Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Оха хьо Элча вина вахийтина ма вац, Iаламах къинхетам бархьама бен». «Аль-Анбияъ», 107.\nХастам бу Далла, Iаламаш кхоьллина, кхобуш, кхиош Волчу. Делера къинхетам, маршо хуьлда Цо адамашка а, жинашка а дин кхайкхош ваийтинчу Цуьнан Элчанна Мухьаммадна, цуьнан доьзалшна, цуьнан асхьабашна, цара беанчу нийсачу некъа тIехь схьабогIучарна.\nВеза-Сийлахьчу Дала боху: «АллахI ву-кх, Ша элчаналла хьаьнга дала деза тIех дика хууш». «Аль-АнIам», 124.\nСийлахь волу Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу ваьлла пийл олучу шарахь, сийлахь гIиллакхаш долчу, Iаьрбашна юкъахь уггаре а сийлахь йолчу хIусамехь.\nРабиIул-Аввал беттан оршотан шийтталгIачу Iуьйранна (керстанийн рузманца – 571-чу шарахь) Iаламна кхаъ хилира, берриге а пайхамарашна мухIар тухуш, тIаьххьара вогIур ву аьлла волу Ахьмад цIе йолу пайхамар дуьнен чу валарца.\nИбн Iаббаса (Дела реза хуьлда цаьршинна) аьлла: «Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) оршотан дийнахь дуьнен чу ваьлла, оршотан дийнахь пайхамаралла а доьссина цуьнга, оршотан дийнахь Маккара Мединате ваха араваьлла иза, оршотан дийнахь Медината чу а вахана, оршотан дийнахь Хьаджаруль-асвад олуш болу тIулг, айббина, шен метте – ХьаьжцIенна тIе – охьабиллина».\nПайхамаре (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хаьттина хиллера цо кхобучу оршотан дийнан марханах лаьцна. Цо аьллера: «Иза со вина де а ду, соьга элчаналла доьссина де а ду». (Муслим).\nПайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу волучу хенахь схьаэцнарг ю Шифаъ – Iабдуррохьман бин Iавфан нана. Иза дуьнен чу ваьллачу хенахь цуьнан нанас Амината гIарбаш яхийтина, цуьнан деда IабдулмуттIалиб волчу (кхаъ боккхуш). ТIаккха иза схьавеана, чIогIа самукъадаьлла а волуш. Шена тIехь долу декхар кхочушдан араваьлла иза.\nБер дуьнен чу даьллачу ворхIалгIачу дийнахь АллахIа даг чу тесира цунна, шен кIентан кIантана цIе Мухьаммад тилла аьлла. Къурайшийн тайпанан нах кхайкхира цо шайга, царна яахIума ялийтира. Деде хаьттира цара, кIантана цIе хIун тиллина, аьлла. IабдулмуттIалиба жоп делира, ша цунна Мухьаммад аьлла, цIе тиллина, стиглахь, лаьттахь иза хесто лаарна.\nВайн Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу валале хьалха а Пайхамар хиларна тIенисвеш ду цуьнан нанна гинарг – цунах нур дIакъастар а, оцу нуьро Шемара гIаланаш серлаяхар а.\nАбу НуIайма дийцира Умму Саламатера, Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) нанас Амината дийцира, аьлла: «Баккъал а, нур гира суна Мухьаммад дуьнен чу волучу буьйсанна – Шемара гIаланаш серла а евлла, суна уьш ган а гуш».\nИбн Iаббаса (Дела реза хуьлда цаьршинна) дийцина, ВахIбан йоI Амината элира, аьлла: «Со доьзалхочух хилира. И дуьнен чу валлалц цхьа а хало ца хааелира суна. Сох и дIакъаьстинчу хенахь, цуьнца нур араделира, малхбален а, малхбузен а юкъ серла а йоккхуш, тIаккха лаьтта тIе охьавуьйжира иза, шен шина куьйгана тIетевжина а волуш. Цул тIаьхьа, цхьа кана латта схьа а эцна, и шен буйна къевлира цо, тIаккха шен корта хьалаайбира».\nЖуьгтийн а, эрмалойн а динехь берш бара, пайхамар дуьнен чу волу де лардеш. Уьш хьоьжуш бара и дуьнен чу вер волчу метте а, замане а.\nАбу НуIайма дийцина, Пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) назманча волчу Хьассан ибн Сабита элира, аьлла: «Со жима кIант вара, ворхI я бархI шо долуш, сайна гинчух, хезначух кхеташ вара со. Цхьана Iуьйранна цхьа жуьгти вара мохь бетташ: «ХIай къурайшийн тоба, сийсара шуна юккъехь цхьа доьзалхо виний?». Цара жоп делира, ца хаьа шайна, аьлла. Жуьгтичо юха а бохура: «Хьовсийша, баккъал а, сийсара хIокху умматан пайхамар дуьнен чу ваьлла-кх».\nПайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьххьара вакхийнарг ю цуьнан нана Аминат, цул тIаьхьа и вакхийна цуьнан девешин Абу ЛахIабан лай хилла йолчу Сувайбата.\nIаьрбийн Iадат дара, шайн бераш аренца бехачу зударшка дакхон дIалуш. Цигахь дакхош кхиийна бер могашаллина, хьекъална дика хуьлу олура цара. Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) вакхош, кхиош, цуьнан шолгIа нана хилира саIдийн тайпанах йолу Хьалимат.\nIаьрбийн Iадатехь ма-хиллара, дакхо бераш дига Макки чу зударий баьхкира. Царна юккъехь яра саIдийн тайпанах йолу Хьалимат.\nШена дакхо бер ца кхачарна гIайгIане хилла йолу Хьалимат гира Мухьаммад кхабийта дIавала веанчу IабдулмуттIалибна. Цо цуьнга элира: «Схьайола соьца». Хьалимат кхийтира тIаккха, шега вакхо Мухьаммад схьавала гIерташ IабдулмуттIалиб хиларх. Цо ойла йира, цхьа а ца вуьгучул, буобер дуьгуш мукъана а дIагIур ю ша, аьлла.\nИ сийлахь-деза бер каралецира цо. ТIаккха Мухьаммад (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) велавелира, ша цуьнца ваха резахилча санна. Хьалимата шен маракъевлира иза. Мухьаммадан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) багара нур стигала хьаладахара. ТIаккха Хьалиматана хиира, цуьнгахь берг боккха болх хилар. Иза къен яра, цуьнгахь шура кIезиг яра, яахIуманца кхачо хуьлуш ца хиларна. И вакхо йолаелча, шега алссам, хьалха ца хиллачу кепара, шура йоьссина карийра цунна. Цо элира: «Баккъал а, со догтешна ю, хIара бер шеца доккха беркат долуш ду, аьлла».\nДеа шарахь гергга Хьалиматан хIусамехь Iийра Делан Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна). Баккъал а, Хьалимат ирсе дакъа долуш хиллера. Дуьнен чохь уггаре а ирс долу зуда хилира иза, хIунда аьлча дерриге а Iаламашлахь кхоьллинчух уггаре а деза-сийлахь бер шен марахь долуш юхайирзира иза. АллахI-Дала хIокху дуьнен тIехь долу хьал хийцийтархьама, Iалам тодан, бакъонца долу дин даржо хаьржина бер дара иза, тIаьххьара Пайхамар а, Элча а вина ваийтина волу.\nПайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу валаран Iаламатех, и Пайхамар хиларан билгало йолуш ду: Кисра паччахьан гIала лестар а, лелхар а, цуьнан ейтта балкон охьайожар а, таханлера де тIекхаччалц и цу хьолехь йисар а. И гIала ца иккхинера, ша ярехь ледара а хилла, баккъал а, Iиракъан гIаланашлахь а чIогIа йина гIала яра иза.\nПайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дуьнен чу волучу буьйсанна хилла йолчу билгалонех ду: Сават цIе йолу жима хIорд дIалакъар, эзар шарахь дIа ца йовш лаьттина Фарасойн цIерш дIаяр – Кисра паччахь а, цунна тIаьхьабозуш берш а бара оцу цIершна Iибадат деш, оцу цIерга миск олуш йолу хаза хьожа йогIу хIума кхуьйсуш.\nВайн Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) бакъ пайхамар хиларан билгалонех ду, и дуьнен чу валале шовзткъе итт де хьалха хилларг:\nХьабашойн махкарчу АбрахIат цIе йолчу паччахьна лиънера Макка тIамца схьаяьк-кха а, КаIбат дохон а. Дуккха а эскарш вовшахтоьхна, оцу эскарщна хьалха йоккха пийл а хIоттийна, Макка йолчу агIор новкъаваьлла хиллера иза. Дала оцу эскарашна тIе дуккха а (тобанашкахь) олхазарш дахийтира, чIагIбеллачу поппаран тIулгаш кхуьссуьйтуш. Мохо дIасалестийна долу диттан гIаш санна, уьш хьайбанаша даа а диъна, царах дIакъаьстина кхелли санна бира уьш Дала, берриге а хIаллак а бина.\nХIай Дала хаьржина волу Пайхамар (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) везаш верг! Ойла е ахь, Элчанан (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дозалла, сийлалла гойтуш болчу хIокху Делан лерамийн хьокъехь, ойлаяро, и везарехь хьо соввоккхур ву хьуна.\nХIай Веза Дела, Хьайн Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) везар лохьа тхуна!\nДуьненахь, эхартахь цуьнан шапаIат ло Ахь тхуна, ХIай Iаламаш кхоьллина, кхобуш, Хьайн долахь долуш Верг!


Макка яха араяьлла къена борз\nИжо лаца ницкъ боцуш, ша къеналла кIелйисча, хIилла дан дагадеара барзана. Цхьана кога астагIа а лелхаш, меллаша йолаелла йоьдура кан тилла къена борз. Эвлан йистехь ежаш йоллучу сирчу говрана тIеIоттаелла иза.\n- Ахьа хIун леладо, хьуна хIун оьшу, ва къена борз? - хаьттира говро.\n- Дуьненчохь айса йоккху зама къинош летош яьккхина аса. ХIинца, яла гергаяхча, иманчу еъна, къинойх цIанъяла Макка яха араяьлла со.\n- Нехан рагIу кIелхьарчу сайри* чуьра сискалгIа диъна, кертара гIодмийн такхораш дохийна, аса а летийна къинош, со а йигахьа хьайца Макка.\n- Дера ю хьо а юьгур-х. Схьа тIаьхьахIотта - аьлла, говр тIаьхьа а хIоттийна, йолаелира борз.\nБежах тIаьхьадисначу шинарина дуьхьалкхийтира и шиъ. Шинара, кхераделла, дедда юьстах а даьлла, сецира. Барзана тIаьхьахIоьттина йоьдучу сирчу говрах цец а даьлла, хаьттира цо:\n- ХIей, сира алаша, хьо хьераяьлла я иэгIийна? Хьо хьанна тIаьхьахIоьттина йоьду? И борз юйла ца хаьа хьуна? Iехийна юьгий техьа хьо цо?\n- ХIинццалц ша летийначу къиношна дохкояьлла, далла гIуллакхаш дан Макка яха новкъаяьлла хIара. Къинош тIера даха со а кхуьнца яха йоллу.\n- Шортта дажа меттиг боллушехь арахь дийначу ялташна тIекхийдина, аса а летийна къинош. Со дан мегар дарий шу шинца? - хаьттира шинаро.\n- Дукха дика мегар ду. Схьа тIаьхьахIотта, - элира барзо.\nБорз хьалха а йолуш, цунна тIаьхьахIоттина сира говррий, цIиэн шинарий долуш, дIайоьдура и гIера. Еха маIаш йолу месала бож дуьхьалакхийтира царна. Борз тIекхетахь а аьлла, лата кечлуш маIаш дуьхьал а ерзийна, йистхуьлуш сецира бож.\n- Аша хIун леладо? Шу стенга даха арадевлла?\n- Тхо къинош тIера даха Макка даха арадевлла. Хьо йогIий тхоьца ?\n- Дера йоьгIу. Со а ма ю цхьакIеззиг къинош летийна.\n- Схьа тIаьхьахIотта - элира барзо.\nБож а царна тIаьхьахIоьттира. ХIинца-м елла дIаяллалц даа напгIа кара деънера суна - бохуш, йоккхаера борз. Котаман нIаьна дуьхьалкхийтира царна.\n- Аша хIун леладо? Шу стенга даха арадевлла, тIаьхьий, хьалхий а хIиттина? - хаьттира цецъяьллачу нIаьно.\n- Тхо къинош тIера даха Макка даха арадевлла. Хьо йогIий тхоьца?\n- Дера йоьгIу. Нехан котамашна тIаьхьауьдуш, аса а ма летийна къинош - аьлла, царна тIаьхьахIоьттира нIаьна а.\nЦхьана дакъаделлачу гаьнна тIе а хиъна, гIайгIане гIийла Iачу гIиргIанна** тIе Iоттаелира Макка яха новкъаяьлла и тоба.\n- ХIай, шу ма чIогIа вовшахкхетта! Шу стенга даха арадевлла? - хаьттира гIиргIано.\n- Тхо, къинош тIерадаха, Макка даха арадевлла. Хьо догIий тхоьца?\nГIиргIано ойла йира. Со меллац деха а ца хаьа, дера ду аса айса летийна къинош тIерадаьхча бакъахьа.\n- Со а догIу шуьца - тIаьхьахIоьттира гIиргIа а.\n"ХIуп-хIуп-хIуп! ПIиж-ж-жакъ! ХIуп-хIуп-хIуп! ПIиж-ж-жакъ!" - бохуш, екаш Iачу хIуттутана тIеIоттаелира Макка яха новкъаяьлла тоба.\n- Хьо хьаьнга кхойкху? Ахьа хIун хилла боху? - хаьттира шена кара еъначу мулкана*** кураяьллачу барзо.\n- Со кхойкхуш яц. Шу сел дукха вовшах кхетарна цецъяьлла, екаш ю.\n- Тхо къинош тIерадаха Макка даха арадевлла. Хьо йогIий тхоьца муьста хьожа йогIу хIуттут?\n- ЙогIу дера-кх. Шу а гIур дацара цига цхьа хIума доцуш - аьлла, тIаьхьахIоттира хIуттут а.\nТоххарехь ша дага лаьцначунна барзо билгалъяьккхина шира гIота**** яра цхьана варшахь*****. Цу гIотана берте дIакхаьчча, хаза эсала йистхилира борз.\n- ЛадогIал, сан хьоме доттагIий! Ламаз карахь доцуш Макка дахар гIиллакхехь дац. Аса тIаьххьара къа латийна а, со дохкояьлла, иманчу еъча ламаз иэцна а меттиг ю хIара. Цу чу а гIой, массара а ламаз карладаккхал. Сан ламаз карахь ду. Цул тIаьхьа новкъа девр ду вай.\nСира алаший, цIиэн шинаррий, месала божжий, котаман нIаьний, моккха гIиргIий, хIуттуттий гIоти чу яхара. Борз, гIотанан берте а хIоьттина, йистхилира цаьрга:\n- ЛадогIал, къинош летийна Iеса хIуманаш! Кхана къематан дийнахь шуна хиндочунна со юкъара яц. Амма дуьненчохь аша летийначу шишша къинна аса гечдийр ду шуна, бакъду, кхозлагIчунна гечдийр дац. Сира алаша, жоп лол суна, йолчу дас хIоъ баош, докъар даош, хи малош, тIе куьг хьоькхуш хьуо кхоббушехь, кирна йоьжча, амал а лоций, ворда дIа цаозар хIун гIиллакх ду хьан?\n- Гечдехьа суна, хIай сийлахь борз. Аса хIинца дуьйна лелор яц и амал.\n- Дика ду, цу цхьана къинна аса гечди хьуна. Жоп лол делахь, когех баргол а ца тухуш, хьуо эвла йисте яжа дIалаьллича, йолчу дега юха схьацалацийтар хIун гIиллакх ду хьан?\n- Аса цунна а гечди хьуна. Жоп лол делахь: йолчу дас эвлан йисте яжа дIалаьллича, хьан хIун бакъо яра, юха юьрта а яхна, нехан кертара гIодмийн такхораш дохо, сайри чуьра сискалгIа даа? - аьлла, яа чохь сацийра барзо говр.\nШинарина тIе кхечира рагI.\n- Схьахьажал цIиэн шинара! Шортта яа буц йоллушехь наха дийначу ялташна тIекхийда хьуна хьан бакъо елла? Дийцал суна!\n- Со кхин кхийдар дац нехан ялташ тIе. Гечдехьа суна хIай сийлахьниг - аьлла, хьастаделира шинара.\n- Мегар ду. Цу цхьана къинна аса гечди хьуна. Жоп лол делахь, бежа юккъера дIа а къесташ, дийна делккъехь юьстах хIунда дуьйлу хьо?\n- Гечдехьа суна. Аса кхин летор дац и къинош.\n- Дика ду. Цу къиношна а аса гечди хьуна. Жоп лол делахь. Суьйранна, бажа цIа богIучу хенахь, хьо бежах а къаьстий, цкъа-цкъа тIаьхьа хIунда дуьсу? Соне дIахилал цIениг, хьох а аса сайна пхьор дийр ду - аьлла, чохь сацийра барзо шинара а.\nХIинца рагI соьга кхечи-кх - бохуш, гIайгIайне оллаелла лаьттара бож.\n- Схьа герга таIал, маж-дада. Хьо полкан командир а яц. Аса хаьржина хIоттийна хьаьким а яц, гуттар жана хьалха яьлла хIунда лела хьо?\n- Гечдехьа суна, кан тилла борз. Хьан таIзарх кIелхьараялахь, кхин ер а яц со я хьлха а, я тIаьхьа а.\n- Цунна аса гечди хьуна. Жоп лол делахь, хьо юьртан къеда а яц, я мурдийн тхьамда а яц и маж стенна лелайо ахьа?\n- Гечдехьа суна, ира цергаш ерг, кху балех суо кIелхьараялахь дIалоргуьйтур ю аса сайн маж.\n- Цунна а аса гечдо хьуна. Кхоссалой берда тIе хьала а йолий, бухарчарна тIе луьсташ****** хIунда детта ахьа? ДIахила соне! - Бож а чохь сацийра къеначу барзо.\n- Схьа герга хилал нIаьна. Дийцал. Цу дала сатосучу заманчохь диллина хьуна кхайкхар, хIетте а цкъацкъа маьркIажан хенахь хьо хIунда кхойкху?\n- Гечдехьа суна и къа аса латорна. Кхин кхойкхур яц со маьркIажан хенахь.\n- Дика ду. Цунна аса гечди хьуна. Жоп лол суна. ХIоранна цхьацца зуда кхаба бакъо елла. Ткъа хьан уьш иттех ю. Хьуна хьан елла дукха зударий кхийла бакъо?\n- Гечдехьа суна, сан сийлахьниг. Аса кхин летор дац и къинош а.\n- Цунна а аса гечдо хьуна. Оццул дукха зударий хьайн боллушехь, кхин иэхь а ца хеташ, лулахочун зударшка дог хIунда хоуьйту ахьа? ДIахила соне. Аса хьох а сайна пхьор дийр ду.\nНIаьна а чохь сацийра барзо. РагI гIиргIане кхечира.\n- ХIахIане, гIиргIа, хьо илланча а дац. Хьуна йиш лакха а ца хаьа, я шок тоха а ца хаьа. Гуттар мохь бетташ, гIовгIа хIунда йо ахьа?\n- Гечдехьа суна буьрса экха. ХIинцачул тIаьхьа аса кхин йийра яц хьуна и гIовгIа.\n- Мегар ду. Цу цхьанна къинна аса гечди хьуна. Дала хьуна диллина хьозий, дехкий даар. ХIетте а къеначу бабин нана-котамна тIаьхьара кIорнеш хIунда дуу ахьа?\n- Иза а сан бехке бу. Аса кхин дуур дац уьш.\nХIинца-м массо а суна бехкала яхнера хIорш - аьлла, майра яьллера борз.\n- Хьо уьрда тIе хIу тосуш а дац, я хелхарна бохь бугIуш а дац, даиманна гуотуьйсуш тIехула хIунда хьийза хьо? ДIатаIа соне! - ижонна чохь сацийра барзо гIиргIа а.\nРагI хIуттуте кхечира.\n- Муьста хьожа йогIу хIуттут, схьахилал хьо суна герга. Хьуна хьан бакъо елла коьртахь паччахьан куй лело?\n- Сулима пайхмара шен куьйга коьрта тиллина-кх суна хIара - аьлла, барзана дозалла а деш, яьIна а сеттош, куро жоп делира хIуттуто.\n- Тешаш буй хьан и бакъ дийр долуш?\n- Бу те.\n- Муьлаш бу уьш?\n- Цхьа ерстина гIаз, нана бад.\nБарзо ойла йира! - эхIе. ХIара декъаза хIума суна цкъа дIакхаллал бен яц. Хьаха еза аса, тоьшаллина схьа а ялаяйтина, ерстина гIаз, нана бад яа.\n- Схьабалабел, мичахь бу и хьан тешаш? - Барзо хIуттут араялийтира.\nТаллархочун жIаьлешна гергахьо охьахиира хIуттут. ЖIаьлеш цунна тIехьаьвдира. Цигара гIаьттина гIотанна герга еара иза. ЖIаьлеш а, леташ, цунна тIаьхьадевлира. ГIотана хьалхалаьттачу барзах бIаьрг кхетча, чухьаьдда каетташ, борз хьакхийра жIаьлеша. Халла церан карараяьлла борз, едда, юьстахъелира.\n- Реза юй хьо аса балийначу тешашна? - хаьттира хIуттуто.\n- Реза ю. Аса дагалаьцначу доIига терра ду-кх хьан тешаша ден долу тоьшалла а, - аьлла, дIаяхара борз.\nКъинош тIера даха Макка яха араяьлла сира говр а эвлан йисте яжа дIаяхара. ЦIиэн шинара а цIа дахара, месала бож а жана хьалхаяла дIаяхара. НIаьна а, гIадъяхана, кхайкха хIоьттира. ГIиргIа а гIаьттина тIехула хьийза доладелира.\n- Кхин ма тешалаш тешам боцчух, - аьлла, гIаьттина яхара хIуттут.\n* Сайр (б-д) - ялта чохь латто доккха тIорказ, ларма\n** ГIиргIа (д-д) - дилха дуу олхазар, жимуо дегI долу куьйра\n*** Мулк (й-й) - бахам, даьхни\n**** ГIота (й-й) - гуонах керт а йолуш, уьстагIашна кечъйина меттиг\n***** Варш (д-д) - юькъа хьун йолу меттиг\n****** Луьст (б-д) - кхелли


