Стенна лахделла бераш дар Нохчийчохь?\nТовбеца-бутт 08, 2016\nКхане тешаме яцарна\nБакъду, стохка хIинцачул дечу берийн терахь лакхара хиллехь а, тIаьххьарчу пхеа шера чохь и барам лахлуш схьабогIу. 2010-чу шарахь эзар нохчочунна тIекхуьуш 30 вахархо хиллехь, стохка ца кхиина тIе 24 бен.\nДелахь а стохка Нохчийчоь, кхечу меттигашца юьстича, уггаре дукха бераш ден регион ю бохура оццу Росстато. Цо ерриг Оьрсийчохь алсам чкъор тIекхуьу гIала ю аьлла хастийра Устрада-ГIала. Цигарчу адам кхиар-далар тергонехь латточу урхаллин (ЗАГС-ан) куьйгалхочо иштта довзийтира адам дебаран бахьана.\nУстрада-ГIаларчу ЗАГС-ан куьйгалхо: " 1700 сов бер дина, 195 стаг велла устрада-ГIалахь стохка. Бераш дар алсамдаьлла, махкахь дерриг а долундела - берийн бошмаш, луш долу ахчанаш. Хьелаш дика ду, цундела кхуьу доьзалш а. дахар-некъ вайн тобалар ду-кх дебаран бахьана а...".\nРеляцеш стохка иштта хилла хиларна, тамаше хетало шо гергга хьалха уггаре дукха бераш ден регион ю баьхна мохк тахана уьш уггаре кIезиг дечийн декъа кхачар.\nАмма йоккха башхалла ю Iедалан цIарх валар-висар зуьйчу хьукматерчу белхахошна хетарггий, могIарчу бахархошна хетарггий вовшашца дуьстича.\n40 шо долу Нохчийчуьра могIара яхархо ю Зарета. Цо Маршо Радиона дийцира шена бераш дар лагIдаларца доьзна гушдолу бахьанаш. Лакхахь Устрада-ГIалин хьукматхочо бохучуьнца аьттехьа а ца догIу цунна хетарг.\nЗарета: "Таронаш яц нехан бераш кхаба. Хьалха 8-9 бер хуьлура доьзалехь, уьш кхаба ков-керт, лелош даьхний дара. ХIинца яц и гIортор. Кегийнаш ца теша кханенах, цундела бераш а ца до. ШолгIа бахьана ду, вуно дукха нах махкара дIабоьлхуш латтар".\nШеран, эха шеран терахьаш, нехан самалхадаккха я дог догдохон санна, сихлой, статисташа даржадеш нисло хьолах лоций. Ткъа доьзалш дебар шо шаре мел долу лагIлуш схьадогIийла гуш ду Оьрсийчуьрчу говзанчашна.\nЦарна хаьа демографин хьал Оьрсийчохь оьшуш лаьттийла. Стохка, масала, 35 эзар стаге охьадаьлла Оьрсийчоьнан бахархойн терахь. Белларш биначел а алсамбевлла бохург ду иза. Демографин зераша гайтарехь, толур а дац терахьаш кеста, кхин а кIарглур ду баларшний, бисаршний юкъадоьлла ор.\nСтохка Марсхьокху-беттан 31-чохь арадаьллачу "Московский комсомолец" газетана ша еллачу интервьюхь демографа, Оьрсийчоьнан Iилманан академин Социалан- политикан талламийн Институтан коьртачу белхахочо Рыбаковский Леонида элира, 2020-чу шаре кхочуш Оьрсийчоьнан бахархойн терахь 5 миллионна лахлур ду, ткъа, цо бахарехь, иштта и терахь охьадуьйлаш а лаьттар ду 2027-гIа шо тIекхаччалц.\nСтенна лахделла ц1еххьана бераш дар Нохчийчохь?\nГовзанчаша толлур ду хьал (нагахь шайна талла магадахь). Оьрсийчоьнан кхечу регионашца дуьстича, долчу бахьанашна т1екхетачех ду хьалхо хьахийна долу нохчех вуно дукха нах, шайх махках а буьйлуш, Оьрсийчуьрчу кхечу меттигашка а, Европе а д1аоьхуш латтар.\nТкъа доккхачу декъанна, дахаран аьттонаш лоьхуш, юьстахбуьйлурш къона доьзалш бу. Го иза, масала, Польше а кхаьчна, кхечу пачхьалкхашка дIасабаха хьаьгна, Белорусерчу Брест гIала леста б1еннаш адамаш кху деношкахь тергалдича, я, аьр вай, Германехь, Францехь, Австрехь мухIажирийн каппашкахь тховкIело йоьхуш сецначу нохчийн дукхалле хьаьжча.


ХӀумма а кӀезиг халонаш вайзаманахь ца Ӏиттайелла нохчашна! - Академия наук Чеченской Республики\nХӀумма а кӀезиг халонаш вайзаманахь ца Ӏиттайелла нохчашна!\nНийсса 78 шо хьалха вайн дайшна-наношна Къемат-де хӀоьттийнера. 40 000 герга нохчийн кӀант шайн гӀодайукъ а йихкина, Даймехкан дуьхьа, шайн синош ца кхоош, фашистийн ардангах лата арабевлла а болуш, Толаман де герга дало цӀахь болу нохчий хаддаза къахьоьгуш болуш, Толаман де тӀекхача цхьа шо дисначохь, сталинан къизачу Ӏедало харц цӀе а кхоьллина, и харц цӀе харц йу ала а, къам цӀандан а, къомах жоп дала а, хьалха вала а йахь йолуш, доьналла долуш, дош дош долуш Мехк-Да цахиларе терра, дерриге нохчийн къам, 1944 шеран 23 февралан шийлачу Ӏаьнан шийлачу Ӏуьйранна, бежанаш санна, карахь йерг бен йаа а йоцуш, бежанийн вагонаш чу а доьхкина, кхин а шийлачу махка – Йуккъерчу Азе: Казахстане, Киргизстане а хьовсийра.\nНовкъахь мел кхелхира?! Каш доцуш, барз боцуш мел дакъа дити некъахь?! Сибрехахь, дӀатарбаллалц мацалло, цамгаро, махкалло мел эгий нохчий?!.\nСеца ца лун бӀаьрхиш лега вайн баккхийчеран 1944 шеран 23 февраль дагадеача. Уьш лечкъо а ца гӀерта уьш и де дагалоьцуш, йа лиъча а хьул а лур дац, хи санна дукха уьш охьаэхарна.\nХӀумма а кӀезиг халонаш вайзаманахь ца Ӏиттайелла нохчашна! Къомах жоп дала хьалхавала нохчийн къоман бакъволу кӀант Кадыров Ӏабдул-Хьамидан Ахьмад-Хьаьжа хиларна, Делан къинхетамца сецира Нохчийчуьра тӀом а, шайн кхерчашка цӀа бирзира дуккха а нах! Тахана Нохчийн Республикин Мехк-Дас Кадыров Ахьмад-Хьаьжин Рамзана шен Ден некъ дӀакхоьхьуш хиларна, ларйелла Нохчийчохь машаре сирла стигал а, кхерам боцуш дахар а.\nЙа АллахӀ Везан-Дела, доьху Хьоьга, Сибрехахь а, вайзаманан тӀемашкахь а, таханлера машаре стигал ларйеш а, мел кхелхина Нохчо гӀазот декъахь ве Ахь! Доьху Хьоьга, Сийлахь АллахӀ, нохчийн къам вочу мел долчу хӀуманах лардехьа, Нохчийчохь маьрша дахар лардехьа!\nНохчийн Республикин Ӏилманийн академин президент Гапуров Шахьруди\nДала шен дуьхьа дойла аш нохчийн къоман дуьхьа мел хьоьгу къа!


