Дуьнен чохь вехаш 1аш хилла цхьа хьархо. Иза воккха миска хилла. Цуьнан чIогIа хаза йоI хилла. Оцу хьархочун цкъа цхьана дийнахь паччахьца къамел дар нисделла. Паччахьна хьалха ша лараме хетийтархьама, хьархочо цуьнга аьлла:\n– Сан йоI ю, кIенан ченах дешин тай даIIал говза а йолуш.\nТIаккха паччахьо хьархочуьнга аьлла:\n– Суна хазахета иза. Ахь ма-бохху хьан й оI говза елахь, кхана паччахьан керта схьаялае иза, цуьнан говзалла суна схьа а гайта.\nДас шен йоI паччахь волчу схьаялийна. Дуккха а ча долчу цхьана цIа паччахь волчу схьаялийна. Дуккха a ча долну цxьaна цIа чу йигна иза паччaxьо. Урчакх, а чapх a елла паччахьо цуьнга.\n– ХIинца балхана тIeepза. Tховca ca хилaле хIокху чeнах дашо эханг аxь ца дахь, Ioжаллех кIeлxьaръep яц хьо, – аьлла паччахьо.\nTIаккxа йоIaна тIexула догIа тoьxна цо. ЙоI ша йисна. Хиъна Iаш хилла мискачу хьaрхочун йoI. Ша хIyн дан деза a, шен са муха кIeлxьapдаккха деза a, ченах дашо эханг муха дан деза a хуyш ца хилла цунна. ЧогIа кхера а елла, йилхина иза. ЦIaьxxьaна, неI дIа а йиллина, и йолчу цIа чу цxьa жима адам чудaьлла.\n– Салам-маршалла ду хьoьга, хьархочун йоI! Хьо стенна ю сел гIийла? – aьлла цу адамо.\nВай! – аьлла йoIa, aca-м хIокху ченах тховccexь дашо эханг дан дезий, ткъa суна ма ца хаьа иза муха дан деза.\nЖимачу адамо хaьттина цyьнга:\n– Axь хIyн лур ю суна и болx ас баxь?\n– Сайн кочара туьтеш лур ду-кх, – aьлла йоIа.\nОцу жимачу адамо, цyьнгара туьтеш схьа a эцна, чархана юxxe a хиъна, гIap-гIap-гIар» aьлла, кxyзза чарx a хьoвзийна, шортта дешин тайх дина уьйpигаш оxьaдехкина. Иштта, «гIap-гIap-гIар» аьлла, юxа a кxузза чаpх a xьовзийна, кxин a шортта дешин тен уьйригаш оxьaдехкина цо. И болх caхиллалц бина оцy жимачу адамо, ша долчу чех дашо тай дина оxьa а дyьллуш. Еpригe a чoь юьзна дешин эханго.\nМалх сxьaкxетарца йоI иолчу чу веaна паччахь. Дешин эханг шена гича, чIoгIа хазахетта, цeцвaьлла иза. Амма цyьнан дог кxин a чIoгIа сутapдaьлла.\nХьaрхочун йоI шолгIачу цIа чу йига aьлла, омра дина цо. И шолгIа чoь вукxул a йоккха хилла, чах юьззина лaьтташ a хилла иза. Паччaxьо йоIaна тIедиллина:\n– Хьyна хьaйн са дезаxь, и дерриг a ча, дaIa a дaьIна, цунах дашо тай дан деза axь, – aьлла.\nЙоIана ша хIyн дан деза a, шен баланна хьaьнгара гIо хир ду a хуyш ца хилла. Юха a дIaеллаeлла неI, юха a гучудaьлла хьaлхалера жима адам. Цо хaьттина:\n– ХIун луp но аxь суна, ас и ча a дaьIна, цунах дашо тай дича?\n– Сайн пIeлгарa чIуг лур ю-кх ас хьyна,– aьлла йoIa.\nЙоIeра чуг сxьa a эцна, юха а «гIар-гIар-гIар» аьлла, чapх\na хьовзийна, сахилaле дерригечу чанах хаза лепаш долу дашо эханг дина жимачу адамо.\nИ деши шена гича, хазахетта паччаxьна, амма и деши кIeзиг хетта цунна. Хьaрхочун йоI кxин a доккxачу цIа чу йигна цо. Цу чоxь сов духа ча хилла. Паччaxьо йоIe aьлла:\n– Хара дерриг a ча цxьaна буса дaIа деза axь. Хьoьга и далаxь, ас ялор ю xьо. Паччaxьо шен дагаxь ойла йина: «ХIара йоI миска чу xьaрхочун елахь a, сайчул хьaлдолу зуда карop яц дерриг а дуьнен чоxь»\nЙоI юха a ша йисна. КxозлагIа a деaна сxьaxIoьттина и жима адам. Цо юха a хaьттина:\n– Axь хIyн луp ю суна, нагаxь санна ас хIинца а хьaн метта ча даIaxь?\n– Яц coьгахь xьyна яла цxьa a хIума, – aьлла йоIa.\n– Делахь, дош ло xьо паччaxьaн зуда хилча, хьaйн хиндолу дyьxxьapлера бер суна лур ду алий, – aьлла жимачу адамо.\n«Хьaнна хaьa, хIeтале хIyн хир ду!» aьлла, ойла йина хьaрхочун йоIa. Дош дала дезна йoьIaн оцy дехарна. И дош шена делча, кxин цкъa а ча даьIна жимачу адамо.\nIyьирана паччaxь сxьaвeана. Цунна гина шадерг a шена ма-лaъaра кхочушдина хилар. ТIаккха паччaxьо ловзар хIоттийна. Хьaрхочун хазачу йоIах паччaxьaн зуда хилла.\nДIaдaьлла цxьa шо. Паччaxьaн зyдчo цxьa хаза бер дина.