МазхIабаш — Зори Ислама\nБусалба дин – цхьанна тIаьхьавазар ду. Везачу Дала боху, Шен Сийлахь Къуръан чохь: «Шайна Дала доссийначу уггаре дикачунна тIаьхьадазалаш, цIеххьана, шайна хаа а ца хууш, Iазапо шаьш лацале».\nЭлчано (Делера салам-салават хуьлда цунна) аьлла: «Ша, Веза-Сийлахь волчу Делах кхерарца весет до шуьга, иштта весет ду шуьга, шайна тIехIоттийначуьнга ладогIарца, цунна муьтIахь хиларца, иза лай велахь а. Боккъал а, шух вехаш висинчунна дуккха цхьанацадараш гур ду шайна юкъахь. Сан Суннатана, суна тIаьхьабогIучу, нийсачу некъахь болчу, халифийн Суннатана, шайн гIора ма-дду, тIаьхьадазар тIехь ду шуна».(Абу Давуда, Тирмизис а далийна хIара хьадис)\nЭлчанан (Делера салам-салават хуьлда цунна) заманера вайна тIекхаччалц, Iелимнахана тIаьхьабозуш схьабогIуш бу бусалба нах. Делан лаамца, цхьацца бахьанашца Iелимнах, хьалха заманчохь дуьйна, мазхIабашка бекъабелла Iилма талларан балха тIехь. Тахана бусалба нахана юкъахь лелаш уггар доккха, даьржина диъ мазхIаб ду: Хьанафин мазхIаб, Маликан мазхIаб, ШафиIин мазхIаб, Хьанбалан мазхIаб.\nТIаьхьарчу хенахь «Iилманан говзанчаш» бевлла, мазхIабаша бусалба нах бекъна, мазхIабийн дайшна санна, вайна а хуур ду Къуръано, Суннато хIун боху, мазхIабаш вайна оьшуш дац, бохуш.\nМазхIаб бохучу дешан маьIна дуьйцуш, уьш маца кхолладелла, хIун бахьана долуш кхолладелла, вайна уьш оьшу я ца оьшу хьахош кечдина ду хIара дийцар.\nДала Iилмангахь совдохийла вай, нийсонна тIехь чIагIдойла.\nБусалба дино, цхьана адаман дахарехь я юкъараллехь мел лелочу хIуманна (ламаз-марха, йохка-эцар, ялор-йитар, Iедалца йолу юкъаметтиг..деш хьукма ду. Шемахь вехаш волчу воккха Iелимстага Ахьмад Кафтарус ма-аллара, бусалба дин хIора адаман, нехан юкъараллин дахар маслаIате, ирсе дан деана ду.\nХьукма бохург хIун ду?\nХьукма, (дукхаллин терахьехь, ахькамаш) – АллахIа шен лайшка дина дIахьедар (къамел) ду, цара мел лелочуьнца дозуш долуш. Ахькамаш тайп-тайпана хуьлу: бехк боцуш стаг веран хьукма и хьарам хилар ду; дийнахь дечу пхеа ламазан хьукма и фарз (ваджиб) хилар ду; тешаш болуш, духалург ахча далар – дIаяздар суннат (мандууб) ду; ца оьшу, сов хеттарш дар, эладитанаш дийцаран хьукма и макрухI хилар ду; ламазна дIахIоттале ламаз эцна хилавезаран хьукма и бехкам хилар ду. (Ламаз карахь доцуш дина ламаз къобал хир дац)…\nХьукма билгалдаккхаран бух хIун бу?\nХьукма билгалдаккхаран бух Сийлахь Къуръан, Суннат, Iелимнехан барт (ИджмааI), Дустар (Къияс) бу. ТIехIоьттинчу хьолана хьукма билгалдаккхар Сийлахьчу Къуръанера долор ду, цу тIехь и ца карадахь, Элчанан Суннате хьовсар ду, цигахь жоп дацахь, ИджмааIна тIетевжар ду. Кхолладеллачу хьолана, хьукма ИджмааIехь дацахь, тахана хIоьттинчу хьолаца дуста мегар долуш, яханчу хенахь хьукма билгалдаьккхина хилла, лелла хIума дуй хьовсур ду. Масала, къаьркъа хьарам дина ду Къуръан чохь, амма наркотикаш цу чохь хьахийна яц. Iелимнах хьовсур бу, Дала къаьркъа хьарам даран хIоттийна бахьана муьлха ду. И бахьана, стаг вахийна, хьекъалах вохор ду. Изза до наркотикаша а. Цундела хьарам йина ю наркотикаш. Къаьркъа маларан хьал, наркотикийн хьал вовшех дуьстина, наркотикийн хьукма билгалдаккхарх Къияс олу. Адамо лелочунна Къуръанан, Суннатан, ИджмааIан, Къиясана тIе а тевжина, шариIатан ахькамаш билгалдохучу Iилманах ФикъхI олу.\nХьукма билгалдаккхарехь къахьоьгуш волчу Iелимстагах муджтахIид олу, ткъа цо бечу балхах ИджитихIад олу.\nМазхІаб бохург хIун ду?\n«МазхIаб» дешан маьIна – воьду меттиг, некъ бохург ду. ШариIатехь, шена чохь хьукма билгалдаьхна хеттарш, хьелаш гулдинчу ахькамех, мазхIаб олу. Кхечу дешнашца аьлча, муджтахIидан некъ бохург ду «мазхIаб».\nМаца кхолладелла мазхIабаш?\nМазхIабийн кхолладалар асхьабийн (Дела реза хуьлда царна) заманахь доладелла. Ибн Халдуна шен «Мукъадимат» жайнахь яздо: «Берриге асхьабаш ца хилла иджтихIад дан охIла, цаьргара массаьргара схьаоьцуш ца хилла наха дин. Царна юкъахь цхьаболу асхьабаш (Дела реза хуьлда царна) билгалбевлла хилла Къуръанан Iилма довзарца. Цара и Iилма Делан Элчанера (Делера салам-салават хуьлда цунна) схьаоьцуш хилла я цуьнгара хезначуьнгара Iамош хилла. Цу Iелимнехан Къуррааъаш (Къуръан доьшурш) аьлла цIе яхана. Ислам стамдаларца, дIасадаржарца Iаьрбошна юкъахь алсамбевлла Къуръан, хьадисаш девзаш, шайн Iилманца иджтихIад далуш болу Iелимнах, церан ФикъхIан Iилманчаш аьлла, цIе яхана». Асхьабийн заманахь (Дела реза хуьлда царна) билгалдевлла Iайшатан мазхIаб, IабдуллахI ибн Iумаран мазхIаб, IабдуллахI ибн МасIудан мазхIаб… (Дела реза хуьлда царна). Элчано (Делера салам-салават хуьлда цунна) олуш хилла: «Динца доьзна цхьадолу хIумнаш аша сийдолчу Хьумайратера схьаэцалаш». Хьумайрат Iайшатан цIе ю (Дела реза хуьлда цунна). Тахана бусалба нахана юкъахь лелаш бархI мазхIаб ду:Хьанафин, Маликан, ШафиIин, Хьанбалан, ЗаахIирин, Зайдин, Имамин, Ибадиятин.\nХьалхара диъ мазхIаб гIарадалар хIун бахьана ду?\nЦу мазхIабийн дай шайн хенахь уггаре Iилма кIоргера долуш Iелимнах хилла. Суфьян Саврис, Ибн Мубарака а аьлла Абу Хьанифех лаьцна: «Абу Хьанифа, шен хенахь, уггар фикъхIан Iилма алсам долуш вара». Ибн ИбрахIима аьлла цуьнах лаьцна: «Дуьненчохь мел волчул дукха дара цуьнгахь Iилма».\nАбу Iубайда аьлла ШафиIих лаьцна: «ШафиIи санна Iаьрбойн мотт шера хууш, хьекъал долуш, Делах кхоьруш стаг ца гина суна». Абу Карима, «Къурайшин тайпанна ма лелаш, цу тайпанах верволчу Iелимстага шен Iилманца хIара дуьне дузур долуш ду» бохучу хьадисехь вуьйцуш волу Iелимстаг, Мохьаммад ибн Идрис Аш-ШафиIи ву, аьлла. Абу Саврас дийцина: «Аш-ШафиIи саннарг тхуна гина вац, я цунна шена а ца гина».\nОцу деа мазхIабийн Iелимнаха яздина шайн мазхIабаш вовшахтухуш жайнаш. Масала, имам ШафиIис «Ар-Рисалат», «Аль Умм» яздина; Хьанафин мазхIабехь волчу Мохьаммад Шайбанис – «Аз-ЗахIир Ар-Риваят».\nМазхIабийн дайшна тIаьхьабогIучу Iелимнаха Iилманна тIехь къахьегарца дендеш, кхиош, схьадалийна ду и диъ мазхIаб вайн деношка.Таханлерачу дийнахь цу деа мазхIабана тIаьхьабозуш бу дукхахболу бусалба нах. Масала, ШафиIин мазхIабехь долуш 100 миллион сов адам ду, дуьненан массо маьIIехь дехаш.\nКъуръан а, хьадисаш а цхьа бух хилча, Iелимнах мазхIабашка хIунда бекъабелла?\nIелимнах мазхIабашка бекъабаларан бахьанаш:\n1. Къуръанан, хьадисийн цхьадолчу дешнех Iелимнах тайп-тайпанара кхетта хилар\nIаьрбойн мотт, вуно кIорге йолуш, хаза мотт бу. Масала, Къуръанан «Ла икрахIа фид-дини» бохучу аятана шина кепара маьIна дало:\nа) динехь ницкъ бар дац; б) нуьцкъаша стаг дине вало магац.\n2. Iелимнахе хьадис кхачаран некъ хийцаме хилар\nЦхьаволчу муджтахIиде хьадис нийсачу некъахула кхаьчна хилла, цо иза ша хьукма доккхуш тидаме оьцу. Кхечунна изза хьадис заьIап некъахула кхаьчна хуьлу, цо и хьадис хьесапе ца лору ша бечу балхахь я и хьадис девзина ца хила тарло цунна. Абу Хьанифа аьлла: «Хьадис нийса делахь, иза сан мазхIаб ду-кх». Масала, имам Малика, ламаз оьцуш, кога пIелгийн яккъаш хьакхае олуш ца хилла, шега, и дар тIедожош дуьйцуш хьадис кхаччалц, шена и хьадис девзинчул тIаьхьа, ша хьалха дийцинчунна тIера вухаваьлла иза.\n3. Хьукма билгалдоккхучу баххаш тIехь хийцамаш хилар\nМасала, ШафиIин мазхIабехь хьукма билгалдаккхаран бух бу: Сийлахь Къуръан, Суннат, Iелимнехан барт (ИджмааI), Дустар (Къияс). Абу Хьанифа цу деанна тIетевжина ца Iаш, Истихьсан лору хьукма даккхаран бух.\n4. Хьукма билгалдаккха яьхначу цхьайолчу бакъонаш тIехь хийцамаш хилар\nЦхьана мазхIабана тIаьхьавазаран хIукма хIун ду?\nЦхьана мазхIабана тIаьхьавазар магийна ду дукхахболчу Iелимнаха\nЦхьаболчу Iелимнаха важиб дина тIедиллина ду цхьана мазхIабана тIаьхьавазар (Ал-Амиди, Iабдулкъадир Iийса Дияб…).\nIабдулкъадир Iийса Дияба шен «Миизан Ал-Iаадил» бохучу жайнахь яздина: «Хьалха ша, дукхахболчу Iелимнаха санна, цхьана мазхIабана тIаьхьавазар магийна ду аьллехь а, тахана еанчу заманахь цхьана мазхIабана даиманна тIаьхьавазар важиб ду. И важиб хиларан бахьанаш:\n1 – Бусалба нехан Iибадат цIена латторхьама, «Iелимнахе» дина юккъе шайггара, бух боцу хIумнаш ца деттийта.\n2 – Шайн лаамашка бирзинчу нахе бусалба дин ловза ца дайта.\nМустIафа ибн ИбрахIим Кариимин «Нурул Якъиин фи мабхьас Ат-Талкъиин» жайнахь деана: «ХIора ИджтихIад дан охIлавоцчунна тIехь ду цу балхана охIлаволчунна тIаьхьавазар».\nI. «МазхIабийн дай ца хилла, вай санна, адамаш? Вайна хуур ма ду, Iаьрбойн мотт хууш хилчахьана, Къуръан, «Сахьихь Бухари», «Сахьихь Муслим», Абу Давудан Ан-Насаин «Сунан», Ат-Тирмизин «Ал-ЖамиI» чохь долу хьадисаш дешна, хIуманна хьукма билгалдаккха».\nКъуръанна, хьадисашна тIера муьлхха Iаьрбойн мотт хуучу стагана хьукма даккхалуш хилча, Дала хIунда даийтина хIара аят? «Iилма долчуьнга хатталаш шайна ца хаахь»? Элчано (Делера салам-салават хуьлда цунна) Ибн Iаббасана хIара доIа хIунда дина: «Я АллахI, динехь совваккхахьа иза, Къуръанах кхетам ло ахь цунна»? Хьакимера, Ахьмадера деана хIара хьадис. Къуръан, хьадисаш дешна, церан маьIна дарх тоьаш дац хьукма билгалдаккха хаар. Масала, Везачу Дала боху Сийлахьчу Къуръан чохь: «Шух цхьаъ лахь, шуна тIехь ду, шух дисина даьхни шайн дена, нанна, гергарчарна доггIучу барамехь дIакхачор. Делах кхоьручун декхар ду иза».\nЭлчанан (Делера салам-салават хуьлда цунна) хьадис ду: «Боккъал, Дала хIоранна догIуш долу хьакъ дIакхачош ду, верасана веллачух диснарг ца кхочу». ХIокху хьолехь Къуръанан аято дена, нанна веллачух дисначух дакъа догIу боху, ткъа хьадисо цаьршинна хIумма а ца кхачадо дисинчух.\nАхь Къуръан дагахь дешарх, мел дукха хьадисаш талларх, кху хьолана нийса жоп карор дац хьуна. Амма хьалха дIабаханчу мазхIабийн Iелимнехан жайнаш тIехь карор ду хьуна нийса жоп. Вай далийна Къуръанан аятан хьукма дIаайдина (насх) дина, кхечу ирс декъаран хьокъехь деанчу аято, (С.Ан-Нисаъ а.II-I2), цуьнан далил хIара хьадис ду: «Боккъал, АллахIа хьакъ хIора догIучунна дIаделла».\nДжалалуддин СуютIис дIахьеха бакъо йолчунна хаа дезаш долу 102 Iилма, говзалла хьахийна шен жайнахь. Баккхий Iелимнах – Къуръанан тафсир дина волу Джалалуддин СуютIи; 300 эзар хьадис дагахь хууш волуш, шен «Исламан тоьшалла» аьлла цIе яхана волу Имам ГIазали; «Сахьихь Муслим» цIе йолчу хьадисех гулдиначу жайнах кхетам белла волу Хьафиз Кабир имам Ан-Нававий – иштта дуккха кхиберш ца баьхьна, шайггара Къуръанна, хьадисашна а тIера хьукма даккха. Царна девзаш хилла хир ма ду, Тирмизис далийна хьадис: «Къуръанна шена ма хеттара (кIорггера Iилма доцуш) тафсир деш волчо, жоьжахатехь шена меттиг кечйойла».\nШа яьхначу бакъонашца, шеггара, хьукма даккха магдарна Iелимнаха хIиттийна бехкамаш бу. Iабдулкъадир Iийса Дияба шен «Миизан Ал-Iаадил» бохучу жайнахь хьахийна уьш:\n– Къуръанан Iилма девзаш хилар (муьлха аяташ хьалха диссийна, аяташ диссоран бахьанаш хIун ду, хьукма хийцина аяташ муьлханиш ду хаар…); – хьадисийн Iилма хаар (мутаватир, машхIур, гIариб… хьадисаш довзар, сахьихь, хьасан, даIииф, мавдууI хьадисашна юкъара башхаллаш къастаяр, хьадисана тIетовжа магаран бехкамаш бовзар…);\n– иджмааI Iилма довзар (иджмааI сариихь, иджмааI сукути довзар …);\n– Къиясан Iилма довзар (Къиясан арканаш, Iиллат…);\n– усул Аль-ФикъхIан Iилма довзар;\n– Iаьрбойн меттан Iилма хууш хилар (сарф, нахьу,балагIат…);\n– насих, мансух Iилма девзаш хилар.\nЦул сов, и Iелимстаг хила веза чIогIа ийман долуш, нийсо лелош, шен болх лерина беш.\nФикъхIан Iелимнехан шайн-шайн даржаш ду:\nI) Лакхахь вай хьехийна бехкамаш шеца кхочушхилла, ша яьхначу бакъонашца хьукма доккхуш волчу Iелимстагах муджтахIид Ал-Мустакъил олу. Уьш бу деа мазхIабан дай.\n2) Лакхахь вай хьехийна бехкамаш шеца кхочушхилла, амма шегара яьхна бакъонаш йоцуш, ша хьукма даккхарехь мазхIабан ден некъа тIехь возучу Iелимстагах муджтахIид мутIлакъ гIайра мустакъил олу.Уьш бу Аш- ШафиIис хьехна волу Мазни, БувайтIи; Абу Хьанифа хьехна волу Абу Юсуф.\nХIокху шина тайпана, кIорггера Iилма долу, Iелимнах бусалба нахана юкъара дIабевлла дуккха а хан ю.\n3) Царал лахахь вогIу МуджтахIид Ал-Мукъаййид. ХIоьттинчу хьолана, хаттарна шен мазхIабехь кийчча жоп дацахь, шен мазхIабан дозанашкахь иджтихIад до цо. Масала, Хьанафин мазхIабехь хилла волу ТIахьави, Карахи; ШафиIин мазхIабера Абу Исхьакъ Аш-Ширази.\n4) Царал тIаьхьавогIу МуджтахIид Ат-Таржихь. Цо болх бо шен мазхIабехь дина хьукма гIоле хилар билгалдаккхар тIехь я мазхIабан дас аьлларг, цуьнан мутаIелима аьллачул бегIийла хилар гучадаккхарна тIехь. Царех ву, масала, Iалауддиин Ал-Мардави (Хьанбали); Ар-РафиIи, Ан-Навави (ШафиIи.)\n5) Шен мазхIаб лардеш, шордеш, нахана цунах кхетам луш, цу мазхIабца, ма-доггIу, нехан хьашташ кхочушдеш волчу муджтахIидах МуджтахIид Ал-Футйа олу.\n2. МазхIабийн дай гал ца бовлуш ма ца хилла, амма Элча (Делера салам-салават хуьлда цунна) галволуш ца хилла. МазхIабаш Iаддадитина, Элчанна (Делера салам-салават хуьлда цунна) тIаьхьа хIунда ца хIуьтту вай? Мухьаммад пайхамарна (Делера салам-салават хуьлда цунна) бен цхьана адмана тIаьхьаваза аьлла, омра дина ма дац вайна Везачу Дала. Шен Сийлахь Къуръан чохь Цо боху вайга: «Элчано шайна делларг схьаэца, шайна дихкинарг дита».\n«МазхIаб» бохург хIун ду цахуучунна хIара хаттар хезча, «Исламан тарихехь кхолладелла мазхIабаш ша-шаха дIасадаьржаш ду, хIора мазхIабо нах шен мазхIабе кхойкхуш бу аьлла, сурт хIотталур ду. Цу мазхIабашна юкъахь нийса мазхIаб вайн Элчанан (Делера салам-салават хуьлда цунна) мазхIаб ду, диснарш гал хеталур ду. ХIун башхо хилла те оцу деа мазхIабана, Пайхамаран асхьабийн Зайд ибн Саабитан я МаIаз ибн Джабалин, я IабдуллахI ибн Iаббасан мазхIабашна а юкъахь ФикъхIан ахькамаш довзарехь?» (Юсуф ХатIар Мохьаммад «Ал-МавсуIат Ал-Юсуфия фи баян адиллат Ас-Суфия» агIо-552). Шайгахь Iилма хиларан Делах кхерарца гIарабевла болчу Iелимнаха гулдина мазхIабаш Элчанан (Делера салам-салават хуьлда цунна) мазхIабна дуьхьал муха хуьлу? Дала ма боху: «Боккъал, Делах уггар чIогIа кхоьруш берш Iелимнах бу». Имам Ан-Навави «МаджмуI» жайнахь деана ШафиIис аьлларг: «Шен жайни тIехь Элчанан (Делера салам-салават хуьлда цунна) Суннатана дуьхьала догIуш хIума карадахь, цуьнан Суннато бохург дай, ас аьлларг дIатасалаш». ШаIранис аьлла: «Iелимнах шариIатан йийсарш бу».\nМазхIабийн дай, царна тIаьхьабогIу мазхIабийн Iелимнах бу вайна Къуръанах, Суннатах нийса кхетам луш берш. Элчанера (Делера салам-салават хуьлда цунна), цуьнан асхьабашкара (Дела реза хуьлда царна) схьаэцначу Iилманца, заманашца хIуьттучу хьелийн хаттаршна, шариIатан хьукма билгалдаккха некъ биллинарш бу уьш.\n2. Асхьабашкара Iилма схьаэцна хилча, церан мазхIабашна тIаьхьа хIунда ца дозу вай?\nАхьмад ибн БурхIана асхьабийн мазхIабашна тIаьхьаваза цамагдаран бахьанаш хьахийна шен «Ал-АвсатI» жайнахь: «Асхьабийн мазхIабашна тIаьхьаваза ца мега, уьш яздина, гулдина а доцу дела, теллина, нисдина а доцу дела. Имам Ал-Хьарамина яздина «Ал-БурхIан» жайнахь: «Iелимнаха ца магадо дешна боцчу нахана асхьабийн (Дела реза хуьлда царна) мазхIабашна тIаьхьабазар. Уьш тIаьхьабаза беза яздина, низаме далийна, ахькамаш билгалдаьхна хаттарш, хьелаш шайншайн дакъошка дерзийна долчу мазхIабашна».\nИмам Ан-Навави ву вайна цу Муслиман «Сахьихь Муслим» жайна масийтта бIе шо хьалха тафсир дина, цу жайнах кхетам луш. Цо шен жайнахь боху бидIат 5 кепара ду: хьарам, важиб, мандуб, макрухI, мубахь. «ХIора бидIат тилавалар ду…» бохучу хьадисехь дуьйцуш дерг хьарам, динца ца догIу, бидIат ду. Аш-ШафиIис бидIат шина декъе декъна: шариIатца догIуш дерг, шариIатана дуьхьала дерг. «Цул сов, динца догIуш юкъадаьккхинчу хIуманах бидIат ала, магош ца хилла Имам ШафиIис (Дела реза хуьлда цунна)». (Юсуф ХатIар Мохьаммад «Ал-МавсуIат Ал-Юсуфия фи баян адиллат Ас-Суфия» агIо 480)\n5. Мункар, Накир маликаша вайга барт хоттур ма бац вай мазхIабна тIаьхьа хIунда ца даьзна аьлла.\nДелан омранаш, неххIеш (бехкамаш) сов ду цу шина малико кошахь вайга хоьтту долчул.\nМасала, шина малико барт хоттур бац аьлла, да, нана дIатаса йиш юй вай? Я веша чуьра зудабераш дерзина, хецна арахула лелийта мегар дуй?\nXIV-чу бIешарера дуьйна схьа бусалба наха ирс оьцуш схьадеана мазхIабаш.\nМазхIаб бахьанехь царна юкъахь тIемаш ца хилла. МазхIабийн Iелимнаха лерам чIогIа беш хилла вовшийн. Имам ШафиIис ша Хьанафин мазхIабан маьждигехь ламазна хьалхаваьккхича, Абу Хьанифан ларамна, ламаз цуьнан мазхIабехь ма-дарра дина.\nБусалба нахана юкъахь питанаш, девнаш а, нах мазхIабашна херабевлча, дуьйладелла.\nМазхIабаш хилар Делан къинхетам бу, Дала вайна бина аьтто бу иза. Масала, хьаьж доьхкуш, КаIбатана ТIаваф го боккхуш, ламаз карахь хила дезаш ду, амма ца хууш зудчух хьакхавелла ламаз карара даьлча, хIун дийр ду ШафиIин мазхIабехь волчо? Вайна ма хаьа,цигахь мел адам гулло.\nЦу хьолехь Хьанафин мазхIабна тIетевжина (цу мазхIабехь лаамза зудчух хьакхавелча ламаз карара ца долу), шен ТIаваф кхочуш дийр ду цо.\nЭлчане (Делера салам-салават хуьлда цунна) Къуръан доьссичхьана, шайн балхах догдиллина Делан мостагIаша. Везачу АллахIа боху: «ХIинца догдиллина кафир-наха шун дин эшорах…».\nСийлахь Къуръан бакъ ца деш, цу тIехь кхачамбацарш лоьхуш, бехха тIом бина цара. Амма Делан Дош бакъхилира юха а: «Боккъал, АллахIа доссийна ду хIара Къуръан, шеко йоццуш, лардийр долуш ду».\n(С Хьижр а.9)\nЦунах шайн гIуллакх ца хилча, хьадисашна тIебирзина, уьш кего буьйлира динан мостагIий. Къуръанал тIаьхьа уггаре нийса долу «Сахьихь Ал-Бухари» жайни тIехь заьIап хьадисаш карийна бохуш, бусалба нехан хьадисех болу тешам байа гIиртира уьш. Делан къинхетамца, и болх дIа ца бахара церан.Тахана мазхIабашна дуьхьал болийна цара шайн болх. Немцойн Iилманчас Шахтас боху: «МазхIабан дайша яздина исламан фикъхI, законаш яздан Iеминчу говзачу нехан болх бен бац. Оцу законашна маьIналла далархьама, Къуръанера, хьадисашкара а гIо лехна цара. Цу наха даьхначу законашна тIаьхьаваза аьлла, Дала а, Элчано а вайга омра ца дина». Оцу дешнийн маьIнах лаьцна дика ойла йича, жамI кхоллало: мел боккхачу Iелимнехан гуламо шариIатехь хIара сацам бина аьлла дIакхайкхийча, Шахтас бохург къобалдечара и сацам тIелоцур бац, и сацам (закон) Дала, Элчано омра дина тIедожийна дац аьлла. Ма новкъа хуьлу-кх мазхIабийн Iелимнахана кхиболу бусалба дешна нах лийча, мазхIабашна тIаьхьабозучарна, ца бешаш, Iиттарш ян буьйлабелча а.\nХалахеташ делахь а, мазхIабаш эшац бохурш вайна юккъе а кхаьчна. Вайнахана мазхIабаш ца оьшу бохучаьрга лацадегIар тоьлаш ду. Вайна, дукхахболчарна «мазхIаб» бохург хIун ду ца хаьа, мазхIабан цхьа жайна дешна ца хуьлу вай, ткъа уьш оьшу я ца оьшу, муха хуур ду вайна?\nБIешерашкахь бусалба Iелимнаха къахьегна, тIаьхьабогIучарна ирс эца йитина, мах боцу хазна ю мазхIабаш. Цу Iелимнаха биллинчу некъо аьтто бийр бу керлачу Iелимнехан чкъурана, заманца кхолладеллачу хаттаршна, хьелашна, Делан дино ма-бохху, нийса хьукма билгалдаккха.\nВали АллахIи Ад-ДахIлавис боху «Ал-Инсаф» жайнахь: «Боккъал, хIара диъ мазхIаб теллина, нисдина, яздина охьадиллина ду. Вайн умматан Iелимнехан хилла барт бу, таханалера де тIекхаччалц, мазхIабашна тIаьхьаваза мега аьлла. МазхIабашна тIаьхьабазарца къеггина маслаIат гучудолу нахана, къаьсттина тахана санна, динехь къахьегар лахделлачу, адамаш шайн лаамашка дирзинчу, хIора дешначу стагана ша бакълуьйш хетачу заманахь».\nВезачу Дала хьалха дIабаханчу Iелимнахаца йолу шовкъ-марзо ма хадайойла вайн, Шен къинхетамах ма дохийла вай.\n← Рицкъа АллахIан карахь ду\nСаг1адехар – сийсазвалар →