УнахцIенон ха тIа латта саг -\nУнахцIенон ха тIа латта саг\nХетаргахьа, ше болх беча санэпидстанце меттел, ерригача республике къаьнагIча лорех цаI ва Долтмурзиев Сулейма ИсмаIал. Укх шера 84 шу дуз цун. Вай мехкара унахцIено лораяра учрежденеш хьахилар а дегIаахар а дика дагадоагIа цунна. Цунна бовзар хьалха а тIехьа а цар чу къахьегаш хинна дикагIбола лораш: хирургаш, терапевташ, онколагаш, иштта кхыбараш. Цар шоай дезале а хиннаб, хIанз а ба тайп-тайпарча ноахалех бола лораш, бIарчча династи я ала а мегаргдолаш. Цун да Дене Сулейма районе эггара хьалха больница хьаяьчарех хиннав. Буро чура больница хьае йолаяьр а из ах яь яллалца цунна тIахьожам лоаттабаьр а из ва. Вай Сибре дигале, из а цун вежарий а, шоай цIенош а долаш, Буро тIа баьхаб. Цо чакхъяьккха хиннай Дона тIарча Ростовера медицински институт, терапевт хиннав из. Юха мехках кхийтача 1959-ча шера хьалха мо ший къамах болча наха дарбаш де волалу Сулейма, мугIарера лор санна. Сона хеташ, цу заман чухьа эггара чIоагIагIа гIалгIашта эшаш вола лор хиннав из, хIана аьлча шийлача мехкашка 13 шу даьккха, хало, моцал лайна цIабаьхкача наха юкъе дукха хиннаб пехкашта лазараш дола нах, царех дуккхабараш цIенхашттара дарбаш эшаш а хиннаб.\nСона дагадоагIаш, вай республике юххьанца кIезига бар гIалгIай къамах бола лораш, дукхагIбараш арахьара тIаиха, – Буро тIара е Шолжа-ГIалий тIара – нах бар. Мел хоза хетар кIай халат дувхача сага наьна мотт бувцаш хилча, нийсса ах дарба хулар цу тайпара саг бIаргавоврах а вовзарах а. Хьинар долаш а ший дулха цIех болча нахах дог лазаш а саг хиннав Дене Сулейма. Даим наьха могашала ха тIа йолаш чакхъяьннарех я ИсмаIала нана а. Котиев Зубайрий (из «акхача дивизеца» волаш, 1914 шера Дунен хьалхарча тIем тIа веннав) йоI хиннай Марем. Из а цун йиша Лоли а Буро тIарча медучилище акушерски отделени яьккха хиннаб. Цу хана массане а барт бетташ хиннаб царга, фу дешар да оаш хержар, бIеха болх ма бий из, яхаш. Бакъда йижарий башаш хиннаб шоай гIулакхах. ХIанз а Буро чу дика йовзаш, йиц ца луш я Лоли, тIехъяьнна дика акушерка яр, яхаш. Уж шаккха йоаца дикка ха я. Лоли кхелхай 1995-ча шера, Марем – 1997-ча шера.\nИсмаIала да шозза саг йоалаяь хиннав. Хьалхара сесаг хиннай паччахьа заман чухь эпсар (полковник) хиннача Шадиев МурцаIала (1863-1933) йоI. Из бер деш еннай. Цо ваь Хьажмурд (Хаджимурад) яхаш цхьа воI хиннав Дене Сулейма. Казахстане хьайбай лора дешар дийша, техникум яьккхачул тIехьагIа цига болх беш хиннав из. ДIахо болх бешше, Г. Плеханова цIерагIча института ветеринарни факультет яьккхай цо. Шолжа-ГIалий тIа къахьегаш хиннав Хьажмурд, Старая Сунжа яхача моттиге ваха а вахаш. Из кхелхав 1982-ча шера.\nШоллагIча сесага баьрех хиннав ИсмаIал, Зина, Сосланбек. Кхоккхе а лораш ба. Зинас 1964 шера мединститут яьккхай, деша Алма-Ате этта хиннай из, бакъда вай цIадаьхкачул тIехьагIа Буро тIа хьа а хьожаяйта, цига яьккхай цо институт. Акушер-гинеколог хиннай из даим. Маьре яхачул тIехьагIа, цхьан-шин шера Шолжа-ГIалий тIа болх бича, Баку-Ростов яхача цIермашинаца хьал а ухаш ( цу ханара транспорт хIанз санна паргIата хиннаяц), Буро чурча больнице ден-бус болх а бийя, цу цIермашинаца юха цIаухаш хиннай из кхалсаг. Ше караийца гIулакх чIоаггIа дезаш волча сага мара карагIдаргдолаш хIама дац из – низ, хьинар, ха ца кхоеш цу тайпара къахьегар. Эггара зIамагIвола Сулеймаи Маремеи воI Сосланбек а лор ва. Цо чакхъяьккха хиннай Ростоверча медицински института медико-профилактически гIулакхаца ювзаенна факультет. Сов дика дешарах, цу йоккхача шахьар тIа къахьега витав из. Юххьанца санэпидстанце болх баь, дикка балха тIа лакхвенна хиннав Сосланбек. Цо къахьийгад Ростоверча Роспотребнадзоре. ХIанз, пенсе ваха, салоIаш ва из. Цуни Зоя Константиновнайи (из а я лор) хьалкхийнай йоI. Тамаш йолаш хIама а да из-м, цо хержар а лора къахьегамца бувзабенна никъ ба. Ростове йовзаш а, дика кардиолог лоархIаш я Сосланбека йоI. Дуккхача къабеннача наха шоай вахар дIаьхде гIо даьд цо. Цудухьа из йолча ухаш бола 70-80 шу даьнна нах чIоагIа раьза ба шоашта дарба деча сагá. Царна юкъе хул дуккха гIалгIай къамах бола нах а. Лакхе мел дийцачун корта бича, цхьан дезалера хьаваьнна бархI саг лораш хиннаб, царех зIамагIбараш хIанз а къахьегаш ба. Мел наьха дегаш деладаь хургда цар, шоаш лорал деча юкъа. Уж ца бахача малаш гIоргба ялсмала?! Аз доаккхал ду цу тайпара дезал вай къаман юкъе хиларах.\nХIанз дукхагIа Сулейма Исма-Iалах дувца безам ба са. ИсмаIал ваь хиннав 1937 шера 8 июне Буро тIа. Цун школе деша ваха ха тIаэттача хана, вай мехка а дунен тIа а лаьттар «Iел-сел» хиннад. Фашистски гIаьрахой качбаьхка хиннаб вай мехка, хIаьта цун ворхIлагIа шу долча хана, деррига къам Сибре дихьад. Цудухьа школе дешаш из хиннав Талды-Курган оалача шахьар тIа. Цига чакхйоаккх цо еррига 10 класс, из хилар 1956-ча шера. Цунна дукха деза балхаш дувзаденна дар юристашца, хьунца къахьегача нахаца, бокъонаш лораерашца. ЧIоагIа безам хиннабар зIамигача сага хьун боахамца ювзаеннача институте деша ваха, бакъда, цига чакх ца воалаш, вус из. Фу дергда, дегIа хиннадац из кхоачашхулга. Даьна-м бакъахьа хетар массарех а ше санна лораш хилча. Кхы а цхьа шу даьлча, медучилище деша вода ИсмаIал Чимкент оалача шахьар тIа. ХIаьта а из цига чакхйоаккхилга хилац цун. 1959-ча шера цар дезал цIабоагIа. Ше деша вагIачара Пятигорске хьахьожавайт цо, юхедиса дешар цига чакх а доаккх. Царгашта дарбаш деш а царгаш дIатохаш а вола а лор хул цох юххьанца. 1960 шера дийша хилара тешал ду каьхат хьаэц цо. Наьсарерча амбулаторе, цу балха тIа волаш, 2-3 шу доаккх зIамигача сага. Цул тIехьагIа, 1962-ча шера районерча санэпидстанце балха вода из. Бакъда цига вахале, республикан санэпидстанце 4 бетта дешаш а хиле, лора-лаборанта керда говзал а Iомаю цо. Из болх бойя а, даиман унахой гор, цIийца гIулакх доагIаш хилар цунна хоза хетар аьлча дукха тешалуц. Цо из болх харжар дувзаденна дар, даьна иштта ловш хиларца. Цига балха волча хана, 1973 шера ИсмаIал деша вода Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета биологически факультете, 1978 шера из толамца чакх а йоаккх цо. Уж ши дешар да (техникум, университет) керттерча даькъе цо дийшараш. Санэпидстанце волаш, цун анализаш е езар, кхачан продукташ хила езача боарам тIа а унахцIена а йий хьожаш. Хин, дуача хIаман цIеналга хьажа везар, цунца калореш мелий, хлора боарам мел ба тохкар. Балхаца хьакхаштаваьлча, ялатий чулоацамга хьежа ваьлар; хьажкIашца, кIица, коартолаца дохьаж доалла хIама нийслой тохкар цо. Массехк шера цу гIулакха тIа хилча, орготдела лора болх лу цунга. Укхаза тахка дезар лазараш дола нах мелб, еш йолча анализаша фу хьахьокх. Цу отделе болх беча лорех хIаране ше-ший декхар дар. ИсмаIала тIалаттар унахцIенон зе деча къахьегамца бувзабенна нах тахкар, цар болх аттача баккхар, цох отчёташ оттаяр, царна дарбаш дергдола хIама вIаштIехьадаккхар, иштта кхы дIахо а.\nЦамогаш бола нах дукхагIа дояркашта, ялаташта молхаш еттача трактористашта юкъе хулаш хиннаб. ХIара шера лорашка чакхбовла декхарийла ба уж нах. ХьалхагIа, ИсмаIала хетачох, цу тайпарча балхашца дувзаденна лазараш дукхагIа хулаш хиннад. ХIанз уж кIезигденнад, болх аттача баьннаб, цул совгIа, вай республике уж лазараш хьахьедергдола йоккха промышленность йисаяц. Бисараш ба электросварщикаш, жестянщикаш, цIастаца болх бу нах, басараш хьекхарца бувзабеннараш.\nКховзткъа шу гаргга ха я ИсмаIала унахцIенон ха тIа латташ къахьега. Тахан а, ший 84 шу даьннача хана, республикан санэпидстанце хьалха мо къахьегаш хьавоагIа из. Дунен тIа сага аргдац цун ишттал ха яьннай аьнна. Волавалар, къамаьл дар, хIама дагадоагIаш хилар – шедар тахан кхийнача сагадар санна да. Ше мел яьккха ха гIаш лелаш яьккхай цо, хIанз а е гIаш е юкъарча транспортаца лел. Ший унахцIено иштта дика цудухьа я аьнна хеташ ва къаьна лор. Лораша сиха ма лела оале а, цкъа Iема хилар бахьан долаш, ИсмаIал борал лаьгIдеш вац. Дего дикагIа болх бергболаш молха мол, Ростоверча веший-йоIаца дагаваьле. Давлени во яц.\nХьалхагIа, духхьала анализаш яь ца Iеш, Долтмурзиева тайпан цIи го йиш яр газеташ тIа кепа еттача статьяшта кIалха латташ. Каст-каста хулар из къахьегама коллективашка нахаца къамаьл де, лекцеш еша вахе. ДукхагIа уж ювзаенна хулар Iалам хоза лоаттадарца, лорадарца, санитарни нормаша дIадеххача тайпара нах баха моттигаш цIенъярца. «Знание» яхаш цхьанкхетар дар республике, ИсмаIалас цигара дахьаш а нийслора наха дIадовзийта, царна юкъе доаржаде хIама. ХIанз из болх къоначар лелабу. Бакъда гIо эшача хьехам бала, новкъостал де волаш ва цу лостамагIа беча балха итташ шераш дIаденна вола зирак. 2010 шера денз, цо болх бу орготдела лор-статист волаш.\nНаьсар-Кертерча №1 йолча юкъерча школе цхьан шера болх бир аз, Шолжа-ГIалий тIара вехачул тIехьагIа. Районера хьалаш дика дацар. ХIирашкахьара, нохчашкахьара байдда баьхка дукха нах бар Наьсарен районе, наха болх бе моттигаш таацар, транспорт къе яр, урамаш бIеха леладеш, ханна хьаяь фусамех беха леларий лагераш нувхаша хьалйикъа латташ хулар. Долха хиш бIеха дар, цар чу нувхаш чукхувсар, машенаш юлар, доахан лувчар. Цунга хьежжа, цу хиш чу лувчача берашта лазараш хьовра. Цудухьа дешархошца къамаьл де аьнна, Долтмурзиев вийхар аз тхоай школе. Бокъонца бакъдар аьлча, со-м из воагIаргва мотташ а даьра вацар. Кура-сонта воацаш, кхыметтел бера яхар де а кийча волаш, саг хиннавар из. Цудухьа йиллача хана, со а дешархой а гIадбугаш, школе вера лор. Берашта хайна ца Iеш, сона а дукха хIама хайра бIехача моттигаша хьахьедеча лазарех, царех мишта лоралургва яхача дешаех. Дукха хаттараш тийллар дешархоша, шоашта дизза жоп дала ховргдолча сагага. Бераш раьза хилар цунца шоай хиннача къамаьла.\nЦул совгIа, кхы а хилар са Сулейма ИсмаIалца вIашагI-кхетараш. Царех цаI хилар 1995 шера. Цу хана со района «Наьсарен оаз» яхача газета редакце корреспондент вар. Наьсаре Iалаьмате дукха зIамигача буний хьисапе тикилгаш хьайийллаяр. Еррига шахьар ийрчайоаккхаш яр «тате гIоташ» санна Iоувттаяь ларёкаш. Цар чу бохкаш хинна кхача а тIехбаьнна дика ба оалалургдацар. Коронавирус цу хана вайцига долацадаларах йоккха тамаш ю аз. МоллагIчо ший безам бар хьадора, миччахьа дIа а этте из дохкар, цу юкъе кхачанца ювзаенна хIамаш хулар: маькх, пирогаш, дулх, шашлык, и. кх. дI. ИсмаIал волча вахар со, интервью эца дагахьа. Юха а юхь йир са лора, аз мел деннача хаттара дизза жоп делар. Из интервью «Кхачанга юхахьежача» яха корта а болаш, араяьлар 1995 шера дувцача газета 49-ча номер тIа. Цу хана дуккха нах бар кхачан продукташ санэпидстанце пурам доацаш хьаеш а йохкаш а, цу даькъе маькх хьаераш а болаш. Кхы фу эш наха юкъе лазараш дIадаржа. Шайхал ваьлча санна-м аз а кийчъяьяр из интервью, кхы а ткъаь пхиъ шу даьлча вайцига фу хургда ховш санна. Цу хана Долтмурзиевс дийцачох, цхьа дакъа дагалоацаргда вай: «…Цу тайпарча мах беча наха гIод тоха йиш я балхара доагIача кхаь алапе боарам болаш. Духхьала хьалхарча ах шера 39 предприятена гIод техад. Царех цхьачар гIулакхаш суде Iочуденнад».\nТахан, у даьржача хана, болх дукхагIа ба е кIезигагIа ба тIахьожам лоаттабеча лорий? -цу тайпара хаттар делар аз ИсмаIалга.\nСо-м айса баьча тайпара болх беш ва, – аьлар цо. – Халача балхех, унахцIенонна зе даргдолча къахьегамах йола спискаш увттаю аз. Учёте латтарашта шоай фу де деза хов. Хало йолаш моттиг царна нийслойя, цига дIавахе а хул со, царна гIо де дага волаш.\nДукха бий цу лостамагIа лазараш дола нах?\nОтчёташка оаха дIалураш 500-600 хиллал саг ва. Царех дукхагIбараш МагIалбика районера ба.\nФу лазараш да царна хулараш?\nБруцеллёз. Из дояркашта, скотникашта шурийга а дулхага а гIолла хьадоалаш да. ТIехкаш дIалоац цо, хIаьта а дарба дулу из долча нахá.\nЦкъа телевизор чу оалаш хезар сона, бруцеллёз дола бежан маршá (колбасáна) дIадала мегаргда, йIовхал тIайихьача дулхацара из у дIадоал, аьнна. Бакъдий из?\nСо эпидемиолог вац, хIаьта а, сона хетачох, дикка, боаггIача боараме йIовхал тIахьойя, дIадала а мег. ХIама кхехкаяро дIадоахаш лазараш а ма дий вайна.\nТахан наха дукхагIа кхерамедар фуд, буача кхачанга диллача?\nЛоралуш-м массадолча хIамах а хила веза. Сомаш баалехь дикка била беза дIайхача хица, цул тIехьагIа тIакхерзача а новкъа дац. ЦIагIара хIамаш у даржаргдоацаш молха теха, кхераме хургйоацача доазонга кхоачае еза. Балха а лоравала веза. Укхаза тхоай техничкас из болх бойя а, се хьакхаьчача этилови спиртаца хIама хьокх аз, бактериальни салфеткаш леладу. Нахах а лоравала веза. Дукха нах болча маска лелайича бакъахьа хургья. Аз айса а лелаю. Кулгаш а дила деза каст-каста.\nУ деначул тIехьагIа, нах дукхагIа бий могаш боацаш?\nБоккха болаш, 65 шерал тIехбаьннараш лорабала беза. Кагирхошта юкъе а дукха ба лазар кхийтта. Со лелача, цIаухача 9-ча маршрутах массехк саг цамогаш а хинна, тоавеннав карарча хана.\nДолтмурзиев ший балха кердадар Iомаде гIерташ а даим цох пайда эца гIерташ а хиннав массахана. 1987 шера Москве цхьа бутт ах бутт баьккхар цо «Нах баха а цар къахьега а гIишлош, дарбан-профилактически учрежденеш цIена лоаттаяр» яхача темах дола кердадар (специализаци) довзаш. 1990 шера 19-20 декабре цо дакъа лаьцар Россе «Знание» яхача цхьанкхетара IX съезда балха юкъе. Из хилар Ленинградерча Таврически двореца цIеношка. 2007 шера Москве 234 сахьата йолча курсашка ладийгIар. Цунга хьежжа да цо даьха толамаш, цунна кхайкадаь баркалаш, тийнна паччахьалкхен совгIаташ. 1993-ча шера санитарно-эпидемиологически тIахьожам лоаттабеча Российски Федераце паччахьалкхен комитето, балхах дика лоархIаварах а лора денца а баркал кхайкадаь хиннад Талдиев Хьажбикара Хьанифайнеи Долтмурзиев Сулейма ИсмаIаланнеи. Цу хана санитарни отдела кулгалхо хиннав вай мехкахо. Цу амара кIалха кулг яздаьр ва комитета председатела заместитель хинна Г. Онищенко. Цул тIехьагIа, ИсмаIала тийннача паччахьалкхен совгIаташта юкъе я наькх тIа йоаллаю «Россе унахцIенон тIехдика болхло» яха белгало (знак), « Россе паччахьалкхен санэпидслужбан 90 шу дизар» яха майдилг, «Россе унахцIенон отличник» яха а, «Къахьегама ветеран» яха а цIераш.\nКъаьстта а са теркам тIаозаш да Россе санитарно-эпидемиологически гIулакха 95 шу дизарца, Сулейма ИсмаIалга Москвера дайта каьхат. Наьха бокъонаш а цар маьрша вахар а лорадеча Федеральни гIулакха тIа йола медицински Iилмай доктор, профессор А. Ю. Попова я 2017 шера из яздаьр. Цу тIа аьннад: «Хьамсара Сулейма ИсмаIал! Россе паччахьалкхен санитарно-эпидемиологически гIулакх кхолладенна 95 шу дизарца, даькъалавуц аз хьо! Вай къахьегама 95 шу дизаро дика хьагойт мехка истори. Уж да балхах, дIа-юха довзарах, халонех а толамех а дизза хинна шераш. Наьха могашал лорае, инфекционни а инфекционни доаца а лазараш юхатоха, гонахьарча Iалама воча Iоткъамах, арахьара чугIертача кхерамах лорадала аьттув баьннаб; шоашта тIадиллача гIулакха тешаме а, дизза шоай декхараш кхоачашдеш а хьабаьхкача болхлой къахьегам бахьан долаш.\nХьогара масал эц оаха балха а вахара а поалхам Iомаеча даькъе, кIоарга хьаькъал долаш хила а хержача профессена, кхо ца деш, деррига тхоай хьинар дIадала а Iомалу.\nIайха хьегача къих баркал хилда хьона! Хье кхо ца веш, къахьегарах а юкъарча гIулакха тешаме хиларах а сий долаш ва хьо!\nХьона а Хьа дезалá а дика унахцIено, аьттув, дика мел дар хилар лов!»\nБакъда, хала хете а, дезала ираз ИсмаIала боаггIача боараме хиннад ала йиш яц. Цунца 37 шера яьха сесаг Чаплоева Лида кхелхар 2002 шера. ТIеххьара цо баь болх бар райисполкома гIулакхий управляющи йолаш. ХIаьта цар бер дацар. ХIанз цун фусам-нана я Шихаева Малика, из больницерча травматологе санитарка болх беш я.\nШий дикка ха яьннаяле а, хьалха мо Iуйрийна ийс даьлча балха хьакхоач Долтмурзиев. Хетаргахьа, балхах доал цу сага са. Из кхетаде хала дац, ший деррига вахар унахцIенон гIулакха дIаденнад цо.\nСурташ тIа: 1. Долтмурзиев ИсмаIал; 2. РФ «Знание» яхача юкъарлон IX съезде Нохч-ГIалгIай республикера баха хинна делегаташ: (аьрдехьара аьттехьа) парте Шатоевски райкома секретарь С. Сардалова, Нохч-ГIалгIай республикан «Знание» яхача юкъарлон бехктокхаме секретарь Х. Шуаипова, университета доцент С. Изюмская; Наьсарен санэпидстанце лор И. Долтмурзиев, университета профессор А. Багдасарьян, Гудермесерча «Знание» яхача юкъарлон бехктокхаме секретарь Р. Дементьев.\n← Махмуд-Али Калиматов вручил госнаграды представителям различных сфер деятельности\nКабмин выделит средства на создание выездных медицинских бригад →


Черкесскерчу СИЗО-хь латтош ю доьзалхочух йолу дагестанхо\nДагестанера Велиметова Регина чохь латточу Кхарачой-Чергазийчоьнан шахьарарчу талламан изоляторехь долчу хьелашна саготта бу цуьнан гергарнаш. ТIемалошна ахчанаш латтийна бохуш, бехке йо ворхIолгIа бутт а болуш, доьзалхочух йолу иза.\nТалламчаша даредарца, 2017-чу шарахь Мисара а яхана, цигара дIа Шемарчу "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобана ахчанаш хьежийна цо. Велиметовас бахарехь, "дахаран халачу хьелашкахь нисбеллачу бусулбанашна гIо дина" цо, хаам бина "Кавказский узел" интернет-гIирсо.\nЦхьа набахте кхечунах хийца? ХIун дарна кхелаш еш ю Шемара цIа бирзинчу зударшна?\nКарарчу шеран Дечкен-баттахь Оьрсийчоьнан Iедалхоша дIаехначул тIаьхьа Мисарара араяьккхира Велиметова шен хIусамдеца а, берашца а. ГIуллакх толлуш дара Кхарачой-Чергазийчохь, оцу махкахь таIзар динчу цхьана тешо цунна дуьхьал мукIарло дина хиларна.\n"Суьрташ тIехь цхьана зудчунна евзина иза, декъашхо яра аьлла. Цигахь дIатийсина цхьацца ахчанаш а ду, террорхойн юкъараллашна гIо дина а боху", - дийцина хаамийн гIирсе лаьцначун дас Велиметов Рейседдина.\nГергарчара билгалдаккхарца, бер дан хан герга кхочучу зудчунна атта дац лаьцна йолуш, ткъа шен диъ бер цунна бIаьрга дайна дац иза лаьцначу дийнахь дуьйна.\nКъилбан гонашкарчу тIеман кхеле кховдийна Велиметован гIуллакх, леринчу къепехь таллийта, аьлла "Кавказский узел" ресурсе зудчун адвокато.\nДийцарехь, Велиметован хIусамдена тIехь ницкъ бина иза Оьрсийчу кхаьчначул тIаьхьа, терроризмна ахчанца айхьа гIо латтийна алий, тIелаца бохуш. Цо куьйг ца таIийна хилла шега деллачу кехаташна, ткъа шина кIиранах латтийна иза араваьккхира эххар. Цул тIаьхьа, "Кавказский узел" хьостано чIагIдарехь, граната а тесна, бакъо йоцуш герз лелийна аьлла, юха а лецира иза. ТIаьхьо цIера валар а дихкина, маьршаваьккхира.\nМаршо Радионо хьалха а яздира, Шема дIабахначу Оьрсийчуьрчу зударийн кхолламах. Доккхачу декъанна "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхойн зударий а, доьзалш а бу уьш. Дукхахболу зударий - Къилбаседа Кавказера схьабевлла бахархой - хIинца а даймахка бахка йиш йоцуш бу.\nОха дийцира Дагестанерчу Хаси-Юьртарчу СИЗО-хь латтош йолчу Нохчийчуьрчу 63 шо долчу Рамазанова ПатIиматах лаьцна. Талламчаша бехкбиллинера цунна, гIаттамхойн тобанехь хилла, теракт дина аьлла. Ткъа Рамазанован гергарчара а, адвокато а дийцарехь, иза Шема тIом бан яхана яцара, йийсарера шен йоI а, цуьнан бераш а кIелхьардаха яханера.