Ткъa и жима адам йоIaна цу хeнаxь дицделла хилла. Цxьaна дийнаxь цyьнaн цIа чу деaна и жима адам. Цо аьлла:\n– ХIинца айxьa лур ду aьлларг сxьaло сyна.\nКxepaелла паччaxьaн зуда. Шен бер шeца дитapхьaма, шайн пачxьaлкxexь мел болу бахам a цунна дIaбала реза хилла иза.\nАмма жимачу адамо oлуш хилла:\nХан-хIа, чoxь ca долу хIyма массо а бахамал а хаза хета суна.\nГIайгIане йoьжна паччаxьaн зуда. ЧогIа йoьлxуш хилла иза. И дерpига гуш долчу жимачу адамна цунах къа хетта.\nАс кxо де хан ло хьyна, aьлла цо. Нагаxь санна оцy кxaа дийнаxь xьyна сан цIe хаaxь, хьaн бер хьоьгахь дуьсур ду.\nБуса сахиллалц шена мел хезна йолу цIерш дагaяийта гIерташ Iийна паччaxьaн зуда. Iyьйранна массо a маxкаxула кxин a хIyн цIерш ю xьaжийта xьaдaлча ваxийтина цо. ШолгIачу дийнаxь жима адам сxьaдeaча, паччaxьaн зyдчo ягарийна цIeрш: Каспар, Мельтор, Балтазар… Шена мел eвза цIe дIайийцина цо, амма хIopра цIарна дyьxьaл оцy aдамо иштта жоп луш хилла:\n– ХIан-хIa, сан цIe яц иза, боxуш.\nВукху дийнаxь a паччaxьaн зyдчo шен лулахойн цIерш муха ю хиъча, церан цxьa наггaxь бен хyьлуш йoцу цxьa ша тайпана йолу цIерш яьхна.\nХьaн цIe Яла йоллу говр ю, я УьстaгIан тIa ю, я Парталниг ю, боxуш.\nТкъа вукхо-м юха a oлуш хилла:\n– Яц, сан цIe иза.\nКxозлагIчу дийнаxь юхавирзина хьaдалчa.\n– Цxьa а керла цIе ца карийна суна. Амма цxьa лекxа лам болчу генарчу меттигe кхaьчнера со. Лам тIexь юькъa хьyн яра. Хьyьнна юккъexь цxьa жима тoьла яра. Цунна хьaлxaxь йогуш цIе яра. Цигаxь дIacахexкалуш цxьa жима адам дара. Моxь a бетташ, цxьана кога тIexь кxийсaлора иза.\n– Taxaна ас пешаxь йотту, кхана ас малар кечдийp ду. TIаккха паччaxьaн зyдчун бер схьaдалор ду ас. Ма дика ду-кх cox ТIyьйлиг олий цxьaнна a ца хуyш!\nХазахетта паччахьан зyдчунна и цIe йоккxуш шена хeзча! Дукха хан ялaле жима адам деaна сxьaкxaьчна. Цо хaьттина:\n– Дийцал, паччaxьaн зуда, сан цIe хIyн ю?\n– Кунц юй те хьaн цIe?\n– Tкъa Гейнц юй те?\n– TIyьйлиг-м вац те xьо?\nИза шайтIано йийцина хьyна, шайтIано йийцина xьyна! – бохуш, моxь xьeкxа доладелла жима адам.\nЧогIа дарвелла, ког a тоьхна, гIодаюккъaлц лaьттах вахна иза. Цул тIaьхьа карзахвaьллачу цо, шина кyьйтаца катoьxна шен aьppy ког схьа a лaьцна, ши дaкъa а деш, ша ватIийна.


Гузуев Ш. «Саракаев Хьамзат – нохчийн яздархо, оьзда стаг, бакъволу интеллигент» - Министерство образования и науки Чеченской Республики\nРоссин яздархойн Союзан декъашхо, Россин журналистийн Союзан декъашхо, Нохчийн Республикан хьакъволу журналист Саракаев Хьамзат вина 1927 шеран 27-чу декабрехь. 20-чу б1ешеран юххьехь кхоллалуш хиллачу нохчийн интеллигенцин мог1аршкахь шуьйрачу хааршца а, нохчийн юкъараллин дахарехь жигара дакъалацарца а билгалбевлла бу Саракаевг1ар – Хьамзатан дехой а, цуьнан да Ибрех1имбек а.\nНохчийн культуран исторехь шайн лар юьтуш схьабаьхкинчу шен наха бинчу некъана тешаме волуш схьавеъна х1инцалц Саракаев Хьамзат а. Дуккха шерашкахь цо беркате къахьоьгу нохчийн литературехь. Цхьа мог1а прозин а, поэзин а, публицистикан а произведенийн автор ву и. «Нихлара т1ай», «Эдилханан некъаш», «Ибрагим-Бек», «Малхана т1аьхьа» иштта кхин дуккха а произведенеш нохчийн литература йоьшучара езаш т1еэцна.\nХьамзат иштта билгалваьлла гочдархо санна а. Цо нохчийн матте гочйина оьрсийн классикийн произведенеш. Дуккха шерашкахь Хьамзата белхаш бина Нохч-Г1алг1айн радиохь а, Нохч-Г1алг1айн книжни издательствохь а. Пенсе волуш «Вайнах» журналан коьртачу редакторан даржехь вара иза. Ма-дарра аьлча, и журнал х1етахь – 2002-чу шарахь, юхаденделла, д1адоладалар Саракаев Хьамзатан ц1арца доьзна дара.\nКъоначарна шех иэца масал долуш, нохчийн бакъволу интеллигент, г1иллакхе, оьзда стаг ву Хьамзат. Цундела нахана юкъахь сий а, ларам а бу цуьнан. Хьамзатана «Дато бух1а» совг1ат дина ч1ог1а хазахетта тхуна. Цунна дог1уш а дара и совг1ат а, кхин совг1ат а.\nДала дукха вахавойла иза!