"Шамановс ма-аллара, къизалла а гайтина, совцо безаш хиллера..."\n"Мемориало" Котар-Юьртах яьккхинчу кино юккъерчу суьртан скриншот\n2000-чу шарахь Соьлжа-гIалара ара а бевлла, лаьмнашкахьа бирзира нохчийн тIемалой. Оьрсийн буьйранчаша "кхерамзаллан зона" леринчу Котар-юьртахула некъ биллира цара. ТIемалой юьрта чубахначул тIаьхьа бомбанаш етта йолийра оьрсийн авиацино. 25 эзар гергга маьрша бахархой а, бевдда баьхкина мухIажирш а бара цигахь дIатарбелла.\n"Мемориалан" центран кхеташонан куьйгалхочо Черкасов Александра билгалдаьккхира, "боккха аьтто" хилла шайн, "нохчийн тIемалой хIаллакбина" аьлла, дIакхайкхйира Оьрсийчоьно хIетахьлера операцех дуьйцуш аьлла. Ткъа уллора хьаьжча, кхеташ дара – "ирча зулам" а, "адамаш дайина йоккха трагеди" и хилар а.\nАмма, боху Черкасовс, кхеташ дара: нийсо толо атта хир доцийла.\n"Уьш (тIемалой) чубаьхкича, го къевлира…Кхин дIа хIу хилира? Адам ара ца долуьйту юрт мел ю хIиттийначу блокпостех, юьртара арадовла деза аьлла, я бахархошка беш хаам бацара. ТIаккха тохарш доладора. ЖамIаш муха дара - гIаттамхой лаьмнашка дIабирзира. Муха тида деза эскарша динарг? "Мила ву бехке" аьлла хаттар Iедалхошна а, Европерчу адамийн бакъонийн кхелана (ЕСПЧ) хьалха хIоттийра оха", - дийцина Черкасовс.\nДуьненаюкъарчу бакъонашIалашъяран "Агора" тобан куьйгалхочо Коротеев Кирилла бахарехь, ЕСПЧ-н кхеле бина латкъамаш бахьана долуш аьтто баьлла хIетахьлерачу операцех дуккха а керланиг хаа.\n"Оьрсийчоьнан таллам мел зене хиллехь а, цара оцу гIуллакхна тIехула лебина дуккха а эпсарш. Страсбургерчу кхеле а кхачийна оцу шаьш динчу хеттарийн жамIаш, шаьш теллира гIуллакх алархьама. Диттинчу герзех информаци а чуелла хилла кхеле, ю цу тептарехь авиацин ФАБ-250 а, ФАБ-500 а бомбанаш", - хаамбина Коротеевс.\nОьрсийчоьнан Iедало лелийначух шога дIахьедар дина ЕСПЧ-н кхело, боху Коротеевс. "ЦIеххьана йолийна операци яцара иза", "адам дехачу меттигехь бен-башха а доцуш герз деттар дуьненаюкъарчу низамашца догIуш дац" аьлла, билгалдаьккхинера кхелахоша.\n"Мемориалан" офисехь Котар-Юьртах дагалоьцуш бу\nКотыр-юьртан хьокъехь шаьш бина дуьххьарлера сацам бовзийтира ЕСПЧ-н суьдхоша 2005-чу шарахь, шолгIа – 2010-чохь, рогIера – 2015-чу шарахь. Хан юккъе а йолуьйтуш, таро хилира Страсбурган талламбар маьIне хилийта.\n"Кхело дIакхайкхийна: '2005-чу шарахь сацамбинера оха, ткъа хIинца гуш дерг хIу ду? Тхуна гуш ду, бехкенаш къасторхьама талламаш беш цахилар, тхан жамIаш нийса дац алархьама хьийзаш бу уьш'",- аьлла Коротеевс.\nЦо бахарехь, трагеди шайн бехках хилла ю аьлла, Оьрсийчоьнан Iедало жоьпалла тIе лоцуш цахиларна, Котар-юьртахь къемат лайначийн аьтто ца хилла компенсаци эца а, я психологин гIо кхача а.\n"Хиллачух дина жамIаш дац, - билгалдоккху 'Агоран' векало. – И бохург хIу ду, оьрсийн эскарша герз лелорехь бина хийцамаш бац, тIемалой кечбаран практика а хийцаза ю, цундела Котар-юьртахь хилларг лелош ду Оьрсийчоьно кхечу пачхьалкхашкахь а - Гуьржийчохь а, Украинехь а, Шемахь а".\nИнарлашна хьалха хIинца а талламчаша хIиттийна хеттарш дац: "ТIемалой юьрта чукхачале хIунда ца совцийра аша?", "Цхьа Iалашо а лаьцна, хIунда чубитира нохчийн тIемалой "кхерамзаллин зона" аьлла, къастийначу эвла?", - бохуш, хеттаршка вуьйлу адвокат Ицлаев Докка.\nИцлаев тешна ву, "партизанийн тIом кхи ца хилийтархьама, тIемалошна гIо ца латтадайтархьама гайтина къизаллин урок яра иза" аьлла.\n"Инарлас Шамановс ма-аллара, къизалла а гайтина, шайна дуьхьало ечуьра совцорхьама", - аьлла, ЕСПЧ-н кхелахошка дIакхачийначу материалаш юкъара Шамановн дешнаш далийна Ицлаевс.


Хууш ма-хиллара, коронавирусан эпидеми яржар бахьана долуш карантинехь бисина къаной уггар а аьтто боцуш, Iаьткъа нах бу. Маса ун дала кхерам болчийн тобанехь лоручу церан аьтто бац чуьра арабийла. Цундела Нохчийчуьра схьабевлла мухIажарш йоллу Австрехь дIахьочу гIоьналлин акцех дIакхийтира.\n"Коронан заманчохь гIо дар" аьлла, цIе тиллина тоба вовшахтоьхна цара. Шайгара гIо латтадо кегийрхоша лулахь а, официалан структурашкахула а.\nКегийчу нахах цхьана декъо регистраци йина Австрин ЦIечу жIаро схьайиллинчу "Австрин Тоба" (Team Österreich) сайтехь.\n"Сан денана Нохчийчохь цхьана эвлахь ехаш ю. Цунна уллохь бу цуьнан доьзал а, берийн бераш а. Суна гуттар а къахетара, цхьаллехь бисинчу къанойх. Цундела доккхачу хазахетарца дIакхийтира со баккхийчу нахана гIо латточу акцех", - аьлла дийцина 19 шо долчу Венехь вехачу Ахмадов ИбрахIима.\nШа а, шен доттагIаша а координацин центрехула телефонашкахула лоьху орца оьшу нах. Царна оьшучух тептар а хIоттадой, схьаделлачу адресашца дIасакхоьхьу шаьш эцнарг, боху Ахмадовс.\nШайн клиенташна ун ца далийта а, иштта шаьш Iалашдан а, оьшуш болу барамаш ларбо цара.\nДуьххьара нохчийн кегийрхойх тоба вовшахтоха Iалашо хилира "Австрера нохчийн наной" ("Чеченские матери Австрии") юкъараллан организацин жигархойн. Цара дIатуьйхира кегийрхой координацин центрах, болх кхерам а боцуш, сихонца бан аьтто хилийтархьама.\nКоронавирус яьржинчу кху муьрехь Австрехь бехачу нохчийн хIара цхьаъ хилла ца Iа инициатива. Масала, "Австрерчу нохчийн а, гIалгIайн а Кхеташонан" Iуналлица волонтерийн тобано сурсаташ а, молханаш а латтадо гIо оьшучу нахана.\nКеп-кепарчу зерашца, Австрехь беха таханалерачу дийнахь 25 эзарна тIера 35 эзарна тIе кхаччалц нохчий.\nХьалха "Кавказ.Реалии" портало яздира, Нохчийчуьрчу мухIажарша Польшехь вирусан инфекцех ларвен медицинан масканаш тега йолорах.\nХьонкица дуьхьало ер вай коронавирусна!\nЕвропера нохчийн диаспора: барт лехар, цIадерзар, къийсам латтор


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Ламаз дац деш хилча, некъахочунна суннат ламаз дан мегий?\nАссаламу Iалайкум! Ламаз дац деш хилча, некъахочунна суннат ламаз дан мегий?\nДала диканца бекхам бойла хьуна тхан лараме бусалба ваша Олхазар. Турпал\nПарз ламазел хьалха а, тIаьхьа а деш долу суннат ламазаш а, муьлхха а кхидолу суннат ламазаш а некъахочо шена лаахь дан мегаш а ду, уьш дар суннат (мелехь) а ду аьлла дукхах болчу Iеламнаха.\nЦхьаболчу Iеламнаха, парз ламазашца деш долу суннаташ (раватиб ламазаш) дар суннат дац аьлла. Цхьаболчара, Iуьйра ламазал хьалха деш долу ламаз а, витр ламаз а доцург кхидерг дар суннат дац аьлла.\nДоьххьаралеранаш тIетевжаш долу далилаш масийтта хьадис ду, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) ша новкъахь волуш Iуьйра ламазал хьалхара суннат ламаз дира аьлла деана дерг а, Макка йоккхучу дийнахь цо Умм ХIаниан хIусамехь бархI ракаIат духьа́ ламаз дира аьлла дерг а, Бараъ ибн Iазиба ша Пайхамарца (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) берхIийттозза новкъахь цхьаьна нисвеллера, цо цкъаъа делкъал хьалха ши ракаIат ца деш а ца дитира аьлла дерг а, цо делкъал хьалха а, тIаьхьа а шишша ракаIат дира аьлла деана дерг а, цо цкъаъа Iуьйрал хьалхара ши ракаIат ца деш дитина дац аьлла дийцина дерг а, цо ша шен дийнат тIехиъна воьдуш а волуш суннат ламаз дора аьлла дийцина дерг а, иштта кхидерш а. Ткъа и хьадисаш цхьадерш Бухарийс а, Муслима а дийцина ду, цхьадерг Тирмизийс дийцина ду, нийса ду а олуш. Уьш дукхах дерш тоьшаллийна далийна Имам Нававийс, «Ал-МажмуI» жайни тIехь ша́ хIара хаттар дуьйцучу хенахь. \nТкъа и ламазаш дар суннат дац аьлла болчеран далил, йа и ши ламаз доцург кхидерг дар суннат дац аьлла болчеран далил – Ибн Iумарера схьа (Дела реза хуьлда цунна) дийцина долу дийцар ду, шаьш цхьанхьа новкъахь долуш шаьш парз ламаз динчул тIаьхьа цхьана наха кхин а ламаз деш гина хиллера цунна аьлла. Уьш хIун ламаз деш бу аьлла цо хаьттича, суннат ламаз деш бу аьлла жоп делла хилла цунна. ТIаккха аьлла цо: «Ас суннат ламаз деш хилча-м ас парз ламаз дацдийр дацара. Со АллахIан Элчанца (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) цхьаьна новкъахь хуьлура, цо ша валлалц шина ракаIатал сов ца даьккхира, иштта Абу Бакара а ца даьккхира, Iумара а ца даьккхира, Iусмана а ца даьккхира». И хьадис а Бухарийс а, Муслима а дийцина ду. ТIаккха цхьаболчу Iеламнаха оцу юкъара къастийна юкъарадаьккхина Iуьйра ламазал хьалхара суннат а, витр ламаз а, и шиъ Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) даим деш хиллера аьлла деана долу дела а, новкъахь волуш цо и шиъ дина хиллера аьлла деана долу дела а.\nОцу кеппара, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) и суннат ламазаш дина хиллера аьлла даьхкина нийса хьадисаш а ду, цо уьш ца динера аьлла деана Ибн Iумаран нийса хьадис а ду. Ткъа уьш галморзах догIуш нислуш ду, цундела, дукхах болчу Iеламнаха кхузахь и доьххьаралера хьадисашкахь деана дерг толийна, хIунда аьлча ишттачу меттехь лелаш цхьа бакъо йолу дела: «Цхьа хIума хиллера аьлла дерг ца хиллера аьлла долчул хьалха доккхуш ду». Йа и суннаташ ца динера аьлла Ибн Iумара дийцина дерг цхьайолчу хенахь хилла хила мега аьлла цара. Цул совнаха, и ламазаш дар суннат хилар Iумарера схьа а дийцина ду, Iелийгара схьа а дийцина ду, Анасера а, Ибн Iаббасера а, Абу Заррера а схьа дийцина ду, уьш берриге асхьабаш а бу.\nВай иштта долчу хаттаршкахь жоп луш дерг шафиIий мазхIабехь дерг ду, ткъа уьш хIокху хаттарехь дукхах болчу Iеламнахаца бу, некъахочо суннат ламазаш дар дика хIума ду аьллачерах бу. Цундела, шена луучо дан мегар ду уьш, цунна ме́л а хир бу, Дала мукъа лахь, ткъа ца луучо ца дича къа а дац.\n19.05.2011 = 16.06.1432\n Имам ан-Нававий, «Ал-мажмуI шархьул-мухIаззаб», 4/400-402.


