7 мая в 11:37 (2010 г.)\nНохчийн къоман дахарехь цхьа ша-тайпа меттиг дIалоцу зудчо. Цуьнца цхьаьна ондда жоьпалла а ду нохчийн зудчунна тIехь. Цкъа делахь, ша кхуьуш дуьйна схьа нохчийн гIиллакхийн а, ламастийн а гураш чохь нис а елла, шен цIенна а, юьртана а, махкана а юхькIам боллуш чекхъяла еза и.. Цул тIаьхьа, шех нана хилча, доьзална масал хилла дIахIотта а еза… Тахана Шелан кIоштара Чуьйри-Эвлара «Муъминат» цIе йолчу зудаберийн хьуьжарехь доьшуш болу мехкарий хIинццехь дуьйна схьа билгалбевлла, нохчийн зудчун хила деззачу вастехь шайн къона дахар дIа а долош.\nТкъа кхузахь-м цецволийла а дац. ХIокху тIаьххьарчу итт шарахь сов хьуьжарехь зудаберашна бусалба динан хазна йовзийтина ца Iаш, иштта ийманехь кхетош-кхиорехь цаьрца болх а беш, гIиллакх-оьздангалла царна хьоьхуш, къахьоьгуш ю Нохчийчохь «Муъминат» цIе йолу зударийн хьуьжар схьайиллина дуьххьарлера цуьнан куьйгалхо Юсупова Мадина. Дукха хан йоццуш вайн республикехь Интеллектуальни Центро хIора шарахь дIахьош йолчу 6-чу церемонин «Синмехаллин орамаш» («Духовные корни») цIе йолчу номинацин зударех дуьххьара лауреат ю Мадина. ТIекхуьу чкъор ийманехь кхетош-кхиорехь жигара болх барца билгал а яьлла иза\nЦу Iалашонца хIокху деношкахь Мадинас шен хьуьжаран дешархойн хаарш а зуьйш дIаяьхьира конкурс. Хьуьжаран чоь готта хиларан бахьанехь, и конкурс дIаяьхьира Чуьйри-Эвлан № I йолчу юккъерчу ишколехь.\nКонкурс кхаа декъе екъна яра: Къуръан хаза дешар, Ислам динах а, нохчийн гIиллакх-оьздангаллех лаьцна хеттарш, кхача кечбан хаар.\nТкъа хIокху конкурсан жамIаш дан вовшахтоьхнера жюрин тоба. Царна юкъахь вара Нохчийн Республикин бусалба Динан урхаллин векал Халиков Зеламха, Нохчийн Республикин Правительствон кегийрхойн комитетан векал Абдувагапов Джабраил, иштта юьртарчу къанойн кхеташонан председатель волу Эльмурзаев Абу-Солта, маьждиган имам Камайлаев Iусман а.\nКонкурс дIайолош жюрин декъашхоша билгалдаьккхира хIара тайпа мероприятеш мехала хилар. Цара иштта тидам тIебахийтира Мадинас бечу беркатечу балхана, даггара цунна баркалла а олуш.\nКонкурсан хьалхара дакъа дIадоладелча, цуьнан кхаа декъахочо жюрин тидаме дохку шайн хаарш. Мукъамечу озаца, ладоьгIучун лерса хьоьстуш дека зал чохь Къуръан доьшучийн аьзнаш. Жюрино билгалдаьхна Къуръанан сураташ дагахь хууш болчарна, уьш дешначул тIаьхьа, Къуръан нийса деша Iаморца хIоттийначу «таджвид» бакъонца дагахь Къуръан дешарх лаьцна а, бусалба динан баххаш дуьйцучу жайнеш тIера а, иштта гIиллакх-оьздангаллех лаьцна хеттарш а дора. Шайгахь эхь-бехк алсам хиларна, мелла а ийзалуш, боьхна хиллехь а, декъашхоша кхоччуш жоьпаш лора хаттаршна. Делахь а цу декъехь тоьлларг билгалъяккха дийзира жюрин. Иза яра хьуьжаран дешархо Сагаипова Маьлх-Аьзни.\nШолгIачу декъехь дакъалоцуш ворхI йоI яра. Кхузахь низам иштта дара: Къуръан тIера сураташ шерра дIадешар. Цаьрга а вай лакхахь хьахийна хеттарш дира жюрин декъашхоша. Кху декъехь билгалъяьккхира кхо декъашхо: хьалхарчу меттигца хьуьжаран уггар а жима дешархо исс шо кхаьчна Абдулкеримова Марем, шолгIачу меттигца – Абдулкеримова Хьава, кхоалгIачу меттигца – Хаджимурадова Милана.\nТкъа конкурсан кхача кечбан хааран дакъа тIекхаьчча, жюрина хьалха кхехьа йолийра тайп-тайпана, цхьа корматаллица кечйина юургаш. Массо а юургаш чомехь а, хазачу кепехь йина хиллехь а, делахь а уьш кечйинчу ворхI декъашхошна юккъера кхоъ билгалъяьккхира жюрино. Уьш а «кIелхьара ца бевлира» конкурсан хеттарех. Царна юкъахь хьалхара меттиг Дашаева Хьавана елира, шолгIаниг – Тимуркаева Хьавраана, кхоалгIаниг – Тимуркаева Иманина.\nХIокху конкурсехь дакъалаца кечйина яцахь а, амма жюрин декъахойн къаьсттина тидам тIебахийтира хьуьжаран куьйгалхочо Мадинас Къуръанан кепехь, тIехь деза сурат яздеш кечйина йолчу тортана а.\nИ мероприяти дIайоьдуш, хьуьжаран дешархоша юкъ-кара йоьшура шайн хьоьхуш йолчу Мадинас язйина йолу байташ, вайн Делан Элча Мухьаммад Пайхамар (IалайхIи ссолату ва салам) хестош, ненан йозаллех лаьцна, иштта нохчийн оьздачу йоьIан васт хIоттош йолу. Кху чохь гулбеллачарна дагах кхеташ, чулацаме, кIорга маьIна долуш яра уьш. Кхузахь а Мадинин корматаллех пайдаоьцу цуьнан дешархоша.\nКонкурс ерзош, кхузахь толаман меттигаш яьхначу декъашхошна грамоташ елира, мехала совгIаташ а дира.\nБилгаладаккха деза, хьалхарий, тIаьхьарий меттигаш яцара кхузахь къуьйсурш. Конкурсан Iалашо – кху хьуьжарехь доьшуш болчу зудаберийн хаарш зер а, дешарехь вовшашца уьш яхье бахар а, церан ойла кхидIа а алссам исламан динна а, Къуръан дикка Iамадан лаарна а тIеяхийтар.\nКонкурсан цхьа а декъашхо ца висира тидам боцуш, хIоранна а кечдинера совгIат. Цул сов, жюрин декъашхойн терго еш, царна а делира мехала совгIаташ.\nХIара конкурс вовшахтухуш, ерриге а харж шен чоьтах а еш, шайна хIоранна там бан гIертачу Мадинина даггара баркалла элира цуьнан дешархоша. Царна дика хаьа, хIокху массийта шарахь и тайпа мероприятеш а еш, цхьаьнга а хIума а ца доьхуш, луш мах я алапа а доцуш, мел чолхечу хенахь а цхьа а дарс юкъа а ца дуьтуш, кхарна чу са диллина, и схьайогIуш юй. Кегий белахь а, дешархойн леррина тидам бо Мадинас Делан дуьхьа а, шайн дуьхьа а лелочунна. Ткъа царна и дукха хаза масал ду.\nИштта хила а деза и. «Чулацаме» къамелаш а деш дIалеларх тоьуш дац, тIекхуьучу чкъурана вайх схьаэца дика масал дацахь, вай дешнашца а ца деш, бIаьрла гIуллакхаш царна гойтуш дацахь а. Вай дуьйцучуьнга-м леррина ладогIа а тарло цара, амма дукхахьолахь вай лелорриг бен ца до цара а...\n«Муъминат» хьужарехь доьшучу зудаберийн наноша а лаккхара мах хадийра Мадинас бечу белхан. Иштта шайн бераш «куьйга кIел а лаьцна», Мадинас Iамадар – царна боккха синтем бу.\n…Кху дIаяьхначу конкурсехь бацара тоьлларш я эшнарш къестош. Тахана бусалба дино ма-бохху духарца нис а белла, сел кегий боллушехь, Къуръанца марзо йолуш, Делан некъа тIе гIертар, гIиллакхца, оьздаллица къаьсташ хилар – кху хьуьжарехь доьшучу хIора зудаберан боккха толам бу и. Ткъа дахаран новкъахь шайн хаарш зен а, совдаха а аьттонаш дуккха а хир бу церан…Коьртаниг – хIинца санна, и шайн лаам цара даг чохь латтийчахьана. Олуш ма ду, жимчохь Iеминарг – тIулга тIе язйина йоза ду.


Казахаша а, ГIиргIизоша а Дагалоьцу Вайнах ЦIера Баьхна Зама\nВайнах бохорна тIехьоьжуш хиллачу Чоьхьарчу ГIуллакхийн Наркомо Берия Лаврентис цIера ваккха везаш виъ бIе кхузткъа эзар ца кхочуш нохчо а, гIалгIа а ву, аьлла, Сталине телеграмма яхьийтинера 1944 шеран чиллан-беттан 17-чу дийнахь. Амма ши кIира даьлча, зазадоккху-беттан хьалхарчу дийнахь, операцин коьрта дакъа дIадирзинчул тIаьхьа, ша Советан Пачхьалкхан лидере дахьийтинчу рапорт тIехь Берияс оцу тIерахьана тIетуьйхира кхин а 19 эзар стаг. И силаа долу халкъ Казахстане а, ГIиргIизойн махка а Iен охьахао Iалашо яра Советан Iедалан, бухахь дехачу къаьмнашка хоьттуш хIума а доцуш. Казахаша а, гIиргIизоша а дагалоьцу Нохчийн шаьш долче балор.\nАх миллион гергга адам цхьана меттера кхечу метта даккха, боьдуш тIом а болуш, атта болх бац мел йоккха а, ницкъ болчу а пачхьалкхана. Советан Iедало и операци чекхъяьккхира 3 кIирнахь. Амма дицдан оьшуш дац Советан Iедалан дуккха зеделарг хиллийла къаьмнаш цIийнах дахарехь.\n1941 шарахь, Гитлерс Советан пачхьалкхаца тIом болийча, къаьсттина марс елира халкъашна еш йолу депортацеш. Ийдал-хи йистехь Iийна болу немцой, ша берриш бохург санна, дIабахийтира Казахстане уггар хьалха. Юха лаххьийна цIийнах-цIарах дехийра Кавказехь а, ГIирмехь а Iийна долу Славянех доцу къаьмнаш: ГIезалой, ГIалмакхой, Кхарачой, Балкхарой, Месхетера Туркой, ГIалгIай, Нохчий а. Iаьржа ХIордан йистерчу кIошташкара - цул совнах - бохийра эрмалой а, болгараш а, грекаш а.\nМамбеталиев: «Со юккъерчу ишколан дешархо вара 1944-чу шарахь. Шортта ло а долуш, вуно шийла Iа деанера оцу шарахь. ЦIера баьхна нохчий балийнера Ленин колхозе. Уьш схьабалабале, цигахь даьсса лаьтташ хила долу цIенош жимма цIандийра, чу кира а тухуш. ТIебалийнарш наггахь дIатарбора шаьш Iаш хилла болчу нехан хIусамашкахь. Иштта Iедало билгадаьккхинера. Царна гIайба-йийбарца гIо а дора.»\nМамбеталиев: «Уьш чIогIа вочу хьелашкахь бара. Царгахь я юргIанаш дацара, я кад-Iайг бацара. Кхуза схьакхаьчча а, цамгарш хьийзош, царна юккъехь шортта баларш дар, къаьсттина берашна юккъехь. Кхузарчу наха, шайн ма-хуьллу, гIо дора царна. Цхьаболчара оза етт лора, вукхара газа лора, кхечара яахIума хьора царна. Иштта бIаьстенга бевллира уьш. Ткъа 5-6 шо даьлча, уьш дикка баха хевшира, шаьш чIогIа къахьега хууш къам хиларе терра.»\nАбдаржуманов: «Ярташкахь тIебалийнаршший, бухахь Iаш болу наххий вовшашца дикка тарлуш Iара, амма гIаланашкахь проблемаш нислора. Чоьхьарчу ГIуллакхийн Министраллин рапорташ дешча, гучудолу, царна юккъехь цхьаболчара яахIума лачкъош хиллийла а, вукхара нехан хIусамаш чура хIума ядош хилла хилар а. Ткъа Малхбалерчу Казахстанехь йолчу Зыряновск-гIалахь 1946-чу шарахь боккха буй-тIара хиллера, цхьана агIора нохчий-гIалгIай а болуш, ткъа вукха агIора царна дуьхьал бевлла меттигера белхалой а болуш.»\nНохчийчоь – Соьлж-ГIалахь херцашлахь Iуьллуш йолу нохчий цIера бахарна хIоттийна мемориал, 29Стиг2008\nДуьненан цхьайолчу институташа билгалдоккху, Нохчашна Советан пачхьалкхо динарг доккха зулам хилла хилар. 2004-чу шарахь Европан парламенто, масала, 1944 шарахь хилларг геноцид яра, аьлла, документ тIеэцнера, амма иза тIаьхье йоцуш дисира. Тахана я Нохчийн Iедал а дац, я Iедалх йоцу цхьа а вовшахтохаралла а яц Оьрсийн пачхьалкхе хиллачух жоп доьхуш.\n(ХIара программа эфире дуьххьар эфире елира 2007-шеран чиллан-беттан 23-чохь)


