Обновлено 01.02.2019 07:29 Автор: Administrator 01.02.2019 07:27\nВайзаманан филологехь муьлхха а произведенин текстийн талламбар кхочушдо антропоцентрични терзанехула, цуьнан дуьнене хьежамашкахула, адаман а, и схьадаьллачу къоман а амалшкахула, дуьненан суртхIотторца, дашца кхоьллинчу говзаршкахула, и муха хIоттийна хьажарехула а. Исбаьхьаллин кепехь язийна йолу муьлхха а литературин произведени авторан шен дуьнене хьежар, цо цуьнан сурт шена ма-гарра хIоттор хилла ца Iа, авторо цуьнца цхьаьна шен къоман башхалла, культурин шатайпаналла, заманан коьрта лехамаш, юкъараллин психологин хьал, иштта кхин а дуккха дерш, билггалчу муьрехь юьйцучу культурин шен башхаллаш гайтарца. Н.Ф. Алифиренкос билгалдаккхарехь, адаман культура гуш хуьлу цуьнан гIиллакхийн башхаллашкахь, цуьнан кхетамехь, дар-лелор муха ду хьаьжжина, цо пайдаоьцучу хIуманашкахь, гIирсашкахь, искусствон произведенешкахь, цо буьйцучу меттан кепашкахь, символашкахь (билгалонаш), хьаьркашкахь.\nОцу маьIнехь литературин произведени, цхьана билггалчу муьрехь юкъараллин Iер-дахар а, дахарехь дар-лелор а гойтуш ерг, Iаьмаркин антрополога М. Херековица «культурин цхьа дакъа» аьлла цӀе тиллинчу терминна юкъаяхийта мегар ду. Цу Iилманчина хетарехь, тайп-тайпанчу заманашкахь культураша кхуллу баккъал а долуш долчу хьолан шатайпа кхетаран кепаш, и кепаш кхоллало шатайпанчу, мехаллийн – маьIнийн дакъойх.\nХалкъан культура оцу халкъан исбаьхьа мехаллийн-маьIнийн тоьллачех дакъош ду, уьш цхьаьнакхетта бIеннаш шерашкахь, таханлерчу заманахь дуьненан суртхIотторехь мехаллийн кодекс билгалъяккхарехь, цунах шен къилба дарехь оьздангаллин гIиллакхаш а, амалш а вовшахтоьхна йолу. Цу декъехь адамийн гIиллакхийн тIегIа а хилла, цуьнан уггаре мехалниг «къоман мотт» бу. Э. Сепира а, Б. Уорфа а хьалхатеттинчу гипотезица тайп-тайпана меттанашкахь къамелдечу наха ойла а йо тайп-тайпана, церан меттанийн башхаллех доьзна а ду и. Тайп-тайпана культуран йолчу адамаша къамел а до тайп-тайпанчу маттахь. Сепиран-Уорфан гипотеза къаьсттана мехала ю культурин шатайпаналлаш ойлаярехь а, гIиллакхашкахь а, маттаца а кхеталуш ю бохург цара тIечIагIдарна. Оцу гипотезин бух тIехь жамӀ дан мегар ду: къоман матто, куьзганахь санна, схьагойту муьлхха а къоман шатайпана агIонаш билгалонаш, синмехаллаш, дуьненан сурт а шен кепара кхуллу лингвистикин гIирсийн гIоьнца. Билггал, кхаа кхетамо кхуллу «лингвокультура» боху кхетам: мотт – кхетам – култура. Лингвокультура – иза дешакхетамийн васташ ду, цаьргахула гуш хуьлу халкъо дуьненан сурт муха кхетадо, синмехаллаш, къамелан культура, мотт бийцаран башхалла, юьхь – суьртан бIаьцаш, ишарш, иштта кхидолу а билггалчу цхьана къоман шатайпаналлин билгалонаш а. Лингвокультурин шатайпаналла къаьсттана къегина гуш хуьлу фразеологизмашкахь, кицанашкахь, дустаршкахь, метафорашкахь (тардарш), къаьсттана къамелдаран кепехь а, башхаллехь а. Къамелан культура дика евзашволчунна оцу билгалонийн гIоьнца къастало къамеле ладоьгIуш а, оцу маттахь язйина исбаьхьаллин произведени йоьшуш а къамелдаран говзаллин уггаре маьIне йолу агIонаш.\nНохчийн маттахь прозин жанрехь нохчийн лингвокультурин масал хилла, нохчийн къамел-гӀиллакхан васт ма-дарра гойтуш ю Гадаев Мохьмад-Салахьан йоца говзарш. Къаьсттана оцу говзаршна юкъахь нохчийн лингвокультурин масал хилла хӀуттуш ю «Вер-витар» цIе йолчу пхеа новеллах лаьтта жима «гулар». Авторо тIечIагIдарехь, башха гена дIаяхана йоцчу заманахь билггал хилла хIуманаш ду оцу дийцаршка диллинарг.\nМуьлхха а исбаьхьаллин произведени шайн «хӀоттам» тIера йолало, цо билгалйоккху буьйцучу хиламийн меттиг, зама, хан а. Вай толлуш йолчу новеллийн хиламаш дIабоьлху дIадаханчу бIешеран юьххьехь нохчийн эвлахь, цигахь, гуттар санна, суьйре тIейогIу, дехачу дийнахь къахьегна нах эвла юккъехь гулло пхьоьханахь, цигахь хIора стеган шен-шен меттиг ю, шен хене хьаьжжина охьаховшу уьш, нохчийн къоман ламасташ, гIиллакхаш, Iадаташ лардеш, церан тIедахкарша ма-боххура, хIоранна а шен декхарш а хууш.\n«Суьйренашца шовданийн кортошкахь (мехкарша хиш оьцучу меттигашка) гуллуш хуьлура хьалха ярташкара нах. Берриш а бохург санна. Баккхийнаш генахьо ховшура. Мехкаршца шайн бала а боцучу суьртехь. Ткъа кегийнаш хина гергахьа хIуьттура, мехкаршка бист а хуьлуш.\nАласханан воккхахволчу кIанта, ластийна тур тоьхна, Ирсханан воккхахверг охьавиллинера. Хоттала. ХIетта догIа а тийна, къеггина малх а хьаьжна, луларчу баса стелаIад а хIоьттина, наггахь бен ца нисло тайпа исбаьхьа-хаза суьйре хиллера и царна ирча еанарг. ТIаккха, шаьлта баттара схьа а йоккхуш, шен ваша вийначунна чукхоссавелира Ирсханан шолгIаниг. Вукхарех цхьамма схьалатийначу шаьлтанна дуьхьал шен аьрру куьг а лоцуш. Ткъа и куьг, цу шаьлтано буткъачу пхьаьрсехула хада а дина, хаттала охьадоьжнера. Чхьап-аьлла. Шаьлтанца хьалакховдийначу вукху куьйга баьккхина шен куй чу доьжначу куьйга тIе а тесна, шолгIа чукхоссавелла, шаьлта тоьхна охьавиллинера цо шен ваша вийнарг.\n– ЭхI!.. Иштта-м хир дац! – аьлла, шаьлтанна тIе ка а дуьллуш, хьалаайвелира Аласха.\n– Веги хьо, Аласха! Веги хьо! Бераш дита! Охьахаа! – аьллера Ирсхана, чоин юх лаьцна, Аласха охьа а озош.\n– ЭхI!.. Ваьгна а хилла, – аьлла, шен метта охьахиънера Аласха».\nИсбаьхьаллин произведенин шатайпаналла, уггар хьалха, гуш хуьлу стилистикехь, текстан синтаксисан дIахIоттамехь, ма-дарра аьлча, хилам мича кепехь бийцаре бо бохучу тIехь. Вай толлучу текстехь уггар къаьсташ ерг перцелляци олу стилистикин кеп ю. Синтаксисан тIегIанехь текст кигийрачу дакъошкахь екъар, ша-ша долчу маьIнийн дакъойх предложенеш хIиттор ю цуьнан Ӏалашо. Шех перцелляци олучу цу кепо шатайпа мукъам ло дийцарна, хIунда аьлча авторо тидам тIебохуьйту хиламашна юкъахь ешархочун тидамза диса тарлуш долчу кегийрачу хиламашна. Масала:\n«Кертах баккъаш а товжийна, вовшах агIош а тоьхна хевшина Iаш, дай а хиллера. Генахь а боцуш. Шайн кIентий а гуш. Аласханан воккхахволчу кIанта, ластийна тур тоьхна, Ирсханан воккхахверг охьавиллинера. Хотталах», «Ткъа и куьг, а цу шаьлтано буткъачу пхьаьрсехула хада а дина, хаттала охьадоьжнера. Чхьап-аьлла».\nХIокху масалехь вайна го текст ша-ша лаьттачу юьззина йоцчу предложененшкахь екъар, уьш цкъацкъа цхьана дашах лаьтташ а ю. Ешархочун кхетамна чIогIа тIеIаткъам а бо иштта предложенеш екъаро.\nТIаьххьарчу предложенехь вайна парцелляцин кеп гина ца Iа, кхузахь пайдаэцна синкхетамна тIеIаткъам беш долчу айдардашах. Иза ю «Чхьап» боху лексема. Цо гойту цхьа хIума охьойожар, и охьайожар цинцаш дIаса а даржош хилар. Кхузахь авторо синхаамашна тIеIаткъам бина ца Iа. Къамел чолхаллаш йоцуш хиларна, ша дуьйцучух атта кхетаво цо, цунах тешаво, шех «халкъан мотт» олучу кепехь до шен къамел а.\nЛетачийн дайх цхьамма вукхуьнга аьллачу доццачу дешнашкахь метафорах пайдаэцар, кхузахь собарх вохарна бехкбиллар го вайна, нохчийн юкъараллехь сихаллехь динарг къонахчуьнгахь товш лоруш цахилар хоуьйтуш. «Веги хьо, Аласха! Веги хьо!»\nВай толлучу новеллашкахь шена боккха тидам тIебахуьйта безарг авторски модальность ю, аьлча а, авторна шена ша дуьйцучух лаьцна хеташ дерг. Ярташкахь типични хуьлуш болу хиламаш ша гойтуш санна, «цхьана а кепара эмоциональни синӀаткъам ца го цуьнан йозанехь, буьйцурш бохаме хиламаш белахь а. Иза доккха маьӀна долуш ду, хIунда аьлча нохчийн лингвокультурехь къамел «паргӀат» дийцарца вайн куьлтурин шатайпаналла билгалйолу. Эмоциональни Ӏаткъамаш къамелдечу хенахь тIехгайтар товш ца лору нохчашлахь. Цуьнан дийцар-къамел хила деза паргIата, цхьатеррачу мукъамехь, хIунда аьлча тIехъайаме, тIеххаздеш, тӀехдаздина, я хаздина дуьйцург башха тешам болуш а ца лору вайн къомо. Цундела, Гадаевс шен новеллашкахь пайдаоьцург нохчийн меттан культурин агIо а ю.\nКъаьсттана тидам тIебохуьйтуш ду и дуьйцург хийрачун цIарах дуьйцуш хилар, иза цу хиламийн теш волуш санна. Автор ша цу къамелехь «дакъалоцуш» волуш санна, хӀоттийна цо шен дийцар. Хандешан хӀинцца яханчу хенан кепах цо уьш язарна, и хиламаш башха генара цахиларан суртхIоттало ешархочунна: шовданийн кортошкахь «гуллуш хуьлура хьалха ярташкара нах», «Ткъа кегийнаш хина гергахьа хIуьттура, мехкаршка бист а хуьлуш», «Иштта гулбеллачохь дов даьллера Аласханан а, Ирсханан а берийн».\nГовзарийн мотт тайп-тайпанчу стилистически кепашца тIехцабузор а ю авторан шатайпалла, хӀунда, стилистикин басаршца къамел хаздаро тIехйоккхур яра говзаран исбаьхьалла, цу кеппара дийцар ша-шегара кхоьллинчунна гергадалош, тIаккха буьйцуш болчу хиламийн бохаме хилар мелла а лахлур дара. Шех антитеза олуш йолу кеп, беана бала а, ламанан Iаламан исбаьхьа сурт а дуьхь-дуьхьалхIоттор а кхочушдо авторо, мерза дош кхоош:\n«ХIетта догIа а тийна, къеггина малх а хьаьжна, луларчу баса стелаIад а хIоьттина, наггахь бен ца нисло тайпа исбаьхьа-хаза суьйре хиллера и царна ирча еанарг».\nСтилистикин ресурсех пайдаоьцучу меттигашкахь шайна тIе тидам бохуьйтуш ду ДУСТАРШ, уьш нохчийн прозехь кхоллало САННА бохучу дустаран дашца (наб кхетча санна, велча санна). Вай толлучу новеллехь дустаран дешнийн шатайпаналла гучудолу САННА боху дош халкъан къамелехь пайдаоьцучу дешнашца хийцар. Масала, «Баккхийнаш генахьо ховшура. Мехкаршца шайн бала а боцучу СУЬРТЕХЬ».\nСинтаксисан а, лексикин а стилистикан шатайпаналла Гадаев Мохьмад-Салахьан хIора а предложенехь гуш ю. Амма къаьсттана мехала ю хIокху новеллийн этнологин Iилманан агIо, хIунда аьлча баккъал а болчу хиламийн бух тIехь уьш хиларна, цара гойту оцу заманахь баьхначу могIарерчу нехан дахаран а, дар-лелоран а ма-дарра долу суьрташ.\nГадаев Мохьмад-Салахьан новеллаш гIарабевллачу турпалхойх, церан доьналлех, къонахаллех, оьздангаллех яц, я уьш лаккхарчу тIегIане хьалабаха а. Кхузахь гайтинарш могӀарера нохчий бу, шайна уггаре а хала, чолхе деанчу хьолехь, ма-дарра аьлча уггаре а луьрачу мостагӀаллехь. Ишттачу хьелашкахь гучуволу муьлхха, цуьнан адамаллин, доьналлин тIегIа, цуьнан чоьхьара дуьне ма-дарра гучудолу.\nЗуламхо а, зулам дар а дац къоман я расин билгалонашца къасталуш. Зуламаш мульлххачу а цивилизацин юккъараллехь а хуьлуш ду. Зуламхочун, я зуламан мах хадор – и ду юккъараллин оьздангаллин а, синкхетаман а тIегIа гойтуш дерг.\nЦунна тIедоьгIна, Гадаев Мохьмад-Салахьан кхин цхьана новеллах ала лаьара.\nДийцаран сюжетехь ду наб кхетта волу жима стаг цуьнан нийсархочо вер. Иза вийна а ца Iаш, цуьнан ерриге юьхь шаьлтанца ерина цо. Юха, цул тIаьхьа кхо шо дIадаьлча, шаьш лоьхуш волчу чIирхочун лорах тIаьхьакхуьу цо вийначун да а, ваша а.\n«…генарчу юьртахь Iаш хиллера иза, шена кхин цIе а тиллина, ваьлла меттиг харц а йийцина. И дIасаволуш долу некъаш а хааделлера. Цкъа кIело йича, карахь герз а доцуш нисвеллера. Эвла йистерчу варшахь. КIант а хиллера Себарца – Асхьаб. Шен вешин эрчаяьккхина юьхь цкъа а бIаьргашна дуьхьалара дIа ца йолуш верг. Амма Себара тохийтина яцара, герз а доцуш волу стаг вийча, наха бехк буьллур бу аьлла.\nШолгIа кочахь топ а, юкъах шаьлта а йолуш нисвеллера, амма цуьнца кхин стаг хиллера. Нехан стагана юххехь вер а ца тарделла, тIаккха а витинера.\nОццу варшахь кхозлагIа кIело йина хIорш болуш, вогIуш хиллера Саьлмирза. Ша. Юкъах шаьлта а йолуш.\n- Цуьнгахь топ яц. Тапча а яц. Цуьнгахь ерриг тухур ю вай а…».\n«Амма чIогIа тоьхна хиллера: гIабакхах санна, чуяхна иза, аьтту агIорчу тIа тIе хIоьттинера. Саьлмирза охьавоьжнера.\nТIаккха варшара схьаваьлла Асхьаб хьаьвзинера, Саьлмирзин юьхь ата лиъна.\nМегар дац! – аьллера Себара буьрса. – Охьавоьжначул тIаьхьа тоха мегаш дац стагана. Дийна и хилча а. ЖIаьло жIаьла а дуьту, охьадоьжча. ОьгIазвахарх, йицъян мегар дац адамалла».\nГадаевн дийцарийн мотт шатайпа хиларх вай лакхахь дийцина делахь а, амма шена тидам тӀебохуьйтуш шатайпаналла ю цо причастин карчамийн гIоьнца дийцаран кепех пайдаэцар, и карчамаш дийнна предложенеш хилар, масала:\n«Шен вешин эрчаяьккхина юьхь цкъа а бIаьргашна дуьхьалара дIа ца йолуш верг»\nТIаккха юха а, парциляци, «…вогIуш хиллера Саьлмирза. ША. ЮКЪАХ ШАЬЛТА А ЙОЛУШ».\nНохчийн юкъараллехь адаман синъоьздангаллина, гIиллакх-амалийн башхаллаш билгалъяхарехь доккхачу маьIнехь ду вай таллам беш йолу новеллаш. Тахана, КЪОНАХ бохучу кхетамна хийра йолу башхаллаш тIеязъечу заманахь, цу хаттарна тIе тидам бахийтар къаьсттана мехала ду. Вайзаманахь, дукха хьолахь къонах ша-шех тоам бина, муьлхха а гIиллакхийн дозанаш а хедийна, шен Iалашо кхочушъеш верг хиэта. Къинхетам а, деган кIедалла а йоцуш верг ву тахана къонах ву аьлла хеташ верг. Цундела ду-кха тахана турпаллин даржехь, «ларош болу» кIентий вайн юкъараллехь а, кхечу халкъашлахь а къонахий ларар, бӀаьрнегӀар а ца тухуш, адаман корта дIабаккха кийча белахь – мухалле а.\nЦу кеппара, «турпалаллин» харц дар-лелор къонахалла лоруш йолу говзарш, халахеташ делахь а, нохчийн таханлерчу прозехь а ю. Масала, цхьана дийцарехь авторо шен турпалхочун къонахалла лору, цо, шен мостагI вен а воьй, шен чIирхочун корта юьртарчу берашна ловзо дӀабалар.\nИ тайпа амалш къонахчун лоруш хиллий-те нохчаша? Цу хаттарна жоп далархьама, Гадаев Мохьмад-Салахьан дийцар тIера цхьа дакъа схьаоьцур вай.\n«Амма Себара тохийтина яцара, ГЕРЗ А ДОЦУШ ВОЛУ СТАГ ВИЙЧА, наха бехк буьллур бу аьлла».\n«ШолгIа кочахь топ а, юкъах шаьлта а йолуш нисвеллера, АММА ЦУЬНЦА КХИН СТАГ ХИЛЛЕРА. НЕХАН СТАГАНА ЮХХЕХЬ ВЕР А ЦА ТАРДЕЛЛА, ТIАККХА А ВИТИНЕРА».\n«Охьавоьжначул тIаьхьа тоха мегаш дац стагана. Дийна и хилча а. ЖIаьло жIаьла а дуьту, охьадоьжча. ОЬГIАЗВАХАРХ, ЙИЦЪЯН МЕГАР ДАЦ АДАМАЛЛА».\nКхин цкъа а билгалдаккха догIу, хIокху новеллашкахь гайтина гIиллакхаш баккъала а хилла болу хиламаш хилар. Цу хиламийн турпалхой а, тIехдоьналла, майралла йолу нах а боцуш, юьртахь бехаш болу могIарера нах хилар а.\nГадаев Мохьмад-Салахьан дийцарийн доккха маьIна ду оцу муьрехь нохчийн юкъараллин гIиллакх-оьздангаллин тIегIа гайтар, новеллийн турпалхошна дерригенал а мехала, лераме а ду шен дар-лелоран мах оцу наха хадор, нахана шех лаьцна хетта дерг, шен лаамел а гӀиллакх лакхара лору цара. Халкъан юкъараллин оьздангаллин гураш, бехкамаш хадийнарг хьаъа а шен мостагI, чIирхо, зуламхо вуьйш я кхечу кепара бекхам беш, нагахь иза гIиллакх-оьздангаллах воьхнехь, цIе южу цуьнан нахана юкъахь. Къизалла гайтар къонахаллин гIиллакх ца лерина нохчаша, мелхо а, и осалалла лоруш хилла вайн юкъаралло.\nГадаев Мохьмад-Салахь ша а чекхваьлла набахтийн халачу, бехачу, луьрачу дахарехула. Амма уггар дезачу тохарша а шен къонахаллах ца вохийна иза, къизалла ца толийтина цо шен даг чохь, исбаьхьа-сийлахь мел долчуьнга безам а, диканиг кхолла доза доцу лаам а толийтина цо шен сица а, дагца а. Цуьнан ойла йича, башха вай цецдийллал хIума а дац Гадаевс шен говзаршкахь гIиллакх-оьздангаллин тIегIанаш сел къегина а, бух болуш а гайтар, хIунда аьлча цуьнан заманан юкъараллехь уьш ма дара массара а лардан, лело дезаш хилла. Цуьнца цхьаьна вай тидам бан беза Гадаев Мохьмад-Салахьа нохчийн лингвокультурин шатайпаналла, къамелдаран башхалла а шен произведенешкахь ларъеш хиларан. Баккъала а, Гадаев Мохьмад-Салахьан предложенеш хIитторан, стилистикин кепаш, текстан шатайпаналла, къамелан башхаллаш лингвисташна, литература таллархошна, культурологашна нохчийн культура толлушIилманехь болх бечарна а шайна пайдаэца бух болуш хирг хиларан цхьа а шеко яц.\nОьрсийн маттера гочйинарг – Бурчаев Хьалим


