Буьйса юкъал тIехъяьллера, хIетте а наб ца кхетара Адамна. «Нохчий, гIалгIай выселит бо», – боху хабар дара гурахь дуьйна а хезаш. Хьалха юьххьехьа-м ла а ца дугIура цуьнга, амма тIаьхь-тIаьхьа чIагIлуш дара и хабар, ткъа лелош, гушдолу хIуманаш а дара тамашийна. Юьрта баьхкина эскархой бара, коьртехь капитан а волуш. Юьххьехь пхи-ялх бен вацара уьш. Нехан спискаш а еш, меттигийн планаш а йохуш, некъаш а тодойтуш, хьийзара. Амма тIаьхь-тIаьхьа салтий алсамбуьйлушбу. Лелар а, хьийсар а, къамелаш а ду къоланна баьхкинчийнсанна.\nЛулахочун Эдин керта а хевшина керла баьхкинарш. Ткъа уггар а тамашениг – тахана районе американски машенаш яхкар ду. «Студебекарш». ТIетоьхна гатанаш а долуш. «Маневраш» ю боху, баха-м. Амма, нах тIе а кхийсина, дIабовдо кечйиначех тера ю…ДIа а стенна бовдор бу? Советски Iедал хIотточу хенахь кхуьнгахь тIемаш бина, чов-ков а хуьлуш. Уггар хьалха колхозе а язвелира. Болх а бира, беш а бу, дегI а ца кхоош. Бешара боьжна стом кхаьллина а, стагана дина зен а дац. Вешин кIант а ву, деша а дешна, партехь а волуш, гIалахь лаккхарчу гIуллакхехь. Гурахь районе веанера и, Лорса. Шех дагаваьлча, цо элира: «Хабаршка ла ма дегIа, ялташ чудерзаде». «Ялташ-м чудерзийнера, хIинца даа витахь…\nИ даа баганаш ю шортта. Йиъ йоI ю. Церан нана ю, хIинца балхана пайде а йоцуш. Фронтехь майра в вийна, цIа еана пхоьалгIа йоI ю, жима ши бер а долуш, ша сакхат а йолуш. БархI хуьлу хьуна уьш. Фронтехь кIант а вийна, йисина нус ю, жима кхо кIант а волуш. Шийтта. Со кхойтта. Йоккха IалагIожа ю. Нус а, йоккхах йолу йоI а йоцург, белхало вац. Соа вац хIинца хьалхалерниг…»\nИштта ойланаш еш Iара Адам. Оцу хенахь меллаша кор туьйхира.– Мила ву? – хаьттира Адама.– Со ву. Эда ву… Зайл дIабаккхахь, чувогIур вара со.– Зайл боьллина а бац. Схьачувола хьо, – хьалаиккхира Адам, цхьа башха дегIе зуз догIуш. ГIийла серло еш, йогуш лампа а яра. Цкъа и серлаяккха ойла хилира Адаман, юха йитира. «Воьхна-м вац хир со?» – бохург дага а тесира.\n– Кхин керла гучудаьлла хIумма-м дац?– Оцу тхоьгахь болчу эскархойх цхьаъ, ша веачахьана:«Ахьар дуй хьан Iаьнна даа, ахча дуй хьан гулдина?» – бохуш, хеттарш деш хуьлура соьга, тхойша тхаьш нисвеллачохь.Ткъа тховса, хIинцца дукха хан йоццуш, капитан волчура ша схьавоггIушехь, чуьра ара а ваьккхина, цо юьхь-дуьххьал схьа эли-кх соьга: ахь нахала даккхахь, хьуна а тоьпаш тухур ю, суна а тухур ю, шу кхана Iуьйрре выселит деш ду, некъ беха хир бу, хьан дукха бераш ду, тохий, хьайн етт-эса а, шинара а дей, новкъадаккха жижиг кечде.–\nЕтт а, эса а, шинара а де эли?– Дера, эли.– ТIаккха и бегаш бац-кх, суна хетарехь, – элира Адама, шена хьалха лаьтта охьа а хьожуш.– Бац моьтту суна а…Бегаш бац а моьтту, хIетте а етт бен дог а ца хIутту. Шинара-м, дийча, дуьйр дара. Вуьшта, етт муха буьйр бу, кху сохьта берашна берам латтош болу?\n...Оцу хенахь шен аьттан ойла еш вара Адам. Цуьнан хала нисбаларан а, боцуш цатараран а ойла йича, и бен беза бохург дукха аьрха хеталора. Цу тIе, бахка герга гIоьртина а бара. Ткъа шинара несан цIартIе даьккхина дара эса долуш дуьйна а. Хазарна кхоьруш санна, цаьпцалг йийкира пеша тIехьахь. Амма и хезира. Лерга пот хIоттош, чIогIа хийтира цуьнан аз оцу ирчачу таппаллехь.\n– Делахь, – элира Адама, ойланна оллабелла корта хьала а нисбеш, – жижиг кечде ахь, Эда. ГIуллакх дика доцчух тера ду. Районера хьаькамаш а бара селхана боьхна хьийзаш, хаьттинчунна жоп луш стаг а вацара. – Ткъа ахь хIун до?– Изза дийр ду-кх ас а.– Ларлуш хир хьо. Салтий бу, хьуна, эвлахула лелаш. Эда араволлушехь, чухуларчу неIарехула чуелира хIусамнана Белита.– Веанарг мила вара? – хаьттира цо. Эдас деана хабар цуьнга дIа а дийцина, Адама элира:\n– И вайн етт бен воллу со.– Вай-й, хьераваьлла хьо? Бахкка боллу етт муха буьйрбу? И шинара дехьа, хьо Iанне ца Iахь.– Шинара Самрин цIартIехь ду, и доьйла яц. – Боьйла, дера, яц бахкка боллу етт. – Хьоьга хаьттича-м, хIумма а дойла яцара. ДIа охьайижа хьо. Меллаша. Бер-кер сама а ца йоккхуш. Айсса дийр ду ас дан дезарг. Амма дан дезарг хууш дацара. Белита дехьа чу яхначул тIаьхьа а ехха ойланаш йира Адама. Шозза-кхузза божлин неIаре а вахара – шаьлта а керахь. «Хьевийр вац хетий со-м, – лелхара дага. – Эда куьйган бакъо яйъина а хьийзийна, бахьна дацахь а. ТIаьхьа бен колхозе а ца язвелла. Балхана башха чухьаьдда, Iедалан гIуллакхашна орцахваьлла вац, Iедална дуьхьал вацахь а. Иза-м ван а вайта хьайна выселит, Iанне цаIийча. Вуьшта, со стенна вийр ву? Со хIун аьлла воккхур ву дай баьхначу бенах?» ГIалахь волу вешин кIант а туьйсура дага. Ши шо а кхачале да-нана а делла, Белитассий, Адамий кхаьбна вара иза. Шайн берел башха а ца хетара. Ткъа Адаман, цул сов, вешин безам а бара. «Лорса Iийр вацара гучу ца волуш, – ойла йора Адама. – ХIума хуьлучу далахь, хаам бийр бу аьлла а хетара. Ас даьккхина а, ас лелош а сан Iедал дац, ткъа, хIара, советийн Iедал? Милла хьевича а, со хьевийр вац».\nТIера хIума дIа а ца йоккхуш, метта агIорвелира Адам.\nЭда чуволлушехь хаьттира Сепета: – ХIун эли Адама? – Дера, эли, жижиг кечде. – Ша хIун до, тов? – Изза до, эли-кх, ша а. – Аьллехь, диг а, шаьлта а эций, божли чу дIагIо хьо,хьайбанаш охьадетта ницкъ кхочур бац вайн. Нахе кхойкхийлаа дац. Коьртах диг тохий, охьа а дожош, тIаккха арсаш хьекхадезар ду царна. Лампа а йохьуш со дIайогIу, хьуна.\n– Сих ма ло. Собар де жимма. Иштта хир дац хир ду хIара. Вай мича бехкенна дохур ду цIера? Цхьаъ а харцахь гIалат ца даьлла. Iедало аьллачунна йина дуьхьало яц. Я нахаца дош дашера даьлла меттиг а яц… берахь дуьйна схьа. Хьайба санна, лаьллинчу а вуьйлуш, сайна а, доьзална а хьанал сискал лехнаас. Цунна выселит вийр вац. ХIокху эвлахь мел верг вича а, вай выселит дан бахьна дац.\n– Хаац, дан хьайна луъург де, вуьшта, оцу Ивана хьоьга аьлларг лаа-м ца аьллий хаьа суна… Ткъа хьо хIуманна сацам бан хьуьнар доцуш вуйла а хаьа. КIеда сту санна, лелла везаш ву-кх хIора хIуманна тIехь а. «ЭхI, ма дика ца элира ас и, – дагатесира Сепетана ша арайолуш. – Цхьаъ хилахь, яллалц дагахьбаллам лаьттар бу. Экха санна, шен дохнах ца летало-кх и. Цуьнан хIун бехк бу?» Ткъа ша дог кхиъна яьлла яра: Иванан леларо, ша-шавис-висинчохь цо дохучу синоша, хьийзочу коьрто, кхо-диъ де хьалха дуьйна а вочунна тIехь сацийнера ойла. Мацалла доьлхучу берийн суьрташ дара цунна хьалхахIуьттуш. Ткъа уьш исс дара, воккхахволу кIант Эла хIинцца зуда ялориг хила гIерташ аволуш. Жимахйолчу йоьIан кхо шо а ца дуьзнера. Царна кховдо хIума лаха араиккхина яра и.\nПхи-ялх москал яра цо кхобуш. Чу а еана, уьш тийсира цо Эдина хьалха: – Кхарна мукъа а хьакха урс! Шен и дешнаш а кIоршаме хилар хааделира Сепетана. ХIусамдеца кIеда-мерза хила лаьара. Цунна оьгIазъяхна а яцара иза. Цунах къахеташ а яра. Амма кийрара и къинхетам дешнашца гучу ца баккхалора. Цундела Iийжайора цу къинхетамо, лалийначу дашо санна. Сепетан и дог хууш вара Эда. Кху ткъех шарахь гуттар а дерриг дара иза. Цундела Эдина башха новкъа а ца хуьлура Сепетан кIоршаме дешнаш. Мелхо а, кIеда-мерзачу дешнашца Сепетан догъэца лууш вара иза. Амма дашна къора вараСепетал а. Сихдина москалшна урс хьекхарца дуьйцура цо шен деган резалла. «Со-мцхьа цуьрг дуьхьал а вац хьуна луучунна. Хьо резайолчунна реза ву. Дан хьакъ доцург а дина, нехан белам ма хилахьара вайх, бохург дара сан дагахь дерг-м. Дохнах а, цIийнах а, махках а муха воккхур ву хIуманна а гуьнахь воцу стаг!»\nДагахь и бохура Эдас Сепете. Амма барта схьаолуш дош дацара. Москалшна урс хьаькхна ваьлча, шен лекха зоьртала дегI хьала а нисдина, Сепете дIахьаьжира, хIумма а олий те цо кхин аьлла. Ткъа Сепета хIумма а ца элира. Алалучу хьолехь а яцара: хораман шад хIоьттинера логе. Йист а ца хуьлуш, тила а йина, москалш гали чу теIо йолаелира. И сурт лан а ца делла, ладогIа воллу ша аьлла, аравелира Эда.\nХIинццалц хаза лаьттина дуьне телхинера. Наггахь догIанан тIадам а кхуссуш, Iаьржа мархаш яра, хьерча а хьерчаш, малхбалехьа хьовсаелла. Кху тогIи чохь мох бацара, амма аьрцнийн кортош угIуш дара, меца берзалой санна. «Дарц дала доллу!» – тесира дага. Юьртара жIаьлеш а дара, цкъа а ца хиллачу тайпана, угIуш а, леташ а. Церан аьзнаш девзаш дара Эдина – муьлханиг хьенан жIаьла ду а хууш. Хийла ладийгIинера цаьрга, берахь дуьйна. Жима стаг волуш, юххерчу орцара эвла ладоьгIча, синкъерам хьаьнгахь бу а хаьара, цу жIаьлин летарца, синкъераме оьхуш болу а, цигара дIаоьхуш болу кегийраш муьлхачу некъаца лела а хаьара.\nАмма тховсалерниг цунах тера дацара. ЖIаьлин летар Iаламат дера а дара, массо меттехь а дара, юьртан йистошкахь а тIехь. «Юьрта а, юьртана гонах а баьржина…»\nЦиггахь шайн жIаьла дагадеъначу Эдина гира и шена хьалха лаьтташ. КIайхо-можа бос болу, боцца чо а болуш, стомма бат а йолуш, шен да санна, зоьртала пхьу дара и. ЖимакIеза долуш, суьйлашкара далийна а, дукха хьомсара а дара Эдин и жIаьла. Жима долуш «кIеза» алларх, и цIе йисинерацуьнан.\nЦхьа шатайпа доттагIалла дара Эдин а, КIезин а. Вовшийн дагара хаар а, вовшийн хьастар а дара цаьршиннан. Эда цIера волуш, кетIа а воккхура КIезо, уллохула ловза а лелхаш. Ткъа и цIа вогIуш, кхин а чIогIа ловза а ловзуш, кетIа дуьхьала доьдура. Амма кех ара ца долура – шен декхар керт Iалашъяр дуйла хаара цунна, ша санна шера. Ткъа адамашца, ур-атталла шен берашца а, сел дашна къорам волчу Эдин Iаламат мерза, хьастаран мукъамаш хуьйцуш, къамелаш а хуьлура КIезаца деш: «КIеза! Ва, КIеза! ХIай, дейиса хьан делаI! Ма лом ду-кх хьо!» – бохуш.\nБуьйсанна хан йоцчу хенахь Эда араваьлча, дийнахь санна, детта а ца луш, бийшина берш сама ца баха санна, меллаша Эдина герга догIура КIеза, машаре цIога а лестош. Ткъа хIокхо меллаша олура: «КIеза, хьо сема ду? Хьо хехь ду? ХIай, лом, яI…» Иштта, Эдина ша сема дуйла хаийта а, цуьнга ша хьастийта а, тIаьхьа хIоьттина дара КIеза тховса а. Амма хIинццалц санна майра дацара КIезин герга гIертар а, цIога лестор а: шерра хаара цунна, гIуллакхаш меттахь доцийла.\nЦу тIе, Эда вист аца хилира. ХIокху кертахь цо даьккхинчу иттех шарахь тховса дуьххьара дитира цо КIеза ца хьостуш. Шегара бехк баьлча санна, цIога охьа а хецна, Эдина юххера дIаделира КIеза. ДогIа а, аьрцнийн гIов а тIеттIа чIагIлуш лаьттара. Сихделла декаш котам а дара. Сахила герга гIоьртинчух тера дара. Кешнаш долчу агIорхьа, эвлан йистехь, автомат елира. Жимма ла а доьгIна, кхин хIумма а ца хезча, чувахара Эда. Берашна кIелхьара мотт-гIайба йоцург, кхийолу хIума ерриг а дIахьарчийна яьллера Сепет.\nДукха къахьега оьшуш а дацара: цхьа а куз бацара, совнаха мотт-гIайба а дацара; денна а тIехь лелош дерш бен, духарш дацара.\n– Сихъеллий те хьо, Сепет? – хаьттира Эдас. Цу хаттарна жоп а ца луш, Сепета элира:– ХIара галешший, тIоьрмигашший кечдина ас цу чIоьначуьра ахьар чудохка. Ас хIорш лоцур ду, хьуна, и чами дIа аэций, ахьар схьадохка ахь, катоххий. Иттех дакъа дина дIанисдира Сепета ахьар. Иттех пунт бен дан а дацара. Варша тоьхна топ санна, зен довш дара кол-хозехь хьегна къа а.\nИ ахьар кийсакашка нисдина хIорш бовлуш, КIеза летира арахь. Садаржа доладелла зама яра. Шайн кетIахь лаьтта автоматчикаш галлац, хазза сама цаваьллера Эда. ТIаккха дIасхьаьжчахь, иштта, шишша-кхоккха-пхиппа цхьаьна лаьтташ автоматчикаш гира цунна. АдамгIеран кетIахь а, церан шайн бошмашкахь а, некъашца, бIаьрг мел тоьхначохь а. ЦIе яьлча санна, сихвина, Эда дIавигира цара, колхозехь собрани ю, аьлла.\nБерхIитта шарера лакхара берриге божарий бара колхозан кертарчу доккхачу божли чу гулбина. Кертана гонаха хIиттийна пилмоташца, автоматашца эскархой бара. Доккха гай а, лекхасийна куй а болуш волу гуьржийн инарла схьакхайкхира тал-мажехула:\n– Партин, правительствон сацамна цхьакIеззиг дуьхьало йиначунна ша волччохь тоьпаш тухур ю! ХIора доьзало а ахтонна мохь бахь мегар ду, новкъа юург а, тIеюхург а, мотт-гIайба а, кад-Iайг а. Амма кхин хIуманаш, масала, маьнга, стол-гIант, хьайбанаш, жIаьлеш, новкъадохуьйтур дац! Кхеташ дуй и?\nДоIуш са а дацара божли чохь хезаш. Масех секунд елира иштта. Нехан маьхьарий цадовларна дарвелча санна, кхин а буьрса вистхилира инарла:– Кхеташ дуй и, хоьтту ас? – Кхеташ дац, – элира цхьана воккхачу стага, нахана юк-къера схьа а таьIаш. – тхо хIунда доху меттах, ас хьоьга хоьттур дац, хIунда аьлча, и хьан карахь гIуллакх дац, тхо мича дохуьйтуш ду бохург а ледара хIума ду. Иза а хоьттур дац ас. Вуьшта, и ахь юьйцуш йолу хIуманаш муха яхьа еза оха? ДогIуш догIа а ма ду. Тхан ворданаш а ма яц.– ХIара йочанаш хилар бахьана долуш, юьрта чу схьайогIийла ца нисдели машенийн. Карахь-марахь охьа, хин тогIичу, яхьа дезар ду шун уьш. Цигахь машенаш ю.– И кхеташ ду хIинца. Амма цхьа кхин а ду…– ХIун ду кхин а? – хаьттира инарлас дера. – ХIокху хьан майрачу тIемалоша йийна ши зуда Iуьллу эвлан йистерачу кешнийн керта юххехь, новкъахь. Шо кхаьчна бер а ду цаьршинца. Нахала даьлча, хьуна башха сийлахь хир дац зударий, бераш дайар. Уьш дIахьулбан вахийта со, иштта кхин соьца кхо-виъ стаг ваийта. Доладелчахьана а, Iоьттина шаьлта санна, новкъа дара инарлина воккхачу стеган къамел.\nЦу къамелан паргIат эсалчу мукъамо а, цуьнца йолчу эндажечу Iоттаро а хьераваьккхина хьийзавора иза, амма цуьнан болатан озо сецавора. Шена юх-херчу майоре цхьа шабар а дина, дегаза кхоьссира цо:– Дехар кхочуш хир ду хьан. Схьакъастабе хьайна накъостий\nВоккхачу стага виъ стаг схьакъастийра, юкъахь Эда а волуш. Хьалхий, тIаьхьий кхоккха автоматчик а хIоттийна, уьш кешнашка дIахьовсийра. Ткъа важа адам, гонаха автоматчикаша баьхна, хин тогIи чу охьалаьллира.\n– ВахIаб, уьш хIун зударий бу, и ахь буьйцуш берш? –хаьттира новкъахь Эдас. – Уьш-м тхан кертара ши йоI саннарш яра, – элира ВахIаба, ирх бIаьрг а хьажош. ДогIа лайнехьа долуш дара. Эдина хууш дара, ВахIабан ши йоI луларчу юьртахь марехь хилар. Кхин доьзалхо ван а вацара ВахIабгIеран. Цу шина йоIал хьалха хилларш беллера. ХIинца йоккхачу кертахь шаьш дисина Iаш дара ВахIаб а, Хеда а. – Селхана цIа еанера и шиъ, лелаш долчу хабаршна а, гIуллакхашна са а гатделла. Цхьаннан карахь кIант вара…Эццигехь къурд бира ВахIаба, болар а кIеззиг сихдира. Къона, цIечу басахь горга юьхь а йолуш, хIинца а дика лаьтташ кIайн цергаш а, иштта кIайн, чIениг тIехь иръеш лергина маж а йолуш, юккъерачу, гIеххьа дуьзначу дегIахь стаг вара ВахIаб. – ХIуъа хилахь а, шайн-шайн хIусамашкахь хила ас дIахьовсийна бара уьш. Сатассале дара иза…Оцу кешнашкахьха хиллера-кх лечкъина… И хир ду а, я зударшца, берашца кхеран бала хир бу а хьанна моьттура… ХIорш кешнашна тIекхоччушехь, автоматаш тоьхнера-кх тIе. – И автоматаш йолучу хенахь арахь лаьтташ вара со, тхешан кертахь, – элира Эдас. – Со чохь вара хIетахь. Уьш йовлуш хезаш а вара.Вуьшта, божарша, Советан Iедалан эскаро, шайн новкъа хIиттина доьлхучу адамашна, цу тIе зударшна, берашна герзаш деттар ду бохург дагахь долуш вацара. И саннарг дуьйцуш хезна а вацара… Цу берашна туьйхи-кх и герзаш, аьлла, чуьрниг хьаьвзича, иза а човхийра. Ара а валий, ла мукъана а догIахь, аьлла, цо чIогIа хьовзийча, цунна маслаIатана ара а ваьлла, ла а дуьйгIира. Iеб-себ а дацара хезаш. Сатесначу хенахь хIокху собране ваха араваккхалц хаа а ца хиира…