Гуьржийчоьнна санкцеш кхайкхо реза ю Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Дума\nТовбеца-бутт 09, 2019\nОьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думо дехар дина Iедале Путин Владимиран сий дойуш "Рустави 2" телеканалехь къамел динчул тIаьхьа Гуьржйчоьнна санкцеш кхайкхае аьлла. Цунах лаьцна дIахьедар дина Оьрсийчоьнан парламентан лахарчу чоьнан гIантдас Володин Вячеслава, Думан Кхеташо дIайирзинчул тIаьхьа.\nЦо дийарехь, и сацам тIеэьцна цара, дуьхьал цхьа а депутат а воцуш. Дуьйцург ду Гуьржийчуьра чагIар а, минералан хи а эцар дехкар а, ткъа иштта Гуьржийчоьнна а, Оьрсийчоьнна а юкъахь ахча дIасаэхийтар сацор а.\nСанкцеш кхайкхо еза аьлла хьалхаттар динарг ю "Цхьааллин Оьрсичоь" партин парламентера фракци.\nВолодина иштта дIахьедар дина, шена хетарехь, Путин сийсазвинчу журналистана экстрадици ян еза аьлла, иза Оьрсийчоьнан кхелана хьалха хIоттор Iалашонца.\nТовбецан-беттан 7-чу суьйранна гуьржийн "Рустави-2" телеканалехь "Постскриптум" программа дIахьочу журналисто Габуния Георгийс къамел дира, Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире хьажийна, цуьнан ден а, ненан а сий дойуш. Цул тIаьхьа оцу телеканалан гIишлонна хьалха цхьаьнакхеттера 200 гергга стаг, Габуния а, каналан куьйгалхо а балхара дIавккха, цу шинна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх доладе бохуш. Цара хIоаш диттира телеканалан хIусамна тIе.\nОьрсийчохь лазаме тIеэцна Габунияс Путинан сий дайар. Цу хьокъехь оьгIазе дIахьедарш деш бу Оьрсийчуьра политикаш а, Iедалан белхахой а, шайна юкъахь Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а волуш.\nЦунна хетарехь, Путин Владимиран сий дойуш телеэфирехь къамел дина журналист Габуния суьде озо веза. Кадыровс кхайкхам бина Гуьржийчоьнан Iедалшка, официалан кепара бехк цабиллар деха аьлла.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо ша тешна ву боху, журналисто иза ша дагалаьцна дина ца хиларх. Цундела Гуьржийчоьнна дуьхьал луьра санкцеш кхайкхо еза, аьлла хета цунна а.


Соьлж-ГIалахь хIинца а хьийзош ву тутмакх Тангиев\nЕвроперчу кхелехь, шен хьокъехь дов юха листар тIедожийна, Тангиев Тимура, шен куьйга пхенаш хедийна. Иштта дуьхьало йина цуо Соьлж-ГIаларчу талламан изоляторна чохь шена бечу ницкъана.\nИтт сов шарахь набахтехь, чIагам бинчу рожехь чохь а ваьллина, Европерачу кхело, цунна тIехь Iедалша терго ца яр бахьнехь гIело еш ю аьлла сацам а бина, волу Тангиев Тимур, тахана а, хало хьоьгуш ву, Соьлжа-гIаларчу талламан изолятор чохь. Цуьнан хьокъехь рогIера дов ду хоттуш. Цунна бехке дуьллуш ду, цуо цхьана дийнахь Соьлжа-гIалахь, ворх стаг верна. Ша Тангиев Тимура, и бехк аьттехь ца буьту шена тIехь.\nТахана, цуьнан хьокъехь долу гIуллакх, юха листа долийна Нохчийчуьрчу кхело. Бехкъастархойн кара дIалура болуш бу цуьнан кхоллам. Ша бохучуьнна тIера, чохь валлаш волу Тангиев Тимур ца ваьлча, цунна тIе Iаткъам бан а, къизалш ян йолийна талалман изолятор чохь, бохуш арз до цуьнан нанас Тангиева Людас. Дашца а, ницкъаца шена тIехь еш йолу гIело ла ца елла, Тангиев Тимура, ши кIира хьалха куьйга пхенаш хедийнера шен, элира цуо Маршо радиога цуьнах йистхуьлуш.\nЛюда Тангиева: «Куьйгаш хедийна цуо. Цхь арз оха прокуратуре чуелла. 20 дийнахь, и арз дIакхаьчначулла тIехь, цуо шен тIехь и хIума дина. Цунна I5 де –буьйсий а диллиина карцер чохь даккха. Буьйсана ша верг дIавижинчу хенахь, иза волчу чу а оьхуш, кхерамаш а туьйсуш, шаььш вуьйра ву бохуш. Цуо мацалла дIакхайкхинчулла тIехь дина хIума ду иза».\nШа набахтехь чохь валлаш, Тангиев Тимура, маситтаза, куьйгийн а, когийн а, пхенаш хедийна. Харцо ла ца елча, до иза, дукхачу хьолехь набахтерачу тутмакхаша. Амма, гарехь, набахтешкахь кхетачух тера дац, адам сел къар ца даларан бахьнех. Цундела, шен кIант коьртан лартIехь вуй хьажа, экспертиза йиллина цара. Ша тешаш яц боху Тангиева Людас, цунна лучу молханех а, цара дарб дийра ду бохучуьнах а.\nХIора кIирнахь аьлча санна, хуьлуш ю Тангиев Тимуран тIехь дIахьочу кхелан кхеташо. ХIоразза, шен гуш дерг ду, бехк буьллучу агIора прокурораш, бехккъастархошца, къамеле буьйлуш хилар. Ша иза дийца долийча а, цунна терго ца йо, аьлла тидам бира Тангиева Людас.\nТангиева Люда: « Тахана тIе а яхана, ас суьдхочуьнга дIа аьллера, ас, прокурор а, зе хилларш бу бохурш а, бехккъастархошца къамелаш деш бу аьлла. Тхуна, низам хуьлу, телефонаш ца латайойтуш. Ткъа, кхъечу агIоне иза йойуьйтуш а яц. Сан кIента суьрташ а догIу цара. ХIунда догIуа ца хаа. Цунна доьхьала хилар, мелла а лахделла. Оцу нехан а бехк бац. Иза ву шуна бехке, оха схьавалийна шуна аьлла царна дIагойтуш ву иза. Цундела, уьш реза боцуш бу. Оцу зал чохь-м кхин кхерам а бацара, амма, тхуна ган а ца гуш, оцу талламан изолятор чохь, Тимурина тIехь ницкъ беш бу-кх. Ма хуьллу, вахьтаIош ву цара иза».\nПрокурораш бехкъастархошца цхьа уьйранаш хилар тидам бина, Тангиев Тимуран адвокат волчу Аветисян Григора а. Шаьш и хIума айдира долуш ду, аьлла хаам бира цуо.\nАветисян Григор: «Тхоьгахь и информаци йолуш ю. Цунна оха таллам бийра а бу. Iедалшка а хоуьйтура ду. Хала хеташ далахь а, иза иштта хуьлуш ду, иза Тимуран хьокъехь хинболчу кхелан сацамна тIехь хаадала мегаш а ду. Тхуна гуш ду, и къамелаш бахьнехь, бехккъастархойн ойланашна Iаткъам бан а мега цара. ГIуллакх хала ду. Нагахь санна, бехкъастархойн ойланаш Iаткъам бина хилахь, вайна гуш дерг ду, йозуш йоцуш кхел шена тIехь дIаяхьар Тимурийн и бакъо йохош хилар. Суна хетарехь,Iедалша а, кхелан системан белхахой а, цуьнах кхеташ а бац».\nТангиев Тимур, 2003 шарахь дIалаьцнера Соьлжа-гIалахь, шен цIахь. Цунна бехке дуьллуш дара, цуо, тIемалойн тобанна юккъахь нах байина хилар. Ша Тимура, и хIума аьттехь а ца дитина. I0 шо Оьрсийчоьнан цхьана кIоштехь чохь хан йоккхуш валлачу цуо, Европерачу адамийн бакъонашкахула кхеле арз динера, ша бехк боцуш чохь валлош ву аьлла. Цигахь, бинчу сацамца, 45 эзар евро дара пачхаьлкхан гIуда тоьхна, иштта цуьнан и гIуллакх юхлистар а тIедожийнера. ХIета дуьйна, керла кхел дIайолийча дуьйна, ловш бу оцу жимчу стага и бала. Лаккхарчу тIегIант тIера, и хIума тергонехь далахь а, юха а даккхий гIалаташца дIахьоош ду цуьнан хьокъехь долу и дов.\nХарцо толийта, стаг вен кийча ю Оьрсийчура кхелийн система\nКавказерчу набахтешкахь мацалла лаьцна тутмакхаша\nТангиев Тимурна лаьцна кхобур ву кхин а кхаа баттахь\nЮха а шен пхенаш хедийна Тангиев Тимура\nТангиев Тимурна дуьхьал тоьшалла ца дина


Т1екхеча рог1ера мархийн бутт! Дукха ду мархийн беттан дозаллех дийца. Кьурьан шена чохь доссарца Дала базбина бутт бу мархийн бутт. Эзар батталла еза лайлатул-кьадран буьйса, шена чохь нисьярца, Дала сийлахь бина бутт бу мархийн бутт. Кхана дог1ундолчу кьематан дийнахь, вайна шафа1ат хилла хуттара болуш, беза мархийн бутт т1екхеча вайна. Иза кхаьбначунна, Дала бенболу бекхаман барам мел бу ца хууш, беза бутт т1екхеча вайна! Вежарий-Йижарий! Тахана Суна лаьа, х1ара сийлахь мархийн бутт т1ебарца, даггара декьалаван, сайн лераме Ваша, Ахьмад-Хьаьжин к1ант, Российн турпалхо Рамзан-Хьаьж, цуьнан ц1арца дерриге Нохчийн кьам а. Дала лера ма беззара, мархийн бутт лийринчех дойла вай. Вовшен кьинт1ера довлар а, собар а лойла вайна. Марханаш кхаба а, даста а могшалла, ницкь-г1ора а, лойла вайна. Дала вайна еллачу парг1атонна, хама-пусар дан, хьекьал лойла вайна. Веша мехкан а, халкьан а, сийдан, доладан Кьонахалла лойла вайна. Дала барт цхьаъ барца, беркат лойла вайна. Амин☝ – Представительство Чеченской Республики, официальный сайт представительства Чеченской Республики\nHome / Без рубрики / Т1екхеча рог1ера мархийн бутт! Дукха ду мархийн беттан дозаллех дийца. Кьурьан шена чохь доссарца Дала базбина бутт бу мархийн бутт. Эзар батталла еза лайлатул-кьадран буьйса, шена чохь нисьярца, Дала сийлахь бина бутт бу мархийн бутт. Кхана дог1ундолчу кьематан дийнахь, вайна шафа1ат хилла хуттара болуш, беза мархийн бутт т1екхеча вайна. Иза кхаьбначунна, Дала бенболу бекхаман барам мел бу ца хууш, беза бутт т1екхеча вайна! Вежарий-Йижарий! Тахана Суна лаьа, х1ара сийлахь мархийн бутт т1ебарца, даггара декьалаван, сайн лераме Ваша, Ахьмад-Хьаьжин к1ант, Российн турпалхо Рамзан-Хьаьж, цуьнан ц1арца дерриге Нохчийн кьам а. Дала лера ма беззара, мархийн бутт лийринчех дойла вай. Вовшен кьинт1ера довлар а, собар а лойла вайна. Марханаш кхаба а, даста а могшалла, ницкь-г1ора а, лойла вайна. Дала вайна еллачу парг1атонна, хама-пусар дан, хьекьал лойла вайна. Веша мехкан а, халкьан а, сийдан, доладан Кьонахалла лойла вайна. Дала барт цхьаъ барца, беркат лойла вайна. Амин☝


Верси 2018, 8 март, 20:27\n2345 байт тӀетоьхна , 2 шо хьалха\nВерси 2018, 2 март, 20:01 (нисъе)\nВерси 2018, 8 март, 20:27 (нисъе) (цаоьшу)\n== Дуьненаюкъара юкъаметтигийн меттиг ==\nЛатина дӀабаьлчи алсама лелориг французийн мотт бара. XV бӀешо чекхдолуш иза хилира паччахьан кертара мотт Савойхь а, Нидерландашкахь а, кхин а императоран кертан мотт а. 1508 шарахь «Лига Камбре» (Папа, Франци, Австри, Испани) кхоллаелчи, бартбечеран бакъонаш, французийн агӀора а, империйн агӀора а, язйира французийн маттахь, амма ратификацин грамоташ хӀиттийра латинан маттахь. Ингалсан Генрих VI-гӀачо яздора Французийн Карлу VII-гӀачуьнга французийн маттахь, дукха хьолахь и матт лелабора йозанан а, бартан а юкъаметтигашкахь оцу шина пачхьалкхана юкъахь. XVI бӀешо дӀадолуш Францин паччахьо цхьаьнгге ца яздора латинан маттахь, Польшан паччахь воцачуьнга, – иштта аьттоне кхечира французийн мотт баржар<ref>De Maulde-la-Claviere, I, 80, 389.</ref>.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/wiki/Белхан:Версеш_юстар/2597642»


Оьрсийчоьнан Конституцин 20 шо кхачарца доьзна амнисти кхайкхийна Пачхьалкхан Думо. Президенто Путин Владимира кечйина йолу проект тIеийцира депутаташ массо а реза а болуш. И документ болх бан долалур ду цуьнан текст зорбане яьккхинчул тIаьхьа. Иза хила мегаш ду Еарин, я ПIераскан дийнахь. Амнисти хьакхалур ю 25 эзар стагах.\nЦарна юкъабаха мегаш бу, масала, Болтоная олучу гIуллакхехула чубоьхкина болу нах а, «Арктик Санрайз» Гринписан хIордакеман экипаж а, ткъа иштта Pussy Riot панк-тобан декъашхой а. Думо бинчу сацамца амнисти амнисти хьакхалур ю адамашна ницкъ бина боцучу жима а, юккъерчу барамехь а зуламаш дина болчу нахах.\nИштта цунна юкъабогIур бу кхиазхой а, заьIапхой а, къаной а, доьзалх болу зударий а, жима бераш долу зударий а, пенсионераш а, Чернобылехь хилла авари дIайоккхуш дакъалаьцна нах а, эскархой а, ницкъаллин структурин белхахой а, тIамехь дакъалаьцна нах а.


Доьзалш ларбархьама, боьхна-баьржина дIа ца бахийтархьама керла кепаш, некъаш юкъадаьхна Нохчийчоьнан муфтиято.\nЭххар а, къобалйина тIеийци Нохчийчоьнан муфтиято керла доьзал кхуллучеран мах-там баран тоьшаллин керлачу кехатан кеп.\nЦу тIехь билгалъяьхна доьзалан дукъ тIелоцучара хIусамехь лардан дезарг а, нагахь кхерч бухуш белахь, бехкечо муфтиято тIедожжийна гIуда такхадезарх а…\nДуьйцу иштта, шиъ-кхоъ зуда долахь йолчо лелоезачу нийсонах а.\nБутт хьалха дуьйна социалан машанашкахула дIасакхоьхьуьйтура шайна-шайна цунах хетарг тIе а тухуш, керла юкъадаьккхинчу там-мах баран тоьшаллех видео.\nМаршо Радионо шен сайте а йиллийра и ролик.\nАьхка дуьйна, мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан тIедилларца кхоьллинчу, боьхна доьзалш вовшахтухучу комиссино бинчу белхан жамIаш а далош, тIейогIучу хенахь а и болх кхи а жигара боккхуш, доьзалан институт чIагъен некъаш лоьхуш вовшахкхеттера оршот дийнахь Соьлж-ГIаларчу Лермонтовн цIарахчу театрехь.\nДинан урхаллан лаамца хIоттийначу форумехь гулбеллера парламентан депутаташ а, мехкан куьйгалхочун администрацин векалш а, хIора кIоштара кадийш а, имамаш а, юкъараллан а, динан а организацеш а.\nДоьзал вовшахтохаран комиссино бинчу балхах йист яъккхинчул тIаьхьа цхьабарт хилла тIеэцна гулбеллачара резолюци.\nЦуьнца а догIуш, тIейогIучу хенахь керла доьзал кхуллучу шиннан дезар ду, там-мах баран кехат-тоьшаллин чулацам бевзинчул тIаьхьа, цунна куьйгаш яздан.\nШиннан а бакъонаш а, декхарш а ду цу тIехь билгалдаьхна.\nФорумах дерг хаа а, Iедало керлачу кехатан кеп тIеэцча хIун нислур ду аьлла хета а хьожуш, зIе хилира тхан резолюци тIеэцначу Нохчийчуьрчу Динан урхаллан пресс-гIуллакххошца.\nЗорбане яьккхинчу информацел совнах хеттаршна жоьпаш дала кийча ца карийра тхуна уьш.\nКерла доьзал кхоллар ЗАГС-хула чекхдоккхуш, цигахь луш долу кехат-тоьшалла низамаша ма хьоьхху, Оьрсийчоьнан юридикан министралло мухIар таIийна, миччахь а лелаш, бух болуш официалан кехат ду.\nТкъа Нохчийчохь зорбатоьхна кехат мел ницкъ болуш ду-те, дуй-те цу тIехь дерг а хьесапе аьлла хаттар дира оха Москохарчу адвокаташка.\nШина декъе яьржира церан ойланаш.\nМасала, Ибрагимов Анзорца хилла ду хIара къамел. Нагахь оцу адамна пайда хуьлуш хилахь юкъадаьккхинчу кехатах, Оьрсийчоьнан низамашца догIуш дацахь а, зуламе дац, элира цо.\n"Соьга хаьттича, Нохчийчохь бен ницкъ хир бац оцу кехатан. Бусулба динехь и мегаш делахь, цхьадолчу Оьрсийчоьнан низамашна дуьхьал хилча а, хIуммаъ дац. Нахана цунах пайда а хир белахь. Муфтиятехь берш дан хIума доцуш Iаш ма баций, цхьа ойла а еш, са а гатдеш Iаш ма бу уьш оцу гIуллакхна.\nЦундела, соьга хаьттича, цхьа пайден хIума хир ду и. Мел а проблеме хетар ду и Конституцино а, юридикан министралло къобалдина дацахь, делахь а, Оьрсийчохь шортта регионаш ю, низамаш ду, Конституцица ца догIуш", - аьлла, тIечIагIдира адвоката.\nТкъе иттех сов шарахь юридикан системехь болх бечу Хадисов Мусанна хетарехь, цкъа а нохчийн юкъараллехь хилла а я кхечу регионашкахь а лелош хIума дац и.\nОцу кехаташа адамна бан пайда бац элира цо.\n"Цара лелош долу хIуманаш, суна схьахетарехь, эрна ду. Оьрсийчоьнан Федерацина юкъайогIуш Нохчийчоь елахь, низамаш лардан дезаш бу-кх уьш. Цхьа эрна хIумнаш ду-кх уьш. Кхи дан хIума доцуш бу-те уьш, хаац суна-м. Низамехь а дац и, хьалха заманахь лелла хIума а дац, я цхьанна а кхечу регионехь а дац.\nЦхьаьллиг цхьа пайденна хIума дац-кх и. И совнах дерш а ца лелош, шаьш бан безаш болу болх бахьара цара, шайн муфтиятан декхарш. Ишта а вайн адам метта данза ма ду хIинца а, тIамо а хIаллакдинчуьра", - бохуш, дийцира Хадисов Мусас.\nБIаьста Раша Тудей телевизионан журналитцца къамел дечу хенахь зударшна тIе шолгIа зударий кхийларх дуьйцучу хенахь, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзана ЗАГС-ехь кхоллабеллачу доьзало тоьшаллийн кехатна куьйгаш яздар совнах хIума хета шена элира.\n"ЗАГС – цатешам бу аьлла хета суна. Кехат тIе куьг таIорца бохош бу доьзал. Иза цатешам бу хIусамдена а, хIусамнанна а юкъахь. Со дуьхьал ву цунна", - элира цо хIетахь.\nТкъа мел тешам а, дегайовхо а ло-те доьзал кхуллучарна динан дайша юкъадаьккхинчу оцу кехатан юьхьиго?