Хазлуш ю Нохчийчоь\n21 октября, 02:45\n17 февраля в 12:20 (2010 г.)\nКъилбаседа Кавказан федеральни округ кхоллар а, цунна куьйгалле Хлопонин Александр хІоттор а къобалдеш тІеэцна цу юккъе йогІучу регионашкахь. Иза дика хилам а лору. ХІунда аьлча, Красноярски крайн куьйгалхо лаьттина волчу А.Хлопонинан нуьцкъалчу структурех дозуш хІума дац. Иза макроэкономически барамашкахь бизнесмен, урхалча ву. Делахь-хІета, бІаьрла гуш ду мехкан куьйгалла Кавказах токхе, зазадоккхуш йолу регион ян лууш хилар. Хлопонинан коьрта декхар хир ду аьлла хетара Дербентера Черкесске кхаччалц болчу махкахь тІаьхьарчу шерашкахь даьржина вахабитийн подпольен ун дІадаккхар. Амма Россин Президентан Къилбаседа Кавказехь волчу векалан коьрта Іалашо хир ю терроризмана «кхача» латтош йолу къелла а, белхазалла а дІаяккхар. Цул эвсаре а болуш некъ хир бац терроризмана дуьхьал дІахьочу къийсамехь. Террористически кхерам болу Къилбаседа Федеральни округан субъекташ маьршачу, зазадоккхучу республикашка ерзор шен коьрта Іалашо лору федеральни центро. Керла кхоьллинчу Федеральни округера Нохчийчоь шен кхиаран боларшца кхечу регионашна юккъехь а билгал ю. Дуьненан экономически кризисан тІаьхье къаьсттина чІогІа 2009-чу шарахь хаалуш хиллехь а республикан куьйгалло юкъах ца даьккхира «Нохчийн Республика 2008–2011-чуй шерашкахь социально-экономически кхиоран» федеральни Іалашонан программа къочушъяр. Оцу программо хьалха хІиттадора промышленностан, юьртан бахаман, хьашташ кхочушдаран тайп-тайпанчу дакъошкахь 100 эзар стагана болх бан меттиг кхолларан, промышленни производствон барам 25 процентана лакхабаккхаран доккха декхар. И декхарш кхиамца кхочушдина. Республикан экономика кхуьуш ю.\n2009-чу шарахь гІишлошъяран-меттахІотторан белхаш дІабаьхьира 178 объектехь. Оцу шарахь йина административни 9 гІишло, 60 муниципальни цІа, ткъа иштта коммунальни бахаман 22 объект. Болх бан йолаелла гІишлошъяран индустрин ши объект – «Аьчга-бетонан коьчалийн Аргунера завод» пачхьалкхан предприяти, «Чеченкарьеруправлени» пачхьалкхан унитарни предприяти. ТІаьхьарниг Шелан районерчу БелгІатой-Эвлахь йина.\nРеспубликан дахарехь боккха хилам бара Соьлжа-ГІалина «Къовсам хиллачул тІаьхьа меттахІоттор» аьлла йолчу ООН-н номинацехь диплом далар. Иза дуьненан тІегІанехь республико меттахІитторан белхаш дІабахьарехь гайтинчу хьуьнаран хьокъала боллу мах хадор дара.\nШеко яц и санна кхиамаш кхул тІаьхьа а хирг хиларан.\nПроизводственни боларш сихдеш йогІуш ю меттигера промышленность а. Иштта, дІадаханчу шарахь меттахІоттийна СемаІашкара а, Октябрьскера а консервийн заводаш, «Пищепродукт» ГУП, Аргунера жижиган комбинат, баьпган комбинат, Веданан а, Курчалойн а районашкара баьпган заводаш, Соьлжа-ГІалара №3 йолу баьпган завод. Цул сов, Аргунехь схьайиллина шекаран буракех гІуллакхдеш йолу завод. Дийнахь-бусий 2000 тонна буракех гІуллакхдан нуьцкъалла йолуш ю иза.\nГІишлошъяран коьчалшка долу республикан хьашташ кхочушдархьама Соьлжа-ГІалахь а, Аргунехь а ян йолийна кибарчигийн заводаш. Царах хІораннан а шарахь 30 миллион кибарчиг ян ницкъ кхочур бу. ДІадаханчу шарахь Нохчийчохь меттахІоттийра кхачанан а, юьртабахаман сурсатех гІуллакхдаран а предприятеш. Цу юккъехь ю вахош доцу маларш а, муттанаш а арахоьцуш йолу, жижиган а, шурин а сурсаташ кечдеш йолу предприятеш. Уьш кху шарахь болх бан юьйлалур ю.\nНохчийчоьнан экономикан коьртачех цхьа дакъа ду мехкадаьтта даккхар а, цуьнца йоьзна йолу производствош а. Таханлерчу денна республикехь мехкадаьтта а, газ а лахаран белхаш дІахьош бу 20 меттехь. Ткъа нохчийн латта хьал долуш ду мехкадаьттанца а, газаца а. Цуьнан тІаьхьалонаш хІинца а кхоччуш теллина яц.\nДелахь а, Іаламан маьІданаш дахар кхачаме дац. Иза, олуш ма-хиллара, селханлера де ду. Хиндерг оцу маьІданех аьргаллех, гІуллакхдарехь, царах тайп-тайпана сурсаташ дарехь ду. Цунах нийса кхеташ ду республикан куьйгалла. Карарчу шарахь Нохчийчохь дІадолор ду мехкадаьттанах гІуллакхдаран завод йиллар. Цуьнан нуьцкъалло таро лур ю шарахь цхьа миллион тонна мехкадаьттанах гІуллакхдан. И проект деа шарахь кхочушйина яла езаш ю. Амма цунах тоам бина Іаш бац Нохчийчоьнан куьйгалхой. Юьллуш йолчу заводан нуьцкъалла шозза, кхузза алсамъяккхаран некъаш лоьху цара.\nЗавод ечу муьрехь 2 эзар стагана ханна болх бан меттиг хир ю. Иза йиллина яьлча цхьа эзар стагана гуттаренна а белхан меттиг хир ю цигахь. Заводо хІора шарахь республикан бюджете 1,5 миллиард сом дохьур ду аьлла хеташ бу говзанчаш.\nРеспубликан куьйгалло къаьсттина тидам тІебохуьйту аграрни декъана. Нохчийчохь 2009-гІа шо юьртан бахаман шо ду аьлла дІакхайкхийна дара. Иза ларамаза а дацара. Нохчийн Республикан Президента Кадыров Рамзана дийцарехь, республикерчу бахархойх 70 процент берш ярташкахь Іаш бу. Делахь-хІета, царна болх бан меттигаш ярташкахь, юьртан бахамехь хилийта еза. Иза нийса а ду. И Іалашо кхочушъярхьама буьззина пайдаоьцу йолуш йолчу таронех. ДуьххьалдІа цхьана шарахь агропромышленни комплексехь болх бан йолаелла 32 объект. Царах 9 – кхачанан а, юьртабахаман сурсатех гІуллакхдаран промышленностан а, 6 даьхнилелоран а, 6 зІакардаьхнилелоран а, 2 механизацин а, 5 ветеринарин а, цхьаъ ораматашлелоран а, цхьаъ юьртан бахаман корматаллин дешаран а предприяти ю.\nГерггарчу хенахь меттахІотто а, реконструкци ян а, модернизаци ян а леринчарна юккъехь ю 28 даьхнилелоран комплекс, 3 зІакардохнан фабрика, 2 инкубаторан-зІакардаьхнилелоран станци, ткъа иштта чІерийлелоран а, царах гІуллакхдаран а предприяти. Цул сов, билгалдеш ду дикачу хІух долу 5,4 эзар даьхни эцар.\n2009-чу шеран уггар мехала хилам бара Россин Федерацин куьйгаллин а, Къоман антитеррористически комитетан а сацамца Нохчийчуьра контртеррористически рожан статус дІаяккхар. (Иза 1999-чу шеран сентябрехь юкъаялийна яра).\nИ раж дІаяккхаро кхитІе а таронаш елла социально-экономически кхиоран боларш сихдан, республика арахьара инвестицеш юкъаяхка бегІийла хьелаш долуш регион хилар дІагайта. Контртеррористически операцин раж дІаяккхаран хьокъехь сацам тІеийцира республикера хьал синтеме дарехь баьхна кхиамаш хьесапе а эцна. Иза шен хеннахь бина сацам а бара. Иштта сацам тІеэцийтарна юккъе шайн къинхьегаман хазна йиллира бакъонашларъяран органаша а, ша аьлча чоьхьарчу гІуллакхийн органаша.\nЦхьанна а къайле яц кхерамзаллин тІегІано экономически хьолана а, Россин кхечу регионашкара лаккхара корматалла йолу говзанчаш схьабалорна а, махкара, дозанал арахьара инвестицеш юккъе озорна а дуьххьалдІа тІеІаткъам беш хилар.\nНохчийн Республикан МВД-н белхахоша Россин МВД-н ханна йолчу оперативни группировкин органийн а, подразделенийн а (ВОПО и П) милцошца цхьаьна 2009-чу шарахь дика кхиамаш бехира юкъаралла уголовно-диструктивни элементех цІанъярехь. Бакъонашларъяран органаша схьалецира бандтобанашкахь дакъалаьцна волу 294 стаг. Царах 121 стаг дуьххьалдІа оцу тобанашна юккъехь хилла вара, 173 стаг царна гІо-накъосталла деш хиллера. Шайн бехкана къера а хилла бакъонашларъяран органашна тІевеара 66 стаг. Оццу хенахь бакъонашларъяран органашна герзашца дуьхьало ечохь хІаллаквира 148 бандит, цу юккъехь 7 церан куьйгалхо вара.\nТеша лаьа нохчийн латта кестта бандитех а, террористех а, вахабитех а цІанлург хиларх, кегарий заманаш гена евриг хиларх. Иза дикачу агІор хаалур ду халкъан дахарехь.\nЦхьаболчу зуламечу ницкъашна радикалийн-экстремистийн тобанийн куьйгашна Къилбаседа Кавказера хьал мел чІогІа карзахдаккха лаахь а, ХХ-чу бІешеран чаккхенехь хІоттийна хьал кхузахь кхин хІотталур дац. Нохчийчуьра дахар маьршачу некъа тІера цхьаьнгга а дІахьовзалур дац. Нохчийчоь кхуьуш, хазлуш, зазадоккхуш ю. Екхна ю адамийн яхьаш, токх ду дегнаш.