Шаройн лаьмнашкарчу Кенхира Джалалдинов Рамазан вуьйцу 9 бутт бу. Шайн юьрт меттахIотто Iедало луш долу ахчанаш а, белхойн алапаш а маьхкамхоша идууш хиларх лаьцна, Путине орца доьхуш, яккхина ведео яржарца доладелира иза. ХIетахь дуьйна хьаькамаша нажжазво иза. Карарчу хенахь а дезна цIера вада.\nДжалалдинов ведда лела юха а...\n…Iедалхойн тIеIаткъамах кхеравелла цIера ведда а лелла ламанхо. Цо Орсийчоьнан перзиденте арз динчул тIаьхьа муьлш бу ца хуучу наха цуьнан хIусмаш а ягийна, сихонца дагабевллачу юьртахоша катоьхха гулам а бина, шайн аьллар тIера ваьлла аьлла и шайх дIа а хервина.\nЭххар тIаьхьа юьртах а ваьлла,ведда лела кIордийначу цуо,шена гечдар доьхуш, урхаллехь берш шена къинтIера а баьхна. Амма иза тоаме хиллачух тера дац. Цхьа могIа бакъонашларьярхоша даре дарца Джалалдинов Рамзан,лаккхарчу тIегIа маьхькIамхочо кхерам тасар бахьнехь юха а ведда цIера. Кху лахьанан беттан хьалхарчу деношкахь дуьйна иза ца карош,я дийна ву, вацца а ца хууш кIира гергга хан яьлла.\nНизам лардечу урхаллин хьостано Iорадаккхарца, доьза вайна ламанхо лахар шен тидам-тергоне эцнера мехкан прокурро Абдул-Кадыров Шарпуддис. Iедална тIе шеконан IиндагI-томмагIа ца даийта джалалдинов муха вайна хьовса аьлла, декхаре беш, шен белхой ир-кара хIиттийнера Iедална муьтIахь,кху тIаьххьарчу итт шарахь адамийн бакъонашларьечу урхаллин хьаькам волчу Нухажиев Нурдис.\nЦу тIе «Кавказан узел» агенталло хааме ма-даккхара, Нухажиев Нурди резавоцуш хилла ницкъаллин структурашна а хале, Джалалдинов карош воций, кхечу бакъонашларьярхошна хаарна. «Кхеташ дац,- аьлла Нухажиевс,- Джалалдинов вайний низамхошна а хаале нохчийн, тема яцош болчу каляпингIарна стенна хаьа цунах хилларг?\nЦу тIехула тIе, хаарал сов цара цу сохьта дийнна цхьа мор бахьана –хьелаш дагардо, шаьш тоххара дуьйна а гIарваьккхина кхайкхош волу ламанхо къайлаввларан хьокъехь». Ишта дIахьедар дина Джалалдиновх дог лозуш волчу бакъонашларьярхочо.\nАмма, дукха бахархошна доккха хIетал-метал хилла лаьтта, Нухажиев коьртехь волчу урхалло а, мехкан прокуратуро а,адамийн бала кхочург а хилла само еш,цкъацкъа зевне дIахьедарш дар а, ткъа дукха хьолехь полисхойн векалша, бахархошна низамо магош боцу тIеIаткъамаш беш, лело харцонаш ца гуш санна,партал Iар а.\nВайнаха шаьш даре а деш, бух а,бохь а боцуш машенаш гIуданан социйлешка дIакхийлар, бакъо йоцуш, низамо доьхкуш доллушехь нехан газаш дIахедор, доцу бахьнаш а хIиттош, Iедалхошна Iотталуш хIума аьлларг,махкахь и сий-лараме,вевзаш,везаш стаг а,юьхьша а хилар чоьте а ца оьцуш, кхеле а кхачош, таIзарш дайтар а ишта кхин а, кхин а. И дерриге кхузахь массо вола а воьлла могIарера гIуллакх ду. Махкахь цу тIегIанера гIайгIане масалш дукха хиларна, вер-ваккхарш биста кхаччалц,масала хьехархо Ежиев Хизар, Эстамирова, СайдулаевгIар, лецна набахте хьежийнарш а, леца а лецна, лерга мехий дохуш,»кхета а бина» мукъабаьхнарш-м бийцина а вер вац.\nКхузарчу хьолах а, Джалалдиновна гонаха яьккхинчу гIовгIанах а дуьйцуш ву дуьйцуш ву махкара хьал-хиламаш тидамехь латтош волу Шелан кIоштера вахархо Билал.\nБилал: «Суна дика хета прокуратура а,бакъонашларьярхой а бала а кхевчча, и вайна стаг лаха арабовлар. Со а ,кхиберш а цецбовлург хIун ду? Кху чохь полисхоша шайна ма тов низамаш талхадо амма изза прокураптура а.я вуьйш а хIумма а ца хилча санна Iад Iа бала а боцуш.\nИ нийса ма дац. Дукха масалш ду нахе харцонаш кхийдина а,кхийдош а. Амма цара пIелг пIелгах тоьхна хIумма а ца до,нахана орцах ца бовлу. Нохчийчохь а доцуш кхечанхьа цхьа хIума хилча оццу Нухажиевс само йийриг,бала кхочург а хуьлий гIовгIа йоккху. Амма кху чохь долчунна,мел харцо лелаяхь а иза хIуттуш вац дош ала. Ишта Iаш низамхой а бу цхьа кIадбоццу хIумнаш юьхьар а лоьцуш».\nШаройн кIоштан Кенхи эвларчу Джалалдиновх Рамазанах а,цунна гонаха кхолладеллачу хьолах а дийцинчу Билалина моттарехь и ламанхо вала а волуш,самукъаненна къайлаваьлла вац. Цунна бакълена а тIебазбелла ондда кхерам бу. ЛадегIам алсам а боккхуш новкъадогIург ду боху цуо, ишта цу кепара могIарера нах бIарзбар,холча хIиттабар кхузахь кест-кеста нислуш бакъдерг хилар.\nЦунах, ницкъ болчара шайн дог-ойлане, хьекъале хьажжина шайггара дечу таIзарх хьалха бовлуш бац, гIийла лол бетташ беха ДжалалдиновгIар а, цаьрга нийсса махкахь а, цул дехьа а дика бевзаш болу кхоллараллин нах а: бакъонашларьярхой, журналисташ, иллиалархой, Iилманчаш.\nКенхира Джалалдинов Рамазан дийна ву\nДажалалдинов Рамазан карош вац гергарчарна


"Берана Iамо деза уггаре хьалха цуьнга хьожур берг доьзал хилар"\nЛахьан-бутт 28, 2017\nЕвроперчу тайп-тайпанчу пачхьалкхашкахь Iедалан берашна тIехь Iуналла даран хьукматхоша дегара-ненера дIа а дохуш, я шайн куьйгакIела, я кхечу доьзалшкахь Iуналла дайта дIалучу нохчийн берийн терахь алсамдолуш, ду де дийне мел долу а.\nХьастагIа Швецехь пхи бер шегара дIадаьккхинчу дас кхайкхам бира, боккъал а шен бераш юхадерзоре доьхучу митинге гуллохьара цу махкахь беха нохчий, аьлла. Цул хьалха Австрехь 7 бер дIадаьккхана да-нана а, 3 бер дIадаьккхина да а велира махкахошка шайна гIодаре доьхучу кхайкхамашца.\nБер дIадаккхар даима а ду уггаре а хьалха цу берана шена а, ткъа иштта цуьнан дена-нанна а вуно лазаме хIума. ХIун дан деза, шайгара бераш Iедале дIа ца дахийта? Уьш дIадигнехь муха хIун гIулчаш яха еза?\nВенехь дуккхаъ шерашкахь нохчийн берашна йоза-дешар а, гIиллакх-Iадат а Iамош ишкол а йиллина болх бина социалан белхахочо Оздемирова Розас. Бераш дIадахарца а, берашна Iуналла дечу хьукматца а доьзна долчу хеттаршкахь иттанашкахь доьзалшна Iуналла дина ю иза консультацешца а, юкъаралла дарца а.\nМаршо Радион дехарца цо дуьйцу, стенна тIе тидам бахийта беза Европехь дехачу дас-нанас, шайн бераш Iедале дIа ца дахийтархьама? Стенах ларбала беза уьш, хIун кхачонаш ян еза цара берашна. Оздемировас дуьйцу.\nОздемирова: «Уггаре а хьалха цу бераца дуккхаъ хабарш дийца деза, нийса дерг-доцург Iама а деш, хьаста деза и бер даима а, цуьнан сий а ца дойъуш, и бера шайна оьшийла а, дукхадезийла а цу берана хаийта деза. Даима а цуьнца дагар а дуьйцу, кхетон деза и бер».\nБер Iедало доьзалера даиманна аьлла дуьгуш дац дIа. Цу доьзалехь шайна карийна болу кхачамбацарш дас-нанас дIабаьхчахьана, уьш шайн берана оьшучунна сема хила кийча хиларх шаьш тешчахьана доккхачу декъехь юхадерзош ду бераш Iедалан белхахоша доьзале.\nТкъа шайгара бераш дIадаьхна долчу дас-нанас сихделлачохь шайн леларехь гIалаташ дахь, цара Iедалан белхахошка дийца ца дезарг дийцахь я кхерамаш тийсахь, тIаккха бер доьзале юхадерзор мелхо а генадер ду, бохуш дуьйцу Оздемировас. Цундела уггаре а хьалха собаре хила веза и хIума шена тIехIоьттинарг.\nОздемирова: «Бер дIадигнехь, иза чехон я цунна бехкаш даха мегар дац, нагахь санна беро ша латкъам а бина иза дIадаьккхина делахь. Мелзо а, хьаста деза, иза кхера а ца деш. Ткъа Iедалан белхахошка шаьш собаре хилар а, шаьш цара бохучунна муьтIахь хилар а гайта деза.\nСобаре верг шена берана сихох тIекхочур ву, тур лестон мегар дац, девне вийла а мегар дац цу белхахошца. Ткъа шен берана даима а Iамон деза, уггаре а хьалха цуьнан хьашташка хьожур берг цуьнан доьзал хилар».\n„Югендамтах“ ларло Германера а, Австрера а нохчий\nНохчийн бераш дега а, нене а юхадерзийна Норвегехь\nШайн 6 беранна орца лоьху Германерчу дас-нанас\nАвстрехь ворхI бер дIадаьккхина нохчийн доьзалера (видео)\nАвстрехь доьзалера дIадаьхначу берашна шайн да-нана ган магийна\n"Югендамт" ю бехке я берийн дай-наной?\nБрюсселехь дIайирзина G-7 тобан саммит


