Аьрзунан, цхьогалан доттагIалла.\nЦкъа цхьана хенахь аьрзу а, цхьогал а хилла ши доттагI. Шиммо а кIорнеш а яьхна, аьрзуно, стигала долий, стигалахь лохуш, цхьогало лаьтта тIехула йорт етташ, лаьттахь лохуш, оцу кIорнешна ижу лаха ара а долуш, дехаш хилла и шиъ.\nЦкъа, цхьана дийнахь, гуттар а санна, арадаьлла хIара шиъ ижу лаха. Аьрзу,тIомадаьлла, стигалхула дIадахна, цхьогал, ша ижу лаха цунна тIаьххе дIадогIу а моттийтина, аьрзу гена даллалц коьллашлахь лечкъаш а Iийна, юхадирзина, кIорнеш йолчу деана. Аьрзун цхьа кIорни а йиъна, иза цIадогIучу хенахь дуьхьал а даьлла, делха хиана цхьогал. Ижу лаха дIадаханчуьра догIу аьрзу цIакхаьчна. Доьлхуш хиана Iаш долу цхьогал а\nгина, тIома цунна юххе охьадоьссина, аьрзуно аьлла цхьогале:\n– Хьуна хIун хилла? Хьо стенна доьлху, цхьогал?\n– Боккха бала боьссина вайшинга: цхьа кIорни йоцуш ю вайшиннан, – аьлла, жоп делла цхьогало.\n– Хьайниг яц, я сайниг яц? – аьлла, хаьттина аьрзуно.\n– Хьан-сан-м вайшиннан хIун дара, – лаг деханиг яц-кха, – жоп делла цхьогало.\n– ХIун дер тIаккха, – аьрзуно а аьлла, шайн-шайн чудирзина ши доттагI.\nШолгIачу дийнахь а аьрзу ижу лаха арадолуш, цуьнца ара а даьлла, ша лаьтта тIехула тIаьхьадогIу а моттийтина, аьрзу стигалахь бIаьргана къайладаллалц коьллашлахь лечкъина а Iийна, иза къайладаьлча, юхадирзина, кIорнеш йолчу деана цхьогал. Аьрзун кхин цхьа кIорни а йиина, иза цIадогIучу хенахь дуьхьал а даьлла, доьлхуш Iаш хилла цхьогал юха а.\nИжу лаха даханчуьра деана цIакхаьчна аьрзу. Къаьхьа доьлхуш Iачу цхьогале хаьттина цо: «Хьуна хIун хилла, цхьогал? Хьо стенна доьлху?» – аьлла.\n– Боккха бала беана вайшинна тахана а, – жоп делла цхьогало. – Тахана а цхьа кIорни йоцуш ю вайшиннан.\n– Хьайниг яц, я сайниг яц? – хаьттина аьрзуно цхьогале шозлагIа а.\n– Хьан-сан-м вайшиннан хIун дара, – лаг деханиг яц-кх, – жоп делла цхьогало.\nШозлагIа а: «ХIун дер тIаккха, Iожалла сацалур яц-кх», – аьрзуно а аьлла, шайн-шайн чудирзина ши доттагI.\nКхоалгIачу дийнахь а аьрзу ижу лаха арадолуш, цуьнца арадаьлла, ша лаьтта тIехула цунна тIаьхьа доьду а моттийтина, стиглахь аьрзу къайладаллалц, коьллашлахь лечкъаш а Iийна, иза къайладаьлча, юхадирзина, кхин цхьа кIорни а йиъна цхьогало. Иза тIаьххьара кIорни хилла аьрзун. И тIаьххьара кIорни а йиана, аьрзу тIома цIадоьрзу долчу хенахь цунна дуьхьал дахана, делха охьахиана цхьогал. Деана доьлхуш долчу цхьогална тIекхаьчна аьрзу. Хаьттина:\n– Хьо ма къаьхьа доьлху, хьуна хIун хилла, цхьогал?\n– Боккха бала бoьсcина вайшинна тахана a: кxин цxьa кloрни а йоцyш ю вайшиннан, дистxилла цxьогал.\n– Хьaйниг яц, я сайниг яц?\n– Хьaн-сан-м вайшиннан хlун дара, лаг деханиг яц-кх,–жоп делла цхьогало.\nЦxьoгале дист a ца хyьлуш, шен бена чу дахана aьpзу.\nИ гlyллакx хиллачул тlaьxь a дукха хан зама ялалe aьpзуно цхьогалe aьлла:\n– Далoxьa, цxьoгал, ворxle a стигалан laьpшашкахyла тlaм тохий, сакъeрий дола вайша?\n– Со муха догlyр ду хьоьца цига: тlемаш ма дац сан xьoьца тlомадала? – дуьxьaло йина цхьогало.\n– Схьaдола, сан букъa тle хаа, ac доккxур ду xьо стигалан laьpшашка-м! Сакъийрина доьpзур вaйша, – цхьогална тlexaа букъ кleл хlоттийна aьpзуно, ши тIам баржош. Дахана aьpзун букъa тle хиaна цxьогaл. Стигала дaьлла aьpзу, тlaьхь-тlaьxьa лакха айъалуш, гуoнаш доxуш. Иштта стигалан laьpшашка хьалaкxaьчна aьpзу, шен букьa тle хaийна цxьогaл a долуш. Малхана кleл xьaлакхаччалц боxург санна laьpшашка хьaла a дахана, кxин цкъa a нийcса хьала a xьaьдда, цlаьxxьaна шен ши тlам дeгlaна тle таlош, хьaдарexь дегl дахдеш, тlyлгал чехка лaьттexьa чухахкаделла aьpзу, дегle шок тухyьйтуш. Букъa тleра хецаделла цxьогaл, хIаваэхь хийзаш тIекIелдуьйлуш, лаьтта «дуссуш» хилла.\nДахана шен ши тlам баржош цxьoгална юххе иккхина:\n– Ала-дийца хlyма дуй хьaн, цxьогaл, доттагIчуьнгa? – aьлла aьpзуно.\n– Дийца хIуманaш-м, xьо даха, дара сан,– жоп делла цxьогaло, вyьшта, мlaраш дlатаса, меттиг яц-кх...\n#нохчийнмотт #туьйрнаш #чеченскийязык #стела1ад #стихаш #бераш #дошам


Айдамирова Аймани — Нохчалла.com — Чечня, чеченцы, обычаи, традиции, история и многое другое\nАйдамирова Аймани йина 1965 – чу шарахь Т1ехьа – Мартанан районан Сема1ашка юьртахь. Диъ шо бен хан яцара йоь1ан Дуьххьара вайнехан эшаршка а, иллешка а безам баханчу хенахь. Къаьсттина йо1а къобалдина дара Айдамирова Мареман аз.\nЭшаршка болу безам, х1уъа дича, д1а ца болура дагара. Школехь доьшуш йолчу хенахь дакъалоцура исбаьхьаллин самодеятельностехь. Цхьана хенахь дакъалецира Ленинан ц1арах йолчу ДК – хь хиллачу исбаьхьаллин самодеятельностехь. Цигахь 1981 – чу шарахь ойла хилира корматаллин сцени т1ехь болх бан. Х1етахь Нохч – Г1алг1айн филармонин «Илли» тобане д1акхойкхуш бара корматалла йолу кегирхой а, мехкарий а. Х1етахь шен йишица Маликица (х1инца вайца яц Малика) еара шаьшинна говзалла гайта филармони. Ч1ог1а реза хилла т1еийцира Малика а, Аймани а «Илли» тобано. Иштта кхоллаелира церан эшарш.\nЦул т1аьхьа Эдисултанов Шит1а вовшахтоьхначу «Самукъане сахьт» ц1е йолчу эстрадни тобана юкъа еара Аймани. Оцу тобанехь болх бира Айдамирова Айманис дукха шерашкахь, дукха концерташкахь дакъа лоцура цо. Цуьнан хаза аз дезаделира вайн халкъана. Цул т1аьхьа вовшахтуьйхира «Жовх1ар» ц1е йолу мехкарийн тоба а халкъан артистка Айдамирова Аймани а.\nЦуьнан репертуарехь дуккха ю нохчийн халкъан фольклорни эшарш, иштта: «Ламанаш», «Сан Даймохк», «Йо1ур ю нохчийчу машаран б1аьсте», амма халкъо концертехь сих – сиха дехарш до хьлхалерчу Темирбулатова Сиржанан дешнаш т1ехь язъйина «Х1ай нена дашо малх» ц1е йолу йиш лакхийтор доьхуш.\nВайн нохчийн поэтан дешнаш т1ехь язъийна ша мукъамаш баьхна эшарш ю Аймани. Х1инца шен корматалла лакхайокхуш къахьоьгуш схьайо1у Айдамирова Аймани.\nПросмотров 9 110\nАйдамирова Аймани на чеченском языке