Нохчийн къоман паччахье Кадыров Рамзане\n21 октября в 09:41 (2011 г.)\n21.10.2011 /09:37/ Ассаламу 1алайкум, лараме Рамзан! Тхо Гуьмс районера Азамат-Юьртара дахархой ду. Х1ара тхайна ахьа буьллуьйтуш болу некъан даккхий дина ца довлуш, и чекхбаллалц тоха са а ца кхаьчна,\nхьуна тхайн хилла там бийца г1ерта тхо. Х1окху некъан т1е мел х1оьттинчо, жима-воккха хьоьга доккха баркалла д1ало бохуш ву.\nИ Веза-Воккха Аллах1 Дела реза хуьлда хьуна, Рамзан, тхо дага даьхкина, тхуна х1ара дика болх барна. Вайна къоман парг1ато доьхьа, шен са д1аделла волу хьан дас Ахьмад-Хьаьжас (Дала г1азот къобал дойла цунна) 2000-г1а шарахь Нохчийн Республикан Администрацин куьйгалхо да1ах1оьттина дукха хан йоцушехь, т1елаьцна буьджет йоцушехь, тхуна ягош йолу газца ч1ог1а доккха накъосталла дира. Оцу хенахь тхуна тхайн боцу некъ дагахь бацара. Я некъ дагабог1у зама яцара и вайна ма-хаъара, делахь, тхан хьал дика доьвзаш волу Ахьмад-Хьаьжас аьллера: «Вайн махкара цхьа жима хьал нис а делла д1ах1оьттинчу хенахь Азамат-Юьрта тоьлла некъ буьллуьйтур бу аьлла». И Дела реза хуьлийла цунна а, хьуна а хьай де нигат кхочуш дарна. Хьан нана Айманис тхоьх лаьцна хаза дош аьллий хаьа тхуна, Дела реза хуьлийла цунна.\nИштта х1ара некъ буьллуш ахьа хьалха ваьккхина, шена т1едехкина декхарш дуьззина кхочуш деш волу автомобильни некъан министр Тумхаджиев Абубакарна а, цуьнан накъосташна а, кхин хабарца, ойланца, тхох озабезам мел биначунна а, тхо дага мел даьхканчаьрна а даггара баркалла ду тхоьгара.\nХ1ара дуьне кхолла деллачхьана цкъа тхуна хилла бац асфальтин некъ ахьа биллийталца. Тхайна мел ч1ог1а беззехь хьо республика метта х1оттош вуй хууш, хьалхара даккхий х1умнаш д1адевлчи, хьо тхуна т1еверзар вуй хууш ла доьг1на 1аш дара тхо. Долчу суртах хеташ, собар дина, са тоьхна хьан са ца гатдеш, 1ад 1аш дара тхо. И оха сатийсинарг хьалха Дела, т1аккха хьо бахьана долуш кхочуш хили тхан. Рамзан и Дела ву гуш, б1аьсте т1е еъча и гуьйре д1аяллалц ченанк1уьро хьийзош, йоьдачу машенаш хьала айъина йолу чено бода боуьйте, дуьне-эхарт диц дой, 1азапехь дара тхо, ткъа стиглара цхьа ши т1адам дог1а охьа ма беана, оцу ченах сац1къар хуьлий, мел ч1ог1а хи деттарх т1елеттачур д1а ца болуш юха б1аьсте яллалц оцу сац1къаро хьийзадора тхо. Тхайна т1е дика-г1уо деача, т1е стаг веъча, царах эхь хеташ, хьаша-да кхайкха а кхайкханза а ца ваьлла, уьш оццу некъахула схьабаьхкича, юьхь1аьржа х1уьттара тхо цу нахана хьалха. Дела ницкъаца ахьа и халонаш тхоьгара д1аехи. Х1ара некъ бахьан долуш тхан дахар кхин д1а а дика талур ду аьлла тешна ду тхо. Алхьамдулиллах1, тхуна тхайна бина дика болх хаьа, тхайна хила диканех кхеташ а ду.\nДала Шен мукъалахь тхайгара баркаллица диканца доькхар ду оха. Хьуна тешаме хир ду тхо, тешаме хила а ду тхо, т1ейог1ур йолчу заманчохь тешаме хир долуш ду.\nТаханлерачу дийнахь некъана цхьа ч1къор Азамат-Юьрта схьакхаьчна, и тхуна боккха кхаъ бу. Тхайна т1ебог1учу хьешех ийза дала меттиг ца го тхуна, хьо бахьанехь.\nХьайна меттиг баьллачу хена тхо долчу марша вог1ийла хьо, Рамзан.


Нохчаша вовшашна гIо дора Сибрех\nСибрехахь 13 шо токхуш, гIортораш а хилла, вовшашна гIо даро шайлахь дукха адам Iожаллех хьалхадаьлла бохуш даре до нохчаша.\nШаьлта тоьхна,ши дакъа деш, кхоамза екъначу хорбазах я гIабакхах тера,вайнехан дахар шина декъе дерзош, цхьа шатайпа зил-доза ду дохийна къам махках даккхар.\nЗил-доза ду къомана инзаре тIех лазаме а, балане а. И хаало нохчаша шайлахь дечу къамелашкахь а. «Вайн дохийна махках дахале дарий иза-м», «Сибрехахь лайначу къематдийнора», Казахстанера цIадирзинчул тIаьхьа» …\nДохадарх цхьа бустам,къилба а дина,нохчашлахь ишта къамелаш хазар керла дац. Яханчу хенара и къахьа шераш хьахаделча дукхачара лайначу халонашца цхьаьна билгалдоккху, цу хенахь адамийн вовшийн бала кхачар хаъал лакхарчу тIегIанахь хилар, ур-аттал йомеш летийна бедарш а гIоьнна дIасалуш хилар. Дуьйцуш ву Соьлжа гIалин юххерчу эвлара Адаев Нурди.\nНурди: «Сан кхетамехь къам Даймахках а даьккхина хьийзор,мичча диллича а, харцо ю. Цхьа хан моссазза, йолу цхьацца бахьанаш а хIиттош, хIаллакдеш ду-кх нохчийн къам. Тхан нанас хийла эрчонаш юьйцур-кх,цига а дIа а кхачале,цIерпошт тIехь дуьйна а нохчашца лелийна.\nДуьххьала Казахстане дIакхаьчча,къаьсттина,халонаш лайна оха. Когайоха, тIедуха ца хилла. Суна дага а догIуш, со ишколе воьдушчу хенахь а яц-кх сан тIеюха лартIахь хеча а.\nЦхьаъ яра-кх сан иза а дуккха йоманаш а летийна. Беза-бевзара, гергарчара а йоьуьйтура бедарш,мел генахь уьш бехаш хилча а. Кхин тIе йолчу ханна и санна къаматде адамашна гайта дала пурба ма лойла цхьана Iедална а».\nСибрехахь нохчаша вовшийн терго ярх, цхьа хьаьрччийна бина буй санна цхьаIаш а хилла, мацаллин халонаш эшорехь вовшийн аьтто барх дуьйцуш ву Теркйист кIоштера Юсупов Бухади.\nБухади: «Тхо бежний дажош Iаш цхьа воккха стаг тIекхечира суний,сан шичийний. Тхойшиъ хьенан мила ву хиъча цо элира, сан шичийна тIе пIелг а хьажийна. - Шу да ца хиллихьара,кху юьртара дукха нах мацаллина бала а белла дIабоьхкина хир бара Сибрехахь.\nЯлташ лардеш хехь вара иза. БиргIанаш тIехь дечиган сайреш а дина, царна чохь дIаIалашдина дара кIаш. Цо дичиг буроца буххула Iуьрг а доккхий,хьанехера бераш, мацаллина гайнаш дистина ду олий, цо кIа дохьуьйтура.\nКIа дIа а дохьуьйту тIаккха ша дечиг тIус а тухий, дIадукъура Iуьрг. Оцу воккхачу стага ишта тоьшалла дича тхойшинна кхаъ хилира. Сибрехахь къам цхьаъ хилла-кх. Вовшийн барт болуш а хилла, хьовсуша а хилла».\nНохчийн къомо Казахстанехь а, ГIиргIазойн махкахь а ницкъалчу, къизачу хьелашкахь яьккхинчу хенан зер-хьесапаш деш бахархошца дагавийларо гойту, де эшча вайнах вовшашна тIехIиттар, дашна а я дозаллина а доцуш накъосталла дар, хIетахьлерчу халчу дахаран цхьа билгало хилла хилар. Жимма а ахкаме ваьлча, бIеннашкахь аьлча харц хир доцуш, цунна масалш карадо.


ГIаьттина Кана, «тIалкI-тIилкI»-нехьа ведар чу хIоьънаш а туьйсуш, дегаза Мовсарна тIаьхьаоьхура. Лерина ладоьгIча бен ца къаьстара цо ден шабар-шибар: «Шен да-нана делла дисахьара хIорш… шен ворхIе а дена неIалт хуьлийла хIорш Iенийначунна… ша схьалахьо дезаш хиллера… Дависа, и мила ву хаахьара: ас оцу хье тIе а деттар дара хIорш цунна. Кхуза ца Iенийча, кхин меттиг яцара-те цунна… Ша велла дуьсийла цуьнан хIорш…\n– Чекхдовллац лехьийча, вер ву, – Iад ца Iалора Мовсар. – Иштта, хIинца ахь санна, маситта шарахь лехьийна, хьуна, уьш ас а… сол баккхийчара а. Хьо ца тешахь, нанега хаттал… Кхуза кхаш тIехь мел болчу нехан бераш а ду, ахь санна, гIовгIа а ца еш, уьш лехьош… Эцца Iусмин шовданехь берш а, Гехин кхорехь берш а, Уьди-гIалахь мел берш а...


Охан-бутт 05, 2017\nУкраина, ГIирма - Маяк пляжера субботник, Товбецан-бетт 09, 2016-гIа шо.\nМаьхькамхоша чеккхе йоцуш белхешка кхийлар халонга дуьйлу бахархошна\nМуьлхха а кехат-тептар бакъдеш,чIагIдеш тIетухучу мугIарх тера, Нохчийчохь кхехкачу дахаран билгало гойту шатайпа мухIар лара догIу, схьагарехь, кху тIаьхьарчу 12-13 шерашкахь махкахь хаддаза,гуш чаккхе йоцуш вовшахдетташ долу субботникаш олу белхеш. Десто хьашто а йоцуш,церан,эзарнаш бахархойн гIоьнца, бIеннаш тоннашкахь тIе а гульеш,нехех,кхаьллех дIацIанйина,тIамо хьакълагIашка ерзийна,херцаршлахь Iиллина Соьлжа-гIала. ХIетахь дуьйна а маьхькIамхоша сацош дац бахархошка маьхаза къахьегийтар. Цу хьокъехь Iорадохурш шалхонех,кхалхонех доьттина къамелаш ду,адам шен лаамехь, арадолуш ду белхешка бохуш. Iедалан балхахь болчаьрга дайта а ца дойтуш хIума дан а дац,некъаш,урамаш цIандар тIера, сир-кир дайтар,синтарш догIийтар биста кхаччалц. БIаьстенан хьалхарчу, зазанан баттахь болийна рогIера мехкан белхий карарчу хенахь а хIора дийнахь дIахьуш бу. Шеца шиъ белхо а йолуш,Новр кIоштера шен чоьтах машенахь Соьлжа гIала субботнике воьдуш сацийна ас Iедалан балхахь юккъерчу тIегIан гIуллакхъхо ,юьззина цIе яккха йиш йоцу Iела. Белхой а балош схьавола аьлла зIе тоьхна ши сахьт далале, 100 чакхарма некъ а гезбина, хIуъу а хилла латтахь а, ша дIакхача везаш ву гIала боху Iелас.\nIела: “Лоьрашна дIабелла дIо-о лула эвлан дозане кхаччалц болу федералан боккха некъ. Тхан хьукхмат Соьлжа-гIалахь ю. Сайга телпо тохарций сайн ши белхо юххе а яьккхина со гIала дIакхача везаш ву-кх ши сахьт далале. Ца кхачий а хьаж-кх. Тхайн болх саца а бина, вуьшта аьлча,молханаш дохкар саца а дина,дIадаха-м деза…”\nБертаза, ца лаахь а лууш санна,хIора а дийнахь некъ-аренаш куьце яло арабоху хьехархой, лоьраш,кхиболу белхой цецбуьйлург ду, цхьа ши де бен юкъа ца дулуш,некъан йистош цIаньян арадевлча юха а,чIурам тIоьрмигаш дуьззина схьалахьо некъ маббу нехаш хилар. Соьлжа гIалин йистехь,Малбузехьа Iуьллуш ю МIамкхин юрт. Цу юьртахула чекх а баьлла,регIа дукъ а хадош, Кень юрт,халкъалахь Галне олучу эвлахула Теркйисте боьду некъ шаьш цIанбеш бу боху хьехархочо Меднас. Цунна хетарехь машенашкахь лелачеран оьздангаллин мах хадош хIума ду,схьалехьош гуш лаьтташехь юх-юха а нехаш охьакхиссар. Кху тIаьхьарчу хенахь шайн мукъа хан а ян а яц бохуш къамел дийриг ю МIамкхин юьртара хьехархо Медана.\nМедана: “Тхо мукъа дуьтуш дан а дац. ЦIано ян гIала а тхо дуьгу. Юьртахь дийриг доцуш, дуьнентIе мел долчу некъан йистош а тхох тешийна ю. Шовзткъа шарахь сов чохь хи доцуш тесна лаьттина канал а тхойга цIандайти,делла дIакхиссина жIаьлеш,цицигаш лехьий цу чуьра кхидерг-м дийца а ма дийцахь. Хьехархойн а,лоьрийн болх бу оццул боьхалллаш кегор? ЦIена бала бу тхойгахь баллош берг. Тхо-м ца дуьйлу тхайн лакамехь субботникашка ара. Устазора ца дуьйлу-кх. Ницкъала дохуш ду-кх! Ишколера болх боцуш цIахь,кертахь дан хIума доцуш хир вуй стаг? БIаьстенан юьххьехь къаьсттина дукха ма ду белхаш. Тхайн керта хьовза-м ца дуьту тхо. Нахана тIаьхьара и нехаш,кхаьллеш лехьийча а довлуш делара. Тхуна тIе а ца дожош дисина хIун ду. Дог делахь а, дацахь а оцу синкъерамашка, ловзаршка кхийлар-м тоьур ду…”\nХаддаза махкахь дIахьучу белхий олучу маьхаза къахьегийтарца доьзна тайп-тайпана забарш а кхоллаелла хьехархойн а,лоьрийн а го-юкъараллехь. Царех ю хIара а. Цхьаболчара ишта Iоттар еш хьовзабо хьехархой. “Шу-м къа дацара,шу-м хьоладай дара,6-7 чакхарма беха шайн долахь некъ а болуш,шаьш доцуш кхечара цу йистера шиша я чIурам тIоьрмиг хьабийча, дегабаам а беш.”


25 шо хьалха Нохчийчохь зуламаш лелийна аьлла, бехкевен нохчо Оьрсийчоьне дIавелла Бельгино\n1996-чу шарахь Нохчийчуьрчу школана тIелатар дина ву аьлла, мухIажар Оьрсийчоьне дIавелла Бельгин Iедалхоша. ТАСС агенталле бина и хаам Оьрсийчоьнан Инарла прокуратуран пресс-гIуллакххоша.\n"Инарла прокуратуран тIедилларца, Бельгин Паччахьаллин компетенте йолчу органаша экстрадици йина Оздамиров Iелина. Иза бехкево "бандиталла" лелорна а, "талораш" дарна а", - аьлла ду хаамехь.\nТалламчийн версица, 1996-чу шеран Охан-баттахь Куьрчала кIоштарчу Гелдаганан номер 2 йолчу школехь тIеман куьйгалхо хилла ву Оздамиров. Бюджетера ахча, белхалошна догIу алапаш а, дешархойн стипендеш а, лачкъо Iалашонца, цо герзашца йолу тоба вовшахтоьхна хилла. Церан карахь хилла АК-74 а, АКМ а автоматаш а, тIемалойн барзакъ а, туьтмIаьжгаш а.\nОццу шеран Охан-беттан 24-чу дийнахь школехь герзаш диттина хилла цара. Директоран кабинета чу а лилхина, зуламхоша даьккхина хилла 40,6 миллион сом ахча. Оцу инцидентехь вийна школан директор, цуьнца чохь хиллачу школан цхьана белхахочунна чевнаш йинера.\nНохчийчохь лаьцна латтош хиллачу Гадаев Мохьмадна цхьа шо ахшо хан тоьхна набахтин кIедачу хьелашкахь такха.