Дуьхьалонан Акцеш Яьржаш ю Малхбалехь\nЧиллан-бутт 13, 2011\nМисара -- КъахIирехь, Тахьрир майданахь гулбелла болу дуьхьалонан акцин декъашхой даздеш бу Мубарак Хьоснис дарж охьадиллар, 11Чил2011\n18 дийнахь майданашкахь лаьттира Мисар пачхьалкхера адам, ткъе иттех шарахь гергга, авторитаран кепара куьйгалла дина Мубарак Хьоснис шегара дарж охьадиллалц. Мубарак Хьосни, боккъалла а, кIордийнера мисархошна.\nМайданашка гулбелларш эргIадъэхара, Мубарака телевизионехула дIахьедар мосузза до. Цхьацца хийцамаш бийр бу ша низамашкахь алара цо. Нах реза ца хилара. Ша дIа-м вер вара, тIаккха махкахь хаос хиларна кхоьру ша. Майданашкара нах оьгIаза эхара. Харжамаш тIекхаччалц сатоха. Шен декхарш кхочушдина валийта ша олура, юха. Мисархой шаьш бохучунна тIера ца бовлура: 021115 Tahrir square actuality Дуьхьала тийссалучу Мубарака, пIераскан буьйсанна а дира шен рогIера дIахьедар - Iедале дIа а гIур вац, махкара ара а вер вац, аьлла. Аьлчи а, дуй биира. Амма, и дуй биина дукха хан а ялале, пIераскан сарахь, пачхьалкхан телевизионехула вистхиллачу Сулейман Iумара тийначу озаца элира, Мубарак Хьоснис президентан дарж охьадиллина, аьлла.\nСулейман Iумар: Сан хьомсара махкахой. ХIокху вайн махкана тIехIоьттина хIара чолхе мур а болуш, президента Мубарак Хьоснис сацам бина, ша оцу даржех мукъаваккха. Эскарийн Лаккхарчу Кхеташонна тIедиллина цо мехкан гIуллакхаш дIакхехьар. Дала Iалашдойла вай.\nИ дIахьедар, барам а, доза а доцуш, баккхийбеш тIеийцира, КъахIирерчу майданахь лаьттачу бIеннаш эзарнаш мисархоша. Вовше марабетталуш, стигала герзаш детташ, мерза хIуманаш дIасайоькъуш, хелхабуьйлуш, – «къоман тIеIаткъамах хьалха ца ялаелла режим» бохуш, маьхьарш беттарш гулбеллачара. Оцу кепара сурт лаьттира, КъахIирал тIаьхьа йоккхачех лоручу, хIурдан йистерчу Александрия гIалахь а. Ткъа Мубарак, и дIахьедар дале, масех сахьт хьалха шен доьзалца, Мисарехь уггар а хазчех лоручу, Шарм-аль-Шейхе дIавахана бохуш дийцира. Цiечу хIурдана йистехь йиллинчу оцу гIалахь президентан гIаланаш ю.\nМисарехь хуьлчух лаьцна дуьненна довзуьйтуш, интернетехь жигаралла гайтинчех цхьаъ ву, Аййяш Iабдул-Рахьман. Мубарак Мисар пачхьалкхана куьйгалле веанчул тIаьхьа бархI шо даьлча вина ву иза. Сахиллалц Iийр ву ша бохуш вара иза майданахь. Цул тIаьхьа а, тIеманхошка шайн революци лачкъа ца яйта, майданахь вуьсур ву ша элира цо. «Ша 21 шо долуш ву. ДуьнентIе ваьлчхьана дуьйна, дуьххьара, маьрша хета шена ша» - элира цо. Оцу юкъанна, Мисарехь хIун хуьлу те бохуш, догIа а делла Iачу дуьненахь а, дика тIеийцира Мисарехь хилла хийцам. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн президенто Обама Барака къобалдира, Мисарехь маьршачу кепара Iедал хийцар. «Мисархоша шайн лаам дIагайтина, церан аз хезна», элира Обамас, пIераскан дийнахь КIайчу ЦIийнахь вистхуьлуш.\nОбама: Вайн дахарехь наггахь бен ца хуьлу вай историн маьIна долчу хIуманна тешаш. ХIара, оцу кепара киртиг ю. Мисар пачхьалкхан къомо шен лаам бовзийтина. Цуьнан аз хезна. Мисар пачхьалкх кхин цкъа а хир яц, ша хьалха хиллачух тера.\nШайн пачхьалкх кхин дIа а Мисаран доттагIа а, накъост а хир ю элира Обамас. Оцу махкана оьшу муьлхха а гIо дан кийча хилар а хаийтира Iамеркан президенто. Махкана куьйгалла тIеэцначу тIеман буьйралле цо кхайкхам бира, демократе болу некъ маьрша хилийта, аьлла.\nОбама: Президентан даржера дIа а вахана, хийцамаш боьхучу мисархошна луург дина Мубарака. Хийцамийн заманан чаккхе яц иза, цуьнан юьхьиг бен яц иза. Суна хетарехь, тIейогIучу хенахь церан дуккха а хир ду хала денош а, чолхе хаттарш а. Амма со тешна ву, Мисаран къомана хаттарш карориг хиларх а, цо иза маьршачу кепара дийриг хиларх а - пайда хуьлучу агIора, цхьанабертахь, хIокху тIаьхьарчу кIиранашкахь шаьш иза дина ма-хиллара.\nЧиллан беттан 11-гIа де, Мисар пачхьалкхана историн маьIна долу де ду аьлла, билгалдаьккхира, Iамеркан вице-президенто Байден Джозефа. Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин инарла секретаро Бан Ки Муна а кхайкхира мисархой, демократина тIедовлар, маьршачу кепехь хилийта хьовса, аьлла.\nБан Ки Мун: Машаречу гIирсашца ша доьхург кхочушдаделла Мисаран къам къобалдо аса. Церан майралла билг ца яьккхича ца Iало со. И онда са шайца кхин дIа латтаорца доьзна дехар ду сан массо а мисархошка. Йолаеллачу процессехь царна гIортор ян кийча ю Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организаци.\nДуьненаюкъарчу Атоман Энергин Агенталлин куьйгаллехь лаьттинчу, ша мисархо волчу Барадай Мохьмада а лечкъа ца дора, ша, оцу историн маьIна долчу киртигах воккхавевеш хилар.\nБарадай Мохьмад: Демократин а, маьрша а хила болу аьтто дуьххьара хилла Мисаран.\nМисархо ГIоним Ваьэл а, демократин жигархо а, Гугл компанехь, маркетинган менеджер а ву Гергарчу Малхбалехь а, Къилбседа Африкехь а. Сиэн-эн телекомпаница телефонехула къамел деш цо элира.\nГIоним Ваьэл: Со воккхавево со мисархо хиларх. Даггара ала лаьа суна: Массо а Мисар пачхьалкхан вахархо декъалван лаьа суна! Суна ала лаьа: «Марша догIийла Мисаре!».\nБританин премьер-министро Кэмерон Дэйвида а къобалбира Мисархой а, кхечу Iаьрбийн махкашкара бахархой а - цара сел майра а, маьрша а шайн махкашкахь хийцамаш бар. Йистах ца висира гIажарийн президент Ахьмадинежад Махьмуд а. ГIажарийчохь исламан революци иккхина ткъе шийтта шо кхачарна, лерина даздарш дIахьучу дийнахь, Ахьмадинежада элира, исламан революцино мел верг а гIаттийна. ХIинца иза кхечу махкашкахь а яьржина, аьлла. Мисархошка а, кхечу Iаьрбийн махкашкахь бехачу нахе а кхайкхам бира гIажарийн президенто.\nАхьмадинежад: Маьрша хила бакъо ю шун. Шайн кхоллам къастон бакъо ю шун. Чоьхьарчу а, арахьарчу а хаттаршкахула шайн лаам а, шайна хетарг а, маьршша дIадовзийта йиш ю шун. Шун бакъо ю шайн хIун Iедал хир ду а къастон а, махкана урхалла хьан дийр ду къастон а.\nМубарак Хьосни Мисаран президент лаьттинчу, еххачу хенахь, Израилна гIортор а хилла Iийна бу и мохк. Хiинца а, КъахIирехь Iедал хийцаделлачул тIаьхьа а, шина махкана юкъара маьрша юкъаметтигаш телхирг ца хиларх догйовха ду шаьш аьлла, дIахьедар дира Израилан Iедалша а. Цунна сагатдеш йистхилира Германин канцлер Меркел Ангела а. Цул сов, Мисарехь дикачу агIора хийцамаш хиларе сатуьйсу ша аьлла, тIе а туьйхира цо. Мубарак Iедалера вохор шуьйра даздеш бу урамашка ара а бевлла, шайн диктатор-куьйгалхо эккхийна болу Тунисан бахархой а, Газа асанера а, Ливанера а бахархой а.\nОцу юкъанна, Сулейман Iумара ма-аллара, Мубарака шегара мукъ карабеллачу, мисарера тIеманхойн Лаккхара Кхеташо дагахь ю, цу махкахь кхайкхийна хилла долу чолхе хьал, гергарчу хенахь дIадаккха. Цкъачунна хууш дац, мисархойн баккхийбебар мел дахлур ду. ХIунда аьлчи, оцу дехачу берхIийтта дийнахь манифестанташа дехнарг махкахойн Iедал дара, тIеманхойн Iедал дацара. Цул сов, махкана урхалла дар, мисаран Конституцица догIуш дац. Iедал, парламентан спикере кхача дезаш дара, инарлашка кхача дезаш дацара.\n1928 шарахь Кафр эль-Мусыльха олучу, цхьана жимчу эвлахь вина ву Мубарак Хьосни. 1949-чу шарахь тоьлла хаарш а долуш, тIеман академи чекх яьккхина. Кеманийн эскадрилье вахийтира иза 1952-чу шарахь. ТIеман-Хiаваан Академехь инструктор болх бира масех шарахь. 1956-чу шарахь иккхинчу Суэцан тIамехь дакъа а лецира. 1959-чу шарахь Советан пачхьалкхе а вахана, шина шарахь доьшуш, кеманийн масех тайпа карадерзийра. 1962-чу а, 63-чу а шерашкахь мисархойн контингетаца дакъа лецира, Йеменехь хиллачу махкахойн тIамехь. Цул тIаьхьа шо даьлча, мисарерчу делегацица вахана, кхин а шина шарахь, Москохарчу, Фрунзе цIарахчу тIеман академехь тIеман говзалла Iамийра.\nМубарака дакъа лаьцнера Iаьрбашна а, израилхошна а юкъахь 1967-чу шарахь баьллачу тIамехь. 1969-чу шарахь, цу хенахьлерчу Мисаран президенто Насер Гамаль Iабдала мисаран тIеман-хIаваан штабан хьаьким хIоттийра иза. 1972-чу шарахь тIеман хIаваан ницкъийн буьйранча а, Мисаран пачхьалкхан тIеман министран когаметта а вахийтира. 1975-чу шарахь бIаьста президенто Садат Анвара Мубараках вице-президент вира.\n1981-чу шарахь ГIадужу беттан 6-чу дийнахь тIеман парад йоьдуш а йолуш, президент Садат вийра исламисташа, герзаш диттина. Цунна уллехь хиллачу Мубаракан куьйгах чов йира. 14-чу дийнахь Мисар пачхьалкхан президентан дарже а хIоьттина, махкахь чолхе хьал кхайкхийра цо. И чолхе хьал тIех дахделира. Ткъе итт шарана гергга... Тунисехь хиллачух масала эцнехь, я кхин бахьана хIоьттинехь а, мисархой арабевлира.\nМисархошна хIуъа хеташ хиллехь а, 1987-чу, 1993-чу, 1999-чу а шерашкахь дIаяьхьначу референдумашкахь, дукхаллин кхаьжнаш алсам а довлуш, Мубарак юх-юха харжара. Къоман гуламо хьалхатеттина олий, еккъа, цхьана кандидатурехула тосуш бара кхаьжнаш а. Референдумаш дIаяхьа хьашт хиларна а бахьанаш карадора. Радикалан организацеша латтош йолу исламан проблема ю аьлла латтош дара, махкара чолхе хьал. Конституцин бист кхаччалц бозбуунчаллаш лелош долу Iедал, хьех а, марах а чекхдаьллера мисархошна.\nКъахIирерчу дуьхьалонан акцин декъашхо, литературин профессор Абаза Хебина хетарехь, митинго доьхуог кхочушдан деза:\nАбаза Хеба: Къоман дехарш кхочушдан деза. Президент дIаваха веза. Махкана урхалла дан ханна Iедал кхолла деза.\nТахьрир майданахь лаьтта хIара зуда чIогIа лууш яра, шен къамел массарна а хезийла.\nТахьрир майданера зуда: Масех хIума ала лаьа суна, аша иза даржориг хиларг теша а лаьа. Цкъа делахь, Мубарак Хьоснига ала луур дара суна – бакъонехь вац хьо цхьана а кепара. Омарш дIасадала цхьа а бакъо яц хьан. Цхьанненна а. Ур-атталла, чуьркана а. Сулейман Iумарх лаьцна аьлчи, иза, шоллагIа ваьлла, хьо ву. Цхьана шайн ши агIо ю шуьшиъ.\nЧиллан беттан 11-чу дийнахь Шарм-эль-Шейхе дIавахара Мубарак Хьосни, шен доьзал а эцна. Мехкан Конституцина дуьхьала доллушехь, тIеманхойн караделира, ша а тIеманхо волчу Мубарака, махкана урхалла дар. Делахь а, шайна бIаьрга схьаван ца веза стаг, эххаре а, шайна дуьхьала дIаваларх баккхийбина ца бовлу мисархой.\nЧIогIа шена тIе тидам озош дара, митингашкахь лаьттина нах а, салтий а, цхьаний, 18 дийнахь гулъелла нехаш а, дуьхьлонан хIиттьийна керташ а дIасайохуш хилар. КъахIирехь Радио Маьрша Иракъан корреспондент волчу Раджаба иштта дийцира цунах лаьцна.\nРаджаб: Салтий а, нах а цхьаний дIасаяха буьйлабелла, Тахьрир майданахь а, кхечу майданашкахь а ехкина хилла дуьхьалонан керташ а, яржийна хилла нехаш а. Президента дарж охьадилличхьана дуьйна, кегий наха гIо деш бу урамаш а, некъаш а цIандеш. Кхузахь цхьа керла са кхолладелла, керла Мисара ю, и режим дIаяьлчхьана дуьйна.\nХетало, Мубаракца цхьана, шайна новкъа долу кхин хIума а дIа а даьккхина, нах цIанбелла, керла дахар долон гIерташ санна. Мисарехь хиллачунна дика хаьа, цигахь нехаш, лаьмнашкахь Iохкуш юйла а, уьш дIайохуш, Iедалша цкъа а къа ца хьегнийла а. Ма-дарра аьлча, мисархой, дагахь бац, ткъе итт шарахь шайн мехкан хазна йиинчу стагана, цо лачкъийнарг дита.\nТайп-тайпанчу хьесапца, Мубаракан долахь долу ахчанаш – кхузткъе итт миллиард барамехь ду. Британерчу Гардиано чIагIдарехь, Лондонехь а, Нью-Йоркехь, Лос-Анджелесехь а долахь хIусамаш а, петарш а юцуьнан. Цiечу хIурдан йистехь дуккха а латтанаш ду. Цуьнан ахчанаш британерчу а, швейцарерчу а банкашкахь ду. Швейцарино хьастагIа дIахьедар дина, ша цуьнан ахчанаш гIоро дагахь ю, аьлла. Ткъе иттех шарахь Мубаракана тIекхочийла яра, уггар а баккхийчу инвестицишна. Гергарчу малхбалерчу эксперташа дуьйцучунна тIе а тевжаш, Гардиано дуьйцу, и проекташ бахьанехь цунна тIе бIеннаш миллионашкахь долларш даьхкина, бохуш.\nЭкспертийн хьесапехь, шен бахамаш хIокху кепара бекъна Мубарака. Хьсонин шен долахь 15 миллиард доллар ду. Цхьа миллиард, британхо йолчу, цуьнан хIусамнанна Сьюзанна тIеяздина ду. Мубаракан воккхах волчу кIентан Алаа цIарах – 8 миллиард, шолгIачу кIентан (иза шегара Iедал дита гIиртинчу Гамалан) цIарах – 17 миллиард доллар ду. Оцу кепара, мубарак – хIокху дуьнентIехь уггар а хьал долуш стаг ву. Iамеркера уггар а вехаш волчу стеган Гейтс Билан бахам – шовзткъе дейтта миллиард доллар бен дац. Ала дашна, иза цо шен хьекъалца даьккхина ду. Мискачу нахана гIо даран программашна дойуш а ду, цунах дуккха а. Оцу юкъанна, эксперташ къасто гIерташ бу, кхераме ду-дац мубаракана, Мисарехь висарна.\nЛондонехь туп тоьхначу, Стратегин талламан институтехь, гергарчу малхбалерчу программин директор хиллачу Караван ИбрехIима ша шек ву элира, Мубарак Мисарехь вуьсург хиларх:\nКараван: Мубарак кхераме вац керлачу Iедална. Суна хетарехь иза а цунан доьзал а махкал арабер бу. ХIунда аьлчи, Шарм-аль-Шейхехь Iойла дац иза. ГIаттамна иммунитет йолуш ма яц Шарм-аль-Шейх.\nТунисана тIера йола а елла, политикан дехарш тIедохкуш йолу дуьхьалонан тулгIе, тайп-тайпанчу кепехь массо а аьлча санна, Iаьрбийн махкашкахула чекхйолуш ю. Дела денна телевизионехула а, интернетехь а гуш ду, къаилбседа-африкерчу а, гергарчу малхбалерчу а пачхьалкхийн коьртачу гIаланашкара сурташ. Юьхьанцара кхета а хала ду, хIара Тунис ю, я, Мубаракана дуьхьала бIеннаш эзарнашкахь мисархой арабевлла КъахIир ю. Я, Урдан махкахь дерг ду те гойтург, олий ойла кхоллало.\nКарарчу хенахь Йемен коьрта гIалахь Санехь масех эзар стаг ву митингехь лаьтташ, мехкан президенте Салехь Iела Iабдалле даржера дIавала бохуш.\nТаханлерчу заманан билгалонаш\nКхехкаш долу хьал мел чIогIа цхьатера хетахь а, хIора а Iаьрбий беха пачхьаькх вукхунах къаьсташ ю. Царна юкъара Тунис, мелла а европан амал йолуш ю. Дахаран хьелаш лакхара хилла ца Iаш, цигахь боккха а, шуьйра а бу юккъерчу юкъараллин барам. Аналистийн хьесапехь, Тунисера ислам, уггар собаре ислам ду. Цигахь хIара ю аьлла проблемаш яц я керстанийн а, я жуьгтийн а.\nМисар пачхьалкхехь – ондда, кIоргера дешарш дешна интеллигенци ю. Амма вуно доккха ду, социалан харш. Шовзткъа процент мисархой къел къикъ бохуш бу. Динашца доьзна хаттарш а хала къастадо. Керста нахана тIелетарш до юкъ-кара. Цигахь маьрша харжамаш дIахьуш хIума хилахь, Iедале исламан фундаменталисташ бахка тарло аьлла хета аналисташна. Ала дашна, мисархшна уггар а чIогIа лууш дерг, Израилца йолу юкъаметтигаш хедор а, Газа асанерчу бусулба вежаршна ондда гIортор яр а ду.\nУрдан-мохк, жима Iаьрбийн ялсмане лоруш яра. Амма, юкъаралла кхехкаш ю, хийцамаш боьхуш. ЧiогIа ду малхбузенна а, израилна а дуьхьала хилар. Исламисташ бу цигахь а гIортор йолуш. Йемен – хIокху дуьнентIехь, экстремитсийн исламана уггар а паргIат хета меттиг лоруш ю. Схьагарехь, къам реза ца хилар ницкъаца охьатаIо хьовсур ду меттигера Iедалш.\nХIора а пачхьалкхан а, тIехьаьжча, хьал цхьатера хетахь а, тайп-тайпана кхолламаш а, некъаш а ду. Амма, дикка гуш цхьа хIума ду – Iаьрбийн пачхьалкхаш кхин цкъа а хир яц, шаьш хьалха ма-хиллара. Керлачу муьре евлла уьш. Еккъа Iаьрбийн махках хьакхаделла Iийр долчух тера а дац иза. Хаамийн гIирсашкахь гIарчI-аьлла цензура а хIоттийна, шайна ма-хетта, къаьмнашна урхалла деш долу, диктаторийн амал йолу Iедалш кхерамехь ду хIинца. Интернет – царга архаш ца тасало гIирс хилла. Викиликсо баржийначу хаамаша а, дикка бIаьргаш схьабиллина нехан. Гуш цхьаъ а долуш, шайн демократех дозаллаш дечу малхбузерчу Iедалша, шайн Iедалшца лелочу, тIехула политикина а тIаьхьакхиъна уьш.\nТаханлерчу заманан билгало ю иза.