Историн бос гойтуш ду цхьа хIума. Путин Владимир винчу денца деана Оьрсийчохь цхьана а адамах, цхьана а политиках, хьаькамийн къизаллах ца кхоьруш яьхна журналист Политковская Анна йина де. Стенна деана и де цхьаьна? Стенна? Жоп хаттаро хенан йохалла а лоьхур ду, Политковская адамна дага мел йогIу.\nГIадужу-беттан 7-чу дийнахь вина де ду I5 шарахь Оьрсийчоьнан куьйгаллехь лаьттачу Путин Владимиран.\nАмма тхан къамел дац цуьнах лаьцна, и декъалварца.\nТахана кхин цхьа терахь ду дуьнено билгалдоккхуш, Политковская Анна йийна 9 шо кхачар.\nМила яра иза? Дера яра дуьненна а евзаш дешан говзанча, бакъдерг луьра дIаолуш хьангга а, харцонца къийсам латтош, мискачу нехан бакъонаш ларяърехь шен са а ца кхоийнарг.\nИштта жоп хеза Политковская уллера евзаш, тахана а иза дагахь мел йолучаьргара.\n48 шо дара журналистан Политковская Аннин герз тоьхна йийна карийча, ша ехачу цIийнан лифта чохь.\nХиллачу кхело иза ер дуьйзира, цо дуккха а шерашкахь Нохчийчоьхь тIом боьдуш, сецначул тIаьхьа а лелла харцонаш дуьненна гучуяхарца.\n2014-чу шарахь Москохан кхело Политсковская Анна ерца пхи стаг бехк тIебилларца кхеле озийра. Церан могIарера куьгбехкечарна Гайтукаев Лом-Iелина а, цуьнан йишин кIантана Махмудов Рустамна а белла дIабовллалц набахтехь такха хенаш туьйхира.\nЗуламна декъахь леринчу вежаршна МахмудовгIарна, ИбрахIимний, Джабраилний, милцо лаьттинчу Хаджикурбанов Сергейний I2, I4, 20 шераш хан кхайкхийра набахтехь яккха.\nЦул совнаха, кхело 5 миллион сом Оьрсийн Iедале охьадиллийтира Политковская Аннин доьзална хIетахь.\nАмма цуьнан доьзал, гергарнаш, белхан накъостий бац цуьнах тоам хилла Iаш, тахана а дIахьедо цара, журналист ен кхачийнарш карийна а, я жоьпе озийна а цахиларо, синтем ца бохьу шайга, бохуш.\nПолитковский Ильяса, Аннин кIанта, «Интерфакс» агенталле кхаарийдийнахь еллачу интервьюхь элира, ша реза вац, шен нана еран гIуллакх таллам боцуш дитарна.\nШен нанан гIуллакх толлуш хилла Гарибян Петрос шен лаамехь даржера дIаваьлла, мила ву хIинца и гIуллакх луьстуш аьлла, Талламан комитете дахьийтинчу сан кехатна дуьхьал даийтинчу жоьпа тIехь боху, шаьш декхарийла дац керлачу тобанан декъашхойн цIераш хьуна йовзийта.\nСхьагарехь, хьан ейтина Политковская Анна хаттар жоп доцуш дуьсу.\nДелахь а, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн пачхьалкхан департаменто хIора шарахь а санна, кху шара а бо кхайкхам Оьрсийчоьне, Политковская Анна ейтийтинарш жоьпе а озийна, царна догIу таIзар доьхуш.\nХIара 9-гIа шо ду оьрсийн дуьненна а гIараяьллачу догмайрачу журналистан Политковская Аннин цIарах юкъадаьккхина ахчанан совгIат адамийн бакъонаш ларъярехь доьналлица билгабовлучу зударшна луш долу.\nКху шарахь и деза совгIат дала сацам бира дуьненаюкъарчу йозуш йоцчу юкъаралло Шемарчу журналистна Валид Холудна дала.\nОьрсийчохь а дагалоьцу тахана Политковская Анна, цо болх бинчу «Керла газета» редакцехь, амма бац иза дагалацаман гуламаш Соьлжа-ГIалахь.\nБац, нохчийн къомана ша дийна йолуш дуккха а орцахйийлина иза йоллушехь.\nДагалоцу Маршо Радионо а Политковская Анница хилла къамел.\nНохчийчохь цхьаболучара бакъво Кадыров Рамзан, цо адамашкахь латто харцо, къизалла гушшехь. ТIеман шерашкахь дайна нохчалла меттахIотто деза бохуш, Кадыровс уггар хьалха зударшка коьрта йовлакхаш тахкийтина. Хьуна хIун аьлла хета, йовлакхаштIера хIунда волавелла иза аьлла, шега деллачу хаттарна жоп луш ю Политковская Анна.\nПолитковская: «ХIунда аьлча, цунна кхин башха хууш хIума а ма дац. Цунна хаьа зудчун коьртахь йовлакх хиларо цуьнан оьздангалла гойтийла. Суна хетарехь, цуьнан Iилма а, дешар а, хаарш а, доьзалехь кхиоро а хоьтуьйту цунна, зудчан коьртахь йовлакх хиларо нисдо дерриг, аьлла.\nБодане къам дигар хета суна оцу суьртехь, оцу бодашкахь латтор а.\nАхь боху дукхахчара къобалъйо Кадыровн политика, суна хета оцу наха харцдерг дуьйцу, аьлла. Со царех ца теша. Суна хаьа церан синхаам муха бу.\nСих-сиха олуш хеза, тхуна хIинца оьшург хIара ду. ХIун? Бода бу вайна оьшург? Серлоне маца кхочур ду?\nЦигахь Iаьржа бода бу халкъанна тIехь эра доккхуш, суна хала ду цу хьолаца бертахь яха.\nСуна бевза дуккха а нохчий, хьекъале, кIорггера хааршца, бакъ интеллигенцех болу нохчий, соьга даима а олу цара лакхарчу Iедалехь дIатаръелла аьрха Iовдалалла, иза доккха эхь хета шайна, оцу хьелашкахь даха а эхь хета шайна, олий. Со-м алсам теша царех».\nПолитковская Аннас шен «Путинан Оьрсийчоь» жайнитIехь яздо:\n«Суна стенна ца везий Путин? Дера ца веза къоланал а кхераме йолу маршо цуьнан къамелца хиларна. Иза адамах вешаш вацарна. Расист хиларна. Ца кхачало тIом болорна. Пуьташ буттуш хиларна. «Норд-Остера» газ бахьанехь. Бехкбоцчийн декъеш тIехула иза шен хьархарчу президенталле кхачарна. Декъеш, цунна лиинехь, кIезиг хирг хиларна.\nАс кест-кеста ойла йо: ванах адам а дуй-те Путин? Я аьчка, шийла хIоллам бу? Ойла йо, амма ца карабо иза адам ду ала бух».\nЦа доьйла а дац и дешнаш хеззаш аьлла долу адам таханлерчу Оьрсийчохь.\nИза хьалхара а яц, я тIаьххьара а яц…\nПолитковская: "Ванах адам а дуй-те Путин?"


Пхьармат (Прометей) - Чеченская сказка с переводом\nБиблиотека / Читальный зал / Проза, поэзия\n7-10-2015 Просмотров: 1 684Комментариев: 0\nХьуна дала дика дийриг, диканца хьо дукха вахарг, вонна хьо т1аьхьатеттарг, диканна хьо хьалхавахарг! Дийцаний-аьллий, х1ун ду хьуна, ас цхьа туьйра дуьйцур ду хьуна, тур-тамаша буьйцур бу хьуна. Лунан лергаш самадахалахь, берзан б1аьргаш серладахалахь!..\nАса хьуна дуьйцур ду оцу д1огарчу Башламанан коьртехь ло маца дуьйна 1уьллу, шерачу аренашкаххьий, ламанийн басешкаххьий хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший маца дуьйна дуьйлу...\nМацах хьалха заман чохь и д1огахь шуна гуш долу лекха лаьмнаш кхин а лекха хилла, церан кортошкахь х1инца санна лой, шай а доцуш, хаза бецашший, зезагашший хилла. Ткъа хьалха заман чохь цкъа а ца дешаш лой, шай к1оргачу 1аннашкаххьий, ламанийн басешкаххьий, шерачу аренашкаххьий хилла.\nОцу хенахь вайн дай, наьрт-орстхой, 1аннашкаххьий, хьехашкаххьий, лекхачу б1аьвнашкаххьий бехаш-1аш хилла. И д1огара лаьмнаш санна лекха хилла уьш. Церан дой а хилла иштта даккхий. Черчий санна ницкъ болуш хилла наьрт-орстхой, берзалой санна майра хилла, ц1оькъаш санна каде хилла, цхьогалш санна мекар хилла.\nКатухий, атта схьайоккхий, ламанан тарх кхуссуш хилла цара, мохь тухий, ламанаш декош хилла, ц1ог1а тухий, стигланаш егош хилла цара. Делахь а г1орасиз хилла уьш — ц1е ца хилла церан карахь.\nНицкъ болу Села къиза хилла, 1азапе хилла. Иза хилла стигалан да, ц1е а цуьнан долахь хилла.\nХ1ун пайда бу ницкъан а, цунах адамашна дика долуш ца хилча?\nХ1ун пайда бу ницкъан, цунах адамашна 1азап-бала хуьлуш хилча? Наьрт-орстхошна, шегара ницкъ гайта, ц1еран хьорканаш т1е а хоий, инзаре йоккха г1овг1а г1аттош хилла Селас, стигала каглуш, дакъанаш хуьлуш, охьат1ейоьлхуш санна хоьтуьйтуш, ерриг стигала а къекъош. Села 1аш волу стиглан 1аьрчеш даима 1аьржачу мархаша хьулдинера. Дог1анах юзайой, мархаш лаьтта хьовсайой, оцу дог1анах ша, къора лаьтта елхайора Селас, адамашна т1е кхин а доккха 1азап доссош. Кест-кестта цо, нуьрах-ц1арах дина стела1ад кара а оьций, лаьтта стелахаьштигаш кхуьссура, дерриге а гонд1ахь дагош.\nДика а, вон а Селин карахь дара. Бонна комаьрша вара Села, диканна — сутар вара...\nДика къаьхьачу къица къийсамехь доккхура адамаша, ткъа вон — Селас ша луш дара.\nСтигалний, лаьттаний юккъехь даима мостаг1алла лаьттара.\nСелиний, адамашний юккъехь даима къийсам лаьттара. Наьрт-орстхой балано мел та1ий, г1адъоьхура Села. Села г1ад мел ихи, г1айг1ане йоьдура Сата. Сатина ч1ога лаьара наьрт-орстхошна гlo дан, амма Селех кхоьрура иза.\nОцу хенахь ломахь вехарш вара ницкъ болу наьрт Пхьармат, шен пхьалг1и чохь, нахана г1уллакх а деш. Дика пхьар хилла иза.\nПхьармат эсала, комаьрша, ницкъ болуш наьрт хилла. Къамел к1езиг а деш, къа дукха хьоьгура Пхьармата. Ойланаш дукха йора, адамийн балина, х1ун г1оли йийр яра-те, бохуш. Цо ойла йора, Селин долара а яьккхина, адамашна ц1е муха яхьар яра-те, бохуш. Бертахь ца лора иза Селас.\nШа дуьнен чу ваьлчахьана, нахана юккъера диканиг, оьзданиг, хьекъалениг схьагулдеш вара Пхьармат.\nЦуьнан дин Турпал гуттара ломахь парг1ат лелара.\nОлуш хиллера наьрташа Пхьармате:\n— Дин беречунна к1елахь бахчало, къонах къийсамехь вахчало. Хьан дин парг1ат х1унда лела?\nПхьармата жоп луш хиллера:\n— Сан дин бахчабелла бу. Хан т1екхаьчча, сан дино стиглара хаьштиг дахьар ду!\nЦхьана дийнахь Пхьармата шен Турпале мохь тоьхнера, Органан ч1ож декош, ламанаш дегош, самаваьккхина, Селига aгlo хорцуьйтуш. Геннахь ломахь бежаш болу дин, шен да кхойкхуш хезна, дуьхьал терсира. Ткъес санна маса кхечира Турпал шен дена Пхьарматана дуьхьал. Караийцира Пхьармата чхьонкар1, т1едуьйхира йоьзан гlaгl2, хаьн т1е оьллира пхерчех юьзина хумп1ар3, пхьаьрсах къевлира булийн не1арх йина йолу туре4, коча тесира секха1ад5, юкъах дихкира тур, буйна къоьвлира буьххьехь йоьза вед йолу г1оьмакх6.\nШен Турпал динна юткъа нуьйр а тиллина, хьехан ма1а юьззина доьттина йий а мелла, бакхах7 санна ког латийталахь сан, бадах санна куьг латийталахь, аьлла, дина а хиъна, цкъа а цхьа а ца ваханчу, вахнарг вуха ца вог1учу новкъа велира иза. Наьрт-орстхоша Пхьармат воьдучу новкъа борц хьаьрсира, некъ дика хилийта, аьлла. Макхах буьзна мок х1оттийра: «Воьдуш, вайн-веса хуьлда хьо, вог1уш веза-вуьзина хуьлда хьо!» — аьлла.\nДукха ихира Пхьармат. Bopxl дийнаххьий, ворх1 бусий некъ бира цо. Bopxl 1ин, ворх1 лам хадийра цо. Шена т1ехь Села вехаш йолу стигал хьалалаьцна лаьттачу Башламанан духхе кхечира Пхьармат. Нисса хьала йолчу инзаре халачу басешкахула ирх некъ бира Пхьармата. Башламанан коьрте велира иза. Башламанан коьртехь хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший дара.\nОцу Башламанан коьрте сада1а юссуш хиллера маьлхан нур догу Сата, Села-Сата, Селин езар, наьрт-орстхойн нана.\nК1айн олхазар хилла дуьхьалъелира иза Пхьарматана. Адамийн маттахь цуо элира:\n— Х1ай ницкъ болу наьрт! Хьо лаа-тара ца ваьлла х1окху Башламанан буьххье.\n— Бакъду иза, комаьрша олхазар, со лаа-тара ца ваьлла х1окху Башламанан коьрте. Со стигалан кхерчара адамашна ц1еран хаьштиг дахьа веана, и доцуш, вухавоьрзур волуш а вац, — жоп деллера Пхьармата.\n— Дикачу г1уллакхана араваьллачуьнан некъ дика ца хилча, амал дац. Аса гlo дийр ду хьуна, — аьлла Села-Сата.\nЮха а хаьттинера цо:\n— Дин дика буй хьан?\n— Мохал маса бу сан дин, — жоп деллера Пхьармата.\n— Ницкъ болуш буй хьан дин?\n— Сан дино берг тоьхначохь, шовда гучудолу.\n— Ницкъ болуш вуй хьо хьуо?\n— Сан карахь шийла боьрза бакхал а, балозал а к1еда хуьлу, — элира Пхьармата.\nСела-Сата дийцира Пхьарматана муха, муьлхачу новкъа вахча, кхачалур ву Селин кхерча, дийцира цуьнан кхерчара ц1еран хаынтиг муха эцалур ду.\n— Села х1инца вижина хир ву. Мох санна чехка хьайн дин д1ахахка. Селин кхерчана т1оьхула кхоссабалийта иза. Цу чохь йогуш йолчу ц1арна хьо т1е ма нисвеллинехь, охьа-чукховдий, катохий, ц1еран хаьштиг схьаэца. Цул т1аьхьа хьайн дин, юханехьа, нисса Башламанехьа хахка. Ларлолахь! Инзаре ву Села! Къиза ву Села! Иза самавалахь, дийна д1авохуьйтур вац цо хьо а, я хьан дин а. Лаьтта ц1еран хаьштиг д1акхачор дац ахьа т1аккха.\nИштта, Сатас ма-хьеххара, г1уллакх дира Пхьармата.\nЧехка хахкабелла, Селин кхерча т1оьхула кхоссабелира Пхьарматан дин. Охьакхоьвдина, ц1еран хаьштиг схьаэцна, Башламанан коьртехьа хаьхкира Пхьармата шен дин. Дин сов маса хьадарна, хаынтига т1ера г1оьвттинчу суйнаша дехха ц1ога диллира Пхьарматана т1ехьа. И суйнаш меран1уьрга дахана, самавелира Села. Гира цунна майрачу наьрто шен цlepгapa хаьштиг хьош. Хаьара Селина, ц1е караеъча, стаг ницкъ болуш а, майра а хир вуйла, т1аккха иза шена дуьхьал г1оттур вуйла.\nБоккха ницкъ карабахнера стагана. Кхеравеллера ницкъ болу Села. Доккха орца даьккхира Селас майрачу наьртана Пхьарматана т1аьхьа. 1аьржа буьйса чохь йолу китт8 схьадаьстира Селас. Пхьарматана шен куьйгийн п1елгаш ца гуш, динан лергаш ца гуш, 1аржъелира. Са ца гуш дисира Пхьарматтий, цуьнан динний. Ахкачу а дахана, х1аллакьхиларна кхерам бара и шиъ. Амма тамашина хазачу олхазаро Села-Сата, хьалха а даьлла, шен исбаьхьачу эшаршца некъ хьоьхура царна.\n1аьржачу буьйсанан ницкъ ца кхаьчна, наьрттий, цуьнан динний сацо. Т1аккха Селас схьадаьстира шен дарц чохь долу китт а. Чехка дарц т1аьхьахийцира Селас Пхьарматана. 1аьржачу буьйсаной, чехкачу дарцой ч1ог1а хьовзийра Пхьарматтий, цуьнан динний. Т1аккха а, хазачу олхазаро Села-Сата, шен т1емашца дорцана дуьхьало еш, шен эшаршца некъ хьоьхура царна.\nПхьарматана гира, шен карара догуш долу хаьштиг, чехкачу дарцо дойуш. Ц1е йоцуш, лаьтта восса таро яцара цуьнан. Шен чета диллира цо иза. 1ожаллин хелхарца майрачу наьртана гонах хьийзара буьрса дарц, 1аьржачу буьйсано б1арзвинера, четахь долчу хаьштиго накха морцура. Дукха ч1ог1а ласторна, Органан хиш мокхазан бердашкара юьстах тийсинера, даккхийра нежнаш, орамашца бухдаьхна, чан хелигаш санна, стигалхула идадора.\nСелина гира я 1аьржачу буьйсане а, я ч1ог1ачу дарце а наьрттий, цуьнан динний сацалуш цахилар. Зен-зулам доцуш, стигалан орцанах наьрт к1елхьараволуш лаьттара.\nТ1аккха схьадаьстира Селас морса шело чохь йолу кхоалг1а китт а.\nМорсачу шелоно ламанан тархаш лоьлхуьйтуш, ламанаш хабийнера, делахь а майра наьрт Пхьарматтий, цуьнан дин Турпаллий хьалха д1аоьхура.\nЧ1ог1а кхеравелира Села. Цунна гира майра наьрт Башламанан охьа буххе кхочуш. Х1инца к1елхьараволуш лаьттара иза. Сов ч1ог1а г1ирвоьлла, ц1ерах-нуьрах дина, шен стела1ад схьаэцна, наьртана т1аьхьа стелахаьштигаш кхийса вуьйлира иза.\nСтелахаьштигаша ламанаш лестадора, г1орийна лаытина шовданаш доладалийтира, Органан тулг1еш, къаьхкиначу жан метта санна, ламанан басешкахула д1ай-схьай хьовдийтира, ламанан лекха тархаш, дийна йолуш санна, меттахъхьера.\nМорсачу шелоне а, ч1ог1ачу дарце а, 1аьржачу буьйсане а, стелахаьштигашка а ца сацавелира майра наьрт Пхьармат. Шега хьуьйсуш наьрташ болчу йоккхачу хьеха чу д1акхечира иза.\n— Х1ан! XIapa ю шуна ц1е! — элира Пхьармата цецбоьвллачу наьрташка.\n— XIop б1аьвна чу, xlop хьеха чу, xlop г1али чу латаелаш ц1е! Паттаелаш йоккха алу! Xlop ц1а чохь хилийталаш ц1е! Хилийталаш йовхо! Хилийталаш серло!.. Ма яйталаш ц1е цкъа а! Хуьлда шу ирс долуш!\nТ1аккха оцу хенахь йоккха г1овг1а г1аытира, Селас т1ом беш... Стигал яра лаьтте гуттаренна а мостаг1алла хьедеш! Стаг вара Селига гуттаренна а къийсам хьебеш! Села, г1ирвоьлла, оьг1азвахнера!\n— Ирс долуш хуьлда шу! Шуна т1ера Селин 1азап д1аайархьама, со 1азапе вожа везаш ву! Ире долуш хуьлда шу! Суна г1айг1ане ма хилалаш!\nМайра наьрт Пхьармат стелахаьштигашний, шелонний, дарцанний, 1аьржачу буьйсанний дуьхьал вахара Башлам т1е. Цуьнан коьрта т1оьхула стелахаьштигаш лелхара, дарцо д1ай-схьай веттара иза, куьйгаш-когаш шелоно дахьийнера цуьнан. Иза Села вара, оьг1азваханчуьра васта ца луш.\nБашлам т1е, шена дуьхьал стигалан 1аьрчашка хьалавог1уш майра наьрт гича, Селас меллаша китташна чу уьйзира дарцций, шелой, буьйсий. Аренашкара, 1аннашкара, лаьмнийн басешкара шело, цкъа а ца дешаш 1иллина ло, гlypa меллаша Пхьарматана т1аьхьа Башламанан коьрте хьалаяхара. Лайн, шан йийсаре бахана д1ах1оьттира Башламанан корта, цкъа а кхин д1а ца яккха, цуо шен коьртах к1айн башлакх хьарчийра.\nМохь туьйхира Селас:\n— Айхьа стиглара йихьначу ц1арах хьегавойла хьо! Йовхонах хьегавойла хьо! — аьлла.\nШен тешаме лай, цхьа б1аьрг болу 1ужа, вахийтира Селас Пхьарматана дуьхьал гезан з1енаш9 а эцна. Башламанан коьрте д1авихкира 1ужас Пхьармат оцу з1енашца.\nПхьарматана 1азапна, аьлла, Селас хьалагулйинчу шелоно, г1урано, лайно Башламанан корта, гlopoш, д1алецира.\nПхьармата лаьтта еанчу ц1аро дерриге дуьне дохдира, аренаш, ламанийн басеш, к1орга 1аннаш хаза хьожа йолчу бецаший, тайп-тайпанарчу зезагаший дукъдина д1ах1иттийра.\nМассо а 1уьйранна д1авихкина волчу Пхьарматана т1едог1у дерриге а олхазарийн эла Ида. Пхьарматан голаш т1е охьахуий, даима цхьа хаттар до цо:\n— Х1ай декъаза Пхьармат! Х1ай къинан Пхьармат! Дохковаьллий хьо, айхьа динчунна? Хьо дохковаьллехь, аса хьавийр вац хьо, ца ваьллехь, хьан до1ах дожур ду со!\nШена хин долчу инзаречу 1азапан ойла ца еш, гуттара а цхьа жоп ло Пхьармата:\n— Х1ан-х1ан! Дохко ца ваьлла. Аса адамашна ирс делла, аса адамашна йовхо, серло елла! Дина даьллачу дикачу г1уллакхана дохковала мегар дац!\nТкъа олхазарийн эла Ида, шен болатан з1ок, мокхазан т1улгех хьокхий ир а йой, Пхьарматан до1ах дажа долало.\nПхьармата цхьа узар ца бо. Цуьнан б1аьргаш чу цкъа а т1уналла ца юссу. Доккхачу доьналлица, воха ца вухуш, лов цо и доккха 1азап, и доккха лазар.\nОццу хенахь дуьйна схьа ду-кх вайнехан, наьрт-орстхойн къонаха воьлхуш цахилар. Оццу хенахь дуьйна ду-кх, ламанийн баххьашкахь, даиманна а ца дешаш, дижина 1уьллу луо, ша хьоькхуш, шийла дарц. Пхьармат Башламанан коьрте д1авихкича, цунна 1азапна, аьлла, Селас цига хьалагулдина-кх иза, даиманна а иза йовхонах хьего, ц1арах хьего.\nОццу хенахь дуьйна схьа ду-кх шерачу аренашкаххьий, к1оргечу 1аннашкаххьий, ламанийн басешкаххьий хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший. Оцу хенахь дуьйна схьа ю-кх лаьттахь йовхо, беркат, серло. И йовхо адамашна Пхьармата еана! Ткъа Пхьармат д1авихкина ву оцу Башламанан буьххье. Иза даиманна а доккхачу 1азапехь ву, амма цкъа а лийр вац иза! Турпал ца ле! Турпал даим веха!\nНа русском языке (перевод)\nВахид Аюбов – Хьуна лаахь . (Эстрада. Видео.)\nХусейн Расаев – Баркалла оьзда йо1 . (Видео)\nАйза Дадаева – Сийна б1аьргаш . (Видео)\nРинат Каримов. Безаман реза ю ала (Видео)\nРамзан Кадыров и Айза Дадаева. Сийна б1аьргаш\nСТАВРОПОЛЬЕ. ГУБЕРНАТОР ПОРУЧИЛ ПРОВЕРИТЬ РАБОТУ ОБЩЕСТВЕННЫХ ЗАВЕДЕНИЙ\nАРМЕНИЯ: В октябре будет объявлен конкурс на строительство новой станции метро\nВОЛГОГРАД. Ювелирную сеть «Sunlight» оштрафовали на 400 тысяч рублей\nАРМЕНИЯ: Посол России встретился с руководителями филиалов российских вузов в Армении\nЧЕЧНЯ. «Золотой час» чеченской санавиации\nВОЛГОГРАД. Прокуратура направила в суд уголовное дело по факту доведения до покушения на самоубийство\nЧЕЧНЯ. Фестиваль культуры и спорта народов Кавказа перенесли в Чечню\nАРМЕНИЯ: Заседание Конституционного суда продолжится завтра, единственный кандидат на должность председателя КС – Ерванд Хундкарян