Эсмурзаева Мадина: Хьуьнаре нохчийн зуда Европехь а ю ша ерриг\nАвстри -- Эсмурзиева Мадина, мухIажиршка хьожучу социалан декъан белхахо, Вена, 18Лах12\nАвстрехь уггаре а дукха нохчийн мухIажарш бу бехаш, кхечу Европерчу пачхьалкхашца дуьстича. Цигахь Iедалан тайп-тайпанчу хьукматашкахь белхаш бечу вайнехан терахь а ду цундела алсам. Кху деношкахь Венехь вовшахкхеттера меттигерчу социалан кхерчашкахь белхаш бен нохчийн зударий, шайн зеделларг вовшашна довзийта.\nМасех шо хьалха, Европе вайнах дIакхалхар керла долчу хенахь, нохчийн мухIажиршца белхаш беш хилларш, дукхахьолехь, бухарчу къаьмнех болу социалан белхахой а, психологаш а, гочдархой а бара. Иза Европерчу пачхьалкхашкахь меттигера меттанаш а хууш, цигахь дIа а тарбелла, деша а дешна, шайн корматаллех пайда эца вайнехан говзанчаш кхиина бацарца дозура.\nУр-атталла Iедалан хьукматашца йолчу юкъметтигашкахь гочдан а атта стаг ца каравора 5-6 шо хьалха нохчашлахь. Амма хенан йохалла и хьал хийцалуш ду. Хьалакхуьуш бу меттан халонаш ца евза кегирхой а, когахIуьттуш бу кхузахь деша а дешна, шаьш Iамийначу говзаллех пайда оьцуш болу гIеметтахIиттинарш а. Яьржаш ю церан вовшашца йолу уьйраш а, вовшийн зеделлачух цара пайда эцар.\nИшттачу зеделлачух пайдаэцаран Iалашонца вовшахкхеттера Венехь мухIажиршца белхаш беш болу нохчийн зударий. Шайн белхан башхаллаш йийцаре ян, вовший довза а, вовшашна белшаш гIорто а, зIенийн маша кхолла а.\nИ цхьанакхетар хьалха-тIаьхьа даьккхинарг яра Австрерчу Санкт-Поьлтен-гIалахь ехаш йолу а, мухIажаршна Iуналла дечу социалан хьукматехь болх беш йолу а Эсмурзаева Мадина.\nЦо иштта дуьйцу Маршо Радиоане шайн тоба кхоллаяларх а, шайн Iалашонех а лаьцна.\nЭсмурзаева: „ХIокху пана-махка арадаьлла лелачу вайн къомана муха гIо дийр дара теша, бохуш, хьийза нах вовшашна бовзар а хир дара, вовшех Iамар а хир дара, аьлла, ойла хиллера сан дахначу шарахь. Юха сайна бевзачу, социалан системехь белхаш бечу зударшца дага а яьлла, Зазадоккху-баттахь дуьххьара цхьанакхийтира тхо. ХIетахь дуьйна, ка ма-доллу зIенехь хила а гIерташ, вовшех дага а довлуш, схьадогIуш ду тхо“.\nМаршо Радио: Кху чохь гулвелла иттех стаг хиларе хьаьжча, дуккха болчух тера ду социалан системехь болх беш болу вайнах Австрехь...\nЭсмурзаева: „ЧIогIа дукха бу. Тахана цхьацца шайн белхийн бахьанашца кхуза кхача ка ца даьлларш а бу шортта. Массеран а аьтто ма ца хуьлий цхьана дийнахь вовшахкхета, балха тIера йиш ца хуьлуш я доьзалера бахьанаш долуш, аьтто ца болуш. Амма и тайпа белхаш беш болу нохчийн зударий кху махкахь вуно дукха бу“.\nМаршо Радио: Кхузахь гулбелларш берраш а зударий хилар – иза ларамаза нисделла ду я аш шайн гонехь зударий бен тIе ца оьцу? Я иза нохчийн зударий цхьа къаьстина каде хиларца доьзна ду теша?\nЭсмурзаева: „Суна хетарехь, нохчийн зударийн тIаьхьарчу 20 шарахь шайга далур дацара аьлла мел хеташ хилла хала белхаш шайна тIе а эцна, и доьзалан дукъ дIакхехьа дезна хиларна, - тIом болуш вахар-вар маьрша ца хилар бахьана долуш а, доьзал, базаршкахь лаьттина а, кхаба безаш хиларна а, кхечу бахьанашца а, зуда чIагIъелла тIаьхьарчу заманахь. Иза ду цо кху аренца дIакхоьхьуш дерг а.\nБожаршна кхузахь хало ду, церан аьттонаш мелла а боьхна. Амма вай иза бахьана долуш вайн къонахий охьа а таIор бац, церан сий а дожор дац. Я дожа а ца дина. И нохчийн зуда мелла а жигара лела езаш а, цуьнан цу тIехь алсамо кадолуш а хьал ду-кх кхузахь. Соьга хаьттича-м, иза даима а хилла иштта - хIусамдена хьалха аьхна зуда а хуьлуш, марзхошна хьалха хила ма-еззара нус а хуьлуш, цIийнан дукъ дIакхехьнарг зуда хилла кху тIаьхьарчу ткъеха шарахь. Иза ду кхузахь гуш дерг а".\nМаршо Радио: Муьлхарнаш ду Австрехь бехачу нохчашца белхаш бечу вайн къоман социалан белхахошна а, царна тIеоьхучу мухIажиршна а хьалха лаьтташ долу уггаре а ира хеттарш?\nЭсмурзаева: „ТIеман чевнаш хилларш дукха бу вайна юккъехь, сица йолу чевнаш а, дегIаца йолу чевнаш а. Шаьш кхузахь Iийр долуш а дац, шаьш хIетаъ-ветаъ цIагIур долуш ду, бохуш, цундела шайн кхузахь орамаш хеца я кхузахь маттаца а, дешарца а, белхашца а дIатарвалар ца лоьхуш болу нах а бу.\nИштта, лайна баланаш бахьана долуш, шайна цхьа некъ ца карош, чохь бисинарш а, халонехь берш а бу. Иштта болчу нахана консультацеш еш а, царна ка ма-доллу гIо-накъосталла деш а дохкуш ду тхо. Цхьаболчара-м вайнах интеграци ян лууш бац, олий, тIе мухIар туху, амма иза бакъ дац, массаьрга а цхьатерра далуш хIума дац иза. Амма шен цхьа метиг а, некъ а лоьхучарна гIо дар – иза тхан Iалашо ю“.\nМадинас дийцарехь, нохчийн къомах болу социалан белхахойн маша хIинца-хIинца бен кхоллалуш а ца хиларна, и белхахой шаьш а жим-жима кога-ира хIуьттуш, зеделларг IаIош, Iемаш схьабогIуш а хиларна, церан вуно дукха хуьлу вовшашна дала а, вошашкара эца а.\nЭсмурзаева: „Тхо вовшахкхетча, дийца Iаламат дукха хIума хуьлу тхан.\nТхуна хан а ца тоьа. ЦIахь кегий доьзалш а бацахьара, чохь „сийдоцу хIусамдай“ а бацарахьара, паргIат Iийр долуш дара тхо, хабарш а дуьйцуш. Амма забар а йоцуш аьлча-м, чIогIа вовшашца самукъа а долу тхан, дукха хIума Iама а Iема вовшашкара.\nТхаьш долчу белхашкахь тхан болу накъостий - уьш вайн къомах ма ца хуьлу, церан, тхан санна, ма ца лозу вайн къомах дог, хIунда аьлча, уьш „балха“ аьлла схьабогIуш бу цига. Ткъа тхо, тхаьш цу къомах хиларе терра, цу лазамашца дехаш ду. Цундела а чIогIа мехала ду тхуна вовший довзар а, вовшашца тхайн уьйраш латто йиш хилар а“.\nНохчийн а, нохчех боцучу а мухIажиршца белхаш бечу вайнехан говзанчийн могIарш шо шаре мел долу а шорлуш бу. Йоллучу Австрехула дIасабекъабелла болу уьш вовшашца зIенехь латто атта дац, хIора а балхахь хилар а, дукхахберш доьзалийн наной хилар а тидаме эцча. ХIеттIе а и зедалларш декъар, масех баттахь цкъа мукъане а цхьаьна а кхеташ, вовшех марзо а оьцуш, дага а довлуш - и Iадат кхин дIаа лардан а, кхаба а дахахь бу Австрера социалан хьукматашкахь къахоьгуш болу вайнехан зударий.\nЕвроперчу нохчийн гIайгIанаш


Нохчийчоь --Пресс-конференци луш ву Нохчийчоьнан президент Махсхадов Аслан, Соьлж-ГIала, 03ГIа1999\nДашо адам данне дац дуьнентΙехь – бу хΙораннан кхечу нехан кхетамца богΙуш ца хуьлу кхетам, ю гонахарчийн бΙаьргаша шайн-шайн хьесапехь туьду ледарлонаш.\nЯц Маршо Радион Ιалашо нохчийн къомо заманашкахь вуьйцуш вехар волчу баьччанах Масхадов Асланах я дела ван а, я лахвина могΙара нохчо ван а. Ιалашо цхьаъ ю – мила вара иза, хΙун адам дара, тоьлла агΙонаш стенца яра, кхечу адаман а санна, даьндарго лаца хала а доцу цуьнан дог муха дара, лазамаш муьлхарш бара гайтар.\nДукха ду Масхадов Аслан вевзинчийн, везначийн цунах лаьцна дийца. Оха хΙара дийцар хΙоттадо цуьнца шайн хилла самукъне а, беламе боцу а хиламаш бовзуьйтучу къонахошца цхьаьна.\nМасхадов Асланан амал, хатΙ, стогалла, доьналла, майралла, ледарлонаш, уьш цуьнгара евлира аьлла хетахь, царех лаьцна а дагалецамашка бовлар дийхира ас программин кху декъехь Баталов Аптига, Вачагаев Майрбеке, Алиев Идрисе.\nХьалхарчу тΙамехь массех бΙе новрхо, теркахо, кхечу меттигашкара кΙентий тΙьахьа а хΙиттийна, летта, халкъо Масхадов Аслан президент хаьржича, кхерамзаллин урхаллехь а, шен Масхадовн администрацин куьйгалхо а лаьттира Баталов Апти.\nНохчийчоь -- Оьрсийн эпсарца машаран къамел деш ву инарла Баталов Апти, 31Деч1996\nТкъа шолгΙачу тΙеман юьххьехь тешнабехкца оьрсаша, аьлча а, ФСБ-но, лаьцна Москох дΙавигина, ша цхьана петарахь кхобуш, баккхий хьакамаш а Ιехийна, веддачех ву хΙинца Ингалсехь веха Баталов Апти.\nМасхадов Асланах дуьххьара шен бΙаьрг бузуш нисделларг дагалоьцу цо.\n"Борша дац шу, - аьлла, гIаьттинарг Аслан хиллера..."\nСтеган мах хадабо цуьнан шена гонахарчу хΙуманашка, рицкъане, бахаме болчу хьажамо. Оцу тΙехь Масхадов Аслан цхьа а къестамаш болуш адам дацара, аьлла, хилам бовзийтира Маршо Радиона Парижехь вехачу историн Ιилманчас, къоман лидеран пресс-гΙоьнча лаьттинчу Вачагаев Майрбека. Иштта дагалоьцу цо цхьа самукъне сурт.\n"Шена еъна оццул хаза стол тергал а ца йира цо!"\nФранци --Нохчийчоьнан зIенан министр лаьттина Алиев Идрис\nТкъа муха баьчча вара Масхадов Аслан? Атта дарий-те цунна хΙора а къонахчунна ша инарла хетачу тΙеман аренашкахь коьртехь латта боху агΙо йовза лууш, ас доьху лидеран гоне дагадогΙург дийцар.\nУниверситетехь физика хьехар тΙамо шегара даьккхича, Нажи-Юьртана гонахарчу ярташкара кегий нах шен гоне а озийна, царна хьалха а хΙоьттина, бΙаьхочун новкъа велира сесанхо Алиев Идрис 1994-чу шарахь. Ткъа шина тΙама юккъехь лаьттира зΙенан министр. Цуьнан бу хΙара дагалецам.\n"Дегабаам а бай ма гIахьара хьо, Идрис!"\nСтаг, хуьлда иза паччахь я жаΙу, гайно вовзуьйту. Цхьабосса мацлуш ву тΙемало а, цуьнан баьчча а. Дуьйцуш томе дацахь а, гайца муха вара Масхадов Аслан дийцар тΙедожадо ас айса къамел дечарна. Баталов Аптин дагалецам.\n"ТIекхаьчча, юург оха, хьала а кхолий, вуьтура иза!"\nАптис а санна, Масхадов Аслана муха доккхура шел бораха шена ца хетачу тΙемалошна юкъахь шен гайна дакъа цхьа самукъне дагалоьцу Алиев Идриса а.\n"Кхо де дара-хьуна сан цергах хIума хьакхаяланза!"\nХьалхарчу тΙамехь уггаре хала беъначу муьрех цхьаъ бара Ичкерин бΙаьхошна 1995-чу шеран аьхкенан юьххьехь оьрсийн эскарш, гара а девлла, Шуьйтанний, Ведананний агΙор цхьана дийнахь чухьалхар. Оцу деношкахь, жимма дакъа бен лаьмнашкахь ца дуьсуш, тΙамах бевддера дукхахберш.\nМасала, Веданара БΙаьчи-Юьрта, оьрсий болчухьа, боьдучу ломан некъан йистошца кийланашкахь Ιохкура уьдучу нохчийн тΙемалоша охьаяьшна мажош. Духар хуьйцуш, Веданахь оьцучу трико-хечин мах бара автоматанчул кхузза беза.\nМел воьхна гора оцу дийнахь Масхадов Аслан? Дагалоьцу Баталов Аптис.\n"Бер санна вилхира со, дIа юьстах а ваьлла..."\nКремль хьовха, дерриг дуьне а инзардоккхуш нисделира цΙеххьашха лаьмнашкара охьабевллачу нохчийн тΙемалоша махкахь бΙеннашкахь блок-посташ а, эзарнашкахь оьрсийн салтий а, километршкахь тΙеман техника а лаьтташ, Соьлж-ГΙала мостагΙчух мукъаяккхар.\nФранци --Нохчийн историк Вачагаев Майрбек, Париж, 2012\nОцу деношкахь стенгахь вара Масхадов, цуьнгара хьал-де муха гора? «ДжихΙад» операци йолийначу 1996-чу шеран Гезгмашин-беттан 6-чу дийнахь Масхадовна уллехь вара Вачагаев Майрбек. Иштта бу цо бовзуьйту хилам.\n"Эхь хетий хьуна, Турпал-Iела?!"\nДерзош, Масхадов Асланан аз карладаккхархьама, цо Маршо Радионехула деш хиллачу къамелийн цхьа фрагмент ялайо ас. ТΙаьххьара хезаш а дац вайна цуьнан аз, ала дац дΙакъаьстар ву иза къоман ойланех.\n"Вайна хууш цхьа хIума ду - и мостагI кху махкара араваккхар!"\nМасхадов Аслан дагалоцуш...