Колонера дуьххьара интервью елла Навальный Алексейс\nВладимиран кIоштарчу колонехь хан йоккхуш волчу оппозицин политико Навальный Алексейс жоьпаш делла The New York Times газетан хеттаршна. Чувоьллинчул тIаьхьа дуьххьарлера цуьнан интервью ю иза. Материалехь зорбане даьхна Навальныйс кехата тIехь дIа а яздеш, деллачу жоьпашна юкъара аларш. Навальныйн сайтехь, цуьнан агIончаша билгалдаккхарехь, делла жоьпаш а, хеттарш а оьрсийн маттахь зорбане даьхна.\nОппозиционеро дийцина Путинан а, Байденан а цхьанакхетарх, санкцех, иштта, колонехь шен дIаоьхучу денойх а, колонин белхахойн шеца муха бу а.\nНавальныйс бахарехь, оьрсийн пачхьалкхан пропагандо "чIогIа эвсара" гайтина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Оьрсийчоьнан а президентийн кху шарахь Женевехь хилла цхьанакхетар, Путин Владимиран триумф санна. Ткъа Джо Байден, гарехь, цхьанакхетале хьалха ша хIиттиначу Iалашонашка кхаьчна вац цкъачунна.\nОьрсийчоьнна дуьхьал Малхбузено муха санкцеш яха езара аьллачу хаттарна жоп луш, Навальныйс аьлла, Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш яхарна реза вац ша, санкцеш Путинан гонна тоха езаш ю, цо ма-боххура, "Оьрсийчоьнна талораш дечарна, пачхьалкхан къам къен деш, кханенах иза доккхучарна дуьхьал яха еза".\nНавальныйс бахарехь, тIехь ницкъ ца бо цунна. Иштта политико билгалдаьккхина, бIаьста хиллачуьнга хьаьжча, шен могушалла меттаеана хилар. ХIетахь мацалла кхайкхийра цо, лоьраш шена тIе битар тIедожош. Иштта цо дийцарехь, буьйсанна сама а ца воху иза, "вада тарлуш верг санна" тергоне эцна хиллехь а.\nПолитикех дуьйцуш, Навальныйс дIахьедина, "Путинан режим – исторехь ларамаза хилларг ду, низамашкахь хила дезарг дац" аьлла. Шен дегайовхо хиларх дIахаийтина цо, "мацца а и гIалат нисдийр ду, Оьрсийчоь Европан демократин кхиамехьа болчу некъахула" гIур ю аьлла.\nЧиллан-баттахь Москвахь кхело сацамбира Навальныйна 2014-чу шарахь бозбуанчаллаш лелорна айдина бехктакхаман "Ив Роше" дов луьстуш тоьхна хан меттахIотто. 2017-чу шарахь Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело теллира дов, сацамбира Навальныйна нийсонца ца йина кхел аьлла. Компенсаци елира цунна. Амма Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхело нийса йина лерира цунна йина кхел, ца хIоьттира сацам хийца.\nНавальный Алексей Германе кхачийра Товбеца-беттан 22-хь – иза цига вигира Омскера, "Новичок" олучу дIавшен могIарехь йолчу тIеман дIаьвшен кхачо малийна, кхетам чохь а воцуш. Германехь цунна дарба лелийла, цул тIаьхьа реабилитаци еш Iийра. Навальныйс дIахьедарш дора Германе шен лаамца кхаьчна вац ша, кестта ОЬрсийчу цIа ваха дагахь ву ша бохуш. Цо иштта дIахьедар динера ша ФСИН-е хаийтина ша кхечу пачхьалкхехь хилар а, цига ша медицинин бахьанашца кхаьчна хилар а.\nНавальный лецира, шена "Новичок" дIовш деллачул тIаьхьа Германехь дарба а дайтина, цIакхоччушехь. Москварчу Симоновскийн кхело цунна 2013-чу шарахь цIахь такха тоьхна хан набахтин хьесапе яьккхина Оьрсийчоьнан таIзарш кхочушдаран урхаллин (ФСИН) дехарца. Урхалло оппозиционер бехкевира кхело кхайкхийна хилла хьелаш лар ца дарна, амма Навальныйс иза харцдо.\nГеленджикера Оьрсийчоьнан президентан Путин Владимир гIап ша таллар бахьана долуш, шена тIеIаткъам бархьама дина иза, аьлла хета Навальныйна. Оппозиционера бахарехь комиссин сацамна буха куьг яздайтина цуьнга. "МогIарчу гIароло вацара со дIасалелош хьалха а, хуьлура уллебаьхна касканашкахь, маса-тоьпашца ницкъаш. ХIинца, гарехь, когех буржалш деттар ду", – яздира шен постехь Навальныйс.


Госдуман комитето хьаллаьцар бойла дисача берий бокъонаш лораярах йола гӏалгӏай депутатий инициатива\nГлавнаяХоамашГосдуман комитето хьаллаьцар бойла дисача берий бокъонаш лораярах йола гӏалгӏай депутатий инициатива\nОпубликовано 08 Февраль 2018 .\nРоссийски Федераце Федеральни Гуллама Паччахьалкхен Думан (Госдуман) фусамий политикеи фусама-коммунальни боахамеи хьакъехьарча комитете Хованская Галина председатель а йолаш тахан чакхъяьннача заседане депутаташа хьаллаьцар «Боштеи даь-наьна доал доацаш дисача бераштеи социальни гӏо-новкъостал дира хьакъехьарча сов-тӏатохача гарантех» долча Федеральни закона 8-ча статьяна хувцамаш юкъедахьарах» долча Федеральни закона проект.\nИз проект кийчъяьраш Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама депутаташ ба, хӏаьта Госдуме цу проекта хьакъехьа къамаьл даьр а цу проектах дар дӏадовзийтар а ва Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама паччахьалкхе хьалъяреи законодательствеи хьакъехьарча комитета председатель вола Горчхананаькъан Мусса.\nЦо дӏахайтар коллегашта, цу закона проекто берашта-бошта йолчарел совгӏа гарантеш ялар ӏалашделга. Цу гарантех я социальни фусамашта наем йира йола договораш оттаяра срокаш Российски Федераце субъекташка хьаялар а. Таханарча дийнахьа из срок 5 шу я, хӏаьта хӏара пхи шу массаза доала договор юхаувттаде деза. «Уж социальни фусамаш приватизаци а яь караерзае йиш йолаш яц, арендах дӏатела йиш йолаш яц, хӏана аьлча законо дийхка да уж хӏамаш. Хӏаьта уж социальни фусамаш дӏаийечарна йоккха новкъарло хул уж хӏамаш дийхка хиларах», – аьлар Муссас ше Госдума комитете къамаьл деш.\nКӏезиг-дукха из хаттар дийцачул тӏехьагӏа заседане доакъашхой раьза хилар гӏалгӏай депутаташа яхачоа, тӏаккха из проект Госдуман заседане ювцаргйолаш дӏачуяла а лаьрхӏар цар. Нагахьа санна проект чакх а яьнна закон тӏаэце, бераш-бой бокъо йолаш хургда наем йира договор тӏахьажара органашца увттаде, хӏаьта фусамашта доал дира цу берий бокъонаш дукхагӏа хургья, кхыметтел приватизаци а яь уж фусамаш караерзае йиш а хургья цар.\nБелгалде доагӏа, из законопроект вӏаштӏехьъяккхар дагадехар Гӏалгӏай Республика Халкъа Гуллама Председатель вола Йовлой Заьлмах волга. Цу законопроектацара болх дӏаболабе лаьрхӏар цо Наьсарерча 18 гӏат йолаш вӏаштӏардаьча цӏагӏа дахача бой долча бераша шийга цу хьакъехьа каьхат яьздича.\nГӏалгӏай Республика Халкъа Гулламе кийчъяь ши законопроект хьаллаьцай укх шера Российски Федераце Федеральни Гуллама лохерча палате.


Нохчийн мухlажарш хеццна Германехь тlеоьцу бохург бакъ дац\nГермани -- Европан Бертан байракх ю Бундестаг чохь йолчу Рейхстаган гlишлонна тlехь, Берлин 5Ман2009\nГаррехь лакхадаьлла Германехь тIаьхьарчу хенахь нохчийн мухIажарийн терахь. Цу махкахь вайнахана карарчу хенахь комаьрша политикан тховкIело луш ю, бохуш, даьржинчу хабарца доьзна ду иза. Тхан корреспондента Азимова Сийлахас теллира, и хабар бух болуш ду я деккъа цхьа эладитта ду бохург.\nБерлинан гена йоцуш Iуьллуш ю Бранденбург лаьттан тIехь йолу АйзенхIюьттенштадт цIе йолу цхьа жима гIала. Нохчийчуьра Германе баха схьаоьхучу мухIажаршна дика евза и Iаманза волчунна яккха хало цIе йолу меттиг, хIунда аьлча, цигахь ю немцойн махкахь уггаре а яккхийчех мухIажарш тIеоьцу лагер. Карарчу шарахь 2000 сов керла тховкIело лоьхуш тIевеънарг Iалашван кечлуш бу цу лагеран куьйгалхой, кху бIаьста 7,5 миллион ахчанна и мухIажарийн кхерч туо а еш.\nДаханчу беттанашкахь хаъалла лакхадаьлла Бранденбург лаьттахь а, амма цигахь хилла а ца Iаш, иштта Берлинехь а, Келнехь а, Дрезденехь а, кхечу немцойн гIаланашкахь а тховкIело лоьхучу нохчийн терахь. Иза карарчу шарахь кхин а лакхадер долуш хиларх шеко яц меттигерачу Iедалхойн.\nБранденбург лаьттан социалан министр волчу Шроьдер Вольфганга а, чоьхьарчу гIуллакхийн министр волчу Циб Рудолфа а, шаьш кху деношкахь АйзенхIюьттенштадтерачу лагеран болх талла вахана волуш билгал ма -даккхара, даханчу шарахь 1300 герга бен стаг цу лаьттахь тховкIело лоьхуш билгалваьлла ца хиллехь а, кху шарахь и терахь 2000 сов дер долуш ду.\nШеко йоцуш, цу керла тIебаьхкинчу мухIажаршна юккъехь цхьа доккха дакъа дIалоцуш бу Нохчийчуьра бевдда баьхкинарш. Нагахь санна, гергарчу хьесапехь 2009-чу шарахь дуьйна 2012 шо кхаччалца тховкIело лоьхучу нохчийн терахь йоллучу Европехь а, - тIом марсабаьллачу муьраца дуьстича,- мелла а лахделла хиллехь, тIаьхьара хIокху цхьана шарчохь и терахь цIеххьана лакхадаьлла. Цхьана Германехь хилла ца Iаш, Белгехь а, Францехь а, Австрехь а. Амма, массо а тергамхой цецбохуш, билгал ду и хIума къаьстина Германехь.\nЦуьнан бахьана долчух тера ду, тIаьхьарчу масех баттахь Нохчийчохь а, ткъа иштта мухIажарш бехачу Полшерачу лагершкахь а, цул совнаха интернетехь нохчийн гуламашкахь а эладиттанаш даьржина хилар, Германехь карарчу хенахь Нохчийчуьра мухIажарш массо а тIеэца аьлла, низам арадаьлла, бохуш. Цхьаболчара гуттар а деталаш а хьехош дуьйцу, „охан беттан I-ра де тIекхаччалца тIеоьцур болш бу шуна вайниш“, бохуш.\nИза бакъ ду я дац бохург толлуш Маршо радио зIене елира дуккхаъ шерашкахь нохчийн мухIажаршца белхаш беш волчу адамийн бакъонашларъярхочуьнца Эккехард Маасца. Немцойн-кавказхойн доттагIаллин юкъараллин куьйгалхо волчу цунна дика девза Германерчу нохчийн хьал.\nЭккехард Маас: „Нохчийн тобанашкахь тIеоьцуш долу низам ду бохуш долу хабар – иза деккъа эладитта ду, цхьа а бух боцуш. ХIунда аьлча, Германехь цхьа хьукмат ду, Мигранташца а, мухIажаршца а болх баран хьукмат аьлла цIе а йолуш. ТховкIело лохуш волу хIора а стаг цигахь ша-ша толлу, цунах теша мегар ду я дац, хьожуш.\nТIаккха цара тховкIело луш къобалбеш берш шаьш билгал политикан бахьанашца шайн даймахкахь хьийзош бу бохучунна тоьшаллаш дахкон аьттонаш берш бен бац. Ткъа иза, хIинца и тIом боьдуш болу I0 шарал сов хан яьллачул тIаьхьа, вуно хала хуьлу. Стенца доьзна ду ца хаьа суна, амма тIаьхьарчу хенахь Нохчийчуьрчу мухIажарийн тулгIе хазанесанна алсам аьлла.\nМухIажарш тIеоьцуш йолу меттигаш хьалаюьзна ю тоххарехь. Масала, МухIажарийн хьукмат а, керла тIебаьхкина берш тIеоьцу меттигаш а сихонца кхин а керла гочдархой лоьхуш бу карарчу хенахь меттигерачу нохчашна юккъехь, хIунда аьлча шайн хIинца болчу ницкъашца уьш ларош бац, ур-атталла нохчашкара интервьюш схьаэца а. Кхин цкъа а: кхузахь нохчий тобанашкахь тIеоьцу бохург бакъ дац, иза эладитта ду“.\nМаршо радио: Адамийн бакъонашларъярхочуо дийцарехь, тIаьхьарчу хенахь Германе, мел кIезга а, кIиранахь I0-20 стаг кхочу Нохчийчуьра. Царна юккъехь дукхахберш я цомгуш нах хуьлу, я вуьштачу гуманитаран бахьанашца махках бевлларш хуьлу.\nЭккехард Маас: „ХIора кIиранахь дукха нах кхочу кхуза Нохчийчуьра, мел кIезга а, 10-20 стаг. Ас тоьшалла до, Нохчийчура вуно дукха адам керла кхуза схьаоьхуш хиларна. Царна юккъехь дукха бу цомгаш берш а, заьIапе берш а. Гуманитаран бахьанашца схьаоьхуш бу уьш, Нохчийчохь шайна дарбанаш дан аьттонаш шайгахь ца хиларна. Дукха бу царна юккъехь, масала, пехийн цамгар туберкулез дерш а, дуккхаъ бераш а ду дегний лазарш долш, нервийн лазарш дерш а бу“.\nМааса дийцарехь, тIаьхьарчу хенахь, мелхо а, Нохчийчуьрчу мухIажаршна халох ду, шаьш политикан бахьанашца махкара бевдда баьхкина бу бохучунна тоьшаллаш дан. Цаьрга Iедалхоша хотту, нагахь санна шун хьал боккъал а иштта кхераме хиллехь а, тIаьхьарчу иттех шарахь шу Нохчийчохь муха Iеделла, зе-зулам а доцуш, олий. ХIетте а, боху адамийн бакъонашларъярхочуо, политикан бахьанашца баьхкинарш хIинца болуш бу.\nЭккехард Маас: „Цкъа хьалха бомбанех а, тIамех а бевдда берш бара кхуза схьаоьхучарех дукхахберш, тIаккха политикан мухIажарш бара, хIинца дукхахберш гуманитаран мухIажарш бу. Амма и бохург дац, политикан бахьанашца бевддарш бац бохург. Бу. Масала, Iедало лаьцна хилларш, таIзарш динарш а, гергарниш дIа а лоцуш, уьш байъинчул тIаьхьа, церан декъеш мехах Iедалера схьаэцнарш а бу керла тIебаьхкинчарна юккъехь. Амма царна хала хуьлу, шайца хиллачу Iоттабаккхамашна тоьшаллаш дахко“.\nГерманехь схьаоьхучу нохчийн терахь мел алсам даьлла бохург го АйзенхIюьттенштадтера хьал тергал дича. Карарчу хенахь цигарчу лагерехь 469 стаг ву доллучу дуьнентIера веана. Ткъа царех I73 стаг, аьлча а, нийса ах – Нохчийчуьра мухIажарш бу. Кхин дIа Германехь иттанашкахь йолчу лагершкара хьал ца дийцича а.