Мултимедиа, Зазадоккху-беттан 12, 2019\nШинари-де 12 Зазадоккху-беттан 2019\nЗазадоккху-беттан 12, 2019\nДаудовн кхерамаш забарш яц, нохчийн тIемалочун гIуллакх кхеле делла\nКъола дина аьлла, дIалаьцна Макгрегор Конор\nIедалшца юха а проблемаш ю латархочун МакГрегор Коноран. Шеца селфи ян гIоьртинчу фанатан мобилан телефон кагйина, цуьнан гаджет дIаяхьарна бехкево ирландхо хIинца.\nДАIИШ-ера цIайирзинчу зудчун истори\nБибулаева Залина Дагестанера ю. Тамаше ду цуьнан ДАIИШ-ера яда аьтто балар. ХIинца иза ю шен даймахкахь. 2014-гIа шо тIедаллалц Залина шен берашца цхьаьна яьхна Туркойчохь. Цо ша дийцарехь, иза тешна нах тIаме кхойкхучех, керла дахар кхоллархьама яхана Шема.\nЗазадоккху-беттан 11, 2019\nТумсога чIир хьехор, Титиевн кхел\nДАIИШ-ан тIаьххьара гIала юьтуш бу нах\nШемара Багуз гIалара уьдуш бу нах. "Шемин демократин ницкъаша" операци йолийна цигахь: "ДАIИШ-ах бисинчу тIемалойн тIаьххьара гIала" олу цунах кху муьрехь.\nДАIИШ-ера цIакхелхаш бу зударий а, бераш а\n20I7-чу шарера схьа 200 сов зуда а, бер а Оьрсийчу юхакхалхийна Шемара а, Иракъера а. Уьш бу Москвара, Пензин махкара, Башкортостанера, Нохчийчуьра, Дагестанера Малхбале дIабахана хилларш.\nЗазадоккху-беттан 08, 2019\nМасхадов дагалацар, балкхаройн депортаци, Кадыровн бахам\nЗазадоккху-беттан 07, 2019\nШемахь вайнарг а, велларг а, даIишхойн агIончаш лецар\nСталинан гергара нахах муха хьакхаелла репрессеш\nСталина шен гергарчу нахана тIехь репрессеш ярх а, иза веллачул тIаьхьа церан кхоллам хийцабаларх а лаьцна материал кечйина "Настоящее Время" портало.\n"Хийрачу корашках серлонаш"\nВенерчу Биргит Лауда Фондейшн цIе йолчу исбаьхьаллин галереяхь дIаяхьира нохчийн журналистан, яздархочун Курбанова Майнатин кхоллараллин суьйре. «Хийрачу корашкахь серлонаш» яьлла цIе яра цу цхьаьнакхетараллин.\nЗазадоккху-беттан 06, 2019\nТитиевн чакхе, Тумгоев харцвар, Кадыровн оьгIазло\n"Нохчашна хала ду немцойн юкъараллан дакъа хила"\nГерманин Бранденбург лаьттан чоьхьарчу гIуллакхийн министро Шретер Карл-ХIайнца дийцарехь, нохчаша низамаш лардечу органашка гIо деха деза шаьш цхьана проблемана хьалха нисделча, низам тидаме ца оьцуш, иза шаьш къасто гIертачул а.\nИза ю Скандинавера демократи?


ЦРУ-н хилла директор реза вац Трампна\nТовбеца-бутт 22, 2017\nIамеркан къайлаха сервисаш аьшнаш еш президента Трамп Доналда къамел даран хьокъехь шога вистхилла ЦРУ-н хилла директор Бреннан Джон.\n"Трампа инзаре сийдайина Iамеркан талламчийн юкъараллан нацистийн Германица уьш нис а беш. Ла ца даллал хIума дара и, ас иштта телефонехула Трмапна дIа а хаийтина", - дIахьедина Бреннана Колорадохь йоьдучу Iилман конференцехь.\nЦо бахарехь, догреза хуьлий тIетов Трамп, нагахь санна талламхойн жамIаш цунна хетачуьнца догIуш делахь. Масала, Къилба Корейга, Шема я ГIажарийчоьне цуьнан болчу хьажамашца бIоста ца хилахь. Амма мах хадор цхьана эшарехь ца хилахь, Трампа нахана юккъехь сийсазйо талламхойн тоба аьлла Бреннана.\n"Суна чIогIа новкъадеанера", - билгалдоккху ЦРУ-н хиллачу директора, - Гамбургехь Путине куьйг а делла, "хьоьца цхьанакхетар суна Iаламат сийлалле ду" Трампа алар. Iамеркан демократин кур малдинчу, ГIирмина аннекси йинчу, Украине чугIоьртинчу, оьрсийн оппозицехь болчу нахана репрессеш йинчу стаге муха эр ду и тайпа дешнаш?!".


Нохчийчоь --Iедало гулбина нах бу "Iазапна дуьхьалояран комитетан" офис йохочу муьрехь комитет емалъеш, Соьлж-ГIала, 3Ман2015\n«Iазапна дуьхьалояран комитетан» офис яра Нохчийчохь тIаьххьара йисинчех. ТIаьххьарчунна Соьлж-ГIалахь тIелатар дарх лаьцна официало Каляпин Игоран хьукмат бехке а еш дуьйцу. Ткъа кхечу кепара го шайгахь Iедало юьтучу бакъонийн хьал мехкан бахархошна.\nНохчийчохь бакъонаш а йолуш бакъонашларьярхой эшар чIагIдо бахархоша.\nМел маьрша бу махкахь адамийн бакъонашларьярхой? ХIун дан догIу уьш лераме хилийта? Хьанах дозаделла ду бахархошна гIо дан, орцах бовла уьш буьтуш цахилар? Оцу а, кхечу а хеттаршна жоьпаш каро гIерта тахана нохчашлахь дуккха а могIарера нах.\nЦара кхетадо «Ницкъ барна дуьхьал Комитет» цIе йолчу бакъонашларьярхойн хIусам-офис 5-6 баттахь шозза йохаяр, лаа цахилар. Ю-юха а цара тхов-кIело хIаллакьяр шатайпа гайтам лору цхьаболчара,маьхькIамхошна бакъонан агIончаш мел беза. Уьш бIаьрга яхана хIума санна кхузахь сов хилар тоьшалла лору цхьаболучара. Эстемирова Наташин къаьхьа кхоллам а, къарвала, муьтIахьалла гайта реза ца хилла Кутаев Руслан, диъ шо хан а тоьхна набахте кхачор а. Цу могIарера масалш кхин а ду.\nКарарчу хенахь интернет зIенехула а дийцаре деш ду Нохчийчохь бакъонашларьярхошна беш болу тIеIаткаъм а, кхин дIоггара къайле еш къа а ца хьоьгуш, цаьргахь ялло гIело а, баха-бахка а, Iа а,баха а кхузахь царна синтеме цахилар а.\nКъилбаседа Кавказан блогерша билгал ма-даккхара, кхузахь къаьсттина бакъонашларьярхой готте а хьовзийна, цаьрца луьра тIом болийна чекхдаьллачу шеран Гiуран- беттан юьххьехь гIаттамхоша Соьлжа-гIалина тIелатар динчул тIаьхьа, Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир Федералан Гуламе шарахь цкъа дохьуьйтучу дехар-кехатан хаамийн мехалла хаъал лах а еш.\nХIетахь дуьйна марсабаьккхина кхузахь бакъонашларьярхошца а, либералан хаамийн гIирсашца а беш болу тIом боху блогерша.\nБакъонашларьярхойн хIусам шолгIа а йохаяр шуьйра Iорадаьккхинехь а, юха а и саннарг хир дац аьлла чIагIо ян хала оцу хьостано дийцарехь. Цул сов и тIелатар дар федералан тIегIанахь зен деза талламан комитето аьлла сацам бина, бакъонашларьяр тергонехь латточу президентан Кхеташонан эксперташа.\nИ сацам дахаре муха боьрзур бу ала хала ду. Бакъду могIарерчу бахархоша кхеторехь Нохчийчохь санна бакъонашларьярхой оьшуш меттиг Оьрсийчохь каро хала ду. Царна хетарехь вуно чIогIа лераме а болуш, цара нехан хьашт-дезарш листарехь шуьйра а, беркате а дакъалоцур Кремл шина стага цхьа дош алахь. Цу хьокъехь сан къамел хилла соьлжгIалахочуьнца Дикаев Вахица.\nВаха: «Бакъонаш ларьеш болу нах кхузахь Iаламат чIогIа оьшуш бу. Оьрчийчохь цхьа кIошт яц кхузахь санна уьш хьашт болуш. Кхечанхьа-м тIеваха а, вистхила а йиш йолуш хIумнаш ду кху республикехь и дац. Нийсо каро Кадыровна хьо тIекхочуьйтуш вац. Цунна тIекхаьчча-м цо цхьалхо ма йоккхий. Бакъонаш ларьечу нехан хIусам йохаяр тоьшалла ду-кх уьш оьшуш хиларан.\nАдамийн бакъонаш ерриг Оьрсийчохь а ларьеш яц. Оцу Европехь дерг аьттехьа а дац-кх кхузахь. Бакъо лаха волахь хьуна иза кара-м йийр яц. И бакъонаш лар ца йойтург мила ву? Дера ву оцу Кремл чохь Iаш волу Путин а, Медведев а. Ткъех шарахь шайна луъург а дина Iаш бу-кх уьш кху пачхьалкхах. Цу шинна лаа а лиъна цара цхьа дош аьлча и бакъо лелар а яра, нахана садоIийла ер яра, аьлла хеташ ву-кх со.\nСуна муха хетий? И бакъонашларьярхой баттахь цкъа тIе а кхойкхуш, цаьрца дагабовлуш хила безара куьйгалхой. Хьан новкъарло йо шуна? Шу ког баккха дуьту я ца дуьту? Аш аьлларг чекхдолу я ца долу? Цаьрга хоьттуш делхьара, низам толийта гIерташ оцу Кремлехь берш белхьара кхин хьал хир дара. Кху Оьрсийчохь ахча дукха дерг бакъ ву-кх».\nАдамийн бакъонашларьярхойн хьокъехь къамел дина Дикаев Ваха санна, дуккха а бахархой тешна бу, юкъараллехь уьш сий-лераме хилийтар, меттигерчу Iедалдайшка царна йиш-маIаш ца Iиттийтар, Кремлехь болчу куьйгалхойх доьзна ду, аьлла.\nБакъонаш йоцчу махкахь