Проекто грант йаьккхина – НРӀА ПАЙДЕ СЕМИОТИКИН ОТДЕЛ\nНохчийн Республикин Ӏилманийн Академехь а, М. Д. Миллионщиковн цӀарах мехкадаьттан университетехь а нохчийн меттан синтезан система кхолларехь болх бу дӀахьош. Оцу декъахь йолу проекто грант йаьккхина.\nПроектан куьйгалхо НР ӀА лакхара Ӏилманан белхахо, Мехкадаьттан университетан лакхара хьехархо Израилова Элиса йу. Ӏилманан гонашкахь йуьхьанца дуьйна къобалбеш бу оцу декъехь болх.\nЦул сов, Ӏилманан а, технически а агӀо бух болуш и болх болийна хиларан тоьшалла ду “Нохчийн меттан синтез йен а, къамел девза а система кхоллар” проект Инновацешна накъосталлин фондан “Старт” программин толамхошна йукъахь хилар.\n“Вайх хӀора а къамел дан а, цунах кхета хууш ву, цундела адаман меттанийн системаш кхиаро лерина хаарш доцуш компьютерца болх бан аьтто бийр бу нехан, телефонех, оцу тайпа кхечу гӀирсех а пайда а оьцуш”, – дуьйцу Элисас.\nИ болх кхочушбеш хӀинцале гӀулчаш йаьхна проектан декъахоша: къамелан технологийн декъахь код йазйеш пайдаэца лерина нохчийн меттан AZBAT аьзний алфавит хӀоттийна; нохчийн меттан йозанан а, озан а экспериментальни хаамийн къепе кхоьллина (база данных); къамелан синтезан нейромашин система Ӏаморехь эксперимент дӀайаьхьна; нохчийн къамел девза дикторх йозу модель хӀоттийна, кӀезигчу дешнийн буха тӀехь.


Исламан Нур - Свет Ислама - Кхерам хIоьттича ден ламаз\nКхерам хIоьттича ден ламаз\n388. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: «Шен хенахь АллахIан элчанца цхьаьна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Наждехьа гIазотехь дакъалаьцначарех ву со. МостагIчуьнца юьхь-дуьххьал нисделла тхо, царна дуьхьал могIаршкахь дIахIиттира. Оццу хенахь АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тхоьца ламаз дан хIоьттира. БIаьхойн цхьа дакъа ламазна дIахIоьттира цуьнца, ткъа важа дакъа - мостагIчунна гергахьа а дахана, цунна дуьххьал дIахIоьттира. ХIетахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шеца ламазе хIиттиначаьрца рукуI а, ши сужуд а дира. Цул тIаьхьа уьш, хIинца а ламаз данза болучаьрца хийца а белла, уьш лаьттиначу тIеман меттигашка дIахIиттира. Бахана вукхара АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) рукуI а, ши сужуд а дира. Ткъа цо оцул тIаьхьа а бен салам ца делира. Царех хIорамма а, хьала а гIаьттина, ша-ша кхин а тIе цхьацца рукуI а, шишша сужуд а дира» (ХIара хьадис далийнарш ал-Бухари: 942, Муслим: 839. Ткъа хьадисан дIаяздар ал-Бухариниг ду).\n389. Жабир ибн IабдуллахI ал-Ансарис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан элчанца (АллахIера къхинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна вара со - цо кхераман ламаз дечу хенахь. Тхо цунна тIаьхьа дIахIиттира, шина могIаре а нисделла. Оцу хенахь мостагI тхуний, къилбанний (Маккиний) юккъехь лаьтташ вара. Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), «АллахIу Акбар» а аьлла, АллахI воккха вира. Цунна тIаьххье оха массара а дира цо диннарг. Цул тIаьхьа рукуI дира цо. Цунна тIаьххье оха массара а дира рукуI. Цул тIаьхьа рукуIера хьалавеара иза. Оха а дира изза. Цул тIаьхьа иза а, цуьнца цхьаьна хьалхара могIа а сужуде охьабахара. Ткъа шолгIачу могIарехь берш мостагIчунна юьхь-дуьхьал лаьттира. Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) сужуд дина ваьллачу хенахь хьалхарачу могIарера бусалба нах сужудера хьалагIевттира. Цул тIаьхьа сужуде бахара шолгIачу могIарехь лаьттинарш. Уьш хьалабаьхкиначу хенахь хьалхарачу а, тIаьххьарачу а могIаршкахь берш шайн меттигашкахь хийцабелира. Цул тIаьхьа пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) рукуI дира. ТIаккха оха массара а дира рукуI. Цул тIаьхьа рукуIера хьаланисвелира иза. Оха а дира изза. Цул тIаьхьа сужуде вахара иза, цуьнца цхьаьна хьалхарачу могIарехь берш а. Ткъа уьш - хьалхара ракаIат дечу хенахь шолгIачу могIарехь хилларш бара. Ткъа шолгIачу могIарехь хилларш - мостагIчунна дуьххьал лаьтташ бара. Пайхамар а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), хьалхарачу могIареранаш а сужуд дина бевлча, шолгIачу могIарехь лаьттачара а, охьа а бахана, сужудаш дира. Цул тIаьхьа пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) салам делира. Цунна тIаьххье оха а делира саламаш» (ХIара хьадис далийнарг Муслим ву: 840. Цуьнах тера хьадис Абу Дауда а далийна: 1236, Абу Iаййаш аз-Зуракъис дийцина аьлла. Ткъа оцу хьадисехь аьлла: «И гIуллакх Iасванехь лелла дара»).\nАн-Насаис кхин хьадис а далийна, Жабира (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен асхьабех цхьана декъаца ши ракIат ламаз дира. Цул тIаьхьа салам делира цо. Юха а цкъа дира цо ши ракаIат лааз шолгIачу шен асхьабийн тобанца» (ХIара хьадис далийнарг ан-Насаи: 1552. Цуьнах тера хьадис, Абу Бакара (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина аьлла, Абу Дауда а далийна: 1248).\n391. Хьузайфа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кхерам хIоьттиначу хенахь бусалба нехан шина тобанца, цхьацца ракаIат деш, кхераман ламаз дира. Цул тIаьхьа шаьш юкъахдитина хилла долу ракаIат метта а ца хIоттийра цара» (ХIара хьадис далийнарш Ахьмад: 22284, Абу Дауд: 1246. Ткъа ан-Насаис а: 1529, ибн Хьиббана а: 7/121 бакъ хьадис ду аьлла хIара. Кхуьнах тера хьадис Хузайма а: 1344 далийна, ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина аьлла).\n392. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кхерам хIоьттича деш долу ламаз – цхьа ракаIат ду, муьлххачу а кепехь дан мегаш» (ХIара хьадис, дийциначеран гIийла зIе а йолуш, «Кашф ал-астар» жайнахь ал-Баззара далийна: 678).\n393. Ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кхерам хIоьттича деш долучу ламазехь дийлина гIалаташ тергаме оьцуш а дац» (хIара хьадис далийнарг ад-ДаракъутIни ву: 2/58, гIийла зIе а йолуш).


СаIудера еддачу шина йишас тховкIело лоьху Тбилисехь\nГуьржийчоь -- СаIудера шина йишас тховк1ело йоьху Гуьржийчохь\nАл-Субайе Махас а, Вафас а Твиттерехула гIо дехна дуьненаюкъаралле.\nСаудийн Iаьрбин пачхьалкхерчу шина йишас Ал-Субайе Махас а, Вафас а Твиттерехула кхайкхам бина дуьненюкъаралле гIо а дахьара, Iалаш а яхьара шаьшшиъ аьлла, хаам бо "Iамеркан аз" портало.\nЦу шиммо дийцарехь, церан дахар кхерамехь ду, нагахь цIаерза дезаш хьал нислахь. ЙоIарша хаам бина шаьшшиъ карарчу хенахь Гуьржийчохь хиларх лаьцна.\nЙижарша Ал-Субайе Твиттерехь регистраци йина @GeorgiaSisters цIарца Оханан-беттан 16-хь.\n"Тхойшиъ кхерамехь ю. Шоьгара гIортор оьшу тхойшинна аз хазийта. Тхойшинна ларъяр оьшу. Пачхьалкх оьшу тхойшиъ тIеоьцур йолу. Дехар ду, гIо дахьара аш", - яздина йижарша шаьшшина цхьана твитехь.\n28 шо долчу Махас а, 25 шо долчу Вафас а Твиттерехь зорбане даьхна шаьшшина СаIудийн паспортийн сурташ, Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан адамийн бакъонашкахула йолчу агенталле (UNHCR) гIо доьхуш кхайкхам а беш.\nЦкъа дуьххьара йижарша яздинера шаьшшихъ Гуьржийчохь йисина, СаIудийн Iедало паспорташ дIадаьхначул тIаьхьа аьлла. Цу шиммо иштта чIагIдора гергара нах шаьшшихъ цIа йига гIерташ хиларх лаьцна а. ТIаьхьо и верси хийцира цара, Твиттерехь шаьшшиъ "йоьхна хьийзаш" ю аьлла хаам а беш.\nГуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедар дина йижарша шайга я тховкIело а, я кхин долу гIо а ца дехна аьлла. Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Вовшахтохараллан адамийн бакъонашкахула йолчу агенталлан Гуьржийчуьрчу векалалло хаам бина, йижарий цу махкахь хиларх а, хIоьттина хьал шаьш тергамехь латтош хиларх а лаьцна.\nАмма агенталлан белхахой реза ца хилла кхин йолу комментареш ян, шайна хууш дерг дIасадаржо мегар доцуш ду аьлла.