Коронавирусах лаьцна фейкаш яржорах долу дIахьедар даржийна Европан Барто\nОхан-бутт 24, 2020\nЕвробертан арахьарчу гIуллакхийн урхаллина юкъайогIучу дезинформацина дуьхьалояран тобано керла дIахьедар даржийна Европерчу пачхьалкхашкахь коронавирусах лаьцна харц хаамаш баржоран хьокъехь.\nДокументо бахарехь, Евробертан а, цунна гонахарчу а пачхьалкхашкахь баржина "фейк-хаамаш" кечбен кампани, уьш арахьоьцурш дукха хьолехь Кремлехьа, ткъа наггахь Китайгахьа болу хаамийн гIирсаш а, блогераш а бу.\nИтале бахна Оьрсийчуьра лоьраш а, "коронавирусан" пропаганда а\nЭпидемица доьзна уггаре хьалха яржош ю "бертахь ун юкъадаккхарх" йолу фейк. Коронавирус кхераме яц я иза цхьацца Iалашонаш кхочушъян кхоьллина, олий, дIасахьежош ю и фейк. Иштта шуьйра даржош ду цхьа а Iилма бухахь доцу "дарбанаш" а.\nКхин а цхьа фейк ю зIенан технологех хьакхалуш - 5G станцеш кхераме ю, цара коронавирус дIасахьо, аьлла ю иза. Оцу фейкех иэйина яржайо политикан буха тIехь кхуллу дезинформаци а - Европан мехкашкара дуккха а гIалаташ дуьйлу, ткъа вуно дика кхиамаш боху Оьрсийчоьнано а, Китайно, аьлла ю иза.\nОьрсийчоьно эпидемица йоьзна дезинформаци яржайо аьлла дара Евробертан куьйгалло Зазадоккху-баттахь даржийна дIахьедар а.\nКоронавирусца йоьзна дезинформаци яржош хиларх лаьцна дIахеьдарш дина кху муьрехь Американ Цхьаьтоьхначу Штатийн къайлахчу сервисаша а. Трампан администрацино коронавирусна дуьхьалоеш бечу балхах лаьцна харц информаци яржош хьийза Китайра агенташ, бохура дукха хан йоццуш Цхьанаьнатоьхначу Штатийн талламан хьукматаша, дуьйцу "Американ Аз" зорбан гIирсо.


ПIераскан-де 6 ГIуран-бутт 2019\nСтенна ца го Москварчу урхаллашна Кадыровгара юьйлу харцонаш. Оцу хьокъехь дуьйцу бакъоларъярхоша "Кавказ. Реалиига".\nМакияж ечу юкъанна …бусалбанашкарчу баланах\nКитайрчу TikTok машане видео йиллина Азизи Ферозас. Ша цIоцкъамаш далош гойту кеп а лелош, цо дуьйцу пачхьалкхехь бусалбанаша ловчу гIелонех. И бакъдерг гайта долошшехь, дIакъевлира Ферозин аккаунт, амма хьовсархой къар ца белча, схьайиллина.\nНохчий а, гIалгIай а летта, Лахара алапа оьцуш бу Нохчийчохь, Супрунован сийлахь артист цIе елла\nНохчий а, гIалгIай а летта, Лахара алапа оьцуш бу Нохчийчохь, Супрунован сийлахь артист цIе елла (Керланаш кечдеш иллюстрацина пайдаоьцу Маршо Радион архивех а, официалан сайташкарчу материалех а).


ТЕРКО Е ВАЙ НАЬНА МОТТ IОМАБAРА — Сердало\nХIара сага ше-ший терко я. Еций? Цхьанне йоазонца хул терко, вокханна кулгашца болхбар дикагIа хета. Фордаш тохкаш ба цаIаш, вожаш айлам хьатахка гIерт шоай боалача аьттонца.\nШоана ма гу, са терко меттацара я, къаьстта йоазув дарца. Сона хоза хета из болх. Сайна гуш долчох а айса зувш хьадоагIачох а лаьца язду аз, сай хетар юкъехоттар а долаш. Хоза хийта хоамбарах лаьца е бIагалдаьннача ногIалах ши-кхо дош алар а долаш дIачакхбаккха гIерт со, айса дIахьош бола йоазона болх.\nНаггахьа, вIалла хаза доацаш наха юкъе леладеш доаца дош кхоссарца е хозагIча а, дикагIча а, нийсагIча а оагIонгахьара хьабелгалдаьккхача дешаца Iоязъе гIерт со айса къахьегаме вIашагIхетташ йола йоазон кеп. Дукхчар кхета цаде тарлу, амма, шозза е кхозза дийшачул тIехьагIа маIан кхетаде а чулоацам тIаэца а геттара кепа оттаме лоаттаде хьож со, айса наха хьагучадаккха аьнна лаьрхIа дола гIалгIай меттала йоазув.\nУкхаза эрсий дош тац, гIалгIай дош дикка кхоачам а хулаш геттара товш хьадоагIа, бакъдар ала велча. Сона иштта хета, цу тайпара язде мара чам а ма оттац са, наггахьа санна из ишта ца хилча. Цу тIа соц мел дола дагалоаттамаш а, дагалоацамаш а, уйланга вахар-венар а доацаш.\nГIалгIай меттал язде безам хилар кIезига да аьнна ала дезаш да. Шоана шоашта а дика ховш ма дий, вай мотт дIабувцар Iояздечунца цхьана вIашка ца боагIилга. Багара арадоала алап каьхата тIа кхыча тайпара дож, «Iаь» аьнна хетар а долаш. Цудухьа Iомабе безаш ба из, дикка а, кIоаргга а, хаьдда а. Дошлоргаш а да вай тайп-тайпара арахийца лелаш, сов уж кепатохача гIоне эргадаьнна дIаэтта долаш, корта хьувзaлу хьа, Iайха «ванагIа» аргдолча дIатIавоаккхача хьале отта хьо, де хIамма а доацаш. Хьовзам мишта бац из, цхьанне ер цIе бос ба, вокхо, а, баьццара бос ба из хьога оалаш хилча. Цхьан дошлорга тIа «а» латтача вокха дошлорга тIа «б» яздаь латта, нийсдар а харцдар а цаI да яхилга да-кх из, духхьала фу бе да из сихаоаларга тIа дIатIавоалаш хилча, аьнна дита йиш яц из.\nСай йоазош тIа юкъе цу тайпара товшдоацараш ца леладе хьож со, хIана аьлча хозача меттаца Iоязбаь болх наха а хоза хет, из Iодеша а чам хул. Iурра ден сарралца Iаморга тIа вагIа яхилга дац из, деш дола кхайкарал да, дийнахьа пхиъ е итт дош Iомаде, цаI е шиъ оагIув гIалгIай меттал деша, бе башха дац исбахьален книжка хилда из е багахбуцамаш, фаьлгаш чулоаца дешорг.\nАьттув баьннача минуте, шоана а могаргда гIалгIай меттал шоай керттерча уйлашта хозача дешашца каьхата тIа зарба тоха. Бакъда, наьна мотт Iомабара терко хила еза вай, тIаккха мара кхоачам хургбац вай беш болча йоазонцарча балха.\nМел безам бале а, къахьегам боацаш гIулакх хилац, дукхагIдолча даькъе йоазон бокъонаш йовза езаш хул. Из хар духьа, хоза наьха санна болх бе безаш хул – кертаца, хьаьца, сакхетамца. Иштта мара сомабалац йоазон никъ, иштта мара гучадалац йоазон начIал. ХIаьта начIал гучадаьннача сахьате, из юхатоттар товш йоаца оамал я. ХIана аьлча, лаьрхIа йоазоно чулоац халкъаца бувзаме мел латташ дола гIулакх, эздел, Iаьдал, таpхьар.\nМотт Iомабар а доацаш, из каьхата тIа хоза дожаргдолаш хьакарадоаладар эш вайна таханарча дийнахьa. Цу тIа къахьега деза вай, укхаза вай поалхам хьашаьрбе беза вай. Вайна хоза Iоязде ховргдолаш а, Iояздаьр деша чам тIаотташ хургболаш а – ховш а, бувцаш а, бола мотт тахан йолаш а, йоацаш а, йолча оатхалашца хьаметтаоттабе беза. Вайна из мотт нагахьа санна тахан эшаш бале, мекъа ца луш, юха ца довлаш ма-могга хьаIамабе беза из, ховш доацар хьатохкаш, дицденнар юха хьакердадоаккхаш. ТIаккха майрра ала йиш хургья цох цхьа гIулакх хургдолга а тахан чIоаггIа эшаме пайда баргболга а.\n← Филиал «Ингушэнерго» обеспечит надежное электроснабжение ЕГЭ – 2019\n26 км бIоахал биъ оаса бола шера никъ хургба ГIалгIай Мехка →


Австрехь хи чу вахана нохчийн доьзалера 3 шо долу кIант\nМангал-бутт 14, 2017\nМеттигерчу Мюлбах хи чу воьжна велла иза.\nШинари сарахь Австрерчу Ансфельден олучу гIалахь бохам баьлла нохчийн доьзалехь. Кхо шо долу кIант меттигерчу Мюлбах олучу хи чу а вахана велла церан.\nПолицино бинчу хаамца, шен кхо шо кхаьчначу кIантаца гIалин уллохь Iуьллучу шайн беша вахана хилла цуьнан да. Масех минот а ца яьлла хилла цо берана тIера бIаьрг тилбина, амма и йоца хан тоьана берана жимма дехьахула охьадоьдучу хийисте ваха.\nБешана а, доьдучу хина а юккъехь ах метар лекха эчиган серийн керт хилла, делахь а беран хIинца а къаьстина йоцучу кепара кадаьлла, кертал дехьа вала. Хетарехь, ког шершина чувоьжначух тера ду иза цул тIаьхьа хичу, полици иза билгал муха нисделла бохург хIинца а къастош елахь а.\nШена бIаьрга гучура къайлаваьлла кIант хье ца луш лаха волавеллачу дена иза хи чохь Iуьллуш карийна. Оцу сохьта цу кхоссавелчу дас иза хьалаваьккхина, амма да тIекхаьчча дог гIелделла, цхьа а реакци еш доцуш хилла бер. Циггахь хийистехь беран да а, уллохь нисбелла лулахой а цу кIантана реанимаци ян гIоьртина.\nСихонца бохаман метте кхаьчна волу лор а гIоьртина иза юхаденва. Амма церан цу тIехь аьтто ца баьлла. Линцерчу университетан клинике дIавадийна, цигахь а гIиртина лоьраш и кIант денва, делахь а иза дIаваьлла аьлла къера хила дезна церан.\nАла догIу, хIора шарахь аьхке тIе а кхаьчна, нах Iаламе а, хи йистошка а иха буьйлабелча иттанашкахь хи чу а бахана, леш берш нисло Австрехь. Шинари дийнахь Зальцбурган уллохь Iома чу а яхана елла цхьа гIеметтахIоьттина зуда.\nИштта шинари дийнахь Кернтенехь Воьртерзее олучу боккхачу Iомалахь хи буха вахнера 53 шо долу меттигера вахархо а. Уллохь луьйчучарна цунна хилларг сиха гинахиларна иза юха денван кадаьлла, амма хIинца а реанимацехь ву иза.\nИштта цу махкахь бехаш болу вайнах а хуьлу кест-кеста хичохь хуьлучу бохамийн закъалташ. Йохйелча меттигера бахархой санна, шайца юург-молург а оьций, Дунай хийисте садоIа боьлху нохчийн доьзалш.\nЦу хичохь луьйчуш Iедал церан дацахь а, хIетте а ши ког тIадабан а, хинах марзо эца а цунна улле ца гIуртуш ца Iа дай-наной а, бераш а. Ткъа доккхачу декъехь я баккхийнарш я, я бераш а нека дан хууш ца хиларна нисло наг-нагахь цхьаъ хино хьош, ткъа уллохь нисбеллачу баккхийчаьрга шайна а нека дан ца хаарна цунна орца ца кхачалуш.\nИштта масех шо хьалха Австрера нохчийн Iадийра цу махкахь цьана нохчийн доьзалца хиллачу бохамо – шен шина бераца Дунай йистехула схьайогIуш хиллера цхьа вайнеха зуда. Цхьа бер куьг лаьцна, важа гIудалкхи чохь хиллера цуьнан. Карара а иккхина, дедда шен доккхах долу бер хичу кхетча, цунна тIаьхьа хи чу иккхинера нана, иза кIелхьардаккха.\nАмма нека дан ца хууш йолу нана а, доккхах долу бер а ший а хи буха дахнера. Цу юкъана жимах долу бер чохь долу гIудалкх ша шах хеца а елла, шершина, хи чу яхнера. ЧIогIа Iаьткъинера Европерчу вайнаха и бохам.\nХи тIехь орцакхачоран сервисаша а, лоьраша а кхайкхамаш бо меттигерчу бахархошка, шайна дика нека дан Iаморе а, хичохь бердайистошна дукха гена ца довларе а, хи йистошкахь берашна тIехь хаддаза тидам латторе а.