ГIалгIайчура Карабулакера нохчийн мухIажарш 23Лахь2012\nГIалгIайн махкара лаккхарчу кхело бинчу сацамца, Карабулак-гIалана йистехь бехаш болу мухIажарш, шаьш бехачу кертара аракхийса болийна, кхелан пурстопаш а баьхкина.\nКертара арабовла ца луучаьрга хоьттуш а дац. Церан хIуманаш а, мухьажарийн къиэн бахам а, ара а боккхий кертахь, охьабуьллуш бу цара. Оцу хIуманна дуьхьало ян ца хIиттина мухIажарш. Уггар а дуьхьала боьвлачарна кхерам тесна, церан хьокъехь таIзарш дийр ду аьлла. Цундела, церан къайлабовла дезна цу меттера.\nЦарах ю, Джабраилова Малика цIе йолу жигархо а. Иза геннара хьоьжуш ю, мухIажаршна тIехь латточуьнга. Чохь йолу хIусам, тIехула догIа а тохна, дIакъоьвлина, цунна диканиг хира ду бохучу накъосташ. Цу чуьра зIене елира иза Маршго радиоца.\nДжабраилова Малика: «пурстопаш а баьхкина, администрацера белхахой а бу цигахь. ТIеман барзакъх доьхна болу нах бу. Амма, муьлхачу декъера бух ушу дац уьш. Несар-гIалара буйла хууш ду тхуна. Карабулакера кIезга а хетта, Несар-гIалара балийна цара. Кху махкахь мел долу Iедал тIедалийна ду, 33 доьзал бехачу кертана. Тхуна-м ца хаа, хаьнга хIун эра ду. Соьга, масла, хаам бина бац. Тхан гIулалкх дац боху, хьалха хаам бан. ХIумш аракхуьссура ю, неIарш кегйийра ю, бохуш къамел ду боху цара деш. ХIокху гIуллакхан хьалха а яьлла, со лелаш йолун дела, зударша тIехула догIа а тоьхна, со къайла а яьккхина Iаш ю. Со жигархо йолун дела, суна ца деш хIума а ца дисина, амма, Делан карахь йолун дела, со йисна. ХIинца, со нехан цIа чохь ю, оцу «Промжилбазехь».\nШаьш оцу кертара арадаьхча, баха меттиг йолуш бац боху Джабраилова Маликас. Нохчийчуьра шаьш долун дела, Кадыров Рамзанан инстаграмме а яздинера, арз цо. Мичара-муьлша ду хиинчулла тIаьхь, кхин къамел а ца дира, аьлла тидам бира мухьажаро.\nДжабраилова Малика: «Баха меттиг яц, цхьанни а, хьоьца къамел дечу сан а. Тхо I3-I4 доьзал бу баха меттиг йоцуш. Кадырован инстаграмме язйинера ас, 2I дийнахь тхо аракхуьссуш ду аьлла. Сихоцна телефон а туьхийра соьга. Моьттуш хилла иза гIалахь хуьлуш ду. Цул тIехь, телефон дIаейира. Аарахь буьйсанаш яха езара ю хан. Даха меттиг яц».\nМухьажарш кертара арабохуш, хьажа дуккха а даржхой бара баьхкина. Царна юккъахь, Карабулак гIалан администрацийн куьйгалхо Бариев Мохьмад а вара. Цо дийцира, оцу меттехь кхелан сацам кхочуш баран болх дIабоьдуш бу аьлла.\nБариев Мохьмад: «Кхелан пурстопаш баьхкина. Иза хьалхара ду. Кхелан сацам бу. Иза шозлогIа ду. Арабаха кхелам сацаман кехатан 29 омра а ду. Цара шай болх беш бу».\nТкъа, мича гIура бу и нах, оцу кертара арабаьхча, аьлла деллачу хаттарна ишшта жоп делира цо.\nБариев Мохьмад: «Мича? Шай цIа гура бу-кх. Кхин мича гIура бу уьш? Пригородни кIоштера нах ма бац кхузахь. Мухьажарийн статус йоцу нах бу. Уьш бу арабохуш. 29 стаган, кехаташ ду тхоьгахь».\nМухьажарш арабахаран болх, цхьанна а тайпа церан бакъонаш йохош дIахьош бац боху Карабулак гIалан куьйгалхочо Бариев Мохьмада. Цо, бахарехь, хIора доьзална хIора баттахь, пхиппа эзар сом лура долуш ду, шайна кхин гIишло лаца.\nБариев Мохьмад: « Цхьанна а ницкъ беш бац кхузахь. Царна хаа, арадовла дезий. Кхузахь хьал муха ду хаий шуна? Оха царна, хIора доьзална аьлла пхиппа эзар сом лура дара, 7 баттан. Ткъа, кхечанхьара баьхкинчаьрна шаран лура дара и ахча. Тахана, администрационо и ахча луш ду царна,цара хIусамашг лоцуш ю аьлла брат бичхьана. И хIума оха цаьрга кховдинера. Иза тIе ца дитина цара. Оха и гIуллакх, дерзийна кхелаца. Тахана, республикан лаккхара кхел хилла, сацаман 29 дакъ делла цигахь. Тхо цаьрца болх беш ду-кх. Кхин хIума дац».\nТкъа, мухьажарш, къера хила дагахь болчух тера дац. Цара хIинцале, аьрзанаш Европерачу кхеле делла. Кхин дIа а дуьйцу Джабраилова Маликас.\nДжабраилова Малика: «Европерачу кхеле оха чуделла ма дай кехаташ. Кассацина чуделла а ду тхан иза. Мичча а охъа деллехь, собар деш дац. Тхайн хIун хуьлу хаалца, собар дар дехнера оха. Тахана, цхьанна а тайпа собар дан йиша яц боху. Арадовла деза, меттиг мокъяьккха аьлла тхоьга».\nГIалгIайн махкахь бисина болу нохчийн мухьажарш, дукхачу декъан, закъалтхой хилла дIахоьттина, нохчийн а, гIалгIайн шина республикан куьйгалхойн телхинчу юкъметтиган. Евкуров Юнус-Бека, аьлла ду, ша Нохчийчуьрчу мухьажаршна кхин дIа, гIо дийра дац аьлла. Ткъа, Нохчийчуьрчу Iедалшна-м, хIинцалца, цIа а ца богIуш, цигахь бисинчеран шай бала бац аьлла хета. Амма, оцу кертара уьш арабахар тIехь чекхадолуш дац ша дерг. Кхана-лама,оцу гIуллакхан цхьа тIехье хила мегаш ю.


Дуьненан футболан чемпионат йолалучу хенахь Дуьненаюкъарчу бакъонашларъяран Human Rights Watch (HRW) организацино Оьрсийчохь адамийн бакъонашца долу хьал телхина догIуш хиларх рапорт арахецна.\nКъаьсттина стадионаш ечу гIишлошъярхойн бакъонаш йохийна хиларна тIе тидам бохуьйту бакъонашларъярхоша. Human Rights Watch (HRW) хаамашца, белхалошна алапаш хьедо, церан белхан хьелаш кхерамзалла Iалашъеш нисдина а дац. Кху шеран зерашца, байначу баттахь дуьненан чемпионатна кечамаш бечу гIишлошъяран майданахь 21 белхало велла.\nЦул совнах, бакъонашларъярхоша билгалдаккхарца, маьрша гуламаш дIабахьар а дихкина ду Оьрсийчохь. Доккхачу декъанна бакъонашларъярхоша тидаме эцнарг ду, оппозиционеран Навальный Алексейн агIончаш лецар, цо вовшахъеттачу дуьхьалонан акцешкахь.\nНемцойн телекомпанин журналистна Зеппельт Хайона дуьненан чемпионате ваха оьрсийн виза цаялар а тIеэца йиш йоцург ду аьлла Human Rights Watch-ан Европехула а, Юккъерчу Азехула а волчу директоро Уильямс Хьюс.\nИштта документ тIехь дуьйцу Нохчийчуьрчу хьолах а. Дуьненан чемпионат йоьдучу юкъанна меттигерчу "Мемориалан" куьйгалхо Титиев Аюб лаьцна вуьссучу Соьлжа-гIалахь куп тухуш ю Мисарара футболан тоба, яздо рапортан авторша.\nHuman Rights Watch организацино кхойкху Дуьненаюкъарчу футболан федерацига Оьрсийчохь адамийн бакъонашца лаьттачу хьолана тIеIаткъам баре.


Чиллан-бутт 22, 2021\n"Альтернатива 95" анониман телеграм-канало арахецна Нохчийчуьрчу Iедалшна оппозицехь йолчу IАДАТ телеграм-канале язбеллачу нехан телефонан номерш а, цIераш а тIехь йолу скриншоташ. Царах цхьаболу нах кхетош-кхиоран а, профилактикан а къамелаш дан кхайкхина республикан кIошташкарчу полицин декъашка.\nШа IАДАТ-а яздарехь, керла канал кхоьллина Iедалша омра а делла, шайна альтернатива санна. IАДАТ телеграм-каналан бу аьлла болчу нехан цIераш дуьххьара зорбане ехира мессенджерехь Чиллан-беттан 7-хь.\nКхин а масех де даьлча Шелан а, ТIехьа-Мартанан а, Теркйистан а, Куршлойн а, Гуьмсан а кIошташкарчу полицин инстаграм-аккаунташкахь хаамаш гучубевлира, кегийрхой а кхайкхина, "Интернет машанехь терроризм а, экстремизм а гучуяларца доьзначу хаттаршкахула» къамелаш дина" хиларх лаьцна.\nХIора хаамехь ялош ю полице кхайкхиначу кегирхойн цIераш, изза цIераш ю "Альтернатива 95" канало Iора яьхнарш а.\n"РОВД-н белхахоша оцу тайпа мероприятеш йийр юй хиънехь, ас кхин а алсам зорбане йохур яра оцу нехан цIераш. Цхьа ши эзар номер билггал хир ю сан телефонехь… кестта, сайна «личка» схьа а йиллина, кIошташка дIасайохьуьйтур ю ас царах лаьцна хаам тIехь болу и инзаре йоккха база", - хаам бина "Альтернатива 95" каналан цхьана анониман авторо (йозанан орфографи йитина ша ма хиллара - редакцин хаам).\nIАДАТ-е язбелла могIарера нах боцург зорбане баьхна каналан администраторш бу бохучу нахах хаамаш.\nIАДАТ: Зорбанан министр хийцичхьана негативе комментареш алсамъевлла тхан каналехь\n"Кадыровн Нохчийчохь а, ерриг а Оьрсийчохь а беха нах кхеро гIертар ду иза. Тхуна гIортор ца яйта я тхан хаамаш ца бешийта деш ду иза. Оцу спискашна юкъатоьхна цара хьалха лечкъийна болу нах а, шайн белхахой а, дуккха а нах бу шайн канале хьожуш ала», - аьлла IАДАТ телеканалан администраторо Кавказ.Реалиица шен хиллачу къамелехь.\nЦо чIагIдарехь, "Альтернатива 95" канал кхоьллина Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан Кадыров Рамзанан омрица. Кавказ.Реалиин редакцино билгалдоккху, шайгахь комментари ца хилар республикан куьйгалхочун зорбан-сервисера.\n"Комитет против пыток" тобан Къилбаседа Кавказерчу декъан куьйгалхочо Аламов Мохьмада билгалдаккхарехь, нахах лаьцна оцу тайпа хаамаш Iора бахаро дохадо Оьрсийчоьнан низамаш.\n"МогIарерчу вахархочуьнан оццул хаамаш карон, оццул дукха хаамаш муххале а карон ши некъ бу – я, низам а дохош, интернетехь уьш эца, я МВД-н а, кхин йолчу а лерринчу сервисийн базана тIекхача, - билгалдоккху цо.\nАламовс дийцарехь, оцу тайпа кепаш лелайо «язбелла нах а, хаамаш боьшу нах а» оцу каналера дIабахийтархьама.\n2020-чу шарахь Охан-баттахь кхоьллинчу IADAT телеграм-канало ша «Кадыровн диктатурина дуьхьал болу Нохчийн Республикера халкъан болам» лору. Карарчу хенахь оцу канале язвелла ву 17 сов эзар стаг. Дийнахь оцу каналан хаамашка хьожу 229 эзар гергга стаг. Иза гойту схьайиллинчу статистико.\nОьрсийчоьнан талламан комитето толлуш ду IАДАТ телеграм-каналан хилла модератор Тепсуркаев Салман лачкъор бахьана долуш долийна бехктакхаман гIуллакх. Тепсуркаев лачкъийра 2020-чу шарахь Гезгмашин-беттан 6-хь Геленджикехь, шаьш МВД-н белхахой ду аьлла кехаташ гайтинчу наха. ТIаьхьо гергарчу нехан аьтто белира Салманан телефон Соьлж-ГIалахь Кадыров Ахматан цIарахчу полкан кертахь хилар къасто.


Дуровс Оьрсийчоьнан Iедалш бехке дина журналистийн телеграм-аккаунташ "кагъян" гIортарна\nСтигалкъекъа-бутт 26, 2019\nTelegram мессенджер коьллинчу Дуров Павела бехке дина Оьрсийчоьнан Iедалш, Екатеринбургехь скверан метта килс йилларна дуьхьал дIахьочу акцех лаьцна яздеш волчу 4 журналистан телеграм-аккаунташ "кагъян" гIортарна.\nДуровс бигалдаьккхарехь, иза дан аьтто ца баьлла. Цо кхайкхам бина Telegram лелочу нахе, шайн аккаунтийн кхерамазалла чагIйе аьлла. Цо ца дийцина журналистийн телеграм-аккаунташна цхьаъ чувала гIортарна Оьрсийчоьнан Iедалш ша хIунда бехке до.\nДуров Telegram кхолла вовлавелира 2012-чу шарахь "ВКонтакте" социалан маша кхуллуш болх бинчу говзанчашца цхьаьна. "ВКонтакте" а яра цо кхоьллина. Дуровс куьйгалла дечу хенахь оцу социалан машанна бехкаш дахкара, Оьрсийчоьнан президентан администрацина иза болх беш ю бохуш. Цул сов "ВКонтакте" бехке еш ю Федералан кхерамазаллан сервисца (ФСБ-ца) болх барна.\nTelegram Оьрсийчохь официалан кепра дIакъевлина лоруш ю стохка Оханан-баттахь дуьйна, иза ФСБ-н белхахошна цу мессенджеран шифран догIанаш дIадала реза ца хиларна. Амма Telegram тахана а гIоза-деъкал болх беш ю Оьрсийчохь.