"Европехь оццул вон хилча, хьан доьзал хIунда бисна цигахь?" Шайн цIарах Кадыров декъалварх Нохчийчуьрчу мухIажаршна хетарг\nГIадужу-бутт 12, 2020\nБельгехь вехачу Европерчу диаспорца болх барехула координатор волчу Ампукаев Рамзана фейсбукехь пост хIоттийна, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан винчу денца декъалвеш. Цо иза дина махкал арахьа бехачу "бIе эзар махкахойн" цIарах. Цо и йоза дитар бахьана долуш эргIадбахна бу, Iедалша лело харцо а, ницкъ бар а лан а ца делла республика йитина Малхбузе дIабахна нохчий. Цара дIахьедарш до, Нохчийчоьнан куьйглхошца уьйраш йолчу Ампукаевн цхьа а бакъо цахиларх лаьцна, шайн цIарах къамелаш дан.\nХаам: Хаам: Ампукаев Бельге дIавахна 2000-гIа шераш дуьйлалуш. Оцу пачхьалкхан Iедалша цунна политикан мухIажаран статус а елла, цул тIаьхьа махкалла а делла. Цул хьалхьа нохчийн информацин центр а кхоьллина, Ичкерин официалан векал вара Ампукаев Польшехь. ТIаьхьо цо куьйгалла дира нохчийн мухIажарийн тайп-тайпанчу цхьаьнакхетараллашна а, юкъараллашна а. Цо дIадолорца 2008-чу шарахь Нохчийчохь гучуелира "ЦIабоьду некъ" цIе йолу Iедалан программа, яздо "Новая газето". "Нохчийчоь тахана" сайто вовзуьйту Ампукаев Европерчу нохчийн диаспорца бечу балхахула координатор санна.\nХалкъан цIарах дIахьедарш дан ша бакъо йолуш хетарг ву цхьа мехкан президент, иза бакъо йолуш а ву, нагахь халкъо бакъонца хаьржина велахь, бохучух тешна ю Германехь еха Нохчийчуьра Сацита цIе йолу мухIажар (ша фамилица йийцийта ца лиира цунна).\n"Ткъа шо ду со даймахкахь хиланза, Кадыровгахьара кхаж а цатесна ас. Цундела Ампукаевн хьовха, сайн цIарах къамелаш дан ур-аттал цуьнан а бакъо ю аьлла цахета суна", - боху Сацитас.\nЭмиграцехь итт шо даьккхинчу Нохчийчуьрчу Седина а ца лаьа Ампукаевс вуьйцучу 100 эзар нохчочунна юкъахь хила: "Шайна цхьаъ везахь, иза декъалвахь а, дера, иза церан шайн гIуллакх ма ду. Амма берриг а нохчийн цIарах иза дар – оьздангаллин зулам дар ду. Лекхийтахьа дифирамбаш а, серенадаш а шайн цIарах".\nТамусин кIант доьза вайна Нохчийчохь 2006-чу шарахь. Дуккха а шерашкахь иза лехар дисина цхьа а жамI доцуш. ТIаккха цуьнан дезна махках яла. Карарчу хенахь Австрехь ехаш ю иза.\n"Лаам бац сан я хаза а, я декъалван а, сайн кIант лачкъона муьлххачу агIор хиллехь а декъа хиллачу стеган", - боху Тамусас. Нохчийчохь лар йоцуш байначу махкахойн кхоллам къастоллалц цхьа а декъалван дагахь вац ша, боху Америкехь вехачу С. Руслана.\n"Сайга хаьттича, ас бакъо лур яцара, мичахь бу кегийрхой Бакаев Зелимхан а, Тепсуркаев Салман а а бохучу хаттарна кхеттош жоп даллалц. Суна сайна и шиъ вевзаш вац, амма суна хаьа и шиъ Нохчийчоьнан территори тIехь вайна хилар. Кхин а суна хаа луур дара Европехь бехачу махкахойх мила ву оцу "бIе эзар" стеган тептарна юкъахь?" – эргIадвахарца хоьтту Руслана.\nХаам: вевзаш волу нохчийн йишлакхархо Бакаев Зелимхан вайна 2017-чу шарахь Товбеца-беттан 8-хь. Цуьнан гергарнаш а, доттагIий а тешна бу: иза лачкъийна къайлахчу набахтехь латтийна ницкъаллин структурийн белхахоша. Нохчийн оппозицин ойланаш йолу жигархо Тепсуркаев Салман вайна кхушара Гезгмашин-беттан юьххьехь. Зорбан гIирсаша бинчу хаамашца, иза нуьцкъала латтийна Соьлж-ГIалахь "Терк" цIе лелочу лерринчу полицин тобанан базехь. Жигархо лар йоцуш вайначул тIаьхьа социалан машанашкахь гучуелира цунна тIехь Iазап латтош яьккхина видео.\nКадыров Рамзан винчу денца декъалвар дуьххьарлера оцу кепара дIахьедар дац Ампукаевс дина долу. "99% Европехь бехаш болчу нохчашна Кадыров Рамзан веза а веза, цара лара а лору, цуьнан курс къобул а йон", - хаам бира цо 2016-чу шарахь, Конституцин де даздан Соьлж-ГIала а веана.