Нохчийн диаспоран Венера митинг\nВенерчу адамийн бакъонийн майданахь дуккха а нах арабевлла митинг дIаяьхьна, Нохчийчохь лоьцучу Евробертан пачхьалкхашкара а, Туркойчуьра а оппозицин жигархойн гергарнаш лецарна дуьхьал. Акци вовшахтоьхначара дийцарехь, 50 гергга стага дакъалаьцна цигахь, яздо Кавказ.Реалиино.\n"Тхоьца бара, Евробертара Оьрсийчу депортаци ярна а, нах лечкъорна а, лецарна а дуьхьал болу Австрин бакъонашларъярхой. Европера дешан маршо бахьана долуш Нохчийчохь нах балахьоьгоуш бу", - дийцина Кавказ.Реалиига митинг вовшахтоьхначех йолчу, ша Ичкерин векал лоручу Дунаева Розас.\nЦо тIечIагIдина, нохчийн диаспорех схьакхетар мухIажаршна гIо латтон Iедалшца йоьзна йоцу Seebrücke, Stop Deportation, Antifa организацеш а, кхин а масех антирасистийн юкъараллийн векалш а.\nСпикерша дIахьедина, Европера Iедалхошна тIехь жоьпалла хилар, бакъо йоцуш бехкзуламан гIуллакхаш дуьхьал а дохуш, кхел йоцуш таIзар ден долу эмигранташ Оьрсийчу дIахьежорна.\n"Нохчийчохь нах хьийзош боллушехь, режиман критикийн гергарнаш лечкъошшехь, жигархошна а, блогершна а кхерамаш туьйсушшехь, Австри дагахь ю нохчашна депортаци ян. Цо са ца гатдойла яц", - билгалдаьккхина Дунаевас.\nКху деношкахь, протестан барамна анонс йинчу Der Standard газето яздира, Европе эмиграци йинчу нохчийн гергарнаш лечкъорах.\nIедалхошна оппозицехь болчу блогерийн Нохчийчуьра гергарнаш лечкъорна а, оьрсийн набахтешкахь нах хьийзорна а дуьхьал тахана, Дечкен-беттан 8-чохь Францерчу Страсбургехь митинг дIаяьхьира. Акци вовшахтоьхначех цхьаъ ю даймохк дIатесна Нохчийчуьрчу бахархойн организацеш вовшахтуху Европерчу нохчийн Ассамблея а, Евробертан исс пачхьалкхашкара жигархой а.\nИштта дозанал арахьа бехарш Оьрсийчу дIахьийсорна а, Нохчийчохь нах лечкъорна а дуьхьал митинг хIоттийнера Венерчу Адамийн бакъонийн майданахь ГIуран-беттан 30-чохь. Австрехь бехачу Ичкерин векалша вовшахтоьхначу акцехь дакъалецира 20-х стага гергга. Оцу дийннехь Норвегин Осло гIалахь а хIоттийра изза митинг.


Мусаев Сулиман. Некъахочун тидамаш | ВАЙНАХ\n25.04.2016\tЛитература, Проза, Статьи Оставить комментарий\nАьхке. Август беттан тов. Г1алара автостанцехь лаьтташ юьрта йоьду автобус ю. Иза д1аяха х1инца а хьалхе ду. Юьзна ю автобус.\nЦхьацца кехаташ хьаладаьхна, шайна мох бетташ я юьхь т1е йовлакхаш хьоькхуш 1а чохьберш. Массо кор а диллина ду, х1етте а мох хаалуш бац. Наггахь цхьацца мерза х1уманаш юхку зударий бовлу автобус т1е:\n– Же, дукхадахарш, шоколадан экъанаш, «Сникерсаш», сег1азаш ду бабигахь, д1аэцал, – олуш.\n– «Шовда» дац хьоьгахь?\n– Дац, аса х1инца доуьйту шуна.\nТ1ехьа г1ента т1ехь 1ашволчу Мурада, сих-сиха шен коьртара шляпа а йоккхий, к1унзална а, вортана а т1е йовлакх хьокху. Хьехархо ву иза, юьртара ишколехь нохчийн мотт хьоьхуш. Тахана дешаран министерстве веана вара, белхан г1уллакхана. Цигахь дийна де а дайъина, ша автобус т1е кхеарх воккхавеш 1а иза. Кху т1ера охьавоьссинехь х1ун дара-те, олий дагадог1у цунна цкъа, цхьажимма махе вала, юха шен меттиг цхьамма д1алацахь а олий, сацало, ч1ог1а г1елвелла хиларна. Дехьо хиъна 1аш цхьа буто дег1ехь, ткъе пхиъ-ткъе ворх1 шо хир долуш жимстаг ву, баьшначу коьрта тиллина пес а йолуш. Ши б1аьрг хаббина 1ачу цуьнан балдаш наггахь велакъажарца д1асадоьлху. Цуьнан тидам хилла Хьава – шовзткъе итт шо хир долуш, доккха мокха йовлакх тиллина зуда ю иза – елало, шен лулахочух кхеташ: ши к1ира а дац Аслан, керла нускал а далийна, боваьлла.\n– Самарт! Пираьшк юий ахь? – мохь хьокху хьалхахь 1аш йолчу цхьана стоммачу зудчо.\n– Г1оза юийла, ца еза суна, – дуткъачу озо жоп ло т1ехьара.\n– Яахь, дика ю хьуна.\n– Х1ан-х1а, булачк йиъна аса.\nКегийрхой тилпош чохь бохкуш бу, кхин гуш а, хезаш а х1ума доцуш. Цхьа жима ши к1ант ч1ог1а самукъадаьлла 1а, роликашка хьоьжуш.\n– Ватццапачухула схьаяийтахьа, – хеза наггахь.\nДаккхий куьзганаш дехкина, лергахь йоьхкина ладуг1ургаш йолуш, йо1 ю кора хьалхахь. Кара биллинчу т1оьрмиг т1е тилпочуьра мукъаман эшшарехь вота а ю п1елгашца етташ. Мочхал чурадаккха санна, 1уьйшуш сег1аз а. Коьртара баьццара йовлакх белшаш т1е охьадахна.\nСаг1адоьху зуда йолу хьала, буйнахь кехатан г1утакх а долуш:\n– Делан дуьхьа, саг1ийна…\nЦхьаболчара кегий ахча тоссу цу чу.\n– К1ордийна-кх х1орш а!\n– Нохчийн мотт а 1амийна!\n– Х1инца цхьа к1ант вахийтина-кх, ахча делла…\n– Шина т1амах а девлла 1аш долчу вайна дара-кх саг1а дала дезаш… – аьзнаш а хеза юкъ-юкъара.\nСаг1адоьхург д1айоьду. Нах жим-жима кхин а т1еоьхуш бу. Х1инца меттиг йоцуш, лаьтташ а пхийттех стаг ву. Цхьаболу кегийрхой, воккхахверг т1еваьлча, хьалаг1овту. Вуьйш т1аккха а шайн тилпош чохь бохку, гуш х1умма а доцуш.\n– Ванах, вайн д1адоьлху хан т1е а ма кхаьчнера. Х1унда лаьтта-те вай? – меттаха йолу цхьа зуда.\n– Валлах1и, и шопар цкъа а шен хеннахь схьа-м ца вог1у!\n– Латта мел лаьтти а нах дукхаха хир бу, т1аккха сом а алсама хир ду…\n– Доккха х1ума ду-кх х1ара…\n– Вайн юьртахь бен бан-м бац хьуна иштта г1урт! Шайна дагадеъча рейсе ара а ца бовлу, бевлча а цкъа а шайн хенахь д1а а ца боьлху… – г1овг1анаш йовлу.\nТ1аьххье а схьавог1у шопар а. Масех минот яьлча автостанци т1ехьа а юьтий, г1алара араболучу новкъа йолу автобус.\nНазад: Бугаев Ваха. Стихаш\nВперед: «Ненат мотт – хьо ду сан дахар»