ХЬЕХАРХО, МАЙРА ТIЕМХО — Сердало\nВай мехкарча кхыча юрташка бахача наха хоза ца хете а, СурхотIе улла моттиг Iалам дIаьхий долаш я. Укхаза да хьасташ, гувнаш, ораш, аьлеш, долха хиш, хьунаш. Вешта аьлча, бокъонца лоаман юрта хила дезача тайпара сурт да цундар. Цунца дувзаденна хиннад дуккхача цIихезача наьха вахар. Укхаза ший хана школе къахьегаш хиннав гIалгIай йоазонхо хинна Зязиков Бахьаудин. Цо яздаь «Турпала вахарцара ийс ди» яха книжка-повесть хетадаьд Граждански тIема турпал хиннача Нальгиев Мандречоа. Сурхо тIа кхийна хиннав из а.\nДукха ба цигара хьабаьнна вайна кIезига бовзаш бола турпалаш а. Царех цаI ва Арчаков Бексолта Берса. Со зIамига кIаьнк волча хана денз, цун цIи хеза а из ше бIаргавайна а ва со. Наьсарерча тIема комиссариате хинна чувенача тха воккхагIа волча вошас аьлар: «Военкомата уйча хьалтеха доаллар Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа хиннача Арчаков Берсий сурт». Из бIаргавайна вовзаш деце а, тхона хоза хийтар тхоай юртара, тхоай тайпан саг иштта денал долаш хинна. Цул тIехьагIа дикка ха яьлча, тхоай цIагIа из вайна а, цун оаз хеза а ва со. Цу хана цо ше ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» завода болхлой хьаийбеча отделе балха ва аьлча санна хет сона, цхьаннахьа йоазонца цо ше из белгалдаьдеце а. Из вар лакхарча дегIара, тIехваьнна тенна воацаш, дегI диза долаш къонах. Иккаш (эскара эпсара ювхаераш), галфе хачи ювхар цунна, тIемхойчарех таралесташ яр коч а. Бакъда, даггара дагадоха воларах, цун керта тIа фу туллар дагадоха маганзар сона. Бакъда цун йоIа Томас яхачох, цо лакха вайнаьха кий лелаеш хиннай. Из тха фусаме нийсвалар а цаховш нийсденна хIама дацар. Тайпан хинна ца Iеш, кхоаччара гаргара саг вар Бексолта Берса. Цох а цун дезалах а дукха хIама сайна хой а, Наьсарерча музеера из вувцаш дола каьхаташ дайзача со цецваьлар. ДIахо аз мел дувцар ший кIийленга каьхаташ дадаш да.\nАрчаков Бексолта Берса (тIехьа а долаш, язйора цо ший цIи) ваь хиннав 1910 шера Сурхо тIа. Бакъда цун учётни карточка тIа из, кIеззига хинна а ца Iеш, дикка эргаш да. Из «Къилбаседа хIирий АССР Коста-Хетагуровски района Сурховка яхача юрта ваьв», аьнна, яздаьд. Хетаргахьа, из карточка оттадаь хиннад вай Сибре дигачул тIехьагIа, цу хана иштта цIи тилла хиннай Наьсарен районах. Атта зама хиннаяц цунна нийсъеннар. Паччахьа Iаьдал хиннад къеча наьха хьакъ дуаш даьллар. Дешар, Iаьдала болх, алапи яхараш санна дола дешаш дукха хьехадеш хиннадац. Паччахь вохавеча хана, ворхI шу даьнна кIаьнк хиннав Берса. Хьужаренаш юрташка хиннилга, Сурхо тIа мутаIаламаш дешаш хиннилга ховш да. Из дешар а цо дийша хиннад аьнна хет сона, хIана аьлча воккха хинначул тIехьагIа а КъорIа дицдаланза а деша ховш а хиннав из. Мичахьа дешаш хиннав Берса дунен дешар? Цу шин дешарах малагIа хержа хиннад цо? Хьагучох, цхьаннегахьа озабезам ца беш, шаккха дешар довза гIерташ хиннав юртара кIаьнк. Школе дийша, каьхата мотт, белггалара Iилмаш довзаш хиннавецаре, цунна дIахо дешалургдацар. Аз из хIана ях аьлча, 1932 шера цо чакхйоаккх Буро тIара хьехархой техникум. Цунга дешийта атта-м хинна хургдац, хIана аьлча, да-нана 1917 шу хьатIакхаччалца къе боахка ахархой хиннаб. Революци яьлча, 1934 шера денз колхозе болх баьб цар. Сурхо тIа хила а хиннай колхоз. Цига болх беш хиннача нахах цхьабараш бувцаш хезаб сона а. Масала, цига цхьан юкъа кулгалхо хиннав са даь-да Эсолта Iусман, цига къахьегаш хьавенав Евлоев Инала Махьмад. Дувцаш хезад, цигарча ахархошца къамаьл де НКВД хьаким Ханиев Махьмад вена хиннав яхаш а. Болх дика дIабодаш хиннабац цигарча ахархой. Вешта аьлча, цу ханарча Iаьдала декхарех лоархIабеш хиннабац уж. Дезал зIамига хиннабац Инала Бексолтаи Оздоева Хьавайи, сона ховш, виъ воIи ши йоIи хиннад цар: Лорса, Берса, Мухьмад, Абоезит, Сахрат, Сахар. ХIанз цхьа Абоезит мара саг висавац царех. Вешта аьлча, гIулакх къахьега дезаш хиннад, хьадоагIаш ер ма дий аьнна доккха хIама деце а. ЗIамига волча хана денз, говр-ворда, гота лелае Iемарех хиннав Берса. Ах боахама нийса хиннад говр хилар. ДукхагIа мел дола боахама дукъ цо леладеш хиннад. Коа тIарча хьайбашта лаьрхIа аьлга вахар, Iанна доагаде дахча Iалашдар, ялат дIадер, цIа-карт деш хилча хьу яр, саьргаш дар, хьоашалгIа, дикан тIа, вон тIа вахар – деррига говра гIонца леладаьд. Цул совгIа, кагийча наьха беррига сакъердам, яхь лелаяр а говра дикалца, чехкалца, цунна доал де харца дувзаденна хиннад. Цу хана говр лелае Iамар, тIема хана чIоагIа накъадоал Берсанна.\nЗама хала хиннаяле а, дешар дагадоагIаш дукха нах хиннабеце а, Iилманца чам болаш, из Iомаде а, ший къаманна накъавала а гIерташ хьавенав Берса, кхувш воагIача хана денз. Из дика гуш да цун каьхаташка хьежача. 1924 шера Буро тIа хьайийлла хиннай гIалгIай хьалхара хьехархой техникум. Кхы а массехк шу даьлча, 20-гIа шераш чакхдоалаш, цига деша вода Сурхо тIара зIамига саг. Хетаргахьа аьлча, 18-19 шу даьнна хиннав из цу хана.\nХьалха школе дийша, цхьацца Iилмаш Iомадаь, дийша хиннав из. Цудухьа ала таро я, Берса техникуме деша отта кийчлуш, цу дешарца сакъердалуш хиннав аьнна. 1932 шера цо чакхйоаккх из, юххьанцарча школан говзал караерзаеш. Цунна тешал деш да РСФСР дешара халкъа комиссара кулг яздаь №153473 йола аттестат, из хьаденнад 1938 шера 23 июле. Укхаза теркам тIаозаш да цхьа хIама. 1932 шера техникум яьккха хилча, 1938-ча шера мара аттестат хьацадалар фу маIан долаш да? Уж шаккхе таьрахь дийша хилара тешал деча каьхата тIа латташ да. Из дувзаденна хинна тарлу вай область дIайоаккхаш, нохчех Iотохаш йола ха юкъеэккхарах. Хетаргахьа, вай йоазув а литература а кхелла нах Мальсагов Зоврбик а Беков Тембот а бовзаш хиннав Бексолта Берса, хIана аьлча техникуме из деша вагIача хана, уж шаккхе дийна хиннав. Цо из яьккхача шера цига деша эттав Базоркин Идрис, хIаьта Озиев Салман цул цхьа шу мара хьалхаваьнна хиннавац. Коммунистий мугIараш чIоагIлуш доагIа ха хиннай из. Цунна юкъеваха дагахьа, ше техникум яьккхача шера кандидаталла дIаэцар дехаш, заявлени язъю цо, цу хана ВКП(б) ГIалгIай обком хиннай. Лаьттар кегаенна ха хиларах, парте дIаэцар а дикка тIехьадоал. Вайгара Буро дIайоаккх цу юкъа, нохчийи гIалгIайи вIашагIтох, хьаю Нохч-ГIалгIай республика. Парте из дIаийцав 1938 шера ВКП(б) Нохч-ГIалгIай обкомо.\nШе хержача балха тешаме волаш, школе болх бе дIаволалу Арчаков. 1932 -1933 шерашка цо къахьег ГIалгIай областа чуйоагIаш хиннача Ахкий-Юрта. Хьалхарча лагIан лоархIам бола хьехархо хул цох. Царна тIехьа доагIача шин шера (1933-1935) йизза йоацача Галашкарча юхьерча школе къахьег. Балха тIа лакхвеш, 1935-ча шера из хьожаву Мужечарча йизза йоацача школан директоралла. ДIахо, шин шера цу гIулакха тIа хилча, 1939 шерга кхаччалца цу школан завуч а хьехархо а хул Берсах. Хетаргахьа, цун балха гIулакхаш во дIадолхаш хиннадац. Хьакимаша зув из, парте балха юкъеоз. Цу хана Галашкински оалаш район хиннай вай мехка. Цигарча ВКП(б) райкома болхлой хьаийбеча отдела кулгалхочун гIонча хул цох. 1940-1943-ча шерашка цу отдела инструктор, пропагандаи агитацеи отдела кулгалхо; ВКП(б) райкома секретарь хул. Парте болхлоша къахьегаш йола моттиг Мужеча хиннай.\n1943 шера январь бетта, Берса цу хана 33 шу диза зIамига саг хиннав, эскаре амал де вода. Из Галашкарча военкомато эскаре ваьккхача хана, фашисташ МагIалбике кхаччалца хьатIа а бита, цул тIехьагIа юхалаьхка хиннаб вай бIухоша. Царна юкъе майрал гойташ, моастагIчох мохк мукъабоаккхаш, хиннав Бексолта Берса а. 1944 шера 1 мае арадаьннача СССР Лакхехьарча Совета Президиума амарах, цунна енна хиннай «Кавказ лораярах» яха медаль (удостоверени Т № 047008). 1945 шера 9 мае цунна еннай «Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа Германи эшаярах» яха медаль. ХIаьта эггара цун доккхагIдола тIема совгIат хиннад ЦIеча седкъан орден.\n1938 шера цунна хьаденна хиннача тIема билета тIа дIаяздаьд, из гIашлой бIунцара (пехота) лейтенант, взвода командир хилар. ТIема хана (1943 шера март бетта) керта човнаш яь (контузи) хиннай цунна. Из бахьан долаш керта тIехк, хьоа човхабаь, юкъ-юкъе меттазлелхаш а хиннав Сурхо тIара тIемхо. Цхьан хана Наьсарерча музея кулгалхочо М. Зангиевас яздаьча каьхато геттара лоаца а дика а гойт эпсара тIема никъ: «Арчаков Бексолта Берса 1910 шера ваь хиннав. Галашка ваьхав. 1932 шера чакхъяьккхай педагогически техникум. ТIом беш хиннав лейтенант волаш. 1943 шера март бетта яь контузи хиннай цун. Госпитале иллав. Цунна еннай ЦIеча седкъан орден. 9-ча кавалерийски дивизе 34-ча полка эскадрона командира заместитель хиннав».\nТIом чакхбаьнна бокъонца котало яккхалца, эскаре гIулакх деш хиннав Берса. 1945 шера октябрь бетта (фашисташа шоаш эшара мукIарал даь 5 бутт баьнначул тIехьагIа) мукъавалийтав из тIема декхарех. Галашкара тIем тIа ваха саг Казахстане Iоваха везаш хул, мехках даьккхача ший къамо бихьа никъ ийца. Иштта кхоач из Петропавловски областа Ленински района Заградовка яхача юрта. Цу района Явленка яхача юрта баьхаб тха тайпан нах а къаьстта тха цIенбараш а. Ше хьоча наькъах цунна фу хийттад довза хала дац. Мохк лорабеш, 3 шера тIем тIа лаьттача сагах халкъа моастагIа ваь хиннав. ХIаьта а наха, яа сискал йоацаш, хьабе болх боацаш, хало озача хана, Iаьдало (1945 – 1949) из оттаву Петропавловскерча хьалхарча советски больницан гIишлоний коменданталла. Из ха я цо Богатырёв Iалихана Iалимат йоалаяьр а. Цу юкъегIолла (1946-1947) из деша отт Петропавловскерча сайран дешача партийни школе. Цига Iомадаьча ВКП(б) исторех, И. Сталина «Советски Союза Сийлахь-боккха Даьймехка тIом» яха книжка харах, СССР а доазол арахьарча мехкий а географи йовзарах, СССР а Казахстана а халкъа боахам меттаоттабарах йолча пхе шера планах кхеташ хиларах йиаш оттаю цунна. 1949 – 1953 шерашка цо къахьег Петропавловскерча вIашагIтехача гIалий тIарча больницан цIеной комендант волаш. Иштта (1953) болх бу цигарча царгаш тохача кабинета йоазош деш волча сага дарже. 1953-1957 шерашка цу больницан завхоз хул Арчаков Берсах. Уж дар мехках къоаставаь цо даьха тIеххьара шераш.\nЦхьаболча наьха сатем хиннаб, цIадахка мукъа баьнначул тIехьагIа цIа ца боагIаш, Казахстане а Киргизе а массехк шу доаккхаш багIа. Бакъда из сабар Бексолта Берсан хиланзар. 1957 шера август бетта из болх беш вар парте Наьсарен райкома орготдела инструктор волаш. ЦIа-м из кхы а хьалхагIа венавар. Ваха е Галашка а е Мужеча а водац из. Цун даьй баьха юрт яр СурхотIе. ХIанз ший тайпан наха, вежарашта юккъе ваха хов из. Сурхо тIара нийш йола моттиг дика йовз аьнна хет сона боккхагIчарна. Цу нийшта юхегIолла аьрда оагIорахьа дIалестача бах Арчаков, Ганиев язбайташ бола нах. Царех хиннав Бексолта Берса. Итт шера гаргга бу цо инструктора болх. Из фу ха хиннай (1957-1966) аз ца аьлча а дика хов, сол боккхагIа а са ханара а болча наха. Нах мехкабувлаш, керда боахамаш деш, промышленность, культура кхоллаш хиларца белгала яр из ха. ДукхагIйола транспорт дукъа йоахка говраш яр. ДагадоагIа, тикашка маькх кхухьаш лийннар а тIехьашка къайла цIа дагIаш, говр-ворда яр. Цу шерашка йир Наьсарера ГI. Ахриева цIерагIа «Электроинструмент» яха завод, трикотажни фабрика, культуран Дворец. Уж гIишлош хьалъяро дикка эргадаьккхар Наьсарен района бахархой вахар, хьал-таро. Болх бе а толамаш даха а йолаелар совхозаш. Царна юкъе а цIихеза яр «Назрановский», «Октябра 40 шу», «Экажевский» оалараш. Хьахулаш бар хьалхара къахьегама турпалаш. Лоацца аьлча, парте райкома болхлошта хьалхашка лаьттараш доккхий а бехктокхаме а декхараш дар. Уж толамца кхоачашдара ший дакъа юкъехьош хьавоагIар Арчаков Берса.\n1966 шера Бексолта Берса хьожаву Сурхо тIарча юрта Совета председатела балха тIа. ГIалгIай меттала аьлча, Сурхо тIа юртда хиннав из. Дукха биц цо из болх, бархI бетта къахьийгачул тIехьагIа, из цигара дIавоал. Цу хана 56 шу даьнна хиннав тIема доакъашхо. Хетаргахьа, дешаро, тIемо, Сибре вахьаро, халкъа боахам меттаоттабеш къахьегаро кIаьдваь хинна хила тарлу из, цул совгIа, тIемо яьча човнех верзанза а унахцIено дика йоацаш а хиннав вай мехкахо. СалаIа лаьрхIа хинначох тара да цо. Цунна 1966 шера август бетта персональни пенси хьожаду. Бексолта Берса ваьхав 1977 шера январь бетта ялхлагIча денга кхаччалца. ДIавеллав юртарча тайпан кашамашка.\nСона ховчох, тIема ветерана кхо воIи йоIи дар. ВоккхагIвола Бахьаудин сона дагавагIац. Из геттара къона волаш веннав. Руслан цхьан юкъа МагIалбике ваьхар. Цун пхи йоI, кхо воI да. Бахаш берригаш Сурхо тIа ба. Эггара зIамагIчун а 25 шу дизад. КхоалагIвола Сусан даь коа ваьхар ше мел вах. Карарча хана Берсий кхоккха воI воацаш ва. Ха яха боккхий нах беце а, сов йоккха юкъ юкъе ца йолаш, кхелхар уж. Из а дар саг цецвала мегаргволаш хIама. ЙоI цаI мара хиннаяц цу дезале. Цун цIи я Тома, дукхагIчар Тами оал цох. Из йолаш я, воI-йоI кхедаьд цо а. Сона сайна царех дикагIа вовзар Сусан вар. Шолжа-ГIалий тIа университете деша вагIаш, цхьан аьхки цунца гIишлош еча къахьийгад аз. ДогцIена, камаьрша, бегаш болаш, нах дукха безаш, ше царна везавалийта ховш вар Сусан. ЦIаккха цIи яьккхе кхайкаргвацар, со дIавеха везаш моттиг нийсъелча. «Студент», — аьле кхайкар даим. Ше дийна волаш, юртарча администраце дIачуденнадар цо цхьан улицах ший даь цIи тиллар дехаш дола каьхаташ. Бакъда, из дийна волаш, цун дехар кхоачашдинзар юртарча хьакимаша. ХIанз цох фу хиннад сона хац. Сусана воI тIема дешар дийша ва. Мусас Сурхо тIара Лоаман кадетски корпус яьккхай, цул тIехьагIа цIермашиннаькъаца ювзаенна тIема академи яьккхай. Карарча хана Бексолта Берсий виIий-воI Москве болх беш ва.\nИштта саг хиннав Сурхо тIара хьаваьннар. Укх йоазоно кIеззига мукъагIа ший мехкахошта из вовзийтаргва аьнна хет сона. Кхы а дукха ба вай къаман из санна денал долаш баьха къонгаш, мехкарий. Хулачох, уж а дIабовзийта беза кхувш йоагIача тIехьенна, цар вахарах дика масал хургдолаш.\n← Итог одного рабочего дня специалистов Малгобекских РЭС — 13 выявленных фактов неучтенного потребления электроэнергии\nМехкарча вахара гIишлон хьалах дийцар «ДОМ.РФ» яхача компане →\nДопустимые виды деятельности во время прохождения и после завершения государственной гражданской службы


Оьрсийчоьнан президентан уллера доттагI а, цунна "кхача кечбийриг" а ву олучу бизнесхочо Пригожин Евгенийс кехат дахьийтина Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане, республикехь кхел а йоцуш нах хIаллакбарх бина талламаш зорбане баьхначу "Новая газетаца" иккхинчу девнан цхьалхе йоккхуш ша гIодийр ду, аьлла.\nПригожина шен куьг буха а дуьллуш яздинчу, Кадыровс социалан машанехь довзийтинчу кехато боху, журналисташа "бехдо сий, божабо мах" Кадыров Ахьмадан цIарх йолчу полкан, иза "могуьйтийла доцуш, зуламе" ду.\n"Оьрсийчоьнан патриот хиларе терра, Оьрсийчоьнан эпсарийн сийне а, Полко беъначу пайданашка а ларам а болуш, сайн декхар лору ас Хьуна маьхза гIо кховдор а, кхелехула "Новая газетаца" юкъаметтиг къастош сайн юридикан декъе накъосталла дайтар а", - боху бизнесхочо Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга.\nКадыровс, кехатна комментари еш, Пригожинах боху "ваша", буьйцу шинна а "юкъара болу мостагIий".\nЗазадоккху-беттан 15-чохь "Новая газето" арахийцира Кадыров Ахьмадан полкехь нах хьийзор, байъар толлуш карийна тоьшаллаш довзуьйту таллам. Кхел йоцуш нах байъарх лаьцна дуьххьара тоьшалла далийра полкехь нах бойъуш гинчу, цигахь болх бинчу Гезмахмаев Сулимана. Ши де далале, Зазадоккху-беттан 17-чохь, газета дIакъовлар Iедална тIедожош гулам хIоттийра Соьлжа-ГIалахь. Республикан Юкъараллин палато дIахьедар хьажийра Оьрсийчоьнан президенте изза дехар деш. Кадыровн полкан белхахоша а хьажийна Путине видео-дIахьедар, арз дина цара "Новая газетана", кхерамаш туьйсу журналисташна.\nЦунна жоп луш, Путинан пресс-векала Песков Дмитрийс дIахьедира, президент арбитр вац иштачу ситуацехь, гIуллакх кхеле даккхар хьийхира Нохчийчоьнан куьйгалхошна. Делла жоп ца тайначу Кадыровс дагабахкийтира Кремлна "Нохчийчоь Оьрсийчоьнан декъа юхаялош эзарнашкахь белларш".\nХаамийн гIирсаша Пригожин Евгений вузу президентца Путин Владимирца, церан 1990-чу шерашкахь тасаделла гергарло а хьахош. Ша Путина Америкерчу NBC News телеканална интервью луш элира, шена вевза Пригожин, амма ша иза шен доттагI ца лору.\nЮуург юхкучу, "Путинна кхача кечбечо" долахь йолчу фирмано деккъа цхьана 2020-чу шарахь пачхьалкхера контракташ схьаэцна 40 миллиард соьмал сов ахчанна.


Вовшахлатарехь 8 стаг вийна Казахстанан къилбехь\nЧиллан-бутт 08, 2020\nКазахстан -- Масанчи эвла.\nБархI стаг вийна, иттаннаш чевнаш йина бу Казахстанан къилбехь Жамбылан кIоштахь хиллачу вовшахлатарехь, хаам бо Маршо Радион Казахийн сервисо (Радио Аззатык), чоьхьарчу гIуллакхийн министраллана тIе а тевжаш.\nБолчу хаамца, хиллачу тасадаларшкахь дакъалоцуш хилла меттигера бахархой, амма тешаш чIагIдарехь иза хила мега меттигерчу дунганаш олучу къомах болчу нахана дина тIелатар.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллан версица, пIераскан сарахь Кордайн кIоштахь летта 70 гергга стаг. Цул тIаьхьа хьал чолхе даьлла социалан машанашкахула цхьацца адам карзах доккхуш хаамаш а, видеош а, аудиош а дIасаэхийтарна.\nАдамаш вовшахлетта Масанчи, Сортобе, Аухатты ярташ ю ГIиргIизойчоьнан дозанца. Цигахь бехачу нахах дукхахаберш бу дунганаш. Масанчи эвла кхаьчначу Маршо Радион корреспонденташна гина даьгна цIенош а, туьканаш а, хIумакхоллу меттигаш а, къепедацарийн ларш а.\nМасанчи Чиллан-беттан 8-хь\nКазахстанан чоьхьарчу гIуллакхийн министро бинчу хаамца, йохийна 30 сов адамаш деха хIусам а, 15 махбаран объект а, 23 машен а. Масанчи урамашна ха деш бу полицин лерринчу тобан белхахой.\nМеттигерчу бахархоша дийцарехь, пIераскан сарахь цу эвла веана хилла маситта бIе стаг. Цара тIелетарш дина меттигерчу бахархошна, церан цIенош а дагош.\nIедалша толлуш ду дуккха а адамаша дакъалоцуш къепедацарш лелор хьокъехь долийна бехктакхаман гIуллакх. Карарчу хенахь лаьцна ву 47 стаг.