Колонехь Iазап хьегначу Нохчийчуьрчу вахархочунна 65 эзар сом компенсаци лур ду - Jineps Gazetesi\nAna Sayfa Anadilimde Jineps Колонехь Iазап хьегначу Нохчийчуьрчу вахархочунна 65 эзар сом компенсаци лур ду\nКолонехь Iазап хьегначу Нохчийчуьрчу вахархочунна 65 эзар сом компенсаци лур ду\nДахначу еарин дийнахь Ярославлерчу Заволжскан кIоштан кхело сацамбина, Ярославлерчу ИК-1 колонехь хан текхначу Муртазалиев Хасдинан чукховдийначу искан хьокъехь.\nКолонехь шена тIехь ницкъбарна Муртазалиевс компенсаци дехнера 500 эза сом, амма кхело хьесап дина цунна 65 эзар сом бен ца луш.\n«Общественный вердикт» (Оьрсийчоьнан Iедалхоша арахьарчу агентийн тептаре яьккхина, «Общественный вердикт» цуьнца реза яц. -Редакцин билгалдаккхар.) фондан информацица, Муртазалиев ИК-1 колоне кхаьчнера 2016-чу шеран Дечкен- баттахь. Муртазалиевн гIуллакх кхеле кхачийна адвокат Бирюкова Ирина фондаца болх беш ю.\nШлюзехула иза дехьаволучу хенахь, цига дIакхачош бу этапе бохуьйту тутмакхаш, Муртазалиевна йиттинера буйнашца а, когашца а, чхьонкаршца а: колонин белхахочунна Яблоков Максимна ца тайнера, Муртазалиев схьаваларан орамаш, ткъа цуьнан леларца кхерам тусабеллера цунна. ТIаьхьо колонин кхечу белхахочо, Оныпа Романа, хеттарш дечу заманчохь дIахьединера, «этап шога тIеэца» аьлла, дина омра дара аьлла.\nКомпенсацин барамах кхело бинчу сацамна латкъамбан дагахь ю «Общественный вердикт».\nМуртазалиев Хасдинан гIуллакхца цхьаьна бакъонашларъярхоша дIахьош ду, оццу колонехь хиллачу кхечу, Iазап хьегначу тутмакхан Гукасян Артуран гIуллакх а. Цо а дехнера 500 эзар сом, кхело сацамбина 50 эзар сом кхачаде аьлла. Оцу сацамна а латкъамбийр болуш бу фондо.\nШенайиттинчултIаьхьа Муртазалиевс далхош хиллера, шен доIах чохь а, жаннашца а лазар хилар, бIаьрса лахдаларх а. Цо бахарехь, лоьраш тIекхойкхучу метта йиттинчул тIаьхьа ШИЗО хьажийра иза, цул тIаьхьа камеран хьесапехь чоьначохь витира, эххар а шогачу хьелашкахь дIатарвира.\nЯблоков,Оныпа,кхин а цхьа белхахо, Муртазалиевна еттачаьрца юкъахь хилла Писаревский Владислав а бехкебина Ярославлерчу ИК-1 колонехь тутмакхашна еттарна. Арахь яха хенаш кхайкхийна царна массарна а. «Общественный вердикт» фондо латкъамбийр болуш бу оцу сацамашна а, царна доггIу таIзар дайтархьама. (radiomarsho)\nÖnceki İçerikМобилон Уæлæфтуан «АВДӔН»\n«Юхабоьдуш боцу некъ»


"Бух бу кечбеш". Пачхьалкхан Думо муха бо Путинна Iедал дIа ца хеца аьтто?\n2008-чу шарахь чекхъелира Путин Владимир даржехь вуьсу шолгIа рагI. Цул тIаьхьа Iедал цуьнан карара ца далийта дукха хийцина низамаш Оьрсийчохь. Хилира "Когаметта" ("Преемник") олу операци – деа шарахь пачхьалкх дIалелош вара Медведев Дмитрий, ткъа Путин – министрийн кабинетан коьртехь. Хийцамаш язбира Конституце, деа шарера ялх шаре кхачийра президенталлин раж, юха дацаре дира Путин хьалха даржехь Iар ("обнуление").\nХIинца Пачхьалкхан Думо кхузза дешна, цхьаьна тIеэцна ши низам (ГIуран-беттан 3-чохь), уьш а ду пачхьалкхан куьйгалхочунна, цуьнан хиндолчунна лерина.\nОьрсийчоьнан Федерацин Президент, иза даржах мукъаваьллачул тIаьхьа, ларвеш ву. Иза озавойла дац бехктакхаме я административан жоьпалле, дац сацавойла, лоцийла, толлийла, хаттаме хIоттавойла, боху низамо.\nБилгалдаккха деза, даржах мукъаваьлча а дуьсу президентаца и хьал.\nБакъду, пачхьалкхан куьйгалхо оцу статусах ваккха магош меттиг а ю низамехь. Амма вуно хала далундерг ду иза.\n"Оьрсийчоьнан Федерацин Президент, шегарчу даржах иза мукъаваьлча, жоьпалле вожа тарло, нагахь санна иза пачхьалкханна ямартло йина я кхин доккха зулам дарна Iоравоккхаккха кхачийнехь", – боху документо.\nЦхьаъ делахь, пачхьалкханна ямартло яр, я кхин зулам дар Пачхьалкхан Думо билгалдаккха дезаш ду, цо тIебахьа беза бехк. Шиъ делахь, Лакхарчу кхелан сацамо а, Конституцин кхелан къастамо а бакъдина хила деза зулам дар. Кхоъ делахь, Федерацин Кхеташоно (лакхара палата) сацам арабала беза дерриг а дерзош.\nНизамехь бан леринчу хийцамийн шолгIа пакет хьакхало Федерацин Кхеташонах. Президетан бакъо ю оцу хьукматна шеггара 30 сенатор чуваккха.\nФедерацин Кхеташонехь I87 стаг ву, президентан квота - I/6 дакъа. Президентан даржах мукъаваьллачух шех а ву велла дIаваллалц сенатор веш. ВорхI стагна кхачайо и бакъо. "МогIарчу" сенаторан даржехь Iен хан яц 6 шо бен.\nОьмар чекхъяллац сенатор Iойла ду:\nПачхьалкханна хьалха гуттар даккхий гIуллакхаш динчун.\nОьрсийчоьнан президент хиллачун.\nТаханенна пачхьалкхан кхерамзалла а, оьмар кхачаяллалц сенаторалла а догIуш ши стаг бен вац: уьш бу Путин Владимир а, Медведев Дмитрий а.\n"ТIе куьг хьовла дацар,– иза I0, 30, 40 кхерамзалла кхачош, духьало хIоттор ду. Шеко яц иза кханенна бух кечбар хиларх. Нагахь санна Iедал Путина ша шена къастийначуьга дIалахь, и бух оьшур бац. Амма Iедалан мукъ кхечуьнга кхачахь, яздойла цунна I50 низам, оьмар кхачаяллалц сентаор войла цунах, ца хуьлий дарж рогIехь караоьцучуьнца симфони – дерриг а эрна дуьсур ду", – боху Москварчу Карнегин центран социолога Гаазе Константина.\nМел ницкъ бу сенаторийн карахь? Цхьана агIор, пачхьалкхера массо а деза гIуллакхаш довлу Федерацин Кхеташонах чекх. Хуьлда иза федералан бюджет, Инарла прокурор хIоттор, я тIеман гIуллакхаш. Масала, 20I4-чу шарахь Путин Владимира Федерацин Кхеташоне даьккхира Украинан декъа тIе эскарш дахарх долу гIуллакх. Сенаторша магийра. Ткъа вукху агIор, и пурба далар тIехула дIа, кепана яьккхина бакъо бен а яцара – оцу ханна эскарш ишта а дара ГIирме дIакхаьчна.\n"Оьмар кхачаяллалц сенатор хила мегачунна мегаш ду Федерацин Кхеташонехь спикер хIотта а, сенаторан мандат каражцна ца Iаш, Сенатан куьйгалле а кхочу тIаккха президент Iийнарг. Соьга хаьттича, Пачхьалкхан Думин куьйгалхо хIоттар тоьлу, низам кхидIа а шардойла ду", – аьлла хета Гаазена.\nПачхьалкхан Кхеташонан гIант Путин Владимирна кхача тарлуш хилар дуккха а хан ю дуьйцу. Кхушара шен Путинан лаамца и керла урхалла язйина Конституцин декъа. Иза ницкъ болуш хьукмат хир ю, дакъалоцур ду цо арахьара а, чуьра а пачхьалкхан гIуллакхаш луьстуш. Путина ша элира Зазадоккху-баттахь, шена ца лаьа даржах мукъаваьлча Пачхьалкхан Кхеташонан коьрте хIотта. Бохура, ши Iедал долу сурт хIутту тIаккха пачхьалкхехь.