\nЦо иштта емал йира Нохчийчохь адамийн бакъонаш ларъярехьа Европерчу нохчийн диаспоран векалша еш йолу митингаш. "Уьш митингаш яц. Уьш, шелоне арабаьхна цхьа а хIума хууш боцу зударий а, бераш а гулдар ду. Европехь волчу 150 эзар нохчочух царна гIортор еш цхьа а вац, цхьа а вац цара бохучунна реза", - дIахьедар дира Ампукаевс.\n"Ша дуьххьара Нохчийчу вахале хьалха Ампукаев Рамзана телефон туьйхира, ша леррина мисси эцна воьдуш ву цига, республикера Европе схьаоьхучу мигрантийн тоба сацо аьлла. Рамзана (Ампукаев – Прим. ред.) бохура ша дуккха а мухIажарш латточу лагершкахь хилла, цигахь вуно ирча хьелаш ду, ткъа ша цунах лаьцна меттигерчу телевизионехула бахархошна дийца воллуш ву аьлла. ТIаккха ас хаьттира цуьнга: "Ткъа хьайн доьзал цIабуьгуш буй ахь?" Цу хаттарна цо жоп делира: "Бац, уьш кхузахь буьсур бу". Ас хаьттира: "Цунах нах муха кхетор бу ахь: Европехь оццул вон хилча, хьан доьзал хIунда бисна цигахь бохучунна?" – дагалоьцу Ампукаевн балхах лаьцна Ичкерин депутат хиллачу Исханов Хьусайна. Политикан бахьанашца эмиграци йинчу нохчаша декъалвийр вац Кадыров, боху цо.\n"Цу тайпа бакъо хьа елла Ампукаевна суна ца хаьа. Цкъа а ца хезна суна, Европехь сайца къамел динчу наха, Кадыров хетош къамелаш деш, - дуьйцу Исхановс. – Кадыровна хьалха хьесталуш деш ду иза Ампукаевс, цуьнгара цхьа пайда хилере сатуьйсуш. Дела а хестор воцу кеп лелош Кадыров хестош ву иза. Ампукаевн декъалвар эхь ду. Цхьа хан яьлча Кадыров хир вац, гучудевр ду цо лелийна зуламаш, тIаккха шен берийн бераш муха кхетор ду цо ша хIинца яздинчух?"\nНохчийчуьра Iедалхой массо а агIор шаьш Кадыровна муьтIахь хилар гайта гIерта, боху республикерчу юкъараллин тергаман комиссин декъашхочо Аслана (цIе хийцина ю).\nцеран доцуш биса хIума ма ду: кIеда гIант, хьал, куьйгалла дечохь хилар, ахча.\n"Уггар со цецвоккхург ду церан хьажарехь самалделлачу кепехь ирсе хилар, Кадыровна улле дIахIоттарна шаьш там хилла 9-чу дуьнентIехь болуш санна лелар. Сой кхетийта гIерташ ву со Iедалхой бакъбеш, церан доцуш биса хIума ма ду: кIеда гIант, хьал, куьйгалла дечохь хилар, ахча. Амма могIарерчу стагана иза хIунда оьшу. Дерриг а кегаделла Нохчийчохь: нагахь хьо виълар текхаш а, хьесталуш а велахь, хьо патриот ву, ткъа дуьлало еш, критика еш, реза воцуш велахь, хьо халкъан мостагI ву", - дуьйцу Аслана.\nАмпукаевс ша, комментарешкахь шена махкахоша критика йича, дIахьедар дина, ша "церан цIарах бюллетенаш ца кхийсина" аьлла. "Баккъалла а ца хетара суна республикан куьйгалхо ас декъалвар харжамийн компани йолуш харжамхойн тешамах зулам дар санна тIеоьцур ду. Тоьшалла до – шун цIарах бюллетенаш чу ца кхиссина, шун цIарах гIолинаш а, совгIат а ца эцна", - хаам бина цо.


ШозлагIа набахте хьажийна журналист\nРостоврчу Ленинан кIоштан кхело бехкевина журналист-блоггер Резник Сергей Iедалан белхахочун сий хьадарна а, ца дина зулам цо дина аьлла кхайкхорна а. Иштта хаамбо Маршо Радион цигарчу корреспонденто Бакунин Григорийс.\n1,5 шо набахтехь такха хан тоьхна журналистна кхело, цул совнаха дискина и хан чекхъялча кхин а шина шарахь прессехь болхбан. Интернетехула «Дийна Журнал» («Живой Журнал») тIе ша тоьхначу артиклца дина боху Резника и зулам.\nИ санначунна бехке а вина, лурчаха а туьйхира блоггерна 1, 5 хан. ХIинца иза хан а, кхин а а керланиг а вовшахтоьхна кхело – кхо шо такха дезаш ву набахтехь Резник Сергей. Дахначу шарахь «Мемориал» центро иза политикан тутмакх ву аьлла дIакхайкхийна.