Маьрша богIийла хьо, беза мархийн бутт\nНохчийчоь -- Мархийн баттахь Соьлж-гIаларчу коьртачу маьждигехь ламазаш деш бу бусулба нах, 31Марс2011\nПIераскан дийнахь, дерриге а дуьненахь санна, мархийн бутт болабелла Нохчийчохь а. Цуьнца цхьаьна цхьацца хийцамаш а бина республикехь кхачанан хIусамаша болх барехь. Рузба дечу дийнахь маьждигаш дуьзна дара, ткъа урамаш даьсса дара.\nХIокху тIаьхьарчу шарахь, мархийн бутт уггаре а довхачу деношца нисбеллехь а, Дала бусулбачу нахана тIедиллина долу и фарз кхочуш деш берш кIезиг бац. Иза хаало, масала, урамашка араваьлча а. Машенаш а, нах а дукха бац дIасалелаш. Амма и тийналла шина-кхаа дийнахь бен ца лаьтта. И хан дIаяьлча, адамийн дегI дулу марханна.\nХIинцалц дерриге а дуьнено марха лоцучу ханна цхьа де хьалха, ян цхьа де тIьахьа лоцуш дара иза Нохчийчохь. Ур-аттала, луларчу Дагестанца а, ГIалгIайн махкаца а, цхьаьна ца нислора нохчийн и де. Цундела ишшта ала догIуш далахь, цхьацца новкъарлонаш хуьлура нахана марха достучу хенахь, кхечу республикашкахь бехаш болу шай гергара нах декъал барехь.\nЦхьана юкъана-м, цхьацца яьрташ а билгалйовлура оцу хаттарехь. Масала, Чечанахь цхьана дийнахь лоцуш а, достуш а хилара марха, ткъа масех чакхарма генахь бен йоцучу АтагIахь, кхечу дийнахь дора иза.\nИ гIуллакх цхьана семан тIе далийна массийта шо ду. Амма дерриге а дуьненца марха лацар а, дастар а ца нислуш долу хаттар хIокху шаре кхаччалц схьадеара. Гарехь, цхьана дийнахь лаьцнехь, цхьана дийнахь даста а там бу марха Нохчийчохь бохуш, дуьйцу бахархоша.\nМархийн бутт беза хиларх лаьцна Маршо Радиога дийцира дуккхачу а хенахь муфтиятехь болх бина волчу Аюбов Ясраил-хьаьжас.\nАюбов Ясраил-Хьаьжа: «Мархийн бутт кхабар бусулбачу нахана тIедиллина ду. Мархийн баттахь ялсмане неIарш дIаеллало, жоьжагIатийн неIарш дIакъовлало, шайтанаш дIадоьхку, цара деш долу зуламаш хIокху баттахь ца до аьлла, ишшта билгалбина бу мархийн бутт.\nКхин цхьа хIума а ду Элчано аьлла: «Дела хьашто йолуш вац шуна, аш хIума ца яаран, хи ца маларан а, шу вониг ала а олуш, цу тIехь шу Iамал еш далахь. Марха кхобучу стега лергашца, бIаьргашца, дагца, мел йолчу дегIан меженашца кхаба дезаш ду иза».\nМархийн баттахь, вовшах къинтIера довлар деза дуьйцуш долун дела, Нохчийчьонан Iедалша, шай агIора, хаийтина, къера хиллачу тIемалошна гечдан кийча ду шаьш аьлла. Республика куьйгалхочо Кадыров Рамзана ша оцу хьокъехь вист хуьлуш дIахьедар дира, тIебахка луучарна некъ болуш бу аьлла. Амма, цо юха а билгалдаьккхира, дуьхьало ечу тIемалойх церан гергарниш а жоьпаллехь хилар.\nБилгаладаккха деза, шо шаре мел долу а, Нохчийчохь ламаз-марха долу нах алсам бовлуш хилар. Кегийчу бераша а масала оьцу баккхийчарах. Саламбек цIе йолчу Соьлж-гIаларчу вахархочуьнан 6 шо долу йоI, Iуьрана дуьйна коьртах доккха йовлакх а тиллина, хIума а ца юуш Iаш хилла, шен марха ду бохуш. Делкъал тIаьхьа, ша кхоччуш мац елчий бен кхача ца биира цо, бохуш вара иза. Вуьшта, шен къамелехь, Саламбека билгадаьккхира марха тIекхачаре сатуьйсуш дукха нах хилла хилар.\nСаламбек: «Мрхийн бут тIеьеана чIогIа хазахета суна. Оцу баттахь къиношна гечдо боху. Даккхий къинош ца динехь а, уьш доцуш цхьа а стаг ма ваций. ХIора шарахь марха кхобуш болу нах алсам бовлуш бу. Маьждиг чохь а, шорта адамаш хуьлу, бераш а цхьана. Нохчашна юккъахь барт хилийта а, машар хилийта а, доьхур ду-кх вай, Дала мукъалхь».\nМархийн бутт дIабаллалц Нохчийчохь болх бийра болуш яц дукхах йолчу кхачанан чоьнаш а, туьканаш а. Корта бахош долу маларш дохкахь луьра таIзар хир ду аьлла, дихкина махкахь оцу цхьана баттана.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - Мекх мел дацдан деза?\nАссаламу Iалайкум! «Мажош яхйе, мекхаш дац де» аьлла хьадис ду. Мел дацдан деза и мекх? Дерриге станокаца дIадаша мегий, йа тукарца дацда деза и мекхаш, кIеззиг уьш дита а дуьтуш?\nМекхаш дацдар вайн Пайхамаран а (Делера салават а, салам а хуьлда цунна), ИбрахIим пайхамаран а (Делера салам хуьлда цунна) гIиллакхех хилла ду. IабдуллахI ибн Iаббаса (Дела реза хуьлда цунна) дийцина иштта хьадис: «Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) шен мекхаш дацдора, йа церах цхьадерш дIадохура. Къинхетаме волчуьнан доттагIчо ИбрахIима а деш хилла ду иза».\nМекхаш дац ца дийриг Делан Элчанан (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) некъа тIехь вац, цунна тIаьхьа возуш а вац. Зайд ибн Аркъама (Дела реза хуьлда цунна) аьлла: «АллахIан Элчано (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира: «Шен мекхаш дац ца дийриг вайха вац».\nТIаккха, балдан йист гучуяллалц дацдан деза мекх. Балдан цIелла а, кIайла а къаьсташ йолу йист гучуяллалц дIадаха деза мекхаш. Мекхаш дерриге дIадаша ца оьшу, хIунда аьлча оцу хьадисашкахь деана дерг дацдар бен доцу дела, цхьаболчу асхьабашкара а деана долу дела, цара мекхаш дацдора, дIа ца дошура аьлла. Иштта аьлла шафиIий мазхIабера Iелам-наха. Имам Малика а (Дала къинхетам бойла цунах) дика ца лерина мекх дIадашар, цул совнаха, бидIат ду а аьлла цо иза дIадашар. Ткъа хьанафий мазхIабера Iелам-наха мекх дерриге дIадоккхур ду аьлла, хIунда аьлча хьадисашкахь тайп-тайпанчу дешнашца аьлла долу дела: «Алссам дац дойла аш шайн мекхаш». Ткъа Имам Ахьмада (Дала къинхетам бойла цунах), шена лаахь дерриге дIадохур ду, шена лаахь дацдина дуьтур ду аьлла, шинне кепара долчу оцу хьадисашна тIе а тевжина, делахь а дIадахар гIолий ду аьлла цо. Ткъа, дIа а ца дошуш, дацдина Iаддитар гIолий ду аьллачара, и «алссам дацдойла аш» бохург балдан йистош гучуевр йолчу кепара алссам дацдойла бохург ду аьлла.\nЦундела, доьххьара вай ма-аллара, гIолий дерг тукарца дацдар ду, дерриге дIа а ца дошуш. Делахь а, дIадошуш волчунна дов дан а мегар дац, хIунда аьлча цуьнан цхьа бахьана хила мега, йа дIадашар гIолий ду аьллачу Iелам-нахана тIаьхьавозуш хила мега иза.\nТIаккха, мекхийн ши йист шена лаахь яц ца йеш охьахецна йита а мегаш ду, шена лаахь яцйан а мегаш ду.\nМекх дацдечу хенахь аьтту агIор дIаволавалар дика ду, хIунда аьлча Пайхамарна (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) массо хIуманна тIехь аьтту агIо дика хеташ хилла йолу дела.\nТIаккха, цхьа хан яларе а ца хьоьжуш, дах ма-делла дацдан деза мекхаш, мIараш хедор санна. Дац ца деш шовзткъа де далийтар вон лоруш ду, хIунда альча Имам Муслима дийцинчу хьадисехь деана долу дела, Анаса (Дела реза хуьлда цунна) элира аьлла: «Тхуна хIоттийна хан яра шовзткъа де, мекхаш дацдан а, мIараш хедо а, пхьаьрса кIелара месаш дIаяха а, бехкеметтигана гонахьара месаш дIаяха а». Оцу хьадисан маьIна шовзткъа шовзткъа де даллалц и хIуманаш дан ца деза бохург дац, мелхо а ях ма-елла дIаяккха еза и хIора хIума. Ткъа Имам ШафиIийс (Дала къинхетам бойла цунах) а, кхиболчу Iелам-наха а дика лерина и массо хIума хIора пIераскана дийнахь дар.\n21.02.2010 = 07/03/1431\n Ахьмад, Тирмизий, Насаий.\n Имам Ибн Рушд, «Ал-байан ват-тахьсил», 9/373.\n Имам Ан-Нававий, «Ал-маджмуI шархьул-мухIаззаб», 1/287-288; Шейх ВахIбат Аз-Зухьайлий, «Ал-фикъхIул-исламий ва адиллатухI», 1/405; Шейх Мухьаммад Аз-Зухьайлий, «Ал-муIтамад фил-фикъхIиш-шафиIий», 1/64.\n Имам Ан-Нававий, «Ал-маджмуI шархьул-мухIаззаб», 1/288.


Товбеца-бутт 19, 2017\nНохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан вен гIортарна бехкебечийн хьокъехь кхелан ладегIарш дIадахделла. Талламна новкъарло йо лецначу кхааммо а дуьйцург бIостанехьа даларца.\nБехктакхаман гIуллакх дикка девзачу хьостано "Росбалте" дийцарехь, бехкебечара Ямадаев Iийсанан хиллачу хадархохочо Альвиев Iазиза а, "Восток" батальонан хиллачу тIемалочо Закараев Беслана а, цуьнан лулахочо Магомадов Шамхана а дехар дина, шаьш бехк тIелаьцна хиларе терра, кхелан ладегIарш леринчу барамехь дIахьахьара аьлла.\nЦундела процесс сихонца ерза а йина, кхело шен сацам бовзийта безаш бара хьалхарчу я шолгIачу кхеташонехь. Оцу кхааммо а, бехкенна мукIарло дарал совнаха, ма-дарра дийца дезаш дара, муха, мичахь Кадыров вен Iалашо яра шайн. Лецначийн кийтарлонаш бахаьан долуш гIуллакх листарехь цхьалхо ца йолу.\nМасала, Альвиевс боху Ямадаевца бертан дийцарш бахьанехь цхьанакхетта ша стохка Стигалкъекъа-баттахь Подмосковьехь. Ткъа оцу хенахь Ямадаев Iийса Оьрсийчохь хилла а вац.\nИштта бехкебечара къаро йо, Кадыровн кортежехь 50 машен хуьлу герзах боьттинчу тIемалойх йоьттина, ткъа шаьш "Муха" олучу гранатометца а, Макаровн тапчаца а, минан снарядца а тIелата кечделлера бохуш.\nИнтересе ду, маца дина и тоьшаллаш лецначара. Альвиев а, Закараев а, Магомадов а къайлаваьллера, ур-атталла шайн гергарчарна а стенгахь бу а ца хууш стохка бIаьста дуьйна.\nТкъа толлучу гIуллакхан материалашкахь яздо цул тIаьхьа бархI бутт баьллачул а тIаьхьа уьш карабаьхкина хиларх.


Керри: Оьрсийчоь Шемахь хилар пайде хила мега Iамеркина\nГезгмашин-бутт 30, 2015\n"Путин, чудаладе эскарш" аьлла кехат лаьцна хиина Iаш ву Шеман президент Асад Башар фотошоп йиначу сурт тIехь.\nОьрсийчоьнан Федерацин кхеташоно бакъо елла Шемахь Оьрсийчоьнан тIеман хIаваан ницкъех пайда эца. Цу кепара гуш ду оьрсий цигарчу конфликтана юкъагIорта дагахь хилар. Ткъа и гIуллакх пайденна хила мега Iамеркина, ша халчу хьоле хIоьттича Оьрсийчоьно эххаре а шен политикан курс хийца мегаш хиларна.\nКерри: Оьрсийчоь Шемарчу конфликтана юкъагIортар пайденна хила мега Iамеркина\nОьрсийчоьнан Федерацин кхеташоно бакъо елла Шемахь Оьрсийчоьнан тIеман хIаваан ницкъех пайда эца. И хаттар сенаторшка кховдийнарг вара Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир. Оьрсийчоьнан президентан администрацин куьйгалхочо Иванов Сергейс дийцарехь, Шеман президенто дехар дина Путин Владимире тIеман ницкъашца гIо дахьара шена аьлла.\nИвановс билгалдаккхарехь, Оьрсийчоьнан Iедалш дагахь дац Шемахь лаьттахула тIеман операцеш дIаяхьа а, гIашсалтех пайда эца а. Даханчу шарахь Зазадоккху-баттахь а елира Оьрсийчоьнан Федерацин кхеташоно Путин Владимирна Украинехь тIеман ницкъах пайда эца бакъо. Цул тIаьхьа Оьрсийчоьно дIалецира ГIирма.\nКху тIаьхьарчу масийтта баттахь Малхбузе саготта яра Оьрсийчоь Шемахь шен эскарш дIатардеш ю бохуш хаамаш хиларна. Гезгмашин-бутт юккъе болуш Iамеркин армин векалша дIахьедар дира Шемахь Латакия провинцехь шен тIеман база кечйеш ю Оьрсийчоь аьлла. Гезгмашин-беттан 29-чу дийнахь Нью-Йоркехь Iамеркин президентаца цхьаьнакхетар хиллачул тIаьхьа Путин Владимира дIахьедар дира шаьш тIом бан дагахь дац Шемахь аьлла.\nОьрсийчоь Шемахь хилар пайде хила мега Цхьаьнатоьхначу Штаташна аьлла дIахьедар дина Iамеркин пачхьалкхан секретаро Керри Джона, Си Эн Эн телеканалана еллачу интервьюхь. Цунна хетарехь, Шемарчу конфликтана юкъа а гIоьртина Оьрсийчоьно ша халчу хьоле хIоттор ю. И бахьана долуш эххаре а шен политикан курс хийца езаш хир ю Оьрсийчоь аьлла хета Керрина.\n«Нагахь иза (Путин Владимир) Асадана а, ГIажарийчоьнна а, «ХезболлахIана а тIехIоттахь цуьнан яккхийн проблемаш хир ю дукхах болу бахархой сунниташ болчу Гергарчу Малхабалехь йолчу пачхьалкхашца. Иза ду Путин ша хир ю суннитийн Iалашо бохург»? - элира цо.\nIамеркин пачхьалкхан секретарана хетарехь, цу гIуллакхо аьтто бийр бу Iамерки Оьрсийчоь тешо Шемара политикан кризас дIаерзалур яц бохучух, суннташ а дакъа а цалоцуш, Асад шен даржехь а вуьсуш. Асад Iедалехь а волуш, машар хуьлийла дац Шемахь элира Керри Джона.\nЦо дагадаийтира, Асад даржера дIавала веза аьлла хеташ ду шаьш, амма хIинца цо иза сихха дан деза аьлла цахета Iамеркина аьлла. Цуьнан метта низамашца керла куьйгалла харжа деза Шемахь элира Керрис.\nIамеркин пачхьалкхан секретарна хетарехь, сихха Асад даржера вохоро кхин а галдаккха мега Шемара хьал, кхин а алсам бохам бан мега цигарчу бахархошна, керла адамаш дайар а дохьуш.\nАсадан кхолламах лаьцана хаттар дийцаре дира Обама Барака а, Путин Владимира а Гезгмашин-беттан 29-чу дийнахь Нью-Йоркехь хиллачу цхьаьнакхетарехь. Амма хIара бу аьлла барт цахилира церан цу хаттарехь.


Резервехь лаьттарш дIагулбе аьлла, дIакхайкхийна Нохчийчуьрчу ярташкахь\nЧиллан-бутт 16, 2022\nКадыров Ахьмадан цIарахчу леринчу полкан тIемалой\nНохчийчуьрчу ярташкарчу администрацешкахь официалан кехаташ дIасакхехьийтина, тIеман гуламашка цхьацца резервехь лаьтта стаг схьагулвар тIе а дожош. Гудермесан кIоштахь даржийна кехат ду меттигерчу администрацин куьйгалхочун гIовса Исмаилов Мохьмада Чиллан-беттан 4-хь тIе куьг яздина.\nЦхьана бетта чохь резервехь лаьттачунна кхачор ду 23 эзар 700 сом, яздина ду кехатехь (документ Кавказ.Реалиигахь ду – ред.). Гудермесан кIоштан администрацехь тIечIагIдира иза бакъ кехат хилар. Нуьцкъаллин органашца а, динан урхаллашца зIе латтон декъан куьйгалхочо Александров Ильяс и гуламаш шен лаамехь бу, аьлла.\n"Шен луучо тIеман министраллица контракт яздо, лоьрийн комиссех чекхволий, кхаа денна тIеман декъе гуламашка воьду. Бутт баьлча юха а воьду цхьана баттана. Гуламаш Нохчийн республикерчу Калиновская эвлахь дIохьош бу, цигахь Iаморан центр ю", - хаам бина Александровс Кавказ.Реалиига.\nЦо тIетуьйхира, "иза мобилизаци яц, тIом боьдучу меттигашка вуьгуш цхьа а вац". Александровс бахарехь, Оьрчийчоь мел-ю дIахьош бу оцу тайпа барамаш: "Советан хенашкахь санна, шун а, сан а дай-наной дIагулбар санна. ХIинца иза юхадеана. Дала генадоккхийла, вайна тIом хIоттахь, цара шайн декхарш говза кхочушдийра ду".\nЧиллан-бутт болалуш интернетехь видео яьржира, оцу тIехь "Урал-ВВ" а, "Тигр" бронетранспортерийн, бронемобилийн Кадыров Ахьмадан цIарахчу 141-чу леринчу полкан ("Къилбаседа" полк) Росгвардин тоба ю новкъахула схьайогIуш. "Радио Свободан" журналиста Крутов Марка видео яьккхина меттиг билгалъяьккхира – тоба Соьлжа-ГIалара Краснодаре йоьдуш яра, ткъа ша видео ГIебартойн-Балкхаройчуьрчу Прохладный эвлахь яьккхина яра. ТIеман девнаш толлучу аналитикан Conflict Intelligence Team цхьанакхетаралло билгалдаьккхина, Кадыров Рамзанан куьйгкIела йолу нохчийн Росгварди наггахь бен ца йолу республикера ара.\nЧиллан-беттан 15-хь тIеман министралло хаам бира, Малхбузан, Къилбан тIеман гонашкара тIемалой а, техника а шинарин дийнахь Iаморашкара цIадерзорг хилар, аьчкан некъа тIехула а, машенан транспортаца а.\nКху деношкахь тIеман министра Шойгу Сергейс хаам дIакхачийра президенте Путин Владимире, Iамораш массо а флоташкахь а, тIеман гонашкахь а дIахьош хиларх. Коьртачу декъанна уьш хIиттош ду Баренцеван, Iаьржа, Балтикан а хIордашкахь, иштта Малхбузан, Къилбан тIеман гонашкахь а. Леррина Iамораш ду Латтаюккъера а, Къилбаседан а, Охотскан хIордашкахь а, Атлантикан океанан къилбаседа-малхбалерчу декъехь а хIиттош.\nОьрсийчоьнан а, НАТО-н а юкъаметтиг телхинчу хеначохь дIахьош ду и Iамораш. Америко а, цуьнан Къилбаседа Атлантикан бертехула болчу агIончаша а дIахьедо, Оьрсийчоьно Украинан дозанца эскарш гулдина, луларчу махкана тIелатаран кхерам сов боккхуш. Зорбанаша шайн хьостанашна тIе а тевжаш ур-атталла тIом болалон денош билгалдохура – масала, Чиллан-беттан 16-гIа де.