Бусалба хиларна а бехке ву тутмакх\nТутмакхашна тIехь таIзар латтаде федералан хьукматаш лерина ю набахтешкахь кхоллалучу бусулбанийн тобанашца шаьш латтон къийсам кхин а чIагIбан.\nОьрсийчоьнан набахтешкахь, Нохчийчохь тIемаш бинарш боцуш, эзарнашкахь бу бусалба дин пачхьалкхо мага ма-дарра ца леладо аьлла, кхелаша экстремизм, терроризм дуьхьал а тоьхна, чубоьхкина кхобу нах.\nЦара шаьш хан токхучехь а ца юьту жихIадизм, оцу бахьанийца шагдан деза царна тIехь набахтеша ден Iуналла аьлла дIахьедина хIинца Оьрсийчоьнан набахтийн урхалло.\nКест-кеста набахтешкара хаамаш кхочу Маршо Радионе а. Гарехь кху дуьненца царна зIе юзуш кхин цхьа а хьукмат а яц.\nОха-м хIоразза а довзуьйту тхайца гергарлонехь болчу тутмакхийн аьзнаш вайн къомана. Довзуьйту, йоцуш цхьанне а кепара бакъо тоьлур ю ала дегайовхо.\nХIинццалц хааделла дац Кремло Нохчийчоьнна тIехIиттийначу наха бехкенна я бехказа набахтешкахь бохкучу вайнахах къинхетамбеш. Кхеташ ду, цара шайн даржаш лардо.\n«Коммерсант» газето зорбане яьккхина кху деношкахь артикл, цу тIехь яздо тутмакхашна тIехь таIзар латтаде федералан хьукматаш лерина ю набахтешкахь кхоллалучу бусулбанийн тобанашца шаьш латтон къийсам кхин а чIагIбан.\nХьукматан векалша бахарехь, иза дозу тIаьххьарчу заманахь «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобанан жигаралла кхиарца а, экстремизмалле литература яржарца а.\nНабахтин урхалло ФСИН-о чIагIдарехь, тIаьххьарчу цхьана шерачохь бехктакхаме гIуллакхаш кхийдочарех, набахтешка хенаш тухуш хьийсочарех дукхахберш бусулба къамнех бахархой хилар.\nЦара бахарехь, бусулба дин лелораш дукха хьолахь цхьана тобане а булий, къайлах шайн гонаш а кхуллий, экстремизмалле литература яржош хуьлу.\nДахначу шарахь, 800 стаг гучуваьлла, тергонехь латтош ву. И терахь иштта доккха а дац, Оьрсийчуьрчу набахтешкахь бахкош 600 эзар хиларе ладоьгIча.\nНабахтешкахь жамIат тобанаш селхана кхоллаелла яц, бохуш яздо Къилбаседа Кавказера хьал зуьйчу эксперто Соколов Дениса.\nШолгIа тIом Нохчийчохь болабеллачул тIаьхьа, бусулба нах дукха хьийсон болийра набахтешка. Къайлахчу сервисашна цунах йоккха проблема а хилира, цхьацца стаг кагван атта ду, дийнна жамIат тоба иэшон гIертачул а.\nМаршо Радио зIене елира Нохчийчуьрчу бакъоларъярхочуьнца, Юккъараллийн Кхеташонан декъашхочуьнца Мальсагова Асетца.\nЦунна хетарехь, са гатдан оьшуш проблема яц иза. Ша а, шен накъосташа а дуккха а къахьоьгу низамашца доцург набахтешкахь ца леладайтархьама, бохуш дийцира цо.\nМальсагова: «Дин леладойтур дац? бохуш кхайкхориг милла а велахь а, и дош дац, делахь а, цунна сагатдан оьшуш дац, хIунда аьлча, набахтин система Малхбузерчуьнца дIанисъярхьама, цу тIехь болх беш дуккха а оьрсий а, бусулба нах бу, къестамаш а боцуш.\nДин леладойтур дац аьлла дагадеънарг а дохковоккхур волуш. Мичча хенахь а, набахтера тутмакхо, я цуьнан дас-нанас тилпо тоьхча, гIо оьшуш, и набахти йолчу регионерчу юкъараллашца дIа зIене а йолий, оцу сохьта проблема ерзайо ас».\nМоскохарчу адвокате Хадисов Мусага а хаьттира Маршо Радионо, хIун боху низамо, юй тутмакхан цхьанне а кепара бакъо, шен дин лелон, аьлла.\nХадисов: «Низамашка диллича, чохь бахкучу тутмакхийн бакъонаш цхьатерра хила езаш ю. Церан бакъо ю дин лело, цхьацца набахтешкахь маьждигаш а цхьаьна ду. Бусулбачу нахана дуьхьалбийларш дуккха а нисло, уьш низамашца лелаш бац.\nДукхамма набахтера схьа кехаташ яздо, зIенаш етта, дин лелорехь новкъарло йо шайна бохуш, и долуш ду, даим хилла а ду. Нохчийчуьра Iедало, юкъараллаша, массара а дуьхьал а бевлла, зулам сацон декхар ду-кх».\nХьалхо Маршо Радиоца зIене ваьллачу тутмакха Замтиев Лоьмас а балхийра шайгахь латтон бала.\n12 шо дуьзна, цо бахарехь, цуьнан бехк цахиларан 30 стеган тоьшаллаш доллушехь, маьрша воцу.\nДоза дац Оьрсийчоьнан набахтешкахь лелочу харцонан. Дуьйцу Лоьмас.\nЗамтиев: «ФСБ-н белхахой бу кхуза лесташ, баттахь 2-3 бахкар а нисло церан. Цара кхерамаш а туьйсу, араволуьйтур вац шаьш бохуш, вуьйр ву, я юха а чувуллур ву, дIовш малор ду, бохуш.\nХьакханах юург йо даим, бусулбачу нахана иза магош йоцийла хуъушехь, дин ца леладойту, динах лаьцна кинжкаш ца юьту, ламазан кузаш дIадоху, шайн ма-хуьллу провокацеш лелайо».\nОьрсийчоьнан низамаш хIуъа бахарх а, бакъоларяърхоша мел когаш беттарх а, маршонех хьегачу набахтешкарчу тутмакхийн аьрзнаш лекъар дац, гарехь.\nЯздинарг цхьаъ, леларг кхин долу система Оьрсийчохь мел лаьтта.\nМаршонех хьоьгучу набахтешкарчу тутмакхийн аьрзнаш лекъар дац, гарехь.\nБорз мацъяларна бехке бу Iахар\nIедалан шогаллах боьлла мохк


БИСМИЛЛАХIИРРОХЬМАНИРРОХЬИМ Хьуна хаийла, шина Iийд-дийнан ши буьйса лекха хинволу АллахI хьахош, ламазаш деш, кхидолу Iибадаташ деш яккхар мелехь хилар. Цунах лаьцна деана ду хьадис: «Шина Iийд-дийнан ши буьйса (Далла Iибадат дарца) сема яьккхинчуьнан дог лийр дац дегнаш лечу дийнахь». Кхин а деана ду: «АллахIа доьхьа, АллахIера мел хиларга догдохуш, шина Iийд-дийнан ши буьйса ламаз деш яьккхинчуьнан дог лийр дац дегнаш лечу дийнахь». Иштта деана ду ШафиIийс а, Ибн Маджас а дийцинчу хьадисехь, ткъа и хьадис гIийла ду, Абу Умáматехула Пайхамарера а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – цуьнгара шегара а дийцина ду иза вай, ткъа и шиъ ший а гIийла ду, делахь Iамалийн дозалла дуьйцу хьадисаш ишттачу меттехь къобал деш ду, вай хьалха жайна дIадолош билгалдаккхаре терра.\nШина Iийд-дийнан шина буьйсанна такбир дар мелехь ду. Марха дастаран Iийд-дийнан буьйсанна малх чубуьзчахьана дуьйна дIадолийна, Iийд-дийнахь имамо Iийд-ламаз дIадехккалц, ламазел тIаьхьа а, кхечу хьолашкахь а такбир дар мелехь ду. Такбир совдоккхур ду адамаш дукха гуллучу меттигашкахь, такбир дийр ду ирахь воьдуш волуш а, охьахиъна волуш а, дIатевжина волуш а, шен некъахь волуш а, маьждигехь волуш а, шен меттахь волуш а. Амма гIурбанан Iийд-дийнахь такбир дийр ду Iарафат-дийнахь Iуьйра-ламаз динчул тIаьхьа дуьйна, гIурбан-денна тIаьхьадогIучу кхаа дийнах тIаьххьарчу дийнахь малхбуза ламаз даллалц. Оцу малхбуза ламазл тIаьхьа а такбир а дина, тIаккха сацор ду цу дийнахь – иза ду уггар нийса дерг, лелош дерг, цу тIехь Iелам-нахана юкъахь евзаш йолу хилпало ю, вайн мазхIабехь а, кхечу Iелам-нахана юкъахь а, делахь а нийса дерг вай хьахийнарг ду, иштта и санна даьхкина хьадисаш ду БайхIакъийн «Сунан» тIехь; ткъа ас иза дерриге – хьадисах дерг а, мазхIабаш дийцар а – билгалдина «Шархьул-МухIаззаб» тIехь, цигахь ас хьахийна цу хаттарх дозуш долу массо кхидолу хаттарш, ткъа кхузахь ас хьахош дерш дацдина хаттарш ду. Вайн (мазхIабан) Iелам-наха аьлла: такбиран дешнаш иштта алар ду: «АллóхIу акбар, АллóхIу акбар, АллóхIу акбар» - иштта кхозза тIаьхьий-хьалхий такбир дар. Иза шен лааме хьаьжжина юх-юха эр ду. ШафиIийс а, Iелам-наха а аьлла: нагахь санна цул совдаьккхина, иштта аьлча а дика хир ду: «АллóхIу акбар кабúрó, валхьамдулиллáхIи касúрó, ва субхьáналлóхIи букратан ва асúлá, лáилáхIа иллаллóхIу ва лá наIбуду иллá иййáхI, мухлисúна лахIуддúна ва лав карихIал кáфирýн. ЛáилáхIа иллаллóхIу вахьдахI, садакъа ваIдахI, ва насара IабдахI, ва хIазамал-ахьзáба вахьдахI, лáилáхIа иллаллóхIу валлóхIу акбар».\nАмма Iийд-ламазехь Къуръан дешарх лаьцна вай билгалдира «Ламазийн зикран куц» цIе йолчу дакъана юкъахь. Иза дара, хьалхарчу ракаIатехь «Фатихьатал» тIаьхьа «Къаф» сурат дешар, шолгIачу ракаIатехь «Икътарабатис-сáIату» дешар, йа шена лаахь хьалхрачу ракаIатехь «Саббихьисма роббикал-аIла» дешар, шолгIачу ракаIатехь «ХIал атáка хьадúсул-гIóшийахI» дешар.  «АллахI массо хIуманал воккха ву! АллахI массо хIуманал воккха ву! АллахI массо хIуманал воккха ву!».


Кадыров Ахьмад-Хьаьжина лерина поэзин суьйре\nА.Айдамировн цIарахчу къоман библиотекехь Нохчийн Республикин хьалхарчу Президентана Россин Турпалхочунна, Кадыров Ахьмад-Хьаьжина лерина поэзин суьйре дIаяьхьира. Иза дIахьош вара Нохчийн Республикин халкъан яздархо, Яздархойн Союзан председателан заместитель Мамакаев Эдуард.\n– Тахана вайгахь йолу маршо, паргIато Кадыров Ахьмад-Хьаьжас арабаьккхинчу некъах даьлла беркат ду. Вайн махкана чолхе киртиг тIехIоьттича, вайн мохк, халкъ лардан ларбарехьа къахьега аравелира иза. Цо вайн халкъана яьккхина маршо вайна йицлур яц. Иза вайн иэсехь ваха висина, – бохура цо.\nЦул тIаьхьа къамел дира Кадыров Ахьмад-Хьаьжа уллера вевзаш хилла волчу Дениев Хасмохьмада.\n– Кадыров Ахьмад-Хьаьжа уллера вовза ирс хилла сан. Иза къахьега лууш, шен халкъана, махкана маршо, паргIато лоьхуш ваьхна вара. Ша арабаьккхинчу оццул чолхечу новкъахь цкъа а шен са кхоийна вацара иза. Цо цкъа а ца лехнера шена аьтто. Шен ирс – шен халкъан ирс хеташ вара. Иза хила а хилира шен махкана беркате стаг. Бакъду, шен мехкан паргIатонан дуьхьа шен дахар дIаделира цо. Иза даима а вайн дегнашкахь, вайн иэсехь ваха висина, – элира цо.\nКадыров Ахьмад-Хьаьжа дага а лоцуш, цунах лаьцна дешнаш аьллачул тIаьхьа, цунна лерина йолу поэзин суьйре дIайолийра. Цкъа хьалха ханна баккхийчу поэташка делира дош. Ахьмад-Хьаьжина лерина байташ йийшира цара. Къоначу поэташа цунах лаьцна байташ йоьшучу хенахь, яздархой а, поэташ а гIеххьачул цец а бевллера (цара тIаьхьуо шайн къамелехь аьлла ма-хиллара). Церан хIора а могIа, хIора а дош маьIне а, чулацаме а хилла хиларх баккхийбора уьш.\nСуьйре ерзош йистхилира къоман библиотекин директор Исраилова Сацита: – Тахана Кадыров Ахьмад-Хьаьжина лерина поэзин суьйре хIокху библиотекехь дIаяхьар мехала хета суна, хаза а хета. Ахьмад-Хьаьжас вайх хIораннан а дахарехь дакъалаьцна ала мегар ду, хIунда аьлча, тахана вай дехаш долу хаза мохк а, вайгахь йолу маршо а цо яьккхина ю вайна.\nЦу тIехь ерзийра поэзин суьйре.


Уггаре а хаза кхаъ\nГольфехула йолу турнир чекхъяьлча, толамхочунна ахчанца совгIат дина. Дукха ахча хилла цунна делларг. Ирсан кхаж баьлла толамхо цIа ваха араваьлла. Клубана гена хIара валале, цхьа зуда тIе а еана, шена жимма мукъане а гIо дар дехна. И дукха декъаза, гIийла гуш хиларна, саца а сецна, цуьнга ладоьгIна стага.\nКIант чIогIа могаш воцуш ву шен аьлла дийцина зудчо. Цунна дарба дан оьшург вуно дукха ахча ду. Цуьнах дукха къахеттачу стага шегахь долу ахча дерриге а дIаделла.\nМасех де даьлча, юха а клубе веанчу стага шен накъосташка дийцина цу декъазчу зудчух лаьцна.\n– ЭхI, ма халахийти тхуна, – цхьабосса аьлла цара. – Хьо а леви-кх цу зудчо! Хьоьгара ахча даккхархьама, цо ша кхоьллина ду и дийцар. Дукханца а хIоттийна цо и кеп. Хьоьга и ала а, хьан дог дохон а лаа-м ца лаьара, амма тхо хьан доттагIий ду.\n– Цомгаш бер дац-кха тIаккха? – хаьттина стага.\n– Далла бу хастам! Кху кIиранах уггаре а хаза кхаъ бу-кх и! – велакъежна стаг.\nГочдинарг – ПЕТИРОВА ПетIамат