Бехкечунна кхоччуш таIзар дан деза\n12 октября в 09:33 (2010 г.)\nКху деношкахь «Грозный-информ» агентствон студехь дIаяьхьначу горгачу стоьлехь дакъалецира Нохчийн Республикан культуран министра Музакаев Дикалус, республикан динан урхаллин куьйгалхочун хьалхарчу заместитела Куруев Валида, чоьхьарчу гIуллакхийн министерствон УГИБДД-н куьйгалхочун заместитела Сааев Iийсас, Нохчийн Республикан юкъараллин палатин арахьарчу зIенийн гIуллакхашкахула йолчу комиссин куьйгалхочо Умалатов Саламус, Нохчийн Республикехь адамийн бакъонаш ларъяран векаллин гIоьнчас Хакимов Iумарпашас, Нохчийн Республикан кегийрхойн гIуллакхашкахула йолчу комитетан куьйгалхочо Тагиев Мурада, дешаран а, Iилманан а министран заместитела Оздарбиев Рамзана. Цхьаьнакхетар дIахьош хиллачу «Грозный-информ» агентствон директора Мусаев Ражапа билгалдаьккхина ма-хиллара, дийца билгалдинера вайн кегийрхойн гIиллакх-оьздангаллин декъехь сагатдечу цхьамогIа гIуллакхаш. Юьхьанца къамел хилира къаьркъан маларх кхетта нах машен тIе ховшар бахьана долуш, новкъахь хуьлуш долчу зуламех лаьцна. Шен къамелехь Сааев Iийсас билгалдаьккхира, дIадаханчу шина шарчохь стаг вехна хилар бахьанехь цкъа бен бохам хилла цахилар. Къаьркъа малар цхьадолчу декъана дихкина хиларца доьзна ду иза.\n– Халахеташ делахь а, корта бахош йолчу кхечу тайпа хIуманах пайдаэцар кхуьуш догIуш ду вайн махкахь, – билгалдаьккхира I.Сааевс. – Стаг муьлхачу хьолехь ву къастош болу технически гIирсаш дIалуш бу тхан белхахошка. Амма мелла а чолхе хеташ ду тхуна наркологически диспансеро тоьшалла дарца доьзна долу гIуллакх. Делахь а тешна ду, цу декъехь долу хьал а толург хиларх. Цхьанна а агIор кхеташ дац маларх кхеттачу стага машенан урх каралацар. Галваьлларг нисвеш, хIорамма ша вол-волчохь болх беш ца хилахь, дикане сатийса меттиг хир яц вайна.\nЦхьаьнакхетар дIахьош волчо шена деллачу хаттарна жоп луш, дешаран а, Iилманан а заместитела Р.Оздарбиевс дийцира, дешархой некъан бохамах ларбархьама бечу балхах лаьцна. Кегийрхойн гIуллакхашкахула йолчу комитетаца цхьаьна некъан бохамах лардарехь кхетош-кхиоран болх дIахьо цара. Эрна а ца хуьлу иза, хIунда аьлча билггал гуш ду, новкъахь бераш лазор лахделла хилар. ГИБДД-н белхахоша шайн болх тобар а, водителийн дIасалелар тоделла хилар а хила тарло цуьнан бахьанаш.\n– Делахь а новкъахь бераш лазоран проблема массо а хенахь йолуш ю, – дийцира министран заместитела. – ХIунда аьлча, хIора дийнахь дIалуш ю машен лелоран бакъонаш. Тайп-тайпанчу бахьанашна массара а цхьатерра лар ца йо бакъонаш. Кхачам боллуш машен лелор карадерзаза хуьлу цхьаберш, я некъан бакъонаш ца хууш берш а бу. Халахеташ делахь а цу тайпа кхачамбацарш массо а хенахь хир долуш ду, амма цунна дуьхьал хаддаза беш болх хила беза.\n– Вай массо а машенаш тIехь лелаш ду, машенаш ца хилча дIай-схьай дахар а ца хуьлу, – тидаме ийцира шен къамелехь Хакимов Iумарпашас. – Массарна а ала мегар долуш некъан бакъонаш хаа а хаьа, амма уьш ларъеш берш кIезиг бу, уггар хьалха кегийрхошна юкъахь. ГИБДД-н а таро яц хIора стагана тIехь цхьацца белхахо а дIа а хIоттийна Iе. Шуьйрачу хаамийн гIирсашкахула Москвара схьакхайкхош ду жимачу машенахь волчо автобусана хьалхе яла езаш хилар. Я гIаш верг тIехвалийтар тIедуьллу машенахь волчунна, ур-атталла гIаш верг бакъо талхош велахь а. Ткъа къаьркъа а мелла машенан урх схьалоцуш верг соьга хаьттича нохчо вац. Цо дина зулам дIадерзорхьама юкъагIорта декхар дац лараме баккхий нах. Шена догIуш долу таIзар кхачамболлуш дан деза цунна Iедало.\nМузакаев Дикалус билгалдаьккхира, дIаяханчу заман чохь пхийттара ваьллачул тIаьхьа ша лелочу муьлххачу хIуманах, ша аьллачух хIора стага ша жоп дала декхар хилла хилар.\n– Къаьркъа малар-м ас дуьйцур а дац, – элира министра. – Шена лелийча ца тов долу хIума нахана лелош а ца хилла вайн дайша. Нохчалла бохуш хIума шеца делахь ваха атта а, дацахь хала а долуш хилла. Оьзда волчу стага къаьркъа мер дац, я мелча нахана юкъа а вер вац, шех нахана зулам а долуьйтур дац. Шен новкъа дIавоьдуш волчу маьршачу стагана тIе машен а тоьхна, иза вуьйш верг, террористал хIумма а тоьлуш вац.\nГIиллакх-оьздангалла, ийман долчу стагера вон хIума ца долу. Билггал хууш ду, тIом лайначул тIаьхьа къам телхаш хилар. Вайн къам дукха баланаш хьегна а ду, амма Делан къинхетамца дакъаза ца дала гIерташ схьадогIуш а ду вай. Вайн махкахь маьждиг доцуш цхьа а юрт яц, схьайоьллуш хьуьжарш а ю, бусалба динца нисбала гIерташ къахьоьгуш дуккха а нах бу. Сан кхетамехь, бусалба а долуш, нохчий вай хилахь, вайна юкъара вон мел долу хIума дIадер ду.\n– Дикачу хIуманан мах а хууш, нахана пайдехь долу хIума даржорехь массо а хенахь къахьоьгуш хилла бусалба нах, – дийцира Куруев Валида. – Иштта адаманна пайдехь хилийтархьама кхоьллина ю машен. Ца дийцича а хууш ду, дIаяханчу заманашкахь адамийн дIасалелар хала хилар. Тахана машен массо а агIор пайдехь а, ца хилча ца йолуш а хIума ю. Амма мел чIогIа пайдехь елахь а, иза лелош волу стаг кхетам чохь ца хилахь, зуламе йоьрзу машен, уггар хьалха шена а, юха нахана а. Къаьркъа мелча деш долу зулам ду вай хIинца дуьйцуш. Амма иза мелла ца хилча а, шен сонталла я куралла бахьанехь а до машенахь болчара зуламаш. Я машен сиха хаьхкича, самукъадолуш хиларна. Башха а дац бохам муьлххачу бахьаненна а боккху.\nКъаьркъа мелла зулам динчунна маслаIате ма гIо аьлла, тIедиллина ду тхуна Республикан Куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Тхан урхаллин белхахой ишттачу метте баха а ца боьлху, бахнарш оха балхара дIа а бохур бу. Я ша Iелим стаг ву аьлла, тхуна ца хууш, ишттачу гIуллакхе лелаш верг а сацор ву оха, цу тайпа зулам дIадерзо иза лелаш велахь.\nХиллачу «горгачу стоьлехь» иштта дийцаре дира машенаш сиха хахкарца доьзна зуда ялош деш долу зуламаш. Я герз кхоссарца стаг лазош меттигаш а нисъелла. «Горгачу стоьлан» дакъалацархошна цу декъехь хетарг а цхьатерра дара. Бехказа ца волуьйтуш, шена догIуш долу таIзар дан деза цу тайпа зулам динчунна. ДIаяханчу заманахь зуда юьгуш боьлхучарна, низам латтош, хьалхаваьлла воккха стаг хуьлуш хилар билгалдаьккхира.\nКхидIа а тидаме ийцира оьздангаллах а бухий, цхьаболчу наха зуда ядош хилар. И тайпа хIума доккха зулам хилар билгалдаьккхира цхьаьнакхетарехь. Куруев Валида дийцарехь, уггар доккха гIийбат ду иза. ХIунда аьлча, стаг лачкъор санна хIума ду зуда ядор а. Зудчуьн сий дайъар а, цуьнан ден-ненан, йиша-вешин сий дайъар ду иза. Iедале а, зуьдчуьн гергарчу нахе бехкечунна деш долу таIзар, цхьамма новкъарло а ца еш, дайта деза аьлла хеташ бара «горгачу стоьлан» дакъалацархой.


Путинан комплиментех ларлуш яра Меркель\nЛахьан-бутт 20, 2012\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а, Германин канцлер Меркель Ангела а Кремлерчу цхьаьнакхетарехь, Москох, 16Лах2012\nОьрсийчу еъначу немцойн канцлера Меркель Ангелас деношкахь президентна Путинна товш доцу къамел дира, цуьнан бΙаьра а хьоьжуш. Цо бехкбоккхучу кепехь дΙакъадийра Оьрсийчохь Ιедало нахера маршонаш дIайохуш хилар. Амма шашаха кхолладелла дацара Кремлаца юкъаметтигаш иръялар оьшуш а йоцчу Европан дахарехь хьалхарчийн могΙарахь йолчу Германин куьйгалхочо дина дΙахьедар. Цуьнан шен бахьана дара.\nНемцойн-оьрсийн юкъаметтигаш, кху муьрехь санна, шийла хилла яцара тIаьхьарчу шерашкахь. ХIинца Оьрсийчу яхначу немцойн канцлеро Меркель Ангелас, и шело мелла а яшон гIерташ, гIулчаш ехира. Бакъду, ца яьлла цо йина йолу лохха критика а шен дарвалар хьул ца деш, тIеийцира Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира.\nШен кепехь Путинан комплиментех Iалашлуш яра ша канцлер а. "Хьо тоьлла стаг ю немцошлахь", - эккхийтира цкъа оьрсийн президента. "Тоьлла немцо ванне а вац, вац дуьнентIехь я тоьлла оьрси а" - дара жоп. Бакъонашца хIора стаг а хила догIу, кхечунна бале а воцуш, цхьабосса мехала бохург дара канцлеран дешнийн бухехь\nШина пачхьалкхан хIинцалерачу куьйгалхойн цхьанакхетаре тергамхой ладоьгIуш болу дикка хан яра. ТIаьхьарчу цхьана баттахь дIатуьйш дацара Германехь, Меркель Москох яха кечлучу муьрехь, цо цигахь хьахон декхар долу а, дийцаре даха дезаш долу а хеттарш билгалдохуш, немцойн Бундестаго вовшахтоьхна йолчу резолюцина гонаха гIевттина дийцарш.\nИ резолюци немцойн депутаташа, цкъа хьалха, вуно ирачу критикаца хIоттийнера, карарчу хенахь Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьешарца гIарадаьллачех цхьа а хIума юьстах ца дуьтуш. Амма немцойн арахьарчу гIуллакхийн министралла юккъе а гIоьртина, цу документа юкъара цхьаццадолу уггаре а ира дешнаш дIадахийтинера, шена критика йича ца мегаш хиларца гIараяьллачу Кремлан оьгIазло Германина тIе ца йозаялийта.\nКанцлера дан догIучу а, ткъа цхьанакхетарехь дендолчу а къамелийн проекташ немцойн журналисташа гIараяхар бахьана долуш, мелла а шина пачхьалкхана юккъехь ша-тайпа дипломатийн гIовгIа а иккхира. ХIунда аьлча, Германехь Оьрсийчоьнан политика емалъечех уггаре а вевзаш волу аналист Шоккенхоф Андреас (Бундестагехь Iедалехь йолчу немцойн Кериста-демократийн партин вицеспикер) шаьш официалан тIегIанехь кхин тIеоьцур вац, я цуьнца официалан юкъаметтигаш а лелор яц, аьлла, Кремло дIатеттина хиларна а, цул тIаьхьа немцойн агIоно и хIума бахьанехь керлачу гонехь Оьрсийчоьнан куьйгаллина критика йина хиларна а.\nИ дерриге а тидаме эцча, хьалххе кхеташ дара, Оьрсийчу боьду некъ немцойн канцлерна аттачех хир боцийла. Массо а ладоьгIуш вара Путинан, Меркелан вовшашца долчу дистхиларшка а, ур-аттала уьш вовшашка муха хьожу а, церан журналистийн видеокамерашна хьалха протоколца догIуш-ца догIуш хIун дара, вовшашка куьйгаш далар муха дIадоьду а лардеш.\nДелахь а, кхин хIара аьлла дарц ца хьаьвзаш дIадирзира Меркелан Москхох яхар, цхьаццаболчу немцойн тергамчашна хетарехь, дукха тIех кIеда а цо ша Путинна гайтарца иза мацахлерчу немцойн канцлерца Шредер Герхардца къовсаяла гIертий те, аьлла а хеталуш.\nХIетте а, дукхахболчу тергамчаша мукIарло до, Меркель мелла кIеда хиллехь а, оццул эвхьаза критика Путинна юхь-дуьхьала ян хIуттуш кху тIаьхьарчу шерашкахь Европерчу куьйгалхошлахь ваьлла а вац, бохуш. Цо, „Петарбухера диалог“ цIе йолчу форумехь гулбеллачарна хьалха ша Путинца цхьаьна йистхуьлуш, ца хьахош ца дитира, Оьрсийчохь адамийн бакъонаш хьешар Германино емал деш хилар.\nИштта канцлера билгалдаьккхира, килсанахь йиш лекхна аьлла набахте боьхкинчу Пусси Райот тобанерчу мехкаршна тоьхна хенаш шена а, ша куьйгалла дечу немцойн урхаллехь а тIех сов хеташ хилар а. Цо иштта элира, политикехь цхьа а цецвала оьшуш хIума дац, шина пачхьалкхо вовшашна критика яр, аьлла.\n„Схьахетарехь, Меркель кеста Оьрсийчохь модернизаци хир ю бохучух ца теша. Германехь а, цуьнан дозанел арахь а Меркела тоххарехь дIа а хаийтина, шена Путин президенталле юхавар муха хета. „Партнералла - модернизацин дуьхьа“, „Стратегикаллин юкъаметтигаш“, иштта дIа кхин а долчу айдаран хьаьркечу дешнашна тIера дIа а яьлла, хIинца цуьнан таро ю керлачу политике ерза, оьшучохь дош а олуш, керла экономикан юкъаметтигаш кхолла“, - иштта яздо цу хьокъехь вевзаш волчу немцойн аналитика Мантойфель Ингос.\n"Райнишер Пост" газетан редакцин артиклехь яздина ду, ур-аталла Меркель Ангелин а аьтто бер бац авторитаран куьйгалхочух Путинах „цIенчу хIух волу демократ“ ван, аьлла.\n„Маршо, Путинна хетарехь – иза махкахь къепедацарш ца хилар ду, ткъа критикалле юкъаралла цунна ца оьшуш йолу новкъарлонаш санна го. Цо иза шен Меркелца хиллачу цхьанакхетарехь хIинца юха а схьа а гайтира. Ткъа Меркелс хIун дийр дара? Иза кIеда шен резаяцар а хьахийна, IадIийра, гаррехь Оьрсийчоьнан президенто Пусси Райот тобан хьокъехь харцдерг аьлча а, юкъа а ца гIуртуш. Цуьнан метта цу махкаца экономикан юкъаметтигаш тояр хьалха а теттина“. Иштта яздо немцойн "Райнишер Посто".\nАмма иштта а дозанал арахьара шайна белшаш гIорторе Iемина а боцчу оьрсийн оппозицин боламийн куьйгалхошна немцойн канцлеро и гIийла критика яр а мехала хета. Оппозицин куьйгаллехь волчу Каспаров Гаррис, масала, хаамийн гIирсашкахула баркалла элира Меркельна, цо Путинан юьхьадуьхьал критика ярна.\n„Суна-м иштта, ма-дарра хIуманийн цIе а йоккхуш, бистхила баьхьа пачхьалкхийн куьйгалхой белла, дIабевлла, моьттура“, - элира Каспаровс, цуьнца цхьана, канцлеран дешнаш, деккъа цхьа дешнаш а хилла, дисахь, иза Кремло шен куьйгаш кхин дIа а адамийн маршонаш ехкарна дIадаьстина хиларан тоьшалла санна тIеоьцур ду, аьлла, тIе а тухуш.