Укх тIехьарча хана мода хинна дIадахача гIулакха хьакъехьа\nНахах шоллагIа цIераш техкарах лаьца\nСелий бетта 7 ди 2021 шу\nСага вахаре хулаш йолча хозагIча моттигех цаI я аьнна хет сона, цох цIи тиллар. Шийна дукха везача, сий долча къонахчун е сув санна йолча кхалсага цIераш тахка хьож вай берех. Царех цхьаяраш геттара къаьна, ширача замангара хьайоагIаш хул.\nМасала, аз хьехача школе дуккха йиIигаш хиннай Забура яха цIи лелаеш. Из мичара хьайоагIа дIатехкача гучадоал, Дауд-Пайхамарга Дала доссадаь хиннад Забур (Евангели), цу тIара хьайоагIаш цIи я из. Цхьаькха цхьа йиIиг йовз сона Инжила яхаш цIи йолаш, Инжил (Библи) доссадаь хиннад Iийса-Пайхамарга. Из цIи хьахилара никъ иштта ба. Вай къаман дукхагIйола цIераш Iарбий меттацара хьаийца я. Масала, царех я вайна хоза хеташ йола Лейла, Фатима, Муслим, Або, царех тарра кхыяраш а. ХIаьта эггара чIоагIагIа яьржа маIача сага цIи Мухьаммад я. Цун бахьан вайна ховш да, из хиннав тIеххьара пайхамар, Дала цунга доссадаь хиннад КъорIа. Цкъа вай республике венавар цIихеза иллиалархо Лоза Юрий. Цунгара интервью эцаш, аз хаьттар:\n-Фу дар хьона эггара чIоагIагIа тамашийна хийттар, дег чу дисар?\n- Со эггара чIоагIагIа цецваьккхар дар, Мухьмад яха цIи лелаю нах геттара дукха хилар... — аьлар Лозас, са хаттара жоп луш.\nХоза цIераш техкар вайна цхьанне дийхкадац, цунца цхьаккха хьарамле а яц, аьнна, хет сона. ХIаьта а цхьайолча хана, берах тилла цIи хьахезача, из тиллача сагах цецвоал. Масала, Тобик яхаш я йиIига цIи. Из цIи цох хIана тиллай ала са бокъо яц, ший да-нана долаш саг я из. Бакъда из цIи йоаккхаш хьахезача дег чу йосс цхьаццайола уйлаш. ЗIамига йолаш-м товш хул цу тайпара цIи, бакъда цох йоккха саг хилча-м из хоза товргьяц аьнна хет сона.\nЦхьацца йола вай цIераш гIорбаьннача, уж цIераш лелаяьча нахах тара хилча бакъахьа хеташ техкаш нийслу. Масала, сох наггахьа мара нийслуш йоаца Сайт-Салам яха цIи тиллар са даь-да ва, шийна вовзаш Цечоев Сайт-Салам яхаш дика къонах вар, аьнна. Из цIи йизза сох йоаккхаш из ше мара саг а вацар. Бакъдий хац сона, вай паччахьа хиннача Зязиков Мурадах цIи тиллара бахьан да, композитор а дирижёр а волча Кожлаева цу тайпара цIи хилар, хIаьта цун вешех тиллар гIорваьннача иллиалархочун Бейбутов Рашида цIи я. Муслим яха цIи лелаеш Iалаьмате дукха нах ба вай республике, из цIи техка болабелар Магомаев Муслим вайзачул, цун иллешка ладийгIачул тIехьагIа. Цу тайпара масалаш дукха кхувла йиш я.\nЦхьаболча наха шоай берех, вай къаман ца хинна, кердача заман цIераш техк. Из а во дац. Каст-каста хоз Анжела, Индира, Рамина, Марина, Замира, Фикрия, Салима, Зарема, Зимфира. Во да кхыдар, бокъонца гIалгIай цIераш ширъяьннарг а лоархIаш, царех кIезига пайда эцаш хилар. Цхьа кIаьнк вар аз болх беча школе, шийна товр ца даьча йиIига Iоттар яр духьа, цун даь-даь цIи тIехтохар цо, «Шахьбот» аьле. Из аьлча цу йиIига ше геттара вас яьй мотташ, дора цо из. Шахьбот яхар сона хоза хеташ цIи я, цу тIара хьайоагIаш я Шахбулат яха цIи а. Иштта къаьна а хоза а цIи я Мида, Пухонча, Анзор, Хьаьсбик (из цIи вIалла хьоаха а яьяц С. Хамчиевс «ГIалгIай цIераш» яхача книжка тIа), массагIа я уж кхы а. Кхалнаьха а я хоза, къаьна цIераш: Хамсат, Сахрат, Гошта, Банати, Калимат, Тази, Къудас.\nТахан укх йоазонца са теркам тIабахийта безам бараш нахах техкаш йола шоллагIа цIераш я. Укх тIеххьарча хана гучадувл цу тайпара хIамаш. Дас е даь-йишас тилла цIи хоза ца хеташ, воккха хилча из дIа а яьккхе, кхыйола цIи тулл шийх. Хьалха хьона йовзаш хинна Радимхан, хIанз Мадина хул; хьалха Марем оалаш хинначох, хIанз Аза ала деза. Iаьдалгахьара гIалат долаш хIама дац из. Сага бокъо я ший цIи хувца. Со кхеташ дац кхыдар: сенна эшаш да из? Харцахьа язъяь цIи тоаяр, нийса дIа а язъяйташ хувцар ше да, вешта сенна хувц из? Сона вовзача Бембулатах хьахиннав Муслим, Тимурах хьахиннав Мухьмад-Iаьла, Казбеках хиннав Хьамзат. Сога диллача, вIалла башхало яц цу цIерашта юкъе. Цхьачар уж хувцар дувзаду бусалба динца. Далла де дезаш дола гIулакх деш, хьаьналча къахьегамца хьо вахе, моллагIа цIи а хьога товш хургья; бакъда мелла еза-йоккха цIи Iа хьайх тиллаяр аьнна пайдана дац, нагахьа санна харцача наькъаца, хьарамча хIаманца хьо ваха гIерташ хуле.\nЭггара чIоагIагIа боккхагIбараш лорабала безаш моттиг я аьнна хет сона, зIамига долаш берех уж хьесташ техка цIераш. Цхьаяраш техка мегаргйолаш а цхьаяраш мегаргйоацаш а я. Масала, Ахьмадах зIамига волча хана Амайг, Ахьми ала мегаргда; Махьмад-Гирех ала мегаргда Мамайг; Аминатага товш хургда Ами, Раисайх дуккхачар вай деношка Рая оал, Маремах — Манú, иштта кхы а. Уж цIераш боккха хилча шоаех сага йоаккхе а, цох цIийбала безаргбац цар. Амма цхьайола вай техка цIераш, бераш доккха хилча а царех дIа ца къасташ юс, уж байна дIабаллалца, хIаьта уж царга товш а хилац, къаьстта къоаналгахьа лестача хана. Сона вовзаш вар дика, эздий, хьинар долаш, наха дукха везаш зIамиаг саг. Бера хана Мухьмад яха цIи ца а йоаккхаш, цхьанне Момуля аьннад цох. Из цIи ца яьккхача, е даь цIи ца яьккхача вовза а вовзац из хIанз. Мухьмад аьнна Iа моллагIа саг хьоавойя, цунна тIехьа хаттар доагIаш хул:\nТIаккха фу ала деза, ладувгIаш вар, хетташ вар дикагIа дIакхетаргволаш?\n-Момуля, — оал, вокханна из сихагIа вовзаргволаш. Вовза-м вовз, бакъда 60 шерал тIехваьннача сагага хоза тац-кх бера хана тилларах цунна тIехьара дIа ца йоалаш лела из цIи. Иштта тийхка цIераш кхы а я. БIаргаш доккхо хиларах цхьаннех Пхьиди, вокхох КIолди аьнна цIераш техкаяр. Уж ши цIи а уж лелаеш бола кагий нах а ерригача Наьсаре бовзаш, дикача тайпах хьабаьнна, эсала боацаш нах бар. Хьона фу пайда ба цун, цар бокъонца йола цIераш а ца йоахаш, царга товргйоаца цIераш йоахаш хилча. Из хоза дац. Уж шоаш-м цу гIулакха бехке а бац, царех иштта оалаш волча сага хьагойт ше эздел доацаш саг хилар. Цкъаза цу гIулакха бехке хул да е нана. Берашта бIарг ца хилийта техк оаха цу тайпара цIераш оал цхьачар. Сона бовзача цхьан дезалерча кIаьнкех а йиIигех а шоллагIйола цIераш техкараш шоай цIагIара нах бар. КIаьнкех оалар ТIали (Мухьмад), Баран (ИбрахIим), Була (Темарлан); йиIигех Дули (Марет), Кхали (Радимхан). Уж малашб хара, бокъонца йолча цIерашта тIехьа бера ханара цIераш яха езаш хулар. Нах царга дIаIемалга дар из, уж цIераш царех дIяхалга а дIачIоагIъеннилга а дар. Цу тайпара цIераш шоаех йоахаш, царна хоза хетацар мотт сона.\nКъаьстта яьржа яр, со зIамига волаш, кIаьнках цIагIарчар йоаккхаш хинна Муни яха цIи. Из цIи йолаш ва Базоркин Идриса «Моакхаза тепча» яхача дувцар тIарча воккхача сага ГIоазота виIий-воI. БархIлагIча классе из дувцар дешача хана, цу дешах цу сахьате кхеттал саькха йолча йиIига юкъеют из цIи, дIахо Iодеш. Саькха йоацачо, дегабуам боацаш, цу тIа долчча беса деш. ТIаккха классе белам отт, ханахьа дIа а балац. ХIетта хьадаьча берах, ага уллача кIаьнках ала мегаргда из дош. Бакъда диъ-пхи шу даллалца оаш из цIи цох йоахаш хуле, кховзткъа шу даьлча а Муни санна вовзаш хургва из, цун бакъйола цIи сага дага а йохаргьяц. Иштта я Булкинг яха цIи а. ЗIамига волаш верста хиннача Султи яхача сона вовзача кIаьнках цIагIарчар а лоалахоша а Булкинг оалар. Воккха хилча е цун тайпан цIи яккха езаш хулар, из вувцача хана, е Булкинг ала дезаш хулар. КIаьнк футтарве оалаш дацар из, дикагIа дIавовзийта оалаш дар. Майра кIаьнк а шийгара сагага котало йохьийтаргйоацаш а вар из, цунах из ше волча ца оале а, дуккхачар Булкинг оалар. Цунна бехке, сона хеташ, боккхагIбараш а бар. Из бакъдеш цхьаькха цхьа масал доаладергда аз. ЦIагIарчар Гизайг оалар сона йовзаш хиннача цхьан йиIигах, цун цIи Косихан яле а, Гажайг оалар вокхох, цун цIи ХIажар яле а. Кхыча наха уж цIераш шоаех яьхача, хIама хьа ца оале а, уж цIийлуш санна хетар сона.\nНаьсархой, сона дага мел доагIача хана, чIоагIа тIера хиннаб шоллагIа цIераш нахах техкара. ЧIунди яхаш цIи яр сона йовзаш хиннача, Лиза яхача йиIий, из цох оалаш хиннараш цун ший дезалера нах бар. ВIалла товш яцар из цIи цунга, хIана аьлча цар берригача дезале а куц долашагIа, оамалца, хьаькъалца саг яр цу тайпара цар цIи йоаккхаш хиннар. Ший бокъонца йола цIи хозагIа товра цунга, яккха йоагIаш а яр. Цхьаькха яр Миновси яхаш йиIиг. Цох массане Баба оалар. Нохчаша хIанз а оал йоккхалгахьа лестача кхалсагах баба. Ширача заман чухьа вай метта а лийннад из дош. Из нийслу вайна наьрт-орстхоех долча оаламашка «жер-баба» (жерал ягIа кхалсаг) оалаш. Амма тахан вай меттацара дIадаьннад из дош, ширдаьнна дош лоархI цох. ЙиIигах Баба алар вIалла а товш дац аьнна хет сона цхьанна меттала а. Царех тарра, сона бовзар Бурдолг (верста, герга хиларах), Хоарцам (корта хоарцамах тара хиларах), Бутуз (верста эккха валларах), МIадий (тIера бIеха леларах) цIераш яраш а. Цкъаза маIан ца дулуш цIераш а нийслора. ХIана тиллаяр йиIигах Кукуня яха цIи? Кукушках тара йоландаь тиллаяр аргда оаш. Из-м яцар кукушках (бекаргах) тара, цо «ку-кук» алацар, фуаш наьха бIенашка а дехкацар, зIамига а ма ярий из-м, из цIи цох туллача хана. Сибат а дацар цун бекаргачох тара. Дагадоххарах дIатилла хинна хургья-кх из а, кхыяраш санна. Цох тара я Чипуня яхар а. Хьона хьалха хьаотт бераш а долаш йола наьха сесаг. Малий ала деза цох? ХьалхагIа Чипуня ма оаларий цох, бокъонца йола цун цIи дага ца йоха а тарлу. Киндер е Кока яха цIераш мишта товш санна хет шоана 40 е 60 шу даьннача кхалсагага? Сона-м уж царга цхьаккха тайпара ца товш санна хет.\nСага тIерча куцага, цIека бесага хьежже а туллаш хул бер хьоасташ йола цIи. Масала, тхона (кхаь вешийна) юкъе цаI юхь, корта, бIаргаш сийрдагIа долаш вар. РакиIат яхаш йоккха саг яр тха гаргара, зIамига долча хана. ЛагIаш тIа хьа а этте аргдар:\n-КIайваргах ма леталаш!\nВешта аьлча, КIайварг аьнна цIи дIаяхаяр цун. Иштта Iаьржачох Iаьржаварг оалаш оамал я вай къаман. Укхаза дагадох Гетагазова Iайнай иллецара деша:\nШе везилга хайча;\nШе эшилга хайча...»\nКIайчоа, шийх КIайварг аьлча, хоза хетаргда аьнна хет сона. Бакъда Iаьржачоа шийх Iаьржаварг аьнна йоаккхаш йола цIи тоам беш хургья аьлча бакъдац. Школе цхьан классе дешаш вар цхьан тайпан а волаш, шаккхе ИсмаIал яхаш цIераш йолаш, ши кIаьнк. Цхьа хIама дар уж шоайла къоасталуш. ЦаI кIайча юхьара вар, вож — хьатара. Уж шоаш боацача, царех дувцаш хилча, хийла хьехархочо оалаш хозар сона: КIай ИсмаIали Iаьржа ИсмаIали. Берашта шоашта цох фу хетаргдар хац сона, хIама дIа ца оале а, сона новкъа хулар хьехархоша уж иштта бекъаш. Юхь тIа цIе бос латтар массаза дика, унахцIенон белгало лоархIаш хиннай вай къамо. Бакъда цу тайпарча сагах ЦIеварг аьнна цIи яьккхача, цох вас хул цун дезалерча наха. Ший гаргарча сагах иштта аьлча, из аьннача сага довнал ихад шоаш, аьлар сога цхьан наьсархочо. Цудухьа сагах КIайварг оале а, бакъда Iаьржаварг, ЦIеварг, Рыжий ца аьлча дикагIа да, хIана аьлча новкъа хул из дувцараш санна бесаш долча наха. Шоана массанена дагадоагIа хург ма дий довзаш дола илли а, «Рыжий вац со, дошо ва со» оалар цунна юкъерча дешаша.\nЦхьайолча хана юхамаччахьа а нийслу из хIама: бераша боккхагIчарех цIераш техкаш. Къаьстта а метта ира хул цу хана школера дешархой. Хьехархоех цIераш техкаш дола бераш цIагIа эзделца кхедаьдоацаш хилара белгало я. Школан директор волча къонахчох Магар мишта оал? Новкъостах Мужиг, МутIар оалаш а нийслу. Цхьан сагах цу юрта мел волчо Гроб аьле мара цIи яккхацар, вокхох Слепой оалар. ДегIа тIа мел бола чо гIатт уж цIераш хьахезача. КIеззига хозагIдола дешаш лаха мегаций вай хьехархоех, лоалахоех, юртахоех цIи яккха. Бокъонца бакъдар аьлча, вIалла дош лаха-м дезац, цар бокъонца йола цIераш вай царех йоахаш хуле. Царна а дика хетаргда, шоана шоашта а тоам хургба цох. Цул совгIа оалаш а ма дий, дезалхоша даьх-наьнах йизза цIи йоаккхаш ца хилча, уж Iел дунен тIа вIашагIкхетаргбац аьле.\nЙоазонхой кхолламашка нийслу турпалех шоллагIйола цIераш техкаш. Цар а, цхьадолча даькъе, во Iомаду вай, нах бегбахар мишта де деза хьахайт. Из а дувцара, повеста е романа бакъахьарча турпалашка товш хIама дац. Масала, Боков Ахьмада «ЦIийенна сайре» яхача романа тIа ИбрахIим яхача кIаьнках, Ирбахьа аьннад. Цу цIерах хьаяь Иби, Ибош яха цIераш а къонахчунга товш яц. Иби яха цIи нийслу вайна Хашагульгов Махьмада язъяьча цхьан стихотворене тIа. Цхьавола дешархо раьза хилац Мальсагов Зоврбика «Пхьа» яхача пьесан юкъера Пати яха роль еша. Пьеса тIа кхалсага цIи я из, хIаьта С. Хамчиевс маIача сага цIи санна дIаязъяьй. Шаккха тайпара а во екаш цIи я.\nСай йоазув чакхдоалаш, са ала безам ба, маIача наьха а кхалнаьха а цIераш — из бIарчча Iилма да. Из Iилма ийрчацадаккхар, хозагIа хургдолча тайпара леладар, кхы тIа дегIакхувлар, тахкар, цох хозагIча тайпара пайда эцар вайх тийша да.


Гlалгlай мехка Ковида духьаленаш лораяра йилла ха совъяккхар\nГlалгlай республика мехкдас Калиматанаькъан Махьмуд -lаьлас кулг яздир керда коронавирусни у даржар юхтохаш, кхерамзле бокъонаш лораяра долча амара тlа 2022 шера нажгамсхой бетта 20-ча денга кхаччалца.\nМассехк хьалха, тов бутт бовш, совъяьхаер ковида духьалара мераш. Царга гlолла вакцинаци я боаца 60 шерал т1ехьбаьннача боккхийча наьха бокъо яц дистанционно мара болх бе.\nЦул совгlа, 14 шерал зlамагlа долча берашта пурам луц дукха нах вlашагlбетталуча метте цхьаь лела, улув воккхагlа саг волаш мара. Болх бе йиш яц д1акъайла фусамашка ядача йохкара -эцара а, салаlара а комплексай.\nБанкетни залашка, транспорта чу, концертни залашка, театрашка хила йиш йолча наьха таьрахь а боарам болаш да — йолаш йолча меттигай таьрахьага диллача-50 %.\nТаьзеташ а хьоалчагlаш а д1акхахь дез кхоаччара гаргала нах мара тlа ца хьехаш. Уж а 20-30 саг мара хила бокъо яц, 60 шерал тlехьбаьнна боккхий наха юха а баьха. Цул совгlа, алсамбаккха без дезинфекци яра, маскаш лелъяра, юкъ-меттиг лораяра болх.\nМехкадаьи ГlР правительстваи пресс -гlулакхче


Нохчех а хьакхало Кремлна дуьхьалъяьхна санкцеш\nЕвробертан а, Оьрсийчоьнана байракхаш\nЕвробертан а, Цхьаьнатоьхначу Штатийн а массалица Оьрсийчоьнна дуьхьал рогIера санкцеш юкъаяхна Швейцарино. ГIуданаша лаьцначарна юккъехь ву Оьрсийчоьнан а, Украинин а 26 вахархо а, ткъа иштта цу мехкашкара 18 кампани а.\nШа шех „Донецкан халкъан республикан“ премьер-министр аьлла цIе тиллина волу Бородай Александр, Оьрсийчоьнан Кхерамазаллин Кхеташонан секретар Патрушев Николай, Оьрсийчоьнан арахьарчу талламийн сервисан куьйгалхо Фрадков Михаил, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан, кхин а цхьа могIа лаккхара Оьрсийчоьнан а, сепаратисташа дIалаьцначу Украинин Малхбалера а хьукматхой бу Швейцарино шинари дийнахь йовзийтинчу санкцеша лаьцначийн могIаршлахь.\nМа-дарра дийцича, и цIераш баханчу товбеца баттахь Евроберто шен санкцешца гIуданаш динчийн цIераш ю, Швейцарино ша ма-ярра схьаэцна.\nИштта шинари дийнахь Японино а йовзийтира шаьш Оьрсийчоьнна дуьхьал яьхна йолу керла гIулчаш. Цуо рогIерчу санкцийн гураш хIиттийна кхин а 40 стагна, шайна юккъехь Украинера сепаратисташ а, Оьрсийчоьнан а хьукматхой а болуш. Хьахийна цара иштта Украинин президент хилла волу Янукович Виктор а.\nАла догIу, Малхбузенан пачхьалкхенаш, уггаре а хьалха Цхьаьнатоьхна Штаташ а, Евробертан декъашхой а болуш, амма иштта Япони а, Канада а цхьаьна, Оьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш яха баханчу зазадоккху баттахь йолаеллера. Оьрсийчоьно Украинин доларчу ГIирма ах-гIайренна аннекси йинчул тIаьхьа цкъа хьалха кегийчу гIулчашца, Путинан мелла а генарчу гуонера нахана дуьхьал гIулчаш яха йолийра цара.\nАмма Оьрсийчоьнан гIоьнца а, питанашца а Украинехь къепедацарш даржа доладеллча, ткъа масех кIира хьалха цу къепедацарийн къаьхьа жамIа маьрша некъахой чохь болу Малайзе доьду кема чудаийтар нисделча, эххар а мелла а шога санкцешка кхевдира Малхбузе.\nЯ Европера пачхьалкхенаш а, я Цхьаьнатоьхна Штаташ а хIинца а Кремлана коьртачу гIента дена Путин Владимирна шена дуьхьал цхьа а гIулч яц ца хIоттахь а, „говрах лата ца воьхьнарг нуьйрах летта“ бохучу кицанехь санна, йола-йолуш цуьнан гергарчу гуонерчу доттагIашна дуьхьал санкцеш яххал майра яьлла Малхбузе.\nАмма, мел халахеташ делахь а, даима а хуьлуш ма-хиллара, санкцеш, церан питана хиллачу Iедалан дайшна дуьхьал евлла ца Iаш, могIарерачу бахархойх хьакхало хьалхарчу рогIехь. Сурсаташна я барзакъашна мехаш лакхадовларца, масала. Я ваха - ван а маршонаш ехкарца. Йоллучу Оьрсийчохь а, ткъа иштта Нохчийчохь жим-жима лакхабовлуш бу сурсатийн мехаш.\nЦул совнаха, Iамеркерчу MasterCard а, Visa а цIераш йолчу транскъоман корпорацийн кредитан карташ лелош хиллачеран, - ткъа ишттаниш Нохчийчохь а кIеззиг бац, - аьтто бац цаьрца туьканахь я интернетехула ахча дIадала.\nЦундела, цецволийла дац кху деношкахь и тайпа кредитийн карташ карахь долу нах Нохчийчохь шайн шайнашна вуно саготта хиларх, Маршо радиоца къамел дина йолу Соьлжа-гIалин яхархо Ташаева Зарган санна. Деношкахь ша даима а оьцуш ма-хиллара, интернетехула кеманна билет эца гIоьртича кхийтира ша бохуш дуьйцу цуо, санкцеш шех а хьакхаяла йолаеллийла.\nТашаева Зарган: „Сайна дорахох долу билет а лехна, иза схьаэца гIоьртинера со крелитан картица. Дуьненахь эца ца ло. ДIаладоьгIча, иза хилла санкцеш бахьана долу дIакъевлина. Юха интернет-кафе а яхана, цу чурчу жимчу стага шен цхьа киви-кошелек олучу системехула дIабели и сан билетан мах, ас шена кара ахча делча.\nДаима санна, мискачу нахах хьакхалуш ду-кха массо а хIума. Бехачу нехан-м и тайпа проблемаш хир а яцара, царна гIо дан а, царна метта массо а хIума кхочушдан а хьалхара лелаш шортта нах бара. ГIийлачу нахана массо а хIума кхин а холчу хьоле доккхуш ду-кх хуьлуш дерг даима а. Хьашт доцург ду-кх цу санкцеша мискачу нахана деш дерг“.\nМалхбузено юккъеяхна йолу санкцеш бахьана долуш тайп-тайпанчу нахана тайп-тайпана тIеIаткъам хуьлу, церан таронашка а, бахамашка а хьаьжжина. Нагахь санна Путинан доттагIа волу миллиардхо Тимченко Геннадий уьш бахьана долуш шен доларчу кеманна тIера чартеран рейсаш ечунна тIе хаа бен ца дезнехь, Ташаева Зарган санна болчу мискачу нахана хуьлуш долу зе а, цатемаш а, буста йиш йоцуш, алсамох бу. ХIунда аьлча, олуш ма-хиллара, панаш летачу хенахь лаздеш дерш холопийн кортош хуьлу.\nОьрсийчоьнна дуьхьал санкцеш