Доьза вайна Шуьйтара эскархо карийна Бухенвалдан архивашкахь 76 шо даьлча\nГермани -- Бухенвалдан ков, "Хорранна - ша лехнарг". Веймар,11Охан2013\nТамашийна эскаре вахначул тIаьхьа Бухенвалдан йийсарехь кхелхинчу Шуьйтара Ильясов Хьамидан кхоллам.\n1940-чу шарахь эскаре вигира Шуьйтара Ильясов Хьамид. Иза эскаре вахна дукха хан ялале, 1941-чу шарахь, хууш ма-хиллара, тIом болабелла. ТIом болабелча кехат кхаьчна Хьамидера, шайн эскар тIаме дигна, ша машенахь хьаькам лелош ву, аьлла. Эскаре вахале, деша а дешна, машен лелон бакъо яьккхина хилла Хьамида.\n1942-чу шарахь, аьхка кхин а кехат кхаьчна Хьамидера. Цу тIехь цо яздина шаьш Киев йоккхуш тIом беш хиларх. И кехат тIаьххьара хилла цуьнан. Цул тIаьхьа цуьнан лар яйна, ткъа нохчийн къам 1944-чу шарахь советан Iедало дерриг а шийлачу Сибреха хьажийна. Хьамидца йолу зIе а хаьдда хилла. Иштта тIепаза вайра Шуьйтара жима къонаха Ильясов Хьамид.\n1957-чу шарахь, Хрущевс бакъо а елла, дIадохийначуьра Даймахка цIадирзира нохчийн къам. Шайн кIанте сатуьйсуш, кхин цуьнгара кост доцуш эхарта дIадирзира Хьамидан да Ильяс а, Нана Заа а. Ткъа 1970-чу а, 80-чу а шерашкахь Москва-гIала шен деваша лохуш кехаташ дохьуьйту Хьамидан вешин кIанта. Дуьхьала жоп догIу, Ильясов Хьамидан цIе тIепаза байначу салтийн цIерашна юккъехь ю, аьлла.\nЦул тIаьхьа, дукха хан ялале, 1994-чу шарахь, хууш ма хиллара, Нохчийчохь тIом белира. Кхин а дукхе-дукха адамаш тIепаза а дайра, дайъа а дайъира. Нохчий дуьне мел ду дIаса а баьржира. Иштта Европе кхечира Хьамидан вешин кIентан йоI Ильясова Раиса а.\nВайначул тIаьхьа 70 шо даьлча а, шен вайна дедеваша вицвелла ца хилла цунна. Германехь "ЦIечу жIаран" белхалошка дийцина Раисас Хьамидах лаьцна. Вукхара цуьнан вина де а, меттиг а дIа а яздина, шаьш карон хьовсур ду, аьлла. Кхин дIа ша дуьйцур ду Раисас...\nИльясова: "Байна нах лохучарга хаийтира оха тхайн стаг вайна, аьлла, цуьнан вина хан а, меттиг а, цуьнан тIаме кхачар а, тIаьххьара кехат маца деъна а дIа а олуш. Цара элира, нагахь цуьнан ког Германин латта тIе баьллехь, цунах дерг дIаяздина хир ду, шаьш архивашкахь болх а бийр бу. Амма хан оьшур ю, собар дан дезар ду, элира."\nЦхьа шой, кхо бутт хан яьлча, Германин архивера жоп кхаьчна Раисига. Жоп цецвоккхуш ду... 70 шо хьалха тIепаза вайначу Хьамидан лар карийна Бухенвальдан архивашкахь. Иштта цара схьатосу Ильясов Хьамида куьг яздина а долуш, цуьнан концлагерера картин сурт а. Раисас дуьйцу кхин дIа.\nИльясова: "Оха кехате сатуьйсуш, цхьа шой, кхо бутт хан елира. ТIаккха тхоьга Чиллан-баттахь кехат кхечира, шуьга баккха боккха кхаъ бу шайн, 40 миллион кехат юккъехь шун гергара стеган бух карийна шайна, аьлла. ЧIогIа боккха кхаъ бу иза, и массарна а хуьлуш дац стаг иштта, шуниг санна, схьакарош, аьлла дара кехат тIехь.\nЦунах чIогIа боккха кхаъ хилира тхуна массарна а, цIахь болчу баккхийчарна а, кхузарчу тхуна а. Тепаза байначу шайн нахе сатуьйсучарна а чIогIа хазахийтира. Тхан дедеваша йийсаре вахна хилар а, цо цигахь яьккхина хан а, массо хIума а шайн терахьаш а долуш яздина дара кехаташ тIехь..."\nТамашийна бу 76 шо хьалха советийн эскаре вахначул тIаьхьа боккхачу тIаме а кхаьчна, цул тIаьхьа Бухенвальдан йийсарехь кхелхинчу Шуьйтара нохчочуьн Ильясов Хьамидан кхоллам.\nГерманин архивашкара кхаьчначу кехаташ тIехь яздина ду Хьамид 1942-чу шарахь йийсаре а лаьцна, ткъа 1943-чу шарахь, Iаьнан Iуьйрана пехаш дестаран бахьанца дIа а кхелхина, аьлла.\nКхечу къаьмнаша ишттачу турпалхойх фильмаш а йоху, тептарш а яздо, ткъа нохчий тахана а къона кIентий лаьхьте берзош бу, тахана а тIепаза байнарш лоьхуш а бу...\nДудаев Салман Беларусехь мукъаваьккхира эскархочун декхарх - депортаце хьажийра...\nГакаев Ваха гIур ву Толаман Параде\nТIом биначийн а, тIом боьдуш къахьегначийн а доьзалшкахь - леткъамаш


Малхбалерчу а, Малхбузерчу а Нлхчийн Къанойн Кхеташо, Бруссель, 10Мар2014\nЖима а, йоккха а, цхьа а пачхьалкх яц Европехь вайнах боцуш: Португалера - Польше, Исландера Туркойчу кхаччалц. Кеста 15 шо а кхочу мухIажирийн тобанаш вовшахкхетта. Уггаре дукха нохчий дIагулбеллачу Австрера терахь ду 33 эзар стаг. Цу бараме кхочуш-ца кхочуш бу уьш Францехь, Германехь, Польшехь. 10-15 эзарнаш гергга бу Норвегехь, Швецехь, Голландехь, Ингалсехь, Туркойчохь.\nАмма цхьа юкъара лазам беха массаьргахь а, яц церан ма-оьшшу вовшийн доладан юкъарлонаш. Цхьа а байракх а, дегнаш чохь боцург, я даймохк а боцу тобанаш ю шаьш-шайна ехаш. Изза хьал ду Iамеркахь а – Штаташкахь, Канадехь.\nХанна тIаьхьа делахь а, хIинца и хьал дикачу хорша даккха ойла кхоллаелла вайнехан. Германерчу, Австрерчу, Урдунерчу, Туркойчуьрчу, Оьрсийчуьрчу, Белгерчу, Францерчу нохчийн жигархойн лаамца вовшахкхетта дозанал арахьарчу нохчийн Къанойн Кхеташо.\nЦуьнан коьрте хIоттийна яздархо, журналист, цхьана заманахь Нохчийчохь театрал хилла волу Австрера вахархо Хачукаев Сайд-Мохьмад.\nЦуьнан гIоьнца йовзуьйту Маршо Радионо кхеташо а, цо шена юхьараэцна Iалашонаш а.\nХачукаев Сайд-Мохьмад: Вайга юкъахь далур доцуш хIума а дац!\nДозанал арахьарчу нохчийн Къанойн Кхеташо хIинц-хIинца бен яц шен болх болош. Цуьнан куьйгалхочо Хачукаев Сайд-Мохьмада а, Маршо Радиоца зIенехь болчу цуьнан кхечу декъашхоша а сатуьйсу дерриг а нохчийн къомо шен балхана аьтто беш, шега лерг диллина, ша тергоне оьцуш хиларе.\nКхеташ ду, иттанне а, я бIене а доладалур дац махках боьхначу нехан, оцу нехан шайн гергарлонашка баха, цхьана берте кхача, вовшийн тергонехь хила, юкъахь шайн дахар тодан лаам ца ца гIаттахь. И лаам гIаттаре сатуьйсу дуккхаъчара. Ткъа хьал иштта лаьтташ хилча, кхочуш ца хуьлийла дац юьхьаралаьцна Iалашо а.\nКъанойн Кхеташо а санна, арахьарчу нохчийн кегийрхойн юкъарлонаш а ю Европехь а, Iамеркахь а кхоллалуш. Маршо Радионо рогIерчу шен программашкахь йовзуьйтур ю шуна уьш а.\nМалхбалерчу а, Малхбузерчу а ночхийн Къанойн Кхеташо


1. Хьа-мим /Далла дика хаьа цуьнца Шена луург/.\n2. /Жайна/ охьадоссар /ду хIара/ Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчуьнгара.\n3. Жайна /ду хIара/‚ Шен аяташ къастийна долу‚ Iарбийн /маттахь/ дешар а хилла хууш долчу къамана.\n4. Кхаъ бахьарг а‚ кхерамча а /хилла ду и КъурIан/‚ царех дукхох берш дIабирзи - шайна ца хозуш /и къабал цадеш/.\n5. Цара элира: "Тхан дегнаш хьуламехь ду ахьа тхо шега кхойкхучух‚ тхан лергий чохь къоралла ю‚ тхуна юкъахь а‚ хьуна юкъахь а кирхьа ду‚ хьан Iамал е‚ оха тхан Iамал йийр ю".\n6. Ахьа ала: "Баккъалла а, со-м адам ду шу санна‚ соьга вехьеца хаийтина шун Дела цхьа Дела вуйла‚ дIанисло Цуьнга, Цуьнга гечдар деха. Бала бу-кх /Делаца/ накъост лоцучаьрна.\n7. Шаьш закат ца луш болчу‚ эхартана уьш керста бу.\n8. Баккъалла а, иман диллинарш а‚ дика Iамалш йинарш а - царна хедар йоцу ял ю.\n9. Ахьа ала: "Аша керста до Ша латта кхоьллинчунна шина дийнахь‚ аша Цуна нийсархой а хуьлуьйту? Иза ву Iаламийн Да".\n10. Хилийтина Цо цигахь /лаьттахь/ чIогIа боьгIнарш /лаьмнаш/ цуьнан тIехула‚ беркатедира Цо иза‚ дийкъира цу чохь кхачанаш деъа дийнахь - цхьанисса /диъ де хилла/ хоьттучарна.\n11. ТIаккха Иза тIевирзира стиглана а - и кIур бара (айелла хин Iаь). Цо элира цуьнга а, лаьтте а: "Схьадуьйла шайн лаамца‚ я лаамза". Цу шиммо элира: "Тхо деъна тхан лаамца".\n12. Цо уьш кхочушхилийтира ворхI стигал хилла шина дийнахь‚ дIахаийтира /вехьеца/ хIора стигална шен гIуллакх. Оха хазъйира гергара стигал чиркхашца а‚ гIаролашца а /лардархьама а шайтIанах/. Иза ду везза волчун‚ хууш волчун дIахIоттор.\n13. Уьш дIаберзахь‚ ахьа ала: "Аса кхерам теси шуна ткъесаца‚ Iадийн а‚ Самудийн а ткъесах тера".\n14. Цаьрга баьхкира элчанаш‚ церан хьалхахула а‚ тIехьахула а: "Аша Далла бен Iибадат ма де", /олуш/. Цара элира: "Тхан Кхиош-кхобучун лиънехьара‚ Цо маликаш доссор дара. Баккъалла а, тхо шу шеца даийтинчун керста ду-кх".\n15. Ткъа Iадаш курабевлира лаьттахь цхьа а бакъо йоцуш‚ цара элира: "Мила ву тхоьл чIогIа верг ницIкъаца?" Царна ца гина-те уьш кхоьллина волу Дела царел чIогIа вуйла ницIкъаца. Уьш хилира Тхан аятех цатешаш.\n16. Оха бахийтира царна шок лоькху мох халачу деношкахь цаьрга Iовшийтархьама сийсазаллин Iазап дуьненан дахарехь. Эхартан Iазап мелхо а сийсаза ду. Царна гIо хир дац.\n17. Ткъа Самудаш - Оха уьш нийсачу новкъа бихкира - ткъа царна бIаьрсазалла дукхайийзира нийсачу некъал. ТIаккха уьш схьалецира ткъес тухучу сийсазаллин Iазапо цара гулдеш хилларг бахьанехь.\n18. Оха кIелхьарабехира иман диллинарш‚ шаьш /Делах/ кхоьруш хилларш.\n19. Делан мостагIий цIарна хьалха гулбечу дийнахь - уьш могIаршкахь /вовшийн тIе/ лохкур бу.\n20. Уьш цига /цIарга/ баьхкича тешалла дийр ду царна тIехь церан хазаро‚ бIаьрсано‚ чIораша уьш хIун деш хилла‚ аьлла.\n21. Цара эр шайн чIорашка: "Аша хIунда тешалла дира тхуна дуьхьал?" Цара эр: "Дистхилийтина тхо Дала‚ Ша массо хIума дистхуьлуьйтуш волчу‚ Цо шу кхоьллина дуьххьашхалгIа‚ Цунна тIе шу дIадерзор долуш а ду".\n22. Шу ца хилира хьулдан гIерташ шайна тIехь тешалла дан шун хазаро а‚ шун бIаьрсино а‚ шун чIораша а‚ делахь а шуна меттара Далла ца хаьа аша дечух дукхадерг.\n23. Иза ду шун моттар‚ шайн Кхиош-кхобучун шуна меттина долу‚ цо /шун моттаро/ хIаллакдира шу‚ тIаккха шу хилира эшначарех.\n24. Цара нагахь сатохахь - цIе ю царна чохь Iан меттиг‚ цара нагахь /Дела/ реза хилар дехахь - уьш хир бац /Иза/ шайна реза хиллачарех.\n25. Оха хIоттира царна доттагIий /шайтIанех а‚ жинийх а/‚ цара хаздира царна шайн хьалхахь дерг а‚ тIаьхьахь дерг а‚ царех хьакхаделира царел хьалхадаханчу жинийн а‚ адамийн а умматашкахь аьлла долу дош. Баккъалла а, уьш хилира эшначарех.\n26. Цатешначаьра элира: "Ла ма догIа хIокху КъурIане‚ даьсса хабар дийца цуьнгахь‚ шу тола мега".\n27. Iавшанне а Iовшуьйтур ма ду Оха цатешначаьрга чIогIа Iазап‚ банне а бекхам бийр ма бу Оха царна цара деш хиллачух уггар вочуьнца.\n28. И бу Делан мостагIийн бекхам - цIе. Царна цигахь гуттаренан хIусам ю - бекхам а хилла царна уьш Тхан аяташ харцдеш хиларна.\n29. Цатешначаьра элира /жоьжахатехь/: "ХIай тхан Кхиош-кхобушверг‚ гайтахь тхуна жинех а‚ адамех а тхо тилина и шиъ - тхан когийн кIел буьтур бара оха уьш хилийтаархьама уггар бухахь болчарех".\n30. Баккъалла а, аьлларш /шайн са долуш/: "Тхан Дела АллахI ву"‚ тIаккха нисбелларш - царна тIе дуссур ду маликаш уьш ца кхерийтархьама а‚ уьш сингаттаме ца хилийтархьама а‚ кхаъ хили шуна ялсаманица‚ шуна ваIда йина хилла йолчу‚ олуш:\n31. "Тхо ду шун доттагIий дуьненан дахарехь а‚ эхартахь а‚ шуна цигахь шун синошна дезарг ду‚ шуна цигахь аша дехнарг а ду"‚\n32. Охьадоьссина долуш Ша гечдеш волчуьнгара‚ Ша къинхетаме волчуьнгара.\n33. Мила ву мелхо хаза дашца Деле кхийкхинчул а‚ дика Iамал йиначул а‚ ша аьлла волчул: "Баккъалла а, со ву-кх /Далла/ муьтIахь болчарех".\n34. Цхьанисса ца хуьлу диканиг а‚ вониг а‚ ахьа духатоха уггар хаза долчуьнца - тIаккха хьуна а‚ шена а юкъахь мостагIалла ерг хьоме доттагIа сан хир ву хьуна.\n35. И далур дац шаьш собар диначаьрна а бен‚ и далур дац шегахь доккха дакъа долчунна а бен.\n36. Хьуна /оцунна тIехь/ шайтIано вас-васалла дагчу кхоссахь - Делаца ларвалар лаха. Баккъалла а, Иза хозуш верг а ву‚ хууш верг а ву.\n37. Цуьнан Iаламатех ю буьйса а‚ де а‚ малх а‚ бутт а. Сужд ма де малхана а‚ баттана а‚ аша сужд де Далла‚ Ша уьш кхоьллина волчу‚ шаьш Цуна Iибадат деш делахь.\n38. Цара куралла яхь‚ Далла гергахь берш Цуна тасбахь деш бу буьйсана а‚ дийнахь а‚ царна кIор ца до.\n39. Цуьнан Iаламатех ду хьуна латта гар декъа. Оха цунна тIе хи доссича иза деттало‚ кхуьу. Баккъалла а, Иза дендийнарг - денбийр болуш ма ву белларш. Баккъалла а, Иза массо хIуманна тIехь ницIкъ кхочуш ма ву.\n40. Тхан аяташкахь керстаналла деш берш Тхуна къайла бер бац. ЦIарга кхуссур верг дика ву я къемат дийнахь кхерамза вогIур верг /дика/ ву? Iамал е шайна ма луъу. Баккъалла а, Иза аша дийриг гуш ма ву.\n41. Баккъалла а, хьехамна /КъурIанна/ керстаналла динарш и шайга беъча /бекхам бийр бу Оха царна/. Баккъалла а, иза деза долу жайна ду-кх.\n42. Харцдерг догIур дац цуьнан хьалхахула а‚ тIаьхьахула а‚ /иза/ охьадоссар ду Ша хьукаме а‚ хастаме а волчуьнгара.\n43. Хьоьга ца олу хьоьл хьалха элчанашка аьлларг а бен. Баккъалла а, хьан Кхиош-кхобург гечдар долуш а ву‚ лазаме таIзар долуш а ву.\n44. Оха иза хилийтинехьара Iарбех доцу КъурIан‚ /тIаккха а/ эр ма дара цара: "Цуьнан аяташ къастинехьара /тхуна‚ тхо царех кхетархьама/. Ткъа /КъурIан/ Iарбех доцуш хила дезара‚ /пайхамар ша/ Iарби а волуш? Ахьа ала: "Иза /КъурIан/ иман диллинчаьрна ду‚ нийса некъ а‚ дарба а хилла". Цатешнарш а - церан лергийн чохь къоралла ю‚ иза /КъурIан/ царна бIаьрсаза ду /уьш ца кхета цунах/. Уьш бу шайга кхойкхучарех /тера/ генарчу меттигера.\n45. Оха делира Мусага жайна‚ цу чохь а хилпало хилира. Дош хьалха ца деллехьара хьан Кхиош-кхобучуьнгара - хьукам дина хир дара царна юкъахь. Баккъалла а, уьш шеконан шеконехь бу-кх.\n46. Дика Iамал йинарг - /иза/ цуна шена ю. Вониг динарг - /иза а/ цуна дуьхьал ду. Хьан Кхиош-кхобург ма вац /кIеззиг/ зулам дийр долуш лешна.\n47. Цуьнан тIе духадерзо сахьтан Iилма. Ара ца болу зезагийн юккъера стоьмаш а‚ цхьа а стена кийра бера ца лета‚ и ца ехка Цуна хууш бен. Оцу дийнахь цаьрга кхойкхур ду: "Мичахь бу Сан накъостий?" Цара эр: "Хьоьга хаийтина оха‚ вац тхоьх цхьа а теш".\n48. ДIатилира царех уьш хьалха шайга кхойкхуш хилларш. Царна хиира шайна цхьа а кIелхьарадовлийла доцийла.\n49. КIор ца до адамашна диканаш дехар‚ нагахь шех вониг кхетахь догдуьлле вуьса.\n50. Оха цуьнга Тхайгара къинхетам Iовшабайтахь цунах зен кхетначул тIаьхьа‚ цо аланне а ма олу: "ХIара сан /хьуьнарца/ ду. Суна ца моьтту сахьт хIуттур ду. Со сан Кхиош-кхобучунна тIе вухаверзавахь а - суна Цуьнгахь мелхо диканиг хир ду". Оха дийцанне а дуьйцур ма ду керстанашка цара динарг‚ Оха Iовшийтанне а Iовшуьйтур ма ду цаьрга чIогIачу Iазапах.\n51. Оха адамна ниIмат делча‚ дIавоьрзу иза /баркалла аларх/‚ агIорхьавзий. Вониг шех кхетахь - шортта доIанаш деш хуьлу.\n52. Ахьа ала: "Гой шуна‚ иза /КъурIан/ дара Делера‚ тIаккха аша керстаналла дина цуна. Мила ву ша генарчу хилпалонехь волчул а тилавеллрг?"\n53. ТIаьхьа Оха цаьрга гойтур ду Тхан Iаламаташ /стигланийн а‚ лаьттан а/ агIонашкахь а‚ цаьргахь шайгахь а царна билгалдаллалц иза бакъдерг дуйла. Кхачо ца хуьлу хьан Кхиош-кхобучуьнца Иза массо хIуманна тIехь теш хилар?\n54. Баккъалла а, уьш бац шайн Кхиош-кхобучуьнца цхьанакхетарах шеконна чохь? Баккъалла а, Иза вац массо хIуманна го буьллуш верг /Iилманца‚ Шена хаарца/?