Мултимедиа, Зазадоккху-бутт 29, 2018\nЕари-де 29 Зазадоккху-бутт 2018\nЗазадоккху-бутт 26, 2018\nСоьлж-ГIалахь дIаяйина 12 гIат йолчу цIанна яьлла цIе\nСоьлж-ГIалахь 12-зза тIекъалдинчу цIанан тховх цIе ялар бахьана долуш вийна а, лазийна а стаг вац, боху Iедалан векалша. Нехан петарш дийна йисина, цIаро ягийна техникан чоьнаш а, тхов а.\n«Исбаьхьа пиллиг» къовсадалар хилла Соьлж-ГIалахь\nНохчийчуьрчу ерриге музыкан школашкара дешархоша дакъалецира пианино локхуш Соьлж-ГIалахь хиллачу «Исбаьхьа пиллиг» къовсадаларехь. Тоьлла пианисташ къасточу жюрехь бара ХIирийчуьра, а Дагестанера а, меттигера а говзанчаш.\nУрдунера шира нохчийн маьждиг\nУрдунерчу нохчаша леррина Iалашйо шайн дай-наноша ДегIастанара дIаьяьхьна йийбар, духар, герз, пхьегIа. Иштта лардо махкахь дIатарлуш цара кхоьллина гIирс а, кхидолу ширачу заманан тоьшаллаш а. Нохчаша шаьш Урдуне ма-кехччи динчу Маьждигехь хилира Маршо Радион корреспондент. Иза лаьтта Сувейлехь.\nЗазадоккху-бутт 21, 2018\nХаржамашкахь эшначу оппозицин кхане юй теша?\nМоскохарчу бахархошна хеттарг\nЮсупов Iилман. Нохчийчоьне\nТахана - Поэзин Дуьненаюкъара Де. Маршо Радионо кху дезачу дийнан хьомара йовзуьйту поэташлахь уггаре бIаьрла, сирла, хаза байташ язйийриг мила ву хаьттича, шен цIе нохчаша хьалхарчу могIаршкахь йоккхуш волчу Швецин яздархойн цхьаьнакхетараллин декъашхочун Юсупов Iилманан байт.\nМискачарна сихха орцахбевлира нах\nКIелвисинчуьнга хьожуш – иза гергара я лулахь вехаш вацара аьлла доцуш – даима а хилла нохчийн къоман.\nЗазадоккху-бутт 19, 2018\nХьонке хьогмана боьлху Европера нохчий\nХьонка боккху а, бухку а мур бу Нохчийчохь. Бохка базаршка баьккхича, хенера бовла таро ло цо болх-некъ боцчу Нохчийчуьра бахархошна. Амма Европера нохчий хьонке боьлху шайн даймохк дагабаийта.\nДуьне ма-дду баьржина гора харжамхой…\nОьрсийчохьчул еха елахь бен, йоца яцара харжамхойн раьгIнаш Европехь, Азехь, Iамеркахь. Дипломатийн хIусамашка хIиттийначу каппашка а оьхуш, кхаьжнаш таса сахьташкахь лаьттира нах.\nКавказехь хилла харжамаш: комиссин декъашхочунна тIара тоьхна Дагестанехь\nМуха дIабахара президентан харжамаш Къилбаседа Кавказехь?\nПрезидентан харжамаш, Соьлж-ГIала\nОьрсийчоьнан президентан харжамаш дезачу дийнан хьесапе берзийна дIабаьхьна Нохчийчохь. Соьлж-ГIалара хьал тергонехь латтийра Маршо Радионо.


Оьрсийчоь --Харжамаш, 2015\nТIаьххьарчу шерашкахь цкъа а лайна боцу эшам лан безна деношкахь «Оьрсийчоьнан Цхьаалла» партин. Толам боцуш йисина иза Калининградан кIоштарчу Балтийск гIалин харжамашкахь.\nШаьш шайн кандидатураш хьалха теттинчу кандидатийн аьтто баьлла I5 харжамийн куьпахь I2 меттиг долабаккха.\nДисина 3 мандаташ кхаьчна кхаа партино хьалха теттинчу цхьаццаннан. И кхоъ ву «Нийсонан Оьрсийчоь», «Оьрсийчоьнан патриоташ» партешкара а, компартера а.\n«Керла Калининград» газетано бечу хааамашца, харжамашкахь шаьш эшарх лаьцна комментареш ца луш, хьулбелла регионера «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин куьйгалхой.\nХаржамашка баьхкина хилла 44 % нах, хаабо Калининградерчу «Клопс.ru» газетано.\nЭшначу партийн декъашхоша шаьш резадацар хоуьйту, харжамаш низамехь дIа ца баьхьина, гIуллакх кхеле лур ду, аьлла, арздина «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин декъашхочо Сервут Артема меттигерчу зорбанан хьостанашка.\nИза а, цуьнан партера кхин векалш а шекбу, низамо ма-хьоьхху, цуьнан цхьа а хьаьрк а, дош а гал ца долуьйтуш, харжамаш дIабаьхьна хиларх.\nСервута тоьшалла до, шайн партерчу тергамчаша харжамашкахь лелийна харцонаш тидаме а эцна, кхаьжнийн цхьа дакъа ахчанах эцна а дара бохуш.\nХаржамхой шайна тIеберзо, шайгахьа, шайн партешкахьа кхаьжнаш тийсийта болх бара дIахьош харжамийн дийнахь а тIехь, бохуш дуьйцу цо.