Сайн ненах а, ненан маттах а\n2010-г1а шеран февраль беттан 23-г1а де. Сайн ненаца цхьацца къамел деш 1а со. Юха, ц1аьххьана дагадеана:\n– Шу Сибрех дига арадаьхна де ду-кх х1ара, – олу ас.\nНана леррина ара хьоьжу корах. Жимма арахьа б1аьрг бетташ а 1ай, доккха са а доккхуш, схьайоьрзу, т1аккха корта ластабо:\n– Х1ан-х1а, х1ара санна де дацара и. Бакъду, шело ца эккхаш дикка лаьттира цу шарахь. Ткъа тхо арадохучу дийнахь-бусий ч1ог1а шийла яра, т1ехьийзаш дарц а долуш. Ирча, къематде дар-кх.\nСо ладог1а кечвелла 1а хийлазза сайна ненера хезначу дийцаре.\n– Тхо арадахале ши де хьалха Хьаьшта-Махка сайн дец1а яхара со, шо гергга хан кхаьчна волу к1ант Хьусайн карахь а волуш, – дагалецаме йолу нана. – Х1етахь тхан х1усамехь 1аш оьрсийн эскархой бара: ши салттий, цхьа эпсаррий. Уьш-м массо ярташкахь х1ора х1усаме д1асабекъна хиллера цу 1ай. Цхьаболчара, уьш т1амах сада1а балийна олура, кхечара – шайн-шайна хетарш дуьйцура, амма билггалдерг хууш дацара я, хаа г1ерташ, цхьана а х1уманах шекбевлла а бацара нах. Ткъа дийнна халкъ 1аьнан чиллахь цхьана дийнахь-буса лаххьийна ц1ера доккхур ду бохург-м дагахь а дацара. Со да-нана долчу лула юьрта яха дагахь хилар хиъначу эпсаро ч1ог1а лерина бехира соьга цига ма г1о. Цо и юх-юха мел олу а, цхьа тамашийна сахьаьвзара сан дец1а яха. Цу дийнахь цига ца яханехь, билггал хорам хир болуш бара суна. Даго хьоьхуш хилла хир ду-кх суна сайн уггаре гергарниш цул т1аьхьа кхин гур бац бохург. Т1аккха эпсаро юха а элира соьга, кхана ц1а ца йог1уш ма 1елахь аьлла. Ас-м башха ойла а ца йира иза, х1инццалц ца хиллачу кепара, хийцавелла, ойлане, г1айг1ане хиларан. Вуьшта, вуон адам дацара и эпсар. Шеца волу ши салти а, ша а тхуна новкъа ца хилийта г1ертара гуттара. Тхо кхана 1уьйрре арадаха дезаш долчу буса вехха 1ийра иза шун деца къамел деш, цкъацкъа, шен ойлане а воьдий, ц1енкъахь ловзучу Хьусайне хьаьжжинчохь 1ара, юха лоррий тхох х1орранга а хьожура. Гуш дара и синтемах воьхна хилар.\nЯлхой-Махканий, Хьаьшта-Махканий юккъерчу дукъа т1е яьлча, аьрру аг1орхьа чохь тхан деден 1абкин к1отар яра. Сан ваша 1умар а вара цаьрца цигахь 1аш. Цаьрга а яхана, жимма садо1уш а 1ийна, да-нана долчу юьрта яхара со. Тхо ворх1 бер дара церан, со массарел йоккханиг а йолуш. Сан ткъе кхо шо дара х1етахь, сол т1аьхьа йолчу Хьаьлиматан 15 шо хан яра, Небин – 14 шо, вешин 1умаран 12 шо, цул жимчу Адаман – 10 шо, Жабраилан – 7 шо, массарел жимах волчу вешин Хьаьжин х1еттахь 3 шо дуьзнера. Ден Салманан 40 шо дара, ткъа нанас Алпатус ша цул 3 шо жима ю олура. Цу буса т1аьххьалц (хила-м т1аьххьара хиллера и) сакъоьруш а 1ийна, 1уьйрана ц1а ян кечъелира со. Ч1ог1а соьца Ялхой-Махка ян лиъна хьаьвзина йиша Неби а яра со йолчу хьошалг1а йог1уш. Дагахь а хьанна дара суна царах, цхьа 1умар воцург, кхин гур вац бохург, – соцунг1а а хилла, шен б1аьргех йовлакх хьаькхира нанас… – Тхойшиъ чуьра араяьлча, нанас: «Собардейша шиммо а, цхьаьна охьа а ховший, юха а х1ума яа вай», – аьлла юхаерзийра. Со цецъелира цунах, иза цхьа тамашийна сингаттаме хилар а гина. Иза иштта х1унда ю те аьлла ас хаьттича, доккха садаьккхира нанас (оха Абата олура цунах). «Стенна делахь а, цхьа вониг хьоьху-кх суна даго. Шуьшиъ арайолуш суна ц1аьххьана даг чу иккхира, кхин цкъа а вайна вовшийн гур дац аьлла…» – йилхира нана. Тхо цецдевлла хьуьйсуш 1ара цуьнга. Цу хенахь чувеара тхан да. Нана елхаран бахьана оха шена дийцича, берийн дог дохош, схьагуш хилла х1ума а доцуш, белхар х1унда х1оттийна аьлла нана човхийра цо. Т1аккха нанас элира: «Вайн эвла юккъерчу т1ай к1ел тийжаш алмаз хезна вайн эвлара масех стагна бохуш, дийцинарг хьо ма вара. Х1етахь дуьйна логехь хорам лаьтта-кх суна…» – бехкалаяхна бохура нанас. «Дийца-м дуьйцу, алмаз хезна бохуш… Царна хезнарг ч1аг1алкхаш хила а ма тарло… – элира дас. – Дитал ахь х1инца и хабар».\nСой, Небий дукъа т1е хьала а яьлла къайлаяллалц лаьттира нана юьйцинчу керта т1е а тевжина т1аьхьахьоьжуш. Оха шимма масийттаза куьг ластийра цуьнга чу г1о бохучу маь1нехь, амма лаьттачуьра меттах ца йолуш, йог1аеллачохь 1ара иза. Х1инца а дийнахь масийттаза дуьхьалх1утту суна нана сайна т1аьххьара гуш хилла сурт.\nАрадохучу буса хьалххе ара ваьккхира салташа шун да. Ша собране вуьгуш ву боху х1окхара, элира цо. Цул т1аьхьа ламаз а дина, бежнашна йол-хи а делла, юучунна г1айг1абеш со йоллучу хенахь шун деден вешех Аьрзу-Хьаьжех йисинчу 1аш Саиматан мохь хезира суна, сан ц1е а йохуш, араялахьа бохуш. Со араяьлча, дикка серлаяьлла хан яра. «Хьава, – кхойкхура Саимат, – соьга араяла боху-кх салташа… Х1ара х1ун ду те? 1уьйрре к1ант а д1авигна кхара… Сан бежанашка хьажахьа, х1орш ледара ма дитахьа…»\nТ1аккха гира суна церан уьйт1ахь лела салтий. Саиматна т1е а чехаш, цхьаъ бохуш хьийзара уьш.\n«Валалай, Хьава, д1ахьажахьа д1о бог1учу бодане!» – юха а мохь белира цуьнан, Эртана-Коьртехьа куьг а тосуш.\nСуна цкъа а ца гина сурт дара и: цхьа тамашийна хьерчаш, цигахьара схьабог1ура 1аьржа мархийн бода. Цуьнца цхьаьна уг1уш мох а бара. Цхьа даккхийра лайн чимаш кхуьйсуш, мархаш керчош, хьаьвзира стигал. Юха эвлахь маь1-маь11ехь герз дуьйлуш хезира, царна т1аьххье ж1аьлин 1анц1 а долура. Т1аккха юьрта т1ехула хьаьвзира бежанийн 1ехар, ж1аьлийн уг1ар, лахахьара хьалахезира зударийн а, берийн а белхар.\nСо 1адийна лаьттара, хуьлуш долчух ца кхеташ. Юха а схьахезира Саиматан мохь: «Хьава, вайн божарий берриге байъа бигна хир бу! Вай, хьайн нана яла хьан сан к1ант!» Ша йолччохь лайла горъяхна иза, ший пхьарс лаьцна, хьала а г1аттош, некъехьа д1атакхийра шина салтичо (Саиматтий, цуьнан ялхитта шо кхаьчна к1ант Лечий мацалла кхелхира вай арадаьхначу шарахь).\nТ1аккха со чу хьаьдира. Йиша сама а яьккхина, сихха йовха х1уманаш т1еюха цуьнга а аьлла, шо кхачаза волу Хьусайн вовхха д1а а хьарчийна, со а араяла кечамбан х1оьттира. Дала дага тесира-кх, х1инцца тхуна т1аьхьа а салтий бог1ур бу аьлла. Уьш-м кхин хьецалуш баьхкира. Тхан чохь 1ийна салти а вара цаьрца. Цо ша вовшах туьйхира тхуна новкъа яккха х1ума: ах гали гергга ахьаррий, цхьа-ши кийла хиллал дакъийна жижигий. Цхьа жимо дечиган текх а дара сан, ас и а диллира цу чу. И салти бахьанехь башха чеха а ца дира тхо. К1ант Небига д1а а велла, и гали ги а тесна, арадевлира тхо. Бедан чуьра еттий, эсий ч1ог1а 1оьхура. Со, саца а сецна, цигахьа д1ахьаьжча, цхьана салтичо ведда вахана д1ахийцира уьш. Тхо урам-новкъа охьа дуьйладелира. Х1ора ц1енна т1е ма-кхеччи, тхох схьатухура шайн-шайн кертара ара лоьхку нах. Лахахьо, х1инца вайн ц1енош долччохь, кхо-диъ шо хан хир йолуш цхьа жима йо1 лаьттара, комар-диттан орам цхьана куьйга схьа а лаьцна, ткъа важа куьг тхоьга схьакхийдош дара цуьнан, ша схьаэцахьара бохуш. Тхуна юкъара схьа а ваьлла, цхьаъ т1ехьаьдира йо1ана иза схьаэца дагахь, амма салташа, к1оршама т1ечевхаш, юха верзийра. Майртуьпара Якъуб ц1е йолуш стаг вара Ялхой-Махкахь 1аш, цуьнан зуда, йо1 деца а йитина, дец1а яхана хиллера цхьа де хьалха, ткъа Якъуб, берриге божарий санна, 1уьйрре д1авигна хиллера. Ша чохь дисина бер, ара а даьлла, тхоьга орца доьхуш лаьттара, гоьллец лайна а дахана… И йо1 х1инца а сайна гуш санна хета суна…\nКолхозан даьхни чохь кхобучу керта лаьхкира тхо дерриш. Цигахь бара тхан божарий а. Гуо бина лаьтташ салтий бара. Массо а гу т1ера, даккъаш т1ера нийсса тхуна т1ехьажийна герз а дара. Иштта латтийра, хьийзачу дорца к1ел. Эххар а, чуьра даьхни ара а лаьхкина, божал чу дахийтира. Цу чохь шийла яцара, амма йоллу юрт цу чу тарйира. Охьа хаа меттиг халла нислора. Суна юххе нисъелира вайн эвлара Солтамурадов Леидан зуда Ибанат. Цуьнан карахь жима бер дара. «Ой, хьенех, суна-м ца хаьара хьан доьзалхо хилар!», – ас аьлча, г1ийла ела а къежна: «Х1инцца, салташа со араяккхале, ах сахьт хьалха дуьнена ваьлла ма ву х1ара, – элира цо. Т1аккха т1етуьйхира: – Сийсара буьйса юккъе яхале етт а бехкина, цунна гондхьа а хьийзина, со парг1атъяьллачул т1аьхьа хили-кх х1ара…»\n(Ша дуьнена ма-велли, халкъан а, пачхьалкхан а мостаг1 ву аьлла Сталиний, цуьнан хьадалчаший махках ваккха кхиел йина Солтамурадов Мохьмад, ша а, шен миска халкъ а х1ун бехк болуш Сибарех дигна хилла-те бохучун ойлаян кхетам а кхиале, шен даймахка ц1а воьрзур ву цул т1аьхьа, кхойтта шо даьлча. Иза йоза-дешарх дика кхеташ, х1уманан иэс ч1ог1а деш стаг вара. Нохчийн халкъ махках даккхарх лаьцна дийца дуккха дара Мохьмадан. 1944-чу шеран 23-г1а феврал дийнах доьзна мел дерг хаа лууш, лоьхуш хуьлура иза гуттара. СССР йолчу шерашкахь ас хийла ладег1на цуьнга. Амма Мохьмадна доьг1на хиллера вайн халкъан рог1ера бохам юха а ган. Нохчийчохь шолг1а т1ом боьдучу хенахь, 2001-чу шеран юха а февраль беттан 14-чу дийнахь вийра иза шен х1усамехь. Кхин хууш-хезна х1умма а доцуш, х1ара-важа аьлла цхьана а кепара бехке ца веш, вижинчуьра г1аттийна герз а тоьхна, д1абахнера зуламхой. Дала гечдойла Мохьмадна).\nИ буьйса божал чохь а яьккхина, тхо шолг1ачу дийнахь, хьалаяьхкинчу машенаш т1е а доьттина охьадигира. Аьхкинчу-Барзе кхаьчча, ирча сурт дара схьагуш: кор-не1 диллина дара доллу ц1а, 1уналла доцуш кхерсташ лелара даьхни, некъаца хеба а хебаш 1ара цицигаш, ж1аьлеш. Маь1-маь11ехь гора дакъийна жижигийн, хьаьжк1ийн оьланаш, некъан бохаллехь 1енийна ялта, сал-пал, бедарш, пхьег1аш. Уггаре ирчаниг дара гуш адам цахилар. Изза сурт дара Жуг1уртахь, Майртуьпахь, Курчалой-Эвлахь, Гелдаганахь, Цоци-Эвлахь, Мескар-Эвлахь а дерг. Джалкхе кхаьчча, цигахь лаьттара ц1ерпоштийн беха мог1а. Ялхой-Махкара масех доьзал т1ехь болу тхан машен некъах а тилла, кхаьчна хиллера тхо Джалкхе. Ткъа тхан юьртахой Гуьмсе бигна хиллера. Иштта вовшех къастийра тхо.\nТхан ден Хьасин доьзал – наний, воккхах волу ваша Хьусайнний, цу доьхна деанчу дийнахь кхаьргахь нисъелла тхан ненайиша Небий Г1ирг1азойчу бигнера, ткъа дехой а, ненахой а Кхазахстане кхаьчнера.\nВагонаш чу а даьхна, не1арш а къевлина, д1ахьовсийра тхо. Даьхни лело вагонаш хиллера уьш. Адам, гатте-парг1ато ца хьехош, хьаладохура. Оха тхешан вагон шина декъе йийкъира – зударийн а, божарийн а – юккъе шаршунаш а оьхкина. Чохь шийла яра, к1ира хан ялале юург чекхъелира. Дийнахь цкъа охьадиссадора шалон т1ера, гондхьа лаьтташ салтий а болуш ц1ано ян езара. Наг-наггахь кхехкийна чорпа тайпа х1ума а, к1еззиг бепиг а кховдадора тхуна. Бакъдерг аьлча, баккхийнаш юучунна т1ера а бацара х1етахь. Хуьлуш долчо хьеребина дела хилла хир ду-кх и. Масех де далале доладелира адам кхалхар а. Кегий бераш а, къенаниш а бара уьш. Цхьана зудчун доьзалхо а хилира тхо д1адуьгуш иттех де даьлча. Божарша мохь тоьхна зуькар дора тхо цунна гонах хьийзачу хенахь. И доьзалчух парг1атъяллалц назманаш элира, шайна оха лелошдерг ца хазийта. Тхан вагон чуьра ах б1е гергга адамех шийтта дакъа охьадаьккхира салташа. Уьш д1абохка бакъо ца лора. Шалон сецча, шайн-шайн вагон чуьра охьабуьссучу наха шайн юьртахошка я бевзачаьрга маьхьарий деттара, хьенеххий, минеххий велла бохуш.\n– Дукха беллий ткъа новкъахь? – хаьттира ас.\n– Дера белла, къаьсттина Казахстане буьгучарах. Оха берх1итта дийнахь-буса некъ бира Г1ирг1азе. Тхох а дукха белира. Казахстане цхьаболчара баттахь а, цул сов а некъ бина. Цара дуьйцура, шайна юкъахь баларш кхин а дукха хуьлура бохуш. Шун деда арадохучу дийнахь ч1ог1а дуьхьал ваьлла хиллера, ша ма вига, чохь 1адвита, когаш т1ехь ца латталуш цамгар ю шен бохуш. Амма салташа, цунна т1е герз а хьажийна, аравала я оха вуьйр ву хьо аьлча, шун денанассий, девашассий халла охьавалийнера иза эвла йисте. Цигахь божал чохь юрг1анах а хьарчийна 1уьллуш вара иза а, и санна меттахь бисина кхин а къенаниш а, цомгашниш а. Царах дукхахберш новкъахь белла а хиллера, – дийцира нанас.\nТхан деда Бурча новкъахь кхелхича, денанас и веллий ца хоуьйтуш, декъий охьадаха салтий хьалабевлча, иза дийна волу сурт х1иттош, цуьнца къамелдеш ша ю муттуьйтуш я юург яош санна хьийзаш, шаьш дуьгучу д1акхаччалц къайлехь латтийнера. Шайна дуьхьал балийначу кхазахийн салаз т1ехь д1авигна хилла цо иза. Церан кешнашна т1екхаьчча, дехар а дина, цаьрга цигахь д1а а воллийтина.\n– Делан къинхетамна, тхо нисделла меттиг шийла яцара. (Г1ирг1азийчуьра Фрунзенски областан Калинински районера Сары-Булак юьрта кхаьчна хилла уьш), – кхид1а а дуьйцу нанас. – Даа бепиг, кхидерг а-м дацара, цхьана къинхетамечу наха делларг бен. Амма цхьа нисбелла нитташ хуьлура цигахь. Цу нитташа мацаллах хьалхадехира тхо. Бакъду, церг-кхел хьалаялазчу берийн даар-м дацара и. Оха аренаш т1ера бухадисина к1ен кенаш а, буьртигаш а лелехьадора, уьш а ахдахкаделла хуьлура. Шун дас т1улга т1ехь т1е т1улг бетташ отура уьш, ткъа ас царах чорпа я цхьа-ши мижарг бепиг дора, баттахь шозза-кхузза бен таро ца хуьлура и дан. Стоьмаш а карабора цкъацкъа, юкъакара буракаш а карайог1ура кхехко а, ятта а. Делахь а, мацаллина леш дацара кхуза схьадалийна тхо. Тхо махкалладаро а, сингаттамо а дойура. Тхоьца цхьаьна нисвеллера Ялхой-Махкахь ишколан хьехархо волу Минкаил. Шоьнара а вара иза. Шен доьзалх а, гергарчех а хилларг х1ун ду цахааро гуш лаьтташехь азвеш, худавелла д1аволуш воллура. Меллаша г1улч а йоккхуш, урам-новкъа д1асалелара ницкъ кхачабаллалц. Т1аккха, ша волччохь охьа а хуий, шина куьйга корта а лоций, д1асатехкаш 1ара. Шун дас, иза вог1уш саца а вина, хьенех, хьо иштта ма лелахьара, хьайн дег1ан дола а деш, Делан кхиэлана къера хилий, сатоьхна х1ума дехьа аьлча, кхин дош а ца олуш, г1ийла вела а къежна, д1авахара. Цул т1аьхьа цхьа к1ира хан яьлча эвла йистехь велла 1уьллуш карийнера Минкаил.\nТхо д1адигна пхи бутт хан яьлча дуьнен т1е велира вайн Хьумайд, со х1етахь цомгаш яра. Мохкалла дина хиллера ас. Х1етахь соьца сан йиша Неби ца хиллехь, билггал лийр вара иза. Цо, г1ирг1азойн зударшка вакха а войтуш, ч1ог1а доладира цунна со г1атталц.\nШина-кхаа шарахь бккъал а вуон хьийгира оха, кхоччуш даа-мала, т1едухург доцуш. Ткъа цул т1аьхьа жим-жимма чу са деара нахана, цхьаццанхьа белхаш а беш, д1атарбелира биснарш…, – къамел а сацадой, шен ойлане йоьду нана.\n– Х1етахь сатоха уггаре халаниг х1ун дара аьлла хета хьуна? – юха а хотту ас.\nНанас корта хьалаойу, б1аьргийн хьажар арахьа а дуг1ий, дикка 1а, т1аккха олу:\n– Ас ц1ахь схьаэцна дечиган текхахь наг-наггахь ахьар я бод хьакхабора ас. Х1ора денна дама-ахьар тхуна хуьлуш а ма дацара. Мижаргаш я бепиг доттура т1аккха. Доттуш долчу церан хьожа ма-еллинехь, царна т1ера б1аьрг д1а ца боккхуш, вог1авелла 1ара ши к1ант – Хьусайни, Хьумайди. Амма тхо пхеа адамна ч1ог1а к1езиг рицкъ хуьлура цунах. Берашна алсам дакъа д1а а лой, шозза-кхузза кхаллал баккхийчарна кхочура. Шаьшшинна елларг йиъна ваьлча, ши к1ант, сан текха т1е а воьдий, цу чу мотт хьекха х1уттура, ткъа цу чохь юьсуш х1умма а ма яцара. Цул ч1ог1а лан хала х1ума дацара. Дала т1е ма доуьйтийла цхьана а адамна мацалла хьегар. Шен меца доьзалхо вузо ницкъ цакхачар хиллера халачел а халаниг. Цхьаберш адамаллах бухуш меттиг а нислора цкъацкъа, амма ишттаниш дукха ца хуьлура Делан къинхетамца.\nШун дехой мичахь бу хиира цул т1аьхьа. Мелла а сиха царна т1екхача лиъна, уьш болчу Кхазахстанера Акмолински областе а вахана, ц1а веара шун да. Цуьнан наний, ши ваший, ши йиший дийна каринера, ткъа да новкъахь кхалхар цигахь хиира цунна. Х1етахь вайн доьзал боккха бара. Хьумайдал т1аьхьа дуьнен т1е елира Хьавраъ, цул т1аьхьа – Хьайдар, Зураъ, к1ант Халид а, ткъа иза дукха ца вехира, шо а кхачале велира. Тхо Акмолинске д1адаха новкъа довлале дуьнен чу велира Хьаьким а. 1953-чу шарахь дара и. Иштта, исс шо даьлча цхьаьнакхийтира тхо…»\n– Сталин велла шо ма ду и-м, – дагадаийтира ас нанна.\n–… Х1аъ, дера ду, – ц1аьххьана елакъежира нана. – И де цхьа тамашийна деара. 1уьйрана стиглахь, сих-сиха 1аьржа-к1айн бос оьцуш, юха, яхлой, т1аккха вовшах хьерчаш мархаш хьаьвзира. Киргизаша эли бохура, муьлхха а цхьана паччахьна кхерам хилча х1утту иштта сурт аьлла. Ишколе дахана ц1а даьхкинчу бераша кет1ара дуьйна маьхьарий беттара, Сталин велла бохуш. Со дуьххьара кхераелира, цара бохург д1а а хезна, цхьамма тхайна мотт тохарна. Амма цу минотана нохчаша, вовшашка кхойкхуш, и кхаъ д1акхайкхош хезира урамехь. Т1аккха юьрта юккъехь б1ог1ам т1ехь болчу радион кедахула а д1акхайкхо долийра. Оьрсех а, киргизех а болу цхьаберш боьлхура, кхиберш вовшашка шабарш деш лаьттара. Ткъа нохчий-м бацара шайн самукъадалар лачкъо г1ерташ. Хьехархоша, Сталин валар а хаийтина, белха а боьлхуш, дешархой а белха беза бохуш, хьийзийра шаьш бохуш дуьйцура Хьусайни, Хьумайди. Ткъа со лулахошна д1асадекъа ч1епалгаш датта юьйлира. Со санна хазахетта хьийзаш болчу кхечара а шайн-шайн х1усамехь бес-бесара кхача кечбеш хиллера. Цхьа доккха, инзаре х1ума дара Сталин эххар а велла бохург. Х1иццалц схьа а Дег1астана юха дахарх цкъа а дог диллаза хиллачу тхан и сатийсам кхин ч1аг1белира…\n– Махках даьхначул т1аьхьа пхи-ялх шо хан яллалц тхешан гергарчех хилларг х1ун ду ца хууш, 1ийра тхо, – кхид1а а дуьйцу нанас. – Цигахь тхо долуш шолг1а б1аьсте т1ееъча, г1енах сайн дейиша Лула гира суна, маьхьарца соьга кхойкхуш: «Ва Хьава, уьш берриш белла хьуна – сан да-нана. Хьайниш а бац хьуна..!» – бохуш, тхан уьйт1а йог1уш. Цу хаамо 1адийна, набарха мохь а болуш самаяьлла со, айса лелочух ца кхеташ, чохь мел верг кхерийна хьийзинера. Цул т1аьхьа масех шо даьлча хабар кхечира соьга, сан да-наний, йижарий, вежарий мацаллина а, мохкаллина а белла аьлла. Суна и г1ан гинчу б1аьста хьалхи-т1аьхьий кхелхинера уьш. Дийна виснарг ваша 1умар хиллера, иза сан дедаси, денанаси шайца д1авигна хиларна виснера. И шиъ а кхелхича деваша Шайх-Мохьмадци, дейиша Хурмици 1ийнера 1умар... – нана, юха а шен ойлане йоьдий д1атоь.\nСо а, вист ца хуьлуш, нана тергалъеш 1а. Суна дукха шера хаьа тхайн доьзало, нохчийн къомо санна, мел бала хьегна, баккхийчара дуьйцуш айса хийла ладег1арна дела. Нохчашна шайн даймахка ц1а берза бакъо елла боху хабар даьржича, 1едалера пурба а доццухь, 1956-г1а шарахь гуьйрана Нохчийчу дуьххьара ц1а баьхкинчех бара тхан ден Хьасин боккха доьзал – пхи к1ант а, кхо йо1 а. Цхьа к1ант Г1ирг1азахь кхелхинера.\n«Х1оккхул, никх санна, боккха доьзал а эцна, хьо стенна сихвелла? Собарде, цкъа наха х1ун до хьажа», – массара шега боххушехь: «Х1ан-х1а, со ца 1ало кхузахь, суна со а, сайн доьзал а дайн лаьтта т1ехь баха лаьа, х1уъу хилла латтахь а», – аьллера тхан дас.\n– Тхо санна, ц1а кхача сихбелларш кхин а хиллера, – дуьйцу нанас. – Цу бехачу новкъахь х1ора станцехь тхан шалон (эшалон) т1е хьалаболура цхьаъ-шиъ нохчийн доьзал. Гуьмсера станце схьакхаьчна ц1ерпошт нохчех йоьттина яра. Цигахь шаьш охьа ма-диссинехь ловзар х1оттийра нохчаша. Тахана санна дагадог1у сунна, Хьиди-К1отарара Нагала, юх-юха юкъа а вуьйлуш, хаддаза дина хелхарш. Тхоьга а хьуьйсуш, шайн маттахь яппарш йора цигахь цхьаболчу оьрсаший, суьйлаший. Гуш дара, тхо ц1адирзина церан самукъадолуш ца хилар. Циггахь милцоша лаьцна д1а а вигна, кхо шо даьлча ц1а веанера цхьа нохчийн к1ант. Цхьана боьхачо мохь тоьхнна нохчашна маьттаздерг аьлча, собар кхачийначу цо тоьхнера цунна. Т1аккха ц1ог1анаш, маьхьарий детта буьйлира уьш. Тхо х1инццехь, тхаьш схьадалийначу шалонна т1е а доттий, юханехьа хьовсаде бохура цара.\n– Вай ц1а дерза новкъа довлучу хенахь барх1 доьзалхо вара шу. Шун дассий, асий йиъ чоь йолуш ц1а а динера х1етале. И дохка г1ертарх г1уллакх ца хилира. Кхузара д1адаха дог-ойла сецна тхо хилар гуш, оьрсаший, казахаший ца оьцура нохчашкара х1усам, маьхза уьш шайна юьсур юйла хууш. Т1аккха, цунна дог1а а тоьхна, новкъа девлира вай. Тхан дог1маш Кхазахстанехь делахь а, синош тхол хьалха вайн юьртахь яра, ойла а, дог а ц1ахь лаьттара. Цу хьолехь бара боллу нохчи а.\nТхо г1аш а, таро йолчо машен я ворда лоцуш, тхеша-тхешан ярташка кхача сихделира. Ма даккхийдера тхан дегнаш, х1инц-х1инцца кхойтта шарахь оха сатийсина юрт юха а гур ю бохуш. Ялхой-Махка д1акхаьчча-м тхо масех доьзал белхарца бахара юьрта чу. Божарша а ца лечкъадора шайн б1аьрхи. Тхайн юрт тишъелла, басаяьлла гора, цхьа а ц1а дацара гонаха керт йина, 1оьхуш варраш хезара, шайн маттахь цхьаъ бохуш, тхан ц1енош чуьра ара а буьйлуш, тхоьга хьуьйсура тхо арадаьхча кхуза схьабалийна охьаховшийна суьйли. Цара шайн куьйга дина цхьа а ц1а дацара кхузахь, мелхо а тхан беданаш, кхалораш вовшахъяьхнера дечигна, б1арийн дитташ а охьадиттинера кхерча тилла.\nМассарел хьалха ц1а кхаьчна тхо тхешан ков-керта ца дуьтура тхан чохь 1ашболчара. Гома хьуьйсура, тхо шайн керта даьхкича санна. Бакъду, уьш а хиллера 1едало, ярташ а йохош, нуьцкъала кхуза схьабалийна.\n1а дара т1едог1уш, цундела оха тоьланаш яха йолийра басешкахь. Х1ора денна т1ех1уттура тхуна юьртан 1едал, эрна къа ма хьега, мелла а сиха д1аг1о шаьш хиллачу, 1едалера пурба доцуш аьхкина ду шу бохуш. Божарий чехабора цхьаъ даккха г1ерташ. Хийлазза доккха дов далланза дисира суьйлашца. Амма вайн божарий, кхузара д1а ца довлуш, шайн декъий дохьуьйтур ду шаьш аьлла ч1аг1о йина бара. Уьш ткъе иттех бен ван а вацара оццул дукха болчу царна дуьхьал. Делан саг1а юкъадоьлла, кхин дов-чов йоцуш 1аьна к1ел дахара тхо. Тоьланаш чохь шийла хуьлура, гуттар а пешан к1ур лаьттара чохь, латта тосуш бинчу тхевнах чу дог1анан а, дешначу луон а ладар 1ийдалора. Хаддаза ц1е латто езара чохь, т1аккха латта дохделча, пенех схьа араг1ертара нана-п1елггал стаммий н1аьний, чхьаьвригаш, кхин а садолу х1уманаш (сагалматаш). Тамашийна х1ума а дара: кхин цхьа а цомгуш ца хуьлуш б1аьстенга девлира вай. Цу 1ай бакъо елла хиллера советан 1едало нохчашна шайн махка д1абаха. Т1аккха ц1а таттабелира нах, х1ора дийнахь а, буса цхьаъ-шиъ доьзал юьрта кхочура. Х1инца кхузара 1едал а т1ех чуьрадаьлла ца хьийзара. Цу т1е а кхузза деара Ялхой-Махка г1алийт1ара 1едал, шайца нохчийн хьаькамаш а болуш. Гайрбеков олий ц1е а йоккхуш, массарел дукха хьехош цхьаъ вара х1етахь. Вайн божаршка, х1уъу хилла латтахь а, варийлаш, юха ма довлалаш, шун г1уллакх Москох а хьехо даьккхина ду шуна аьлла хиллера цо. Иштта вайн хьокъехь цхьа пирказ а хиллера Москох арадаьлла, Нохчий шайн ярташка бита аьлла. Ялхой-Махкара а, гондхьарчу ярташкара а наха шун да вахийтира г1алит1е и пирказ билггал ду-дац хьажа. Б1аьста дара и, Гайрбековг1ар вайн юьрта а бахкале. И пирказ т1ехь долу газет а дохьуш юха кхечира иза…\nНанас дуьйцург Нохч-Г1алг1айн Республика юхаметтах1отторах долу 1957-чу шеран 9-чу январехь арадаьлла СССР-н правительстван Указ ду.\nСуьйлий ц1аьххьана кхузара д1аэха буьйлира. Уьш берриш буса д1абоьлхура, сал-пал шайн варрашна т1е а юттий бохуш дуьйцу нанас. Иштта тхан ков-керт а цхьана 1уьйрана цара парг1ат даьккхина карийра. Т1аккха тхан доьзал чу баг1ара.\nЦул т1аьхьа кхин а ялх доьзалхо хилла тхан ненан. Х1инца тхо вейтта вара – ворх1 к1анттий, ворх1 йо11ий. Оха массара а деша лууш вара тхан да, йоза-дешар ца хууш верг а, кхетамна т1аьхьа дисина халкъ а декъаза хилар шена хиъна дела, 16 шо кхаьчча лаьцна ша хиллачу Мурманскера ссылкехь а, махках даьхна 1азап хьоьгу шераш а шена гина хиларна. Цуьнан доьзалера тхо 12 лаккхара дешар дешна ду, вукху шиммо – техникум яьккхина. Тхуна массарна а дика хаьа, мел ч1ог1а къахьегна дас-нанас тхоьга дешийта г1ерташ.\nКхин а, кхин а дуьйцу нанас шаьш хьегначу баланех лаьцна, юкъакара йоьлху, юха шен дагалецаме йоьду. Т1аккха, ц1аьххьана, дагахь а доцуш, олу:\n– Мел бала-хало хьегнехь а, дуьне мел ду даржийна вовшех хьегийнехь а, нохчийн мотт а, г1иллакх а диц-м ца дира оха.\nСан дагах чекхдовлу и дешнаш. Со цара бехкал вохуьйту къаналло а, иешамаша а меттахь йитинчу сайн нанна хьалха. Суна цунах ч1ог1а къахета, къахета Сибрехан жоьжахатех чекх а бевлла ц1а бирзинчу нохчех. Цара-м мацаллий, хьогаллий, мохкаллий лайна ма ца 1а! Цара-м вайн мотт, г1иллакх, ламаст а лардина, уьш ц1а а деаъна. Ненан мотт вайга бийцийта а, нохчаллех ца дохийта, г1иллакх-оьздангаллехь вай дахийта а! Иза-м церан уггаре доккха хьуьнар ду, дуьненахь шел лакхара а, сийлахь а хьуьнар хила йиш а йоцуш! Ванах, х1инццалц схьа цуьнан ойла х1унда ца йина те ас? Цунна т1е тидам х1унда ца бахийтина те ас, ахь, аш, кхечара-массара а!?\n– Х1окху тилвизар чохь, – шен маьнгина дуьххьал лаьтташ йолчу телевизорехьа куьг тосу нанас, – цхьа нах охьаховшу-кх хабарш йийца, я эшар лакха. Наг-наггахь цхьацца-шишша нохчийн дош къаьста церан къамелехь. Д1алокху йиш а ца хуьлу, нохчийн ю аьлла кхайкхош елахь а, дешнех кхеташ . Еккъа ц1ена г1овг1а бен, кхин х1умма а дац. Цу т1е, дастаме зударша санна, т1аьрзенаш д1аса а лестош, эшарш маца лекхна нохчийн зударша, х1е-х1ейттанехь мохь а бетташ? – хотту соьга.\nДелан къинхетамца, б1аьрса а, лерса а дика ду тхан ненан, меттахь йисина и гуттар хьоьжуш хуьлу нохчийн маттахь йолчу передачашка.\n– Дагадог1ий хьуна, айхьа чохь цхьацца дезарш дечу хенахь, нохчийн маттахь цхьа х1ума хьайна еша соьга олуш? – хотту ас.\n– Х1аъ… дера дог1у. Къаьсттина дика йоьшура ахь «Шуьгара ду маршалла, хьомсара накъостий…» аьлла д1айолош ерг (Мамакаевн Мохьмадан «Даймехкан косташ» стих ю цо юьйцург), – жоп ло нанас.\n– Шуна, шу школехь долуш, йоьшурий стихаш?\n– Х1ан-х1а, тхуна уьш мичара йоьшур яра, тхан хьехархочуьнгахь а ца хуьлура цхьа а киншка. Тиша газеташ дохьура тхан ишколе, царна т1ехь яздеш, йоза 1амадора. Титрадаш-м тхан цкъа а хилла моьттуш а яц со. Хала зама яр-кха и. Кхаа шарахь дийшира, массарна а нохчий маттахь еша а, яздан а 1емира. Г1азкхийн маттахь а хаьара, тхо цунах кхеташ дацахь а.\nНохчийн маттахь эшарш лакха 1амадора, туьйранаш а дуьйцура хьехархочо, тхоьга а дуьйцуьйтура, дика дуьйцучунна «пхиъ» а дуьллуш, – дуьйцу нанас.\n– Бер дижош, ага тахкош эшар локхурий х1етахь? Цхьа-шиъ дагайог1ур яцара хьуна?\n– Кхин эшарш ю аьлла х1ума дага-м ца дог1у суна, иштта, ага а техкош, цхьацца узам бора. Уьш берриге а «олилой, болилой» я «д1адижа сан жима к1орни» олий доладора массо а наноша, – елало нана. – Назма олура я зуькар дора. Тхан нанас иштта локхура бер дижош:\nОлилой-болилой, д1авижахьа, диканиг,\nОлилой-болилой, дукхаваха, хазаниг…\nВеза Дела, воккха Дела, хьайн къинхетам тхох белахь,\nЛаилах1а иллаллах1а, лаилах1а иллаллах1…\nТхо дукхахьолахь 1аьнан хенахь цхьацца гергарчийн х1усамехь гуллора. Ма самукъадолур-кх вовше х1етал-металш дохуш, туьйра, инзаре тамашийна х1ума дуьйцуш. Тхуна, зудаберашна, баккхийчу зударша хьоьхура чохь-арахь, ловзаргахь-синкъерамехь лело деза г1иллакх. Шаьш гайта а гойтуш, 1амадора хелхадовла. Цундела тхуна хьалххе дуьйна хууш хуьлура, мичахь муха хила деза.\n– Х1инца а ма хьоьху уьш-м, – юкъа оьккху со, – телевизор чохь а, ишколехь а.\n– Хьеха-м дера хьоьху, – доккха са доккху нанас. – Делахь а, хьалхалерниг дац-кх. Цу телевизор чохь вайн бераш галдоху х1уманаш дукха ду схьагойтуш – ц1армат духар, оьздабоцуш лелар, адамаша вовшийн дайъар. Уьш дацахьара…\nСо, школа чекхъяьккхича, нохчийн мотт 1амор кхид1а а университетехь д1адахьа дагахь хилар хиъча, массо а цецволура, сан вежарий берриш математикаш болу дела. Ткъа дена хазахийтира ас иштта харжамбар, иза ша а вара нохчийн литература дукхаезаш. Ас санна, тхан доьзалера «математикийн ламаст дохийра» сол кегийчу йижарша Маликасси, Малкани. И шиъ а ю школехь нохчийн мотт хьоьхуш. Т1аккха тхан йижарийн а, вежарийн а бераш дахара вайн университетера къоман отделене деша. Х1инца а цигахь доьшуш бу цхьаберш. Дика хьехархой бу аьлла ц1е а йоккху церан болх бечохь. Тхаьш цхьаьнакхетча, нохчийн меттан а, литературин а хьал вовшашка ца хьахош цкъа а ца 1а тхо. Вайн дешан говзанчийн дикачу говзарех даккхий а диэ. Боккъал а халахетарца хьехадо вовшашка нохчийн х1инца а кхачам боллуш х1иттийна луг1аташ цахилар, нохчийн мотт хьехарехь тахана долу кхачамбацарш а.\n– Вайн 1еламнаха буьйцург-м бу-кхи ц1ена нохчийн мотт. Ас-м кегийрхоша и бицбар новкъа долуш бохура, – т1етуху нанас.\nАс жоп ца ло, сан цуьнга ала х1умма а дац. И хаттар со кхеттал хилчахьана, дийцаре деш, ойбуш, къийсаме доккхуш схьадохьуш ду, нохчийн меттан бала кхаьчна лелачарий, шайн ц1архазамна дуьйцучарий, еккъа шайн цхьацца 1алашонашка кхача лаам болчарий.\nСо сайн ойланехь б1еннаш шерашка юханехьа воьду, адмана евзачу историн геналле. Ас сайн б1аьргашна хьалха суьрташ х1иттадо цу шираллера таханене кхаччалц. Суна го кхерсташ деха тукхамаш, цара вайн Кавказан аренаш, лаьмнаш талош, цигахь дехачу халкъаша, шайн маршонехьа а, парг1атонехьа а бешболу т1емаш. 1аьржачу х1ордан йистошка охьа а буьссуш, вайн лаьмнашка, хьаннашка хьалаг1иртина ширачу Риман кура легионаш. Кхуза лаьмнийн когашкахь лаьттина ши ма1а йолу куй лелочу Зулкъарнайн (Александр Македонский) буьрса фалангаш. Скифийн, сарматийн, киммерийцийн, гуннийн чехкачу дойша а йитина кхузахь шайн къизаллин лараш. Царал т1аьхьа а хийла баьхкина кхуза исторехь ц1ерш йисна а, шайн ц1е-лар х1инца яйна а болу кхайкхаза «хьеший». Дерриг дуьне лестош схьавог1уш хиллачу Чингисханан г1еранаша а, т1аккха веанчу Астаг1 Тимара а 1ожаллин некъ биллина вайн махкахула. Кхин а мел хилла уьш – сутара, къиза, ц1ийх ца 1еба мехкашд1алецархой. Кавказехьа шайн сутара, хьогаме б1аьрг беттара туркоша, ингалсхоша, г1ажароша, французаша, кхечара а. Амма кхузахь дехачу халкъийн майраллах, доьналлах буьзна маршонан к1ентий бара. Царна юкъахь уггар хьалхарчех хилла вайн дедай, генара дай а. Цара ширачу заманашкахь а, Кавказан т1амехь а, цул т1аьхьа а хиллачу т1емашкахь, иэшамашкахь лардеш схьадеана вайн ламаст, г1иллакх, уггаре коьрта болу ненан мотт а. Х1инц-х1инцца девлла вай вешан исторехь уггаре къизачех хиллачу шина т1амах а. Тахана юхаметтах1оттаран, юхадендаларан новкъа девлла, йохийна ярташший, г1аланашший денъеш, схьадог1учу вайн цхьана а кепара йиш яц ваьш цхьа къам дина вовшахтоьхна ненан мотт бицбан. Х1унда аьлча эзарнаш шерашкара схьакхаьчна нохчийн мотт вай д1атасахь, и д1абалийтахь, вайн д1абаханчу дайшна дуьхьалдаха эхарт хир дац вайна, юьхь-1аьржа хир ду вай царна хьалха.\nСо сайн нене д1ахьожу, корах ара б1аьрг бетташ 1а и. Дезткъе шийтта шо ду цуьнан. Ша къаналло чохь йитинехь а, йоккха г1айг1а а, сингаттам а бу-кх цуьнгахь шен берех боьзна, нохчийн дерриге а халкъах болу лазам а.\n0 #1 kheda 11.03.2016 21:42\nбурчаев хьалим коледж