Швейцарера орца кхаьчна Нохчийчуьрчу доьзална\nСоьлж-гIалахь цхьанакхетар хилла нохчийн омбудсменан Нухажиев Нурдин Оьрсийчуьрчу Швейцарин миссин куьйгалхочун гIовсаца Францен Патрикца а, оцу пахьалкхан векалтан лакхарчу хьехамчаца Кольде-Коровиной Доротеяца а. Дакъалоцуш хилла вовшахкхетарехь ишта мехкан куьйгалхочун кхеташонан хьаькам Алиев Тимур а, ЧимарзаевгIеран доьзалан хьалхара стаг - Чимарзаев Насруди а.\nНохчийчуьра вахархо Чимарзаев Мохьмад-Эми шен доьзалца Швейцарехь веха дуккха а зама хилла. Кху аьхка цуьнан хIусамнана Тайсумова Хьавани берашца юхайирзинера дай баьхначу Майртуьпа, гуттаренна а аьлла. Махкахь яха ца луучу цуьнан йоккхахйолчу йоIа Хедас Швейцаре юха дIаяха некъаш лехнера.\nИштта аьхка электронан почтехула кехат дахьийтинера йоIа Швейцаре, дехоша шен йижаршна тIехь ницкъ латтабо, кхечу пачхьалкхе дехьаволу паспорташ а, мобилан телефонаш а схьаяьхна шайгара аьлла.\nОцу арзан лорах гурахь Нохчийчу веанера Швейцарин векалто хьажийна Москохара адвокат Кузнецов Сергей.\nЦуьнгара хиина, кху шеран аьхка, Мархьокху-беттан 9-чу дийнахь дуьйна Чимарзаев Мохьмад-Эмигара а, цуьнан зудчуьнгара Тайсумова Хьаванигара а Малхбузерчу Лозаннан кхелахочо ден-нена бакъонаш дIаяьхна хилар а, Чимарзаев ша Iедало лаьцна латтош хилар а.\nНухажиевн тIедилларца, аппаратан белхахоша Москохара веанчу адвокатца талламбина Куьрчала-кIоштарчу Майртуьпахь.\nБилгадаьлларг ду, болчу хаамашца, Тайсумова Хьавани шен 6 доьзалца цхьана тоьллачу хьелашкахь ехаш хилар. Иштта лоьро-травмотолога таллам бича, ца карийна дегIа тIехь ницкъ бина таммагIаш а.\nБерийн нанас ша шен лаамца цIа йирзина аьлла, шен доьзал нохчийн гIиллакхашца хьалакхиорхьама. Берийн девешо а харц дина, ша бершна тIехь Iазап латтадо боху информаци.\nНухажиев Нурдин офисехь хиллачу цхьанакхетарехь шина а агIоно компромиссе сацам тIеэцна, гергарчу хенахь ЧимарзаевгIеран агIор волу цхьаъ а, бакъонашларъярхо а Швейцаре а вахана, меттигерчу Iедалца а, бакъонашларъярхошца а, шеца Чимарзаев Мохьмад-Эмица а цхьана а кхетта, шина а агIонна товччу агIор ерзо иккхина конфликт.


Стохка Лапанкурехь 11 нохчо вер теллина Ичкерин комиссино\nФерзаули Iусман, дозанал арахьарчу Ичкерин премьер-министран гIовс\nСтохка аьхка Лопота-чΙажахь гуьржийн ницкъахоша 11 нохчо вийча, хиллачу бохаман бухе лерина комиси кхиъалц, шен къоман массо а векалшка, цхьаьнце гамо а ца лелош, собаре хилар дийхира Ичкерин лидера Закаев Ахьмада. ХΙинца, и бохам хилла 9 бутт баьлча, талламаш а берзийна, сацам Ιорабаьккхина комиссино. Цуьнан куьйгалхочуьнга, дозанал арахьа Ичкерин Ιедалан хьалханчин когаметта волчу Ферзаули Ιусманца оцу сацаман хьокъехь къамел дира Маршо Радионо.\nХилларг дагалоцур вай, юьхьанца дуьйна Ιора а даьлла, ваьшна хууш хиллачу хьесапехь. Марсхьокху-беттан 29-чу дийнахь гуьржийн Лопота-чΙажарчу, тΙех даккхий лаьмнаш а доцчу меттехь, хьун чохь гулъелла хиллера ткъеха сов нохчийн герзахойх вовшахкхетта тоба. Нохчийчуьрчу муджахΙидех дΙакхета Ιалашо йолуш, цΙеххьана шайна гуьржаша бихкина некъ бастаре хьоьжуш Ιийна и тоба.\nЮьхьанца, герзаца дар-дацар оьккхуйтуш, гуьржийн ницкъаша вийна, тобанара схьа а ваьлла, шайца барт бан хΙоьттина ши нохчо. Цул тΙаьхьа, массех сахьт даьлча, гонехь кхобучу нахаца маслаΙат дийца валаво, аьлла, кхачийна оцу метте, Лапанкурин хьуьнха, Тбилисехь беха шен доьзал болчу хьажахΙотта веъна волу Австрехь веха Чатаев Ахьмад.\nЧатаевца шайн цхьаболу накъостийн юьстахбевлла, бертан къамел деш Ιаччохь, тΙом болийна гуьржийн ницкъахоша. Вийна кхин а 9 нохчо.\nЧатаев Ахьмад тΙаьхьо гуьржийн дозанхошна тΙевахча, цара лаьцна, кхачийра пачхьалкхерчу цхьана набахте. Иза цу чохь сацош, цунна бехке дира цуьнгахь граната хилла хилар.\nШина баттахь набахтехь а кхаьбна, Чатаевгахь цхьа а граната а ца хилла, иза шега маслаΙат дар дехча бен а ца кхаьчна Лапанкуре, нохчийн тΙемалошна герга, аьлла бехках хьалхаваьккхира кхело.\nТкъа хилларг ма-дарра довзаза дисира гуьржийн президентан Саакашвилин Михаилан гонаша цхьацца кийтарлонаш лелор а, дерг къайленехь кхабар а бахьана долуш.\nАмма Саакашвилигара Ιедал къуьйсуш волчу премьер-министра Иванишвили Бидзинас а, цуьнан гонаша а дахначу Ιай даржийра, нохчий ерриг а Европера а, Малхбалера а, шаьш царна аьтто бийр бу тΙеман говзалла караерзон а, герзаца Кавказ-Имаратан бΙаьхойх дΙакхета а бохуш, кхайкхина хилла президентан гоно Гуьржийчу, амма тешнабехкаца байъина, аьлла.\nПолитикехь мостагΙалла лелочу Саакашвилин а, Иванишвилин а агΙонаша мухха дийцахь а хилларг, Ичкерин цΙарах шен талламаш бина яьлла премьер-министран Закаев Ахьмадан когаметта волу Ферзаули Ιусман хьалха а лаьтташ болх беш хилла комисси.\nЦо шен дΙахьедарехь бакъдо, Саакашвилин гоно дерриг а дуьнентΙера бΙе сов нохчо Гуьржийчу дΙа а гулвина, делла дош кхочуш а ца деш, кхаьбна хилар, цул тΙаьхьа 3-4 бутт баьлча, царех дукхахберш Европе а, Малбале а юхабирзина хилар. Ткъа тешнабехк бина, Иванишвили Бидзинан агΙончаша ма-баххара, Лапанкури-юьртахь.\nНохчех Лопота-чΙажахь хиллачух а, цунна гонаха лелачух а дуьйцуш, комиссин болх интернетехула Ιорабаьккхинчу Ферзаули Ιусмана иштта къамел дира Маршо Радиоца.\nФерзаули: «Оха массо а агΙор теллина хилларг. Талламш беш а бара дукха нах. Хилларг ду Саакашвилин Ιедало тешнабехк бар. Дукха заманахь дуьйна гергарлонашкахь долчу гуьржийн а, нохчийн къоман юкъа цим тосуш хΙума а ду иза. Делахь а, вайн цкъачунна дан хΙума дац, вайн мохк Оьрсийчоьнан кога кΙел бу тахана. Цундела оха тхайн талламаш а, тоьшаллаш а Европан, дуьненюкъарчу а организацешка дΙакхачор ду. Беллачийн гергарчара а дан догΙу оьшшу аьрзнаш Европан кхеле, масала».\nФерзаулин комиссино билгалдоккху Кавказ-Имаратан тобанаш юза Гуьржийчу нохчий кхайкхинарг Умаров Доккин ваша Ахьмад хилла хилар. Комиссин дΙахьедаро билгалйоху ша Умаров Ахьмад оьрсийн ФСБ-ца а, гуьржийн къайлахчу сервисца а зΙенашкахь хила тарлуш башхаллаш.\nМухха а делахь, вийначу 11 нохчашна юкъахь вацара Умаров Ахьмад. Вац иза хΙинца, гарехь, Гуьржийчохь а.\nТкъа муха ду гуьржийн политикийн жоп, тергоне оьций цара Ичкерин комиссина хетарг а хаьттира Маршо Радионо Ферзаули Ιусмане.\nФерзаули: «Гуьржийн Ιедале тхан комиссино хΙеттехь дахьийтира кехат, тхаьшца цхьана талламаш бар доьхуш. Амма цара цхьа а жоп ца делира. Уьш гарехь, бовланза бу хилларг теллина. Оха кхидΙа а доьхур ду цаьрга хилларг таллар а, бехке болучарна таΙзар дар а. Вйана кхочург цхьаъ бен дац – дуьнанюкъарчу кхелахошка, политикашка и гΙуллакх даккхар».\nГуьржийн премьер-министра Иванишвили Бидзина масех кΙира хьалха хьахош карлаяьккхира Лопотахь Саакашвилин ницкъаша нохчашца лелийначу харцонан тема. Ιедал толлуш ду и бохам, амма иза шен болх бина баллалц са а тоьхна, шен сацамаш бийр бу шен агΙоно, элира цо.\nИчкерин сацам болуш бу, Соьлж-ГΙалех дерг аьлча, цуьнгахьа ду имаратхой алссам мел хΙаллакьхуьлу а – цо цхьа а дош а ца аьлла байъинчийн хьокъехь, довзанза дуьсу гуьржийн пачхьалкхо аьндерг а.\nОцу кхаа а агΙонаша сацамаш мухха а бинехь а, бахь а, духийла дац шина къома юкъара гергарло, аьлла хета Паьнказарчу нохчашна а, кхетамчохь мел волчу гуьржийчунна а.\nЛапанкурехь 11 нохчо вер теллина Ичкерин комиссино


Ун даьржаш а долуш, республикехь цунна тIехь толам боккхуш ду шаьш, боху Кадыровс\nПарламенте а, мехкан бахархошка а рогIера дIахьедарца вистхилла Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, цуьнан коьртачу теманех хилла могушалла Iалашъярца доьзна хьал.\nПолитико тешийна, Нохчийчоь "пандемин ирачу муьрех" чекхъяьлла хиларх а, карарчу хенахь оьрсийн вакцинаца прививкаш а йойтуш, кхиаме юкъара иммунитет кхиош хиларх.\nМехкан урхалхочо билгалдаьккхирна, "йоццачу хеначохь санитаран-эпидемиологин ситуаци кара а ерзийна, социалан а, экономикан а, республикан бахархойн дахар а дIанисдан" Iедалхойн аьтто балар.\n"Биллам боцуш олийла ду тахана, Нохчийчоь ларийна пандемин ирачу муьрца. Тахана вайн коьрта Iалашо ю коронавирусна дуьхьал "юкъара иммунитет" чIагIъяр", - дIахьедина Кадыровс.\nОцу юкъанна, коронавирус яржаран официалан статистикано гойтуш ду, республикера хьал хIинца а сингаттаме хилар.\nБайначу беттан юккъера схьа дуьйна Нохчийчохь цIеххьашха кхиадоьлла цомгашчийн терахь, йоллу бIаьсте а, Мангал-беттан юьхь а дийнахь-буса итт стагана бен ун ца долуш схьаеанехь а, тIаьххьарчу масийтта дийнахь бIеннал а сов бу уьш. Масала, карарчу беттан 18-чохь 124 стаг ву ун даьлла аьлла, дIакхайкхийра, цул а хьалха, 119, 112, 107.\nИштта, тIаьххьарчу кIиранах Нохчийчохь алсамбуьйлу каоронавирусах леш болу нах. Шо карадеачхьана, денна а доцуш, цхьаъ-шиъ дархо леш хиллехь а, хIинца официалан статистикехь а кхайкхош ду масех стаг цхьана дийнахь-буса кхелхаш хилар оцу уьнах. Кху беттан 14-чохь дIахьедира 10 стаг кхелхина уьнах аьлла. Пандеми яьржичхьана а уггар лакхара гайтам бу иза.\nЦIеххьашха коронавирусца долу хьал телхина догIу, бертаза махкахошка вакцинаци йойтучу юкъанна. Мангал-бутт юккъе баьлчхьана прививкаш йинчу нехан терахь лакхадаьлла, хIинццалц мехий диттина нах уггар а кIезиг болчу мехкийн могIарехь йолу Нохчийчоь хьалха а йолуш.\n2020-чу шеран Охан-баттахь, коронавирусан пандеми йолаеллачу муьрехь а цхьаьна дозанаш деттара Iедалхоша Соьлжа-ГIала боьлхучарна. Мехкан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан омраца кхечу регионашкара машенаш чу юьтуш яцара. Кадыровс чIагIдора, "коронавирус чу ца яийтархьама махкахь бехарш а буьтур бац Нохчийчу" бохуш.


Нохчийн меттан даздар\nОьрсийн матто нохчийн мотт хьаьшна дIабоккхуш лаьтта, олий хуьлу дукха хьолехь лингвисташа, я ненан маттах дог лозучу наха бен леткъамаш. Доллучунна тIе кхин цхьа кхерам а кхетта тIаьххьарчу шерашкахь – Европерчу нохчаша меттигерчу меттанийн дешнаш юкъаийзадо шаьш вовшашлахь шайн мотт буьйцуш.\nТахана Нохчийчоьнан арахьа деха нохчийн ах къам, царалахь алссам бу Европехь бехарш. Цхьаболучара шаьш цхьа хан-зама яьлча Нохчийчу юхабоьрзур бу олу, вукхара цхьа жоп доцуш дуьту иза.\nТкъа мотт? Дайн Iадаташ, ламасташ? Европерчу нохчочунна тIехь дац шен орам мичара бу хаар?\nГенара хьал ца зийча а, тоаме ду Нохчийчохь гург. Миччахь а ахь ладогIахь, хеза мотт бу берриг я оьрсийниг, я шина меттан дешнех кхарзабелла жагIар.\nМила ву маттах и лазар кхетийтарна бехке? Мила ву лазар иэшо хьакъ?\n... Жоьпаш доцу хеттарш дуккха а хIуьтту хьалха.\nМаршо Радионо йийцарейира тахана юкъараллехь ира лаьтта нохчийн меттан проблемаш нохчийн яздархочуьнца Бексултанов Мусаца.\nБексултанов: «Вай тезетахь, кадамехь, ах-ах гIазкхийн-нохчийн мотт иэбина буьйцу, и нохчийн мотт бац. Вайн базарахь зударша а буьйцу гIазкхийн мотт. Цхьажимма а тхо къам ду-кх, со къоман векал ву-кх, ас хIара лелийча,тIаьхьа тIебогIучара хIун лелор-те, хIаллакхир ду-кх тхо, аьлла, стага ойла ян еза, щен мотт Iалашбан доьналла хила деза, хьекъал хила деза. Ледара ду-кх вай Iаламат чIогIа!\nКъонахий дац-кх вай, доьналла дац-кх вайгахь, дешан доьналла а дац, йозанан доьналла а дац вайгахь»\nЯздархочо хьесапдарца, кхечу махка Iен-ваха дIавоьдучу стеган уггар доккха гIалат ду цо шеца шен ненан мотт дIацабахьар.\nТкъа шен маттаца боцчу наха, боху Мусас, тIеоьцу хийрачу къаьмнийн хатI, ламасташ, кхетам.\nБексултанов: «Хьо мичча а Европе водахь а, Iамерке водахь а, хьо хьайн маттаца дIавоьдий, хIаллакхир вац хьо, хьо хьайн маттаца ца воьдий, тIаккха ву хьо хIаллакхуьлуш. Хьо маттаца дIавахнчахь даймохк кхуллу ахь.\nМатто санна, халкъ меттахь латтош хIума дуьненчохь дан а дац. Шен мотт бицбарца леш ду кхъам, маттаца дIадолу «нана» бохург, «зуда» бохург, «къонах» бохург, вайн къоман гIиллакх ду вайн маттаца».\nНохчийн маттах доглозучара мел орцанаш дахарх а, хьал хийцалур ду ала гена ду.\nДе дийне мел долу а шина а агIор тIеIаткъам хуьлу нохчийн маттана: Нохчийчохь – наха шайн меттан дешнийн меттиг оьрсийн маттана дIабаларца, ткъа Малхбалехь - цигарчу къаьмнийн меттанийн дешнаш шайна шаьш буьйцу моьттучу нохчийн маттаца иэдарца.\nШийла ду хьал. Баккъал а леш бу нохчийн нанойн мотт, нохчийн дайн мотт. Леш ду нохчийн къам, мел адам дисахь а лийр ду и къам, нохчийн къам, дуьсур ду адамаш, деккъа дIа – адамаш, къам доцу адамаш. Айтматов Чингиза йийцина манкурташ – хатI доцу адаман хьесапалгаш!\n...Ткъа бехкениг лохуш-м ца оьшу седа-жайне хьежа а: оьрсийн Iедало шен пачхьалкхехь маьршша баха ца буьту я нохчийн мотт а я оцу къоман бу баьхна дай а.\nБексултанов: "Хьайн маттаца дIаводахь, цигахь даймохк кхуллу ахь..."