- Лом, хох паччахь лоарх1ар оаха. Харцдар х1ана ду 1а? Согара дулх д1а х1ана даьккхад 1а? Бокъо йий 1а лелаер?\n- Се паччахь хиларца, нийсо лелае дезаш да со. Аз лелаер бокъо а я, харца х1ама а дац. Цогалгара дулх х1ана даьккхадар 1а? Цунгара а из доаккхаш, хьона ха доаг1ар хьона тарра хьогара а из цхьанне доаккхарг хилар, - аьннад ломо.


Мариуполехь йохийначу гIишлонна хьалха оьрсийн байракх\nОьрсийчоьнан Украинаца долчу дозанера Къилбан а, Къилбаседа Кавказан регионашка оьрсийн эскархоша 3 230 кг хIумнаш кхехьийтина СДЭК сервисца – иштта хаамаш даладо "Медиазонас" шен талламехь.\nОьрсийчоьнан а, Белорусин а дозаннашна уллерчу гIалашакара а, иштта Чиллан-беттан 24-хь тIом болабелча трафик аномале лакхаяьллачу меттигашкара а масех сахьтехь яьхна видеош теллина журналисташа, – оцу тайпа "тамашена" 60 СДЭК-ан дакъойн тептар хIоттийна, дIакхоьхьуьйтучу хIуманийн юккъера бараман йозалла цигахь тIом болабалале хиллачул дукха лекха ю.\nГучудаьлла, Чиллан-беттан 24-чу дийнера Стигалкъекъа-беттан 21-чу дийне кхачалц уггара дукха хIуманаш хьежийна почтехула Дагестане – 1,2 тонн, цуьнан ах ца кхоччуш (514 кг) Буйнакске, кхин а 454 кг – Махачкала, 243 – Каспийске. Ставрополан махка кхаьчна 1,1 тонн почтехула хIуманаш (203 кг Минеральные Воды гIала, 500 кг Михайловске, 240 кг Невинномысске, 222 кг Буденновске). Кхин а 854 кг эскархоша Нохчийчу яхьийтина – 444 кг Гуьмса, 410 – Соьлжа-ГIала а.\nЦул сов, тIом болабелча Краснодаре 1,4 тонн хIуманаш кхаьчна Украинера, Ростов-на-Дону гIала – 1,2 тонн, амма еккъа цхьана хIуман юккъера бараман йозалла 4,5 кг хилла. "Медиазонас" иштта Ростован махкарчу Таганроган уллохь Iуьллу Покроское-эвлара почтан дакъа "тамашийначех" цхьаъ ду аьлла хьахийна – цигара еза хIуманаш кхоьхьуьйтуш хилла Оьрсийчоьнан кхечу гIаланашка, Соьлжа-ГIалана тIера Владивостоке кхачалц.\nШа СДЭК компанино и хаамашна цкъачунна цхьа а комментарий ца йина.\n2022-чу шеран Зазадоккху-Охан беттанашкахь оьрсийн эскархой Украинерчу сурсатийн туьканашна тIелеташ видеош гучуевлира, иштта гIардевллера украинхойн хIусамашкара техника лечкъочу салтийн-талорхойн сарташ. Вуно яьржира оьрсийн эскархоша техника а, хIуманаш а курьерийн СДЭК сервисехула Рубцовск, Москва, Чита, Омск, Новосибирск, Биробиджан а гIаланашка новкъайохуш яьккхина видео. Эскперташа бахарехь, бехктакхаман гIуллакхе царах жима дакъа бен ца доьрзу: тIеман буьйранчаша хьулбо рогIера салтий, хIунда аьлча, муьллачу ЧП-но уьш а юьхьIаьржа хIиттабо.\nУкраинерчу Мелитополехь лачкъийна йолу юьртбахаман техника гучуелира Соьлжа-ГIалина генахь йоцучу Закан-Юьртахь. Цхьаъ ах миллион еврона мах болу техникан цхьа дакъа Нохчийчу кхаьчна хиллера, машенаш GPS-маякашца гучуяьлла хиллера. Амма цаьрга болх байта аьтто ца баьлла – CNN зорбано бахарехь, комбайнашна геннара блок тоьхна хиллера.\nОхан-беттан 26-хь оппозицин блогера Белокиев Ислама аудио арахийцира, цу тIехь вевзаш воцчу стага нохчийн маттахь дуьйцу, Куршларчу кхаа кадыровхочо Украинехь талораш лелийнахила тарло, аьлла, зуьдаршна дашон тIеоьхкинарш схьа а йохуш. Ойсхарара схьаваьллачу шайн накъоста бехк баьккхича, иза герз диттина вийна хиллера цара.


Кадыров Рамзанан инстаграмера видео: Касьянов Михаил ву биргIане лаьцна.\nХIинца цуьнан тидаме воьжна Оьрсийчоьнан премьер-министр лаьттина, хIинца оппозицин «Халкъан паргIатонан (ПАРНАС) партин» коьртехь лаьтта Касьянов Михаил.\nКадыровс шен агIонтIе видео хIоттийна, Касьянов снайперан тоьпан биргIана лаьцна гойтуш. Иза ша вен аьлла даржош буьйр ду,боху видеон хьокъехь Касьянов Михаила.\nШен Инстаграме Кадыровс хIоттийна видео, ала тарло, берийн ловзар ду. Касьянов Михаил ву цхьаьнхьа «Маьрша Оьрсийчоь» юкъараллин координаторца Кара-Мурза Владимирца къамелдеш.\nСнайперо стаг вуьйш биргIане лоцу кеп хIоттош, тIе видеофилтр йиллина, кечйина чуккхоьссина интернете и кийсак Кадыровс.\nОцу кепехь ловза тарлора Кадыров Рамзан, ша шех халкъалахь «паччахь» эриг а воцуш, веккъа дIа Хоси-Юьртара вахархо хилча.\nАмма Оьрсийчоьнан федералан декъа тIехь куьйгалла а лелош, интернетехула оцу кепехь цо оппозицин лидер а гойтуш цхьанакхеттачу шина хьоло декхаребина цо емалбен нах президенте а, низамхошка а гIодеха. Кадыров дIасацавахьара, цо шайна юха а кхерамаш туьйсу, аьлла бу церан латкъам.\nКадыров Рамзанан оьздангалла чорда гойтуш хIума а ду оцу видеокхоссарехь. Гуш дац ала инстаграме хIоттийна видео стенгахь яьккхина, амма Кадыровс ша буха яздинчу дешнашца туьду Касьянов Михаил стенгахь ву а, иза снайперан биргIанах чекх ша стенна гойту а.\nБуха иштта яздина: «Касьянов Страсбурге веана Оьрсийчуьрчу оппозицина ахча деха. Кхетаза верг кхетар ву-кх».\nСтенна хьахийна Кадыровс Страсбург?\nЕвропан Бертан яккхийчу партех йолчу либералийн, демократийн Альянсца дийцаршкахь ша волуш, деношкахь, Касьянов Михаила къадийра, Кадыровс Оьрсийчуьрчу оппозиционерех мостагIий а аьлла, уьш набахте хьийсо беза а боху, аьлла.\nОьрсийчоьнна тоьхна лела санкцеш юха ца яхар а дийхира Страсбургехь Касьяновс.\nАла дашна, Кадыровн видеоколлажехь гушволу Кара-Мурза Владимир а вара Касьяновца Страсбурге вахана. Иштта яра шен да - Оьрсийчоьнан оппозицин лидер - верна бехке долчу адамашлахь Кадыров а хила мега, иза талла догIу бохуш хьийза Немцова Жанна а.\nДуккхаъчу нехан сатийсамехь лаьтта Путин Владимира ца делча ца долу аьлла хетало жоп, «ахь маца сацор ву Кадыров нахана кхерамаш туьйсучуьра» бохучу хаттарна дуьхьал.\n...ХIан-хIа, диссане ца дуьсу Кадыровс эриг, лелориг, цунна гонаха Оьрсийчохь иккхина IалгIож Путинан тергамза.\nПрезхиденто ца алахь а, цунна хьалхара Кадыровх цкъа дош олуш, тIаккха шиъ олуш схьавогIу кху муьрехь Путинан пресс-секретар Песков Дмитрий.\n"Кремло ца йо инстаграмин терго, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан инстаграмин-м муххале а", - доцца аьлла цо. Шена хаьа зорбанехь муха, хIун яздо, оцу видеога а хьовсур шаьш, тIаьхьа ала цхьаъ хила а тарло оцу хьокъехь, делла жоп Песковс.\nЦа хаьа цхьанненна а, муха, хIун хир: Кадыров кхидIа а нах кхерош лелар, я Кремло эхххар а оьздангаллин хорша иза воккхур.\nАмма , олуш ма-хиллара, хичуьрчу пхьидаршна а хаьа, Кадыров Рамзанна шен бакъонехь а, компетенцехь а доцург лелон, ала индулгенци лург Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир Владимирович хилар.


Европера пачхьалкхаш юхахьовсуш ю Нохчашка\nЦхьанатоьхна Штаташ -- Царнаев Джовхарца лаьтташ бу казахийн студенташ. В Контакте сайта тIехь йолчу Кадырбаев Диасан агIонна тIера сурт.\nБостонерчу марафонехь хилла эккхийтарш а, цул тIаьхьа цу бохамна гуонахьа баьржина болу хиламаш а бахьана долуш нехан маршонаш кхин дIа а ехка там бу Малхбузенан пачхьалкхашкахь. Европехь тоххарехь хезаш ду, нахана терго еш йолу видеокамераш массо а урамашкахь охка еза боху кхайкхамаш. Цу хьелашкахь гуттар а кхерамехь а,дала орца доцуш а хета шаьш Малхбузехь бехачу вайнахана.\n„Цициган ловзар – дехкан балар!“ - боху нохчийн кица дагадоуьйту, Бостонехь кхо стаг вала а леш, 170 сов лаза а веш экхийтарш дарна бехке хила мега аьлла, Iедалхоша а, къайлахсервисхоша а масех дийнахь талла а теллина, цхьаъ нохчийн жима стаг вен а вуьйш, цуьнан жимах волу ваша лаца а лоцуш, бохаме хиламаш хиллачул тIаьхьа Европерачу Iедалхоша шайн мехкашкахь нехан маршонаш кхин а алсамох ехкарна хьажийна йолу гIулчаш яха гIертар.\nИштта, масала, Бостонехь хилларг теллина а далале немцойн чоьхьарчу гIуллакхийн министр волчу Фридрих Ханс-Петера дIахьедар дина, урамашкахь кхин а алсамох видеокамераш охка еза, воьду-вогIучун хIораннан а хIора гIулч, оьшуш метиг хилахь, тергонехь латтон аьтто хир болуш, аьлла. Кхеташ ма-хиллара, министро иштта мукIарло дира, ша цу хьашташна гергарчу хенахь пачхьалкхан бюджетера кхин а алсамох ахча хьажадайта къахоьгур долуш ву, аьлла.\nИ ши хIума - къайлахчу сервисийн а, полисхойн Iедал чIагIдарий, церан таронаш алсамъяхарий хила мегаш бу Бостонехь хиллачу бохамах тайп-тайпанчу пачхьалкххийн Iедалша шайна бен олу пай да. Ткъа оццу пачхьалкхенийн бахархошна цу эккхийтарех зуламий, бохамий, коьрта маршонаш кхин дIа а хедорий дуьсу. Цу хьелашкахь потенциалан закъалташ бу дуьне мел ду баьржина болу нохчий, шайн къоман яьржина йолу шеконе цIей, шаьш лелош долу бусулба диний бахьана долуш.\nБелгехь вехаш волчу нохчийн аналист а, политикан Iилманча а волчу Хамзаев Лом-Iелина хетарехь, Бостонехь хилларг кхочушдинарг милла а велахь а, цу бохамехь муьлхачу а цхьана пачхьалкхан къайлахчу сервисийн лараш йоцуш хуьлийла дац. Замано бакъдерг хьалха я тIаьхьа серлоне доккхур ду, амма хIинцале а ала йиш ю, и бохам цхьа могIа мокха а, къайлене а агIонаш шеца болуш хилар, боху цуо.\nХамзаев Лом-Iела: „Дуьххьара иштта меттигашкахь къайлахсервисхошна бехке ван оьшуш волу стаг - иза хьалхехь дуьйна цхьана хIуманца я цIе а кхоьллина, я цхьа бехке хIума цуьнца карийна хила везаш ву. Ткъа цу шина кIентан, олуш ма-хиллара, „бекграунд“, церан биографи йийцича, и шиъ бусулба а ву, нохчо а ву. И ши хIума тоьуш ду, нах уьш бехкехиларх тешийта, хIунда аьлча, дукхохболчу наха кхин башха кIорге ойланаш а ца йо ишттачу хIуманийн.\nЦарна хууш ду, Оьрсийчоьнца вайн проблемаш хиллийла а, вай цаьрца къийсам латтош буйла а, ткъа цу къийсамехь нохчий бу бохучу цхьаццаболчу наха официала декъехь - шаьш динехь а, ца динехь а- и кепара лелхийтарш дина шаьш бохуш, шайна тIеийдина хилар а. Иштта и бахьана долуш вайна тIехь йисина цIе ю иза. Цкъа делахь, вайн вешан бехк а бу иза, цхьана агIор, и вайн цIе иштта яккхийтар. ШозлагIа делахь, цара иза дина я ца дина бохург, схьагарехь, цигарчу Iедална башха коьрта а дац.\nЦара иштта дIа кхуллуш цхьа цIе ю-кх иза, цара-м ца боху ур-аталла и шиъ бехке вуъ цкъачунна. Цундела вай вешан къоман Iедал а хилла, цхьа пачхьалкхе а хилла, къоман дай а хилла, цара вайн къоман политикехь а, дуьненчохь а хила дезаш долу сибат а кхоьллина, цхьа болх дIаболабаллалца, вайна муьлхачунна а кхерам бу-кх“.\nМаршо радио: Цкъачунна билгал къаьстина дац, ЦарнаевгIар Тамерланий, Джовхарий Бостонерчу эккхийтарш дарна бехке ву я вац. Уьш, Iамеркерачу Iедало дечу мукIарлонца, хIинца а шеконехь бен бац, цу зуламна декъа хиларна. Я демократин пачхьалкхийн коьрта принципехь цхьаъ ерг – стеган бехк кхелехула тIечIагIбина баллалца иза зуламхо лара йиш яц бохуш йолу принцип- юхьара эцча, кхечу агIор хуьлийла а дац.\nАмма Европерчу цхьацца йолчу пачхьалкхашкахь хIинцале кхайкхамаш бу хезаш, массо а нохчийн мухIажар полисхойн тергоне лаца, бохуш. Иштта, масала, немцойн телевизионехь кху деношкахь Бостонерчу хиламех лаьцначу дийцаршка кхайкххина хиллачу аналистех цхьаммо, Штерн ХIайнриха элира, Къилбаседа Кавказера, къаьстина Нохчийчуьра Германе схьабаьхкинарш берриш а аьлча санна агрессин а, терроризман а потенциал шайца йолуш бу, цхьаболчеран иза гаррехь ю, вукхеранаг цхьа хан тIекхаччалца лачкъийна лаьтташ ю, аьлла.\nЦу кепара расизман хьун шайца йолу дешнаш, иттех шо хьалха немцойн юкъаралла оьгIазйахийта там болуш долу, таханлерачу бусулбачарна а, хийрачарна а дуьхьал йолу истери хаамийн гIирсаша а, Iедалан хьукматхоша а яржочу заманчохь, уьш аьллачунна цхьа а тIаьхьло а йоцуш дуьссуш ду.\nТкъа хIун дан деза мацах ХIитлеран заманчохь жуьгтий санна, тахана, олуш ма-хиллара, паушалан шеконе лаьцначу къоман, аьлча а, нохчийн векалша, шайх и шеконаш генаяхархьама я шаьш шайна дан цкъа а дагахь а ца хиллачу зуламашна бехке ца дайта?\nЦу хаттарна иштта жоп ло политикан Iилманча волчу Хамзаев Лом-Iелас.\nХамзаев Лом-Iела: „ Цхьанна а дозанал арахь вехачу нохчочун цхьа а теракт ян ваха гIуллакх доцийла вайна массарна а хаьа, хьераваьлла воцучунна иза кхеташ а ду. Вай иза дийр доцийла оцу къайлахсервисхошна хаахь а, цара и вайн цIе кхин дIа а иштта нехашлахь хьекхор йолуш ю, вай бусулба хилар бахьана долуш а, вай оьрсашца тIемаш бар бахьана долуш а, и вайн цIе иштта дIаяхана яьлла хилар бахьана длуш а. Цундела цу хIуманашна вай реза доцийла дIахоуьйтуш а, вайн вешан бакъонаш ларон гIерташ а, вайна кхоьллина йолчу цу цIарна вай реза доцийла дIахаийта гIерташ а белхаш ца бахь, суна кхин некъ ца го“.\nМаршо радио: Цу доллучо а карла доккху хIинцачул масех шо хьалха Москохахь а, кхечу оьрсийн гIаланашкахь нохчийн кхомах болу кегирхой, шаьшна Iедалхошка киса я оьккху молха я наркотикаш ца кхиссийтархьама шайн духарийн киснаш дIа а тегна лелла хила хан. Демократин тушпхьа а хилла лаьттачу Европехь дезарий те вайнехан кегирхойн кисанаш тега?\nНохчашка юхахьовсуш ю Европера пачхьалкхаш