Шема -- Байинчул тlаьхьа Кхувейкх хи чу кхиссина хиллачу нехан декъешна юкъахь шайн гергарнаш лоьхуш бу шемахой, Халебан йистехь, 11Заз2013\nНохчийчура тIемалой Шема пачхьалкхе а бахана, меттигерчу гIаттамхошца Асад Башаран Iедалан ницкъех леташ бу бохучу хаамашна дукха хан йоццуш бен гучу ца девллера бакъдолу тоьшаллаш. Уьш карорца цхьаьна, Шемарчу тIеман джихIадаца кIезиг уьйр ю аьлла, нохчийн тIемалой дIаоьхуш бу цу махкара, бохуш дуьйцу.\nШемара Iедал доха гIерташ долу марша эскаран тIекхетта гIазот дехкинарш иза гIазот дац боху кхайкхамаш хьайре бина Шемара кхечу тIаме оьхуш болчух тера ду, царна юкъахь нохчийн тIемалой бу .\nНохчийн тIемлойн дика хан йолчух тера ду Шемарчу Iедан эскаран дуьхьал тIом беш. Шеман махкара гIаттам болабелча дуьйна, маситта махкара бусулбанан тIемалой цига чу ихна гIазот дан. Царна юкъахь нохчийн тIемалой хилара даьлча дуьйна, сиха йина вайн тIемалоша йо тIеман операциш арахоьцу Шемарчу гIаттамхоша. И тIеман операциш нохчаша еш хилара билгалонаш видиош чохь схьа гойту. Нохчийн мотт буьйцуш схьа хеза оццу операциш еш болу тIемалоша:\nЦигара хьолах лаьцна хьостанашкахул цхьа масех Бусулбан Шайхаш, Бусулба кхел олу, Фатьва арахийцира, Шемарчу Iедална дуьхьал тIом бара гIазот ду бохуш. Ткъа кхечу шайхаш иза гIазот а дац хьарам ду бохуш.\nИза гIазот ду-дац боху бIоста Фатьваш дукха даьржича, цхьа болу тIемалой Шемачуьра ара буьйла болабелла, бохуш дуьйцу тергамхоша.\nХIокху Зазадоккху баттахь нохчийн тIемалой Шемара арабуьйлуш хилара билгалонаш а хаамаш бу бохуш Либнанан махкахь цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацехь болх беш волу Рамзан Мухьмад дуьйцу:\nРамзан: Сийсара хезира тхуна, Шеман махка ДжихӀде бахна бохурш цу чохь дерг нийса доций хиъна, Шемара арабуьйлуш бу Шемара. Уьш, хIинца Туьрко махкахула Африкера Мали махка боьлхуш бу бохуш хезна тхуна Шемахь бакъ джихӀад доцийла хиъна. Ша берш бусулбанаш бу вовше бойуш. Шинхьарчарна герз луш гIазкхий бу.\nМР: Вайнаш хира бу аьлла хетий хьуна цу чуьра арабовлуш?\nРамзан: Хета. Вайнаш кхин Ӏовдал ма бу. ДжихӀад аьлча, вайниг масссарна хьалха ваьллла гӀур ма ву. Шемахь дерг нийса доцийла хиъна ара буьйлуш бу вайнаш а.\nТIемалой Африкехь болу Мали олу махка оьхуш бу . Мали мохк, Африкенна къилбседа-малхбузехь бу. Цигахь 15 миллион вахархо ву пхе къомах ваьлла. Царех 90% процент бусулба ву. Малира Таварикъ олу бусулбанаш, шайна паччахьалла йина дIакъаста гIортича, Мали Iедало Францира орца дийхира шайн мохк вовшах ца балийта. Фанцеш шайн эскар Мали дахийтина цу Бусулбийн тобанашна дуьхьал тIом болабайтира кху шара Дечкен баттахь. И тIом хIинца сецна бац.\nНохчийн тIемалошна я Шемахь я кхечхьа тIом бан оьшуш дацар шайн цIера тIом Iад битина аьлла хета Урдунера нохчашна. Африкера Мали хIун башха бу Шеман махкал. Шемара арабовла Мали махка тIом бан гIахь, ДогIанах бовда чоргIе кIел лилхина хира бу нохчийн тIемалой.


Вай кхоане Iалашъеш — Сердало\nВай кхоане Iалашъеш\n22.08.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nТатарстанера баьхкача лораша 200 совгIа долча ГIалгIай мехкарча берашта эттIадеш дарбаш даьд. ГIалгIайчени Татарстанаи УнахцIенон министерствоша баьча бартах, Казанера баьхкача лораша кхаь шера гIалгIай лорал-говзанчаш Iомабеш болх дIабихьаб. Цу хана чухьа Казанера баьхкача лораша доал дирца 200 совгIа бер эттадаьд халача потологи лазар долча унахошта дарба деш. Иштта 1000 совгIа къаьст-къаьста унахой а тIаийцаб.\nУкх деношка ГIалгIайчен Мехкдас Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бека ше волча балха цIагIа хьаьший тIа а ийца вIашагIкхетар дIадихьар профессоро, берий хирург, андролог, уролог волча Акрамов Наилацеи, хирург волча Подшивалин Андреяцеи. Белгалде деза, вай мехкара лораш Iомабеш цхьана болх бе уж пхезлагIа баьхка болга. ВIашагIкхетаре иштта дакъалоацаш бар ГIалгIайчен унахцIенон министр Iарапханаькъан Мареми, Мехка берий клиникан больница керттера лор Балайнаькъан Мухьмад-Башири.\nУнахцIенон министра Марема яхачох хIанзле хоржам баь зIамигача унахой тоаба белгалъяьккхай геттара медицина гIо эшаш болчарга хьожаргболаш. «ГIалгIайче хьакхоачаше болх дIабола а баь 40 унахо тIаэцарца консультаци е аьттув баьннаб вай хьаьший», — аьнна белгалдир министро Марема.\nЛораш вай мехка хургболаш ба август бетта 24 ди чакхдаллалца, цу хана чухьа гIалгIай мехкарча лорашца цхьана 30 совгIа бер эттIадеш дарба де лерхI цар. Iарапханаькъан Марема аьлар, иштта арара лораш тIакхувларца ГIалгIайче из болх дIахьош йола массехк шу да, цудухьа доазол арахьа дIа а ца ухаш укхаза вай мехка халача лазарашта дохьал къовсам лоаттабеш дарбаш де аьттув боал вай лорий, аьнна.\nАкрамов Наила белгалдир, хIара шоаш хьа мел баьхкача хана гIалгIай лорий балхагахьа йола говзал лакхлуш хилар а, мехка бахархой дарбанхошкахьа бола тешам совбоалаш хилар а, наьха хьашташ кхоачашдирах йола оагIо теркалъеш мехка болх беш хилар а, арахьа дIакхувла безаш бола унахой тIа-тIа кIезигагIа хулаш хилар а.\nЕвкуранаькъан Юнус-Бека ше волча тIаийцача лорашта баркал аьлар цу тайпара хьинаре болх вай мехка беш хиларах. Иштта дIахо йодача хана а цхьана хьинаре къахьегаргхиларах догдоахаш а ва ше аьлар цо хьаьшашка.\n№125 (12061), ера, 23 август, 2018 шу /Четверг, 23 августа 2018 года\n← Борьба за второй урожай\nХалкъа йоазонхо дагалаьца →\n09.11.2018 serdalo@yandex.ru 0\nСфера сохранения здоровья\nЗа окном сентябрь и… грипп


Salamworld: Бусулба Нехан Юкъараллин Маша, я Кремлан Проект?\nЗазадоккху-бутт 11, 2012\nТуркойчоь -- "Salamworld.com" интернет сайтан эмблема,16Лахь2011\nТIебогIучу мархийн баттахь Мангал-беттан, дийцарехь, 20-чу дийнахь болх бан йолалур йолуш ю бусулба нехан керла интернет портал. Цуьнан цIе ю «Salamworld»-«Салам Дуьне». Керла юкъараллин маша кхуллучу нехан Iалашо ю шайн интернет порталехь вовшашца зIе тасийта кху дуьнентIехь еа меттехь бехачу бусулба нахе. «Salamworld» юкъараллин машанехь уьш ларбина хир бу оьзда йоцучу сайтех а, бусулба дин сийсаз деш язйинчу материалех а, политиках а, бусулба нахана ца дезачу кхин долчу хIуманех а. Амма цхьаболу бусулба нах шеконца хьоьжуш бу цу проекте.\nДерриг а дуьнентIерачу бусулба нехан юкъараллин маша Salamword. Иштта цIе тиллина шайн интернет порталана иза кхуллуш болчу наха. И нах бу шайн бух хиллачу Советан пачхьалкхахь болуш.\nИ юкъараллин маша болх бан болалур болуш бу тIебогIучу Мархийн баттахь бохуш, дуьйцу цу проектан вице-президенто Азимов Ахьмада.\nАзимов: Рамазан-баттахь схьабелла дагахь ду тхо тхайн юкъараллин маша. Цу баттахь, хууш ма-хиллара, массо а агIора алсам йолу бусулба нехан жигаралла. И бутт беркате бут бу бусулба нахана. Цундела болх бан дуьйлалуш ду тхо цу баттахь. Цунах тхайна аьтто хир болу бахьана хир ду, аьлла, сатесна а ду тхо.\nАзимов Ахьмада, дийцарехь церан проект жимма къаьсташ хир ю карарчу хенахь шуьйра евзаш йолу Facebook а, и санна йолчу кхечу а интернет юкъараллин машанех. ХIунда аьлча иза хьанал проект хир ю, ислам дино бохург лардеш йолу.\nSalamworld проектехь каро аьтто хир бу кхин йолу оьшуш йолу информаци а. Масала исламан библиотека а, дешначу нехан хьехамаш а, видиоловзарш а, леррина бусулба нахана кхоьллина долу. Вуьшта аьлча, цу юкъараллан машанехь йолу материалаш хир ю бусулба наха бусулба нахана кечйина.\nSalamworld-ан хьалхара офисаш схьайиллина Москох исламан культуран центрехь а, Къаирехь а. Цу юкъараллин машанан штаб-хIусам ю Истанбулехь.\nШайн Iалашо гергарчу кхаа шарахь 3 миллион стаг шайн порталана юкъаозо ю шайн, бохуш, чIагIдо Salamworld-ан долахоша.\nАмма Salamworld цIе йолу юкъараллин маша кхуллуш бу, аьлла, хезна болу нах шеко йолуш бу цу гIуллакхах, цу проектана тIехьа лаьтта нах Оьрсийчоьнца а, кхин йолчу а Советан пачхьалкхана юкъахь хиллачу пачхьалкхашца уьйраш йолуш хиларна.\nИштта, кху тIаьхьарчу хенахь Нохчийчохь хиллачу тIамех къаьхкина яхана Францехь йехаш йолчу Амнатана хетарехь, цу проектах уггара хьалха пайда оьцур ерг ю Оьрсийчоьнан федералан кхерамазаллин сервис.\nАмнат: Дика хIума хир дара иза, нагахь иза Оьрсийчура схьа (догIуш дацахьара). “Духовные мусульманаш” бохуш долу хIума оцу юкъагIерташ хилча, цаьргара схьа диканиг хир ду, аьлла, ца хетта суна. ХIунда аьлча, гIазакхаш бохург бен цу чохь яздеш а хир дац, церан цензури къеллара бен цара хIума а дуьйцур дац. Цунах диканиг хир ду, аьлла, суна-м ца хета. Аса дукха хIуманаш доьшу оцу чохь. Российра “духовное управление” бохург дуй, цера нисса оцу ФСБ-но боххург бен дуьйцила доций хаа-кх суна.\nДерриг а дуьненера бусулба нах зIене бохуш йолу интернет портал кхуллуш хилча иза вовшахтухуш болчу нехан цIераш хаа лаьа бусулба нахана. Царна хаа лаьа хьан делла цу нахана бусулба нах юкъаозош болу юкъараллин маша схьабелла 50 миллион доллар ахча.\nSalamworld-ан долахоша уьш Казахстанера бизнесхой бу бах. Амма церан цIераш юьйцуш яц, уьш шаьш йовзуьйтур ю, бохуш, дIахьедарш дахь а.\nНури Вали куьйгалхо ву “Германерачу ОвхIанхойн он-лайн” олучу интернет сайтан. И сайт кхоьллина ю дерриг а дуьнентIехь бехачу овхIанхошна хьажийна. Нурис дийцарехь, овхIанхой тешаш бац цхьана а Москохца йоьзначу проектах.\nНури: ОвхIанхо а, бусулба стаг а санна со тешна ву иза цхьана а кепара бусулба нахана пайда бохьур боцу проект ю аьлла. Мелхо а, цо зе-зулам дохьур ду Исламана. Вайна хIинццалц гинчо гойтуш ду, цара массо а некъаш лоьхуш хилар бусулба динна зе дан а, иза сийсаз дан а.\nМахкал арахьа бехачу нохчийн юкъараллин жигархо Душуев Рахьман Гермаехь вехаш ву. Интернет агIо латтош а ву иза, нохчийн дахарна хьажийна йолу. Карарчу хенахь болчу юкъараллин машанашка цатешарца хьоьжу Душуев Рахьман. Нагахь Salamworld интернет портал бусулба дин хьеха дагахь ялахь, цо хаттарш кхуллу, бохуш, дуьйцу цо.\nДушуев: Динца доьзна долу хIума лело юкъадоккхуш далахь, цигахь дуккха а къорггера дин хууш нах хила беза, аьлла, хета суна. Уьш хилча, дин цхьаъ бен ма даций, нийса, хила ма-деззара нахана довзуьйтуш хилча, цхьа агIо хир яра цуьнах. Ткъа вуьшта, шайна хет-хетарш цу чу яздеш а, шайна ца луург чекх ца долуьйтуш а уьш лела буьйлалахь, кхин пайда хир бу, аьлла-м, ца хета суна цунах.\n«Ишак блоггер» цIе лелош волу Гаджизаде Iадлан цхьа шо хан набахтехь даьккхина ву 2009-чу шарахь Азербайджанан Iедалех лаьцна беламе хIуманаш яздина, аьлла. Salamworld кхуллуш болчу нахах лаьцна шеко йолуш къамелаш дуьйцуш шена а хезна, бохуш, дуьйцу цо.\nГаджизаде: Суна иза бизнес проект ю, аьлла, хета. Амма суна цхьаболчу Facebook тIехь болчу нахера хезна шаьш цу машанна юкъадаха дагахь дац, бохуш. ХIунда аьлча, уьш кхоьруш бу и маша кхоьллинарш Iалашо йолуш бу, аьлла, кху дуьнентIехь массо а маьIIехь болу тIахаьлла болу бусулба нах гучу а баьхна, уьш шайн Iуьналлехь латто, я уьш хьийзо, я кхин дерг цу тайпаниг дан. Амма соьгахь баккъалла а тоьшаллаш дац иза билггала иштта ду ала.\nSalamworld проектан баккъалла а болу куьйгахой муьлуш бу хууш дац. Иза концерн йолчух тера ду. Цу кампанин директор ву Ниязов Iабдул-ВахIид. И стаг куьйгалхо ву Москох йолчу Исламан культуран центран.\nТкъа и центр дакъа ду Кремалца йоьзна йолчу Оьрсийчоьнан муфтийн кхеташонан.\nНиязов гIезало ву. I999-чу шарахь Оьрсийчоьнан Пачхьалкхан Думан депутат хаьржира иза Единство олучу блокан цIарахь, шех тIаьхьо Путин Владимира куьйгалла ден Цхьааллин Оьрсийчоь парти хилла йолчу.\nСтохка дуккха а пачхьалкхахула чекхвелира Ниязов массанхьа а бусулба динан Iелам нахеа , бусулба пачхьалкхийн лидершкара а гIо лоьхуш. Ниязов хилира Къилбаседа Африкехь а, Гергарчу Малхбалехь а, Къилба-Малхбалерачу Азехь а, Европехь а. Цунна гIортор карийра Туркойчоьнан премьер-министрера ЭрдохIан Реджепера.\nНиязовс арабаьккхина болу некъ къобул бира НахIдлатул Улама олучу Индонезерачу уггара йоккхачу бусулба юкъараллин лидеро Сираж Агил СаьIида а.\nНиязов Iабдул-ВахIид реза ца хилира Маршо Радионна интервью яла. Цо шен метта хаттаршна жоп дала хьажийра шен зорбан-секретарь Курт Явиз. Цу стага дийцарехь церан фирма политикана юкъагIерташ а яц, Iедалшца уьйраш йолуш а яц.\nКурт: Оха хIан-хIа бах политикана. Иза ду тхуна цхьа а политика яц бохург. Тхо цхьана а партихьа а дац. Тхо нейтралан меттиг дIалоцуш ду. ХIоранан а бакъо ю шена хетарг маьрша ала, амма Salamworld цхьана а политикан къийсамашна юкъахь яц. Оха аьтто бо нехан вовшашца уьйраш латтон.\nЦеран шайн политикан идейш хила а мега. Церан аьтто бу шайна хетарг маьрша гайта. Делахь а тхан цхьацца билламаш бу. Кхузахь хуьлийла дац нахана тIехь ницкъа барца доьхна долу хIумнаш.\nКхузахь хир дац цхьа а террорахойн дIахьедарш а, терроре кхоькхуш чулацам болу хIуманаш а. Кхузахь цхьа а хIума хир дац адамаллина а, адамийн бакъонашна а дуьхьала хьажийна.\nЛакхохьа вист хилла Salamworld проектан вице-президент Азимов Ахьмад Дагестанехь вина ву. I998-чу шарахь Петарбухехь дешначулла тIаьхьа Москох дIавахана вехаш ву иза. Карарчу хенахь Азимов Москох-гIалин Iедалехь къаьмнийн гIулкхашкахула йолчу кхеташонан куьйгалхочуьн когаметта ву. И стаг иштта ву Оьрсийчоьнан муфтийн кхеташонан экспертийн кхеташонан юкъалелархо.\nSalamworld проектан уралалан декъашхо ву Азербайджанера Аскеров Эльчин. Цуьнан юххера уьйраш ю шайн махкарчу Iедалшца. Стохккалц Азербайджанехь динна урхалла деш Iедалан балхахь вара иза.\nЦу даржехь а волуш ислам политикана юкъаийзорца къийсам латош вара Аскеров. Цо парламентан газетан агIонаш тIехь бехке йира Азербайджанан исламан парти пачхьалкхана а, халкъана а дуьхьала диверси ярна. Аскеровс критика йира Азербайджанан президентана Алиев Ильхамана цо ишколашкахь хиджабаш лелор дихкина, аьлла.\nСтохка, Salamword-дехь болх беш а волуш, Аскеров Эльчин ГIжарийчу вахара цу махкарчу Iедалшца шайн проектаца доьзна хаттарш дийцаре дан. Курта дийцарехь, церан кампани гергарчу хенахь шен офис схьайелла кечлуш ю ТехIранехь.\nИштта Salamworld проектан куьйгалхошна юкъахь бу кхин болу боьвзуш болу диндай а, Оьрсийчура а, Азербайджанера а, Дагестанера а, ткъа иштта Юккъерчу Азера пачхьалкхашкара а бизнесхой. Схьайоьллуш йолчу интернет сайтан коьрта редактор ву Кулиев Эльмир. Кулиев Къоран оьрсийн матте даьккхина стаг ву. Оьрсийчоьнан муфтийн кхеташоно а барт бина цу нахаца Salamworld сайтана накъосталла дийра ду, аьлла.\nНохчийн юкъараллин жигархочо варе бо шайн махкахой, ойла а ца йеш цу тайпачу сайташ тIехь йозанаш а, суьрташ а, кхин долу а тоьшаллаш дитарх.\nДушуев: Цу чу яздеш долу хIума шен цIарца яздеш а доцуш, кхечуьнца яздина, ша мила ву хуур дац, аьлла, ойланца иза деш далахь, иза хуур долуш ду. Мичча хуьла хуьлий а, цхьа кхечу имейл тIе йолий а, цхьа бух карош маша бу иза. ТIаккха, шена хIун ду а ца хууш, цу чу а ваьлла, ша лелийна доцург а, шена хууш доцург а шена зуламе долу хIума яз а дина иза гучудера дац, аьлла, цунна хеташ далахь, цо цунна новкъарло йийра ю. Шайн самукъа а долий, оцу чохь дIаяздо цара уьш, тIаккха цунах цхьаболчара пайда оьцур бу, тIаккха иза цунна мел пайденна хир ду-м ца хаа суна.\nДэвис Саймон Лондонерачу экономикан школан белхахо а, Privacy International олучу центран директор а ву. Цо дийцарехь дуккха а масалш ду Iедалш технологин кампанишна юкъагIертаран. Цулсовнаха Iедалшашайн Iуналле оьцу болх бан йолалуш йолу кампанишна, церан Iуналла дон акцин пакет а оьций. Говзанчо дийцарехь, иза доьзна ду кхерамазаллин хаттаршца.\nДэвиса бах Кремалца ийна болу Salamworld-ан куьйгалхой шеко кхуллуш бу шайх.\nДэвис: Со цкъа дуьххьара цатешарца хьоьжуш вара цу гIулкхе. Суна хетара ахча луш волчу инвесторан политикан Iалашо ю-кх цигахь, аьлла. Амма кхузахь мелла а алсам Iалашонаш йолуш санна хIума ду. Уьш шалха хIуманаш лело дагахь болчух тера ду. Иза питана тасар ду. Кхузахь билггала политикан лол беттар ду. Кхузахь баккъалла а лаам бу нах литта.\nАмма Salamworld-ан зорбан секретаро Курта юх-юха а чIагIонаш йо шайниг коммерцин проект ю, бохуш. Цо чIагIдарехь цара лохуш дерг ду, бусулба нахана оьшучух пайда а эцна, шайн цIе яккха ца лууш болчу долахошна пайда бар.