Камерана хьалха "къурд" аларо пайда бохьу аьлла хета нохчийн Iедалхошна\nГIадужу-бутт 04, 2021\nНохчийн вице-премьерна Умаров Джамбулатна хетарехь, нахана хьалха дIа а хIоьттина гечдар дехар эхье хIума дац, мелхо а, шен сица оьздангалла а, гIиллакх а хилар ду. И практика йоллу Оьрсийчохь яржо еза боху цо.\nНахана хьалха къинтIера ваккхар Нохчийчуьра схьадогIуш дац, иза доллу дуьненчуьрчу динашкахь лелош йолу практика ю. "Говорит Москва" радиостанцина еллачу интервьюхь дина оцу кепара дIахьедар вице-премьеро Умаровс.\n"Хьайгара даьлла боьханиг камераца дIаяздиний ахь, камерана хьалха дIахIоьттина хьайна къинтIера баха а беза. Нагахь санна, цо доггах гечдар дехнехь, Далла хьалха а, нахана гергахь а цIена ву иза", - аьлла цо.\nБен а дац, боху Умаровс, хуьлийла иза даггара лелаш, хуьлийла иза шалхо. Хьаькамо бахарехь, шен бехк тIелацар а, цунна дохковалар а "баккъал а адамалла" йолуш хилар ду.\n"Дешийша Библи, КъорIан, Тора. Дуьне кхоьлличхьана лартIахь болчу наха гечдар доьхуш ма хилла шегара хьаштдоцург даьллехь. Бен дац, хуьлийла цо иза камерана хьалха дIахIоьттина деш, йа ша цхьаъ. Оцу стагехь гIиллакх а, оьздангалла а хиларан билгало ю, цуьнан къера хилар", - дийцина Умаровс.\nНохийчоьнан бахархошка тайп-тайпанчу бахьанашца доьзна меттигерчу "Грозный" телеканалехула а, меттиегрчу хьаькамийн аккаунташкахь а кест-кеста гучуюьйлу гечдар доьхуьйту видеош. Дуккха а политикаша, юкъараллийн векалша емалйина практика ю иза, амма еха тахханалц.\nНохчийчуьра бахархой "аьшнаш бен" видеон терго йина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн Комиссионо, дуьненаюкъарчу динан маьршонах 2021-чу шарахь зорбане яьккхинчу рапортехь. Талламчийн авторша хьехна Вашингтонна, Нохчийчоьнан зорбанан министрна Дудаев Ахьмадна дуьхьал санкцеш яха аьлла.\nШи де а ду Нохчийчу дIайигина бакъонашларъярхочун нана шен доьзалца зIене ца йолу\nCOVID-19 ун даьлларш алсамбевлла Оьрсийчохь юха а\nЯнгулбаевгIеран доьзална кхерамаш туьйсуш, вистхилла Кадыров Рамзан\n"Пхеа сахьтехь цIий дIаихна цуьнан". Шайн зуда хIаллакъяр таллийта хьийза гергарнаш


Дагестанхочуьнца коронавирус карийна Азербайджанерчу лоьрашна\nЧиллан-бутт 29, 2020\nАзербайджанехь коронавирус гучуяьлла дуьххьара. «Вестник Кавказа» («Кавказан хаамча») портало бечу хаамца, 1997 шарахь вина волу дагестанхо сацийна ГIажаройчоьнан, Азербайджанан доза хадош – ун кхетарца доьзна дарбан хIусаме хьажийна иза.\n«Кавказ.Реалиино» динчу хаттарна жоп луш, информаци цкъачунна тIе ца чIагIйина Дагестанан могашаллин министралло, аьлла, шега хаийтина дац оцу хьокъехь цкъачунна, шайн векалш зIене бевр бу Азербайджанца.\nКитиайрчу South China Morning Post газетан хаамна тIе а тевжаш, Маршо Радион оьрсийн сервисо даладо таханенна коронавирус кхеттачу нехан терахь – 85 эзар стаг. Велла карарчу ханна 2920 стаг. Ун алссам лела меттигаш ю Китай, Къилба Корея, Итали.\nОфициалан хьостанаша бахарехь, Оьрсийчу ца кхаьчна коронавирус. Японехь лазар кхеттачул тIаьхьа схьавалийна кхо стаг ву Казанерчу дарбан цIийнехь. Китайра Оьрсийчу цамгарца веана ши стаг а вара, и шиъ товелла, чIагIдо хьосташа.


Reuters: гIажаройн дипломат Францехь теракт кечдеш хилла\nФранцехь теракт дан гIоьртина аьлла, Германехь лаьцна гIажаройн дипломат. Reuters агенталло хааме дакккхарца, оцу бехкашца Бельгехь лаьцна кхи а ши стаг, кхоъ лаьцна Францехь, царех ши] тIаьхьо маьршаваьккхира. ГIажаройн мухIажирийн дуьхьалонан кхеташонан съездехь эккхийтарш дан Iалашо хилла церан, чIагIдо полицино. Цу гуламехь дакъалоцуш хилла Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президентан Трамп Доналдан юрист Джулиани Руди а.\nПолисхоша дIалаьцна дипломат гIажаройн Венерчу векалтехь болх беш хилла, болчу хаамашца. Австрин арахьарчу гIуллакхийн министралло, цкъачунна цIарца вовзуьйтуш воцу векал, цунна кхачош йолчу бакъонех ваккхар тIедожийна.\nКхааридийнахь Вене ван веазш ву белхан хьокъехь ГIажарийчоьнан президент Роухьани Хьасан. Iамерко ТехIеранна тоьхначу санкцешна тIе ма тахьара бохуш, Европан пачхьалкхашка дехарш дора гIажаройн Iедалхоша. Дипломатна тIедехкина бехкаш бух боцуш ду аьлла ТехIеранехь.


Исламан медицинан говзанча Эльжуркаев Адам а, "хIумахуу" Успахаджиева Есимат а\nНохчийчуьра бахархой лецна, холмачалла лелош хилла аьлла, кхоллаеллачу шеконашца. Пачхьалкхъан "Грозный" телеканалехь юьхьяьхна лецна балийначеран. Дине диллича, церан болх мегаш цахиларх шаьш кхетош, къамел динчул тIаьхьа, чIагIо йина цара кхул тIаьхьа и гIуллакх ца лелон. Бехкаш бохуш, къамел дина цаьрца Соьлж-ГIаларчу бусалба дарба лелочу центран коьрта лоьра Эльжуркаев Адама. Цо чIагIдарехь, холмачалла лелочу царна аьрзнаш деш хилла меттигерчу бахархоша.\nОьрсийчоьнан низамашца а догIуш, Нохчийчоь дуьненан юкъаралла ю. Низамашкахь дихкина дац оцу кепара белхаш бар. Делахь а, оцо новкъарло ца йо нохчийн Iедалхошна дино могуьйтуш дац а бохуш, бозбуанчалаш лелош болу нах леца.\nНохчийчуьрчу пачхьалкхан телехьожийлехь кест-кеста Iорабоху "хIумахуурш". 2019-чу шарахь царех цхьаммо камерана хьалха дIахьедира, ша "дуьненчохь уггар а боьха хIума хиллера, шайтIанал а оьшуш", ша нийсачу новкъахь ца хиллера аьлла.\n2021-чу шеран Зазадокху-баттахь депутата Милонов Виталийс Пачхьалкхан Думе низаман проект кховдийра, маги а, халкъан дарбанаш а лелочарна дуьхьал бехкзуламан гIуллакхаш дахарх. Оцу артиклца кхаа шаре гергга хан кхачайо, нагахь санна, низамехь доцучу некъашца лелийначу дарбанех и стаг веллахь.\nМаги а, жинашца тайна нах хилар а Iилмано тIе ца дуьуту.\nХIумахуурш" Iорабахар дуккхазза а хьехийна Нохчийчуьрчу Iедало 2021-чу шеран Дечкен-баттахь а, Чиллан-баттахь а, дерриг а 2020-чу шарахь а. Палтасархой лецар долийра масех шо хьалха. Лецнарш дукха хьолехь видеокамерашна хьалха къера хуьлу шаьш харцо лелийна бохучунна.\n"Терроризмал а, наркоманел а кхераме" ду цара дийриг, олий гойту уьш дукха хьолехь.