Шайн программа галъяьккхинчун миллион доллар лур ду Apple корпорацино\niPhone Xs Max (R) а, iPhone Xs а\nАмерикин Apple корпорацино хакершка кхайкхам бина iPhone-ан а, Apple Watch-ан а, iCloud-ан а кхин болчу гIирсийн а программа галъяккха аьтто баьллачун цхьа миллион доллар луд ду шаьш аьлла, хаам бо «360» телеканало.\nЦу компанин белхахо хиллачу Депп Даниелана хетарехь, иза рогIера программа зер ду, кхерамазалла ларйеш цуьнан ледара меттигаш лохуш. Цо дийцарехь, Apple корпорацин дуккха а конкуренташ бу, цундела цунна "цхьаьнаметта ши лергаяхар ен" лаьа: "Iуьргаш дIадукъа" а, "хIакерийн ахча даккха аьтто бан" а.\nЭксперт тешна ву iCloud цхьана а дега галъяккхалур яц бохучух. Амма цунах пайда оьцучу гIирсийн кхачамбацарш хила мега, аьлла хета цунна. Apple санна йолчу инзаре йоккхачу корпорацийн даима а ца болу аьтто шайн техникица йоьзначу проблемашна тIаьхьакхиа. Цундела лоьху цара арара гIо.\nДеппа дийцарехь, хIакерш компанийн белхахой санна изза программисташ бу, уьш санна качбина а, малбелла а боцуш болу".


Нохчо верх шеко йолуш шиъ оьрсийн шпион лору стаг дIалаьцна Истамбулехь\nОхан-бутт 14, 2016\nRussian Consulate in central Istanbul\n2015-чу шарахь лахьанбеттан 1-чу дийнахь Истамбулехь вийра нохчийн тIемло хилла волу АбдулвахIид Эдельгериев шен цIенна гергахь. Кху беттан 8-чу дийнахь Туркойн къайлаха сервиша а, полицино а цхьаьна операцехь дIалецира Абдулвах1ид вуьйш дакъалацарх шекойолуш шиъ оьрсийн шпион лору Александр Смирнов а, Юрий Анисимов.\nШиъ оьрсийн шпион лаьцна Туркойнчохь аьлла хаамбира Туркойн Habertürk газето. Туркойн къайлаха сервиша шек ю цу шимма нохчийн тIемло АбдулвахIид Эдельгериев вуьйш дакъалацарх. Рапорто схьадийцарехь, ах шо хан ийшира Къоман Къайлаха Вовшахтохараллина а, полицина а цхьаьнатоьхна операци кечъярхьама. 52 долу шпион лоручу Юрий Анисимов а, 55 долу шо Александр Смирнов а лецира, и шиъ керлачу шпионан белхан кечам беш, дIахьедо Хабертуьрко. Шпион лору и ши стаг реза ца хилира барт хоттачу хенахь низамхошца къамелдан. И шиъ цкъачунна ханна набахте чувоьллина.\nРапорташа дийцарехь, лахьанбеттан 1-чу дийнахь, 2015-чу шарахь Истамбулан Каяшехир кIоштахь, Эделгиреев вуьйш хенахь цунна тIе кIайн машен еара, цул тIаьхьа цунна зуламхоша герз а, урс а диттира. Полицин операционо гучудаьккхира гезгмашин 11-чу дийнахь Истамбуле кхаьчча хиллачу оьрсийн вахархочо Александр Насировс и машен мах белла, ханна лелорхьама эцна хилар. Ша Туркойчоьнехь волчу хенахь, хIора ши де мел долу иштта ханна лело ши машен оьцуш хиллера Насировс 11чу а, 16чу а гезгмашинн беттан юкъанна. Цул тIаьхьа машенаш Ялова олучу малхбузерчу кIоштахь машенаш дIахIитто меттигехь юьттуш хиллера цо. Насиров ша цхьаъ Iаш хиллера Истамбулерчу хьешан цIачохь. Иза Туркойн махкара гезгмашин 16чу дийнахь Истамбулан Ататюрк цIе йолчу аэропортера дIавахара.\nРапорто кхин а билгалдоккху полицино терго йинера Туркойчохь Насирован дIасалеларна бохуш. Иштта полицина гучуделира Анисимов а, Смирнов а Ялова олучу кIоштехь хьешан цIенна чохь шен-шен чоьнаш чохь Iийна хилар 2015чу шарахь гезгамашин беттан 11 денна тIера цу беттан 13 де тIекхаччалц. Цул тIаьхьа уьш Яловере Стамбуле кхечира. Яловехь и шиъ Султанахмет олучу туристийн кIоштан шина башхачу хьешан цIа чохь сецца хиллера гезгамашин 14 денна тIера цу беттан 16 де тIекхаччалц. Насиров тIакха цхьаьнакхийтира Смирновца а, Анисимовца а цу шинан хьешан цIеношна гергга.\nЦкъачунна, Оьрсийчоьно зорбанан дIахьедар ца дина оьрсийн ши шпион дIалацаран хьокъехь. Оьрсийн Iедалан векалша ‘Раша Тудейга’ элира шаьш Анисимовца а, Смирновца зIенехь ду аьлла. Истанбулерчу оьрсийн консулато дIахьедира дIалаьцначу шина стага дарре ца до шаьш Эдельгериев вуьйш дакъалацарна. И шиъ юхха а Истамбуле охан беттан 4чу дийнахь веара, ткъа цигара машенахь Ялова вахара. Хабертюркан рапортан бечу хаамашца, и шиъ Яловера Истамбуле кхаьчча, полицино дIалецира. Талламхоша дIахаийтира и шиъ Туркойчоьнна харца паспорташ даьхна чувеана хилар. Цаьргахь шайца кхин а харца Интерполан тоьшаллин кехаташ дара; оьрсийн масех стеган Iедалан суьрташ дара, пхиъ буйнахь лело телефон а, флешкарташ а, Iамеркан долларш а дара.\nФлешкартана тIера схьаэцначу информацино гучудаьккхира шпион хиларх шеко йолуш цу шимма машенаш дIахIитто меттигашна а, машенийн ноьмарашна а, кхерамзаллин камерашна а, хьешан цIийнан чоьнашна суьрташ даьхна хилар. Цул сов цара терго еш хиллера хIора сохьтехь кхерамзаллин камеран позицийна, царна суьрташ а дохуш. Полици хIинца флешкартана тIера дIаяйъина информаци меттахIотто гIерташ къахьоьгуш ю.


Талламан комитетан Къилбаседа Кавказерчу коьртачу урхалле арз хьажийна, Нохчийчохь 2017-чу шеран Дечкен-беттан 26-чу буса 27 стаг лачкъор а, вер а толлуш, бехктакхаман гIуллакх цагIатторна дуьхьал.\nШен орзехь адвоката Немов Александра тидам тIебохуьйту оцу ирчачу хиламца дозу керла хьал гучудаларна. Иза ду "Новая газетехула" Кадыров Ахьмадан цIарахчу полкехь полицин гIаролан №2 ханехь болх бинчу Гезмахмаев Сулимана дина тоьшалла. Цо ша еллачу интервьюхь дийцина лецначу нахана тIехь гIелонаш ярх лаьцна.\nБехкталламан гIуллакх айдар зуьйш дIабаьхьина болх кIезиг а, озабезам беш а, низам талхош а бина, билгалдоккху Немовс.\nБехктакхаман гIуллакх цаайдарх болу сацам тIеэцна 2018-чу шеран Чиллан-баттахь. Бакъоларъяран цхьаьнакхетараллаш дуккхаза а гIиртина цул тIаьхьа и сацам кхелашка юхабаккхийта, амма аьтто ца баьлла.\nАдвоката Немов Александра болх бо бакъоларъяран "Мемориал" центрца (Оьрсийчоьнан Iедало арахьарчу агентийн статусе яьккхина "Мемориал", амма "Мемориало" тIе ца иза - ред.).


Путинна совгIат дохьуш вогIу шемахо Ростов-гIала кхаьчна\nРостов-гIала кхаьчна Шемара вогIу Аззам Iаднан. 8 бутт бу иза говрахь Димаьшкъара Москва кхача лаам болуш араваьлла. Терроризмца къийсам латтош волчу Оьрсийчоьнан президентна Путин Владимирна даггара баркалла а олуш, цунна Iарбойн говр совгIатна яла лаам болуш лела Аззам.\n"9 шо ду Шемахь тIемаш лаьтта. Исс шо ду доллу дуьненчуьрчу террорхошца шемахой лета. Оьрсийчоьно а гIо до цу тIехь. Оха даггара баркалла боху Путинна а, шун къомана а тхуна тIехIиттарна, хьал хийцарна", - аьлла Аззам Iаднана.\nГоврахь йолийначу вояжна кхин а ши бутт хан яйа дагахь ву иза. КарабогIучу беттан 15-чохь Москварчу ЦIе майдана кхача Iалашо ю шен боху цо. Цигахь Путин Владимир ган а, цунна шегара говр совгIатна яла а дагахь ву ша аьлла, дийцина журналисташка Аззам Iаднана.\nМаршо Радионо Лахьан-баттахь яздира, говрахь ГIалгIайчу кхаьчна Шемара яздархо Азам Iаднан аьлла. Пхи эзар киламетар йолу "Шема - машар" цIарца цо Димаьшкъара йолийна хилла тур йоьрзур ю Москвахь.