Кху деношкахь Грецина рогIера ахчанца гIо хьажон барт хилла Евробертан пачхьалкхийн финансийн министрийн. ХIинца цу бартана Германин парламент резахиллачул тIаьхьа, 85 миллиард евро лур ду Грецина, кризисах кIелхьараяла. Амма кхачам хир буй-те оцу ахчанах?\nЦхьана ханна, Дела хьо дика аьлла, сецнера Европехь Грецерчу кризисах а, цо доьхучу гIоьнах а, цу гIоьнна дуьхьал амма Афинашкара Iедал, шена ахча дала кийчаболчарна ма-лаъара шога реформаш ян резахила ца тикарх а долу дийцарш.\nТовбецца бутт болалуш эххар а Грецин куьйгалло Евробертан а, Дуьненаюкъарчу Банкан а реформех болу кхайкхам тIе ца эцча, и хаттар чекхдаьлла ларалуш дара, ткъа Грецин аьрхаллин символ а хилла лаьттина волу цу пачхьалкхан финансийн министр Варуфакис Янис шен даржера вуьйхира.\nГрецино ша хIинций-хIинций банкротт кхайкхор юй, цуо еврозонина юккъера йолуш еврона метта шен шира ахча дирхем юккъе доккхур дуй, цу доллучух евро лелачу пачхьалкхашна Далатохар хир дуй боху шайхаллаш а декара хадданза.\nАмма иза дерриге а ца хилла, ткъа шен дуьненаюкъарчу спонсорашкара кхин ишттанехьа гIо хир доцийла кхеттачу Афинаша, шен лелам юха а литтина, эххар а шога реформаш ян ша резахилар хаийтина. Доцца аьлча, масех кIиранахь жимма тийна лаьттинчера Грецин бала а, цунах долу дийцарш а Европехь юха а марсадевлла.\nКху деношкахь Брюсселехь цхьаьнакхеттачу еврозонина юккъе йогIучу пачхьалкхийн финансийн министарша, масех сохьтехь вуно чолхе дагадовларш дIадаьхьначул тIаьхьа, Афинашка доккха са доккхуьйту, амма Европерчу могIарерчу ясакхйалархошна вуно гома болу сацам тIеэцна – Греци кризисах хьалхаяккхархьама цунна кхозлаха а ахчанца гIо дан.\nЦеран хиллачу бартаца 86 миллиард евро хьажор ду желтойн мехкан экономика юхаметтахIоттон еврозонерчу пачхьалкхаша. И барт тIеэцначу тобано Еврокомиссин сайта тIехь баржийначу официала сацамехь билгалдаьккхина ду, ахча масех траншана декъа а декъна, кхаа шарчохь Грецина дIакхачор долуш хилар.\nЦунна дуьхьал, шен агIор, Афинаша шайна тIелаьцна, хьахийна ма-хиллара, хIинцалца схьа бахархойн аьхналла ца йохорхьама шаьш ян ца тикна йолу шога реформаш йийр ю шаьш аьлла.\nМасала, цара керла низам тIеэцна, пенсин реформа еш долу. Цул совнаха, цхьа могIа ясакхаш лакхйахарх а, масала, таронечу нехан бахамашна ерг, иштта хIинцалца схьа шайн махкахь хилла йолу ясакхийн льготаш а дIаяха я лахйан реза хилла уьш.\nИштта вуно шога даьккхина ясакхаш схьагулйарца а, уьш пачхьалкхан бюджете дIакхачорца а дерг. ХIунда аьлча, массо а аьлча санна Европерчу кхиинчу пачхьалкхехь вуно дера долу ясакхаш гулйаран а, уьш могIарерчу наха пачхьалкхан бюджете цIенна дIаяларан а гIуллакх вуно тесина Грецехь хилар шуьйра девзаш дара.\nГрецехь цкъа мукъане а садоIуш я воьду-вогIуш хиллачун хIоранна а хууш дара, цигахь цхьа хIума эцча я ресторанехь хIума кхаьллича, цкъа а аьлча санна хьешана чек луш йоцийла, ша базарахьчул башха. Иштта Европехь уггаре алсамох мукъа денош а, уггаре а доцачех белхан де а дара цигахь.\nЦу хьолана комментари еш политолога Чапханов Руслана Маршо радионе дийцира хьастагIа, Грецин гIо дарх дагадовларш марсадевллачу муьрехь, и шайн амалш желтоша хийцалца, цига хазхета ахчанаш хьежор цхьаммо а ловр дац кхин дIа, аьлла.\nЧапханов: „Вуно чIогIа лакхара коррупци йолуш мохк ма буй иза, луш лортIхеь ясакхаш а йоцуш. И хьал хийца деза. Ткъа цара хIинцалца схьа еш ерг шантаж ю, аш тхуна кхин дIа а ахчанаш луо, ца лахь тхо еврозонина юккъера арадевр ду, бохуш. Цара шайн махкахь хийцамаш баллалца царна кхин дIа кхиинчу Европерчу пачхьалкша я цхьаммо а кхечу а ахчанаш лур дац“.\nПолитологан прогноз бакъ хилар гойту, хIинца Греци ша цу шогачу реформашна реза а хилла, цуо шена хьалха спонсораш хIиттийна долу хьелаш тIеэцаро.\nАла дашна, хIинца цу пачхьалкхана хьажош долу рогIера ахча коьртачу декъехь Евробертан кризисна дуьхьал кхоьллинчу фондой, цхьана жимчу декъехь Дуьненаюкъерчу валютийн фондой луш ду. Доккхах долу дакъа цу 86 миллиардах Германерчу ясакхйалархошна коча догIуш ду, и пачхьалкхе Евробертахь уггаре а тароне хиларх терра.\nАмма хIинца юха а Грецина хьажочу ахчанах 25 миллиард цигарчу банкашна кхочуш хиларо вуно оьгIазбахийтина Германин бахархой, ткъа цигарчу аналисташа и ахча хи чу кхоьссича санна юха а довр ду боху. Иштта, масала, вевзаш волчу немцойн финансийн эксперто Боьме ХIенрика меттигерчу телевизионехь элира, шеко а йоцуш, кхин ши-кхо шо доллушехь и желтойн къоман сиртаки-ловзар юха а дIадолалур ду, амма цу хенахь Грецин коьртехь Ципрас а воцуш, цхьа кхинверг хир ву, аьлла.\nЧапханов: "Цара махкахь хийцамаш баллалц, пачхьалкхаша ахчанаш кхин лур дац“.


Дикадар доаде мегаргдац — Сердало\nДикадар доаде мегаргдац\nЗIамига волча хана денз, боккхача наха оалаш хеза ва со: «КIеззига мара деце а, сага даь дика хIама доаде мегаргдац». Хетаргахьа, цар из оалаш хиннад, цу тайпарча дикаех дуккхача наха пайда боалаш хиларах, цхьанне даь дикаш иттанега, бIаьннега кхоачандаь. Тахан са ювца безам болча Ильясанаькъан Iайнайна дукха дикадар де карахдаьннад, карарча хана балха еце а, ше хьабенача новкъа къаман накъаяла гIерташ, цун сий даргдар де гIерташ хьаенай из даим.\nIайна кхувш енай Наьсаре баьхача Ильясанаькъан Зоалтрий Зяудинеи Саганаькъан Мухьмада Раисайи дезале. Бера хана, нанас совгIата лаьрхIа каьхата пандар эц ший йиIига. Укхаза белгалдаккха деза, цу дезале йиIиг цаI мара ца хиннилга. Вешта, кIаьнк а (Мухьмад-Башир) хиннавац цаI мара. Iайнайна шийна низткъало хургдар цу хана пандар Iомабе, бакъда уллув говзал йолаш нах хиларах, кастта ашарий дунен хозал йовз цунна. Шуча яр цун Тутайнаькъан Лида яхаш, цо хьа а хьехаш, чехка хьакхаштайоал йиIиг пандарца. ЛадувгIа ашараш яр цо юххьанца дукхагIа лийкхараш. Цу тайпарча ашарашца дешаш эшаш хилац, хIана аьлча мукъамо хьалхашка дийна долаш санна хьаувттаду тайп-тайпара сурташ, сомайоах бе-бе уйлаш. Наьсарерча АМООСа (Алханчуртски хий дулла а хий детта а система) урхаллен юхе бах цу хана бувцаш бола гIалгIай дезал. Дукха кхыча къамех бола нах а нийслора укхаза Iеш. Ашарий школе балха а волаш, каьхата пандар (баяна класс) хьехаш вар Наьсаре Юрий Николаевич яхаш эрсий зIамига саг. Из вахар Тирка йистошкарча гIазкхех йолча йоккхача сага, нани Юля оалар цох массане, цIагIа квартира лаьца. Балхара чувеча коара бераш гулдийя, царна баян, аккордеон, гитара лекхар цо. ДукхагIа лийкхар лоамарой халхара йиш яр, кхыча къамашта а дукха езаш йола лезгинка. Берашта цу сахьате езалора цун ашараш. Цох хьагар, ишттал дукха бе-бе инструменташ дIалакха харах. Iайнай вахара, дIахо хоржаргболча наькъа дикка Iаткъаш хилар йоккхача сага ашараш мерзъеш дувца къамаьл. «Хьона могаргда ноташ Iомаде а ашараш дIалакха а», — оалар цо даим. Иштта йода из дукха гаьна йоацаш хиннача ашарий школе деша. Из цига дIайигар яр цун нана. Бераш хоржаш, деша дIаийдеш баьгIараша моллагIа цхьа илли алар дех. Iайнас царна оал бекаргах дола илли. ЗIамигача иллиалархочоа тIоараш техе, деша дIаэц. Цунца цхьана юкъерча школера дешар а дар леладе дезаш. ХIаьта цигара Iилмаш а эшаш дар, уж доацаш йиш яцар. Наьсарерча №2 йолча юкъерча школе Iойодаш, цигара яьлча ашарий школе хьалйодаш, иштта шин даькъа екъаенна лела дезаш дар йиIига вахар. Царех кертера малагIа да, кертерза малагIа да, аьнна хаьттача; хетаргахьа, жоп дала хало хургдар, цунна цхьатарра лоархIаме хеташ дар из а вож а. Цудухьа цхьатарра дика деша гIертар из уж шаккха дешар. Цига дешар укхаза накъадоалар, укхаза Iомадер цига накъадоалар. Школерча хоранна юкъеяха, берий иллеш доахача дакъа лоацаш хулар Ильясова. Дуккха моттигаш нийслора цу берий тоабо шоай школан сий доаккхаш, укхаза деша дагIараш цхьа моллагIа бераш а доацаш, цхьацца говзал йола бераш долга къаьгга дIахайташ ханаш хулар. 1982-ча шера цхьатарра ши школа яьккха йоал Iайна:ашарий школеи юкъерча школан бархI класси. ДIахо фу дергда, мича гIоргья яха хаттар цунна хьалхашка отташ дацар, хIана аьлча цо хьалххе шийна белгалдаьдар вахар керттера гIулакх: ашараш, иллеш, иллиалархочун никъ. Шолжа-ГIалий тIарча ашарий училище дIачулу цо ший каьхаташ, дукха ха ялале, из цун тхов кIалха деша а йолалу. Хоза Iи деш йолча тайп-тайпарча гаьнашта кIалха цхьатарра хьахозаш хулар юхегIолла тIехдаьнна додача Шолжа талгIеша ду тата, дукха гаьна доацаш шозза вIаштIардаьча цIагIара йоагIар пандарий, чIондаргий, зурмай оазаш. Хин татаца дIа а ийя, уж дIахо дIайолхаш санна мотталургдар. Укхаза яр Шолжа-ГIалий тIара ашарий училище, цу чу яьшкпандар (фортепиано) Iомабеча классе ягIар Наьсарера йиIиг. 1982-1986 шерашка цига дешаш а хинна, толамца из училище чакх а яьккха, дIахо а деша, балха говзала лакхаленашка кхача лоархI цо. ХIанз цун никъ мехка столице Москве бодар. Культуран институте деша безам болаш яр зIамигача гIалгIай къамах хьаяьнна йоI. Хьалха лоаман кхалсага гIанахьа а ца дайна хIама дар цунна дагадийха хиннар. Из лакхале а йоаккх Ильясовас, деша дIаотт. Из дешар а болх а безаш харжар бахьан долаш, дика а деш. 1988-1991 шераш дIалу цо цига ше яьккхача ханá. Хетадала тарлу, хIанз кхоачам хиллал дийшад цо, саца а мегаргья, аьнна. Амма Iайнай уйла кхыча тайпара яр, дIахо а деша, керда а ца яйза а балха оагIонаш йовза лоархI цо. Цун из вIаштIехьадаргхиларах шеко йолаш вацар цхьаккха а из йовзаш вола саг. Оамал яр цун иштта, ше де аьнна дIатIайийрзар хьадеш. Институт яьккха яьннача шера отт из Гнесинар цIерагIча ашарий Российски академе. Факультет яр халкъа хорий дирижер хила Iомаеш. Из гIулакх дика довзаш, зIамига йолча хана денз дезаденна а яр Ильясова. Балха йоллаше а, деш цо цига. ХIаьта балха из яр цхьан хана ше дийшача Наьсарерча искусствай школе. ХIанз иштта цIи йоаккхар цох. Укхаза Iайна завуч яр. Цу хана хилар тха довзар а эггара хьалхара вIашагIкхетар а. Со цу хана «Наьсархо» («Наьсарен оаз») яхача газета корреспондент вар.\nКультуран института халкъа кхоллама факультете дешаш йолаш а академе ягIаш а багахбувцам бовза гIерташ, цунна юкъера иллеш Iомадеш, дIайолалу из. Эрсий фольклора юкъера «Аренца сов хьалха кхаьчад хьо, тоачолг», «Яхаш-текъаш йиIиг яр» яха а кхыдола а иллеш дезалу Iайнайна, уж Iомадеш, болх а бу. Царца а кхыча иллешца а цун теркам дукхагIа тIаозаш хиннар дар кхалсага атта доаца вахар, хьал-таро, оамалаш, гIулакхаш, Iаьдалаш, дог-уйла. Цу тайпара болх беш дагадехар цунна гIалгIай шира иллеш гулде а дIаязде а. Ше дешара цIаена йолаш, Инаркъанаькъан Хасолта Мадинайца вIашагIкхетар хилар цун. Вайна ховш ма хиллара, Мадина ашарий школан къаьнагIйола хьехархо а, хора дирижёра болх дик ховш а яр. Цо вIашагIтеха, №1 йолча Наьсарерча юкъерча школе хиннача хора доакъашхо хинна ва со-се. Инаркиева цу хана кхийна нийсъенна йоI яр, хIаьта со, хетаргахьа аьлча, 5-6 классе дешаш вар. Iайнайна ховра из а халкъа багахбувцам дукха безаш, ховш саг йолга. Цудухьа яьлар из цунца дага. Вокхо геттара къоабалдир йоIа дагадийхар, ший оагIорахьара цунна гIо де а хьежар. Фольклора юкъера иллеш тIадола нотай тетрадь дера цунна Мадинас. Тахан ноташца моллагIа йиш дIаязъе ховш ба вай къаман мехкарий а кагий нах а. Ашарий дунен хозал, кIоаргал яйзай царна. Цхьа ха хиннай, сел дукха ха а яц из хинна, ашарий йоазув де ховш, вай къаман меттел, ерригача Даькъастен къамий а саг лаха хала долаш. Вай тахан лоамарой халхар ( «Лезгинка») деш бола мукъам эггара хьалха дIаязбаьр композитор Милий Алексеевич Балакирев хиннав, ше эрсе вале а. ХIанз-м дукха ба из дулургдолаш нах, духхьал гIалгIашта юкъе а. Иштта халкъа иллеш, ашараш дIаязъяь хиннай Инаркиевас иллиалархочун никъ безабенна йолча Ильясовна деннача тетрада тIа. Къаьстта дезаделар тIеххьарчунна «Тайпан мел бараш» яха халкъа илли. ХIана дар цу хана из дезадалар. Лаьттар гIалгIашта хала ха, сагота ха яр. Фусамех беха лелаш бар дукха нах (1992). Илле чулоацам бужаш бар дуккхача наьха дог-уйланца. Цудухьа эггара хьалха из илли Iомаде а дIаала а лаьрхIар Iайнас, духхьашха ший къаманна хьалха иллиалархо санна сцена тIа арайоалаш. Дийкар из илли. Цунца цхьана езаелар хIанзалца малий ца хайна йоI:\n«Оаш тамаш ма елаш,\nСа дада вац, аьнна,\nСа дада ва шоана\nТайпан мел бараш.\nОаш тамаш ма елаш,\nСа нана яц, аьнна,\nСа нана я шоана\nТайпан мел яраш.\nСа воша вац, аьнна,\nСа воша ва шоана\nСа йиша яц, аьнна,\nСа йиша я шоана\nIаьржа лаьтта эттI, аьле,\nДада воацача ва дезала\nЭттIа дог да шоана.\nМела догIа делх, аьнна,\nНана йоацача ва йиIий\nДелха дог да шоана.\nНажа гIа дож, аьнна,\nВоша воацача ва йиший\nДожа дог да шоана.\nБаьца зиза дож, аьле,\nЙиша йоацача ва йиший\nДежа дог да шоана.\nЦу хана Iайнас дог гIоздаьнна, айденна, юхь тIа елар долаш илли аьннадаларе, къамо из тIаэцаргьяцар, хIана аьлча нахага сагото йолча хана, халхавувлар, бегаш бар, сина сакъердам, салоIам лехар ший мохк безача сага дулургдолаш хIама дац. Ший къаман дагара яр из цу хана, цунга а яр сагото, дог делхар. Иштта хила а веза бакъвола илланча, нах белача хана велаш а, нах белхача хана велхаш а.\nХалкъа багахбувцам бовзача, Iомабеча заман чухь, Iайнайна гIо-новкъостал деш вар Зоалтрий Зяудин. ЙиIий даьна дика ховра наьна мотт, шира дувцараш, кIоанолгаш. Каст-каста хулар цар цу хьакъехьара къамаьл, дагабалар, цхьана дешар цхьадола халкъа йоазош. Дагахьа ховр, хозар юхадувцаш а нийслора. Хьехам бора дас, наха товргдар, товргдоацар фуд оалаш. Тахан Зяудин воацаш ва, хIаьта а ший йиIий дагахьа дика лар йита, цунна тIехьаленна хургдар Iомадаь, дIавахав из бакъдунен чу. Дала тоайойла цун цигара моттиг.\nХа дIа мел йода кхоллама лехамаш кIоаргагIа хулаш доагIар Iайнай. Вахарах, дуненах, наьха декхарех, гIулакхех довзийташ, цар маIан доашхаш, кхетадайташ дола иллей мугIараш дар цо хIанз лийхараш. Тахан а сайна хозаш санна хет сона итташ шераш хьалха Ильясовас дIааьннача иллецара мугIараш:\n«Елха нана йоацача цу пана мехка,\nКада йиша йоацача эрий цу ара,\nЕлха нана еций хьа ва йоара меца борз,\nКада йиша еций хьа Iаьржа ва хьаргIа…»\nИз илли моллагIча оазаца товш, дIаоалалуш дац. Цунна ший тайпара ека оаз еза. Iайнас дIаоалача хана, лаьрххIа из цунна яздаьд аьнна хеталора. Сел товш дар халкъа илли цун ашара пхаьний декарга а гIарага а, вешта аьлча, нийса дIаоттаяьча оазо беча балхага. Из илли дIаоалаш хезад сона цхьаькха цхьан сага. ЛаьрххIа сона. Тхо шиъ цхьана висача хана, из вар РСФСР гIорваьнна артист хинна Хамхой Ахьмад. Цо из оалаш хинна тоам санна, кхы кIезигагIа боацаш салоIам хилар сона из илли Iайнас дIаоалаш хезача а.\nЛирически иллей доккха дакъа да мехкараша шоай безам бувцаш даьхараш. Цу тайпара чулоацам бараш дар Iайнас доахача иллешта юкъе. ДукхагIдола цу тайпа иллеш мехкараша шоай бала кодабеш даьхад, цаIаш везачунцара къоастабаь хиннаб, вожаш зIамигача сага Iехабаь е ца вашаш бита хиннаб, массагIа хул дукха безача наха юкъе. Царех да Ильясовай «ЙиIий илли» а:\n«Iуйре ялара хIана оал?\nСайре ялара хIана оал?\nВезачох яьккхача йоIа\nДуне далара хIана оал?\nАз сай бала кодо шуга,\nАз сай гIагIа кодо шуга,\nВезар вита сога ма йоах,\nЦавезачунга дIагIо ма йоах…»\nШе завуча йолча хана, Ильясовас цхьацца керда хIама юкъеденадар ашарий школан вахара. Масала, цо вIашагIтоххалца иллеш доахаш берий тоаба яцар цига. Тайп-тайпарча классашка дагIача бераша дукха йоккха йоаца хор хьайир, Iомадир бе-бе халкъа иллеш. Цар уж хоза а доахар. Укхаза цхьацца новкъостал хулар композитор, хьехархо йолча Шедежанаькъан Фаризас «СелаIад» яхача берий журнала тIа кепа еттача иллей дешаехи цар нотаехи. Цу иллешка гIолла берашта довзар шоай къаман вахар, лелар, мотт, багахбувцам. Из гIулакх дезаденна, бераш шоаш а доладелар иллеш леха, дIаязде, эггара хозагIа шоашта хетараш дIа а оалар цар. Вешта аьлча, кхоана вай ашарий, иллей гIулакх дийна лоаттадергдола нах бар Iайнас кхебеш хиннараш. Иштта болх бешше, академи чакхйоаккх цо. 1994 шера август бетта из къахьега йода культуран министерствон искусствай отдела болхло йолаш. ДIахо цох керттера болхло хул цу отделе. 2012 шерагара йолаенна, 2015 шерага кхаччалца, цо къахьег культуран министра кхоллама даькъах йола заместитель йолаш. Укхаза концерташ чакхдахари, дешара моттигашта тIахьожам лоаттабари дар цун керттера кхоачашде дезаш хинна декхараш. Из а иллиалархочун болх а теркалбаь, Iайнайна еннай «ГIалгIай республикан искусствай гIоръяьнна болхло», «ГIалгIай республикан халкъа артистка» яха цIераш. Дуккхача шерашка, дика къахьегарах республикан кулгалхочо Ю-Б. Евкурова енна сийлен грамота а я цун. Iайна пенсе яха, карарча хана цIагIа я. Могаш йоацача наьнага Мухьмада Раисайга хьажа, цунна фу эш ха гIерт из. Цул совгIа, цун ший а ба дезал. Цун фусам-да юриста дешар дийша Мусенаькъан Мухьмада Руслан ва. Iайнайи Русланеи воI-йоI кхийнад. ВоIа Тимура, дукха ха йоацаш, саг йоалаяьй. ЙоI Дали вайцигарча университета юридически факультета хьалхарча курсе ягIа. ГIулакхаш дукха дале а, хIаьта а кхоллама болх бицбеш яц из. Инаркъанаькъан Мадийнагара культуран министерствога гIолла ийца а ийца, 2015 шера цо арадаьккхар 60 илле ноташ тIадола тетрадь. Iайна ше хиннай цун редактор. Духхьала халкъа иллеш даьха ца Iеш, Ильясовас доахар цхьаболча вай поэтий дешаех кхеллараш а. Царех цаI дар Вешкаранаькъан Мухьмада «ГIалгIай назам» яхача байтах даьккха. Цун дешашца чакхдаккха лов сона сай йоазув:\n«Турпала наькъагIа йоагIа тха Даьхе,\nХьо езаш, хьа духьа лов тхона даха,\nМоастагIа калургйоаца сийдола гIалгIай:\nЛир доага йижарий, яхь йола кIантий…»\n← Къахьегарца фарал Iалашде йиш я\nМишта Iехадаьд пхьагало цогали маймали, борзи →