Хасиев Мохьмад - Юдин Евгений, Оьрсийчоьнан шпион ву аьлла Шемахь жихIадхоша вийна жима стаг.\nХасиев Мохьмадан иза Оьрсийчоьнан шпион хиларна корта боккху видео яржийна ДАIИШ-о. 23 шо долу иза ФСБ-но кийтарлонца Шема хьажор а, цигахь цуьнан садаккхар а бакъдо хьостанаша. Маршо Радионо теллира, мила ву Хасиев Мохьмад, муха кхаьчна хила тарло иза шен Iожалла карийначу тIаме.\n«ХIай, оьрсий, шу юьхьIаьржа а хIиттош, эшийна оха!» - дикторо-жихIадхочо а олуш, йолало видео.\nШемарчу Ракка-шахьарахула - иза таханенна ДАIИШ-ан коьрта гIала ю - чекхдолучу Евфратан йистонца урс хьакха горатоьхна латтавечо ша Хасиев Мохьмад ву боху.\nШех лоций дуьйцуьйту цуьнга. Оьрсий ву. Iели-Юьртарчу боберийн лицейхь хьалакхиина, цигахь дешна, тIаккха НогIамирзин-Юьртарчу Хасиева Мархас шена дIа а вигина, цуьнан воI хилла ваьхна...\n2012-чу шарахь иза Iели-Юьртарчу лицейно Майкопе техникуме деша дIатесна. Цигахь ФСБ-н белхахочо Казбека юьхьараэцна хIара, Шемарчу жихIадхойн могIаршка а кхачий, цигара хьал а толлуш, иза ФСБ-на довзуьйтуш хила аьлла.\nХасиев реза хиланний бен некъ ца буьту компромат а хилла ФСБ-хошкахь – иза «Лирика», наркотик шеца йолу молха, молуш хиларх а, Шемахь тIом бечу шина-кхаанца цо телефонехула зIелаттош хиларх а тоьшаллаш.\nДоцца аьлча, вахана Мохьмад Шема, цигарчу кавказхойх дерг ФСБ-на схьагулдан. Амма ДАIИШ-о, ахшо далале, Iораваьккхина. Иштта вен а къачийна. Вийна.\nМила вара Хасиев Мохьмад? Цунах дийца хIун ду, толлуш, Маршо Радионо къамелдира Теркйистерчу боберийн лицейхь Хасиев Мохьмад Iамийначу а, шен белхан ражехь иза кхетош-кхиийначу а хьехархочуьнца Чабаева Ларисица.\nЧабаева Лариса: Ала хIума доцуш дика кIант вара иза\nХасиев Мохьмад шен цIахь вехаш Iаш, могуш-маьрша хир вара, нагахь санна цо дехча цунна гIодина хиллехьара, боху цхьаболучара. Цо кхо шо хьалха, ша Майкопера дешна ваьлча, кехат яздина хилла Кадыровга. Дехна, шена махках вала ца лаьара, цигахь шена цхьа болх а нисбай, ваха аьтто бахьара ахь, Рамзан, аьлла.\nЖоп цунна, гарехь, деллачух тера дац. Амма карийна Хасиевна бала болх-некъ ФСБ-на. Цо, тIехь да-нана, ур-атталла шех биэлха кхин нах а боцу кIант Шема, цигара хьал шен тергонехь кхабархьама, шпионалла леладайта дIахьажийна.\nЦул тIаьхьа Юдин-Хасиев Мохьмадах хилларг гойту дуьне ма-дду яьржинчу, кху деношкахь ДАIИШ-о интернете хIоттийначу видеоно.


Сулейманов А. «Хьехархочунна бераш дезарх тоьаш дац – берашна иза а езаш хила еза»\nМусаева Залува Шелахь йина, №2 йолчу юккъерчу (х1инца и школа ян а яц) школехь дешна а ю. 1975-чу шарахь Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан (х1етахь хьехархойн институт яра) филологически факультет чекх а яьккхина, Шеларчу №5 йолчу юккъерчу школе нохчийн меттан хьехархо яхара иза.\nЦигахь болх бинчу 13 шарах 7 шо юьхьанцарчу классийн завуч йолуш даьккхира. Цул т1аьхьа Соьлжа-Г1аларчу №16 йолчу школе (цу школан исторехь дуьххьарлера нохчи-хьехархо) оьрсийн меттан хьехархо балха яхара.\n«Цу хенахь Соьлжа-Г1аларчу школашкахь нохчийн мотт хьоьхуш бацара. Бераш а шадерш кхечу къомах дара (оьрсий, корейцеш, кхин а). Цара со ч1ог1а лара а лорура, ла а дуг1ура, цунах цецбовлий хуьлура кхиболу хьехархой, – дуьйцу Залувас, – 1993-чу шарахь цигарчу сан белхан накъоста, ша №46 йолчу школе директор йоьдуш, щеца д1айигира со, цигахь 1999 шо кхаччалц болх бира.\n2000-чу шарахь кху №6 йолчу школе организатор еара со (директор цу хенахь Чапсуркаев Жалавди вара), керла дешаран шо д1адолалуш юьхьанцарчу классийн завуч х1оттийра. 2010-чу шарахь дуьйна, сайн лаамца и болх кхечуьнга д1а а белла, нохчийн мотт а, оьрсийн мотт а хьоьхуш, схьайог1уш ю со.\nХьехархочун болх доккха собар оьшуш, берашка безам болуш хила безаш бу. Сайх лаьцна аьлча, со жима йолуш дуьйна суо хьехархо хир юй хууш яра. Берийн ловзаршкахь со гуттар а хьехархо хуьлура, туьйра дика дийцинчунна дика оценка юьллура. И болх ч1ог1а безарна, 8 класс чекхяьккхича, хьехархойн училищехь заочно деша а доьшуш, школехь пионервожатин болх бира, цул т1аьхьа хьехархойн институте яхара со.\nСуна хьехархочун болх даг чу биллинарг тхан воккхахволу ваша Мусаев Сулбан ву. Цу хенахь №5 йолчу школехь нохчийн мотт хьоьхуш болх беш вара иза. Ас доккха дозалла дора цунах. Ас хьехархочун болх бен 50 шо кхочу масех бутт баьлча. Х1инца а, дуьххьара санна, самукъа а долуш, йог1у со школе а, х1ора уроке а.\nБерашна оьг1азъэхар, уьш чехадар ца деза суна, цаьрца безамца болх бан беза. Амма хьоьгахь безам бацахь, хьехархо хир вац хьох. И тайпа моттарг1анаш берашна оцу сохьта гучуйовлу. Сайна ц1ахь цатам хилча, сайн дешархой дага а бохкуьйтий, сатедо ас сайн. Базарахь махбеш йолу зуда, шена дийнахь дика пайда хилча, самукъа а долуш, ц1а йог1у, иштта, сайн дешархоша (царах бераш ала лаьа суна), урокехь дика жоьпаш а делла, дика оценкаш яьхнехь, со а хуьлу синтеме, самукъане».\n«Цхьана хьекъал долчу стага аьлла, боху: кхо говзалла ю Делера хила езаш ерг: кхиэлахо, лор, хьехархо, – дуьйцу школан директора Юнусова Тамарас. – Суна уггаре а хьалха хьехархо х1отто везара аьлла хета оцу кхааннах. Х1унда аьлча, хьехархочо луш берг синкхача бу. Нагахь и бала ма-беззара я кхачам боллуш ца лахь, цу жимачу адаман-беран – кхоллам цхьана дагахь доцчу аг1ор д1аг1ур бу. Харцхьарчу новкъа баха а там бу.\nЦундела, х1ара Залува, Делера говзалла а йолуш, бераш а дезаш, шен меттехь болх беш ю. Коллективехь массаьрца а к1еда-мерза, ша езийта хууш ю. Балха т1ехь цхьана а аг1ор ледарло ца йолуьйтуш, къоначу хьехархойн хьехамча а йолуш, схьайог1уш ю. Дуккха а сийлаллин грамоташ а, кхиамаш а бу кхуьнан. Амма уггаре а боккха кхиам берашна х1ара езар бу».\nЮьхьанцарчу классашкахь хьехар нохчийн маттахь хила деза бохучух лаьцна х1ун эр дара аьлла долчу хаттарна Залувас жоп иштта ло:\n«Ас луш долу жоп цхьаболчарна ца тан а мега. Х1унда аьлча, цхьаволчо, шен дагахь х1уъу делахь а, газета т1ехь кхин дуьйцу. Вай Россехь, йоккхачу пачхьалкхехь, дехаш ду. Россехь коьрта мотт оьрсийниг бу. Ткъа и берашна уьш кегий долуш дуьйна 1ама ца бича, т1аьхьа хала хуьлу. Хьалхарчу классашкахь ненан мотт бийцича х1ун башхалла ю, т1аьхьа т1едог1уш долу хьехар оьрсийн маттахь хилча? Нохчийниг а бицлур бу, оьрсийниг 1емина а хир бац. Цул сов, математика, физика, хими нохчийн маттахь йийцалур йолуш а яц».\nКхид1а дуьйцу школан директора Юнусова Тамарас:\n«Тхан школехь 3 шо ду ФГОС программица цхьа класс экспериментальни йолу а, шина маттахь хьоьхуш (полилингвальни), важа беккъа оьрсийн маттахь йолу а. Оха шина а классан хааршна мониторинг йича, гучудаьлларг ду цу шиннен а цхьатерра хаарш хилар. Цул сов, беккъа нохчийн маттахь хьеха хьехархой а 1амо беза. Ткъа тхан школера арахецархой ах сов Россин регионийн вузашкахь доьшуш бу, ц1ена оьрсийн мотт хууш ца хилча, цигахь цаьрга дешалур а дац. Нохчийн мотт берийн бешахь хьеха а, 1амо а беза, шен чохь буьйцуш а хила беза».\nЮНЕСКО-с нохчийн мотт «лешболчу» меттанашна юкъабахийтина бохучу хаттарна Залувас жоп ло:\n«Советийн 1едал долуш, и «бала кечбелла бу» аьлча, со тешар яра. Х1инца мелхо а юхаденлуш бу, эр дара ас. Х1унда аьлча, вайн Республикин Куьйгалхочо Кадыров Рамзана вайн г1иллакхаш, дика 1адаташ (вадаш) карладохуш къахьегар бахьана долуш, мотт бийца а буьйцуш, ойбуш бу. Уьш вай ца дезачара кхоьллина хабарш ду.\nХ1инцалера бераш хьалхалерачаьрца дуьстича, вайна гушдерг берийн хаарш совдовлар а, замане хьаьжжина бес-бесара хилар а ду. Бакъду, книгаш ешар, классикина т1ехь кхиар дац – х1инца Интернет ю, цу чохь массо а х1ума а ду. Диканиг а, вониг а ду. Коьртаниг – и къасто хаар ду. Книгаш а ма юй диканиш а, вониш а. Масала, оьрсийн меттан урокехь Невский Александрах лаьцна сочинени еллера ас. Бераша Интернет чуьра схьаэцна язйина сочиненеш ч1ог1а чулацам болуш а, шортта керланиш юкъахь долуш а, дика язйина яра».\nДиректора Юнусова Тамарас т1етуху:\n«Уггар галдаьлларг – берийн дай-нанойн низам цахилар а, шайн берийн дешарца церан бала цахилар а ду. Дай-нанойн гулам бича, гучудолу и: тхуна ца баьхкича а бен ца хеташ болу дика доьшуш болчерниш бог1у, кхиберш – ца бог1у. Шаьш шайн берашна яий, т1еюхий хилийтичхьана, тоьаш бу уьш. Уьш ч1ог1а галбевлла цу т1ехь.\nГуламе кхайкхича, цабахкар, тхо, хьехархой, цаларар хилла ца 1аш, шайн бераш цаларар а ду. Т1аккха царах цхьамма цхьа галдаьлларг дича, тхан бер ч1ог1а дика бер дара, цуьнгара вониг далар тамашийна х1ума ду олу. Тамашийна хьаха ду шен беро школехь х1ун леладо цахьажар, цуьнан бала цакхачар. Царна хиъча тхо церан г1оьнчий дара-кх».\n«Суна а лаьара массо а хьехархойн ц1арах ала, – боху нохчийн меттан хьехархочо Мусхаджиева Аллас, – Залувех мел ч1ог1а диканиг аьлча а, гал вер вацара. Х1унда аьлча, кхуьнца дика мел дерг шадерг а ду. Кхуо санна, беза а безаш, х1ара болх беш к1езиг нах хир бу. Шен балхал ч1ог1а бераш деза кхунна. Ткъа берашна мел ч1ог1а еза х1ара! Ши йо1 а, цхьа к1ант а кхиийна кхуо, лаккхара дешар а дешийтина цаьрга.\nТхан массеран хьехамча а ю, тхайн муьлхха хаттар, лазам оьций, кхунна т1е дог1у тхо а, жоп ца луш, далун г1о ца деш а цхьа а ца витина кхуо. Оьрсийн а, нохчийн а мотт к1орггера хууш, лаккхарчу т1ег1ан т1ера говзанча ю Залува».\nЗалувех лаьцна иштта дика дешнаш олу юьхьанцарчу классийн хьехархочо Цицкулаева Асмалика а, кхечара а.\nТ1едог1учу хьехархойн денца декъалйо оха Мусаева Залува а, школан директор Юнусова Тамара а, тхайн къамелехь дакъалаьцна хьехархой Мусхаджиева Алла а, Цицкулаева Асмалика а, иштта Шелара №6 йолчу юкъардешаран школин хьехархойн бертахь коллектив а. Дала ирс, аьтто ма эшабойла шун х1усамашкахь а, шун халачу балха т1ехь.\nКоличество подписчиков: 18889


РИА Новости: Туркойчохь лаьцна ялх стаг Нохчийчуьра схьаваьлла ву\nТуркойн антитерроран тобан эпсар\nШпионаж лелийна аьлла ГIадужу беттан 9-хь Туркойчохь лецна болу кхечу пачхьалкхара нах берш а нохчий бу. Цунах лаьцна хаам бина РИА Новости агенталло.\n"Лаьцна волу яхе а – Оьрсичуьра ву, Нохчийчохь вина а ву", - аьлла агенталле хаам бинчу хьосто.\nХьалхо шаьш шпионаш лецна хиларх хаам баржийнера Истанбулан полицин терроризмца къийсам латтон урхалло а, туркойн Къоман талламан вовшахтохаралло а.\nТуркойчуьрчу нохчийн диаспоран векалша дIахьединера, царах цхьа стаг шайна вевзаш ву цхьамма тIедилларца нах байъарна декъа хиларца аьлла. Цунах лаьцна "Кавказ.Реалиига" хаам бира нохчийн оппозицин блогера Халитов Хьасана.\nТуркойн низамаш лардон органаша оцу хьокъехь официалан комментари йина яц.\nХалитовс дийцира ша вуьйруг киллерна лур ду аьлла хилла 300 эзар доллар. Ша кийча ву, боху Халитовс полицица юкъаметтигаш лело а, тоьшаллаш дан а.\nИстанбулерчу терроризмаца къийсам латточу полицин урхалло а, туркойн Къоман талламан вовшахтохаралло а дIахьедина, шаьш ялх кхечу мехкашкара стаг лаьцна, шпионаж лелош хилла аьлла, тасаеллачу шеконашца. Habertürk газето бина цунах лаьцна хаам дахначу шоьтан дийнахь. Цаьргара схьадаьккхина герз а, патармаш а, цхьахволчуьнгахь хилла Оьрсийчоьнан паспорт а.