Гонахье лораяра лоархIам — Сердало\nГонахье лораяра лоархIам\nДунен вахаре боккха лоархIам болаш хиннад массе а замалахь гонахьара Iалам: хий, лаьтта, фо, акха дийнаташ, хьунаш, баьцаш лораяр. Амма бакъда, хIанз санна цу деша ирал хиннаяц дIаяхача ханашка. Цудухьа вай Россе а дунен дуккхача мехкашка а тIаийцад экологи лораярах дола законодательстваш, вIашагIъехка болх беш я массайтта Iаламан паркаш, заказникаш, заповедникаш. Российски Федераце уж цхьа бIаьи шийтта я. ХIаьта вайцига а я «Аьрзи» цIи йола заповедник. Россе мел йолчар цIераш йоахаргъяц вай. Цхьабакъда, цу лоархIамеча гIулакха лаьрхIа тIаийца «Россе цIе книжка» долга белгалдергда вай. Цу тайпара документ да, Российски Федерацен кхыча субъекташка санна, ГIалгIай Республика а.\nВай мехка хадданза йоакхо ю хиш, лаьтта, фо цIена хилийтара, фу хада гарга дола дийнаташ лорадара, дIаяла гарга йола баьцаш, баьцовгIаш, гаьнаш, кIотаргаш меттаоттаяра. Цу хьакъехьа дIахьош я дукха Ерригроссийски экологически акцеш, цу даькъе Iилман конференцеш, симпозиумаш. Цул совгIа хадданза къахьег, вай заман белгалонца ди-денгара мел доал совьювлаш йола нувхаш чакхъяхара. КIуре-Юрта болх беш я, цу гIулакха лаьрхIа хьалъяь полигон. Цхьабакъда, уж нувхаш, ше ма дарра аьлча, цIаькха чакхъяьккхача бийдал хургъйола кечалаш Iокхувссараш дуккха а дукхагIа ба, уж гулъеш а дIайоахаш а леларел. Цудухьа вай бахархой экологически культура лакхъяра духьа, уж нувхаш къаьст-къаьста гулъяра Iалашо елга дIадоладаьд ГIалгIай Республике. Из дош Мехкдас Евкуранаькъан Юнус-Бека терко еш да.\nУкх дешаца бувзам болаш да эрсий къаман ер кица: «Нув хьекхача хилац цIена, нувхаш Iо ца кхувсача хул» яхаш. Цунна тоам беш, ала лов, вайцига уж нувхаш гулъяра, чакхъяхара гIулакх, лакхача Iилман боараме оттадаь хила деза, аьнна. Къаьстта теркам бе беза дохьаже йола батарейкаш, кхыйола кечалаш экологен бокъонаш лораеш гулъяра а чахъяхара а.\nВай республике ира латтача, хадданза терко е езача дешаех да, нувхаш, тIа мел кхаьчача Iокхувсар а, уж дIакховсара, нийсагIа аьлча, гулъяра къахьега ца ловчар уж, цIераш а етташ, йоагаяра. АргIа йоацаш моллагIа а хIама йоагаяр зене долга ховш да хIаранена. ХIаьта пластик, полиэтилен, пластмассаш йоагаяро Iалама: лаьттанна, фена, хина-деш дола зе Iалаьмате доккха да. ХIаьта из эггара хьалха дийнача халкъанна Iаткъаш да.\nГонахье цIена лелаярца бувзам болаш дукха кицаш да вай къаман а. Царех массехк хьадоаладергда вай: «Хи йист, наькъа йист, юрта йист цIена лелаелаш»; «ЦIенача беркат соц»; «ЦIенал – унахцIенон дIоагIа да». Халкъо дукха хана денз говзача аларашца белгалдаьча, вай дувцачун лоархIам Iалаьмате лакха ба вай замах. ХIана аьлча шоашкара зе хьадувла нувхаш совъялар бахьан долаш. Авторо укх дувцача дешах йоазонаш даьдар гIалгIай меттала (газет «Сердало»), эрсий меттала (газет «ГIалгIайче»). Дийцачох ала ловргдар, нувхаш (нийсагIа аьлча, бийдал) гулъярахи цох пайда эцара чакхъяхарахи динза даргдац аьнна хетарех масехк дош:\n1.Нувхаш, шо-шоай куцашка хьежжа, къаьст-къаьста гулъяр: пластик, полиэтилен, кхачах йисараш, каьхат, кизгах яьраш, автомобильни даьтташи коачалаши, экологически зене йола батарейкаш, гIишлош еча хьахиннараш, иштта кхы дIахо нувхаш лоархIаш мел яраш. Нувхаш, экологически зене хилара куц белгал а деш, къаьст-къаьста гулъяри чакхъяхари.\n2.Экологически законодательствос дIадехараш толхадича гаргалонца е бовзаш-безаш хиларца озабезамаш доацаш бехкевар беххктокхаме озар. Цунца цхьана, укх дувцача дешах дикка масалаш гайтачоа совгIат далар: баркал кхайкадар, ахчан е рузкъан дагалоаттама совгIат дар. Нахала ца вала, яхь дIа ца яла, моллагIчо а шийна теха гIод дIатокхаргда. ХIаьта шийна совгIат дIакхаьчар кхы а дикагIа, цу хьаькъехьа толамаш даха аьттув лохаш хургва.\n3.Экологически лоархIаме дола динза даргдоацараш кхоачашдеча кагирхой юкъеозар. Цар шоай хьинарца, низаца, маькарлонца гIо дергда гонахьара Iалам лорадара.\n4.Гонахье лораяра, Iалама деррига куцаш цIена хилийтара дешах хьехам луча дакъа лоацашхила беза, Iаьдала болхлой, дина викалаш, къоаной, дезалий даьй. Цу даькъе: телевидене, радио, «Интернета» социальни сетешка гIолла, кепайоазон изданей оагIонаш тIа, маьждигашка, нах вIашагIбетталуча моттигашка. Ер хIара сага декхар хинна латташ да.\n5.Йоахкалуш мел йола хIамаш: кхачах йисараш, дахча, гIаьнаш, каьхаташ, къаьстта санитарни а экологически а боарамаш лорадеш, дIаоттаеш моттигаш хилар. Уж йохкаенна яьлча, кхашка, сомий бешамашка дIатасса удобрени хургья.\n6.ГIишлон материалех оатаенна кирпишк, кизгаш, маркхалаш, бетон, лаьрххIача станокашца аьта а аьта, эшача (масала, никъ буллача балласт санна) дIайохийтаргья. Цу тайпара пайда эца аьттув ба, тишача гIишлоех хьаяьхача аьшка-бетонни конструкцеш вIашагIъяьхача. Царех лакха дикал йола арматура а хьаяккха аьттув хургба.\nIодийшачун терко а еш, хIаране къахьийгача, вай республикера экологически хьал дикка тоалургда. Арара хьатIабаьхкача наха вай мехка цIенал лоаттаергья аьлча, бакъдац. Цудухьа вай массане а дезача декхарех да, гонахьара хиш, лаьтта, садоаха фо, хьунаш, хьасташ, наькъаш, баьцаш цIена хилийтара къахьегар.\nЦхьаькха цхьа хIама да, укхаза белгалдинза даргдоацаш. Из да вай республикерча хIара вахархочун цIерах цхьацца га дIайогIа аьттув лахар. Ховш да, вайцига хIара шера керте бIаьш гаьнаш дIайогIалга. Дале, а сона ловра, уж дуккха а дуккхагIа хилар. Гурахьа дIаегIача дикагIа дIалатар гурахьа а йогIаш, бIаьсти дикагIа овла хецар-бIаьсти а йоагIаш, кхоачаш бе безар из болх. Къоаноша дийцачох, дIаяхача замалахь хьунаш боча лелаяьй. Кхатилла эшача йокъаенна Iоежар мара хьайоаккхаш хиннаяц. Цу хана цар оалаш хиннад: «Дийна га гIулакх доацаш ма хоадаелаш»; «ПхьегIаш е дика я шоана ураягIаш йокъаенна надж»; «Хьунашцара беркат лораделаш». Цу тайпара гонахьара Iалам лорадеш баьхаб вай даьй.\nТахан дунен лоархIам болча дешаех да акха дийнаташ лорадар, царех фу хада гарга дахараш меттаовттадар. Сакхетамо хьалацац, «сафари» оалача боараме чарахьал деча наха, цIера-хозама, дунен куралла доаду оакхарий телевизор чу гIолла гойташ хилар. Вай даьша дIаяхача замалахь цIаккха а буача кхачанна лаьрхIа е дарбанна лаьрхIа мара, герз тохаш хиннадац аькханна а оалхазара а. ХIаьта бIаьстангахьа ха дIалестача, цар кIоригаш хьахилча, царна новкъостал деш хиннад, тарлучох. Укхаза аланза далац, вай хана эзараш бола нах, шоай лоIамах, бойлахь диса, лозадаь а цамогаш хинна а дола оакхарий, оалхазараш, фордашкара дийнаташ хьа а лехаш, царна дарбаш а деш, уж шоаш дахача моттигашка дIахецаш къахьегаш хиларах. Дунен баркал а Iаьхартен маьл а хургболаш къахьегам ба из.\nВайх хIаравар, цу даькъе, тарлучох, къахьега декхарийла ва. Аьттув хилба хIаране, цу лоархIамеча даькъе беркате къахьега.\n← Балха гIулакха ГIалгIай Мехка баьхка хьаьший\nИшта хул юртара вахар →