Мухьаммад Пайхамарна ехкина карикатураш юха арахоьцуш ю «Шарли Эбдо»\n«Шарли Эбдо» журналан редакцина динчу тIелатарехь байъинарш\n2015-чу шарахь радикалан бусулбанаша Мухьаммад Пайхамарна йина карикатураш бахьана долуш тIелатар динчу «Шарли Эбдо» журнало юха арахоьцуш ю шайн карикатураш. ХIетахь вийра 12 стаг, шайлахь журналан коьрта редактор а, ши суртдиллархо а, ши полисхо а волуш. Хаам бина цунах лаьцна "Маршо" радион "Азаттык" сервисо.\n«Шарли Эбдо» редакцин бьелхахоша бахарехь, шайн байъина коллегаш дагалоцуш юха зорбане йохуш ю цара карикатураш.\nМухьаммад Пайхамарна ехкина карикатураш тIехь йолу журнал зорбане доккхур ду, шеконашца лаьцна 14 стеган кхелан процесс йолалучу юкъанна. Уьш бехкебо, радикалан исламхошна ахчанца гIо латторна. Бехкевечу 14 стагах кхоъ лехамашка ву.\nТалламчийн информацица, тIелатар дан масех де диссинчу заманчохь, уьш бевдда бахана тIемаш боьлхучу Шеман а, Иракъан а дозане.\n2015-чу шарахь Дечкен-беттан 7-чохь ши ваша Куаши СаIид а, Шериф а "АллахIу Акбар" бохуш, маьхьарий а детташ, "Шарли Эбдо" журналан редакцин гIишло чу иккхинера, герзаш а детташ. Ведда къайлавала аьтто баьллера цу шиннан, амма, ши де даьлча йоьдучу леринчу операцехь полисхоша вийра и шиъ.\nТIелатарх жоьпалла шайна тIелецира террорхойн "Аль-Къайдан" тобанхоша а, "Исламан пачхьалкх" шайх олучу организацино а.


Дечкен-беттан 9-хь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хаам бира, нохчашка къинтIера бовлар дехна Кремло 1944-чу шарахь дерриг а къам, гIалгIашца цхьаьна, дохийна Сибрех а, Юккъерчу Азе а дIахьажорна аьлла.\n"Кхин а цхьа хIума ду! Оьрсийчоьнан куьйгалло гуш-хезаш даре дина нохчийн халкъана харцонца депортаци йина хилар, къинтIера бовлар дийхира цуьнга", - яздинера Кадыровс "ВКонтакте" социалан машанехь, депортаци йинчу къаьмнашна цIадерза бакъо луш Советан Пачхьалкхан куьйгалло указ арахецна 63 шо кхачарца доьзна.\nАмма шаьш хаттар динчу нохчашна дага ца догIу Оьрсийчоьнан Iедалша нисса дIа нохчашка къитIера бовлар дехна хилар, яздо Кавказ.Реалиино.\nХалкъ къинтIера даккхарх лаьцна хьахийна дац я 1957-чу шарахь Дечкен-беттан 9-хь арадаьллачу СССР-н Лаккхарчу Кхеташонан Президуман Указехь а, я 1991-чу шарахь Оханан-беттан 26-хь тIеэцначу репрессеш лайначу халкъашна реабилитаци ярх лаьцначу РСФСР-н низамехь а. Оццу хенахь Оьрсийчоьнан Iедалша даре до динарг "зулам" хилар.\nИштта 1957-чу шарахь тIеэцначу документо сацам бина автономи юхаметтахIотто а, цуьнан дозанаш а, административан-территорин дозанаш а билгалдаха а, меттигера болх вовшахтохаран комитет кхолла а, депортацех лаьцна указаш ницкъ боцуш лара а.\nЕльцин Бориса тIе куьг таIийначу 1991-чу шеран низамо шен агIор даре до, репрессеш лайначу халкъашца лелийнарг "низамца догIуш доцуш а, зулам" а хилар. Цу низамехь далийна ду хилларг "ницкъ баран а, низамца доцург лелоран а политика" яра аьлла. Низамца а догIуш, адамашна хилла зен меттахIотто дезаш ду ахчанца а, цхьацца гIоленаш ярца а.\nИсторико Осмаев Iаббаза билгалдаккхарехь, 1944-чу шарахь хилла депортаци емал яр юкъа-кара хеза Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимиран дIахьедаршкахь. Цо дийцарехь, 2019-чу шарахь ГIуран-баттахь йоккхачу зорбан-конференцехь Путина кхайкхам бира, 1944-чу шарахь хилларг юха хилийта ца деза аьлла. "Цхьанне а диц ца делла иза. Вай хIуъ а хилахь а, иза юха хилийта мегар дац… Иза мехала ду", - бохуш вара Путин.\nФранцехь вехачу нохчийн адамийн бакъонашларъярхочун Ахъядов Iийсана Оьрсийчоьнан Iедалхойн цу кепара дIахьедарш политикан ловзар хета, ткъа "зулам" дош дукха кIеда ду боху цо департацина мах хадош лело.\n"Цхьаболчу гIуллаккхоша, политикаш бу бохучу наха, хилларг бакъонца доцуш а, гIалат а иштта дIа кхин а лору. Амма иза нохчийн халкъ хIаллак дан Iалашо йолуш бина къайлахбарт бара. Кавказера проблемаш кхочуш ян гIерташ ю Оьрсийчоь нохчийн халкъ хIаллак дарца", - боху Ахъядовс, Кавказ.Реалиина ша еллачу комментарехь.\nЦо билгалдоккху, Оьрсийчоьно ша а лардеш цахилар шен низам. И документ болх беш дац, бохуш дуьйцу Ахъядовс. "Масала, адамаш тахана а аьтто боцуш ду Нохчийн республикан малхбалехь а, малхбузехь а йолчу шайн ярташка даха ховша. Церан аьтто ца баьлла лаьмнашкахь йолчу шайн ярташка цIаберза а, - уьш цига ца битина Iедалша", - дуьйцу бакъонашларъярхочо.\n"Оьрсийчоь пачхьалкх яц, иза импери ю, ткъа империно цкъа а ца лардо цхьа а низам а, барт а. Цо цкъа а даре дийр дац, амма Iехор ду цо (адамаш)", - тешна ву Ахъядов.\nРощин Михаил Оьрсийчуьра историк ву. Iедал кIинтера даларх лаьцна хаттар къовсаме ду, чIагIдо цо.\n"Цкъа делахь, хууш дац цуьнан форма муха хила еза, шолгIа делахь, Нохч-ГIалгIайчоь хIинца йоцуш ю, кхоалгIа делахь, Оьрсийчоь нисса дIа жоьпалла тIехь долуш яц депортаци ярна и жоьпалла Советан Iедална тIехь ду", - боху историко.\nНисса дIа доцу халкъ къинтIера даккхар хилла, хIунда аьлча дина зулам, ма дарра аьлча, дIанисдина – адамийн аьтто бина цIадерза. Цул сов, федералан Iедалша дуккхаза а даре дина депортаци гIалат хилар, ткъа хIинца волу Нохчийчоьнан куьйгалхо цу хаттарехь жоьпах кхачам хилла ву. Нагахь халкъ махкахдаккхар бакъдан гIертахь а, иза деш берш официалан Iедалхой бац, дуьйцу цо.\n"Даре а дина, халкъаш цIадерзийна Хрущевс. ТIехула тIе территорин компенсаци а йина – нохчашна ши кIошт елла Ставрополан махкара, и кIошташ тахана а ю Нохчийчоьнна юкъахь. Цундела со дIоггара кхеташ вац, хIун кхочушдайта гIерта", - дуьйцу Рощина.\n270p | 100,7MB\nЦхьайолчу меттигашка, ша аьлча Аухан кIошта, нохчий цIаберза аьтто боцуш хиларх лаьцна аьлча, иза меттигера чулацам болу хаттар ду аьлла хета историкана. "Иза хIинца Дагестанца къасто езаш йолу проблема ю, цхьана агIор республикерчу тIегIантIехь къасто еза иза. Москваран Iедал нисса дIа юкъаметтиг йолу дац цуьнца", - боху цу стага.


Безам дIаохьа ца ваханарг декъаза ву\nЦкъа а ца бинчу кепара боккха гулам бан Соьлж-ГIала дIаузуш бу балхахь мел болу нохчий.\nКху тIаьхьарчу хенахь Нохчийчоьнан дахаран шатайпа билгало ю гуламашкара гуламашка а юьйлуш яхар. РогIера, инзаре боккха гулам цхьаьна а тоьхна, дуьне «цецдаккха» лоьруш бу меттигера Iедалхой.\nВайнехан керлачу исторехь, цхьа башха, маьIне хилам санна, гуттаренна а дисийта Iедалхоша билгалдаьккхинарг ду кху Дечкен -беттан 22-гIа де.\nБахьана хIара а, иза ду шуна аьлла, официалан кхайкхийна дац чот йоцуш дукха бахархой, хьашт-дезарш, болх-некъ битина коьртачу шахьаран майдана дIагулбала хилларг хIун ду.\nБакъду, Iедало диначу тIедахкарша гойту, урхаллехь болчеран, бегашена а доцуш, адам вовшахтоха хьашто хилар а, дерриг дуьненна а вайнехан болатан «цхьаалла» дIагайтар цара чIогIа мехала лоруш хилар а.\nЦунна, массо шеконаш къахкош, даре до кху терахьаша а – 40-45 эзар стаг вехачу кIоштан куьйгалхой декхарийла бина 10 эзар стаг йиллинчу метте дIакхачо.\nШайн догIмаш цига кховчорал сов, бахархойн карахь хила еза Оьрсийчоьнан пачхьалкхан символикаш тIехь йолу коьчаллаш а, Iедалан мукъ карахьболчеран суьрташ а.\nЦIе яьлча санна каде, оццул адам вовшахтохаран бух-бахьна Iедалан хаамийн гIирсашкахула кхайкхийна цахиларе терра, дукхахболчарна хаъане а хууш дац, шаьш стенна кхачош ду Iаьнан чиллахь юха а Соьлжа-гIала.\nБилггал бахьна кхета ца дахь а, нахана хаьа Iедалхой бIаьрла гайта, уьш а, къам а цхьаIаш ду алийтархьама адам майдана доккхуш хиларан.\nЦхьаболчу бахархошна хетарехь, кхечу кIошташкахь а, ерриг Оьрсийчохь а тергаллучу политикан дахаран дIахIоттаман а, боламийн а бала а ца кхочуш, церан мах хадош, хетарехь дIахьедарш а ца деш, Iедалхой совцабелча, гIуллакх долуш а доцуш а эзарниш нах вовшах а бетташ, гуламаш а бан а безар бацара, хийла бала мел боцчара вайнехан совнаха цIерш а йохур яцара.\nИшта хьажам болчех ву Шелковск кIоштера даьхнийлелорхо Мусаев Мохьмад.\nМохьмад: «Юх-юха а и нах вовшах стенна бетта-м ца хаьа суна. Кху Нохчийчохь а, дерриг дуьненна а ма хаьа и белхой а, адам а бертахь я бертаза цу гуламашка муха оьхуш ду. Оцу хьехамчашка ла ца дугIу моьтту сунна цо.\nКху чохь къепе а латтош, кхиберш Iитарш а ца еш битахьара, нехан мах хедо оьшуш ма дац. Цига ца бахнарш балхара бохор бу, цунна дIаоьху нах. ХIара дIадоьрзур дац, Путин дIа ца ваьккхича».\nМахкахь тергаллучу хиламех а, кхолладеллачу хьолах а дIа бист мел хуьлчара хаттаре билгалдоккху цхьа ойла: хIинца санна къовзийна маршо йолуш, шена хетарг алар дихкина нохчашна цкъа а хан-зама ян а еъний те карарчу хенах тера етталуш?\nХIинца санна, цкъа- а цкъа а тIера хиллий те махкара Iедал, шайна хетарехь, шаьш куьг бехке лорург «нахала» ваккха а, тангIалкх тIе а вигна, таIзар дан чалтачана хьалха хIотто а.\nМохьмад: «Юх-юха а и нах вовшах стенна бетта-м ца хаьа суна..."\nНах лаамза лоьхку даздаршка\nТIеман сий даздеш, совгIат дина Соьлж-ГIалина\nКхарна - ловзар, вукхарна - бала\nХIунда тIаьхьадаьлла бакъонашларъярхошна Нохчийчура Iедал?