Whatsapp-о хуьйцуш лаьтта нохчийн меттан куц\nОхан-бутт 04, 2017\nЦкъа а ца лелийна аббревиатураш лело боьлла нохчий социалан машанаш гучубевлачхьана.\nТахана Iуьйранна, шайн дуьхьа кхоллина йолуш санна, нохчаша тIеэцначу Whatsapp-хь «CA» аьлла кехат даийтира соьга сан накъоста. Хьалакхиар Советан заманахь хиллачу суна уггаре а хьалха коьртачу иккхинарг дара армехь волуш ас сайн пагонаш тIехь «Советан арми» аьла лелийна ши элп «СА».\nАмма тIаьхьо тIаьхьакхиича гучуделира, сан накъоста «СА» а яздина, соьга "Салам-Алейкум" аьлла салам делла хилар.\nДуьхьал, ВАС (Ва Алейкум Салам) аьлла, салам схьа а эцна, «Муха ду хьан гIуллакхаш" а яздина, ладоьгIуш сецира со. Сан накъоста жоп делира «ДД». И ДД (дика ду), дуьххьарлера аббревиатура яра ала мегар ду, нохчаша, интернетера социалан зIенаш юкъайовларца лело йолийна йолу. Иза суна хаьара.\nАмма дукха хан ялале кхин а цхьа сан нийсархо зIене велира соьца Skype-хула. «СА» меттана цо даийтинарг дара кераюкъ гойтуш айдинчу куьйган сурт.\nВIА (Ва Iалейкум Ассалам) а яздина, дуьхьал «смайлик» олу хьаьрк хьажийра ас. Жимма хан яьлча соьга кхечира ларамца корта теIочу стеган сурт. Собар дан аьтто буй хьан бохург хоттучух тIехь диллина сахьт долу сурт а хIоттийна, хIара текст язъян волаелира со.\nХууш ма хиллара, нохчийн матто дуккхахенахь дуьйна тIеоьцуш яц цхьана а кепара аббревиатураш, ур аттал шен автономин республикан элпашца йоцца йоккху цIе а цхьана. Масала НГI АССР юкъадаккха гIиртира Iедалш. Иза дара Нохч-ГIалгIайн Автономин Советан Социализман Республика бохург. Амма цуьнах гIуллакх ца хилира.\nИза-м хьовха, КПСС алар а лортIехь ца декара нохчийн маттахь. дуккхазза а, нохчийн маттахь йоза деш, ойла кхоллалора, ма атта хир дара, масала, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан Кхерамазаллин Кхеташо яздечу меттан ЦКВКК яздича олий.\nЯ, хIора денна аьлча санна, тIом беш йолчу Нохчийчохь хуьлчух лаьцна дуьйцуш ГУ МВД ЧР муха ала дезара хIоразза а? ЧIогIа атта хир дара Оьрсийчоьнан Чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Нохчийчоьнехула йолу Коьрта Урахалла олучу метта ОЧГIМНКУ аьлча.\nТкъа хIинца интернет юкъаяларо дIабохуш бу аьлла хетало нохчийн меттан а, аббревиатурийн а цакхетамаш.\nВелалуш а, огIазвоьдуш йохку къовларш )(, Iо дика йойла олуш – ОДК, Собарде олуш – СБРД, Бехк ма билла – БМБ …\nХIара яздина со валале, дан хIума доцуш, цхьа мор дивайсаш гонах а ехкина, массо а шена бевза-безачаьрга цхьаьнаметта къамелаш деш воллучу сан накъосто юкъахваьккхира со, Skype-хула, милтах латийна цIе а йолуш, гранатан сурт а даийтина. Иза эккхале аьлла, БМБ (бехк ма билла) аьлла жоп а делла, Skype дIа а чIаьгIна, сихха телефон схьаийцира ас цуьнца къамел дан...


Оьрсийчоь -- Пачхьалкхан юкъара экзаменан хаттарш чохь долу кехат схьадостуш ю хьехархо, 27Стиг2009\nЕарриг а Оьрсийчохь санна пачхьалкхан юкъара экзамен дIалуш бара Нохчийчура школа чекхйоккхуш болу дешархой. Цу гIуллакхе бIаьрг тухуш Теркйистехь масех школехь хилира тхан корреспондент Хасимиков Iусман. Кхеташ дацара экзамен дIалуш берш дешархой бу, я церан гергарнаш бу бохуш дуьйцу цо.\nКху стигалкъекъачу беттан 27-чу дийнахь кхечу кIошташкахь санна,уггар халчех ларалуш йолу оьрсийн мотт экзамен дIаелла нохчийн ишколашкахь а.Нийсам-ма чекхъяьлла аьлча хила там а дера бара,стенна аьлчи экзамен дIаелларш,бIаьрзечо ца алахь, дешархой бу ала хала долуш сурт дара тергаллуш дерг.\nНагахь экзамен дIаяла чувахнарг бIе стаг велахь,арахь ,ишколан кетIе сийсош, 5-6 бIе дай-наной а,гергарниш а, царал а дукха юй те аьлла бIокъажош машенаш а хуьлура экзамен йолччу ишколехь.\nЦарна юкъахь хилла-м хир бу шайн кIентан я йоьIан хаарех теша а тешаш,шек а боцуш, сапаргIат Iийнарш а. Амма дукхахберш ,бIаьрга сара кхетча санна хьийзаш бара берийн метта экзаменаш дIалуш.Къаьсттина дуьне тIарал гатделла хьийзарш наной бара шен-шениг толаме кхачо гIерташ.»Экзамен дIаяларан» кеп ишта яра.\nХьалххе бинчу бартаца ишколан чуьра хеттарш тIехь долу кехаташ араидош цхьаберш бу,цу хеттаршна жоьпаш луш арахь кхин говзанчаш бу,мах белла а,баланза а балийна.Жоп карийна хаттар цу дела сохьта чу кхачадо.Доцца аьлчи,тIаьхьалонна саготта,лол бетташ дIасауьдучу зингатийн хьесапехь,синтем боцуш готте хьийзаш дара адам а,шайн «кIорнеш» ирсе кхачо гIерташ.\nХIуъчара дийцарехь Оьрсийчоьнан кхечу кIошташкахь санна дIалуш ю Нохчийчохь а ЕГЭ олу цхьа экзамен.лаккхара баллаш езачара мах а луш балийна бу хьехархой шайн йоIана я кIантана гIо дайта.Оьшуш йолчу баллашка хьаьжжина 5 эарна тIера 20 эзарне кхаччалца а ,кхин а лакхара а хуьлчух тера ду луш долчу ахчанан барам.Оьрсийн мотт экзамен дIаелла ларало 26 балл баккхахь.ТIаккха кхоъ дуьллу. Цунах,кхааннах, тоам бечех ю соьца къамел деш йолу шиъ.Церан цхьанна йиша.вукхуьнан ваша вара экзамен дIалуш.\nМа-дарра аьлчи кIезиг хьехархой-говзанчаш бац экзаменаш дIалу муьрехь нахана гIо а деш,цу кепара «ахча деш».Бакъду,цхьа шай а ца доккхуш дешархошна гIо дийраш а бу. Иштачех ву Ножай-юьртан кIоштера хьехархо а. Цхьанха чу а вулий.экзамен дIаяллалц берашна ша гIо деш долу 3-4 шо а дера ду,амма ур-аттал мала туьканара хи деъна а шена-м ца елла церан дай-наноша хIумма а бохуш дуьйцура цо.\nКхеташ долчу бахьаненна сан цIарца йийца йиш яц цхьа ишкол а,я къамел дан резахиллачеран цIерш йохийла а дац.Шен вешин кIантана орцах ваьлла ву хIинца соьца къамел деш волу филолог. ДIаяьлла экзамен хьуна муха хийтира? ХIун эр дара ахь цунах? Цо делла жоп ишта дара.\nЦхьаболчара тидарехь ЕГЭ олу экзамен юкъаяккхарх галдаьллехь бен тоделла хIумма а дац.


Хьамсара мехкахой! — Сердало\nБерригача бусалба наха из синош, дегIамаш, уйла-нигат ц1ендеш, тоадеш, вIаши гIо дара, камоаршал гойтара, вIаший къахетамеи лерхIамеи хилара ха я. Укх бIарччача бетта Даьлах тешаш болча наха къахьийгар динцара дикаш совдахара, хозача гIулакхаца болаш сакхетам лакхбара, маьл-йоал хургйола гIулакхаш кхоачашдара.\nМархаш дастара ер сийрда цIай дездеш, вайца массаза а хила деза эхь-эздел, къахетам, сабар. Укх бетта санна диканна, Iибадат дара сутара хила деза вай дIахо йодача хана а. Вайх хIаравар, къаьстта боккхагIбараш, бехктокхаме ба вай мехка юкъара долча гIулакха къахьега кийча хилара, кагирхошта дикача масалашца хьехам балара, харцваьннар соцавара, зIамагIбарашца а ийшарашца а къахетаме хилара.\nХIаьта кагирхошца хадданза хиланза яргьяц даьша вайна йита вахара еза маьхалаш: хьаьнала рузкъа лахар, боккхагIчар сий дар, даьй-ноаной лархIар, вIаший гIо дар, адамий эхь-эздел лорадар, моаршонна къахьегар.\nХьамсара мехкахой! Аз сай цIерах а Халкъа Гуллама депутатий цIерах а даькъала дувц шо мархаш дастара цIайца!\nУкх мархий бетта вай мел яь Iамалаш, Iибадат Дала къоабалдаь дIаэцалда, маьлехьа яздолда вайна.\nДала марха къоабала долда, хьийга хало маьлехьа язъйойла, дехка а даста а шера керте маьрша хилда вай дерригаш а!\nГIалгIай Республика Халкъа Гуллама Председатель\nЙовлой Султанхьамида Заьлмах\n← Спорт всем необходим и полезен\nВ республике появятся новые школы, детские сады и объекты, здравоохранения →


Bloomberg: Iамерко санкцеш кхайкхор ю Туркойчоьнна С-400 эцарна\nC-400 ракетийн комплексан дакъаош дIакхачийна Туркойчу.\nIамеркан Цхьаmнатоьхначу Штаташа санкцеш кхайкхор ю Туркойчоьнна гергарчу деношкахь, Оьрсийчоьнера С-400 зенитан ракетийн системаш эцарна. Цунах лаьцна хаам бо Bloomberg агенталло, шен хьасташна тIе а тевжаш.\nДийцарехь, президентан Трамп Дональдан хьехамчаш йийцаре йина 3 вариант. Амма цкъачунна билггал хууш дац царах хьаржинарг муьлхарниг ю. План тIечIагIъян дезаш ву Трамп.\nIамеркица цхьаьна НАТО-н юкъахь йолчу Туркойчу дIакхачо долийна С-400 системан дакъош. Вашингтоно дIахьедар дарехь, Оьрсийчоьнан герз кхераме ду Пентагонан дуккха а мах боккхучу проекташна. Оьрсийчоьно а, Туркойчоьно а барт бира С-400 Хонкарна йохкар хьокъехь 2017-чу шарахь. Цу контрактан мах бу 2,5 миллиард доллар. И бахьана долуш Вашингтон реза ца хилла туркошна кхузаманахьлера F-35 тIеман кеманаш дохка.\nТуркойчоьнан президенто Эрдоган Реджепа оцу хьокъехь дуккхазза а аьлла шаьш и кеманаш эца лууш хиларх лаьцна. Цуьнца цхьаьна, Эрдогана дийцарехь, Оьрсийчуьра С-400 Туркойчоьно эцар къоман кхерамазаллан хаттарца доьзна гIуллакх ду, цундела Оьрсийчоьнца бина берташ хуьйцур боцу бу.


Буденовскехь хилла - ца хилла ца дуьйцуш...\nМангал-бутт 11, 2015\nНохчийчу а баьхкина, луларчу Ставропол-махкарчу низамхоша рогIера лерина операци дIаяьхьна Нохчийчохь - лаьцна, дIавигина Гуьмсера вахархо. Иза бехкево Iедало 20 шо хьалха Буденновскна тIелеттачу тобанехь хилла хиларна. Амма иза бакъдац боху нохчийн бакъоларъярхоша.\nХIинцца доцург гIардаьккхина а доцуш, кху беттан шолгIачу дийнахь балха воьдуш Белялов Рамзан цIе йолу вахархо лаьцна Гуьмсехь Ставропол кIоштара баьхкинчу талламан комитетан декъашхоша.\nОфициалан Iорадаккхарца еххачу хенахь Iедалан кара ца ваха лечкъаш лелла ,ницкъалчу зуламашна куьг бехке лоруш волу Белялов. Ткъа цунна бехке дуьллург ду хIинцачул 20 шо хьалха Басаев Шемал коьртехь хиллачу тобанна юкъахь Ставропол мехкан Буденовск гIалина тIелатар дар, 129 стаг вен а вуьйш, 300 сов лаза а веш, 1600 гергга закъалтана а лоцуш.\n1995-чу шарахь сел эвхьаза, зевне дина и тIелатар бахьнехь, и гIуллакх зуьйш болчу талламхоша чIагIдарца, хIетахь бIеннашкахь кега-мерса зенаш деш дохийна нехан цIенош а, Iедалан гIишлош а.\nБасаев Шемалан куьйгакIел хиллачу 160 тIемалочух, байина дIабаьхнарш боцурш, вериге а лехаме велларг хилла 26 стаг боху талламхойн хьостано. Царех ву, дийцарехь, Гуьмсехь лаьцна Белялов Рамзан.\nЯлх бутт хьалха чекхдаьллачу шеран ГIуран - баттахь ,Волгоградан кIоштехь гучуваьлла лаьцна, Буденовск гIалахь талор динчу тобанан декъашхо Маздаев Мохьмад а. Карарчу хенахь Iедал шайна тIаьхьа ца кхуьуьйтуш лечкъаш леларг 23 стаг ву боху талламан комитетан хьостано.\nСтавропол кIоштан Буденовск гIалина дера тIелатар динарш лахар а, лецар а хьокъехь дIахьедар дина Оьрсийчоьнан Талламан комитетан векало Маркин Владимира.\n«Талламан комитетан говзанчаша боккха болх бина тоьшаллаш гулдеш,- боху Маркина шайн урхаллин сайтехь.- Цкъа билгалбоху куьг бехкенаш, цул тIаьхьа къастайо уьш болу меттиг.\nТIаккха юх-юха а барт-хаттамаш дIахьош карладоккху хилларг ма-дарра. Церан мотт –эшарца билгалйоху оцу тобанна юкъахь хиллачу кхечу зуламхойн цIерш». Ишта дIахьедар хааме даьккхина Маркина Владимира.\nЦо дийцарехь, цуьрриг а низам ца талхош, нийса лаьцна Белялов Рамзан. Бакъду, цо бохург шеконе а дуьллуш, «стаг лачкъорах тера» иза дIавигна хилар чIагIдо бакъонашларьярхочо Нухажиев Нурдис.\nЦунна хетарехь, тIеман барзакъ а дуьйхина 6 машенахь и дIавига баьхкинчара, гергарчаьрга и лацар хьокъехь а, и вигна меттиг ца хоуьйтуш а низам талхийна. Цул сов Нухажиев Нурди коьртехь волчу бакъонашларьечу урхаллин сайтехь гIарадаьккхина Буденовск гIалина тIелатар динчу муьрехь Белялов Рамзан Башкирехь, Хайбуллин кIоштан Воздвиженски юьртахь йолах болх беш хилар.\nЦу тIе Нухажиевс зорбане даккхарца Белялов юкъахь волчу белхалоша хьанала хьоьгучу къинах, суьрташ а тIе а тухуш дийцина цигарчу кIоштан газето а. И а, кхин а бакъдерш тергамза дитина талламхоша Нухажиевна хетарехь.\nОцу хьокъехь цо кехат яздина инарла прокуроран гIовсе Сыдорук Иване.\nНухажиевс хааме даьккхинчух ша аьлча, цхьаболчу тергамхоша, шех тераниг кхин хуьлийла а доцуш тамаше бакъонашларьярхо лору иза: кху чохь йолчу структурех хьакхалуш хIума а доцуш, Москва биста кхаччалц, арахьарчех дозуш хIума хилча, мохь-цIогIа детташ, кхузахь бакъонаш талхийна бохуш орца а дохуш, ткъа кху чохь болчу низамхойн карах цхьаъ нисделча , «тап» олий, дIа а туьйш.\nЦкъа билгалбоху куьг бехкенаш, цул тIаьхьа къастайо уьш болу меттиг


Кадыров кийча ву шен боцчу низамхойх лата а\nОхан-бутт 23, 2015\nМеттигерчу низамхошна, цаьрца дийцаре дина а доцуш, арахьара Нохчийчу лерина операци дIаяхьа баьхкина ницкъаш хIаллакбан бакъо елла мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. И къамел цо дира шинарийдийнахь Соьлж-ГIалахь республикерчу низамхошца дIаяьхьначу кхеташонехь. Телевизионехь гайтинчу оцу къамелехь Кадыровс низамхошка бохура: «Ас официалехь дIабоху, хуьлда уьш Москохара я Ставрополера,шайга ца хоттуш махка баьхкинчарна тIетоха герз.\nУьш декхаре бу вайна шаьш деанарг довзийта». Нохчийчохь къепе латтор президента Путина шех тешийна волчу Кадыровс бохург дац мехкан ницкъахоша дийр дац ала. Кадыровн къамел дуьжу цунний, Оьрсийчоьнан цхьайолчу низам лардечу урхаллашний юкъадоьллачу девна юкъа. Кадыров оьгIазвахийтинарг ду луларчу Ставропол-махкара Соьлж-ГIала баьхкинчу полисхоша герз а тоьхна, нохчо Дадаев Жамбулат вер.


Москалькова: Оьрсийчоьнан Талламан комитето талла болина Нохчийчохь нах байина боху хаам\nТовбеца-бутт 09, 2017\nОьрсийчуьра омбудсмен Москалькова Татьянас.\nОьрсийчуьрчу омбудсмено Москалькова Татьянас хаам бина, Нохчийчохь адамаш дайина аьлла Новая газетера кехат кхачарца ша иза талла аьлла дехар дина талламан комитете аьлла. Цу комитетан белхахоша таллам болийна боху цо.\nМоскальковас дийцарехь, талламан дуьххьарлерчу жамIашца Новая газетан артиклехь буьйцучерах ши стаг вехаш ца хилла Нохчийчоьнан территори тIехь.\nКIирандийнахь Новая газето хаам бина, 2017-чу шеран Дечкен-беттан 26-чу буса, йина кхел а йоцуш, дуккха а нах тоьпаш тоьхна байина Нохчийчохь аьлла. Царах 27 стаг цIарца вуьйцу газето Оьрсийчоьнан Талламан комитетан Нохчийчоьнехула йолчу урхаллерчу а, Нохчийчоьнан куьйгалхочун администрацерчу а хьасташна тIе а тоьвжаш.\nНовая газето зорбане яьккхинчу артикална комментари йина Нохчийчуьрча Iедалан векло Умаров Джамбулата. "Дождь" телеканалана еллачу интервьюхь цо чIагIдо цу тIехь дерг харц ду бохуш. Цунна хетарехь, Новая газетан артикал политикан чулацам болуш ю.


