къаьсттина эргIаде хетарг хIун ду аьлча, Ливиненко Александр вер а, Скрипаль Сергейна кIелояр а санна, хIара зулам а Оьрсийчоьнал а арахьа дина хилар. Ткъа хIинца дуьххьара немцойн лаьтта тIехь стаг вийна, иза инзаре скандал ю".\nБерлинехь стаг верна Германин Iедало реакци яр цхьа собаре хета Германерчу оппозицин партешна. Бакъду, Германин канцлеро Меркель Ангелас хIинцале а дIахьедина, нагахь санна, Хангошвили вен кхайкхийнарг Москва ю аьлла, кхело тIечIагIдахь, ян езза реакци Германино тIаккха йийр ю аьлла.\n"Йа каш дац, йа джихIад дац". Нохчийчуьра бахархой – тIеман пропагандех


Къилбаседа Ирландерчу Лох-Эрнехь дIайирзина G-8-саммит\nМангал-бутт 18, 2013\nКъилбаседа Ирландерчу Лох-Эрн олучу гIалахь дIайирзина шина денна лерина G-8 олуш йолу саммит. Цуьнан декъашхоша дIахьедар дина, дуьненера экономика кхиар шеконехь ду аьлла, Iамерко а, Еврозоно а, Японино а яьхна гIулчаш бахьана долуш рецесси хиаларан кхерам юхатоьхнехь а.\nОршот дийнахь саммитан декъашхоша тIеэцначу дIахьедарехь аьлла ду еврозона хIинца а экономикан халонаш ловш ю аьлла. Саммитехь бинчу хаамца, Евроберто а, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа а дийцарш дIадолийна кху дуьнентIехь уггаре а йоккха маьрша экономикан зона кхоллар хьокъехь. G-8 саммитехь юьйцуш йолу кхин цхьа тема ю - Шемара конфликт.\nСаммитан кулуарашкахь дагадовларш дIадаьхьира Iамеркан а, Оьрсийчоьнан а президенташа Обама Барака а, Путин Владимира а. Царшимма дийцинчу хаттаршна юкъахь дара Шемара дов дIадеорзор а, ГIажарйичоьнан зарратан программа а, Корейн ахгIайренехь лаьтташ долу хьал а, ракеташна духьал йолчу системица доьзна хаттарш а.\nG-8 тобан куьйгалхоша кхайкхам бина мелла а сиха Шемахь машар карон Женевехь дуьненаюкъара машаран конференци вовшахтоха еза аьлла.\nБургерех кхаьрдинарг а карор ву!


Иракъерчу набахтехь бу берриг а доьзал\nТалламо Каспийскера Камилова Арина* бехкейо Туркойчохь терроран тохар дан ахча хьажорна. Ткъа цунна моьттура ша шен кIантанна гIо до.\nАринин воI Мохьмад 2010-чу шарахь Мисара дIавахара шен зуда а, бераш а эцна. Цо бахарехь, иза махкахвала айвинарг Iедал дара. Полицера а, къайлахчу сервисера а нах сих-сиха лестара КамиловгIаьрга, хIоразза а леван дIавуьгура Мохьмад. Бахьана дара цхьа хан хьалха цуьнан жимахволу ваша Шемал, тIемало ву аьлла, лерина операци дIахьош вийна хилар.\n"Динах, цо лелочу маззапах хоьттура цуьнга даима а, зуда стенна лела хьиджаб йоьхна, олий а хьийзавора. Мохьмадан кIант пIераска тIедеача школе ца воьдура – рузбане лелара, иза а дара цунна бехке деш. Со кхета, сан кIентан доьзал динна чубоьлла хилар ца тара Iедална. Цу тIе – вийна волу Шемал а. Полицина тIелеттачаьрца вара иза, цо ша гойтуш яьккхина видео а ю», - дуьйцу Аринас.\nИштта хилла берриг а доьзалх Iедалхойн бIаьргаш чохь радикалаш. Ткъа иштанаш цкъа а ца буьту урхаллаша тергамза.\n"ВахIабхой ду аьлла, цIе тIечIагIйича, ийгира тхуна тIе кхиболу баланаш а. Сан кIентан парггIат балха ваха йиш яцара, гIалара ара а ваьлла, блок-посташкахь машенах хьуьйсура, сахьташкахь латтавора иза новкъахь. Нус а ца юьтура шен болх бан. Иза берийн бешахь яра, цига полици лелара, хоьттура куьйгалхочуьнга цунах лоций. Оцу хьолахь кхераеллачу берийн бешан хьаькамо дIаяьккхира нус балхара. Школехь доьшуш волу Мохьмадан воI а вара кест-кеста полице вуьгуш. И кIант дешна ма ваьлла, шен дозалца Мисара дIавахара Мохьмад», - дагалоьцу Камилова Аринас.