"Шайн дерриг а дика ду стенна бехира-те цо?"\nГIадужу-бутт 01, 2018\nИракъерчу набахтехь елла шен оьмар чекхъяллалц чохь ялло хан тоьхна хилла дагестанхо\nДербентера къона доьзал Иракъе дIабахара 2015-чу шарахь. Дукха хан ялале вийра майра, зуда кхелхина набахтехь. Ши бер дисина церан – 4 шо кхаьчна кIант а, 2 шо долу йоI а. Денанас шена тIеяздина ши бер, амма царех хилларг хIинца а дац цунна хууш.\nШа стуннанна гIодан воьду элира\nЭльмирас а, Мухтара а Дербент 2015-чу шерахь йитира. Мухтара шен дега а, нене а ша Докъузпаран кIоштахь ехачу шен стунненан цIийнах куьг тоха воьду аьллера. Шеца цо гIирс стенна ца хьо, хаьттинера цIерачара. Стунненан ерриг а йолуш ю, жоп деллера Мухтара. Дербентехь уггаре дикачу пхьерех ларалора иза.\nШен йишига Надияга доьазза телефон туьйхира Мухтара, воьIан суьрташ а дахкийтира. Цкъа вашас телефон туьйхира цуьнга, "ирча гIовгIа" яра хезаш. "Цуьнан стуннана ехачу ломахь биллина хуьлу мох, цундела ца хилира шек а. Ша бераца некъа тIе ваьлла Iа, элира вашас", дагалоьцу Надияс "Кавказ.Реалиица" къамелдеш.\nНадия балха тIаьхьаюьсуш яра, иза нене дIаяла гIоьртира телефон, амма, ца оьшу, къамелдан шен йиш яц, элира Мухтара. "Уьш-м хиллера Азербайджанан дозане кхачна боьлхуш. Гапцах юьртахь машенара охьа а биссина, доза хадо бохкуш", елхарца дагалоьцу йишас.\nНадияс хаьттина хиллера, къамелдан йиш а ца хилча, стенна етта телефон. Иштта дара Мухтаран тIаьххьара дешнаш: "Мегар ду хIета, Дала Iалашдойла шу! ТIаьхьо тухур ю ас…".\nСахьийзара Надиян, шеко хьийзара коьрте. Ша балха дIакхаьчча, Мухтарца зIене яла гIоьртира иза – яйина яра цуьнан телефон. Цул тIаьхьа де даьлча, Эльмирин йиша елира Надияца къамеле, ши де а ду йиша а, нуц а шайгара дIабахана, элира цо.\nДербент,. Мухтар а, Эльмира а даьхна меттиг.\n"Эццахь тхо церан хIуманаш кего хIиттира. Дерриг а документаш дIадаьхьинера цара шайца, ткъа Оьрсийчоьнан паспорташ дитинера. Гучуделира вашас шен мел хилла пхьеран гIирс а, несо оха шена мел делла деши а дIадоьхкинийла", дуьйцу Надияс.\n"Юхадахка некъ бац"\nМассех де даьлча Мухтар велира зIене. Шена къинтIера бовлар дийхира, цIерачех лаьцна элира йишига, "хIинца хьо ю хьуна цаьрга хьажа юьсург".\n- Стенна ди ахь иза? Чехка цIадуьйла! – мохь беттара Надияс.\n- Юхадахка некъ бац. Сан йиш яцара ца ваха. ТIаьхьо ас дуьйцур ду хьоьга. Со цIера ара ца ваьллехь, шуна а хир дара зен, - жоп делира вашас.\nЭццахь хедира зIе.\nЖурналистца къамеле йолу Мухтаран нана Румият: "Шовзткъа дийнахь цо телефон схьа ца йоьдуш Iийра тхо".\nРумията а, Надияс дагалоьцу байна доьзал. Диъ шо ду царна евзачу цхьана зудчун воI Шема дIавахана. Цунах дагаяла яхара иза шиъ. ХIорш чохь а Iаш, шен несаца Скайпехула къамеле елира и зуда. Гучу суьрто кхетийра хIорш, стенгахь ву Мухтар а, цуьнан доьзал а – Надияс вешин беранна эцна шиша дара Скайпехула схьагуш.\nЮха, цхьа хан яьлча, Эльмирас аудиомесседж яийтира – уьш Иракъехь бара, юьхьанца Мосулехь Iийна, тIаккха – Тал-ал-Афарехь, дерриг а дика ду шайн, олура.\n"Шун йоI лаьцначохь елла"\n"Стохка, Марсхьокху-беттан 16-чохь, шен берашна тIера моьнаш, уьш бовза таро луш болу битамаш бийца хIоьттира соьга ваша. "Сан бераш – хьайнаш ду", элира соьга. Ас цец а яьлла, хаьттира, бераш дIадохуш-м дац хьоьгара. Дац цкъачунна, тIаьхьа хIун нисло ца хаьа, элира Мухтара", йоьлхуш дагалоьцу Надияс.\nКхин я телефон а ца туьйхира, я яз а ца дира Мухтара. Йишина Надияна а, нанна Румиятна а хетарехь, вийна иза. Ткъа кху деношкахь юьртдас шена тIе кхайкхина Эльмирин да, аьлла, " шун йоI лаьцначохь елла, цуьнан бераш набахтехь ду".\n"Кавказ.Реаллино" бинчу талламо гайтарехь, кхушара, Охан-баттахь, БагIдадерчу кхело ДаIишан тIеман тобанехь леларна оьмар чекхъяллалц набахтехь кхаба кхачийра Эльмира, Мухтара зуда (оццу дийнахь Оьрсийчуьрчу 18 зудчунна изза кхел кхайкхийра).\nМухтаран а, Эльмирин бераш хьаьнца, стенгахь ду, хууш дац гергарчарна. Денанас шена тIеяздина уьш. Тутмакхашкара хьал цунна хеза Нохчийчоьнан куьйгалло бечу балхехула – цунах а йоккхае зуда.\nНадиян лерехь диллина лаьтта Эльмирас баьхна "дерриг а дика ду" дешнаш. "Шайн дерриг а дика ду стенна бехира-те цо? Бахийтина-те? Ткъа шаьш шийла, меца Iийна хир бу. ТIом – тIом ма буй. Муха хир ду цигахь дика?" – йоьлху Надия.\nЦо дагалоьцу ваша. Полицера цхьа а вацара цуьнга хIума бохуш. Бакъду, цкъа-шозза вигира, маж стенна еха ю хатта. Эльмирига, иза хьиджаб йоьхна стенна лела а хиттинера полисхоша.\nКадыровс Нурмагомедовна аьлларг аьшнашка дохурш "провокаторш" бу боху Нохчийчохь\nКоронавирус Къилбаседа Кавказехь: велла 25 стаг, цомгуш хилла кхин а 261\nХалкъан бахаман уггаре доккха дакъа миллиардерийн карахь долу пачхьалкх ю Оьрсийчоь\nНетаньяху: ХЬАМАС тобанна ден тохарш лаьттар ду уьш "оьшуш мел ду"\nКъилбаседа Кавказехь дийнахь-буса коронавирусах кхелхина 25 стаг, цомгуш хилла кхин а 268\nИзраило шордеш ду Газа секторерчу ХЬАМАС тобан объекташна ден тохарш\nОьрсийчоьно официалехь гергарлонаш хеддачу пачхаьлкхех лору Цхьаьнатоьхна Штаташ а, Чехи а\nКитайн духхьара аьтто баьлла Марс тIе шен аппарат йоссо\nНохчийчуьрчу Iедалхоша кхерамаш тийсина шена, аьлла гIалгIайн адвоката\n"Евкуровс ша туьйхира зIе". Хьанна оьшу ГIалгIайчохь тIеман полигон яр?\nДемократин лагерь: оьрсийн антипутинхой а, европин нохчий а цхьаьнакхетта Берлинехь\nДагестанера MMA-н латархо шекваьлла Кадыровн кIанта баьккхинчу толамах\nХасу-Юьртан кIоштахь кIира ду бер лоьху. Стаг верах долу гIуллакх айдина\nМарханаш достуш бу тахана бусалба нах\nIАДАТ: Нохчийчохь 47 стаг лачкъийна\nПалестина бахьанехь Израилна хьехамаш Кадыровс бан ца оьшу, боху Кремло\nКхин цхьана кадыровхочух а вина Оьрсийчоьнан турпалхо\nТелехьожийлехула юха а – «къурд»\nОьрсийчоьно шен вакцина хестор бух боцуш го Iилманчашна


Парижехь гулам хилла вийна хьехархо дагалоцуш\nГIадужу-бутт 19, 2020\nПарижна гергахь ГIадужу-беттан 16-чу дийнахь вийна хьехархо Пати Самюэл дагалоцуш, гуламаш дIабаьхьина Францехь кIирандийнахь. Иза вер терроран тохаран могIарахь толлуш ду полицино.\n"Дуьненаюкъарчу францхойн радионо" бечу хаамца, яккхий манифестацеш хилла Париж, Лион, Бордо, Страсбург, Лилль, Нант, Марсель гIаланашкахь.\nПарижерчу Республикан майдана баьхкинера эзарнаш нах. Гуламехь дакъалецира Францин премьер-министра Кастекс Жана а, дешаран министра а, Парижан мэро а, бевзаш болчу кхечу политикаша а, яздо прессехь.\nПарижерчу акцин хьалханча яра сатирикан Charlie Hebdo журналан редакци а, хьехархойн юкъаралла а.\n"Со Самюэл ву", "Со хьехархо ву" аьлла дара гуламхошкара плакаташ – цара дагадоуьйтура 2015-чу шарахь оцу журналера журналисташ байъича, ерриг а Европехула даьржина хилла йоза "Со - Шарли" (Je suis Charlie). Акцин декъашхоша тIечIагIдира шаьш дешан маршо езаш а, низамаш лардарехьа а хилар.\nХьехархо Пати Самюэл вийначу Конфлан-Сент-Онорин меттехь, цо болх бинчу колледжана хьалха зезагаш дохкура, чиркхаш летабора бахархоша.\nИсторин а, георграфин а хьехархо Пати вийра пIераскана. Зулам дарна бехкево Москвахь вина, дуккха а хан хьалха доьзал Францино тIеэцна волу Анзоров IабдуллахI. Иза ша а вийна лоцучу муьрехь полисхоша. Социалан машанашкахь иза радикалан кхайкхамаш беш лелла хилар билгалдоккху прессо. Хьехархочо ша вен масех де дуьсуш, школехь берашна дешан маршонан мах буьйцуш, довзийтина хилла Charle Hedbo журнало Пайхамар Мухьаммад аьшнашвеш дехкина суьрташ.\nЛецначаралахь ву 18 шо долчу экстремистан гергара виъ стаг а.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - ЙоIо маре йоьдучу дийнахь дIаяккха меги хьиджаб, йа ца мега?\nАссаламу Iалайкум! Со яло дагахь волуш йолу, ма-дарра аьлча – ялош йолу йоI хьиджаб лелош ю, ткъа сан нана хьалхе дуьйнна а цо иза лелаярна реза яцара. ХIинца зуда яло хан тIекхаьччи, оцу иза йогIучу дийнахь мукъанна а иза дIаяккхийта бохуш соьга чIогIа сагатдойту тхан нанас. Хьиджаб цкъа тIетиллича юха дIаяккха ца мега а олу дешначу наха, ткъа цуьнах терра нанас аьлларг дар а ду деза. Аса хIун дан деза хIокху хьолехь? ЙоIо маре йоьдучу дийнахь дIаяккха меги хьиджаб, йа ца мега?\nДIахьулйар важиб долу меженаш гур йолчу кепара духар хила мегар дац оцу йоьIан, маре яхале хьалха а, йоьдучу дийнахь а, яханчул тIаьхьа а.\nНанна муьтIахь хилар хьуна Дала тIедожийна декхар ду. Бусалба духар лелор – оцу йоIана Дала тIедожийна декхар ду. Ткъа хьан нана цунна реза яцара аьлла, хила ма-дезза долу бусалба духар цуьнга цу дийнахь ма духа ала хьан бакъо яц, йа иза ца духа цуьнан а бакъо яц. ХIунда аьлча, Кхоллархо волчу АллахIана Iеса а хуьлуш Цо кхоьллина долчу адамана муьтIахь хилар нийса дац. Цунах лаьцна вай дийцира хIокху хьан хаттарх тера долчу хеттаршна жоп луш:\nТкъа хьайн нана а реза хир йолуш, и йоI АллахIана Iеса а хир йоцуш долу хIума хир ду цо шена тIе хаза духар дохар, гIабли юхар, йа гIабли юха ца лаахь маре йоьдучу йоIаца догIуш хир долу цхьа кхидолу хаза духар духар, шариIато хIиттийна болчу билламашца догIуш долуш. Далла бу хастам, тахана иштта духарш шортта долуш ду, дуккха а мехкашкахь оцу кепара йолу гIаблиш а йолуш ю. Нагахь санна гIабли эца ца лаахь, йа иза дукха еза елахь, и гIуллакх дIадерззалц йолчу ханна мехах лело схьаэца мегар ду.\nТIаккха, хIокхунах тера долчу масех хаттарна вай жоп делла хьалха, цаьрга хьаже уьш деша ахь, мелла а алсам пайда хир бу хьуна, Дала мукъалахь:\n«Суна хьиджаб дIатилла лаьара, сан марзахошна чIогIа ца деза иза»\n«Сан нанас соьга хьиджаб ца юхуьйту...»\n«Сан нанас сан хIусамнене йовлакх ма леладе бах...»\n«Бусалба зудчунна муьлхха а беснаш лело мегий?»\n«Еха юбка, футболка, йовлукх лело мегар дуй ас?»


Адам – Ӏебархойн маттахь «зуда» бохург «стаг» бохучуьнца цхьаьна доьзна ду.\nRev.2.7; Rev.22.2; Rev.22.14\nMatt.19.5; Mark.10.7; Mark.10.8; 1Cor.6.16; Eph.5.31\nИштта кхолладелла стигалш а, латта а, царна тӀехь мел йолу хӀума а.\nВорхӀалгӀа де тӀедале чекхдаьхна Дала дерриге а Ша мел дина гӀуллакхаш. Цу дийнахь, Ша мел динчу гӀуллакхех паргӀат а ваьлла, Дала садаьӀира.\nТӀаккха и ворхӀалгӀа де Дала, декъалдеш, къобалдира. Цу дийнахь Шен массо а кхоллараллийн гӀуллакхаш кхочушдина дела, Дала садаьӀира.\nХӀара ду стигалшкахь а, лаьтта тӀехь а хилларг, Везачу Дала уьш кхуллучу хенахь.\n5 Цу хенахь лаьтта тӀе яьлла яцара цхьа а аренан буц я колл, хӀунда аьлча Дала хӀинца а догӀа ца даийтинера лаьтта тӀе, адам а ца хиллера и латта лело.\n6 Ткъа лаьтта тӀера Ӏаь хьалайолура, и дерриге а латта тӀада а деш.\n7 ТӀаккха лаьттан поппарх адам кхоьллира Везачу Дала, цунна чу са а дуьллуш, ткъа и адам денделира.\nТӀаккха Везачу Дала, малхбалехь йолчу Ӏедан цӀе йолчу меттигехь беш а йийна, цига Ша кхоьллина стаг хаийра.\n9 Цу лаьтта тӀехь Везачу Дала кхолладалийтира массо а тайпана дитташ, тӀехьаьжча хаза а, тамехь а долуш, царна тӀера стоьмаш даа пайден а долуш. Бешана юккъехь дара дахаран дитт а, дика а, вон а довзуьйту дитт а.\nЦу бешахь хи тохархьама, Ӏедан-меттигера схьадолура хи, тӀаккха иза деа декъе декъалора.\n11 Цхьаннан цӀе Пишон ю, иза ду дерриге а Хьавил-лаьттана тӀехдолуш. Оцу лаьттах деши а доллу.\n12 (Цу лаьттара и деши дика а ду. Цигахь ю «бадолахь» олу сегӀазах тера а йолуш, хаза хьожа йогӀу хӀума а, «оникс» олу деза тӀулгаш а ду).\n13 ШолгӀачу хин цӀе ю Гихьон, иза тӀехдолу дерриге а Хуша олучу лаьтта тӀехула.\n14 КхоалгӀачу хин цӀе ю Хьиддекхал. Иза доьду Ашур-махка кхаччалц. ДоьалгӀа хи ду Эпрат.\nТӀаккха Везачу Дала адам Ӏедан беша даха хаийра, цуьнга и беш лела а йойтуш, Ӏалаш а йойтуш.\n16 Ткъа цу стагана Везачу Дала тӀедиллира: «Массо а дитт тӀера стом баа мегар ду ахьа,\n17 амма дика а, вон а довзуьйтучу дитта тӀера ма баалахь, хӀунда аьлча ахьа оцу тӀера стом биинчу дийнахь валарца дӀавер ву хьо», – аьлла.\nТӀаккха Везачу Дала элира: «Дика дац адам ша цхьаъ хилар, кхуллур Ас цунна гӀоьнча, цунах терра а йолуш, цуьнца а йогӀуш».\nМассо а аренан акхарой а, даьхни а, дерриге а стигалара олхазарш а кхоьллинера Везачу Дала лаьттах. Цо уьш массо а адамна хьалха дӀахӀоттийра, цу стага царна хӀун цӀераш тохку хьожуш. ТӀаккха оцу са мел долчу хӀуманна адамо елла цӀераш йитира.\n20 Иштта елира адамо цӀераш массо а даьхнина а, стигаларчу олхазаршна а, массо а акхарошна а, амма адамна ца нисъелира шеца йогӀуш йолу гӀоьнча.\nТӀаккха Везачу Дала чӀогӀа наб кхетийтира стагана. Цунна наб кхетта яьлча, цуьнан цхьа пӀенда схьа а баьккхина, и меттиг дилхаца дӀакъевлира.\n22 Цул тӀаьхьа Ша оцу адамна чуьра баьккхинчу пӀендарх Везачу Дала зуда йира, иза цу стагана яла а еш.\n«ХӀара даьӀахк сан даьӀахкех ю,\nдилха а сан дилханах ду,\nкхуьнан цӀе а адам хир ю,\nиза майрачух яьккхина дела».\nЦундела стаг, шен дай-наний а дитина, шен зудчух кхетар ву. ТӀаккха цу шиннах цхьа дегӀ хир ду.\nИ шиъ дерзина доллушехь, адам а, цуьнан зуда а вовшех ийза а ца лора.


ЗаьIапхо могушчух ца къаьста зама\nТахана вайнехан юкъараллехь, шена гонах йоккха гIовгIа а лаьтташ, дийцаре дечех ду, бIеннаш нехан пенсеш сецор.\nСила-а йолчу Оьрсийчохь шаьш уггаре а ирсе лоруш берш нохчийн пенсионераш бу. Цунна тоьшалла до "Оьрсийчоьнан пенсионер» цIе йолчу хааман-аналитикан центро дIабехьначу талламаша.\nПенсионерашлахь ирсенаш лохуш цу центро 8 баттахь зераш дина боху Оьрсийчоьнан кIошташкахь «Шаьш ирсе лорий аша?» хаттарна жоьпаш гулдеш.\nЦу центро хааме даьккхинчу терахьашца, кхечеран даха дог а я сатийса бахьна а доцуш,хьалхара меттиг дIалаьцна Нохчийчоьнан пенсионераша.\nИ жамIаш Iорадаьхначу «Известия» газето чIагIдарца 90% гергга нохчийн пенсинераш шаьш ирсан дай хеташ бу. Ирсе хеташ бу Къилбаседа Кавказехь луш долчу пенсин тIегIа (герггарчу барамехь 10 эзар сом) ерриг пачхьалкхехьчул хаъал лахара доллушехь. Нохчийн пенсионераш санна шаьш ирсе ца хета ГIалгIайчоьнан а, ДегIастанан а пенсионерашна.\nНохчийчоьнан лулахой белахь а царна мелла а «кIезиг» кхаьчна ирсан дакъош 77-й, 73-й проценташ.\nСтенна делахь а Нохчийчоьнаца доза долчу Ставропол махкахь а бац бIена юкъахь ирсе пенсионераш нисса ах а - 48% бен.\n2014-чу шеран гурахь, ГIадужучу-беттан 4-чу дийнахь къинхьегаман а, дахаран социалан хьелаш кхиоран а министаралло гIардаккхарца мехкан «ирсечу» пенсионерашлахь 175 эзар сов з1едалаьIапхо ву шайлахь 60 эзар сов бер а долуш.\nМаьхькIамхоша чIагIдарца, хIора шарахь церан могIарш 10-15 эзар стаг тIе а кхеташ дукъдалар хьесапе эцча, могушалла гальяьлларг 200 эзар гергга хила веза.\nЦеран, цхьацца лазарш бахьнехь пенси оьцуш болчеран, могIарш лилха даха Iалашо лаьцначух тера ду Iедалхоша. МогIарерчу нахана хетарехь, гуш йист йоцуш, пачхьалкхера кризис бахьнехь, Москохара охьа омра динчух тера ду, цецах чекхбохуш санна, пенсионераш «литтар» тIедожош.\nЦуьнца дузу бахархоша массо кIошташкахь бIеннашкахь нахана ахчанаш дIа ца луш сецадар. Официалан а доцуш Кремлера охьа хила тарло цу могIарера сацам аьлла шеко кхобучех ву Шелан кIоштера 2-чу тобанан пенсахо-заьIапхо, Чернобал бохам дIаберзош дакъалаьцна Муса.\nМуса: «И пенсеш сецор бахьнехь тешнабехк хилла дукха нах бу. И пенси доцург церан хIумма а ма дац тIедогIуш. Амал дацарна воьдуш ма ву пенси дуьнентIе мел волчу лоьрех а волий. Массо агIо шен токхамаш бан беза дела ма воьду стаг пенси, етт бухкий и доладалийта гIерташ.\nМах боцуш деш цара а ма дац. ТIаккха а хIинца и сецо буьйлабелла. Тешнабехк бар ду-кх. ХIокхунна,оцунна аьлла схьадуьйцуш а дац. Цара лелочунна тIаьхьакхиа говза а ма бац цхьаболу бахархой. Цара шайна ма- луъу хьийзадо-кх иза. И нийса доций хаьа, амма дан хIума-м дац».\nМоскохарчу куьйгалхошна хууш а,церан аьллар-лаамца сецош а дац пенсеш,меттигерчу хьаькамаша-маьхькIамхоша шайггара шайна пайденна лело хIуьмалгаш ду аьлла тешарш а дукха бу. Царех ву нах дIасалелош, таксахо болх беш волу пенсахо Ибрагимов Мусайп.\nМусайп: «Москвара охьа хIума ду аьлла ца хета суна и пенсеш сецор. ХIокхара шайггара лелош хIуманаш хета суна-м. ХIоккхул ахча Iедалан бохчи чохь дисна ала лелош хIуманаш ду. Нах хьийзош бу,нахехь яллориг къизалла ю.\nИ пенсеш даха гIерташ банкашкара кредиташ эцнарш дукха ма бу. Цара хIун дийр ду хIинца? Такха ма деза кредиташ. Харц эцна боху пенсеш,ладогIахь. И пенсеш,мухIарш а детташ,доладалийтинарш муьлш бу? Уьш карош а бац боху.\nБахьанаш ду-кх нехан пенсеш сацо. ХIинца сагIа деха ара ца бовлахь я гулам-митинге ца хеттахь церан кхин некъ бац. И митинг яхь а уьш бойур бу-кх. Нийса делахь а дацахь а пенси бохуьйту шайна ахча деза дела. Тешнабехк бина нахана хаза неха санна а беш . Дера бина…»\nХууш ма-хиллара кхузахь зеделла хIума ду, барта омра а деш, низамаца мел морзахе нислуш делахь а, урхалчийн аьллар-ойла дахаре ерзор.\nЧот йоцуш дукха ду цунна масалш, балха тIехь бахчабелла хенара хьехархой дIа а бохуш, хIумма а ца хуурш дIа а хIиттийна ишколаш чIана яхар санна.\nЦу «тIегIанара» цхьаъ хила а тарло бохуш Iаш бу цхьаберш. Дагахь хIуъа а делахь а, вовшашна йоьлуш го нус марнаний санна, нускалан кеп ларьяр коьрта ламаст хилла дIахIоьттина кхузахь.\nМусайп: «Москвара ду аьлла ца хета суна и пенсеш сецор..."\nЗаьIапхой...заьIап хилар хьахабе де