Оалхазарашца къахетаме хилар — Сердало\nУкх деношкара хаоттам, догIаш, лоа делхаш, малх хьахьожаш, дохк доаллаш хувцалуш бале а, хийцца бIаьсти яьнний ала йиш йолаш да вай. ХIана аьлча, тIайоагIача шелалах дайдда гурахьа ГIалгIай мохк а бита кхычахьа йIайхагIа йолча дIаиха оалхазараш даггара цIаухаш да шоай хьамсарча мехка. Из а я, бIаьсти чIоагIлуш йоагIаш хилара белгалонех цаI.\nГотахьазилг, алкхашк, тушол, бекарг иштта кхыдараш а оалхазараш цIадаьхкад. ЧIагарг а доагIаргда Дала аьннадале кастта цIа. Алкхашки, бекарги, тушоли хьалхаеча санна хеталу, бакъда, тахан со болх беш волча редакце цIен дийла латтача корах хьачухозаш яр ше цIаенилга хьахайта гIерташ мо юкъ-юкъе са а доаккхаш кхайкаш хинннача бекарга оаз. Алкхашк а яйний сона массехк ди хьалха багадоахкаш баьца мергIилгаш а долаш, ший бIи цхьалха боаккхаш хьувзаш. Иштта тушол-котам а яр, Iодоассадаь латтача кхертIошта лакхе яьнна ягIаш, ший кура кIуж урагIа а бегIа. ХIаьта, готахьазилг цIадена-м дикка тоъал ха я.\nЦхьаккха хIама кхелла дац Дала шийгахьа цхьа пайда боацаш. Цудухьа, оалхазараш а шоашкахьа адама вахаре чIоагIа пайда болаш да. Цул совгIа бIаьсти хьаяларах хоам а бу цар. Уж цIааха доладеларца бIаьстан балхаш дIадоладу наха. Готахьазилг, тушол ктам цIаеча гота дIайолаю, бекарг цIаеча котамаш таьлмеш даха кийчъю. ХIара оалхазар цIадарца из дарга хьежжа, цунца товш бола болх дIабола а беш, шоай белгалонаш а йолаш леладаьд из гIулакх вай даьша хIанз а леладу.\nОалхазараш башха да: цхьадараш низ болаш, кхычарел денал долашах да, хIаьта шоллагIдараш царел низ боацашегIа эсалагIа да. Цунга хьежжа, шоайла къомсамаш а латараш а хул оалхазарашта юкъе. ВIалла шоайла къомсамаш деце а цамогаш хиле кIалдисе хул цхьадола оалхазар. Из мо моттиг нийсъелча кIалдисача оалхазарашка хьожаш а, царна дарба деш а хул къахетаме дегаш дола нах.\nОалхазараш маьрша хилар, цар даха моттигаш цIена хилар ловш, царна гIулакх деш цхьацца балхаш деш хул нах. Ишта цу тайпара моттигаш го йиш я къаьнарча йоккхийча шахьарашка а, юстара ядача юрташка а. Хьалхарча хана геттара дукха хиннай уж моттигаш, ишколашка а, больницешка е пенех дIадийтта оалхазарашта лаьрхIа цIалгаш доахкаш.\nХIанз тIехьарча хана а цу тайпара моттигаш го йиш я. Хьокхама аьлча, Магас шахьаре а доахкаш да цу тайпара цIалгаш. Цул совгIа цхьацца йолча вай мехка юрташкарча гаьнашта дIатIадийтта а доахк уж. Наьха дог къахетаме хилар а, цу оалхазарий гIулакх цар кхетадеш хилар а да из.\nШий беша, е коа оалхазарашта лаьрхIа цIалгаш доахкаш хилар къаьнара хоза, халкъашта юкъера эздий Iадат да. ДукхагIча даькъе цу мо долча цIалгашка чуйолхараш алкхашкаш я. Шоай бIена саг юхе веча геттара кхераш корзагIъювлаш яле а, цу моча цIалга чуйолх алкхашкаш.\nХIана аьлча, цар шоай бIенаш дукхагIча даькъе, ткъов йокъаенна Iо а ежа гаьнех яьнна йоахкача къоргашка ду, кIезига эше зIокарца из къорг тоа а йий.\nГеттара хоза, ладувгIа дог доагIаргдолаш, безаме я тайп-тайпара декача оалхазарий ашараш. Царца са а къердалуш царга ладувгIарца шоай са тедеш а хул цхьабола нах. Къаьстта лоам, е хьунагIа нийсвелча геттара хоза хета цар ашараш. Хийла Iуйранна ламаза, е кхыча гIулакаха сатоссаш араваьлча латтийса оалхазарий ашарашка ладувгIаш. Геттара хоза кхайкаш хул кукал, чIагарг, новцIолг, алкхашк, лежкъорг, фаьрг, иштта кхыдараш а.\nЦахьоадича нийса хургдоац чкъорд а, вай даьша маIандоаккхаш кхелла цун илле дешаш а. Малх хьалкхийттачул тIехьагIа сомадаьле долалу чкъорд. Ший цхьаь лела Iема, шийца сакъердалуш оалхазар да из. Оаша зийнадий хац сона, чкъордо фу ду аьлча, гаьнна сигала урагIа а дахе, цу лакхе кIеззига ха а яккхе, кхесса хIама мо цигара юха чудоагIа из, лаьттах кхетадоаллаш мо. УрагIдодача хана а юха чудоагIаш а цо оалаш хоза илли да. Из доаладергда вай дIахо:\nДошо дото хьазилг да со,\nСол хозагIа дац кы лаьтта\nСигале Iочуяь дода со,\nЯхьаргья аз токхаяь,\nЯ ца туге локхаргда аз,\nАйса кхелла лекха илли,\nСигален лаьттан юкъе гIолла,\nДIа-хьа даржаргда са илли,\nЦкъа со сигал ловза даьлча,\nСона духьал отта дац,\nМихо шийца массанахьа,\nДIа-хьа хьоргда са илли,\nДаржалахь са илли масса,\nГеттара сиха даржалахь,\nИз илли доахаш шийна мел мог, бIарга къайладаллалца урагIдода чкъорд, цул тIехьагIа цу лекхе лоадам боаца ха а яьккхе кхесса хIама мою ха чудоагIа. Лакхера чухаьхка ше доагIача хана а доахаш илли да чкъордан. Цун маIан:\nСигале хоадае хьалбахьа,\nХерх бицбенна доагIа со,\nДиг дахьа со дицдендар,\nСенца йохоргья аз сигале,\nЛотарашца хетта йоацаш,\nЕррига вIашагIйоаллаш я из,\nЗагал теха лаьца яц из,\nБIоагIа лаьца яц из,\nДIа-хьа даржаржа хьо са илли,\nДоккха оарц хьадола сона,\nСигале еце эхь хургда сона,\nСол хозагIа дац кы лаьтта,\nИштта из илли доаха чкъордо аьле, каста-каста дувцар сона тхоай даь-нанас. Из доацаш кхы а дукха да оалхазарий шо-шоай иллеш. ХIара илли шийгахьа цхьа кхайкам болаш да, хIаьта царех тIехьагIа.\nБешамашка къахьегаш, е гаьнаш лелаеш болча наха гIо ду оалхазараша гаьнаш тIа лета зене секам даарца. ДукхагIа шоай гаьнаш зе деча секамах лораердухьа оалхазарашта лаьрхIе цIалгаш ду цхьаболча наха. ХIаьта дукхагIча даькъе къаьстта алкхашкаша дуаш дола даар секамах латта.\nВайна ховш ма хиллара, коартолаш юа чоапилгаш оалхазараш юац. Бакъда, алкхашко геттара чам а хеташ юъ уж чоапалгаш моллагIдола даар санна. Цудухьа, алкхашкаш вай бешамашка а, гаьнашта юкъе а яхаш хилар вайна пайдане да. Цул совгIа, хоза оалхазар да алкхашк, иллеш а ладувгIа догдоагIаш дека цун. ВIалла царгара хьабоаллаш пайда беце а къахетаме, кIаьда хилавеза царца.\nОалхазараш лорадара а, царца кIаьда хилара а хетадаь дерригача дунен тIа белгалдаьккха ди да. Цхьа цIай долаш хIама деце а, цу дийнахьа къахьегаш, оалхазарашта даха моттигаш Iалашъеш хул нах.\nЦу халкъашта юкъерча оалхазара ден 100 совгIа шу даьннад. Эггар хьалха из ди белгал а даь цу тIехьа болабеннараш американцаш ба 1894 шера. Из гIулакх хоза хийтта, кхы а дукхача паччахьалкхенаша хьаллаьцад. Цу тIехьа из болам хьаллаьца дIаэттай Россе паччахьалкхе а. Из ди дездеш да апрель бетта 1 дийнахьа.\nЦарски Росси йолча хана а оалхазараш лорадара тIехьа болх беш хиннаб вай паччахьалкхено. ДукхагIа берий цIай санна да из, берий оалхазарашцара безам а, къахетам а, доттагIал а совдоаккхаш.\nДунен шоллагIа тIом хьайначул тIехьагIа из ди дицдаь дикка ха яьккхай Россе бераша. ХIаьта, болам 1948 шера мара юха болабеннабац. Бакъда, 1970 шерашка юха а вай паччахьалкхено белгал ца деш дIадаьннад из цIай. ХIаьта перестройка а хинна, юха керда Россе пачахьалкххе хьаэттачул тIехьагIа 1993 шера доладаьд из ди белгалде.\nДаьшкара денц хьадоагIаш да гIалгIай, шоашта гонахьарча Iалама а дийната а доал деш, из лорадеш. «Бага мотт боацача хьайбашца къахетаме хила ма везий», оал вай, цхьа моллагIа хьайбашта доагIа доал ца деш моттиг нийсъелча. Царца къахетаме а, царна доал деш а хургдолаш юхьанца из гIулакх воай берашта хьалхадаккха деза вай.\nВай кагирхошта из Iадат дукхадезадалийта а цох берашта чам тIабахийта а лаьрхIа болаш болх дIаболабаьбар соахка ГIалгIайчен 25 дизарца шахьар Магаса бархархоша. Из цар дир 2017 шу экологен шу аьнна кхайкадаь хиларга хьежжа. Цар дIаоттадаьд, оалхазарашта лаьрхIа 250 цIалг. Масса йолча салоIама моттигашка а, гаьнаш мел ягIача а, цIеношта юкъе а – керда йотташ йолча къонача шахьаре из болх дIабихьаб цар.\nЛоацца аьлча, Дала ший никъ белгал а баьккха кхелла да хIара дийнат. Цул совгIа, бусалба Iилма, дийшача наха хьаяхачох саг укх лаьтта долчунца къахетаме а, цун боарам лорабеш а хилавеза. Даьла салам хилда цунна, Мухьаммад пайхамара аьннад: «Лаьттан тIехьа долчунца шо къахетаме хуле, сигленашкахьара къахетам боагIаргба шуга».\nДала къахетам дIа ма боаккхалба вайна юкъера.\n← Союз школы и родителей\nКультура дегIаяр →


Элдиева Марет. Цхьа доIа\n-Дала пурба лахь, Макка а, Мединате а, хьаж кхочушда…\n-Воккха Дада, хьо цига доIа дан воьдуш ву?...Ахь цигахь хIун доьхур ду Деле, Воккха Дада?...Воккха Дада. .. ХIан, Воккха Дада? Цигахь Деле хIун деха воьдуш ву хьо?... ХIан, Воккха Дада?\n-Цигахь дехнарг Дала ло бохура бабас… сан а ма дара хьуна цигахь чIогIа-чIогIа деха дезаш хIума... ХIан, Воккха Дада?\nЖимма соцунгIа а йина, кIанта юха а хаьттира: «Воккха Дада, дуй хьан цигахь деха дезаш хIумма а?» Воккхачу стага кIант маравоьллира: «ХIун дара, Дуду, хьан цигахь деха дезаш?» Шен Iаьржа боккха ши бIаьрг воккхачу стагана тIе бугIуш, кIанта элира: «Цкъа ахь алахьа, хьайн цигахь деха дезаш хIума ду-дац? Хьуна луург а, сайна луург а деха йиш ма ю сан, Дала мукъ лахь».\nЛеррина воккхачу стаге хьоьжуш волу кIант, цхьа чIогIа самукъадаьлла, кIажваххана велавелира. ТIаккха, воккхачу стеган вортанах а хьаьрчина, цунна обанаш ехира, цул тIаьхьа дийцира луург. «Воккха Дада, хьо дIа ма-кхаьччинехь, цхьа а гIовгIа йоцчу а валий, хьайна Дудус а, Тамаша а тIедиллинера алий, Деле дIа а хоуьйтуш… вайн Деле… тхойшиннен дай, наний цхьана дахийта алий, дехахьа…».\nКIентан хьажар – сатийсаман хIорд хилла, воккхачу стеган кхетаме кхечира… Кхохкийна, ладугIуш Iара иза кIанте… Нийсса бIаьргаш чу ца хьаьжча, ша дуьйцург ца хазарна кхоьруш санна, хIокхунна тIера бIаьрг ца боккхуш, кхидIа а дуьйцура Дудус: «Цхьа жимма бен дов ца даьлла цу шиннан… дадас цIа яло мегар ма дара нана… ца ялайо-кх… нана а хуьлу езаеш, цIа ян ца лаьа бохуш… суний, Тамашний ма лаьа… Тамаш жима ма ю… цуьнан къа ма ду… ХьастагIа тхойша нана йолчуьра цIа догIуш, иза йилхира хьуна…Воккха Дада… хьасталуш, делахь… и цхьа доIа… виц ма лолахь, Воккха Дада»,- шадерг дийца сихвеллера кIант.\nШершшина воккхачу стеган карара охьа а воьссина, ведда дехьачу вахара, «Тамаш! Тамаш!» - бохуш йишига а кхойкхуш… Воккха стаг ойлане ваьллера. Цунна дагаеара шен нана. ЦIера дIадохор а, доьзал, да кхелхина, бисча, нанас биттина лол а, нана кхелхича, цуьнан гIевланга хиъна, ша воьлхуш яьккхина буьйса а… Дехьачохь Дудуй, Тамашший а дара къамелаш деш.\n«Тамаш! Воккха Дадас ша дийр ду боху доIа… охI- вай, ма дика а ду… хIинца-м нана схьайогIур яра. Тамаш! Вайшимма нанас делла ахча Воккха Дадина лой?». ЙоьIаца барт-м хала бан безаш бацара. ХIара шиъ кест-кеста Iара вовшаххьаьрчий, шабарш деш, нана схьаяло цхьанна дагадаре сатуьйсуш, гIенахь делхаран къурдаш а деш… Тамаша жимма ойла йира. «Кампеташ?»- аьлла хаьттира.\nТIаккха сихха ша- шена жоп делира: «ХIумма а дац. Кампеташ-м ца оьшура, нана схьаеъчхьана. Дуду! Ва, Дела, ма дика ду… Сихха дIалохьа цунна ахча». Тамаш неIарехьа сецира, кIант ведда тIевахара ойлане ваьллачу воккхачу стагана. Цуьнан ойла юкъахъяьккхира кIентан озо.\n«Воккха Дада!» - коча хаьрчира Дуду. Жимма Iийна, лохха, элира: «Воккха Дада, нанас кампеташ эца делла ахча ду… и хьуна ло…охашимма… хьажал…»- кIанта схьакховдийра хьерчийна, беркъадоьлла пхеа туьманан кехат. Жима Дуду ца кхетара Воккха Дадас сихха ахча схьа стенна ца оьцу.\nИза ша мел долчух воккха стаг кхето гIерташ воллура: «Ас Тамаше а хаьттина… тхойшинна делла ма дара иза… иза а реза ю… кампеташ-м ца йиъча а хIумма а дацара… хIинца кхин башха еза а ца еза… вайн Устазора, Воккха Дада, цкъа а кампеташ ца яа реза ма ву со… дIаэцахьа хIара…», - бохуш, ахча цуьнан кара дилла гIертара и…Воккхачу стага кIентан куьг дIатоьттура, ахча схьа ца оьцуш… Дуду эххар а цхьана хIуманах кхетча санна, сецира…\nТIаккха, цхьа гIийла-гIийла элира: «Цхьа доIа… бен ма дац и… цхьа доIа…». КIентан бIаьргех хиш дуьйладелира… даккхий къурдаш деш, велхар сацо гIерташ, кегий буйнаш хьоькхура цо бIаьргех. Пхеа туьманан кехат а жимма дешнера.\n«Э, велла вала со! Ма Iовдал корта а бу,- бохуш, воьхна хьаьвзира воккха стаг. ДIанехьа лаьтташ Тамаш а яра, хIокхаьрга хьоьжуш, юьхь тIехула охьауьдуш хаддаза бIаьрхиш а долуш. «Вай велла вала со… ма делхалаш… ВаллахI дийр ду… схьало ахча… кхин цхьа а доIа а дийр дац Дадас, и хьан цхьаъ доцург… сагIа хуьйла ахча а… чIогIа оьшуш ма дара Дадина… ма велха… кхин ма велхалахь… хьо кIант ма ву… велха мегар дац…кхин шу делхахь, дада а воьлхур ву…доIа дийр ду… дера ду… ахча Дадина луш дарий ахь… схьало… ». КIант къежира, юха шен ахчане а хьаьжна, вуьйхира: «Даш… да-ший-на…». «ХIумма а дац, Дадас хIинцца итуца дакъор ду…».\nШина берана ца гойтуш, шен бIаьргех даьлла хи дIадаьккхира воккхачу стага. Дуду ведда йишина тIевахана и хьоьстуш воллура: «Ма елха, Тамаш, Воккха Дадас доIа дича, нана схьайогIур ю… ма елха… ахча а дIаэцна…».\nВоккхачу стагана юххе хьийзира ши бер сарралц. ЙоIа-м, шен кучан пхьош а хьокхуш, Воккха Дадин мачаш а цIанйира. КIант а хьийзара, ша муха там бийр бара, ца хууш. ЭхI, ма самукъадаьллера цушиннан! Ма даггара доккхадера и шиъ! Иштта хIорш дасахьийзаш, буьйса тIееара. Пхьор диъна девлча а, кIант хиъна Iара набарна бIаьргаш тIеуьххушехь, наб ца кхетийта гIерташ, ойлане ваьлла воккха стаг ларвеш. – Хьо дIа хIунда ца вуьжу, Дуду? – аьлла, шега воккхачу стага хаьттича, – хьоьца вуьжур ву, хьо ойла йина ваьлча аьлла, жоп делира кIанта.\nИштта вогIавелла Iийра, шена набкетталц. Набкхетта кIант шен метта охьа а виллина, воккха стаг лохха кхайкхира: «ХIей! Хезий хьуна?». Сехьаяьллачу йоккхачу стаге вистхилира: «Тахана цу шина беро лелийнарг гирий хьуна?» БIаьргех йовлакхан тIам а хьокхуш, «хIаъ» бахаран кепехь корта таIийра вукхо.\n«Нагахь санна со могуш-маьрша Хьажийн ЦIера вухаверзахь, ас шина беран нана цIаялор ю… Амма… Хьанна хаьа, Iожалло мичахь лоцу… Делан кхиэл хIоьттина, сан цигахь кхалхар нислахь, и сан лаам кхочушбар - сан весет хиллийла хаийталахь сан верасе… Кхана новкъавала ца везахьара… и цIа ца ерзош гIур а вацара со.».\nВехха Iийра воккха стаг ойла еш. Ша-шена резавацара и шен синкхетам ца хиларна берийн дагахь долчунна тIекхиа, церан сингаттам ган. Юх-юха а хезара цо, доккха са доккхий: «Э-хIе-хIай, велла вала со делаI, Дудуйчулла хьекъал цакхачар…» олуш…\n…Ша вижале, тIевахана, Дудуйга хьаьжира… набарха, Тамашна тIехула куьг даьккхина, иза маракъевлина, воьлуш, цхьа хабарш дуйцуш, воккхавеш, вара кIант…