\nЗудчунна ца хаьа, хIун хилла Мохьмадах а, цуьнан доьзалх а Мисарахь: наггахь тухуш хилла телефон еттар а юкъахделира церан. Несан гергарчаьргахула хиина Аринина хилларг: массо а бу Иракъехь набахти чохь бохкуш. Хууш дац кхин хIумма а.\nЛурчах дара Мохьмада нене Туркойчуьра телефон тоьхча: цо доцца хаийтира ша доьзалца Стамбулехь вуйла. Шаьш документаш а доцуш дисина, сихха ахча дезара, 500 доллар даийтахьара шена цигарчу шен цхьанана къостан цIарах, аьллера нене кIанта. Аринас нахера а даьккхина, хьажийра Мохьмадна ахча.\nРимма а, цуьнан бераш а. Шемара цIабалийначу доьзалан кхолламах\nБутт хьалха кхайкхина Арина полице дуьххьара. Цигахь цуьнга аьлла, терроризмна ахча латторна шаьш бехкейо иза, цо ахча хьажор бахьана долуш, Туркойчохь эккхийтар дина террорхоша. Амма цкъачунна иза теш бен яц талламчаша гIаттийначу девнехь. «КIентах дерг суна хIинцца полицера бен хиина дац, иза а, цуьнан берриг доьзал а БагIдадехь набахти чохь бу боху», - элира Аринас.\nКамиловах кестта йийр хир ю «террорна ахча латтийнарг», цкъачунна иза кIелхьара йоккху цуьнгарчу хьоло – иза профессионалан доьшийлехь хьехархо хиларо, цигахь иза лоруш хиларо, амма «иштта шайн тергаме воьжна стаг цхьа терроран хьожа-мода тIе ца хьарчош, маьрша ца вуьту Кавказехь», боху адвоката Гусейнов Гусейна.\n«Дагестанехула йолчу Талламан комитетан урхаллера комментари эца аьтто ца баьлла «Кавказ.Реалиин» цкъачунна.\n"Мисканаш, сиха буьйлира даймахках". Шемара цIадалийначу берех\nДагадаийта догIу дIадахначу кIиранах Дагестанехь ши зуда лаьцна, царна бехкедо ДАIИШ-ерчу тIемалошна миллионашкахь ахчанаш кхехьийтар. Оцу шинна Шемара террорхой интернетехула бевзина, чIагIдо талламчаша. «Радикалан кхетамца ехачу шина зудчо тIеэцна шайга дина дехар – терроран организацешна нахера ахчанаш лехьийина цара», аьлла бу Дагестанерчу талламан урхалло баржийна хаам.\n*Материалехь буьйцучу нехан цIераш хийцина ю церан лаамца


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Сайн дисина марханаш декха лаьара суна...\nАссаламу Iалайкум! Зударийн дуккха а марханаш а, ламазаш а дуьсуш нисло. Иштта диссина марханаш ду сан, мел ду ца хаьа, муьлхча шарахь дисна ца хаьа. Пхийтта шо кхаьчхьана дуьйна марханаш тIехь ду бусулбачу адманна, и сайн дисина марханаш декха лаьара суна. Муха кхаба деза ас уьш, ният муха дан деза ас? ТIаккха, понедельникехь а, четвергехь а кхобаш ю со, ткъа ас суннат марха олий ният до, ас муха дан деза-те и? Ас оцу шина дийнахь кхобаш долчу марханашца декха лур дуй сан дисина марханаш?\nДоьххьара дуьйна, пхийтта шо кхаьчначу хенахь дуьйна хьайн кхабаза диссина марханаш мел хила тарло хьажа еза хьо. Масала, цхьана шарахь ахь ца кхобуш дитина 7 марха хила а тарло, 10 хила а тарло, вукху шарахь 5 хила а тарло, 8 хила а тарло – ткъа ахь схьаэца дезарг дукхах дерг ду. Цундела, цу шина шарахь ахь дитина хила тарлуш долчу марханех дукхах дерг 10 + 8 = 18 марха ду. Иштта кхидIа долчу шерашка а хьожу хьо. ТIаккха уьш дерриге, хIинца вай далийначу масалехь санна, цхьаьнатуху ахь. Иштта девзар ду хьуна айхьа доькхуш мас марха кхаба деза.