Конференцешкахь, цхьанакхетаршкахь дакъа лецира: Институтан директора Арсанукаев IабдуллахIа, филологийн Iилманийн докторша – Тимаев Вахас, Овхадов Мусас, филологин кандидаташа – Эдилов Салаудис, Солтаханов ИбрахIима, Ирезиев Сайд-Хьамзата, Бурчаев Хьалима и дI.кх.\nВайн пачхьалкхехь вевзина ца Iаш, дозанал арахьа а дика вевзаш, кIорггера хаарш долуш, массара а чIогIа лоруш Iиламанча ву Тимаев Ваха.\nНохчийн мотт талларехь, кхиорехь вайн кегийрхошна и хьехарехь даггара къахьоьгу Тимаев Вахас.\nВаха шен хьаналчу къинхьегамца гIаролехь лаьтташ ву къоман гIиллакхашна, нохчийн маттана. Цо бечу Iилманан белхан лаккхара мах хадийна Iилманан юкъаралло а, Iедало а. 1986-чу шарахь цунна елла «Нохч-ГIалгIайн АССР-н Iилманан хьакъволу белхахо» сийлахь цIе, Дуьненаюкъарчу Iилманан конференцехь Кавказоведийн Европейски юкъараллин декъашхо хаьржина иза. Цуьнан дерриге совгIаташ дийцина вер вац. Цо нохчийн мотт кхиоран хьокъехь бинчу белхийн мах бан а бац.\nХаза кхаъ бу 2015 шеран 25 апрелехь «Нохчийн меттан Де» билгалдоккхуш Тимаев Вахина Республикин Куьйгалхочун Указца дина рогIера совгIат ‒ «Нохчийн Республикин хьакъволу вахархо» цIе тилларца.\nВаха Джахаевич! Оха даггара декъалво хьо «Нохчийн Республикин хьокъволу вахархо» цIе яларца. Могашалла а, доьналла а лойла хьуна айхьа хаьржинчу новкъахь баккхий кхиамаш баха.\nНОХЧИЙН РЕСПУБЛИКИН ДЕШАР\nКХИОРАН ИНСТИТУТАН БЕЛХАХОЙ