Халкъан сица а, дахар-1ерехь а хила беза мотт - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nХалкъан сица а, дахар-1ерехь а хила беза мотт\n«Нохчийн къам дийна хиларан\nмокхазан чIагIо ю нохчийн мотт»\nМуьлхачу а пачхьалкхан хьал-бахам цуьнан лаьттах маьIданаш дукха хиларх доьзна ца Iаш, цунна чохь дехачу халкъийн меттанех, ламастех, гIиллакхех, оьздангаллах доьзна ду. И хьал-бахам цхьанхьа гулбелла меттиг Дала комаьршша Iаламан хазаллин дакъа шена делла Кавказ ю. Ширачу заманахь дуьйна Кавказехь дехачу къаьмнашлахь цкъа а тIом, дов а цахиларо гойту оцу къаьмнийн меттанаш маслаIате хиларал совнаха, царна юкъахь цхьана орамо чIагIдина вошалла а, доттагIалла а хилар. Диканиг, хазаниг, цIенаниг вовшашкара схьаоьцуш, шайх цхьанна тIелеттачу мостагIчух юкъара мостагI а веш, дика-вон цхьаьна дIадерзош, гергара мукъамаш долчу иллеша, эшарша лерса хьоьстуш, шовкъечу хелхарша дог-ойла иракарахIиттош, бертахь даьхна Кавказехь иттаннаш халкъаш. И дерриге а бакъдерш-тоьшаллаш вайга схьакхачийнарш оцу халкъийн меттанаш ду: ширачу йозанашкахь а (гуьржийн, эрмалойн), барта кхоллараллехь а. Мотт мел бу деха халкъан иэс, кхетам, амал, синмехаллаш а. Шен мотт дIатесча, бицбича, доьза дов халкъ. Доьза дайна а, доьзадаран а тIегIане кхаьчна халкъаш ду дуьненахь. Царах цхьадерш Кавказехь а ду…\nIилманчаша чIагIдарехь, xlopa шина кIиранчохь хIокху дуьненахь цхьа мотт леш бу. Беллачу маттаца леш ду дийнна къам а шен амалца, мехаллашца, Iep-дахаран башхаллашца. Мотт кхоччуш дийна лоруш бу, нагахь оцу маттахь лаххара а цхьа бIе эзар адам къамел дан хууш, и мотт буьйцуш делахь. Луларчу ДегIастанара Iилманчаш, бан ма-беззара талламаш бинчул тIаьхьа, Iожаллин киртиг тIехIоьтинчу шайн мехкан цхьадолчу къаьмнийн меттанашна орцахбевлла. ДIадаханчу бIешеран 50-чу шерашкахь дуьненахь а вевзачу нохчийн Iилманчо-профессоро Ю.Д.Дешериевс, меттанаш талла а теллина, монографеш язйира: «Бацбийский язык», «Грамматика хиналугского языка». Бацойн мотт (Гуьржийчоь, Земо-Алвани) гуьржийн мотт, гуьржийн къоман Iep-дахаран тIеIаткъам бахьнехь наггахь болчарна бен бийца ца хаьа. Цара буьйцург а, гуьржийн меттан боккха тIеIаткъам хиларна, керла кхин мотт бу, ала мегар ду. Хиналугийн мотт буьйцурш Азербайджанерчу Хиналург юьртахь бехаш хилла, ДегIастанарчу меттанашца гергарло а долуш. И мотт буьйцуш долу адамаш тахана каро хала ду. Вай лакхахь ма-аллара, бийца а ца бийцича, къомана эша а ца эшча, дIаболуш, леш бу мотт. Цхьацца бахьанашца доьза дайна Кавказера иттаннаш меттанаш, и меттанаш дийцина адамаш кхечу къаьмнех д1ауьйш, царах тарделла.\nМуха ду Нохчийчохь мотт ларбеш а, кхиош а динарг? Нохчийн мотт, литература а школашкахь хьехар муха ду хьаьвсича а гуш ду, вайн маттаца йолу уьйр-марзо мел ю, вайна вешан мотт мел хьашт бу. Меттан хьашто к1езиг ю юкъараллехь, 1ер-дахарехь а. Х1иттинчу хьелаша иштта д1ах1оттийна матте йолу хьашто. Iаматаш, хрестоматеш ледаро хиларна, хила деза хаарш а, говзалла а къоначу хьехархойн цахиларна, кхачаме дац нохчийн мотт а, литература а школашкахь хьехар. Программехь билгалйина исбаьхьаллин произведенеш белхан зиэделларг, дика хаарш долчу хьехархошна лерина ю, дика хаарш доцчу хьехархошна шайх лаьцна дийца, йийцаре ян, дахарца йоза хала хир долуш. Уьш еша каро а хала ду, берийн, хьехархойн а уьш еша лаам хилча а. Бакъду, царах цхьаерш «Орга» журналан агIонаш тIехь зорбане йохуш ю, амма и журнал шен рожехь ара цадаларна, тираж к1езиг хиларна а дIакхочуш дац xьexapxoшка. Цхьаболчу хьехархоша яздайтинарг а дац почтехула цаьрга д1акхачош. Цундела наггахь бен вац «Орга» доьшург. Ерриге а тираж «Орга» журналан цхьа эзар бен цахиларо а гойту, вайн мел бала бу нохчийн маттаца. «СтелаIад» журнал, «Даймохк» газет оццу бахьанашна дешар а ду иштта ледара. Бакъду, интернетехула доьшурш алсамо бу.\nНохчаша олуш хеза: «Вай цхьа-ши миллион хилла Iийр дац...» Нохчий дукха хиларх деш долу дозаллаш а дитина, «вай, тхо», – бохуш, бетта мохь а гIелбина, «тхо дерриге а ду нохчийн маттахь язъян, еша, ойла ян а хууш», – xlopa а нохчо ала йиш йолуш велахьара, иза дара дозалла дан хьакъдерг. Масех шо хьалха олура: «Тхоьга коммунистийн Iедал долуш нохчийн мотт ца Iамабойтура, цундела ца хаьа тхуна язъян а, еша а». Иза д1акхийкхо оццул ладаме бахьана дац. Коммунисташа де боххург а деш Iийна ду вай? Дера дац-кха... «Советан 1едал т1едог1уш…», – бохуш, 1ийна ма бу вайн дай, шаьш иза д1ах1оттадарх дийца а ца дуьйцуш, цуьнан тешнабехкаш гучубевлча. Хьелаш мухха хиллехь а, вешаниг а дицдина-кх вай, къаьсттина нохчийн мотт, дуккха а хаза г1иллакхаш, 1адаташ, ламасташ а. Нохчийн мотт Iамийнарш, гIиллакх-оьздангалла дийна латтийнарш, бусалба динца доьзнарг лардинарш шаьш дийриг, дуьйцург, кхайкхориг, хьоьхург пачхьалкхан законна б1останехьа дуйла хуъушехь, г1ел а ца луш, кхера а ца кхоьруш, къахьегна бу. Уьш бахьнехь бен лар ца делла къоман башхалла билгалйо цхьадерг. Хьалха а, хIинца а къоман мехаллаш ларйинчарна, ларъечарна хала ду. Цара, 1еламнаха, 1илманчаша, яздархоша, шайна хIумма а ца доьху. Уьш кханенна дита гIерта шаьш хала гулдинарг, лардинарг: Iилма, дахаран зиэделларг, къоман синмехаллаш, шайн дош, шайх аьндолу дика дош а. Царах масал оьцуш къахьоьгуш болчу вайн интеллигенцин векалша лардинарг ду тахана вайга кхаьчнарг. Иттаннаш шераш хьалха дуьйна нохчийн халкъан интеллигенцин векалша: А. Айдамировс, К. Чокаевс, М. Ахмадовс, Л. Абдулаевс, М. Бексултановс, 1. Вагаповс, С. Умархаджиевс, Р. Дадашевс, Хь. Умхаевс, 1. Арсанукаевс, Ш. Цуруевс, Хь. Бурчаевс, Хь. Юнусовс шайн статьяшкахь, интервьюшкахь … дуккха кхечара а чIагIдора: «Школашкахь нохчийн берашна хьехар, уьш дика кхетачу, царна хуучу нохчийн маттахь хила деза», – Iилманан бух болу бакъдерг. «Къоман тептар» романан автор волчу яздархочо Юсупов Iусмана сан шеца хиллачу къамелехь элира: «ДIадаханчу бIешеран 80-чу шерашкахь Башкирерчу школашкахь I-I0 классе кхаччалц дешархошна хьехар церан ненан маттахь дара. Церан хаарш ледара цахилар гойтург уггаре а хьалха цхьаъ дара: лакхарчу дешаран заведенеш чекхъяьхнарш церан дукха хилар. ЦхьамогIа шерашкахь оцу республикехь со болх а беш Iийна дела хаьа суна, кхетош-кхиор муха дIахIоттийна дара церан школашкахь. Матто къомана зиэн дина аьлла, дало масал да-м дац къаьмнийн Iер-дахарехь. Бакъду, шен маттанна херадаьллачу адамна, халкъанна а зиэн хуьлий-м хаьа вайна. Хьехар, кхетош-кхиор Дала синош кхуллуш оцу берашна беллачу маттахь хила деза. Нагахь кхечу маттахь хьехар дIахьахь, оцу берийн кхетамна бийриг эшам а, тешнабехк а бу». РФ-н, НР-н Конституцеша бакъо еллехь а, Нохчийчохь оцу декъехь долу хьал ледара ду. Юьхьанцарчу классашкахь нохчийн маттахь хьехар цахиларал а совнаха, юккъерчуй, лакхарчуй классашкахь нохчийн мотт а, литература а хьеха билгалдина сахьташ (урокаш) к1езиг ду. Иттех шо хьалха хиллачул а к1езиг ду нохчийн мотт, литература хьехаран сахьташ школашкахь, училищешкахь, университеташкахь а.\nВай лакхахь билгал ма-даккхара, боккха тидам тIебохуьйту луларчу ДегIастанахь къаьмнийн меттанаш Iаморна. Кхин цхьа хIума а ду шена тIе тидам бахийта безаш: ДегIастанан халкъан Гуламехь тIеэцначу законца бакъо ю шайн къоман мотт 1амо лаам болчу пхеа дешархочунна лерина класс схьаелла. СССР-пачхьалкх йолуш Къилбаседа-Кавказерчу цхьайолчу республикашкарчу школашкахь (масала: Адыгея) оьрсийн мотт, Нохч-ГIалгIайн республикехь санна, хьоьхуш бацара. Церан школашна лерина оьрсийн меттан Iаматаш, къаьмнийн меттанийн башхаллаш тидаме а оьцуш, хIиттийна яра. Цундела оцу республикашкара дешархой оьрсийн мотт дикахо хууш а, хаарш дика долуш а бара. Нохчийн маттана тIе а тийжаш хьоьхуш бацара Нохч-ГIалгIайчохь оьрсийн мотт, цундела берийн хаарш а дара ледара. Шайна хьоьхучух кхетар ледара хилла ца 1аш, шаьш халла 1амийнарг (кхета а ца кхеташ, дагахь 1амийнарг) хьехархочунна урокехь д1адийца оьрсийн мотт ледара бара церан. Цхьана классера (25-30 дешархочух) цхьаъ лакхарчу дешаран заведене деша вахавелча а хаза кхаъ кхочура дай-наношка, хьехархошка. Дешаран министерство Москва дIало отчеташ мухха хиллехь а, кхечу республикашца дуьстича, интеллигенцин дукхаллин барам уггаре а лахара бара Нохч-ГIалгIайн республикехь.\nТахана тайп-тайпана цIерш йолу институташ, университеташ дукха хиларна, студенташ а, дипломаш а дукха ду вайн республикехь, делахь а хаарш лахара долу «говзанчаш» алсамо бу. Уьш а, кхидолу а хаттарш гулдаларна, вайн меттан хьал вон хиларна, НР-н Президента Р.А.Кадыровс шен Указца «Нохчийн меттан Де» – дIакхайкхийна апрель беттан 25-гIа де. Нохчийн Республикин Парламентехь тIеэцна, Президента куьг яздина, тIечIагIдина «Нохчийн Республикерчу халкъийн меттанийн хьокъехь закон». Вайн республикерчу цхьайолчу школашкахь юьхьанцарчу классашкахь хьехар нохчийн маттахь дIадолийра (2009 шо), амма 20I0-чу шарахь и болх тидамза битарал а совнаха, лакхарчу классашкахь нохчийн мотт, литература а хьехаран сахьташ эшийна. Нохчийн меттан алфавитехь (графикехь), орфографехь (нийсаяздар) хийцамаш беш, леррина вовшахтоьхна комисси ю. Нохчийн меттан алфавитехь, нийсаяздарехь шаьш бан лерина хийцамаш (леррина кхоьллинчу комиссино) бовзийтина хаамийн гIирсашкахула. Хийцинчу алфавитан, нийсаяздаран проекташ ю зорбанехь араевлла. НР-н Iедалан векалшкара орца кхаьчна нохчийн маттанна. И орца кхачаме дуй-те, нагахь къоман (къаьсттина кегийрхойн!) шен маттаца уьйр-марзо хила ма-езза яцахь?\nПачхьалкхан тIегIанехь леррана хIоттийначу планаца нохчийн меттан сий-ларам хьалабоккхуш бан беза болх дIа ца хьахь, кхане кхин а сингаттаме хир ю. Тахана Нохчийчохь нохчийн мотт боллучу хьолехь бара ткъех шо хьалха ГIалмакхойн республикехь гIалмакхойн мотт а. Пачхьалкхан тIегIанехь бинчу балхо гIалмакхойн матте хьашто хуьлуьйту хьелаш кхоьллира, иза буьйцучарна, цунах пайдаоьцучарна билгалдина тайп-тайпана совг1аташ а долуш. Муха, стенна тIера дIадолийча, муьлха хьалха, хIун тIаьхьа дича, дика хир дара Нохчийчийчохь?\nЦхьанна а хаа йиш яц, вайна санна дика, вай вешан нохчийн мотт муха буьйцу, вай цуьнан сий-ларам мел бо а. Хууш ма-хиллара, юкъараллехь, пачхьалкхан тIегIанехь а хаамийн гIирсашкахь нохчийн мотт бийцар, цунах пайдаэцар а ледаро ду. Маса стаг ву тахана «СтелаIад», «Орга» журналаш, «Даймохк» газет доьшуш? Нохчийн маттахь зорбанера араевлла исбаьхьаллин произведенеш ешар муха ду вайн? Нохчийн маттахь ораматийн, сагалматийн а цIерш а йохуш, меттан мукъам а ларбеш, къамел деш маца хезна вайна? Нагахь дегIан цхьа меже таза йоцург заьIап лоруш велахь, шен мотт цахуурш заьIап синош долуш ца хуьлу?\nВайн къоман кханалера де тахана вайна хьалха кхуьучу берех а, кхиазхойх а, кегийрхойх а доьзна ду. Цара буьйцучу маттах, царна Iамочу, Iемачу гIиллакхех, церан оьздангаллах хир ду вайн халкъ. Цаьрга хьаьжна, церан хьекъалан, кхетаман мах а хадийна, эр ду къомах олуш дерг кхечу къаьмнийн векалша. Цундела, вайна чIогIа оьшу, кханенаш а ца йохкуш, тахханехь оцу мехалчу гIуллакхна бух кечбар, говзалла йолчу нахе болх а бойтуш. Тахана, дукха бацахь а, болуш бу нохчийн мотт хаза, ц1ена бийца хууш, нохчийн маттахь ойла йийраш, язъян хуурш. К1езиг хан ялахь, школашкахь нохчийн мотт, литература хьеха говзанчаш а боцуш диса кхерам бу хаалуш, школашкара хьал теллича.\nХетарехь, и гIуллакх уггаре а хьалха дIадоло деза доьзалехь аганан иллица, берийн бошмашкахь, юьхьанцарчу классашкахь, берашна лерина книгаш арахоьцуш. Аганан иллица, ненан маттаца ду нохчийн гIиллакхаш, оьздангалла, ламасташ. Ага нохчийн цхьайолчу хIусамашкара дIадаккхарца, дIадаларца дIадевлла дуккха а хаза гIиллакхаш, бIеннаш, эзарнаш иллеш, эшарш, мукъамаш. Xlopa ненан а шен илли, эшар, мукъам ма бу, цо бен ца локхуш, цуьнан сино бен ца кхуллуш. Тахана наггахь а хезаш бац нохчийн доьзалехь мукъам. Гуш дац ага а, гаьнгали а.\n…Нахе вахча, гонах хьожий,\nКхечу къаьмнех тардала гIертачу (я цхьаннах а тера ца хила гIертачу) къоман оьмар йоца хуьлу.\nМассо а хIума цхьана барамехь, низамехь а хилча, ларло къам, цуьнан мотт, гIиллакхаш, ламасташ. Халахеташ делахь а, тахана нохчийн маттах пайдаэцаран, бийцаран а (хаамийн гIирсашкахь, юкъараллехь а) хьал дог хьостуш а, бIаьрг белош а дац. Нохч-Г1алг1айн АССР-н телевиденехь, радиохь 1аламат дукха лерана кечйора передачаш. Юх-юха дуьйцуьйтуш, къамел шардой, г1алаташ д1адохий, д1аязйора передача. Цул т1аьхьа бен эфире ца йолуьйтура. Иштта терго латтайора йозанан маттана т1ехь а. Г1алаташ хуьлура, делахь а мелла а к1езиг хуьлура\nДегIан цхьа меже ца хилча, сакхте лору вай дегI. Халкъо иттаннаш шерашкахь шен дахарх чекхдаьккхина муьлхха а дика хIума вай дIатасахь, халкъ а хуьлу шен сица сакхт. Делахь-хIета, шен олуш аганан илли доцу халкъ сакхт лерина а ца Iаш, заьIап лара мегар ду. Бух ца хилча, бохь хила йиш яц.\nМотт, гIиллакх дIадаьлла халкъ, синош бен ца дуьсуш, мацах цкъа дара, бохуш, къамелаш бен ца дуьсуш, дIадолу, доь доцуш. Оцу aгlop хьаьжча, школа тахана халкъан меттан, гIиллакх-оьздангаллин пхьалгIа, хьоста, орам, лард хилла дIахIотта еза. Хьехархой шайн хааршца, говзаллийца, лаамца, юкъ йихкина, кийча хила беза халкъан и сийлахь гIуллакх дIакхехьа а, даржо а, чIагIдан а. Даймахке болчу безаман йовхо кхио а, дIало а кхерч хила беза школа, кхерчан йовхо латториг, ларйийриг хьехархо а волуш. Цо олучу дашах, буьйцучу маттах, цуьнан гIиллакхех, Iилманах доьзна ду къоначу чкъуран хиндерг. Шен къоман маттаца, гIиллакхашца зIе, уьйр, шовкъ-безам боцург кхераме ву шен къомана а, кхечу къаьмнашна а. Халкъ, мохк боцуш хила йиш юй-те адам? Халкъан поэто Л. Абдулаевс шен цхьана интервьюхь боху: «Суна мотт оьшу, олуш хьуна тамашийна хетар делахь а, махкал а чIогIа. Ненан маттанна аьхнабоцу мохк – иза мохк хилар а ца хета. Кхерчан йовхо гIийла хаало ишттачу махкахь. Букъ бохбал ерг йовхо яц, дог дохдал яцахь. Вешан маттаца долччул бен дац вай вешан цIахь, вешан къомах. Мотт шен дIахецча, къам – къам долчуьра дIадолу, махках духу. Къоман бен хуьлуш бац мохк».\nДоцца аьлча, вайн къоман маттаца йоьзна оьздангалла ю яржо езарг. Уггаре а хьалха чIагIъян еза нохчийн доьзалан лард. Доьзалан гIиллакхаш дIадевлча, доьзал боьхча, духуш ду къам. Доьзалехь ца ларбелла мотт, бехкамаш, гIиллакхаш юкъараллехь муххале а ца ларло. Юкъараллехь лардан уьш хила а ца хуьлу, доьзалехь дуьйна уьш ца лардинехь. Къоман синмехаллин кхерч бу доьзал, цуьнан бух латториг мотт а болуш.\nВайн цIена са, хаза гIиллакхаш, оьздангалла, эзарнаш шерашкара схьайогIу истори дуьненна а йовзуьйту гIирс (оьрсийн мотт) вайгахь ца хилахь, дукха жимачу гIайри тIехь дуьсур ду вай. Ша-шеца висина стаг бIарзло, ша-шеца дисина халкъ сингаттоне, сингаттаме хьаьвза. Дуьненан шорто вайгахь хир ю, нагахь вайниг лардеш, кхечеран дика а, вон а агIонаш а йовзуьйтуш, къона чкъор кхиадахь. Тахана вайн берашна хаза еза нохчийн эшарш, иллеш шайн ц1ахь, берийн бошмашкахь дуьйна. Цигахь дуьйна нохчийн бераш дIадуьйшуш, самадовлуш хила деза аганан иллин, эшаран мукъамца. Царна дуьйцурш хила деза вайн къоман туьйранаш, болийта беза къоман берийн ловзарех, мукъамех. Биэн а цахетар дIадолало шен халкъан а, мехкан а иллешна букъ тохарна тIера. Вайна дукха гина, французийн, ингалсан, немцойн эшарш лоькхуш хезча, гора а оьгуш, шовкъ йогIуш, амма шен къоман йиш лакха йолийча, лергаш чу потт хIуьтту нах. Поэтан А.Сулеймановн дешнаш оцу тайпанчу нахе аьлла ду: Даймехкан иллига\nМуьлхачу кхетош-кхиоран хьаьрмахь бу и болх леррана хIоттийначу программица дIахьош? Муьлхачу произведенешкара масалш а далош, дIахьош бу (бахьа ма-беззара) классал арахьара болх? Классал арахьара болх муха тухур бу цхьана низамехь вовшах, классехь бан безарг вовшахтоха а хила ма-езза Iаматаш ца хилча? Хууш ма-хиллара, литературо, историно кхиабо кхетам. Халахеташ делахь а, маттаца, литературица, историца кхетам кхиор ледаро ду цкъачунна. Сихха вон хIума ган, цуьнан мах хадо, иза вайн юкъараллера дIадаккха сихдалар дац вайн амалехь, кхечу х1умнаш т1ехь сихалла елахь а. ДIадаханчу бIешерахь дуьйна кхетош-кхиоран болх къоман гIиллакх-оьздангаллех боьзна дIацахIоттор бахьнехь, дийнна цхьа чкъор дешар-йоза ледара хууш, къоман амалца зIе йоцуш а кхиъна вайн.\nМотт хаар – вовшашка урам-новкъахь хьал-де хаттар хилла ца Iа. Мотт xaap – халкъана хьалха дIахIоьттина, сахьтехь, шина сахьтехь, оьшшучохь кица а далош, дустар а далош, нохчийн меттан бакъонаш а ларъеш, къамел дан хаар ду. Нохчийн меттан бен боцчу мукъамехь. Оцу тайпанчу къамеле, хазачу мукъамехь долчу иллига санна, ладугIу наха. Иштта динчу къамело шайн стаг вийнарг а вуьтуьйту, мел доккха дов а д1адерзадо. Бакъболу халкъан мотт, нохчийн мотт бу, бийца а, хьеха а безарг берийн бошмашкахь, школашкахь, хьуьжаршкахь, светски, исламан а университеташкахь. Дешнаш а, предложенеш а Iамийна ца Iаш, дешархойн сих, т1амарх д1аэйта беза халкъан мотт. Шайх масал эца хьакъболу нохчийн мотт буьйцу 1еламнаха Кадыров Хож-Ахьмада, Шахидов Адама, Тевсиев Бай-1елас, Ахмедов Анзора… 1аламат хаза нохчийн мотт буьйцура поэто А. Сулеймановс, З.Джамалхановс, М.Мачиговс.\nЭзарнаш халкъаш ду хIокху малх кхетачу дуьненахь шайн меттанаш а долуш. Царах цхьана маттаца, нохчийн маттаца, схьакхачийна вайга вайн дайша халкъан иэс, амал, гIиллакхаш. Цундела шен халкъан мотт цахуург гена ву шен халкъан диканна, а, вонна а. Ша лазаро хьовзийча беш болу узам, узар, даггара долу доIа, весет, синан мукъам, орца кхайкхар, гIенаш а хила деза нохчийн кIентийн а, мехкарийн а нохчийн маттахь. Царах цхьадерш хилла а кхочуш хир ду, нагахь вай НР-чу школашкахь йоьалгIачу классе кхаччалц мукъане а нохчийн маттахь хьехар дIахIоттадахь. Шайн кханенан ойла еш долу къаьмнаш шайн меттанаш лардеш ду. Вай хIунда дац нохчийн мотт хьехаран сахьташ школашкахь алсамдохуш, РФ-н, НР-н Конституцеша и бакъо вайна елла хилча?\nНохчийчоьнан Iеламнехан кхеташонан куьйгалхочо Х-А Кадыровс ша «Даймохк» газетана еллачу интервьюхь (20I0 шо, I8-гIа март, № 28) боху: «…Бусалба дино ца боху вайга Къуръан Iаьрбийн маттахь хилла алий а, Дела Элча (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) Iарби хилла алий, шайн къоман хаза гIиллакхаш тасий дуьтуш, Iаьрбийн гIиллакхашна тIедерза. Ма дерза! Нохчий а долуш, бусалбанаш а долуш, вешан къоман хазачу гIиллакхашца дахар а, декъалхилар а лойла вайна вай кхоьллинчу Дала! Ненан мотт къоман йоцуш йиш йоцу хазна ю. Мотт, ненан мотт, байна долу, и бицбина долу адам мотт буьйцучу къомах херадолу. Дала белла вайна вешан мотт. Шен ненан мотт бицбинарг ийманах вухур вац, ала ваьхьар вацара со. ДоIа дар шена дезаш дерг Деле дехар ду. Ша хIун доьху а хууш, хазачу шен маттахь Далла хьаставелла, дехар тоьлаш хир ду. Вайн хьуьжаршкахь а, исламан институтехь а, университетехь а ненан мотт Iамабар, Iаьрбийн мотт Iамабар санна, лакхарчу тIегIан тIехь хила деза. Ша барта дуьйцург нийса, йозанца дIаяздан хууш Iеламстаг хилар доккха ниIмат ду».