ТIоговзанча — Сердало\nМоцагIа-моцагIа, ГIалгIайчен лоамашка вахаш хиннав Iалаьмате йоккха говзал йола, Шодаг яхаш цIи йола тIоговзанча. Вайцигара тIох хьалъеш мел йола гIишлош: вIовнаш, ердаш, гIалаш, элгацаш, сийленгаш, цIувнаш, селаш хьалдеча дакъа лаца хьехаш, мукъа вуташ хиннавац из, цун говзал йоккха хиларагI. Маьха эггара дезагIа хиннад вIов хьалъйоттара балхаш. Цу замалахьа ГIалгIай-Мехка этта Iадат хиннад, вIов йотталга, цхьан шера (365 дени буси) чакхдала дезаш. ГIала, баьча бартага хьежжа йиллача хана хьалъяь цаялара цхьаккха а бахьан теркаме эцаш хиннадац къамо, хIана аьлча «Ди довзаш вахалва» яха белгало керттера хиннай цар.\nВай тIоговзанчаша гIишлош дика йотташ хилар бахьан долаш, уж лоалахарча къамаша дIахьехаш хиннаб. Цу даькъе Шодаг а водаш хиннав каст-каста гIишлош йотта. Цу тайппара бIарчча гIап\nхьалйотта еза шийна, луш бола мах а къовсаргбац ше, аьнна, саг вайта хиннав Шодаг волча, цхьан воккхача аьлано.\nЦхьа воI мара кы дезалхо хиннавац Шодага, цудухьа шоай фусамага хьажа цIагIа вита кхы дезалхо воацандаь, воIага саг йоалае лаьрхIад цо, шийца воI а вугаргволаш. ХьоалчагIа дIадийрза цхьа ха яьлча наькъа арадовла деза вай аьнна, бахаб уж. Дикка никъ бича дас воIага аьннад:\n— Никъ лоацбе сона.\n— Сайна а бIаьхбенна ер никъ аз мишта лоацбергба? — яха хаттар оттадаьд воIо.\nДIахо никъ беш, дас дийхад шийна говр ялар.\n— Говр дика-м яр яларе, бакъда са аьттув-м бац из лаха, — жоп деннад воIо даь дехара.\nИштта дIахо а наькъа болхаш, дас цхьаькха дехар даьд воIага:\n— СаIехам бе сона, — оалаш.\n— Укх бIаьхача новкъа вай доагIаш, сай хьувзаш дола са Iехаде аьттув боацача аз мишта саIехам бергба хьона, са хьамсара да? — аьннад воккхача сага дувцачох ца кхетача зIамигача сага.\nЦигга дас, цIа ца дахача далац вай, аьнна, юхабаьхкаб наькъахой.\nШий маьр-даи мари цIавоагIаш вайча, нус духьала енаяц, цIа хIана доагIа шо, фу леладу оаш аьнна а хаьттадац. Фусаме чубаьлча, дас ладийгIад несои воIои вIаши деча къамаьлага.\n— ЦIа хIана даьхкар шо? — хаьттад несо.\n— ТIаха говр я аьлар сога дас. Аз сайна а йоаца говр мичара яхьаргъяр цунна? Тхо наькъа дIахо долхаш никъ лоацбе йоахар, саIехам бе яхаш дехар дора. Цо яхачох со ца а кхеташ цIадаьхкар тхо, цо юхадерза деза аларах.\n— Из-м къавеннавар, цунна-м ше фу дувц хац, шийна эшар фуд ца ховча кхаьчав воккха саг, — аьннад несо.\nЦул тIехьагIа массехк ди даьлча, из вай саг яц, йита еза аьнна дас аларах, йитай из воIо. Кастлушха керда зоахалол а хьоадаь цхьаькха саг йоалаяьй дас воIа. Кхы дукха юкъ ялалехьа шоаш хьош болча новкъа бахьа тоам бола мухь караийца арабаьннаб уж. Болхаш-болхаш да, хьалхагIа санна тIаха говр я, никъ лоацбе, саIехам бе яха волавеннав. ВоI юххьанца санна, цо яхачох кхеташ хиннавац. ХIаьта дас цIадаха деза вай, аьнна, юхабийрзаб уж. Уж боагIаш бIаргабайча, нус гаьнна духьала яхай царна.\n— ДIа а ца долхаш юха хIана дийрзар шо, гаьнарча наькъа долх аьнна ара ма даьннадарий шо? — аьнна, маьрдаьга хатта тоам ца а хеташ, шорттига марага хаьттад кхалсаго из дош.\nДас шийна ца хозачох ладувгIаш хиннад несои воIои вIаши деча къамаьлага. ВоIо дIадийцад сесага, дас шийгара дIадийхараш:\n— Цо никъ лоацбе аьлар, сона цо фу йоах хацар.\n— Ай, цунна хозахета хабар дувцаргдар-кх, — аьнна, хьалхара хьехар даьд сесаго.\n— Цо-м, кхыметтел тIаха говр я йоахар, — аьннад маро.\n— Воккхача сага говр я хьона Iаса. Хьуна петарашта юкъера, шалта теха цхьа гIадж яьккха дIалургьяр-кх, — аьнна, кхетаваьв цо мар, воккхача сага лоIамах.\n— СаIехам бе аьлар цо, — аьннад маро.\n— Хьа талса чу саьтал, кIоажам, моакхаз хилча, тхьамка, хьажкIий лордаш Iалашъйича, лотаяь гIаьле дIаяла езар. Цох саIехам хулаш дIахо гIоргдар шо, — аьнна, кхоалагIа хьехар даьд мара цу хьаькъалерча кхалсаго.\nЦIаькха наькъа кийчо а яь араваьннав даи воIи.\n— Никъ лоацбе сона, — аьннад дас.\nЦунна хозахета къамаьлаш де волавеннав вож.\nБолхаш-болхаш цхьа ха яьлча:\n— Говр езар сона, — аьнна дийхад дас.\nВоIо хьун йистера шалта теха яьккха бIаринга Iаса, шалта кIалар урсаца шаьр а яь дIаеннай даьга.\nВоккхача сага ше-шийца хетаденнад:\n— Даьлора, тха керда ена нус цIагIа йита тоам болаш я, маькара а ира хьаькъал долаш а я, — аьнна.\nДи сайрангахьа лестача дас аьннад:\n— СаIехам бе сона.\nТIаккха воIо, хьажкIий лорда юкъе тхьамка дилла хьоарчаяь яь, кIоажами моакхази вIашка дилла, саьталца сийгаш теха лотаяь гIаьле еннай даьна.\nДи сайренгахьа лестача цхьан юрта йистера фусам леха бийса а яьккха, сецца новкъа ваьннав даи воIи. Наькъа болхаш дас къамаьл доладаьд:\n— ВоI, хIанз аз хьайга дIадергдолча къамаьлага лерг дилле ладувгIалахь. Шозза а вай наькъа арадаьлча, хьогара сайна дезар, хьакъ долча тайпара хьадеха ца ховш вацар хьона со. Сона хов, аренца лела Iема хьо воацалга. Хьогара айса хьадехаршца со тахка хьежар хьа маькарло. Къаьстта сона лайнар дар, вай цIагIа ютача кхалсага хьаькъал, говзал йоккха хилар. Аз яхар а даь, хьалха хинна сесаг йитар Iа. Дика а да йита. Вай саг яцар из, цул совгIа Iовдала а яр из. Цхьабакъда, хIанз вай хьона йоалаяьр дика, эздел долаш саг я. Из сона гучадаьлар, цун хьехамца селхан вай новкъа доагIаш Iа леладаьча гIулакхех. Аз мел аьннар нийса кхета а даь кхоачашдир Iа. Къаьгга гуш да, аз нундоагIаш аьнна, тардаь маIан дола къамаьл дашха а нийса кхетаде ховш хиларал совнагIа, цар чулоацам хьона нийса бовзийта ховш долга. ХIанз воай цIен сагото е ца езаш, сапаргIатта къахьега мара дезац вай шинне. Кхача лаьрхIача дIакхаьчача хьона ховлда фусамда Iалаьмате маькара, сутара, са яь ца валлал боккха боахам болаш саг волга, воккха аьла хиларал совгIа. Болх дIаболабича цун цаI мара йоацача йоIага дог даха волалелахь, кулга оамалца къамаьлаш а деш, сона ца ховш санна кеп а увттаеш. ДIахо де дезараш гуш-хозаш хургда вайна. ГIалгIай Мехка санна вIов йоттара ха хоадам баь яц. Цул совгIа мел эш гIум, тIой, кхерий, жагIа, кIир, кечалаш, цIарацIура, варбасташ, осташ, дIамаш, гонаш, сормасташ, гамажа оасаш, лаьзаш, новкъостал де Iуй шорта хургба. Къона волаш сай даьца укхаза вена, гIалаш йотташ къахьийгад аз. Бакъда лургба аьннача маьхах ах мара хьабеланзар тхона укхан дас, тешаш хиннаболлаше а. Из а воккха аьла вар. Укх наькъа а кулг-кулгах теха, тешаш а болаш мах бергба вай шинне, бе безача балхах.\nКастлушха шоай болх болабаьб даси воIои. Iалаьмате кадай, тIахъаьнна вола зIамига саг ший керчура са санна везавеннав гIалий корах къайлагIа арахьежача, сувналла ягIача аьлан йоIа. Юххьанца кулга-оамалах цунца къамаьлаш де волавеннав зIамига саг. Цхьабакъда, кастта цар мотт кхетабе а волавеннача цун, наггахьа къайлагIа цунга дош ала аьттув боалаш а хиннаб. Царна юкъера дог-безам чIоагIденначул тIехьагIа йоIо аьннад цунга:\n— Ер гIала хьалъетта шоаш йистедаьлча, шо доаде лаьрхIа ва тха да. Лоралуш хилалаш. Дала ваьча, са чудоаллача сага ер къамаьл аз хьайга даьлга ма хайталахь. Тха даьна хет, оаш тха къаман мотт вIалла а кхета ца беш санна.\nЙоIо шийга даь къамаьл цо даьга дIааьннад. Цу хана денз шийна ховшшехь а гIала оагIора йотта волавеннав воккха саг. Кастта аьлано аьннад:\n— Фуд ер? ГIала оагIора йотташ ма дий шо.\nТIаккха тIоговзанчас аьннад:\n— Воккха хиннав со. БIарса лаьгIденнад. ВоI укх балхах кхеташ вац. Шийга аьнна новкъостал дарал совнагIа хIама дац цо.\n— ТIаккха мишта нийсъе воал хьо, иззал дукха кхоачам а къахьегам а дIабаха гIишло? — хаьттад воккхача аьлано.\n— Из-м хала болх бацар, нагахьа санна са цIагIа йисса, гоама етта гIала нийсъю аьлх хьая ши саг Iа вохийтаре.\n— Мала вахийта веза аз? — ший аргIах хаьттад ковна дас.\n— Тешшаме хилийта хьай воI а вахийта. Мухь текхабе Iу уллув ваккха.\n— Дикан-д, — аьнна, уж шиъ наькъа вахийта кийчваьв аьлано.\nУж арабоалаш воккхача саго аьннад аьлан воIага:\n— Шоаш кхоачача кхаьчача, гоама етта гIала нийсъю аьлх дIаяхьа дахкийтад тхо аргда оаша.\n— Кхы фу ала деза оаха? — хаьттад вокхо.\n— Къайг дIахеца, кер дIадехка алалаш. Фусамерча кхалсага ховргда шоана де дезар.\nЦа говш тIоговзанча вахача шахьаре, дошца дIакхаьчаб наькъахой.\nНаIарга а баха шоаш бена никъ дIабийцаб цар воккхача сага несийга:\n— Хьа маьр-дас, гоама етта гIала нийсъю аьлх яхьа дахкийтад тхо, — аьнна.\nТIаккха фусам-нанас жоп деннад:\n— Из магIа шахьар чу хьалъйихьа цIагIа яц. Шо а шун дой а кIаьдденнад, гаьна наькъа хьадахкарах. Фусаме чудовла, салаIа шоашта, пхьор-марта даа. Аз тховсара коара-картара кагирхой бахийта чуяйтаргъя из. Сецца новкъа а даьнна цIагIоргда шо. Кхы хIама аьларий воккхача саго, — хаттар даьд цо, цул тIехьагIа.\n— Кер дIадехка, къайг дIахеца йоахар цо, — жоп деннад аьлан воIо.\nЦигга хьаьший фусаме чу бовлийта, царна даар-малар а оттадаь, уйла яьй несо:\n«Ва нах гоама етта гIала нийсъеш аьлх ма хилац. МоллагIа бале а царна цхьа кхерам болаш гIулакх нийсденна хила деза. Кер дIадехка, къайг дIахеца яхачун маIан да, кер-аьлан воI, къайг-Iу». Цунах шийна мел хетар маьрцIаьшка дIадийцад цо. Цигга аьлан воI ларма чу а велла, Iу цIавахийтав. ДIавохийташ Iунага аьннад цар:\n— Ааьланга алалахь, тха ши саг маьрша а волаш, лургба аьнна белгалбаь мах дIа а бенна Iа цIа ца вайте, хьай воIах ваьннав хьо, — аьле.\nИштта ший дас мел яхар воIо дарах, цун сесаг маькара хиларах арабаьккха никъ хинна цIенах кхийттав даи воIи.\n← Безамца лотабенна сийг


ГIалгIайн жигархо вер: ларамза хилла ду, я иза вен Iалашо хилла?\nВийначу жигархочун Ведзижев Юнусан дакъа дIадолла схьа ца ло ГIалгIайчуьрчу ницкъаллийн структураша. Адвокато Оздоев Басира бина цунах лаьцна хаам.\nКарарчу беттан 16-чохь иза лоцучу заманчохь вийна ву Ведзижев. Нохчийчоьнца латтанаш хуьйцуш бинчу бертана дуьхьал хиларца гоьваьллера иза дуьххьара.\nВедзижевн гергарчарна хетарехь, иза вен тIаьхьабевллера цунна Iедалхой. Оцу гIуллакхца болчу цакхетамех яздо Кавказ.Реалиино.\nСтохка Зазадокху-баттахь дуьйна бIаьрг тIехIоьттинера полисхойн Ведзижев Юнусна, ГIалгIайчоьнан Нохчийчоьнца латтанаш дIасадоькъуш барт хиллачул тIаьхьа Магасехь хIиттийначу митингашка иза ваьлча.\nКху шеран Чиллан-баттахь ВедзижевгIеран хIусамах хьовса баьхкира. Юнусан хIусамнанас дийцарехь, герзашца чубогIу нах гича, ша вен дагахь бу уьш аьлла хетта иза, вада гIоьртира. ТIаккха герзаш детта буьйлабелира ницкъахой. Гайх а, куьйгах а, когах а хIоьънаш кхетта, чевнаш йира Юнусна.\nЦул тIаьхьа полисхоша дIахьедира, жигархочун цIа чохь дуккха а герз карийнера шайна аьлла. Бакъду, тоьшаллаш ца гайтира цара, билггал тIеман герз хиларх.\nВедзижевс чIагIдора, шен туьканахь бакъо а йолуш ша духкуш хилла имитацин герз дара иза аьлла.\nТIаьхьо полисхоша дийца даьккхира, ша духкуш хилла имитацин герз боккъал а долчу тIеман герзе дерзош чоь хиллера цо кечйина аьлла.\nИштта даредора цара, 23 автомат а, Калашниковн пулемет а, карабин а, "Борз" тапча-пулемет а, 12 тротилан шашка а, ши граната а, йиъ кеп-кепарчу маркехь тапча а, иштта, тайп-тайпана патармаш а дехира шаьш Ведзижевн цIийнах аьлла. Ткъа жигархо къар ца ло, и дуьйцу герз цара шена тесна дара бохуш.\nМангал-баттахь жигархочо дIахьедар дира видео а йоккхуш, экстремизмна дуьхьало латточу Центран белхахой ша вен лууш бу аьлла.\nИштта, цо чIагIдора, камераша дIаязйина хилла видео ю шегахь, цу тIехь гуш ду полисхоша шен хIусамера еза хIуманаш а, ша духкуш хилла имитацин герз а чуьра араоьцуш. Къаьстина, оцу герзан мах масех эзарна тIера цхьа миллион ах миллион сом гергга хилар а.\nКхин а цхьа бутт баьлча, карарчу шеран Товбеца-баттахь, Юнусан хIусамнанас гIо дехнера ГIалгIайчуьрчу омбудсмене, амма цуьнгара кхин жоп ца хилира цунна.\nОцу заманчохь Хорова Мариама хаамбира Кавказ.Реалиига, ша Оьрсийчоьнан Талламан комитете яларх, РЕН ТВ канална арз деш. Телехьожийлан йоьдучу эфирехь цуьнан цIийнда тIемало ву аьлла, дIакхайкхийнера цара.\nГIадужу-баттахь ша шолгIа лаца гIортталц Iедалх ведда лийлира Ведзижев. Кавказ.Реалиина еллачу интервьюхь дIахьедира цо, ша лаца гIортар 2018-2019-чу а шерашкахь митингехь хилар ду, амма шена дагахь а дацара, террорхошца уьйраш хилла аьлла, шена бехкаш дохкур хилар.\nЛерина операци я ларамза хилларг?\nШа веле масех де хьалха инстаграмерчу шен аккаунтехь пост зорбане яьккхира Ведзижев Юнуса, ша вен гIерташ бу аьлла, хаамбеш.\nГIадужу-беттан 16-чохь суьйранна хаамийн гIирсашкахь яздора, Наьсарахь дIаяьхьначу спецоперацехь " ВАЗ-2106 машенна урхалла деш хилла тIемало вийна" аьлла. ТIаьхьо билгалделира, вуьйцург Ведзижев вуйла.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министралло хаамбарца, полисхоша жигархочун машен сацийнера, цул тIаьхьа эккхийтар а хуьлуш, машен егира аьлла. Масех минот яьлча кхаьчначу орцанхоша дIаяйира цIе, амма аьтто ца белира машенлелорхо кIелхьарваккха.\nВедзижевн хIусамнанас бехкебе ницкъахой шен цIийнда верна.\n"Велла вац, вийна ву. Машен ша шех ца иккхина, цара эккхийтина ю. Гинчара а дуьйцура, цкъа хьалха герзаш дийлира бохуш. Массарна а дика хууш ду, машен чохь волчу цунна хьалха герзаш тоьхна, цул тIаьхьа машен эккхийтина", - аьлла, дIахьедо Хорова Мариама.\nВедзижев билггал Iаш хиллачу цIийнах а, тIаьххьарчу беттанашкахь иза хьулвелла ваьхначу хIусамах а талламаш бина, амма хIуммаъ а карийна яц.\n"Барам боцуш вер ду"\nКавказ.Реалиина комментари яла реза ца хилира Ведзижевн адвокат Оздоев Басир, хIунда аьлча, цуьнан гIуллакх хIинца а листина далаза ду.\nЖигархо верах лаьцна дийца дуьхьал хилира цуьнан хIусамнана а. ХIокху хьолехь шена хала ду цунах лаьцна дийца элира цо.\n"Яблоко" регионалан декъан куьгалхочо Муцольгов Руслана Кавказ.Реалиица хиллачу къамелехь дIахьедира, гIалгIайн протестийн боламан байъинчу жигархойх Ведзижев шолгIа ву аьлла. 2018-чу шеран ГIуран-баттахь вийра Росгвардин эскархоша Хашагульгов Муслим.\n"Опора России" юкъараллан организацин декъан куьйгалхочо Оздоев Мохьмада "барам боцуш ду цуьнан вер" элира. Бен дац, митингца доьзна хиллехь а, ца хиллехь а аьлла хета цунна.\n"Харцонах халкъ Iалашдан бакъо а, ницкъ а белла, амма оцу юкъанна нах бойъуш, Iазапаш лелош, нуьцкъаша ахчанаш дохучу нахана шога таIзар дан догIу", - боху Оздоевс.


Малхбузено дикачу агIор тIеэцна Оьрсийчоьно а, Украино а герзаш деттар сацош яьхна хьалхара гIулчаш\nМалхбузено Оьрсийчоьнна дуьхьал кхайкхийна санкцеш дIайохур ю, нагахь Москохо Минскехь динчу маслаIато бохург кхочуш а дахь, Украинин суверинитет лара а ларахь. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Кхаарин дийнахь Германерчу Любикехь цхьаьнакхеттачу Джи-7 олучу тобанна юкъайогIучу 7 пачхьалкхан арахьарчу гIуллакхийн министрша тIеэцначу коммюникехь.\nМинистрша реза хиларца тIеэцна Оьрсийчоьно а, Украино а герзаш деттар сацош яьхна хьалхара гIулчаш. Цуьнца цхьана цара билгалдаьккхира дисинарг а сихха кхочуш дан дезаш хилар.\nДжи-7 тобан арахьарчу гIуллакхийн министршна хетарехь, Оьрсийчоьно ша сепаратисташа лоруш хиларх пайда а эцна Iаткъам бан беза цаьрга бина барт кхочуш бойтуш.


Нохчийчоь -- Дуьненаюкъарчу Исламан конференцехь, Соьлж-ГIала, 06Тов2012\nНохчийчохь кху беттан 25-чуй, 26-чуй деношкахь рогΙера исламан конференци дΙаяхьа кечлуш ду Нохчийчуьра Ιедал. КΙезиг-дукха а доцуш, цунна а дуьненаюкъара форум аьлла цΙе тоьхна. Кхайкхина бу дуккха а мехкашкара Ιеламнах, политикаш, хьаькамаш.\nГуламехь дакъалаца резахилла 25 пачхьалкхера Iеламнах, боху нохчийн муфтиятан коьртехь волчу Мирзаев Султана. Кхечу пачхьалкхашкара хьеший боцуш, цо хааме даккхарца, Соьлжа-гIала кхочур бу Оьрсийчоьнан кIошташкара цхьамогIа динан дай а. Мирзаевс дийцарехь, Нохчийчоь а, Соьлж-ГIала а йовза ойла кхобуш хиларал совнаха хьешийн лаам бу Кадыров-Воккхачуьнан коше бовла а.\nДинан урхаллин хьаькамо билгалдоккху, «Ислам - машаре кхоллараллин дин» цIе йолу рогIера гулам-форум а Кадыров Ахьмадан сий-лерамна вовшахтухуш хилар а, цуьнан жамI деш цигахь леррина сацам тIеоьцур хилар а.\nБусалба дин довзарехь, цунах долу хаарш кIаргдарехь, шордарехь мел маьIне лору ахь кху деношкахь Соьлж-ГIалахь дIахьонболу гулам? Цу хаттарца со къамеле ваккха гIоьртира масех молла а, имам а. Амма Теркйист-кIоштан НогIамирзин-Юьртара, бусалба дин довзаран лехамехь волу Лечиев ШахIид бен хIоьттина вац цу хаттарна жоп дала.\nОфициало чIагIдарехь, бевзаш болчу Iеламнаха Соьлжа-гIалин гуламехь дийцаре дийр долчу хаттарех коьртаниг цхьаъ ду: Муха тардала а, ларадала а деза цхьаьна бертахь дин а, Iедал а? Меттигерчу куьйгалхоша къайле ца йо, дино а, Iедало а вовшийн тIе а дузуш, бертахь болх баран къеггина масал Нохчийчоь хиларан.\nИсламан конференци хир ю Нохчийчохь