Обновлено 15.08.2018 06:19 Автор: Administrator 15.08.2018 06:16\nОбарг воцуш, лам а ца хилла,\nкъу воцуш, буьйса а яц\nГурара яьлла гила борз хьо ю, ма бохура, ва Джокъал, махца къуьйсу сухара леча хьо ма дуьйцура кху ламанца, гуьржаша элийн кад хьуна тIера ма ийбора – шайн мостагIчунна тIера, – сел кайоцуш, хьан вий-кх хьо, сина дуьхьал са доцуш, хьан йоьхки-кх хьан Iожалла, мила тийши-кх чагIалкхах, дешан да хьан Iехий-кх… ву, бохуш, декна иллеш, хилла бохуш, ма доьлху хьох, и бохь лекха ламанаш тезетахь ма лаьтта тахана, хотерачу къорачу хьаннаша хьан Iожалла ма тийжайо, дош даьккхина теший-кх хьо, хьох дешан да веш, я дош делла, Iехий-кх хьо, хьайн дешан меха дош хетта… Джокъал, хьо къу ма вара, къера къу ма вара хьо, къал1 доцург, кхин бахам а, хьал а доцуш, буьйсий Iаьржа, майраллий – хьайн сай – дегI вовшах дузуш, динан бергаша некъ гезбеш, ира бIаьрса цIарах догуш,и гуьржийн ламанаш дийнахь пхиъ баьккхича, буьйсанна кхоъ боккхуш, кера юккъехь дуьсург бен, зорханна рицкъ ца дууш, некъан шакарца ойла идош, динан йоргIанца хIонс хьоьгIуш, буьйсанах доттагI вича, Дзоьдорих ваша вина, кога акха лела цIокъ ма дара хьо, Дерказан ва Джокъал… «Пхьу – берзан, ваша – вешин», – кицанна юьйцу берзан буьйса, каш санна, таьIна ма хIуттура цу бохь ира лаьмнашца, докх санна, юьжуш, лаьхьа санна, тебна. Буьйса накъост вара хьан, Джокъал, Iаьржа латта санна, тешаме ваша, деган доттагI Дзоьдори а волуш.\nДзоьдори кхечу къомах вара, лам-керста вара Дзоьдори, тIулгана корта беттачу пхейн махкара лам-керста, бераллехь кхунна вевзина, кхуьнца къийсавелла, летта, вилхина, кхунна цкъа а къарвелла воцу тешаме ваша, нийса накъост, ТIуьшан Воварга сий деш волу пхейн воI-ваша Дзоьдори.\nДас – Дерказа – шеца къолах кхуьйлура кIант, жа маьхьарца тIаьхьара лахка, къуйн декъа а ца вуьгуш, барзо шен кIеза санна, къуйн къу ван, къал Iамо, воI къалах дIаволийта, хало лайта, са дезийта, Iожаллин букъа тIе цкъа байн ког ца левзича, хIонсан кхаж цаболийла шен воIанна дIахаийта.\nКъал хала дара, тIом санна, хала, герз буйнахь дан деза къал, кIелонах са идош, орцанна тIом юхатухуш, некъан бохалла некъ маьрша боцуш, дей-буьйсий вовшах а ийна, мацалла а, хало а ловш, даьхнийн дайн тоьпах ваьлча, Iедалан гуро лоцуш, моттабеттачийн меттанаша хьайн цIийнах а, цIарах а воккхуш, хийла майра кIант Iожална воьжна, лаьхьа санна готта ломан некъ ша йиллал тешаме боцуш, накъост вуьйш, галволуш, дой терсаш, гор оьхуш.\nКIанте некъ ца балора, цIоратIоьрмиг чкъураца ийна, беран бос банза волчу цуьнга ца дахалора лекха ламанаш, кIорга Iаннаш, хала ирхеш, муцIар ира охьенаш а.\nДа кIанте ца хьожура, дас тергал а ца вора кIант, дена шен кIант ган а ца гора.\nКIант хийлазза вовра тIаьхьара, гIенакхоьлахь жа лоьхкуш, некъан бохалла набарна тхьуьйсуш. Ша меттавеъча я меттавогIуш – динан берг кIаг чу кхетча, – кIантана ша нуьйрахь гуора, нуьйран хIоьънах къуьшлахь цхьамма чIорбалца2, къовллуш, дIавихкина, кIентан аз тIехьара дайча, бIарлагIийн мукъа вахний а хиъна.\nКIентан бералла къуйша шаьшлахь, дех – Дерказах – къайлакхоьхьура, хиъинчохь набарна вужуш, кIант сих-сиха леха дезар.\nДас тесина вуьту шен воI, да цуьнга цкъа а вист а ца хуьлу, дена шен воI ган а ца го, я коьртах а ца воккху цкъа а, кхиадоьлла кIеза барзо санна, тIекIавар а, хьастар а доцуш.\nКIентан дог дузура тIаккха, шех дузура, ден тешамах, ша мила ву кхиа гIертарх, кхета воларх, кхетарх шех.\nЦкъа цхьана буса, догIий-дохк цхьана таьIначу Iам-Баьрчан лам буххьехь, хьалхе талла хьалха ваьлла, цхьа накъост воь кхарах, кIелонна тIе а нисвелла, хьан, муха вий а ца хууш, цу къаршехь3 къематан.\nШедалой шаьш майра нах бу, хаьштиг санна, тIахъаьлла, бIокъажор, кIадо а йоцуш, шайн вежарий, бацой санна, цамгарца йогIу Iожалла санна, къуйн лорах луьра тIаьхьабевлла, шайн даьхний ца дигийта, юхадерзо, тIамца схьадаха, кхарех стаг вийний хиъча, берззане а юхабоьрзур а боцуш.\nДакъа новкъа хуьлу, сов хуьлу дакъа, докъо некъахьовзам бо, накъостална – тIамна доцуш, динберей, дин дIалоцуш, оццул хала бан беза некъ, масеххазза маса лам боккхуш, чIаж хедош, буьйса хуьйцуш.\nЙоцца кхеташо, хаттар хилча, дагадовлар, хьесап эцча, дакъа хьулдан деза, олу, цхьамма, жагIашлахь къайладоккхуш, лар яйа, жа тIехула лохкуш. Кхечо – докъан ден хиллачу дина тIе, дакъа дIа а дихкина, дин эккхо беза, хазадо, дин некъах ца туьлуш, цIа кхочур бу, олий. КхозлагIчо – кIентан дас Дерказа – нуьйран кхуьй а бухка къовлуш, дакъа нуьйра чу бертал дехка, дуьрста чIорбалца яхъяй, и кIента-хIума дIахьалха яккха, язделлачунна дуьхьало а яц, цадоьгIанарг хир а дац, олу.\nДейттара ваьлла, пхийтта дерзаза, церг-кхела хийцар бен, юьхь тIе чо тохаза волчу Джокъалан дегI хоршах хьоду, ден жамIах кхетам кхиъча – дийнахь лечкъаш, буса некъ беш, бацойн лаьмнашкара Нохчийчу кхача везар шен бIаьрсинна дуьхьалхIоьттича.\n– Джокъал! – ден аз хеза кIантана бусаIуьйккъехь, эрна ламанца, каш санна, таьIна дохк а долуш, серий санна, долчу догIанехь дазделлачу жана юккъехь ша лаьтташ.\n– Со ву! – вистхуьлу кIант, кхерамо Iадийна шен йишхаьлла аз а стамдеш.\n– ХIара лам чу а баьккхина, хих волуш – некъ цхьаъ бен бац хьуна, – дуьхьларчу ломах хьалавирзича, урх нуьйрах дIа а ехкий, дин паргIат биталахь, хьуо тIехьа а волуш. Дин сецначохь – соцур хьо, дин болабелча – вола а ло, тIера бIаьрг а ца боккхуш, хIунда аьлча дин карча там бу, дин керчича – нуьйр а керча.\nКIант шолгIачу буса кхочу цIа.\nБуьйса Iадош гIотту кIотар, дехьа-сехьара герзаш дуьйлу, стаг вийнийла хоуьйтуш, велла а воцуш, наха вийнийла.\nКъал цIа а кхаьчча, хIонс йоькъуш, докъанна ши кхаж ло: къуьн дакъий, байн дакъий – бер, зудий дуьсу вийначун.\nШедалойн юрта, ламанца, божала чуьра буса дин бостуш, хIусамда гучуволу, карахь цхьа гIаж а йолуш. Вортан чу тоьпан бух тухуш, вожа а вой, тIаккха гIаттош, хьалхавоккху.\nХIорш цIа чу лилхича, чохь зудий, кхо бер ду, гIеметтакхиъна, цхьа кIант а волуш.\nКIант дечиг-пондарах пIелг туьйсуш Iа, тIаьхьа узам а балош.\nМассо а цIенкъа охьахааво, когаш нийсса схьабоуьйтуш, гIаттарна ка йохийта.\nХIусамден кIанте, пондарах пIелг тасахь, олу Дерказа, мукъам ма хаза бара хьан, олуш. КIанта байн мерз хьабо пондаран, гIийлла мукъам а балош тIаьхьа. Дерказа, чухула дIаса а волалой, къуьдан серлонехь халла къаьсташ, дечиган кедахь гучу нехчанах шозза-кхузза церг тосу. Шедалочо – доьзалан дас – орца кхаьчча санна, кхаъ боккху шен доьзале шайн маттахь, оцу сохьтта хьала а оьккхуш.\nКъуьшлахь цхьамма, тIечевхаш, лога кIел топ хIоттайо цунна.\n– Тхуна шайгахьара кхин къал а я зулам а дан бакъо яц шун шайн Iадатехь, – олу шедалочо, – сан хIусамехь юучух кхетта шун воккхах, – олий, шен доьзал хьала а гIаттош.\n– Тхо хьуна муьлш ду, хIета, шун Iадатехь? – хотту Дерказа.\n– Суна хIинца хьеший а ду, сан махкана къуй а ду, – олу шедалочо, – хьеший хиларна, лардан а деза, къуй хиларна, къал ца дойтуш, махках даха а деза, – олий.\nДош дашах тешош, шен хIусамехь кхачанах а кхетуьйтий, шедалочо къуй новкъабоху, ша тIехиъна дIайигна говр – хIорш лачкъо гIиртина йолу – Дерказна совгIатна луш, къуйн воккхох лерина.\nДерказа шен шаьлтий, патармех юьзна гIаппий кховдайо шедалочунна, коча веа-кх хьо шена, олуш, иза шен воIан метта нисвеш.\nДе батте, шерашка кхийдаш, шен зама къоьжалле леста йоьлча, дас кIентан тидам бо, къуйн баьччанна вогIу-ца вогIу талла хьоьжуш.\nКIант майра ву, тIахъаьлла, собарца вац, хьесапца а, кайоьхначохь кхане йоцуш, мIаьргонан майраллица бен. Къуйн некъаш тайпа-тайпана ду, берзан санна, йиш тайначохь – тIелеташ, ца тайначохь – кханенга тоттуш. «ХIун хаьа», бохург, дац къуьнан, «чекхдала мега» бохург а, «чекхдер ду» ала йиш йолу цIенна гушдолу букъсурт бен.\nДерказа шен кIант зуьйш, масех къал юхатотту, даррехь чекхдердолу къал: цигахь, дIогахь шек ву ша, кIелонаш хила мега, олуш.\nКIант кхехка, сийна цIе санна, массарлахь марсавуьйлуш.\nДас тидам а ца бо, ца гуш санна, Iадда вуьту кIант, хIара-важа, аьлла, юхабохьучу новкъахь цуьнга дош ца олуш.\nЦхьана гурахь, бацойн жаш Iаьнна кечдала новкъадовлуш – жаш дукха ду, Iаламат дукха, – уггар а тIаьхьа новкъаболу жамотт лоцу турмало. Виъ Iу ву, ши говр, вир а, жен-жIаьлеш а соьцу тIаьхьа, механ хьожанашна корта а уьйуш. Жа тIаьхьуо долу новкъа, малхбузарал генна тIаьхьа, буьйсанна совца меттиг харжа ши Iу хьалха охьа а воьдуш, говраш, вир а оьций.\nЖеца ши Iу вуьсу, шина гIожаца, гуш герз а доцуш.\nКхара жа юхадерзадо, ирах хьала, ламанца, пурх новкъа лоьхкучул, лакхара охьалохкуш хилча, лам бацбан атта хилийта.\nБуьйса юкъе юлуш, ши Iу юхавоуьйту.\nЖIаьлеш дIа ца доьлху, жаца Iемина жен-жIаьлеш.\nСахуьлуш, орца герга гIурту, кхара дуьхьлара лам тIебоккхуш. Орца дукха ду, итт-пхийтта стаг, кху веанна дуьхьал дукха. Лам шуьйра бу, готта боцуш, цхьа-цхьацца волуш, орца декъалахь, кхеран дан хIума а доцуш.\n– Вай, жа а дитина, тIамна кечдала деза, жа лаьхкина дахалур дац, орцано лоцур ду, – олу Дерказа, – сан сихачохь са дезна, вай виъ стаг бен вац, лам буьххье ши-кхоъ веза, дехьа-сехьара орца юхадаккха, дукъ лардан а, жеца кхо стаг а хила веза… жа а, ваьш а кIелхьара довла, лата деза вай цкъа хьалха, тIаккха хилларг гуш хир ду-кх, – олий.\n– Кхаанна метта орца сацо со ларор вара, Дерки, шу кхаанга жа къайладаккхаделча, – олу Джокъала шен дега, дуьххьара шен ден сацам шеконе буьллуш.\n– Со говраца жана юьхь лалла хьалха волу шуна тIаккха, цхьамма юкъ ларъе, вукхо жа тIаьхьара лахка, – Дерказ кхин вист ца хуьлу, шен дагахь тIаьххьара, аьлла, кIантах бIаьргтохар бен, дагца цунна къинтIераволуш. ТIом болало.\nБахло тIом, дехьа-сехьа дуьйлу герзаш а хезаш, тIом беш цхьа бIо болуш санна.\nЖа дикка дIа генадаьлча, да юхавоьрзу кIант волчу, герзан тата лахлуш а хезна, шен кIантах хилларг хаа.\nКIанта орца къахкийна го, белшех хилла чов а йолуш.\nЦигара шаьш цIа дирзича, Дерказа шен къал дуьту, воI кхиъний а хууш шен, ша къолана къанвеллий а.\n– Схьавийнарг – дIа а ве, маьршачу стеган са а ма даккха, къал юха а ма дерзаде, хьайн воI кхиъча – къано а хила, – олу Дерказа шен воIе, шех дуьсург ша цунна дуьтуш.\nДерказ Делан Iожаллах ле, дагаволлучарна хорам а хуьлуш, Джокъалх къуйн баьчча а хуьлу, нийса накъост Дзоьдори а волуш.\nДзоьдори суй бу, хаьштиг санна, доьвнна ира, мостагIчунна дIаьвшах Iаьткъаш, доттагIчунна – вешил герга.\nКъал юха а долало тIаккха, хьалхачул луьра, дехьа-сехьара, цхьана бекхамна, девна санна, къал доцург, кхин некъ а боцуш, я декхар а, Iалашо а.\nДжокъалан цIе сардамца йоху, иэс эзар Iожалла йоьхуш, ГIебарта а, Гуьржех чу а, ДегIастана а яьржина цIе.\n«БIе сов кIелонах, вен ца вуьйш а ваьлла ша, ворхIаза топ а кхетта шена, – олу бохура Джокъола, – лечу дийнахь ка йоцуш валарна а кхоьру-кх», – олуш.\nКа йоцуш, вен а воь.\nДохк таьIча, дахкарца уьйш, догIа дилхича – татол хуьлуш, хила йиш яц, аьлла хетачохь, къал а дина, вахна каравеш, божал чуьра дин боккхуш, лам тIера стерчий дуьгуш, метта-меттара жа лохкуш, я цIаро а, тоьпо а, Iожалло а ца лоцуш, Джокъала шаьш холчухIоттийча, нах бохкуьйта кериста наха Джокъална тIе хаттар дохьуш:\n«ХIун мостагIалла ду хьан тхоьца – тхан нах хьан доттагIий а хуьлуш – хIун чIир йоллу тхох хьан, хIун хаттам бу хьан тхоьца, хьуна тхоьгара хIун деза?» – олуш.\nДжокъала шена Iам-баьрче цIе йолу лекха лам беза, олу, шен махкахь – МIайстахь – юрт йилла, хьовха, аха латта а, хьакха цана а я даьхнина дежийла а яц, ша цундела къал деш а ву, шен тайпанна сискал яккха.\nКериста наха кхеташо йо, цхьаболчара лам дIабала беза, олуш, кхечара дуьхьало юьйцуш, вукхара – берриг а мохк гIаьттина а – Джокъал вен дуьйцуш.\n– Моссазза вийна вай иза, шай-шай вийна, бохуш, топ а моссазза тоьхна, цIий карийча, дакъа доцуш, дакъа карийча, Джокъал воцуш… къонаха вуьйш ма ца хуьлу, цхьана чIиран дуьхьал бен, Джокъал къонах а ву, къу велахь а – къонах, къонаха бен, къу а ца хуьлу… вайна бахьана хаа деза, цо лелочу некъан бахьана, и бахьана цхьаъ а ду – лаьттан къелла, – дерзадо воьалгIачо. Дукха-кIезга къийсинчул тIаьхьа, лам дIабала сацам хуьлу, вийча, Джокъал вуьтур а вац, къонах вен там а бац, олуш.\nКъийсам мел боьду – схьакхетта малх дIабуззалц, – цкъа а вист а ца хуьлуш Iийначу бIаьрса доцчу къеначу бацочо, шен шина куьйган пIелгаш хьалхахьахь хьала а лоцуш: «ХIара пIелгаш санна, Iам-Баьрчин басешкахь хьалагIерташ жен-даьхнийн маIаш го суна… Iам-Баьрче бала йиш яц цхьа кериста дийна а волуш, – олу, – кхин меттиг ала деза, церан дозанца йоцу меттиг, вайн мехкан дегаюккъе…»\nАлазани цIе йолчу хин ахк къастадо, юрт йиллал меттиг яла.\nДжокъала шен цIийнан нах – ворхI дех охьадогIу гар – цига дIа а хьовсабо, меттигана шен цIарах – Джокъалан-Юрт – цIе а туьллуш.\nКъал дIадоьрзу, биъна дуй а, йина чIагIо а йоцуш, дуьххьала дош далар бен, чIагIонал а, дуйнал а деза – къонахчуьн сил деза дош: «Соьгахьара, сан тайпанехьара, сан тайпан махкара дIа – гуьржийн мехкан лаьтта тIехь кхин къал хир ма дац!» – олуш.\nКъал дирзина ахшо гергга зама а яьлла, даьхни Iаьнна чудирзича, Дзоьдорис Джокъале:\n– Тхьоьгахьара къал дерзарх, шун мохк ма бу вайшинна маьрша, биъна дуй а я делла дош а доцуш, ойла акха лаьтта-кх сан, чуерза ца туьгуш, шеран коьртехь цкъа-шозза мукъна а къал деш ца хилча, цIеххьана бита хала бу-кх шерашкахь идийна некъ, – олу шен доттагIчуьнга, – цхьана-шина-кхаа шерачохь наг-наггахь араволуш хилийтахь вайша, – олий.\nДжокъал резахуьлу, гуьржийн махкахь ша мел дина къал дага а догIий, тахана ша Дзоьдорис бохучунна тIе ца тахь, ша харц хир вуй а, доттагIа шеца эгIа там буй а хууш.\nБацара шайн кхозлагIа волу накъост схьа а кхойкхий – нохчашна ша къал юхасхьаэцнийла ца хаийта, – шеца бацой, пхе4 волу Дзоьдори а волуш цхьаьна, Сандакъа къолах воьду Джокъал, сандакъойн лам боккха буйла а, церан стерчий хила дезий а хууш.\n– Кхуьй а цхьаьна ма хьаштдоцуш доьлху-кх вай къолах, – олу бацачо, – цхьаъ мукъна тIаьхьа ца соцуш, шиъ вехь, чIир эца а.\n– Вер-ваккхар ма хьехаде, – ца дезало Джокъална, – тахана санна, кечам боцуш, къал дан воьдуш вац-кх со, – олуш.\n«Шен цIийнада, шех тера воцуш, иштта бос хьаьшна ца гинера шена цу Iуьйранна санна», – олу бохура Джокъалан цIенанас а цул тIаьхьа.\n– ТIаьхьависинчо къаьстинчех чIир оьцур-кх вай, – аьлла хиллера Дзоьдорис, – бакъду, шу тола ца толахь, сан чIир шуьга Туьшан Воварга кхочуьйтур моьттуш-м вац со, – аьлла.\nМалхбузале сандакъойн ламанца совцу къуй, турмалца кIотарш толлуш, бежана-хIума хьенан-хIун ю, дукха-кIезга мичахь ю, хьожуш.\nЦхьана кIотарарчу гIалин пенах карраш хьоькхуш стерчий го, цIен, бордагI5, Iаьржий, тайша6 басахь кхин шиъ а болуш.\nКъуй боданца герга гIурту кIотарна, стерчий мича чу лохку хьажа – кхай чу я гIали чу.\nСтерчий гIали чу лохку, тIоьхлахь, шоллагIчу гIат тIехь Iаш хIусамдай а болуш. ГIалин ши гIат дуйла хаьа кхарна кхаанне а, тIера охьа чу а, бухара хьалаволуш а тIали7 дуй а хууш.\nБуьйсанан цхьа дакъа чекх а даьлла, шоллагIа дакъа юкъе долуш, гIалин гIуй боккху къуьша.\nСтерчаша вовшашна маIаш Iуьтту, шайна хьаьвда дохьуш стаг вогIу моьттуш. Цхьана старе мохь болу, лакхарчу гIат тIера доьзалан нана сама а йолуш. Стерчийн тем бов, цабевзачу нехан хьожанна меттахъхьуьйш, когаш бохуш, мерах шок етташ.\nЗуда тIалех болчу лами тIехула охьайолало, стерчашка хьажа къуьда а соьгуш.\nКъуйх бIаьргкхета зудчуьн.\nЗудчуьнга мохь болу.\nЗуда дIалоцу къуьша, тIалих хьала топ а хьажош, гучуваьллачунна тухур юйла хоуьйтуш, хаам а бой.\nКъуй чIагIло гIали чохь, шаьш чоьхьадевлла гIалин неI цу гIовгIанехь хIусамдас къевлина гича, кхин юхадовла некъ а боцуш.\nЮрт гIотту. Доккха сахуьлу. ГIалина ха тосу гуобоккхий, чохь верг Джокъал вуй хиъча, дехьа-сехьара орца а доккхуш.\nНах гулло, ловзарга баьхкича санна, масех кIотарара зударий, бераш, баккхий нах.\nКхел-хаттам болало дIаса, де делкъанга долуш. Сандакъоша герз схьадоьху Джокъалера, герз арадаийта шайн, шаьш хьох ца теша, хьо къу лелла стаг ву, олуш.\nДжокъала дош кхийдадо, дош ло ша, бохуш: сандакъой сонта нах бу, даьхнишца сонта, хьолаца а, тешнабехк бан гергахь а болуш.\nДжоькъал ца теша, сандакъой шех кхоьру бохучух, масех юрт кхаа стагах, гуобаьккхина ха а долуш, герз карахь хIоттийна лаьтташ.\nЧуьра стерчий Iеха дуьйлало, нехан гIовгIанна карзахдуьйлуш.\nСтерчий Джокъала арахоьцу чуьра, цхьана хIумана-м йохуш санна, маIех уьрсаца шоьттигаш8 а йохий.\nГIалин гонаха йол тосу, тIе хьаьрдаш а, чIемаргаш9 а йохкуш, цIе тесича, кIур балийта.\nЧуьрчу зудчуьнга мохь болу, са дукъдай ма е ша, бохуш, хIусамдега маьхьарца кхойкхуш.\nЗуда арайоккху Джокъала, шадерриг а хIара гушдерг гIенакхоьлахь долуш санна хеташ, ша гIенаш гуш волуш санна, самах шеца хила йиш йоцу иштта Iовдал гIенаш.\nЦIе ца лета, ца йогу цIе, цIе дIайов ша-шах.\nЦхьа Iелам а валаво тIаккха сандакъоша, шайн дешан тоьшаллина, шаьш дешан дай хIуьттуш:\n– Ахь шайн долу герзаш арадаийтахь, хьо а, хьан ши накъост а, зен-зулам доцуш, тхайн махкара дIаваллалц новкъа а воккхуш, шун герзаш дIа а делла, юхадоьрзур ма ду тхо, – олуш.\n– Дашах а, сих а дезох муьлха ду хьуна? – хотту Джокъала сандакъочуьнга.\nСандакъочо, дош дезох ду шена, олу.\nДжокъал юха а ца теша, ша гIан гуш вац, бохучух, цхьа де а, доьналла а долуш лелла волу стаг кайоцуш лийр ву, бохург, хезна волу.\nШен къоман нахаца вер-ваккхар ца дезаш (оццул ша къал деш, цхьа маьрша стаг вийна ца хуьлу Джокъала), накъостий ларбан а, юхахьабаьллачу некъан цIа маьрша верзар а некъ дика хилар ду-кх, лоьруш, сандакъочуьн дашах а тешна:\n– Дешан да вехийла-кх, хIета! – олуш, шен а, шен накъостийн а долу герзаш арадоуьйту Джокъала, жима шаьлтанаш тIаьхьа юьтуш.\nДжокъал хьалха араволу, ши накъост тIехьа а лоьцуш, шаьлтан макъарна тIе куьг а дуьллий. Нехан беснеш бос баьхьна гича, Джокъална шен герз дагаоьккху, шен гIалатах кхета кхиале, накха оьккхуш санна хеташ, – герзаш цхьабосса довлу, кхо накъост цIела а керчаш, шаьлта а юьссу озийначохь, шина пIелггалц баттара йолуш.\nСандакъочо, накха бохош, дог схьадоккху Джокъалан. Дог тIехь чо болуш го, гуобаьккхина нилха чо баьлла.\nСандакъо вегаво, шех хIун хир ца хууш.\nТIуьйллахь ваьхначу ТIуьшан Воварга – Дзоьдорин доттагIчо – Дзоьдорин чIир оьцу, ша вийначу сандакъочуьн куьг, Дзоьдорин дайн гIалех дIатоха, пхейн махка дIа а хьош, ша лехнарг Дзоьдорин чIир юйла махкана дIахоуьйтуш, Джокъалан, бацочуьн чIир леха къонахий йохье баха.\nДжокъала шоьттигаш яьхна хилла долу стерчий сандакъочуьн докъа тIехь дойу, Джокъала иштта лийрича санна.\n– Сан да Моьсаг ваха, и куьг сайн бIаьрга гина ма ву хьуна со цу гIалех дIатоьхна доллуш, – олу бохура тхан дас шега Моьсаган Бисанс, – болшевикаша дIадаьккхинера-кх, советан Iедало чIир эцар ца магадо, олуш, юха и куьг нохчичо пхечуьн чIир лехна куьг дуйла шайна хиъча, Тиблисе охьа а хьош, – олий.\nСуна – авторна – кху дийцарна чаккхенан дош ца карадо ала, къонахий – къонахий бу-кх, ца аьлча, кхин ала хIума а доцуш.\nКъонахий бехийла-кх, къу а, Iелам а бен а воцуш, дешан дай болу къонахий... кхин хIумма а кху дахарехь, дешан меха – цхьа хIума а.\n19.02. 2018 шо\n2. Нуьйрах мохь чIагIбо бахтар;\n3. ДогIа, дохк, бода цхьаьнаийна хан (диал.);\n7. Бухарчу гIат тIера шоллагIчу гIат тIе хьалавала йитина еса меттиг;\n8. Уьрсаца маIана тIехь еш йолу билгало;\n9. Даьхниша тIера патарш дIадиъча, гIодмех юьсучех чIемаргаш олу (диал.).


Юртара хьаст — Сердало\nВай мехка массанахьа а йоккхийча шахьарашка хоза шаьра наькъаш дехкаш латт тIехьарча хана. Бакъда, шахьаре бахача наха мо ма хетта массадолча наькъашка асфальташ Iалашде вIаштIехьа далац массаболча юртабахархошта. Итт-пхийтта шу хьалха со зIамига волча хана хIаьта а дацар уж наькъаш, хьашт дале шахьарашка а цхьаццанахьа кертерча улицашка мара.\nIалам хоза да вай мехкара, цунга хьежжа шахьарашка баха нах юрташка бахарех хьега мегаргболаш хIамаш а да. Вай цар цIераш яха овтте уж дукха да, хIаьта со хIанз белгалде воаллар да – хьастара бухдувла цIена хий. Сурхо тIа дукха да хьасташ. Цкъаза хеталу цу юрта миссел хьаст болаш хетаргахьа вай мехка кхы юрт хургьяц аьнна. ХIана аьлча, юрта йоккха хиларагI дале а, е СурхотIе уллача лаьттан кIалха хий дукхагIа кхесте а долаш да цу юрта геттара дукха хьасташ. Царех цхьадола хьасташ хьо хий дахьа вахача, кIал нах болаш хул. ХIаьта мархий бетта-м хийла аргIа отт цига. Юрта бахархоел совгIа шахьарашка баха нах а нийслу цу хьасташка, шоашта цIена хий дахьа уйла йолаш. КIира цкъа-шозза веча хьоргда сага шийна цIагIа эша мала хий. ХIаьта цIен дезараш кранах хьадоагIача хица кхоачашде йиш йолаш да.\nIочухьажача хIама бIаргагуш цIенеи, молаш чам болаши хул хьастара хий. Хьаста юхе ший тайпара хоза хьадж йоагIаш хул. ВIалла чу ца водаш, цига вагIа дог доагIаш хул, цIенача фега ваьнна саг. Цу юхе ягIача гаьнаш тIара сомаш а геттара чам болаш хул. Дийца варгвоацаш доккха да хьастах доаллаш дола беркат.\nДукха ха йоацаш хьалха тхацига хьоашалгIа вера шахьаре бувваьнна квартире вахаш вола тха воша. Цо шийна цIадахьа хьастара хий эцаргдар вай, аьнна, цунца из да вахар со. Тхо дахача улица тIа гаьна боацаш боаллача хьастара да лаьрхIар оаха хий. Из я бухдувлаш цIена хий а доагIаш, цу тIа наха Iоухаргдоацаш краник а елла, из Iочуухаргдолаш ний а оттаяь, доахан, жен хий молаш тоаяь моттиг.\nТхоаш хьаста юхе сайцача дагаехар сона се школе иха ха. ДIа мел долхача ханеи, чу мел доагIача ханеи хьогдале хий молар оаха тхоашта, хотта болаш бIеха яле маьчеш юлар ний чурча хица. ХIанз мо хувцаш лелаю маьчеш кхахьацар школе цу хана бераша, халла цхьа пара аьхке ювхае е Iай ювхае маьчеш эца вIаштIехьадаьлча доаккхалдора. Таронаш яцар цу хана нахага хIанз мо.\nДIа-хьа долха бераш цхьатарра кхачацар ний йолча тIа. ХIара тIакхаьчар ше-ший маьчи цIенъяй воаллар аргIах вар хьалтIа кхачале. Цхьабараш вIалла ца юлаш а болхар чу, цIагIа нанас Iоюлларгьяр уж-м, аьле. ХIаьта сона а кхыболчарна а кIеззига мукъагIа нанна новкъостал де ловра. Нанас се могавеш хийла «…хьанаьхкий маьчеш вIалла цIенъе езаш хилац» — аьлча, чIоагIа товр хулар, боккха лоам айса баьккхача санна хеташ.\nДукха тайпара шийх пайда хьабоаллаш моттиг я хьаст. Цу улица тIа а кхыча гонахьа ядача улицашка бахача наха а доахан кхувлар цига хи тIа, Iанна дIа ца ухаш бож-карташка ма латтий уж. Цу хана цIеннагIа чакхваьлча леладеш устагIа е бежан доацаш саг вацар.\nЦхьан дийнахьа нанас дийцар тхона, хьалха наха цигара хий мишта кхухьар. Iурре ше йола кхалсаг ара а яьле хи тIа болхар кхалнах. Эхь, эздел, гIулакх дар нахаца. Нагахьа зIамагIа йола кхалсаг хих ведараш йиза чуйоагIаш хилча, цунна духьала йоккха сесаг кхийттача, ший ведарашкара хий цунна дIачу а детте, шийна хий да юха йодар. Цу сесага чIоагIа хоза баркал а оалар, ловца а боаккхар зIамагIашта. Безаме, Iимерза бар нах. Хийла зIамигача сага, йиIий вахар хоттаденнад цу хьаста юхе. Кагийча наха шоайла бегаш дIа-хьа бора, сакъердар.\nУж шедар хоза хеташ дагаухаш хилар со хьасте, сай кулгашца хьалоацаш дог Iаббалца хий а мелар аз. Ма чам болаш а дар-кх! Хьалйиза тхоай канистраш машена чу а овттаяь цIенгахьа дийрзар тхо. Дийца варгвоацаш беркате кхоллам ба хьасташ. Цу аз бувцача хьаста доал деш, цунга бIарг кхоабаш, ехача крант хувцаш, кхы эшар Iалашдеш ба цу юхе баха нах.\nИз шедар дика да, амма вай мехка хийла хьасташ да саг дIа а ца хьожаш пхьидмазех а диза, кIоагаш, нийш дIакъовладенна хий тIех а ухаш, йоархIаш а яьнна латташ. Наха пайда эцаш цахилар бахьан да из. Мичча тайпара из дале а лорадича а, доал дича а бакъахьа дар наха хьасташта шоаш болча метте. ЦIенача хин дукха мах ба.\n← Пушкина лакъаргбоаца хьаст\nХалкъашта юкъе барт бар →