Блогера Абдурахманов Тумсос дийцина, Нохчийчохь шен гергарчаьрга герзца нах бахкарх лаьцна\nНохчийн оппозицин блогеран Абдурахманов Тумсон Йоккхачу АтагIахь бехачу гергарнаш болчу 30 гергга герзашца стаг веъна кIиранан дийнахь, хаам бо Кавказ.Реалиино. Ша Абдурахмановс дийцарехь, цара, кхерамаш а туьйсуш, Iаткъам бе баьхна блогеран леларна.\nИ акци хилла пIераскана сарахь Абдурахмановн телеграм-каналан озан чатехь Нохчийчоьнан парламентан гIанда Даудов Мохьмад ву ша аьлла вевзаш воцу стаг гучуваьллачул тIаьхьа. Цуьнан аз тера хилла нохчийн парламентан спикеран озах. Оцу стага Абдурахмановна кхерамаш а тийсина, дIахьедина, ша цуьнан гергарчу нахе дуьйцуьтур ду шайна цуьнах лаьцна хетарг а, ткъа цуьнах лаьцна компромат зорбане а йоккхур ю ша аьлла.\n"Суна хетарехь, сан гергарчарна еш йолу репрессеш тIаьхье яра озан чатехь сан Даудовца хиллачу къамелан. Цо, хьул а ца деш, дийцира ша сан дешнех жоп доьхур ду сан гергарчаьрга аьлла, амма ненехула болчу гергарчарна ультиматум кхайкхор цхьа керла хIума ду, ур-аттала кадыровгIеран Нохчийчохь а. Гарехь, оцу кепара суна Iаткъам бан гIерташ бу уьш", - дийцина Абдурахмановс Кавказ.Реалиига. Оцу зорбан гIирсо, билгалдоккху шайга нохчийн парламентан гIантден Даудов Мохьмадан оцу хьокъехь комментари ца хилар. Цуьнан социалан машанашкахь хаам бац оцу къамелах лаьцна.