"Мемориал": Хено гойтур ду, Москалькова Соьлж-ГIала яр спектакл ю я яц...\nГIадужу-бутт 05, 2017\n"Оьрсийчоьнан бакъонашларъярхо Москалькова Татьяна Нохчийчу ярах хIоттийнарг спектакль елахь а, яц и спектакль бакъдерг лохуш хIоттийна-м, Нохчийчуьра Iедалхой цIанбеш хIоттийна спектакль ю-кх", - боху Оршов Олега.\n"Мемориал": Хено гойтур ду, Москалькова Соьлжа-ГIала яр спектакл ю я яц...\nБайначу баттахь ши де даьккхира Нохчийчу еана Оьрсийчоьнан президентан цIарх адамийн бакъонаш ларъен векал йинчу Москалькова Татьянас.\nНохчийчоьнан Iедалша стохка Iай кхел йоцуш байинчу нехан тептар «Новая газетан» журналисташа Iорадаьккхинчул тIаьхьа, тIепаза шайн доьзалш байначу дайша-наноша аьрзнаш динера бакъонашларъярхочуьнга. Оцу дехаршна жоьпаш лоьхуш, араяьлла ша элира Москальковас.\nШа Соьлжа-ГIалахь яьккхинчу хенахь мIара тассал а харцо ца карийна бакъонашларъярхочунна.\nИштта и гIуллакх дирзина воккхаве мехкан куьйгалхо Кадыров Рамзан а.\n"Омбудсмен Нохчийчу а еана, цхьаболчу гIирсаша нахаладаьккхинчу тептарх дерг бакъдоцийла дIахаийтар, коьрта жамI ду цо бинчу белхан", - элира Кадыровс.\n«Новая газетан» юкъарло а хилла, «Мемориал» Центро а дакъалецира тоьпаш тоьхна байинчу нахах кхи а сов хаамаш гулбеш, баржош, талламаш дIахьош.\nЦара тIечIагIдира, вуьйцучу 27 стагах, мел лаххара а 25 стаг полисхоша стохка ГIуран-баттахь дIалаьцна хилар а, цул тIаьхьа церан гергарчарна, мел ладегIарх, церан кхолламах дерг хууш цахиллийла а.\n«Мемориало» талламаш бинчул тIаьхьа, шайгара а доллу кехаташ дIакхачийра Оьрсийчохь адамийн бакъонийн тергоечу урхалле.\nЭххар а, ворхI бутт зама яьллачул тIаьхьа Москалькова Татьянас ша толлур ду «Новая газетан» журналисташа Нохчийчохь кхел ца еш хIаллакбина бохучу нахах дерг аьлла, дIахьедира.\nГIуран-баттахь полисхошна тIелатар дина аьлла, лецна, къайлабаьхначу кегийрхойх хилларг хаийта шайна бохуш, Нохчийчоьнан Iедалша жоп ца луш, кIелбисинчу «Мемориалан» бакъонашларъярхошка а жоп кхечира, стохка Iай тIематасадаларшкахь чевнашца каравеана Бергаев Исмаил, хIеттахь, дарбан цIийне валийначу кхоалгIачу дийннехь кхелхина аьлла.\n«Новая газетан» тептарера вийна бохучу шинца шен цхьанакхетар хилира, уьш паспорташца тIебаьхкинера шена. Ша церан кехаташ теллира, вина шо а, де а дерриг а цхьанадогIуш дара аьлла Москальковас.\nТкъа бакъонашларъяран «Мемориал» Центр тIаьхьакхина, нохчийн полисхоша Оьрсийчоьнан омбудсменна гайта валийна ши кIант стохка Iай тIепаза вайначу шина вахархочун бухабисина вежарий хилар.\nЦхьаъ 24 шаре ваьлла Юсупов Мансур ву, шолгIаниг Мускиев Махьмин цхьахволу ваша ву, я Iумар я Абубакар, дIакхайкхийра бакъонашларъярхоша.\n"И ши жимстаг баккъал а маьрша ву, ткъа цаьршиннан вежарех хилларг церан гаргарчарна тахана а хууш дац", - яздо бакъонашаларъяран Центро шайн материалехь.\nМоскалькова Татьяна Нохчийчохь Кадыров Рамзанца а, Талламан комитетан векалшца а, полисхошца а цхьана а кхетта, юхайирзинчул тIаьхьа цакхетамаш кхи а совбуьйлу журналистийн а, бакъонашларъярхойн а.\nЦундела дара Маршо Радионо Оьрсийчуьрчу бакъонашларъяран «Мемориалца» зIе тасар, Москалькова Татьянас Нохчийчохь бинчу талламах цаьрга мах хадабайтархьама.\nХIахI, Нохчийчу яхана, юхайирзи Оьрсийчоьнан коьрта бакъонашларъярхо. Гарехь, ший а агIо реза а хили цо бинчу талламна: Кремль а, Кадыров а. Ткъа шуна хIун хета, дара Маршо Радионо «Мемориал» Центран Кхеташонан куьйгалхочуьнга Орлов Олеге делла хаттар, Бакаев Зеламхаца хIоттийнарг санна спектакль яра-те и, велларг денвеш, махках баьхнарш юха а балош...\nДехха дийцира бакъонашларъярхочо.\n"Хаттар кхоллало, ткъа хIунда лачкъийна и нах баларх церан гергарчу нахах?"\n"Бинчу балхана резаболчийн цIераш йохуш, хьо йицъелла кхи цхьаннан а, оцу процессехь хиллачун цIе яккха. Ахь бехк ма билла, оцу талламан инициатор, ма-дарра аьлча, "Новая газетан" журналисташ бара, уьш а ма бу реза. Ахь юьйцург Москалькова ю, хIаъ, иза а резахилла, Кадыров а воккхавоь.\nНагахь и спектакль ярий-те бохуш, ахь хеттахь, хIета "Новая газетана" а тайна и спектакль. Суна сайна хетарг хаа луш шу делахь, ас эр ду, тхуна ца хаьа, тхо хIинца а кийча дац тIаьххьара дош ала Москалькова Нохчийчу яхарх.\nТхуна хаьа, цуьнан кара хIун информаци кхаьчна а, аьлча а, информацин фальсификаци. Делахь а, жим-тIам хаамаш кхаьчна-кха цуьнга. Масала, дIабоьхкина кешнашкахь нах бу, декъий лаьттабухара хьала а даьхна, экспертиза яр тIедожо а тарло, муха, мичахь, хIун бахьанашца белла и нах, зуьйш.\nХууш ду, стохка ГIуран-баттахь, полисхошна тIелатар динера, уьш тIемалой хиллера аьлла, лаьцна кхо стаг хилар а, царна чевнаш йина хилар а\nАмма, масех беттанашкахь царех лаьцна кхи хууш хIума дацара. Ткъа хIинца гучудаьлларг хIун ду, и нах лецна, дарбан хIусаме кхачийначу 3-чу дийнахь белла хилар. Иштта и хилла хиларх тешаш санна аьр-кх вай.\nХаттар кхоллало, ткъа хIунда лачкъийна и нах баларх церан гергарчу нахах?\nКхи а цхьацца хIума къаьстина Москалькова Нохчийчу яхаран бахьанашца. Кхи дIа цундела юха а хаттар хIутту, юй-те бакъонашларъярхо кийча кхи дIа а, кIорггера, леррина и гIуллакх талла?\nТахана шена къаьстинчунна тIера дIа а татталуш, луьстур дуй-те цо и гIуллакх, шена харц информаци Нохчийчохь еллий кхета а деш?\nНагахь, ша кху тIехь сецна Iийр яц, юха а, юха охкуш, толлур ду цо бахахь, мехал ду-кх цуьнан Соьлжа-ГIала яхар. Нагахь, шена еллачу информацех тоам а бина, кхи дIа а талламан комитетца йозанашкахь кехаташ дIа-схьа а кхоьхьуьйтуш, Iийр йолуш елахь, тIаккха маьIна кхи ду цигахь.\nТIаккха, ахь юьхьанца ма-аллара, хIаъ, ю и спектакль, дера ю. Яц и спектакль бакъдерг лохуш хIоттийна, Нохчийчуьра Iедалхой цIанбеш хIоттийна спектакль ю-кх".\nЮха а, мел елахь а, дегайовхо лаьтта «Мемориалан» бакъонашларъярхошкахь, цундела кIорггера жамI дан ца хIуьтту уьш хIинца а, Оьрсийчоьнан президентан цIарах бакъонашларъечу векалан Нохчийчу ярах.\n"ЖамIаш дийца хьалхе ду цкъачунна"\nОрлов Олег ву дуьйцуш: - "Иштта ца хила а тарло. Жимма дегайовхо ю, Татьяна Александровнас а, цуьнан Аппарато а кхи дIа а талламаш дIабахьа мега аьлла. Цундела тхуна ца хаьа. Цхьа маьIна а долуш мах хадо тхо кийча дац цкъачунна. Тхуна хетарехь, я цхьанхьа Iехийна хила тарло иза, вукхунхьа цунах хьулам бина хила а тарло…\nМасане хуьлу, цуьнца цхьана бахначу цуьнан белхахошна кхи а дика гина хила а тарло хьал, амма цара а бIаьргаш хьаббан а тарло. Амма хIокху гучу суьртаца, ала хала ду, муха доьрзур ду. ЖамIаш Iорадаха хьалхе ду цкъачунна".\nЦхьа могIа гIирсаша яздира, Москальковас Нохчийчу йогIу де билгалдаьккхинчул тIаьхьа, полисхой тептарерчу 27 стеган цIа а оьхуш, церан гергарчаьрга, шаьш хIаллакдийр ду шу, цхьа арз бакъонашларъярхочун лерех тохахь бохуш, кхерамаш тийсина хилла аьлла. Бух болуш дарий и дийцарш хаьтиира оха Орлов Олеге.\n"Цхьа бакъду, Москалькова Нохчийчу а яле, къамел хилла цуьнан белхахойн бахархошца"\n"Ду, и бакъ ду,- дийца волавелира иза, - Ши де хьалха зорбане яьккхинчу тхайн материалехь оха яздира цунах. Ишта, и хаам бакъхилар тIечIагIдо "Новая газетано" а, Би-би-си-но а.\nТкъа тхо, кхоалгIа, йозуш йоцу хьаста ю, оцу информацин тоьшалла дийриг. Хьанна тийсина кхерамаш, тхуна хууш ду. Оццу бахьанашца, Москалькова Соьлжа-ГIалахь йолчу хенахь, я цуьнца а, я цуьнан Аппаратерчу белхахошца а и бахархой цхьанакхетта бац.\nАмма цхьана хIуманна тIе тидам бохуьйтур бара ас, оцу кхерийначийн цхьана декъаца Москалькова Нохчийчу а яле, къамел хилла цуьнан белхахойн.\nЦара хеттарш дина цаьрга, цундела Татьяна Александровнин карахь дера ю дуккха а информаци. Iедало дIалехьийначийн гергарчара ма дарра хьал дуьйцуш, и боллу хааамаш бу цуьнгахь. Маца, мичахь, муха дIалецна, лечкъийна шайн бераш, хоуьйтуш.\nНохчийн ницкъахоша дийцинчул а, тIехсов тоьшаллаш ду-кх бакъонашларъярхочуьнгахь. Ма дарра аьлча, харцинформаци ма яй полисхоша цуьнга дIаелларг. Иштта дуккха а альтернативе информаци а ю цаьрга кхаьчна. Цундела, и ший а агIо вовшаца юста а юстуш, зен таро ю-кх церан".\nКеп-кепарчу хаамийн гIирсашкахь иштта цхьабоса дийца даьккхира, Оьрсийчоьнан омбудсмен Нохчийчу ян масех де дисинчу хенахь, Цоцин-эвлара, Iай Iедало церан воI Шемарчу тIамехь ву аьлла, махках баьккхина МускиевгIеран доьзал а шайн хIусамчу берзийна бохуш.\nМаршо Радионо хаьттира оцу доьзалан кхолламах, къинхетам а бина, Iедало баха ца буьту-те уьш шайн ворхIе а дай баьхначу юьртахь аьлла хеташ.\n"Тхуна ца хаьа, я МускиевгIарна шайна а ца хаьа. Ала хала ду. Хаа гIортахь, нохчийн хьаькамийн коьрта чу довла дезар ду тхан, церан къайленаш ястархьама. Тхуна ца хаьа, церан коьртехь хIун ду. Я цхьана ханна, талламаш берззалц битина уьш цIа я гуттаренна а баха буьтур бу, гонах дуьйцург дIадайархьама, ца хаьа.\nАмма бакъду, Москалькова Нохчийчу ян масех де дисинчу хенахь, МускиевгIар цIаберзор, бакъонашларъярхо ярца доьзна балийна хилар а. Вайначу вешин Махьмин меттан МускиевгIеран шолгIа ваша дIагайтархьама.\nТхуна хууш дац баккъал а Махьмех хилларг, амма "Новая газетан" тептарехь кхелашка а ца хIиттош, тоьпаш тоьхначарлахь ю цуьнан цIе а. Москалькова тешорхьама дина хIума ду, иштта бакъдолуш санна ма хIутту сурт.\nЦIера, шен хIусамера схьавалийна хIара аьлла, дIагайта. Амма цара гайтинарг Махьма ма вац, цуьнан ваша ву-кх. Ишта хIоттийна сурт ма дара и. ХIунда-м ца хаьа, амма бакъонашларъярхо тешна оцу суьртах.\nХаац, дешнашкахь-м боху цо, дагахь хIуъа а делахь а. Цундела, кхи дIа хIун хилла оцу доьзалзх, суна хууш дац. Цхьанна ца хаьа аьлла хета суна".\nДахначу шеран Iай, йина кхел а йоцуш, тоьпаш тоьхна, Нохчийчохь байинчу нахах «Новая газетан» журналисташа дIакхайкхоран гIуллакхах йист а ели, иза теллина а дели аьлла, тIаьххьара тIадам а хIоттийна, гIуллакх архиве охьадуьллийла яц аьлла хета «Мемориал» Центран куьйгалхочунна Орлов Олегна.\nКхи дерг ца дийцича а, цхьа бахьана а тоьар ду боху цо, долийнарг кхи дIа талла, тесна а ца дуьтуш.\n"И гIуллакх толлуш цахиларна ца боху ас, и тайпа низамаш дохош, зуламаш Нохчийчохь кхи лелор дац аьлла, тешам бац тхоьгахь, цундела а боху ", - дерзийра шен Маршо Радиоца хилла къамел "Мемориал" Центран Кхеташонан куьйгалхочо Орлов Олега.