Нохчийн мотт бицлуш лаьтта нохчашна\nНохчийт мотт базбаран де, 2016\nКест-кеста хьахало нохчашлахь шайн мотт шо-шаре мел долу гIеллуш, юкъахь буьйцучу меттанашлахь ненан матто шегара хьалхе дIахецна хиларх. Хьехорх хIумма а толлуш дац вайн меттан дахарехь. Цунах алсам пайдаоьцуш Iедал а, цуьнан хьукматаша а ца хилар хета говзанчашна бехке.\nНохчийчохь ламаст а хилла дIахIоьттина ненан меттан де даздеш яздархой,Iилманчаш, къоман духарца бохабелла,ишта я вуьшта маттаца бозабелла къахьоьгуш болу Iедалан белхой дIа а гулбина, царна совгIаташ дар, ненан маттах деза дуьйцуш,хастаме дешнаш хазор.Амма и Iаморехь,бацорехь,хIора шарна а эшам хилахь бен толуш хIумма а дац. Мелхо цунна пебеттачеран,и дош ца хетачеран могIарш дукълуш ду. Iедалехь белхашкахь, доьшийлашкахь, массо хьукхмат-урхаллашкахь нохчийн мотт мачин айранах тера, цхьа наггахь пайдаэца,эшча схьаоьцучу хIума санна, лахарчу тIегIанахь латтош хиларна, цуьнан бала кхочурш,цунах юкъараллехь мехала гIирс-герз дан хьаьгнарш дукха бац. Тахана дахаран бакъдерг ду – ур-аттал ишколе кховчаза цIахь кхуьучу бераша а уггар хьалха оьрсийн маттахь бен цIе ца йоккху,Iар-дахарехь оьшучу гIирс-коьчаллин а. Ненан маттах дезар дар, и юьхьарлацар оццул ледара доллушехь иза хестош бу,тезетахь зударийн тийжаш-белхар дагадоуьйтуш. Цхьаболчу яздархоша,хьахархоша,Iилманчаша иттаннаш шерашкахь далхош ду цуьнгара гIийла хьал,амма хезехь Iедалда а,я маьхкIамхо а вац.Цунна орцах вуьйлучех цхьаъ ву журналист,яздархо Юнусов Хьамзат. Цо ишта яздо интернет машанехь: « Со кхеттал хилчахьана дуьйцуш хеза,юьхьанцарчу ишколехь хьехар нохчийн матте дакха деза,бохуш. Цу декъехь….цхьацца гIулчаш яха а йолийнера,делахь а дийцаршна тIера билггалчу гIулкхашка довла я барт а, я ницкъ а, я ерриг юкъараллин лаам а ца тоьира. Делахь а Дала адамаш кхоьлличхьана…. схьадеъна бакъдерг цхьаъ ду: юьхьанца шен ненан маттахь дуьне довза дуьйладеллачу берийн иэсехь,дог-ойланехь, кхетамехь чIагIлуш,дерриге а дахарна дуьсуш дерг ду ша муьлхачу къомах ву хаар,и цкъа а муьлххачу хьелашка нисваларх а диц цадар; шен къомана цатам хинболчух ларвалар, къомах дозалла дар,…къоман гIиллакхаш,Iадаташ,ламасташ довзар…» Юнусов Хьамзата йозанехь маттах ялхийначу вуно чулацамечу ойланийн цхьа юьхк бен яц ас ялийнарг. Меттан говзанчаш, Iилманчаш боцуш ненан маттера вон хьал лазаме кхетало цхьаболчу могIарерчу бахархошка а. Иштачех ву Ножай юьртан кIоштера Iаднан. «Нохчий маттана нохчий оьшу. Шарахь цкъа йинчу кампанех мотт денлур бац. Сина мацалла йойуш вай буьйцу хьомечу маттана дика тIеIаткъам таро ерш хьекъале ца багIахь метан хьелаш дика дац».\nДаима мохь –цIогIанца нохчийн маттана орцах вийлинчех ву байтанча-гочдархо, меттан говзанча,цуьнгара хьал дийцарехь а доцуш,чуьра девзаш волу Хатаев Хьусайн. Цо ишта элира:\nХIинцца маттах къамел хазийна Хатаев ХЬусайн санна ойла кхобурш кху тIаьхьарчу шерашкахь вуно чIогIа алсамбевлла махкахь. Бакъду ,цунна ,нохчийн маттана гIо дан яккхий таронаш йоллушехь,маьхькIамхой сиха бац Iуьллучуьра мотт гIатто. Цхьаболчу тергамхоша церан парталалла шатайпа кхетайо. Iедалехь болх беш болчарлахь иттанна юкъахь цхьаъ каро а хала ду нохчийн маттахь яздан хууш а, и ненан мотт кхеталуш а. Цундела уьш сиха бац нохчийн мате гIоьналле куьг кховдо.


Оьрсийчоь, Дечкен-бутт 14, 2015\nКхаари-де 14 Дечкен-бутт 2015\nМила вара Сталин?\nКремлах доглозу куьйгалхой а бу Европехь\nФранцин президент Олланд Франсуа Оьрсийчоьнна дуьхьал керла санкцеш юккъеяхарна дуьхьал вистхилла. Цунна хетарехь, Украинерчу конфликтехь дикачу агIор хийцамаш хуьллушехь, тоьхна лаьтта санкцеш а юхаяха еза. Амма и ойла йоькъуш бац цуьнца кхиболу Европера куьйгалхой.\nНохчийчоьнна яздина а дац низам