ТIемаш бу Таршхойн лаьмнашкахь боьлхуш\nRussia/Ingushetia -- There are fights in the Sunzha mountains, Sunzha region, 2012\nМасех де ду Нохчийчоьнан дозанехь йолчу Соьлжан кIIштахь эскаран а, полицийн а ницкъаш и операции йолийна.\nЛомаца йолчу Даьттахана а, ЧемулгIана уллерачу хьаннашна тIеетта яьккхий тоьпаш, бомбанаш. Чохь пилот воцу кеманаш ду "болх беш".\nКху кIиран юххьехь ХIирий-махкаца долчу дозанехь пхийттех стагах лаьтта тIемалойн тоба тусаеллча а дира ишшта тохар. Гучубевлла гIаттамхой хIаллакбарх гIуллакх ца хиллачух тера ду.\nСоьлжан кIоштахь тIемалойн тобано ша юйла хоуьйту дикка хан ю. Ши кIира хьалха цигахь, тIеман машенийн коврана тIелатар а дина, вийра ялх меттигера полисхо. ХIинца, оцу кIошта деттачу герзан гIовгIа хеза луларчу Нохчийчохь а.\nМаршо Радиога цунах лаьцна дийцира СемаьIашкара вахархочо Нурадис. Цо чIагIдарехь, меттигера бахархой саготта бу, хуьлуш дерг хIун ду ца хууш.\nНуради: "И эскар а даладой, гIовгIа йоккхий, я гуьржий бу чубогIуш я доза доккхуш ду теша вайнаха вовшах а леташ, бохуш, стенгахь хIун ду ца хууш, дуьсу адамаш. Етташ яккхий тоьпаш ю, ишшта хIаваъкеманаш а ду ракеташ тухуш.\nВаллай, ишшта а кхерабелла Iен нах, хуьлуш дерг хIун ду ца хууш, оцу агIор дIахьоьжуш Iа-кх. Тхан юьртара нах-м дIабаха а гIерташ а бу. Вуно яккхий бомбанаш йолчух тера ду уьш. Кхузахь кораш а, неIарш а егайо цара йоккхучу гIовгIано".\nОцу юкъанна, Соьлжан кIоштахь дIахьочу операцин боларшка хьажа ваханера ГIалгIайчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек. Низамхойн урхаллийн куьйгалхошца цигахь дIадаьхьанчу цхьанакхетарехь цо царна тIедожийра хьаннаш тIемалойх ма хуьллу сиха цIанъяр.\nШех операцех а, цуьнан жамIех а лаьцна кIезиг дуьйцу, аьлча а, дийццане а ца дуьйцу официало, хIоттийначу Iалашонца дIабоьдуш бу и болх, бахар доцург.\nСоьлжан кIоштахь тIом


Стенна иккхина Мударов Апти?\nНохчийчоь -- Мударов Апти иккхина меттиг, Соьлж-ГIала, 5ГIа2014\nСоьлж-ГIалахь, ша а оьккхуш, пхи полисхо вийна 19 шо долу Мударов Апти, кхечу накъосташца цхьаьна, цо зулам дале денош хьалха лаьцна, ШаIми-Юьрта йистехь сийсазвина хилла полисхоша, ницкъаша маж дIаяьшнера цуьнан, дуьйцу Нохчийчохь.\nКху ГIадужучу-беттан 5-чу дийнахь Соьлжа гIалахь дина эккхийтар дийцаре дечуьра охьадуьллуш дац юкъараллехь и бохам баьлла итт де даьллашехь. Вуно морзахдуьйлуш ду и талор хьокъехь официалан дуьйцург а, бакъонашларьярхошна а, могIарерчу нахана хетарг а.\nПолисхошна юкъа а воьлла, ша леш Iожалла тIеэцначу Мударов Апти хьокъехь урхаллехь болчара, и ша цхьаъ хилла, аьлла, къастам боллуш дIахьедар динехь а, чоьхьарчу гIуллакхийн урхаллин хьостано хааме даьккхина, и эккхийтар дайтинарш шайна муьлш бу хиъна аьлла. И цIарца буьйцуш боцу куьг бехке бу бохурш хьулбелла меттиг къасто, тIаккха уьш схьалеца я байина дIабаха лехамаш бу боху цIе яьлча дIахьуш.\nЦу эккхийтарна гонах марсаюьйлуш лаьттачу гIовгIанехь кIезиг дац шеконах дуьзна къамелаш а. Цхьаболчара шеконе дуьллу, ур-аттал, полисхой а бойуш, Iожалле вирзинарг Мударов Апти ву бохург а. Ма-дарра аьлчи цу талорца доьзна хеттарш массехазза а сов дуьйлуш жоьпел.\nЦхьаболчара кхетореххьа-м ницкъаллин структурашна бекхам беш,леррина чIир оьцуш дина эккхийтар ду полисхой байинарг. Ишта хьажа-м болчарна хетарехь, Iедалдайша бахахь а, Iожалхочуьнан Iалашо хиллане а ца хилла концерте баьхкина маьрша нах. Иза дехьа вала а ца гIоьртина. Цо ма-воддара низамхошна юкъа а вахна, эккхийтина, хьалххехь дуьйна кечйина, шен тIоьрмиг чуьра хIоъ-бомба. Иза чIир оьцуш, бекхамна санна дина талор хилар билгалдоккху Хьалха-Мартанан кIоштан яхархочо Кулсума а. Шена хезначух цо ишта дуьйцу.\nКулсам: « Цхьана агIор кегийрхойн бехк бац цкъадолчунна дуьхьало йича а. ШаIмин юьртахь Iаьржа тIеман барзакъ дуьйхинчу Iедалан белхоша, некъахой сеца а беш,кегий нах охьа а бохуш, машенаш тIера, дуккха а нехан мажош яьшна боху, аьртачу лезвешца. ВогIург а.воьдург а сеца а веш ишта сийсазбина. ГIала эккхийтар динарг а нисвелла боху церан куьйга кIел дийцарехь. Массо а мА вац вахабхо а.бандит а. Цхьаволчуо Дела дуьхьа аьлла мелана лелош мА ю маж. Массо цхьана могIара лара ма ца веза…»\nСоьца Соьлжа-гIалахь нисбеллачу бохамах а, къамел деш йолу Кулсам тешна ю ницкъаллин структурашкахь болчу Iедалан белхоша харцонаш лелор бахьнехь лелхаш ду цхьадолу зуламаш аьлла. Цо дийцарехь Нохчийчохь маьрша дац хетарг аьлла шен лаам дIабовзийта а, долчу хьолах бакъдерг дIаала а.\nКулсам: « ХIокху дуьненчохь мичча меттехь а маьрша ду хетарг дIаала. Дош ала йиш йолуш ду. Кху Нохчийчохь и аьттехьа а дац. Массо кхоьруш ву-кх. Адам ларлуш ду-кх.Бехк боцуш етта а тарло ,чуволла а тарло. Цхьа бахьна а доцуш адамо адам оьккхуьйтур дара аьлла а ца хета суна. Iедалехь болчара нийсо лелош хилча и хир дара аьлла а ца хета. Iедалехь болчара, шаьш Iедалехь буй а хууш нахана некъ маьрша бита безар бехк болуш а,боцуш коча а ца гIерташ, массо кхеро а, Iадо а а ца гIерташ, цхьатерра бехван а ца гIерташ. ЛадегIамехь дукха адам ду. Адам сийсаздар,аьшнаш дар дукха ду…»\nНохчийчуьрчу хьолах соьца къамел диначу ТIехьа Мартанан кIоштерчу Кулсуман санна дог-ойла ерш цхьаъ,шиъ хилла ца Iа. Цара тидарехь ондда бух болуш бу хIума ду итт де хьалха дина эккхийтар а, нисса шо хьалха Соьлжа кIоштан Серноводск олучу Михаласкерчу полисхойн урхаллин уьйтIахь дина талор а.\nПолицино маж яшар а ца лайна...


Нохчийн политик, бакъоларъярхо Ибрагимов Сайд-Эмин\n12-13 шо ду Нохчийчохь зIенан министр лаьттина Ибрагимов Сайд-Эмин Страсбургехь веха а, цигахь цо ца хеддаш нохчийн къоман гIайгIанаш айбина буьйцу а. Дуьненан а, Европан а юкъара барам наггахь а чекх ца болу цо я накъосташца, я ша цхьаъ ара а волий, шен къомана тIехь Оьрсийчоьно лелийна а, лелош схьаяхьа а харцонаш ца ялхош.\nЭзарнаш дIахьедарш, прокламацеш язйина цо, гуламаш кхайкхийна нохчашна тIехь Кремло латтабен баланаш дуьненна бовзуьйтуш. Деккъа дIа цо мацалла лоьцуш даьхна беттанаш а хир ду цхьана йоккхачу тобана а тоъал. Хийла хIоттийна цо шен дахар кхерама кIел шен къоман дуьхьа.\nЦуьнан адамаллин позицин мах а хадийна дуккхаъчу дуьненан юкъараллаша. Масала, ерриг а Европехь лараме йолу Вацлав Гавелан преми кхачо къастийначу 16 бакъоларъяхочун могIара язвира иза ах шо хьалха. Жюрино къастам беш, пхи стаг витина оцу нахах, кху гурахь толам баккха а тарлуш, оцу пхеанна юкъахь ву Ибрагимов Сайд-Эмин таханенна.\nИза пIераскан сарахь бевзаш боцчу наха вадийна. Хилларг ца хиина я цуьнан доьзална а, я накъосташна а, иза ша вала витинчу хьуьнхара ара а ваьлла, юха а нахана тIекхаччалц.\nЦо ша иштта дуьцу хилларг.\n"Со шаьш вийна аьлла, дIабахара уьш..."\nЕвропан парламентан шахьар, Европан кхелан хIусам – Страсбург, муха тарло оццул езачу гIалахула луъург дIа а лоьцуш, тIехь эра а дохуш, Оьрсийчоьнан хьадалчашна лела? ХIун мах бу бакъоларъярхочунна Ибрагимов Сайд-Эмина тIехь йинчу гIелонан?\nИбрагимов Сайд-Эми, вадийначуьра мукъаваьллачул тIаьхьа\nХиллачо цец а баьхна, оьгIаз а бахийтина Европехь политикан тховкIело а кхаьчна, беха нохчийн политикаш.\nШвецехь веха яздархо, журналист, Европерчу нохчийн политикан боламашкахь даима а жигара хуьлуш волу Тарамов Майрбек. Цо иштта мах хадабо.\n"Хилларг ерриг а Францина кхочуш ду"\nЕвроперчу нохчийн къанойн кхеташонан декъашхо ву Германера Докудаев Ахьмад. Цунна нохчий, Европехь бехарш хилла ца Iаш, массо а нохчий, орцахбовла а безаш бохам бу Ибрагимовца лелийна харцо аьлла хета.\n"Массо а нохчашна йина чов ю иза"\nШен къийсам бита я кхеравала лерина вац Ибрагимов Сайд-Эмин. Цо дерриг а довзуьйтуш дIахьедар дина Францин ницкъаллин урхаллашка. Зулам чоьте а эцна, шен талламаш беш ю цигара полици а, къайлаха сервис а. ЖамIаш лардеш беха Европера вайнах а.\nНохчийн бакъоларъярхо кхаа дийнахь кхаьбна вадийна


Мурадов А. «Пох1ма долу къона хьехархо» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nМурадов А. «Пох1ма долу къона хьехархо»\nIилманца хьанала къахьегар, Далла гергахь а сийлахь ду. Мухьаммад пайхамаран (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) хьадис ду-кха:\n«Боккъал а 1илма хьеха я и 1илма 1амо ара волуш волчо: «ас нигатди, сай Делан дуьхьа мелана, Дала даздина, Мухьаммад пайхамара (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) дукха дийцина 1илма хьеха (1амо) араволуш ву-кха со, сайн Дала мукъалахь», – аьлла нигатдинехь, Дала цунна 1уьйра ламазана маьждиге а вахана, пхьуьйра ламазан хан т1екхаччалц цу Делан ц1ачохь 1амалш а йина, юха шен пхьуьйра ламаз а дина, шен х1усаме вирзинчунна йоллу ял ю и 1илма хьеха (1амо) араваьллачунна».\nОццул и 1илма деза хилча, вешан дахаран х1ора а м1аьрго и 1илма 1аморан новкъахь яккха езара вай, аьлла хетало.\nВайн нохчийн къоман а бу дерриге дахар цу 1илманна д1аделла, къоначарна иттанаш шерашкахь хьоьхуш болу нах. Уьш бу: Джамалханов Зайнди, Чокаев Кати, Алироев Ибрех1им, Тимаев Ваха, Халидов Муса, Дадашев Райком, Багаев Муса, Гапуров Шахрудди, Овхадов Муса, Вагапов 1арби, Джамбеков Ша1рани, Саламова Раиса, и.д1.кх. а.\n1илманчаш бацахь а, багарбина цаваллал дукха а, вуно дика а хьехархой бу вайн школашкахь а, нахала ца буьйлуш, шаьш бовзийта а ца г1ерташ, хьанала къахьоьгуш. Иштта вайн т1екхуьу къона чкъор кхетош-кхиоран, берашна 1илма 1аморан сийлахьчу г1уллакхца шен къона дахар доьзна Ахмадова 1айнаъа.\n1айнаъ йина эзар исс б1е дезткъе ворх1алг1ачу шеран ноябрь беттан шолг1ачу дийнахь Науран к1оштан Фрунзенски эвлахь. Циггахь кхиъна а ю. Ерриге бералла Науран аренашкахь д1аяьлла цуьнан. 2005-чу шарахь цо чекхйоккху цхьайтта класс. Амма деша оццу шарахь ца йоьду и. Шен жимаха йолу йиша 1айшат дешна яллалц а 1ай, цхьаьна йоьду и шиъ деша. Иштта лууш да а вара, сессишка а цхьаьна лелар ю бохучу ойланца. Делахь а иштта ма-хетта ца нисделира. Цхьатерра говзаллаш ца хаьржира цаьршимма. 1айшата математика, информатика хаьржира, ткъа 1айнаъа – хими, биологи. Делан пурбанца, шаьшшинах масал эца мегар долуш, дика чекхбаьккхира шина йо1а дешаран некъ.\nТахана 1айнаъ болхбеш ю Чурт-Тог1ерачу юккъерчу школехь, 8-10 классашна химин урок хьоьхуш. Берашна и шен урок еккъа д1ехьехарца кхачо цайо 1айнаъа. Бераш кхетар долчу аг1ор, берашна т1еэца атта хир долчу кепара царна 1илманан хаарш д1акхачо г1ерта и. Шена Дала деллачу пох1мица цу берийн хьежамаш кхиош к1аргбо цо. Мел 1уьйранна урок елахь а я суьйранна т1аьххьара урок елахь а, ерриге класс хуьлу цуьнан урокехь леррина ладуг1уш. Цуьнан урок а, 1айнаъ ша а, езаш, лоруш т1еоьцу бераша.\nИштта, цу кеппара, 1айнаъ санна, берашна школашкахь хьоьхуш, 1илманца къахьоьгуш къонаниш мел бу, вайн къона т1аьхье нийсачу новкъа схьайог1уш хиларх теша мегар ду аьлла хета. Цо хаьржинчу хьехархочун сийлахьчу некъа т1ехь Дала аьтто бойла-кх цуьнан а, и санначеран массеран а.\nКоличество подписчиков: 1 707