Нохчийчоь --"Оьрсийчоьнан Де" даздойтуш ду берашкка Соьлж-ГIалахь,12Тов2013\nКегийрхойн дуьненаюкъара Де дара оршот. Иза Нохчийчохь билгал ца даьккхинехь а, къона чкъор кхетош-кхиоран болх жигара дΙахьо цигахь. Ιедал кхета, кегийрхой ша юьхьанца дуьйна Ιуьналле эцча, кхана царех шена муьтΙахь бахархой хир буйла. Ткъа юй Ιедаланний, кегирхойнний хила ма-езза юкъаметтигаш? Тоаме дуй къоначу чкъорана шеца баккхийчара деккъа дΙа лергах мехий доху болх бар?\nНохчийчохь бIеннаш эзарнаш кегий нах бу, дикачу кханене са а туьйсуш, бехаш. Iедалан цIарх йолчу кегирхойн комитето бен болх, доккхачу декъанна, цаьрга низамаш ца дохадайтарца бозу. Даима а, арахь а, чохь а, хаамийн гIирсашкахь а, маьждигарчу хьехамашкахь а дуьйцург ду цхьаъ: Iедал Дала хIоттош ду, цунна муьтIахь хила веза массо а.\nТахана, кегийрхошна, бакъдерг дийцича, баккхий Iаткъамаш хуьлу. Дахаран некъ хьехна а ца Iаш, тIерачу духарца а, коьртахь лелочуьнца а Iуналла до Iедалша.\nНохчийчоьнан кегирхойн комитетера ву Ислам цIе йолу белхахо. Цо Маршо Радиога дуьйцу шена тIекхуьучу чкъуран гIиллакхах а, оьздангаллах а лаьцна хетарг.\nИслам: «Кегийрхошна алссам маршо еза. Иза шайна ца тоьаш санна а хета царна. ГIиллакхаш а, оьздангалла а лело деза. И меттиг ларйичхьана, цара шаьш шайна еза маршо схьаякхичхьана, иза коьртаниг хир ду аьлла хета суна».\nКегирхойн кхетош-кхиоран белхан жигархочунна Исламна хетарехь, хьалхалерачу а, хIинцалерачу а кегийрхошна юкъахь йоккха башхалла ю. ХIора а чкъуран шен-шен дика агIонаш а, вуонаш а ю, боху цо.\nИслам: « ХIинца долу хIуманаш цу хенахь дацара. Амма лелаш кегирхойн цхьа политика а йолуш, хьалакхуьуш дара тхо. Тахана дуккха а хIума ду самукъдаккха. И хIуманаш цхьана агIор пайдехьа а ду, ткъа вукху агIор зуламе а хуьлу. Амма вай, юкъаметтиг лар а еш, хьехамаш а беш, кегирхой Iамо беза».\nБелхан меттигаш бацарца а, тIемаш латтарца а билгалъяьллачу Нохчийчохь цхьана юкъанна тесина битина бара кегирхой. Цундела дуккхачийн кхолламаш цхьа а хьоьгур волуш бац. Ша а жима стаг волчу Анзор цIе йолчу кIанта дуьйцу таханлерачу шен Iер-дахарх лаьцна.\nАнзор: «Сан чкъорана пайда бохьуш дуккха а хIуманаш ду тахана. Маьждигаш ду деш. Лаккхарчу доьшийлашца а бу аьттонаш беш. Дикане сатуьйсу оха».\nКегийрхошна Iаткъам беш долу маьттаза хIуманаш, малар делахь а, озар делахь а, уьш дIадаха дезара аьлла хета Анзорна. Баккхйичаьргара довлу и вон масалш, элира цо.\nАнзор: «Махкахь даьржина маларш а, ийзарш а дIадаьхча бакъахьа хетара суна. Баккхийчаьргара схьаоьцуш ду уьш кегийчара. Шайн хьекъал ца хиларе терра, иза марзло царна. Иза ледара хIума ду. Баккхийчнаш дIанисбелча, кегийнаш а нислур бара".\nКегирхошна белхан меттигашца нисйича доккха гIуллакх хир дара аьлла хета Анзорна. Оцу тIехь болх ледара беш бо, боху кIанта.\nАнзор: «Кегирхошна цхьа жимма а ша кхион хIума дац. Дешарх а, школахъ а мукъависича, белхан меттигаш яц. Цхьа жимма а уьш пайде болх беш балахьара, цIахь бисича, эрна арахула лелар бацара. Ишшта хIума тидаме эцча дика хир дара».\nТаханлерчу кегийрхошкара атта дахар а, сакъерар а дезар баккхийчаьргара кхаьчна сакхт ду аьлла хета Анзорна. Амма баккхий Iаткъамаш лайнехь а, нохчийн кегирхоша дIа ца тосу къоман коьрта гIиллакхаш. Уьш цIийца долучух тера ду, боху жимчу стага.\nАнзор: «Со со а Ингалсехьхь доьшуш ву. Суна дкиа го цигара дахар. Цигахь 18 шо кхаьчнарг воккхачуьнца бакъонашкахь дIатарло, къасташ а воцуш. Конституцин низамца беха уьш. Ларам а, кхиндолу гIиллакхаш а данне а дац цаьрца. Изза ду Нохчийчохь а, кIезга далахь а. Тхо дуьххьара деша дIадахча, хьехархо чувеъча, тхо хьалагIевттича, чIогIа цецбуьйлура ингалсхой. Тхайн гIиллакхехь ишшта ду аьлча, чIогIа самукъдолура церан. Ахь шайна беш ларам гича, цара юха хьоьга а ларам бора».\nХьехамаш барх ца тоьа кегийрхошна...


Оьрсийчоьнан бахархой сийсазбинчу азербайджанхойн дипломате вистхилла Жириновский\nХьалхо социалан машанашкахь видеоролик яржийнера, ша Азербайджанан цIарах Белоруссехь а, Молдавехь а, Пакистанехь а посол лаьттина Вагабзаде Исфандияр ву аьллачу стага Жириновский а, "оьрсийн къам" а аьшнашдеш "хьакхарчий", "варраш" бохуш.\n"Мехкан куьйгалхочун цIарах кехат дохьуьйтур ду, циггахь бехкзуламан гIуллакх делла аьлла. ХIунда аьлча, и дерриг а сий дайъар ду. Халкъалахь а ма дац иштаниг, ткъа хIара профессор ма ву ша", - аьлла политико Жириновскийс.\n"Советан заманахь гулбелла цабезам" бу иза аьлла ЛДПР-н хьалханчас, Вагабзаден багара оцу тайпа дешнаш дийларх цец а вуьйлуш.\nКарладоккху, 2013-чу шарахь Жириновскийс кавказхошка доьзалш ца дебабойтуш дуьхьало ян а еза, Кавказ аьчка серашца Оьрсийчоьнах дIахьулъян а еза, бохуш, рогIехь кхайкхамаш баржийра.\nОцу хьокъехь "Яблоко" партин лидер хиллачу Митрохин Сергейс кхерам тесира цунна, цуьнан кхайкхамаш нацистийн а бу, ша иза кхеле а лур ву аьлла. Цуьнан претензеш абсурде ю, пачхьалкхехь дешан маршо ю лелаш аьалла, жоп хазийра цунна Жириновскийс.


Вагнер: ХIинца кхетта со сайн кху дуьненчу валаран маьIнах\nГермани -- Туркойн бусалба юкъаралло дина маьждиг. Берлин, 3ГIад2017\nБусалба динца а, мигранташца а гома хиларца гIаръяьллачу немцойн „Германина Алтернатива“, дацдина аьлча, AFD партин регионерчу куьйгалхойх цхьаъ волчу Вагнер Артура бусалба дин тIеэцна. Цуьнан партерчу накъосташна а, цу партин хьежамаш а, леламаш а бевзачарна а юкъахь йоккха гIовгIа яьккхира цу хаамо.\nШа Вагнера - цо шена хIинца Ахьмад аьлла бусалба цIе тIеэцна - и шен сацам цхьана юкъана къайленехь битинера. Даханчу шарахь ГIадужу- баттахь дин хийцина волчу цо шуьйрачу юкъараллина ши кIира хьалха бен ца хаийтира иза. Цкъа хьалха шен керлачу хьолах дIавола лаьара шена аьлла кхетийра политико Маршо Радиоца къамелехь ша тIаьхьа бен им диллар гIар ца даккхар.\nВагнер Оьрсийчуьра орамаш долуш ву. Иза Уралехь вина ву 1968-чу шарахь. 1993-чу шарахь "оьрсийн немцо" санна Германе ваха схьавеана Вагнер.\nШа дуккхаъчу шерашкахь шен спиритуале некъ лохуш вара бохуш дуьйцу цо Маршо Радиоца эксклюзивечу интервьюхь: "Цкъа а бусалба динца проблема ца хилла сан. Ориентана тIера хилла а ву со даима. Политика а, дин а толлуш хилла ву со, сайн дахарехь тайп-тайпана спиритуэлан зеделларш гулдеш а лелла со.\n2002-чу шарахь Узбекистане а, Туркменистане а вахара со. ЧIогIа хаза тIеIаткъам бира суна цигарчу културо а, наха. Юха цигара цIавирзича дуьйна бакъдерг лохуш вара со, Делаца уьйраш лоьхуш, Далла тIе юхаверза лууш. Бусалба динехь сайна иза карор ду аьлла хетара суна, амма ехха хан яьккхира, "хьо кериста ву, хьо кериста висса а веза" аьлла хеташ".\nВагнера къайла ца хьо, ша национал-консервативе хьежамаш болуш хилар. Цул совнаха, ша протестантийн килсанах дIакъастарехь а, ша бусалба дин тIеэцарехь а шена тIеIаткъам бинарг даханчу шарахь Германехь хиллачу гей-парадехь дакъалоцуш протестантийн мозгIарш хилар дара боху цо: "ТIаккха и проблема кхоллаелира, протестантийн килса "Маре массарна а" бохучунна резахиларо кхоьллина йолу. Юха цул тIаьхьа Christopher Street Day парадехь евангеликан килсан мозгIарш бахнера дакъалаца, цигахь бераш а доллушехь.\nТкъа иза суна... и саннарг соьга ца дало. ТIаккха со килсанна генавелира. Бусалба дин тIеийцира ас. Цул тIаьхьа сан сайн тидам хилира, сайца вуно дукха тайп-тайпана хийцамаш хуьлуш, вуно дика хийцамаш хуьлуш сайца а, сайн гонехь а. Вуьшта а чIогIа ирсе а ву со".\nШа бусалба динний, немцойн национал-консервативечу ницкъашний юккъехь тIайнашдахкархо санна го политикна.\n"Германина алтернатива" партехь массо а куьйгаллин дарж ша дин тIеэцарца охьадиллина, цу партин могIарера декъашхо а вуьсуш, боху цо: "ЧIогIа атта жоп ду суна карийна. Со хIинца дукха хан йоцуш кхетта со кху лаьттахь стенна ву. Тхо, Европера бусалбанаш, тхо тIайш дохкуш ду. Со Германерчу бусалба динна юккъе вогIуш ву. Нагахь санна сан партина со кхин ца эшахь, проблема яц, тIаккха со дIагур ву.\nАмма вай дерриш а адамаш ду, вай цхьа юкъара барт лаха беза. Вай вовшашца къамел дан деза. Бусалбачарна юккъехь национал-консервативан хьежамаш болу стаг а хила веза, уьш вовшех кхетийта. Цундела цкъачунна AFD юкъахь вуьсу со. Со могIарера партин декъашхо ву. Верриге а сайн доьзална а, айса долочу сайн бусалба Iилманийн дешарна а тIеверза дагахь ву со".\nМуьлхачу а керла им диллинчу бусалбанан санна цу динан баххаш Iамош ву Вагнер. ХIинцале а ламаз эца а, дан а Iамийна цо, цкъачунна мелла а ламаз цунна шарделла дацахь а: "Ас кест-кеста КъурIан доьшу. ХIинца кхузахь ах сахьт даьлча ламазан хан ю вайна тIекхочуш. Ас, ламаз а эцна, сайна хуучу агIор ламаз дийр ду".