ХIокху материалан автор ву Кавказ.Реалиин корреспондент Билалов Мааз\nЧиллан-беттан 26-хь мила ву ца хуучу стага тIелатар дина Европерчу цхьана пачхьалкхехь вехачу вевзаш волчу нохчийн блогерна Абдурахманов Тумсона. Цу хьокъехь ша Абдурахмановс яьккхина видео сихонца яьржира социалан машанашкахь.\nБолчу хамца, вижина Iачу Тумсон петара чуваьлла и стаг, полицин белхахо хиларан моттаргIа а лелош. Блогер вен гIоьртина иза, коьртах жIов а тоьхна. Амма Тумсос дуьхьало йина цунна. Цуьнгара жIов схьа а яьккхина, иза лаца аьтто баьлла Абдурахмановн.\nЛатийна камера а йолуш, блогеро хоьтту цу стаге, мила а , мичара а ву хьо, бохуш. Лаьттахь Iуьллучу стага дуьйцучуьнца гучудолу иза Нохчийчуьрчу Iабдурахьман цIе йолчу стага ваийтина хилар.\nТIелатар диначуьнан цIе Руслан ю. Цо дийцарехь, цуьнан нана закъалтана лаьцна латтош ю изаТумсо вен ваийтинчу наха.\nАбдурахманов Тумсон Германехь вехачу жимаха волчу вашас Iабдурахьмана дийцарехь, тIелатар дечу хенахь блогер цIахь ша цхьаъ хилла. Зуда а, бераш а кхечу меттехь хилла. Цо бинчу хаамца, Тумсо карарчу хенахь дарбан хIусамехь ву. ТIелетар динарг а ву дарбан хIусаме охьавиллина.\nБлогер Абдурахманов гIарвелира Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанна критика еш хиларца. Цунна тIелатар дина, Францехь Лилль гIалахь хьешан цIийнехь кхин цхьа нохчийн блогер Алиев Iимран (Мансур Старый) вийна дукха хан ялале. И бахьана долуш шайн кхерамазалла хьокъехь синтем байна бу нохчийн мухIажираш.\nТкъа хIун бахьана ду Нохчийчохь Кадыров Рамзана дIахьочу политикан дуьхьалончашна Iаткъам бар жигара даларан?\nСулейманов Эмиль кхерамазаллин политикехула говзанча ву Прагерчу Карлован университетехь. Дуккха а хан ю иза Европерчу нохчийн диаспоран дахар шен тидамехь латтош волу.\n"Соьлж-ГIалара режим ерриг а билгалонаш йолуш ю тоталитаран урхаллан. Цунна Iуналла дан лаьа нохчийн дахаран ерриг а агIонна, шайна юкъахь духар лелор а, зуда ялийча адамийн лелар а, наха вовше дуьйцург а, социалан машанашкахь нохчийн лелар а долуш. Социалан машанаш доза доцуш хиларна, ткъа даймахкал арахьа бехаш бIеннаш эзарнаш нохчий бу, диаспорна Iуналла дар вуно мехала хIума ду Кадыров Рамзанна", - боху Сулеймановс.\n2015-чу шарахь дуьйна Дудаев ЖовхIаран цIарахчу дуьненаюкъарчу машарбаран батальонан командир а, вевзаш волу Европерчу нохчийн диаспоран юкъараллин жигархо а волу Осмаев Адам тешна ву Нохчийчуьрчу режимо республикехь вуно шуьйра коррупци яржийна а, тирани хIоттийна а хиларх. Цо дийцарехь, адамаш кхоьру цигарчу Iедална критика ян.\n"Интернето аьтто бо и дозатохарш кIелдита. Цундела ур-аттал бакъдолу дешнаш а кхераме ду царна, ткъа Европерчу блогершна бохам болу цу режимера. Советан Пачхьалкхехь дехаш хиллачу къаьмнашна юкъара маршо еза адамаш цхьаьнакхетар вуно кхераме ду Нохчийчуьрчу режиман да волчу Путинан режимна", - дуьйцу Осмаевс.\nIедалша хьийзорна махкахвала дезна нохчийн оппозицин блогер ву Абдурахманов Тумсо. Видеоблогаш дIахьош ву иза Абу Саддам Шишани (ABU-SADDAM SHISHANI) тIеэцначуцIарца YouTube-хь (260 000 язвалархо) а, ткъа иштта телеграм-каналехь а (19 102 язвалархо).


Оьрсийчохь кхиазхошна вакцина маца тухур ю дийцина Гинцбурга\n"Спутник V" вакцина кхоьллинчу Гамалеян цIарахчу Центран куьйгалхочо Гинцбург Александара хаам бина, 12 шарера 17 шаре кхаччалц хан йолчу берашна COVID -19-на дуьхьал вакцинация яр долор ду аьлла Оьрсийчохь Гезгмашин-беттан (сентябрь) 20-гIа де тIекхачале. Цо дийцарехь, кхиазхошна юкъахь алсамдаьлла и цамагар кхин а хала такхар, хаам бо Свобода Радионо.\nТкъех сов берийн дарбан цIийнашкахь кхиазхошна тIехь зуьйш ю "Спутник V" вакцина. Оцу талламехь дакъалоцуш ду 100 бер. Кху, Товбеца-беттан 6-хь царах 21-нна тоьхна вакцинан хьалхара компонент. Шина беран температура хьалаяьллера 37 градусе кхаччалц, дийцина Гинцбурга.\nГамалеян цIарахчу Центро Мангал-бутт (июнь) чекхболуш кехаташ чуделира Оьрсийчоьнан могушалла ларйон министралле, берашна тIехь клиникан зераш дарна бакъо йоьхуш. Хьалхо хаам бинера, оцу зерашкахь дакъалоцур ду 350 кхиазхочо аьлла. Царна луш бу вакцинан лахбина барам.\nМолханашна регуляци йон Европерчу центро, къобалдина керла кеп йолчу коронавирусан инфекцина дуьхьал 12-15 шераш долчу берашна вакцина тохар кхушара Стигалкъекъа-баттахь (май).\nДелахь а, Дерригдуьненан могушалла ларйон вовшахтохаро (WHO) Мангал-бутт чекхболуш а бен бакъо ца елира Pfizer вакцинах пайда эца, лаккхара риск йолчу категорерчу 12 шаре девллачу берашна иза тухуш.\nХьалхо WHO-организаци дуьхьал яра кхиазхошна мехий деттарна, цу кепара вакцина лелор кхераме дац аьлла тоъал тоьшаллаш ца хиларна.\nДIадахначу кIиранах Haaretz газето хаам бира, Израилерчу коронавирусехула йолчу экспертийн тобано хьийхира вакцина тоха мегар хилар 12 шо кхачанза берашна аьлла. Буьйцурш бара еххачу хенахь цамгар ловш болу дархой а, ткъа иштта COVID-19 кхетта и цамгар чIагIйелла мега аьлла шеко йолуш цхьаъ хилла а цамгар ловш доьзалхо волчу доьзалшкахь долу бераш а.


Хаьлхара жамIаш довзийтина харжамашкахь Нохчийчохь дакъалаьцначу харжамхойн. "Харжамаш" (ГАС-Выборы) олучу автоматизацин системо далочу терахьашца, делкъал тIаьхьа 3 сахьт даьлча кхажтасарехь дакъалаьцна 27,18 % харжамхоша. цуьнах лаьцна хаам бо меттигерчу хаамийн гIирсаша.\nТкъа ерриг а Оьрсийчоь схьаэцча и терахь ду - 16,85%.\nНохчийчохь хоржуш ву республикан куьйгалхо а, Нохчийчоьнан цIарах Оьрсийчоьнан пачхьалкхан думан а, республикан парламентан а, Соьлжа-ГIалин думан а, ткъа иштта шина гIалан а, 14 муниципалан кIоштан а, 174 эвлан депутаташ.\nОьрсийчуьрчу Ппачхьалкхан думан депутатийн харжамашкахь дакъалаца регистраци йина 14 партина. Царна юкъахь ю КПРФ а, "Зелёные" а, ЛДПР а, "Новые люди" а, "Единая Россия" а, "Справедливая Россия - За Правду" а, "Яблоко" а, Партия Роста а, Российская партия свободы и справедливости а, "Коммунисты России" а, "Гражданская платформа" а, "Зелёная альтернатива" а, "Родина" а, ткъа иштта пенсионерийн Парти а.\nОьрсийчуьрчу 11регионехь, шайна юкъахь Нохчийчоь а йолуш, хоржур бу куьйгалхой, 39 регионехь депутаташ хоржур бу низамаш дохучу гуламашка.\nКхажтасар дIадоьрзур ду кIиранан дийнахь Гезгмашин-беттан 19-хь.


Лахьан-бутт 27, 2015\nОьрсийчоьно Туркойчоьнна дуьхьала экономикан санкцеш кхайкхорг хиларх, шена хезна дац аьлла дIахьедар дира Оьрсийчоьнан президентан зорбан-секретара Песков Дмитрийс. -Туркойчуьра хIуманашна эмбарго йийра ю бохург дац иза. Цигара хила мегачу кхераман дуьхьала чIагIдарш ду-, аьллера цо.\nАмма, жимма тIаьхьо, премьер-министра Медведев Дмитрийс, массо а министралшна а, федерал урхаллашна а тIедожийра, Туркойчоьнна дуьхьала ян мегачу санкцех шайна хетарг кечде аьлла.\nКоьртачу декъана иза хьакхалуш ду туркойн бизнесхоша Оьрсийчохь дIахьочу инвестицийн проектех. Цхьана ГIирма ахгIайренехь туркоша 500 миллион долларан уьш йолийна ю. Цу юккъе йогIуш ю заводаш а, туристийн объекташ а, кIади деш йолу фабрика а, кхин дIа а. Уьш ша ерриш а, меттигерачу Iедалша, сацийна. Юха схьа маца йоьллура ю а ца хаьа.\nОьрсийчоьнан юьртбахаман министро Ткачев Александра а хаам бира, Туркойчуьра чуяхьачу сурсатех 15 процент пайда эца мегар долуш яц аьлла. Царна юккъахь шайна карийна бохура пестицидаш а, нитраташ а, нитриташ а, иштта кхин дIа а.\nТIебогIучу баттахь дуьйна, Туркойчуьра котаман жижиг а сацош ду чудохьчуьра. Цу юккъахь а бактериш карийна шайна боху цара.\nЦхьацца лараршца, Оьрсийчохь мел лаххара а 20-25 процент туркойн стоьмаш а, хастоьмаш а ду. Ткъа, ша Туркойчоьно Оьрсийчоьнна латточу юьртбахаман продукцех беккъа пайда, ахчане диллича, I миллиард Iамеркан долларе кхоччуш бу, бохуш дуьйцу диллинчу хьосташа.\nЛахьанан беттан 26 дийнахь, къаьстира, Роспотребнадзор олу хьукмат, Туркойчуьра схьакхьоьхучу берийн бедарийн дикална реза ца хилар.\n-Дийна шарахь, шаьш бинчу талламо, гойту, берийн бедаршца а, мебельца а, кхачамбацарш хилар-, аьлла ду, оцу хьукматан официала хаамехь.\nСурсатех а, берийн бедарех а, бина сацам, дуьххьара хьакхалура бу, Оьрсийчу Туркойчуьра иза яхьачу совдегархойх. Шерашкахь дIанисбина болу болх, цхьана дийнахь, бухуш лаьтта хIинца церан. Несар-гIалахь, берийн бедарийн йоккхачу туьканна долахо ву Исмаилов Лема. Шеца Маршо радионна корреспондент зIене ваьлча, дуьххьара цо аьлларг дара, ша хIинца, Iаш ву, кху пачхьалкхера мича гIура вара теша бохуш. Ткъа туркойн а, оьрсийн телхачу юкъаметтигах цо иштта элира.\nИсмаилов: «Туркоша, шаьш беш болу болх цIена а дика бо. Цигара чуяхьаш йолу хIума, ша диканиг ца лахь вониг ала хIума дац. Амма, ас тахана эра дара, оцу берийн а, баккхйичеран а кхераме ерг, тахана оцу Туркойчоьнан а, Оьрсийчоьнан а эскархой а, кеманаш а, ши президент а ву. ГIалахь дина долу маьждиг а туркоша дина ду. Шай куралла бахьанехь, цара и юкъаметтигаш йохош хала хета суна».\nГеннара, хьакъболчу политикийн санна, хьежам болуш ву аьлла ца хета нохчийн совдегархочуьнна Исмаилов Лемина, Оьрсийчоьнан а, Туркойчоьнан а президенташ. Цундела, иза шинна а къоманна бIостнехь доьрзура ду аьлла хета шена бохуш вара иза.\nТкъа, хIун дийр ду аш кхин дIа? 12 шарахь бина болу болх, сацора бу, я кхин цхьа агIо лохура ю, иза кхиъ дIабан, аьлла деллачу хаттарна иштта жоп делира Исмаилов Лемас.\nИсмаилов: «Гуьржийн махкахула, Молдавера а, Хорватера а чуяхьара ю хIума. Схьаян меттиг карора ю. Механ еза хира ю-кх. Тахана Оьрсийчохь алапаш тIекхеташ дац, ткъа мехаш хьаладовлуш ду. Наха кIеззиг оьцура ю».\nДаиман санна, Нохчийчоь а билгалъялла оцу девнехь. Соьлж-ГIалахь кегирхойн митинг дIаяхьара. Туркоша динчу, Европехь уггаре а доккха а, хазчу а маьждиган хьалхахь, уш емал беш карлаьцна кехаташ а долуш акци яра иза. Ала догIу, нохчийн юккъараллехь, даггара тIетовш бац туркошна дуьхьала болийначу къийсамна.\nТуркойчуьра сурсаташ а, бедарш а, дIовшин лерина Оьрсийчохь


Нохчийчохь 8 дагестанхо верах долу дов Дагестанерчу кхеле листийта тарло\nОьрсийчоьнан Лакхарчу кхело Дагестанан кхелахошка листа дIадала тарло 2016-чу шарахь Нохчийчохь, меттигерчу полисхошна 8 дагестанхо тIелетта аьлла, айдина дов. Дагестанерчу адвокатийн дехар кхочушдеш, шегара пурба кхайкхийна Нохчийчоьнан лакхарчу кхело.\nКегийнах, Махаев Пахрудин, Магомедов Ислам, Узданов Гашим, Джамалутдинов Шемал Д., Госенов Госен, Джамалутдинов Камил, Клычев Клыч, Джамалутдинов Шемал М., Герзлой-Юьртаний, Энгал-Юьртаний юкъарчу некъа тIехь байира Нохчийчуьрчу ницкъхоша, даржийра, шаьш машенаш совцо гIоьртича, оцу наха шайна тIе герз диттира, аьлла.\nХилларг довзуьйтуш, мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана хаийтира, "Дагестанера зуламхой" массех баттахь гIиртина Нохчийчохь диверсеш ян, ницкъхошна иза хууш дара, аьлла.\nКхелхинчийн гергарчара чIагIдарехь, харц лоь Iедалхой, кегийнахах виъ лаьцна вигина хилла ХIинжа-ГIалара, ткъа виъ – Хасу-Юьртара. И нах лоьцуш гина тешаш а бевза шайна, чIагIдо бакъоларъяран "Агора" юкъараллерчу адвокаташа Сабинин Андрейс а, Денисенко Сергейс а.\nНохчийчохь айдина и дов кхеле кхаьчна, дерзадайта байинчийн гергарнаш дуьхьал хилар бахьана долуш, боху адвокаташа.