\nТIаккха, уьш доькхуш кхаба йолайала еза хьо. Ахь ма-аллара, оршота дийнахь (понедельникехь) а, еарий дийнахь (четвергехь) а хьо марханаш кхобуш елахь, «сайн диссина парз марха доькхуш кхаба» аьлла ниййат дан деза цу деношна, суннат марха кхаба ниййат а ца деш. Ахь иштта ниййат дича, ахь оцу шина дийнахь кхобучуьнца хьан диссина марханаш декхалур ду. Ахь ниййат «суннат марха» аьлла дахь, хьан диссинарг хьуна тIерадевр дац, йа декха а лур дац, цундела ниййат вай ма-аллара дан деза ахь.\nХьайна лаахь и денош совдаха мегар ду ахь, масала оцу шина денца цхьаьна хIора бетта юккъера кхо де кхаба мегар ду ахь, хьайн ницкъ кхачахь «цхьа де кхобуш, цхьа де ца кхобуш» кхаба а мегар ду, «диссина парз марха доькхуш кхаба» аьлла ниййат а деш. Иштта, хьайн аьтту баьл-баьллачухула кхобуш тIерадаха деза ахь хьайн диссина марханаш. Къаьсттина атта хир ду хьуна иза дан Iай – Iаьна тIехь денош дацло, буьйсанаш яхло.\n2010.11.04 = 1431.11.27


Атлан — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Атлан (маьӀнаш).\nГӀишлошъяран атлан а, иза лелор а\nАтлан я Арван — металлан серах я асанах дина, Ӏад кепара я, дукха хьолехь, П элп кепара саттийна чӀагӀдаран деталь.\nГӀишлошъяран атлан леладо дечиган конструкцеш вовшахтосуш. Цергаш дечиган чутоьхча таро ло сиха а, дикка тешаме чӀогӀа а конструкцин дакъош цхьаьна меттигехь совцо (уггаре яьржина вариант — дечиган цӀенойн пенашца долу дуӀош вовшахтасар). Куьйга туьйсина атланаш йо тайп-тайпан ходана йолуш, конструкцехь атлано бечу «белхан» чот йой. Иштта атлан алсама тешаме ю, иза наггахь ца оьккху ницкъ бича а, температураш хийцаелча а.\nТакелажан атланаш леладо айаран системашкахь (наггахь статикин а) серийн машшаш, зӀенаш, кхин такелажан гӀирсаш тӀетосуш схьайолу кочарсанна. Винтийн штифташ йолу атланаш дукхаха дерг леладо гуттаренна йоцу Ӏалашонна. Ӏалашдаран контрболтаца долу атланаш леладо, ехачу заманан я гуттаренна Ӏалашонан я кира хьийза а хьийзаш штифтан тӀедан мегаш далахь. ЗӀенан я D-кепара атланаш коьртаниг лелайо цхьа белх йолчу айаран системашкахь, ткъа якорь а, Ӏад а кепара атланаш коьртаниг лелайо алсама белш йолчу системашкахь.\nБахамехь шуьйра лелайо серийн атланаш-маӀарш — канцелярин гӀирс, цара таро ло сихха кехаташ вовшахтаса.\nАтланаш лелор юкъадаьлла, цара тӀетосу хӀуман майда алсама лоцу дера (масала хьостамца дуьстича. Цундела атланашца дукха хьолехь тӀетуху кӀади мебелна, плакаташ пенашна а, аннашна а, оргалитан тӀехьара пенаш ишкапашна, Ӏаьнараизоляци дечиган конструкцешна.\nВикидошам чохь бу йаззам «атлан»\n↑ Русско-чеченский словарь. Карасаев А.Т., Мациев А.Г. , Грозный, стр.1324\nСкоба // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.\nСкоба // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nВыборгский 85-й пехотный полк // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nДесятый саперный батальон // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого [и др.]. — СПб. ; [М.] : typus т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Атлан&oldid=5442281»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 24 декабрь, 14:43.