Олимпиадехь салазаш хохкур яц нохчаша\nОьрсийчоьнан а, Нохчийчоьнан а Iедалшна цатайна, шайн спортхой Олимпиаде цабитар.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана гайтина, ша Оьрсийчоьнан губернаторех тоьлла ньюсмейкер вуйла. ХIинца цо шена хетарг аьлла Дуьненаюккъерачу Олимпикан комитето Оьрсийчоьнан спортхой Iаьнан Олимпиаде кхочуьйтур бац аьлла, бинчу сацамна.\nМалхбалено шалхе а, питане а йолу шен йоьхь гайтина. Оьрсийчоьнан байракхах уьш оццул ийзалуш хилча, спортхойх мел кхоьруш хир бу уьш, аьлла дIахьедар дина цо Телеграммерчу шен агIон тIехь.\nIаьнан спорт Нохчийчохь яцахь а, Нохчийчоьнан куьйгалхочо даим а санна Оьрсийчоьнан патриотан дIахьедар дина. Амма ца кхеташ дуьсу Iаьнан спорт йоцучу нохчийн спортхой муха узу цу юккъе.\nНохчийчуьрчу спортан говзанчаша шайх хьакхалуш и гIуллакх дацахь а, тергонехь латтош ду и хьал. Халахетарца билгалдоккху спортан лоьро Юсупов Руслана, спортхоша бина кечамаш а, хьегна къа а эрна дарна.\nЦеран бехк ца хета цунна цIийца магийна доцу молханаш карийча. Дуккха а нах бу царна гонах лелаш, аьлла дийцира цо: "Халахета, бераш къа а хегна, кечам а бина хилар. Цаьрга и молханаш малийтинарш а хир бу, лаахь а, ца лаахь а толам баккха бохурш. Ас къобал деш хIума дац иза. Ас цкъа а цхьанге ца малийтина и молханаш. ТIаьхьа церан могашалла хIаллакх йо цу допинго. Уьш ца бахийтар суна дика-м ца хета. Ас бохуьйтур бара, политика спорта юккъе а ца ийзош".\nНохчийчохь Iаьнан спорт яьржина яц, ша гу тIера салазаш хахкар дацахь, аьлла кхин дIа а дийцира спортан лоьро Юсупов Руслана: "Суна хууш Iаьнан спорт вайн яц. Хоккей-м ю, амма уьш кегий бу хIинца а. Сноуборд хоьхкурш а бу, амма федераци яллал хIума дац. Йиишин кIант вара Тырныаузехь сноуборд хохкуш. Со вахнера кхузара спорткомитете. Цара а терго ца йира. Москохахь йишин йоI ю биатлонехь. Дика когасалазаш а хохкуш, нийса топ а тухуш. Нохчийн йоIан хIума дац иза, аьлла сацийна цIахь иза а. Ло диллича, гунаш тIера салазаш вайн цIахь хьоьхкийла-м хаа суна".\nХиллачу спортхочунна, Ичкерин Олимпикан комитетан хиллачу куьйгалхочо Бадалов Русланна дика девзаш хьал ду хIоьттинарг. Мел дац бахахь а, политика юкъа ца хьакхалуш ца хуьлу спортанана, амма цхьана Оьрсийчоьнан спортхой юкъара баьхна Iаш бац элира цо.\n"Пачхьалкхна а, бахархошна а кхочуш ду иза. Шаьш спортхошна а, тренершна а, гергарчу нахана а кхочу. Оьрсийчохь хилла а ца Iаш, дерриге дуьненахь а дIахьош ма бу и болх. И сацамаш хуьлуш лаьтташ бу".\nДопинг лелийна боцучу Оьрсийчуьрчу спортхошна магийна ду Iаьнан Олимпиадехь дакъалаца. Амма дихкина царна, шайн пачхьалкхан байракх айа. Ткъа, шен агIор, Кадыровс дош делла, байракх а ца айъечу спортан къийсадаларшкахь Нохчийчура цхьана спортхочо дакъалоцур дац, аьлла.\n"Ламан Аз" чемпионатехь тола дагахь ю


ГРУ-н офицераш бу боху Чепига Анатолий а, Мишкин Александр а\nБританин Iедалша ГРУ-н белхахочунна Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоIана а дIовш даларна а, Врбетиц гIалахь лелхийтарш дарна а Чехин Iедалхоша бехкевечу Оьрсийчоьнан тIеман иччархойн эпсаршна Мишкин Александрна а, Чепига Анатолийна а лаккхара даржаш делла, карарчу хенахь и шиъ Кремлна болх беш ву. Цунах лаьцна хаам баржийна дуьненаюкъарчу Bellingcat талламчийн тобанан декъашхочо, журналисто Грозевс Христос.\nБилггал хIун белхаш беш ву и шиъ, стенгара кхаьчна и информаци цкъачунна дуьйцуш дац Грозевс, гергарчу хенахь кIорггера хаамаш Iорабохур бу ша аьлла, дош делла цо.\n"Суна цкъачунна хууш дерг, и шиъ могуш хилар а, керла белхаш цу шинна балар а, и шиъ пачхьалкхана гIуллакх деш хилар а ду, хIунда аьлча, шпионаш санна кхин дIа болх бойтуьйла дац цу шинга", - билгалдаьккхина Грозевс, Чехин а, Болгарин а дозанаш тIехь кхочушйинчу операцех 2014-чу шарахь ГРУ-н шина эпсарна Оьрсийчоьнан Турплахойн мидалш елла хиларх тIе а тухуш.\nТIаьххьара нахана юкъахь гучуваьлла Мишкин а, Чепига а 2018-чу шеран Гезгамашин-баттахь, шаьшиъ Петров Александр а, Боширов Руслан а ву, Скрипаль Сергейна а, Юлияна а йинчу кIелонна шьшиъ бехке вац аьлла, Russia Today телеканалана лучу интервьюхь дIахьедеш. Иштта ГРУ-н шина эпсаро чIагIдора, Британи туристийн Iалашонашца ваханера шаьшиъ, бохуш.\nГРУ-н полковник лаьттинчу Скрипаль Сергейна а, цуьнан йоI Юлияна а "Новичок" олу дIовш делира 2018-чу шеран Зазадокху-баттахь Британерчу Солсбери гIалахь. Дарбанан хIусамехь дехха дарба лелийначул тIаьхьа дийна дисира и шиъ.\nПетров Александран а, Боширов Русланан а паспорташца оцу пачхьалкхе веана хилла Оьрсийчоьнан ши вахархо шеконе эцна Британин талламчаша динчу зуламна. Талламчийн Bellingcat центро а, цуьнан партнераша а чIагIдо, ГРУ-н эпсарш Мишкин Александр а, Чепига Анатолий а ву шиъ боъуш.\nКху шеран Охан-баттахь Чехин премьер-министро Бабиш Андрейс официалехь бехкаш дехкира Оьрсийчоьнан тIеман иччархойн урхаллана, 2014-чу шеран ГIадужу-баттахь а, ГIуран-баттахь а герзаш кхобучу Чехин Врбетицехь лелхийтарш дарна. Чехин къайлахчу сервисийн версица, и операци кхочушйинчех хила тарло Оьрсийчоьнан Инарла штабан урхаллин (ГРУ) лаккхара даржхой, шайлахь Мишкин Александр а, Чепига Анатолий а волуш.\nТIаьхьо Болгарин прокуратурано а болийра талламаш, Мишкин а, Чепига а, иштта Оьрсийчоьнан кхинболу бахархой а шайн пачхьалкхехь динчу цхьа могIа лелхийтаршна бехкк буй хьовсуш.\nОцу лелхийтаршна а, тIелетаршна а шаьш гунахь дац бохуш, дIахьедо Оьрсийчоьно.


"Нохчочун карара гитара, цхьа йоккха шаьлта йолуш санна, хьоьжу кхузахь"\nДечкен-бутт 13, 2018\n"Нохчочуьнан карара гитара цхьа йоккха шаьлта йолуш санна хьоьжу кхузахь"\nИллиалархо Темирсултанов Зелимха, Арамис цIарца а вевза иза, Нохчийчуьра Москох дIавахана ши бутт сов хан ю. Оьрсийчоьнан федералан телеканалехь хиллачу къовсамехь гIараваьллачул тIаьхьа, цо ехха хан яьккхира Нохчийчохь.\nДелахь а кхузахь цуьнан кхоллараллин ма-хетта мах ца хетта, хIинца Москох вахана иза. Темирсултановна аьттонаш алсам хета цигахь. Цуьнца телефонан зIенехула къамел дира ас.\n"Кхуза схьавеана ши бутт хир бу. ХIара ду аьлла гучудаьлла хIума-м дац. Амма гIала йоккха ю. Кхоллараллехь цкъа а бевзар буй теша аьлла нах а бевзина суна. Цхьа кхоллараллин цхьаьнатохараллица цхьаьна а кхетта, болх беш ву со. КестолгIа альбом араяла мега сан. Бахьанаш ду-кх, бахьанаш", - аьлладолийра ццо шен къамел.\nМоскох баьккхинчу шина баттахь бархI концерт елла цо цигахь. Дика тIеоьцу ша боху, амма ша уьш санна, хьовсархоша а, ладогIархоша а ша а зуьйш ву, элира цо.\nМоскох публика чIогIа коча ю, цунна дуккха а похIма долу артисташ гина, цундела даима а лаккхарчу тIегIанехь ша латто веза, ткъа нохчо хилча-м хIетте а, аьлла хета Арамисана.\n"Гитарица схьавеъча, хьоьгахь цхьа йоккха шаьлта йолуш санна хета. Амма ахь сцени тIера цхьаъ-шиъ (илли) аьлча, хийцало (ойла), хьо баккъалла а похмIа долуш стаг ву олу. Схьахетарехь, иза ду-кх коьртаниг. Кавказера хьо веана а хилча, мукъам дика беш а хилча - иза дукха маьIне. ЦIахь дерг - цIахь ду. ЦIахь хаза а ду. Амма мукъамаш Москохахь бу», - бохуш вара иза.\nФедералан телеканалехь «Коьрта сцена» олу къовсам чекхбаьлча, цуьнга контракт кховдийна хиллера продюсеро Матвиенко Игора. Массо а реза хиллера, Темирсултанов виссалц. Ша контрактана кIелла куьг яздича, шена коча уллуш дашо муш бу, шена иза ца лаьа, элира цо хIетахь.\nТахана а изза дог-ойла ю шен, вала а волуш, контрактаца болх ца бо, делла нохчочун дош кхочуш дийр ду ша, элира цо: "Мукъамехь, меллаша дIагIерташ ву со. Цхьацца контракташ кховда-м йо соьга, амма ас дукха хьалха дуьйна дош деллера айса-сайна, цхьаьнца а контракт язйир яц аьлла. Деллачу даша тIехь хир ду ша дерриге а аьлла. Кхузахь, бакъду, чекхвала атта дац иштта.\nБеламе а ду, амма регги олу нохчо а ма ду беламе! Беламе ду бохург - цкъа а хир дац бохург ма дац! Ас дош делла, цу тIехь юкъаметтигаш латтор ю. Ас цхьаьнца а, шинца а контракт ца хIоттийна аьлла, соьца ларам алсам бу. Со сайн дешан да ву, сан самукъа долуш бу хIара болх".\nТемирсултанов Зелимха Къилбаседа Кавказехь цхьаъ бен вац регги алархо. Кавказхошна керла и агIо елахь а, оцу артисто ша-тайпа иза ладогIархошна дIакхачоро нохчийн Боб Марли олу цуьнах цхьаболчара.