Сокуров СПЧ кхеташонна юкъарваккха веза, боху "нохчийн бакъонашларъярхоша"\nОьрсийчохь вуно шуьйра вевзаш волу кинорежиссер Сокуров Александр\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Iуналла дечу гражданийн юкъаралла кхиоран а, адамийн бакъонашкахула а йолчу кхеташонан декъашхоша, Оьрсийчоьнан президента Iуналла дечу Адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонна юкъарваккха веза аьлла, кхайкхам бина режиссёр Александр Сокуров. Оцу кепарчу инициативица кхайкхам бина Президентан Кхеташонан (СПЧ) гIантдега Фадеев Валерийга, Нохчийчуьрчу СПЧ-н гIантдас Алиев Тимура.\n"Оцу кепара ларамечу органехь Оьрсийчоьнан хьашташна ямартхо, пачхьалкхана дуьхаьл ойланаш йолу, ксенофобин хьажар долу стаг хуьлийла доцун дела", - аьлла яздина ду Алиевн кхайкхамехь.\nОцу кепара дIахьедар даран бахьана ду Оьрсийчуьрчу режиссера Оьрсийчоьнан президентца Путин Владимирца хиллачу цхьаьнакхетарехь Кавказера хьал хьахош дина дина къамел.\nАдамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан декъашхошца хиллачу онлайн-цхьанакхетарехь Оьрсийчоьнан президентан а, кинорежиссеран Сокуров Александран а шога къамел хиллера, Оьрсийчохь Iитталучу дуккхаъчу проблемех лаьцна цо дIа а хьедеш, пачхьалкх хийца еза аьлча. Сокуровн къамеле а, цунна Путина деллачу жоьпе а хьажа аьтто бу Кремлан сайта тIехь зорбане яьккхинчу видеохь, (стенограммехь зорбане яьккхинчу видео тIехь хIара дискусси цкъачунна яц ).\nШен къамел долийра режиссеро чоьхьарчу Оьрсийчоьнан политикех лаьцна, беза мах цуьнан хилар хьахош, Беларусь а, ша шен суверенитет дIакхайкхийна Къилба ХIирийчоь а, Шема а пачхьалкхо "латтош" хилар билгалдоккхуш. Иштта режиссеро критика йира карарчу хенахь Оьрсийчоьнан дIахIоттамна, большевикийн политикан тIаьхье хиларх дIа а хьедеш.\nСокуровна хетарехь, Оьрсийчоьнан декъехь а йолуш, "къаьмнийн башхаллаш" лелайо цара, церан шайн "эскарш" ду, "паччахь" ваьлла церан. "Федераци ю, ткъа стенга яхна Оьрсийчоь?"- хаьттира Сокуровс.\nУггар а йоккха проблема лерира цо Къилбаседа Кавказехь долу хьал, доккхачу декъанна, Нохчийчоьнна мехкан дозанан дакъош дIаделлачул тIаьхьа йолийна ГIалгIайчуьра протесташ хьахош, оцу тIехула лаьцна латточу протестан лидерийн цIераш а йохуш, уьш маьршабахар тIе а дожош.\nИштта Сокуровс аьлла, федерацехь "дукхахболчарна оьрсий ца безаш санна" шена хетарх. "Вайх дIакъаста лаьа", - элира режиссеро, шен къамелаш хиллачу Кавказерчу бахархошна хетарг чоьте а оьцуш.\nСокуровс хьахийра пачхьалкхехь ницкъаллин структурийн "политизацех" а, жигара бахархойн позици бахьана долуш кегийрхой леца оьшуш цахиларх а, "ницкъе, жигара оппозици" эшарх а, коммерцица йоьзна йоцчу организацешна тIаьхьабевлла лелар а сацон деза аьлла.\nРежиссеро дагаяийтира Путинна, ша шена тIе куьйгаш даьхьна, елла журналист Славина Ирина а, бакъоларъярхошна хетарехь, бух боцчу гIуллакхна тIехула чохь латтош волу историк Дмитриев Юрий а, талламхойн тергонехь латтош волу политик Резник Максим а, зорбан гIирсашца а, коммерцица йоьзна йоцчу организацешца лелон дискриминаци, уьш "арахьара агенташ" а лоруш, пачхьалкхера кегийрхой дIаоьхуш хилар а, - кхайкхамбира президенте ойлаяхьара аьлла, хIун нийса дац пачхьалкхца, стенгахь хуьлуш ду хIара дерриг а.


Оьрсийчоь -- Президент дарже хIуттуш волу Путин Владимир а, цу даржера дIаволуш волу Медведев Дмитрий а Кремлехь инаугурацехь, 07Стиг2012\nМоскох, Кремлан Доккхачу ЦΙа чохь дΙабаьхьна ши бутт хьалха Оьрсийчоьнан президентан харжамашкахь толам баьккхинчу Путин Владимирна тажтилларан барам. Диъ шо даьллачул тΙаьхьа юха а, кхоазлагΙа, Кремлан коьрте кхаьчна иза, амма хΙинца шен даржехь Ιан низамо цунна кхачош ду 6 шо.\nПутин Владимира кхоазлагIа а президент дIахIуттуш чIагIо йира, Оьрсийчоьнан конституцина тIе куьг а диллина.\nПутин Владимир: Аса чIагIо йо Оьрсийчоьнан Федерацин президентан декхарш кхочуш деш, лара а лара, лар а ян бакъонаш а, маьршонаш а адаман а, махкахочуьнан а.\nМедведев Дмитрийгара керла хаьржина волчу президенте бакъонаш дIаяла ийшира 8 минот. Инаугураци еш йолу церемони дIаяьхира, ондда кхерамазалла ларйеш а йолуш. Иза йолаелира дийнахь 12 сахьт даьлча. Путинан машенийн ковр Кремле еара, наггахь а бен схьадоьллуш доцучу, Спасские олучу кевнехула.\nКремле кхайкхинчу хьешашна юкъахь вара Путинца президентан дарж къовсуш хилла волу 4 кандидат а, Советан пачхьалкхан президент хилла волу Горбачев Михаил а, Италин премьер-министр хилла волу Берлускони Сильвио а, Ельцин Борисах йисина йолу Ельцина Наина а.\nМедведевс шен вист хиларехь баркалла элира 4 шарахь президентан даржехь шена болх беш гIо динчу нахана. Путин зеделларг долу политик ву, бохуш, вара иза.\nМедведев Дмитрий: Со хазахеташ ву тахана президент Путин Владимир Владимирович хIуттур хиларна, вайн пачхьалкхан дукхах болчу махкахоша гIортор еш волу зеделларг долу стаг, доьналла долу кьуйгалхо.\nПутина, ша чIагIо йинчул тIаьхьа дош делира демократи кхиор а ю ша, адамийн бакъонаш лар а йийр ю ша, аьлла.\nПутин президентан дарже дIахIуттучу хенахь цкъа а ца хиллачу кепара дукха полицин белхахой бара Москох юккъехь. Оьрсийчоьнан коьртачу гIалахь оцу миноташкахь дIайоьлхуш яра дуьхьалонан акциш.\nПутинан кхоалагIа хан - набахтехь йоккху хан, бохуш, кхайкхамаш бора цара.\nОьрсийчоьнан чоьхьарачу гIуллакхийн министраллан Москох урхаллан векалша бинчу хаамца, 120 стаг дIалаьцна гIалин юккъехь, бакъо а йоцуш, пикет дIаяхьа гIоьртина, аьлла. Царна юкъахь вара ПАРНАС олучу партин куьйгалхойх цхьаъ волу Немцов Борис а, вевзаш волу бакъонашларярхо Пономарев Лев а, кхиберш а. ТIаьххьара болчу хаамашца, и нах дIахецна.


ГIалгIайчуьра жигархо изоляторе хьажийна юха а\nЕссентуки гIалин кхело юхабаьккхина гIалгIайн хьалханчех волчу цхьанна, Погоров Ахьмадна, цIахь лаьцна сацо магош бина хилла сацам – юха а изоляторе хьажийна иза.\nБахьана карийна, адвоката Гагиев Мохьмада дицарехь, экстремистийн тобанца хиларна иза бехкевеш хиларца: хIинццалц цунна бехкедийриг дара Iедалан векалшна гIелояр. Бехктакхам толлуш ю федералан гонан Къилбаседа Кавказехула йолу Коьрта талламан урхалла.\n“Карарчу ханна соьгахь яц официалан цхьа а информаци, цхьа кехат, кхел ладегIаршка гуллуш ца хаийтина тхуна, 22-23-чу буса хилла иза. Цхьа а хаам бац бина, я бакъонаш ларъярх а дац дуьйцуш хIума. Тахана материалаш йовзийта еза тхуна, цул тIаьхьа алсам хир ду хьолах лаьцна дийца”, - элира Гагиевс Кавказ.Реалиига.\nХьалхо ГIебарта-Балкхаройчоьнан Лакхарчу кхело хийцира лаьцна латторан кеп ГIалгIайчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн экс-министрна, Дуьненаюкъарчу гIалгIайн къоман конгрессан декъашхочунна Погоров Ахьмадна.\nБакъоларъяран "Мемориал" центро (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентан статусе яьккхина "Мемориал", амма "Мемориал" цунна реза ца хилла. – Редакцин билгалдаккхар.) Погорова Ахьмад политикан тутмакх лору.\nВорхI стаг ву кхеле хIоттийна: Барахоев Ахьмад а, Мальсагов Муса а, Хаутиев Багаудин а, Чемурзиев Барах а, Ужахов Малсаг а, Нальгиев Ахьмад а, Саутиева Зарифа а. Цара массара а бехкаш тIе ца дуьту.


Украина -- Савченко Надийа, украинан пилот\nУкраинерчу сепаратистийн карахь йолчу Луганскехь лаьцна, дIа а йигина, оьрсаша шайн махкарчу Воронеж-гIалин набахтехь латтош ю украинахойн кемалелорхо Савченко Надия. Иза бехкейо бахначу бетта юккъехь Донбассехь оьрсийн ши журналист вуьйш дакъалацарна.\nОьрсийчоьнан Iедало юха а шегахьа а ийзош дуьйцу Савченко Надийа Воронежерчу набахте кхачаран некъ бовзуьйтуш. Иза Донбассерчу тIамах бевдда баьхкинчу нахаца еанера боху цара Оьрсийчу. Ткъа Украино чIагIдо, кемалелорхо Луганскерчу сепаратисташа, шаьш лацча, елла кремлхойн кара бохуш. Оцу хьокъехь сагатдо Украинан президента Порошенко Петрос, протест дIакхайкхийна арахьарчу гIуллакхийн министралло.\nЦхьа хан хьалха шайн мехкан машарбаран тобанца Иракъехь хилла йолу МИ-24 беракеман штурман, 33 шо долу Савченко Надийа сепаратисташа лецира Луганскан къоштарчу Счастье-гIалина гергахь, лаамехь тIаме хIоьттинчу «Айдар» тобанехь иза йолуш. ХIетахь иза лаьцча шаьш цуьнга бина хаттам тIехь болу видео яржийра Луганскерчу оьрсийн сепаратисташа.\nВоронежерчу ханна леринчу набахтехь кхобучу Савченко Надиягара хьал довза аьтто белира Маршо Радион. Оцу хьокъехь дуьйцу йоьIан адвокатех цхьамма. Ала дашна, Оьрсийчохь шен маьрша дог-ойла хиларца вевзаш а, цхьа хан хьалха феминистийн Пусси Райтерчу набахтехь Iийначу мехкарийн агIор кхелехь дакъалаьцна а ву иза - Фейгин Марк.\nСавченко Надийа муха кхаьчна хила тарло Оьрсийчуьрчу набахте бохург цунна иштта го.\nФайгин: «Кхеташ ду, парггIат Воронежерчу хенан набахтехь цуьнца маьршша къамел дойла да, делахь а лартIехь верг тIаьхьакхиа хала дац иза лаьцна юйла а, кхуза схьаеллийла Луганскерчу хакъан республика шайх олучу тобанаша. Сан цхьана а кепара теша бух бац, цо шен лаамехь Оьрсийчоьнан доза а хадийна, иза дозанехь цхьана тобано лаца а лаьцна бохучух, иза фантастикера хIума ду».\nНабахтехь гIело йой те Савченко надияна, кхайчаой те цуьна дуьненаюкъарчу низамаша тутмакхна луш йолу бакъонаш? Цунах богу Оьрсийчуьра набахтеш дика евзаш болу миллионаш украинахой а, ша Оьрсийчуьра сина маьрша болу нах а.\nВоронежера бакъоларъярхой а бу украинахойн кемалелорхочух дог лозуш а, иза латточу набахте кхаьчна а. «Оьрсийчоь кIелояр доцуш» цIе йолчу юкъараллан меттигерчу декъан куьйгалхо ву Малахов Анатолий. Иза а хилла набахтехь Савченко Надия ган вахана.\nМалахов: «Со и йолчу кхаьчна, шена вон хилча, я йиттина хилча, адам Iадийна Iаш хир дара. Маьршша ду лелар, маьршша буьйцу оьрсийн мотт а. Цхьана а тайпа ницкъ биний хьуна хаьттича, хIан-хIа боху».\nАмма мел мухха а делахь евзаш йолу украинахо таханенна тутмакх ю Украинехь лелачу харцонийн ша декъахь яц бохуш дуьне а тешо гIертачу Оьрсийчоьнан.\nКъоначу зудчунна атта дац шена тIехула хьийза политикан а, юридикан а кийтарлонаш лан а, царех дог-ойла ца оьшуш, кхетам ца телхаш маьрша йиса а.\nОцу маьIнехь дара Маршо Радиога Савченко Надиян адвоката Файгин Марка дуьйцург а.\nФайгин: «Надийан леларх баккхийбе нах. Со хьаьжна иза лаьцначара ен юьгуш яьккхина видео, иза оцу нахана тIехь йоьлуш го. Къонахалла гойту цо, даймахканна делла дош кхочуш а до. Цо баккхийбебо мехкан малхабалехь боьду тIом тергонехь кхобу дукхахболу украинахой. Суна а лаьа, цуьнан макхкахой тешон, дахар дерриг а доьхна, дIадаьлла дац. ХIинца мелла атта хила тарло цунна, иза цигахь, Луганскехь, кхалха а ма тарлора! Ткъа хIинца адвокатех а дозу дуккха а, дерриг а ца дазахь а. Цундела со гIоьртира мелла а цуьнан догъэца».\nУкраинан дипломаташ, пачхьалкхан хьукматаш ю дуьненаюкъарчу урхаллашка Кремло Украинехь лецна, я лецийтина нах Оьрсийчу а кхачош, набахтешка хийшош хилар Европан кхеле дуьллуш аьрзнаш яздеш. Ткъа Оьрсийчоьно даима а санна къера дареш до ша хIуманна а бехке а яц, шен украинахошца цхьа а гамо а яц бохуш.\nУкраинера кемалелорхо лаьцна кхобу Оьрсийчоьно