Жоьжахатин хьер. Къилбаседа Кавказера адвокат - Саратов-махкахь лелачу Iазапах\nШерашкахь далхадора шайна тIехь гIело латтош хилар Оьрсийчоьнан набахтийн урхаллин Саратов-махкарчу туберкулезах дарбадечу хIусаме кхочучара. Санитараш а, бахамна тIехьожурш а шайх бинчу тутмакхаша хьаькамийн я ФСБ-н "М" декъан белхахойн лаамца Iазапе верзавора шаьш санна волу тутмакх, видеогайтамашка а дуьллура шаьш дийриг. ГIадужу-баттахь бакъонашларъяран Gulagu.net проекто яржийра интернетехула оцу могIарара йолу Саратов-махкара видеоматериалаш. Лелларг бахьанехь гIаттийна масийтта бехктакхаман гIуллакх.\n"ТIехьожучара белла болх кхочушбеш, тутмакхех бевлла капо (Германерчу фашистийн набахтешкахь озабезамбеш къастош хилла тутмакхаш–ред.) лелла чохьбохкурш "стен беш", царна гIелоеш – оьрсех, нохчех, дагестанхойх. Гуьржех, азербайджанхойх, Оьрсийчуьрчу кхечу къаьмнех бу хьийзийнарш", – яздо Gulagu.net проектан автора Осечкин Владимира. Набахтин дарбан цIийнехь латтийна къизалла цахеддаш йовзуьйтуш, Iазапан хьерах долу тоьшаллаш охьадохкуш схьавогIу иза.\nКавказ.Реалиин корреспондентан къамел хилира. Шайлахь къилбаседа-кавказхой а болуш, Саратоврчу ОТБ-I дарбан цIийнехь гIело лайначу нехан адвокатца Алиева Азица. Системо - набахтийн белхахоша, тIехьожучу инстанцеша - муха "кегбора" тутмакхаш, дуьйцу юриста.\n– Gulagu.net проекто Iарабаьхначу видеогайтамаша муха ойла кхоьллина хьоьгахь? Я оцу дарбан хIусамехь лелла къизалла адвокаташна евзаш яра ишта а? Дуьйцурий тутмакхаша шайна цигахь гIело ярах, шаьш сийсазбарх лоций?\n– Бакъдерг эр ду ас, со йилхира видео хьожуш, кхийтира айса тергоне эцначу тутмакхаша лайначу баланех. Иза мел ирча хьал ду, мел къиза ду ала а ца ло – суна гина и суьрташ кхета ца даллал, сан коьрто тIе ца эццал маьттаза ду.\nШайна хилларг кегийнаха дуьйцуш, сан са кхоччуш тIаьхьа ца кхуьура хьал мел декъаза ду. Цхьаъ делахь, моьттура лелларг цара "дестадо", вукху агIор – 21-чу бIешеран заманахь леладойла дац оцу кепара ирча Iазап, аьлла хетара. Айса тергонехь латтош болу нах оцу видео чохь сайна гича, мел гIиртинехь а, сайга царна гIо данделла дацар коьрте а даьлла, йилхира со.\nЦа теша нийсо карор ю бохучух, ца теша Оьрсийчоьнан нийсонан хьукматех\nАс айса гIодечу Мирзоевна а, Сухановна а тIехь латточу гIелонех лаьцна иттех инстанце аьрзнаш хьовсийра – Саратоврчу Заводской кIоштан талламчашна тIера Инарла прокуратурина, адамийн бакъонашна тIевиллинчу президентан векална тIекхаччалц. Кепанна цхьабосса жоьпаш дахкийтира: "аьрзнаш леррина теллина, дуьйцу зуламаш лелла дац".\n– Адвокатех тешаш болу тутмакхаш дийца хIуьттий цаьрга шайн сийна тIекхевдарх, гIелонащ ярах лоций? Къизалла Iораяккха маьIна хуьлий тутмакхашна, я шаьш сийсазбина боцуш санна IадIар тоьлу царна?\n– Хилларг дукхаболучарна ца лаьа нахалдаккха. ХIораннан а шен бахьана хуьлу. Цхьаверг Iедало кхидIа а хьийзорна кхоьру, кхечунна иза дицдан лаьа, ирча гIан санна. Наггахьверг бен ца хIутту ша сийсазварна бекхам бан, муьлхха а мах охьабиллина а, нийсо лаха – ца теша нийсо карор ю бохучух, ца теша Оьрсийчоьнан нийсонан хьукматех.\n– Къилбаседа Кавказера схьабевллачарна тIехь латтийначу Iазапах лаций дийцахь. Кхечарна ечу гIелонех къаьсташ хуьлурий царна ен гIелонаш, хIун башхаллаш хаалора?\n– ГIело хIоранна а шенна къастош хуьлура. Кхуза мел валош волчу тутмакхна "дан дезарг" хьаькамаша къастош хиллачух тера ду. Йоккха программа, кеп-кепара программаш хилла, гарехь. Тутмакхан статусах, ша санначаралахь цуьнан цIе лаларца доьзна. Цхьанна йиттича тоьаш хилла, кхечуннах - "зуда яр", боьха мел дерг дар, "охьатовIийначийн" могIара ваккхар. Цхьаверг кхрийча а тоьаш хилла. Доцца аьлча, ОТБ-1 юйла хууш лелла муьлхха а тутмакх, цунах лаьцна хезаш хилла массо а набахтешкахь, тутмакхаш еккъа цуьнан аббревиатура хьахийча а кхоьруш баьхна, цигахь шайх дендерг а хууш.\nСо а, сан накъостий а тийсабелла кху системех, амма бала ца кхочура хьаькамийн\nСтенна хьийсабо къилбаседа-кавказхой шайн мехкашна генарчу набахтешка – иза доккха хаттар ду. Ца хоьтту цаьрга, стенгахь тоьхна хан такха лаьа царна, керлачу низамо уьш шайн гергарнаш бехачу меттигашна гергахь чубоьхкина кхаба бахахь а. Саратов-мохк бийцича, кхуза уьш кхерорхьама кхуьйлуш хилла.\n– Бакъонашларъечу проектан информаторна Савельев Сергейна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх айдича, дог-ойла йоьхний Iазап лаьцна дийцинчийн? Кийча буй уьш набахтешкахь лела харцонах Iораяха?\n–Савельев Сергей вайн заманера турпалхо ву. Айса гIодечу кIентийн цIарах алалур дац соьга, амма сайгара баркалла боху ас цуьнга. ОТБ-1 цIийнехь мел йоккха къизалла лелла гайтина цо. Со а, сан накъостий а тийсабелира кху системех, ткъа бала ца кхочура хьаькамийн. Кхочур а бацара мел шераш дIаэхарх а, ас тоьшалла до хьуна.\nСухановна цигахь юьхьах тIеда гатанаш а хьерчош, сахьташкахь тIе хиш диттина\nТкъа хIинца гуш а, дегIе зуз доуьйтуш а ду тоьшаллаш, нахах къайладахалур дац уьш хIинца.\n– Дерриг толлур ду, бехктакхам гIаттор бу аьлла хетий хьуна?\n– Сатуьйсу. Теша бехкенаш, Iазап чекхдоккхуш хьийзина могIарнаш лецна ца Iаш, иза леладайтинарш а, шерашкахь и къиза хьал латтийраш а лоьцург хиларх.\n– Оьрсийчоьнан набахтийн урхаллин система ца евза нах цецбуьйлу, муха мега цигара белхахошна бандиташ санна лела, бохуш. Цара "понятешца" (набахтийн ламастехь – ред.) до къамел, криминало а санна, хьалхарчу метте буьллу ницкъ, гIелояр, тутмакхаш "стен бар". Иза дерриг а набахтийн кочар телхина ду бохург ду, я яьржинчу видеоно гойтург массанхьа а лела?\n– Набахтйин белхахой – иза шатайра категори ю. Интеллигенташ, дешна нах бац царалахь. Цига къиза нах, бандитийн амал йолу нах леррина лехьош санна хетало. ЛартIахь верг, эхь шеца дерг ларор а вац оцу балхахь – цунна хийра хIума ду къизалла лелор. Цигахь доза доцу ницкъ бу белхахочун карахь, цунна мега стаг сийсазван а, тутмакхера ахча даккха а. Системо ша кхиабо ишта нах, цунна оьшу уьш. Берраш а ишта бу эр дац ас, амма дукхахберш бу. Суна бевза набахтийн системера дIа а бевлла сайца болх бен коллегаш. Сан керла масал а ду – суна бевзаш болчу доьзалера йоI дIаяьлла набахтерчу балхара, цигахь шена дайначухйоьлхуш лела хIинца а.\n– Туберкулезан дарбан цIийнехь лелла къизалла – иза массанхьа а дерг хуьлу-кх тIаккха?\n– Ду. И хьал регионерчу дозанал дуккха а гендаьлла, дIасадаьржина лела. Саратоврчу набахтешкара боцуш, Дагестанера а, Къилбаседа ХIирийчуьра а ма хьийсийна кхеза таIзарш дан тутмакхаш. Муьлххачу а регионехь тутмакхна етта езахь, иза сийсазван эшахь, кхуза хьажош хилла.\nАс юридикан гIо кхачош ву Суханов – догцIена, дика адам ду иза, ОТБ-1 ницкъаша чекхъяьккхийтина цуьнга. Цо дукха яздина ша цигара №7 набахте юхавахийтар доьхуш. Ас хоьтту набахтин хьакамашка, аш стенна хьажийна иза ницкъаша ОТБ-I цIийне, туберкулез кхетта цунна? КхидIа – ОТБ-1 чуьра аравоккху иза, амма ша Iийначу набахте юха ца валош, ИК-13 набахте вуьгу. Саратов-махкахь уггаре луьра, къиза набахти ю иза. Шеко а йоцуш, цигахь ю вай юьцу къизалла. Сухановна цигахь юьхьах тIеда гатанаш а хьерчош, сахьташкахь тIе хиш диттина, ша набахтерчу жигархошна тIе доцург дийцина ала, ОТБ-1 набахтехь гIаттам эккхийтинарг ша ву ала, бохуш.\nУггар а доьхнарг хIун ду хаьий хьуна? Набахтешна тIехьожучу прокурорна, талламчашна го стаг йиттина, гIибаваьккхина вуйла, го къизалла лелаш юйла. Кхечу, ас гIо латточу Мирзоевн юхь, шена йиттинчул тIаьхьа, ялгIо санна дIашарйина яра – доккха цхьа томмагI. Талламча вогIу иза волчу, прокурор вогIу, массарна а го. Ткъа шаьш чяздечу жоьпашкахь боху:"Хьал леррина теллина, низам талхийна меттиг ца карийна". БIаьргашш дIакъовлу деккъа дIа. Доллучу а зуламех.\nСавельев Сергей ОТБ-1 дарбан цIийнехь цхьана юкъанна видеотергаман камерийн администратор хилла, наркотикаш лелийна аьлла, шена тоьхна 9 шо токхучу хенахь. Цул хьалха Краснодар-махкарчу талламан изооляторехь Iийна иза. Набахтех мукъаваьлча, видеоархив Iора а яьккхина, Оьрсийчуьра вада аьтто баьлла цуьнан, политикан тховкIело яларе хьоьжуш Iа хIинца Францехь. Савельевна дуьхьал бехктакхам гI]аттийна Оьрсийчохь, бакъо а йоцуш компьютеран информаци долаэцарна, къайкхийна лаца, амма деношкахь прокуратуро сацам арахецна оцу барамна дуьхьал – низамехь дац иза лаца гIертар боху.\nСаратоврчу туберкулезан цIийнахь лелларг лелла Ростоврчу и санначу №19 дарбан цIийнехь (МОТБ-хь). Цигахь тутмакхаш маьнгех а боьхкий, психотропан молханаш а мийлош кхаьбна, хьийзош, "стен беш" хилла. Цунах лаьцна дийцина 60 сов тутмакхо, амма Ростов-мехкан талламан урхаллин хьукмато дацаредеш хилла аьрзнаш. Регионера прокурор а, набахтешна тIевиллина коьрта хьаькам а хийцича долийна гIуллакх талла.


Ша сийсазвеш интернетехула къамелаш ден нах байа, леца, аьлла, Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен гоне кхакхамбар таллар дехна Оьрсийчоьнан Талламан комитетан куьйгалхочуьнга Бастрыкин Александре бакъоларъечу «Мемориал» центро а, Москварчу ХIельсинкин тобано а шаьш динчу дIахьедарехь. Оцу хьокъехь хаамбина "МБХ медиа" редакце «Мемориалан» куьйгалхочо Орлов Олега.\nДуьххьара дац Кадыровс нах емалбар, царна кхерамаш тийсар, дуьххьара дац бакъоларъярхоша Талламан комитете иштаниг тидаме эца бахар а, шайн «цхьа а дегайовхо яц» Кадыровгара жоп доьхург хиларх, амма шаьш «декхаре ду и жоп дехийта гIерта», аьлла Орловс.\nДеношкахь Нохчийчоьнан куьйгалхошка къамелдеш, Кадыровс элира, "интернетехула питанаш лелош йолу хIуманаш, яйина а, чуйоьхкина а, кхерийна а, совцон еза".\nТIаьхьо, бехказволуш, цо дийцира, деккъа дIа дашна олуш ду нохчаша стаге «ас хьо вуьйр ву», ша ца боху баккъал а цхьаъ вен, аьлла.\nБакъоларъярхоша шаьш Бастрыкине дахьийтинчу дIахьедарехь боху, зуламе ду и тайпа кхайкхамаш бар, Нохчийчоьнан куьйгалхочо йожайо республикан а, федералан Iедалан цIе, гойту пачхьалкхерчу низамех, конституцин хIоттамах, демократин мехаллех ша вешаш воцийла. ДIахьедардинарш тешна бу Кадыровс аьллачо цунна критика еш мел ечун дахар кхерамна кIел хьош хиларх. Нохчийчоьнан куьйгалхоша иштаниг аьллачул тIаьхьа стаг вийна, вайна, лазийна меттигаш дукха ю, боху «Мемориало».\nПрезидентан администрацино толлур дац Кадыровс хIун аьлла, иза «ца теша нохчийн маттера гочдинчух», низамхойн болх бу иштаниг таллар, элира деношкахь Путинан пресс-гIоьнчас Песковс.