Facebook-ехь кхо элп яздича къайладевр дуй те вай?\nФейсбук (Facebook) социалан машано миллионаш нахах лаьцна хаарш кхечу фирманашна дохкар бахьана долуш шайн цу сайта тIера агIонаш дIайойъуш бу Малхбузера социалан машанаш лелорхой.\nХьастагIа гучудаьлла ма-хиллара, даханчу шарахь Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь харжамийн кампани дIайоьдучу муьрехь Цукерберг Марко куьйгаллла дечу концерно Iамеркерчу Cambridge Analytica фирмина йоьхкина хилла, мел кIезга а, 50 миллион сайт лелорхойх йолу информаци. Ткъа цу фирмано информацех пайда эцна, Трамп Доналдана президентан харжамашкахь толам баккхийта.\nИза гIардаьллачул тIаьхьа Фейсбукан куьйгалхочо Цукербергс мукIарло дина хиллачун. Бакъду, цо иштта билгалдаьккхина, и агIо лелочийн шайн бехк бу шайх лаьцна информаци хийрачаьрга кхачарна, аьлла. ХIунда аьлча, цо аларехь, юзерша шаьш бакъо ло Фейсбукна шайх долу хаарш кхечаьрга дIадала.\nДийна цхьа могIа цIеяхханчу наха цул тIаьхьа Фейсбукера шайн агIонаш дIайайъина. "Deletefacebook" я, нохчийн маттахь аьлча, „Фейсбук дIайайъа“ цIе тиллинчу хештегца йолийначу акцехь дакъалоцуш эзарнаш наха хIинцале а дIаяьхна шайн цу социалан машанера агIонаш.\nХууш ма-хиллара, нохчашна вуно езаш ю Фейсбук. Вуй-те цхьа а deletefacebook акци бахьана долуш цу сайта тIера дIаваьлларг хууш дац. Амма бакъду, Фейсбуко цунах пайда оьцучу нахах лаьцна информаци хийрачаьрга дIало боху хаам баьржинчул тIаьхьа ша-башха лелар юкъеадаьлла цу социалан машанерчу нохчашлахь.\nЦхьаммо цавевзачо баржийна шен агIо тешаме ю-яц къасто луучо шен я кхечеран хаамийн ленти тIехь "BFF" кхо элп яздан деза аьлла. И элпаш баьццарчу басе дерзахь, аккаунт тешаме хиларан билгало ю, ткъа Iаьржа уьш дисахь, тIаккха хьан агIонах хийрачара пайда оьций хаа ду. Иштта дуьйцуш и хIума беламе хетахь а, бIеннаш вайнаха, шайна юкъахь гIеметтахIиттина нах а болуш, и элпаш хIиттш болу масех де ду.\nФейсбук лелочарна юкъахь ву Венера Ташухаджиев Iаьрби а. Цо ша ца хета боху наха шаьш шайх долу хаарш интернетерчу сайтийн кара дIа а лой, юха цул тIаьхьа шайх йолу информаци гIаряьккхина хиларх уьш цецбийлича: „Интернет шайн карахь цуьнан догIанаш а долуш, цу чуьрчу информацина тIекхача аьттонаш а болчу наха йиллина ю.\nАхь хьайх йолу информаци хьайн лаамца цаьрга дIалуш ю. Хьан коьрта чохь а, кисан чохь а, тIорказ чохь а йолуш санна дац и информаци ахь цу чохь яздинчул тIаьхьа. Сан сайн а ю цу чохь аккаунташ. Ша ца вовзийта интернетера араволучу стагах со кхеттане а ца кхета“.\nЦу юкъана Фейсбукана гонахьара IалагIож кхин дIа а шорлуш ю. Цу концернан куьйгалхочо Цукерберга уггаре а даккхийчу немцойн газетийн дийна агIонаш а эцна, царна тIера шена къинтIера довлар дехна Европерчу Фейсбуклелорхошка. Шен концернан куьйгалло шайгахь йолу информаци шаьш кхоччуш лар ца ярна шайх тешам барх кхета ша элира цо.\nКадыровн аккаунт дIакъовларан бахьана дийцина Facebook-о\nКадыровн Facebook-ера агIо дIалаьцна турагенталло\nКадыров Facebook-ра дIаваккхарх лаьцна юха а хоьтту "Роскомнанадзоро"\nКадыровн Facebook-ра агIо дIакъовларан бахьана дийцар доьху юха а Роскомнадзоро\nНохчийн несарий хиланза бисина "малхаьзний"\nFacebook-ан болх толлуш бу Iамеркехь


Нохчийчоь --Iедало магийна йоцу акци дIахьочийн йозанаш, Соьлж-ГIала, 23Чил2014\nИнтернетерчу юкъархойн «Одноклассники» а, "Фейсбук" а машанашкахь а, кхечу хьостанашкахь а дуьненан массо а маьIIашкарчу вайнаха уггаре хьалха далхориг дара махкахдохор Нохчийчохь билгалдаккха магийна дацар – цунах Iаткъам хиллачийн аьзнаш ду хезаш тахана а.\n70 шо хьалха вайнах бохор ца хьахош ца висира мехкан администратор а. Кадыров Рамзана шен интернетерчу "Инстаграмин" агIонтIехь шен йозанан хьалхарчу декъехь бохура оцу дийнах дерг нийса а, адамаш кхетар долуш а. Амма тидам тIеберзош ду хIара дешнаш: «Къам махкахдаккха сацамбар дозура нохчашлахь, уьш кIелхьарабаха, хьакъдоллу лидер оцу муьрехь хилла вацарца».\nГIезалойчоь - Нохчех доглозурш пикете бевллера Казанехь, 23Чил2014\nДустаре волуш Кадыровс цул тIаьхьаяздора, «хиллачу бохамах вай масал ийцира Оьрсийчоьнан турпалхочун, Нохчийчоьнан хьалхарчу президентан Кадыров Ахьмадан хьекъал а кхетам а бахьанехь, иштта бохамаш кхин хир боцуш». Оцу ойланца, бакъду, хала ду реза хила историкашна а, политикашна а, дахар бIаьрг тIебиллина тергонехь латточарна а.\nКадыровна хетарехь, цуьнан да а, иза ша а санна болу хьалханчаш бацаро магийра Сталинна вайнах махках бохон. Иштта ю администратора къадош йолу ойла.\nМахкахь нах ара а бовлуш, бохаман де ша билгалдоккхуйтуш дацахь а, наха сагIанаш а дохур ду, белларш дагалоцуш, цIахь-чохь Далла Iамал а йийр ю, яздо Кадыровс "Инстаграмехь". Амма деношкахь депортацин хьокъехь конференци хIотторна полицино лаьцна чохь валлош ву Кавказан къаьмнийн Ассамблеян куьйгалхо Кутаев Руслан.\nОьрсийчоь - Ульяновскерчу бакъоларъярхошна а бу герга нохчийн къоман лазам, 23Чил2014\nКадыровн бехкам а кагбеш, цхьа жима тоба араелира Соьлж-ГIалахь, пхьаьрсех дихкина «ДагадогIу 1944-чу шеран Чиллан-беттан 23-гIа де» тIеяздина цуьргаш а долуш. Амма шаьш полисхоша сецон баьхча, сихха дIасабевлира и кегийрхой. Ткъа иза а йоккхачу майраллин могIара дуьллу интернетехь дийнан терго йинчу наха.\nЕвропехь, Малхбалехь, Iамеркахь гуламаш хIиттийра, сагIанаш дехира вайнаха а, царех доглозучу кхечу къаьмнийн векалша а.\nИчкерин Iедалан куьйгалхо Закаев Ахьмад вара гуламийн терго еш. Цо иштта жамI до чекхбевллачу барамийн.\nЗакаев Ахьмад: Вайн баланех кхеташ лаьтта дуьне\nИнтернетерчу масийтта хьостанехь леррина Депортацех йолу материалаш йовзуьйтуш а, нехан дагадийларш вовшахтухуш а, болх беш ву кху деношкахь историк Вачагаев Майрбек. Фейсбукехь ах эзар стаг ву цо «ДагадогIу. Махкахдахар а, цIехьадерзар а» цIе а йолуш схьайиллинчу агIонтехь хиллачух, леллачух долу тоьшаллаш гулдеш а, нахаца юкъарло лелош а. Иза хилира Парижерчу гуламехь.\nВачагаев Майрбек: Францин массо а яккхий гIаланашкахь бара гуламаш\nНохчашка кхаъ кхачош, доттагIаллин белш гIортош яра Оьрсийчоьнан цхьацца гIаланашкахь дIаьяхьна пикеташ. Царех Маршо Радиона хааеллачух ю Петарбухара бакъоларъярхо Виленская Елена а, цуьнан массех накъост а. Цара махкахбаьхначу вайнехан баларш дагалоцуш, зезагаш дехкира набахтешкахь беллачу нехан сийнна хIоттийначу шайн гIаларчу хьолламна хьалха.\nОьрсийчоь - Саратовхь беха нохчий бу къам махкахдаккхар дагалоцуш, 23Чил2014\nЦхьалха пикеташ дIаяьхьира Ульяновск-гIалахь бакъоларъярхочо Крюков Сергейс а, цуьнан гоно а, нохчий махкахбохуш Хьайбахахь нах багор дагадоуьйту йозанаш карахь а долуш.\nИштта пикеташ хIиттийра ГIезалойчоьнан шахьарахь Казанехь а, Украинерчу Крымехь а. Революцехь тоьлла Киевера Майдан а яра вайнехан депортаци дагалоцуш.\nФинлянди --Нохчий махкахбахарна лерина гулам хилира ХIелсинкехь а, 23Чил2014\nЧиллан-беттан 23-чу дийнаца доьрзуш дац 70 шо хьалха вайнахана тIехь эккхийтина Iазап. ХIетахь, дела денна бIеннашкахь шелонах, мацаллах кхелхина вайнах охьа а лестош, кхин а кхаа кIиранах бина некъ Юккъерчу Азе эшелонаша. Цундела дагалецамашкахь кхобур вай кхидIа а хIетахьлера къематде.\nНохчийн къематденойх цхьаъ


Обновлено 20.05.2017 17:52 Автор: Administrator 04.04.2017 10:32\nНенан маттана аьхна боцчу махкахь кхерчан йовхо гIийла хаало.\nАрахь иза хаза хилла да,\nВайн нохчийн мотт,\nкху дуьненна хиъча,\nВайн нохчийн мотт –\nи вайн ворхIе да!..\nДуьнено, хьаьрк йоцург,\nхIума ца лоьру.\nЧурта тIехь хилла а,\nйоза ду тIаьхьало.\nХьан ала хилийта:\nи сан ду, и схьало, –\nКехатах урд дина, оху, ва ору.\nЛарма а, чардакх а\nматтах дан деза,\nДоша тIе дош дуьллуш,\nолуш: ас доьттина!\nДошах дош дIахIуттуш,\nолуш: ас хоьттина!\nХIума дац – Даймохк (!) а –\nхьан маттал деза.\nНохчийн мотт, хьо биц а бина, хаа безаш белахь, со цхьа а мотт ца хууш вуьсийла; Нохчийчоь, хьо кIезга а, лоха а хетта кхочуш делахь, со дуьне дааза вуьсийла.\nШен чоица, гIовталца, маьхьсешца, сурам-куйнаца, кIалд-даьттий-берамца, логгера вета къевлинчу кучаца, хьонкица, хьаьжкIашца Махьшаре хIотта деза къам, Дала шена еллачу амалца, шен хотIаца, маттаца. Ша мила ву хууш, ваха веза стаг Далла дуьхьал, ша цо ма-кхоллара, нохчо а волуш, ингалсхо, гIазкхи, немцо хила а ца гIерташ.\nКъам ца кхиъча – мотт ца кхуьу, матто кхуллу Даймохк а.\nАбаден хеннара бу мотт. Мотт ша а абаде.\nАганан иллица, ненан маттаца ду нохчийн гIиллакхаш, оьздангалла, ламасташ. Ага нохчийн цхьайолчу хIусамашкара дIадаккхарца, дIадаларца дIадевлла дуккха а хаза гIиллакхаш, бIеннаш, эзарнаш иллеш, эшарш, мукъамаш. ХIора ненан а шен илли, мукъам ма бу, цо бен ца локхуш, цуьнан сино бен ца кхуллуш. Тахана наггахь а хезаш бац нохчийн доьзалехь мукъам, ага а, гаьнгали а нанас техкош хезаш хилла болу.\n… Нахе вахча, гонах хьожий,\nХадабо ас цIийнан мах:\nЧохь бер техкош ага долчу\nХIусаман мах бан ма бац.\nКхечу къаьмнех тардала гIертачу я цхьаннах а тера ца хила гIертачу къоман оьмар йоца хуьлу. Массо а хIума цхьана барамехь, низамехь а хилча ларло къам, цуьнан мотт, гIиллакхаш, ламасташ. Халахеташ делахь а, тахана нохчийн маттах пайдаэцаран, бийцаран а (хаамийн гIирсашкахь, юкъараллехь а) хьал дог хьостуш, бIаьрг белош а дац.\nАга – къоман мотт, кхетам кхиоран, гIиллакх-оьздангаллин, кхерчан ладаме цхьа дакъа, хьалхара терхи я къоман школа ю. Оцу аганахь дIаболало беран ненан матте, цул тIаьхьа шен халкъе, махке а безам. Дуьххьара аганахь хеза берана шен ненан мукъам, илли, нохчийн иллин мукъам, шега ша хьоьстуш нанас буьйцу аьхна мотт а. Дуьххьара аьлла дош, кхетачу маттахь хаза аьллехь муххале а, дагахь лаьтта берана, иэсехь, кхетамехь дIаязло гуттаренна а.\nХIокху дуьненахь мел болу мотт Дала кхоьллина бу, хIокху дуьненахь мел долу адам санна. Царна массарна а цхьабосса бакъонаш елла, царах цхьа а цхьаъ хьала а ца айбина, лах а ца бина. Иттаннаш шерашкахь дехира вай: «Ас оьрсийн мотт Iамор бу, оцу маттахь Ленина къамел дина дела...», – бохуш. Юха «нохчийн пачхьалкх» ян арабевллачара дIакхайкхийра: «Нохчий, нохчийн гIиллакхаш дан а дац; бусалба, керста – ши дин ду» – аьлла; кхоалгIанаш бара: «Къоман истори ян а яц», – бохуш. «Нохчо», «нохчийниг» ала луурш кIезиг нисбеллера куьйгаллехь хIинццалц. Хетарш дукха дуьйцурш, хила дезарг, бух а болуш, кIезиг дуьйцурш бара куьйгаллехь. Тахана нохчалла, бусалбалла – и шиъ цхьаьна хилийта Iалашо йолуш болх беш ву Нохчийн Республикин Куьйгалхо Р.А.Кадыров. Цу тIехь, вайна хууш ма-хиллара, кхиамаш а бу\nМотт, гIиллакх дIадаьлла халкъ, синош бен ца дуьсуш, мацах цкъа дара, бохуш, къамелаш бен ца дуьсуш, дIадолу, доь доцуш. Оцу aгlop хьаьжча, школа тахана халкъан меттан, гIиллакх-оьздангаллин пхьалгIа, хьоста, орам, лард хилла дIахIотта еза. Хьехархой шайн хааршца, говзаллийца, лаамца, юкъ йихкина, кийча хила беза халкъан и сийлахь гIуллакх дIакхехьа а, даржо а, чIагIдан а. Даймахке болчу безаман йовхо кхио а, дIало а кхерч хила беза школа, кхерчан йовхо латториг, ларйийриг хьехархо а волуш. Цо олучу дашах, буьйцучу маттах, цуьнан гIиллакхех, Iилманах доьзна ду къоначу чкъуран хиндерг. Шен къоман маттаца, гIиллакхашца зIе, уьйр, шовкъ-безам боцург кхераме ву шен къомана а, кхечу къаьмнашна а. Халкъ, мохк боцуш хила йиш юй-те адам? Халкъан поэто Л. Абдулаевс шен цхьана интервьюхь боху: «Суна мотт оьшу, олуш хьуна тамашийна хетар делахь а, махкал а чIогIа. Ненан маттана аьхнабоцу мохк – иза мохк хилар а ца хета. Кхерчан йовхо гIийла хаало ишттачу махкахь. Букъ бохбал ерг йовхо яц, дог дохддал яцахь. Вешан маттаца долччул бен дац вай вешан цIахь, вешан къомах. Мотт шен дIахецча, къам – къам долчуьра дIадолу, махках духу. Къоман бен хуьлуш бац мохк».\n… Бакъ Дош, Нийса Дош, ЦIена Дош талхо дуьйлира адам…тIераниг дIадоккхуш, тIехьдоцург тIетухуш… Бахбеш, хийца болийра мотт. Диканна цIармата цIерш тахка йолийра адамо, вуонна хаза цIерш тахка йолийра… Карчийна, хьарчийна, аьзнаш вовшийн чуччаоьхуьйтуш, шийла мохь хьоькхуьйтуш, бIарзбира мотт… Харцо токх яьллачарна ца ийшира цIена мотт, тентакдаьлла хьийза адам, лай а хилла, саца ца туьгура, цIена мотт мел бу. Цундела харцонан верасаша чехо баьккхира мотт. Шахьаршкара ша арабаьккхича ярташка бирзира мотт, ярташкара ша эккхийча, кIотаршка бирзира, кIотаршкара ша къахкийча, бала меттиг а боцуш бIарзбелла хьаьвзира…\nГулбелира къонахий. Къамелашка бевлира… Ламанан гатталле хьовзийна ЦIена мотт дуьненара дIаболийла ца лаьара къонахашна… «Дуьненахь къонаха мел ву лаьттар бу бакъ-мотт, – элира цара. – Къонахий кхачийча, эхарте боьрзур бу. Къонахаша доладеш доцчу дуьненна хьарам бу бакъ-мотт!»