Ассаламу Iалайкум! Брат вчера меня просто замучил один возникший в голове вопрос: я вдруг подумал а хьарама-м дац те использование нелицензионных программ на компьютере? например Windows? у меня например словарь ABBYY Lingvo крякнутая (т.е. взломанная). иначе надо покупать. и еще я не знаю может такие вопросы от шайтана и это лишнее в голове?\nДукхах болчу таханлера Iелам-наха мегаш дац аьлла, и программаш йинчара бакъо елла йоцучу агIор уьш лелор, церан бакъонаш йохор йолчу кепара уьш лелор, масала, ахь ма-аллара «кегйина программаш» лелор. ХIунда аьлча, и программаш даьхни ду, уьш йинчара уьш еш дуккха а къахьегга, царна тIехь хан йайъина, дуккха а даьхни дайъина уьш кечйеш, тIейогIучу заманахь уьш дIайохкарца шайна са хилийтархьама. Цундела уьш муьлхха а кхидолу даьхни санна лору, масала машен а, телефон (заIар) а, муьлхха а кхидолу даьхни ларалуш долу хIумма а санна. Ткъа хьадисехь аьлла ду: «Бусалба стеган даьхни цуьнан пурбанца бен лело мегаш дац». Яздечу жайнийн а, керла юкъайохучу хIуманийн а, иштта и санна долчу кхидолчу гIуллакхийн а бакъонаш ларйан езаш хилар билгалдина ду таханлера ФикъхIан шина Гуламан сацамца цхьатерра.\nТIаккха, и хьакъ лардан дезаш хиларехь а, и бакъо йохо мегаш ца хиларехь а башхула яц и хьакъ дерг бусалба хилча а, керста хилча а, хIунда аьлча бусалба нахаца тIом беш воцучу керста стеган бакъо а бусалба стеганиг санна ларйеш ю. Амма нагахь санна оцу бакъонан да бусалба нахаца тIом беш болчерах велахь, цуьнан и бакъо ларйар важиб дац. Цхьаболчу Iелам-наха мегар ду аьлла и программаш а, си́ди́ш а, жайнаш а ша шена лелорхьама церан сурт даккха. Амма нагахь санна церан сурт доккхуш верг цу балхах шена са́ хилийта гIерташ велахь, тIаккха хьарам хуьлу иза. Иштта олуш хиллачерах ву Шейх Ибн Ал-Iусаймийн, Дала къинхетам бойла цунах. Цо аьлла цу хьокъехь: «Нагахь санна и сидиш дина йолчу компанеша шайна цу сидийн бакъонаш ларйина ю аьлла билгалдина дацахь, мегар ду церан сурт даккха, хуьлийла иза ша шена, йа шен накъосташна а, йа уьш дIадохкархьама, хIунда аьлча уьш лардина доцу дела. Амма нагахь санна цара уьш даржоран бакъонаш ларйина ю аьлла делахь, тIаккха, бусалба ларалуш долу вай дерриге дуьнена тIехь уггар чIогIа и хIума лардеш дерш хила деза. Ткъа вайна ма-хаъара, низамо цхьана хIуманан хьакъ лардина шена дуьтуш хилча, иза дохош дац цхьамма а. ХIунда аьлча, вай и неI дIайиллича, и болх бина йолчу компанина доккха зен хир ду. Масала, хIара компьютер еш оцу компанино вуно дукха ахча дайъина хила тарло, тIаккха цунах сурт даккха а долийна, иза яржо йолийча, пхибIе соьмах юхкуш хиллачуьнан мах мел хир бу? Пхи сом хир бу! Иза зен ду, ткъа вайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Шена а зен дан мегаш дац, йа кхечунна а зен дан мегаш дац». Ткъа цу хьадисо массо хIума чулоцу.\nЦундела ас бусалба нах кхетаре догдоху, бина болу барт а, чIагIо а, тешамалла а уггар чIогIа ларйан безарш бусалба нах хилар. Элчано – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – кхерам белла вайна тешнабехке хиларх. Тешнабехк хьенан куц ду аьлла цо? Мунепакъийн куц ду аьлла. …\nТIаккха, массо керста стаг вац шен даьхни а, шен цIий а хьанал хуьлуш. ТIом беш волу керста стаг, масала жуьгтий санна, иза тIом бен керста ву. Амма вайна а, шайна а юкъахь бина барт болу керста нах, иза бертахо ву, и барт юкъарчу чулацамца бина белахь а. Ткъа, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла:\n«Бертахо (волу керста стаг) вийначунна ялсаманин хьожа йогIур яц». Бусалба нах массо нахал чIогIа бу барт ларбарехь.\nЦундела бах вай: нагахь санна оцу компаниша арахоьцуш йолчу хIуманийн бакъонаш цара шайна ларйина яцахь, иза атта хIума ду. Цундела мегар ду ахь цу хIуманийн сурт даккха хьайна а, хьайн накъосташна а, дIасаекъархьама а. Нагахь санна цара бакъонаш ларйина елахь, тIаккха мегар дац иза.\nКхузахь сан цхьа хала хаттар ду. Цхьана стагана оцу хIуманийн къаьсттина шена лелорхьама сурт даккха лиъча, оцу компанийна зен хир доцучу кепара, мегар дуй иза, йа мегар дац? Суна цу хьокъехь гуш дерг, Дала мукъа лахь, иза мегаш хилар ду, нагахь санна хьо цунах хьайна са́ хилийта гIерташ вацахь, цунах хьайна цхьанна пайда иэца лууш хьо велахь. Ас догдоху иза вон хIума ца хиларга. Бакъду, хала а, деза а-м ду суна иза, хIетте а ас догдоху иза къа ца хиларга, Дала мукъа лахь».\nБакъду, шен аьтту белахь, шен таро а елахь, ларвалар гIолий ду Ибн Iусаймина тIаьххьара аьллачух а, хIунда аьлча къемат дийнахь шеко йоцуш хаттам бийр бац иза Iаддитича.\nЦундела, нагахь санна хьайн иэца аьтту белахь, таро а елахь, «кегйина программаш» ца лело хьажа, АллахIана хьалха цIена а хир ву хьо, са паргIат а хир ду хьан. Къаьсттина чIогIа иза чIагIло хьуна, иэца хала а йоцуш, каро атта а йолуш йолчу программийн хьокъехь, механа дукха еза йоцучу программийн хьокъехь.\nТкъа нагахь санна иэца аьтту бацахь, таро а яцахь, тIаккха ахь айхьа хьайна уьш иштта лелийча къа ца хила а мега, цхьаболчу Iелам-наха ма-аллара.\n07.02.2009  «Фатава Ал-Ислам Ал-Йавм»: Шейх Юсуф Аш-Шубайлий, № 53497; Шейх Халид Ал-Къосим, № 46190.\n «Фатава Ал-Исламил-Йавм», № 22914.\n «Къара́ра́т ва тавсийа́т МаджмаIил-ФикъхI ал-Исламий», сацам 43; Шейх Мухьаммад Ал-Мунадджид, «Фатава Ал-Ислам: Суал ва Джаваб», № 81614.\n «Фатава Ал-Ладжнатид-ДаимахI», № 18453.\n Iаьрбийн маттахь и къамел карор ду кхузахь:\n Шейх Мухьаммад Ал-Мунадджид, «Фатава Ал-Ислам: Суал ва Джаваб», № 21927.


Диъ шо бен дацара Асетан. Шен нена куьг лаьцна. Яьсси-хи йистехула, г1ашлойн готтачу новкъа, юьрта чу йог1ура и шиъ.\nАьхкенан декхна де дара. Шок етташ, хьоькхуш мох а бацара. Яьсси, йокъано жимдина, хершнашка декъаделла дог1ура. Цуьнан г1овг1а а яцара хезаш. Тиййначу арахь, уллохь кхин луьйш-олуш накъост цахиларе тера, ойлане яяьлла йог1ура Кемиса. Хабарна дукха т1ера йоцчу йо1а, новкъарло ца йора цунна. Берийн бала ца кхочуш х1ума ца дуьсура. Амма, асета,ша дика х1уманан эс динчул т1аьхьа, цхьа 1алашо йолуш бен ца хоттура х1ума. Юьрта чукхаьчна ала мегар дара шиъ х1инца. Лаьмнашкахь ц1енош гена-генахь хиларна, ши-кхо ц1а т1ехтилла йог1ура. Х1инца шайн керт гучуелира. Амма, Яьсси-хи, цу юьрта йистехула чекхдолуш, генна д1адоьдуш дара.\n- Уьш некъаш дуй, нана? – хаьттира Асета,дика ша тидам бина яьллачул т1аьхьа, Яьссин тог1и чохь х1иттинчу г1айренашна т1е п1елг а хьажош. Лаьтта б1аьрара д1аса ца хьожуш:\n- Х1аъ! – элира нанас.\n- Некъаш ду уьш??? – юха а хаьттира йо1а.\n- «Х1аъ» - хезира дуьхьал.\nШолг1а а цо «х1аъ» аьлча, йо1а ч1аг1дира шена тарделларг. Сацам бира, сен ма1аш санна долчу, царна т1ехь уьдуш, ловза.\nСарралц маьлхан б1аьра хьоьжуш 1ийна 1алам, маьрк1ажан бода т1ег1оьртича, сада1а доьллера. Ц1ийелла малхбузе кхоччуш 1аржан, дика ницкъ безара Буьйсанна. Кхана а де декхна дог1ург хиларан билгало яра иза. Лохийрачу ц1енош цхьалха кораш сема дара. Мохо хьадахь диттан г1а- иза а чухезара. миса стена делаь а, наб яйна 1ара тховса. Ши б1аьрг хьаббелчи а, ца еза г1ан-набарш дуьхьалтосе, хьалаоьккхура. Сатесначул т1аьхьа д11атийра, мохо наггахь ечу эшаро, ц1енойн тхевнех хьекхочу диттийн генийн шах-ших. Мерза юург схьаяла гергаяхча, мацбеллачу кийрано санна, маьлхан з1аьнарша чуийза йолийра бес-бесарчу зезагийн а, стоьмийн а хаза хьожа. Х1инццалчул хьалхе г1еттира Асет тахана. Нене йист а ца хуьлуш, шен коч-мача т1е а юьйхина, кевнехьа хьаьдда йоьдура иза.\n- Хьо стенга йоьду? – мохь туьйхира, йо1ах б1аьрг кхеттачу Кемисас.\n- Ризванаг1аьрга! – ц1е яьккхира, шеца даим цхьаьна ловзуш влочу,шеен шичин.\n- Ма г1о, уьш г1евттина хир бац, - 1ехиййна, юхаерзийра Асет.\nАмма, дукха хан ялале, хезира берийн аьзнаш. х1инца – м, цхьаннех а ца лечкъаш, яхара А Асет ловза.\n- Ризван … Ризван… - бохура цо, ша т1е ма йоддара, -суна некъаш ма гира.\n- Муха некъаш?\n- Цхьа шери долуш, дуккха а некъаш ду – кха д1огахь.\nЙоь1ан дукха самукъадаларо, кхин хеттарш дан ца вуьтуш, д1ахьаьдира к1ант. Йоккхаеш, цунна т1аьхьахьадира Асет.\n- Схьавоьл… схьавоьл… - бохура цо, Яьссин йистехьа а йоьдуш. – Хьажал, уьш некъаш ду хьуна, - п1елг хьажийра, хи жимделла х1иттинчу г1айренашна т1е.\n- Уьш-м дац некъаш, - шеко йоццуш, элира Ризвана.\nАсетал дукха вокха вацахь, а, уьш некъаш ду бохучух ца тешара иза.\n- Ма ду! - бохуш, нанас шен хаттарна деллачу жоьпана, уьш некъаш ду бохург билггала бакъ – дина, т1ег1ертара Асет.\n- Дац! Дац! - мох санна болчу к1ентан мьахьарца, кхоссаелла чуяхара иза. Шина коган лар юьсуш, кхоазлаг1а г1айрено д1алецира йо1. Ризван т1ехьаьдира… Куьг лаца г1ертара йоь1ан. Амма, метах мел ели, кхин а к1оргене йоьдура. Дан г1о доцуш, воьхна хьийзара Ризван. Эхар а, Асет хьалаяларха дог диллича, ведира к1ант. Ма воддара, Кемиса йолчу вахара.\n- Кемиса!.. Кемиса!.. – сихвелла кхайкхира, - Асет хи чу яхна.\n- Мичхьа! - когашкара хьалатоьхначу лазаро, дег1 лахийра Кемисин.\n- Д1о… Яьсси-хи чу...\nШен г1ори догах хьалаяла а г1иртина, г1амарла бертал кхетта 1уьллура Асет.\n- «Некъаш…», «Некъаш…» - Кемисин иэсехь самаделира йоь1ан селханалера хаттар.


Шемахь тIеман операци йолийна Туркойчоьно\nМарсхьокху-бутт 24, 2016\nШемин Iедало бехкбиллина Туркойчоьнна шен къилбаседанехьарчу агIонна тIелатарна. ДIахьедар даржийна президентан Асадан гоно туркойн танканаш Шемарчу ДАIИШ-ан каппашна тIегIоьртина массех сахьт даьлча. Iамеркан Штатийн кеманаша гIо а деш, Шемарчу оппозицин тобанашца цхьаьна долийна Туркойчоьно шен дозанна гергара «Исламан пачхьалкх» олучу тобан дакъош дохо.\nКхаарийн Iуьрре йолийна операци. Иза цхьанадогIу Хонкара президентца ЭрдохIанца а, премьер-министрца Йылдырым Биналица бертан къамелдан Iамеркан Штатийн вице-президент Байден Джо варца. ВогIучу новкъахь Байдена элира журналисташка, Вашингтон синхронехь хир ю Туркойчоьно Шемин дозанехь йолийначу операцица.\nЖараблис гIалина тIе туркойн танканаша хIоьънаш деттачу юкъанна кхаьчна Байден Хонкара. Цхьаьнакхетаро Вашингтонанний, Хонкаранний Туркойчохь карчам эккхийта оппозици гIоьртича юкъайоьлла херо дIаяккхаре сатуьйсу агIонаша.\nЭрдохIана Штатийн векал шаьш долчу ван де дуьсуш элира, шайн къамелехь Штаташкахь къайлаваьлла веха оппозицин лидер Гюлен ФетхIуллахI Хонкаран каравалар хир ду уггаре хьалхара хаттар.


Раккъехь тIемаш бу\nСтигалкъекъа-бутт 27, 2016\nЦхьаьнаьтоьхначу Штаташа куьйгалла дечу коалицин гIоьнца ДаIишан коьрта шахьар ларалучу Раккъа гIалина тIелатарш долийна курдойн тобанаша.\nМасех де хьалха Цхьаьнатоьхначу Штаташа куьйгалла дечу Малхбузерчу пачхьалкхех а, Шемарчу цхьаццаболчу оппозицин ницкъех а лаьттачу коалицино кеманашна тIера кехаташ чукхисса долийра ша шех Исламан пачхьалкх олучу ДаIиш тобан коьрта гIала ларалучу Раккъа гIалина тIехула. Цу кехаташна тIехь гойтуш бара мокхачу, херцаршлахь гучу гIалара баьццарчу аренан агIор уьдуш болу маьрша нах. Iарбойн а, ингалсан а меттанашкахь йозанаш а дара царна тIехь, „Раккъара арадовла хан тIекхаьчна“ аьлла гочдан мегар долуш. Цу кепара Малхбузерчу коалицино хаам бора меттигерчу бахархошка, кеста Раккъина штурм йийр йолуш хиларх а, ша кIелхьарвалала йиш ерг ведда цигара дIаваха гIортар гIолехь хилар а. Кехаташ чукхуьйсу кеманийн а, церан чулацамийн а суьрташ а даьхна, интернете дехкинера Раккъехь къайлаха болх бечу меттигерчу кегирхойх лаьттачу ДаIишан дуьхьалончийн тобан декъашхоша. Кхеташ ма-хиллара, ведда Раккъера аравала амма иштта атта дац- хье ца луш ДаIишан векалша иштта а шаьш кIирбеллачу тергамехь латточу меттигерчу маьршачу бахархошна дихкира, гIалара арабовлар я бовда гIортар.\nХIетте а стигалкъекъа беттан 24-чохь дIаболийна коалицино Раккъа яккхаран тIемаш. Кхурдойн тобанаш лаьттахула тIелатарш деш а йолуш, стиглара Цхьаьнатоьхначу Штаташа куьйгалла дечу коалицин кеманаша бомбанашца гIо а деш, дIабоьдуш бу и тIом, кхаа агIор Раккъина го бан гIертарца. Цу операцехь дакъалоцуш 50 эзар герга салти ву, доккхачу декъехь ПКК олучу кхурдойн партин Шемара дакъа ларалуш йолу ЙПК, аьлча, нохчийн матте гочдича къам лардаран тоба ала мегар долчу тIеман декъара кхурдой а, ткъа цул тIаьхьа церан агIор болчу кхечу Шемарчу тIеман тобанийн декъашхой. Цул совнаха, дуккха а танкаш а, кхинйолу техник а ю цу гIалина гонахьарчу кхурдойн карарчу меттигашка тIететтина. Цул совнаха, Iамеркхойн 200 тIеман говзанча а ву операцина координаци еш.\nШтурм кечйинарг Цхьаьнатоьхначу Штатийн Гергарчу Малхблерчу эскарийн куьйгалхо инарла Вотел Джозеф вара, лерина цу Iалашонца зазадоккху бутт юккъебаьлча къайлаха Шема вахана хилла волу. Бакъду, операцин кхиамаш цкъачунна мел баккхий бу бохург ала хала ду, хIунда аьлча, ДаIишерчу джихадхоша а, тIаьхьарчу беттанашкахь шаьш доладеш хиллачу лаьттанех кхоолгIачу декъах бовла дезна болчу, баккхий кечамаш бинера, коалицин штурмана. Шемарчу Неврера шайн ницкъаш Раккъехь цара дIагулбеш болу масех кIира а дара. Цул совнаха, тайп-тайпанчу бехкашца шаьш шарIан кхелаш а еш, набахтешка боьхкина болу шайн тIемалойн доккхах долу дакъа маьрша а даьккхина, герзе хIоттийнера цара, кIира хьалха ДаIишан гергарчу интернет сайтехь хаам бина ма-хиллара.\nРаккъа яккха дагахь болийначу тIеман хьалхарчу сахьташкахь коалицин эскархойн цу гIалин гуонашкара масех юрт шайн долаяккха кадаьллера. Амма цул тIаьхьа даьллачу шина дийнахь, хетарехь, башха гена бовлар ца хиллачух тера ду лаьттахула тIом бечу кхурдойн салтийн, еари дийнахь шаьш лаьцна волу масех даIишхо а гойтуш, видеогайтам цара баржийнехь а. Карарчу хенахь, Малхбузерчу коалицин пресс-секретар волчу Уоррен Стивс журналисташка бинчу хаамца, штурмехь дакъалоцуш йолу тобанаш Раккъина тIекхача 35 чакхарма йисинчехь тIемаш беш ю.\nАла догIу, эр- Раккъа, Шемин Неврехь, Евфрат хи тIехь Iуьллуш йолу, хIетахь шех ИЗИС, аьлча а, Шемахь а, Иракъехь а Исламан пачхьалкх олуш хиллачу ДаIиш тобано 20I3-чу шарахь шайн дола яьккхира. Халипат кхайкхинчул тIаьхьа цу гIалах ДаIишо шен коьрта шахьар йира. Билгал хууш ду, Раккъехь карарчу хенахь бехаш, мел кIезга а, бIе герга нохчийн къомах нах хилар, доккхачу декъехь зударий, кегийн бераш ду уьш, Халипате хиджра до аьлла цига дIабахана, я тIом бан боьлхучу шайн хIусамдайшца цигахь нисбелла болу. Маршо радион информацица, царех доккха цхьа дакъа Европерчу пачхьалкхашкара дIаихна бу. ЦIерашца бевзаш болу царах цхьаберш ДаIишера бовдда лууш, амма дийнахь а, буса шайн тIехь терго ечу Халипатан белхахойн ца хууш ког баккха йиш йоцуш, зударийн юкъараIойлашкахь хан йоккхуш бу царах хIусамдай байъина биснарш, ДаIишан доьзалийн хьукмато шайна керла марелла лаххалц. Тоххарехь шаьш Шема баьхьанчу некъах дог а даьлла, цигара кIелхьарабовла сатуьйсуш, амма аьтто боцуш бу царех дукхахберш.\nХIинца, Раккъина рогIера штурм ечу деношкахь, церан кхоллам муха боьрзур бу бохург хууш дац.