\nХарцо йина бохуш чIагIдечу цо дуьйцу, харжамхой кхаж таса богIура карахь къолам а болуш, шаьш къасточунна дуьхьал билгало а йой, тергамчашна гойтура шолгIа агIо, кхаж тосучу меттигна гена боццуш, уьш ларбеш нах хуьлура, цара мухIар тухура леринчу бланоктIе.\nОцу кехато бакъо лора царна ма-луъу кхаж тасарна кхочу ахча схьаэца. Иштта дуьйцу Сервут Артема, «Цхьааллин Оьрсийчоь» партин Балтийскерчу декъашхочо.\n«Оьрсийчоьнан цхьаалла» партин декъашхойн хаамашца, I-2 бIе сом харжамашка вахархо вахале луш хилла, ткъа кхаж тесначул тIаьхьа 3-7 бIе сом тIелуш хилла. Кхоже Iуьрре кхаьчначарна мах кхин а лакхара хилла, бохуш ду арз. Меттигерачу полицино 20 вахархо лаьцна харцонаш лелорна, боху, Сервут Артема.\nУьш доцурш, кхин а даладо Калилинградерчу зорбано, харжамашкахь лелла бохучу харцонийн масалш. Ткъа мел мухха а делахь а, Оьрсийчоьнан юкъаралла цецйоккхург ду хIинццалц цхьа а хало а ца хьоьгуш муьлххачу а харжамашкахь тоьлуш йолу, Iедалан парти шех халкъалахь цIе лелош йолу «Цхьааллин Оьрсийчоь» Калилининградан къоштарчу Балтийск гIалин харжамашкахь цхьа а меттиг ца йоккхуш эшар.\nМаршо Радиоца къамел хиллачу "Харжамхойн бакъонашкахьа" олучу коммерцехйоцчу юкъараллийн ассоциацин эксперта Вайсенберг Василийс чIагдира харжамашкахь харцонаш лелор.\nВайсенберг: «Кхаьжнаш тийсинарш арабевллачул тIаьхьа цаьрга хьожуш нах хилла. Цара кехататIе мухIар тухуш хилла, оцу кехатца кхаж шайн агIончашна тасарна кхайкхийна мах схьацца тарлуш хилла.\nИштта, тхоьга хаамаш кхочура, кхаьжнаш туьйсучу чоьнашчохь схьахеза сурташ, видео йоху гIовгIа, бохуш. Наха хьанна кхаж тесна гайта деш хилла иза. Хаамаш кхочура, гучуюьйлучу петарш цу чохь Iаш дукха нах бу бохуш, масала, цхьана петарчохь 400 тIемало хилла, таллам бича билгалдаьлла петар чохь Iан хьелаш доцуш юйла. Оцу петаршкара схьа оьхуш, кхаьжнаш тесна хиллера.\n«Цхьааллин Оьрсийчоь» кийча яцара иштачу дуьхьалонна, эшамна. I5 декъашхочунна ца кхаьчна цхьа а мандат. Партин декъашъой лерина бу харжамийн жамIаш кхеле дала.Хуур ду-кх, муха доьрзу».\nПрезидентна Путин Владимирна тIекарло латторца евза парти халкъана хьайна-те, я баккъал а цхьа гIалатдаьлла-те регионалан харжамашкахь боху хаттар гIаьттина хIинца тергамчашлахь.\n"Цхьааллин Оьрсийчоьнано" ца лайна эшам


Шелтерера дIайигначу йоIана гергарчара "дарба лелийна" хилла Москвахь\nКху шеран Чиллан-баттахь Тарамова Хьалиматна бертаза "дарба лелийна" хилла йоIаца долу гергарло дитита гIерташ Москварчу доларчу Invia Elite клиникехь. Цуьнан гергарчара охьайиллина хилера иза цигахь. 1,5 бутт баьллачу хенахь лелочу "дарбано" йоьIан лерса гIелдина хиллера, хIинца а кхачам боллуш меттахIоьттина дац хазар.\nДоларчу клиникехь Тарамовас кхо бутт гергга хан яьккхина. "Медузе" (Оьрсийчоьно арахьарчу агентийн реестре яьккхина-редакцин билгалдаккхар.) дийцина цунах лаьцна, кIиранах оццу дарбан хIусамехь "депрессех дарба лелош" Iиллинчу Тарамован доттагIчо Манылова Аннас. Оцу клиникехь доккхучу хIора дийнахь охьадуьллуш хиллера цо 54 эзар сом.\nДоккхачу декъанна зудаберашца болх беш хиллера даим а вовшашца хийцалучу психологаша.\n"Тарамован дас олуш хиллера цуьнга: "Клиникехь дарба лелор ду ахь, АнягIар бицбаллалц", -дагалоьцу Маныловас. Цо дийцарехь, гергарчара дIайигинера иза клиникера, лоьраша шайгара ахчанаш ийзадой хиинчул тIаьхьа.\nНохчийчу юхаеанчул тIаьхьа "динан медицинан" методашка даьллера цуьнан да-нана, жинаш лелхош. Нохчийн полисхошна хиина хиллера цунах лаьцна.\nНохчийчуьра яхархо юха а Дагестане яда гIортар тIе ца чIагIдина\nМаныловас бахарехь, Тарамовас яздора цуьнга, да полици тIекхайкхарх, шаьшиммо вовшашка кхехьийтина смскаш цунна дIагайтина хиларх, цул тIаьхьа шен а, ден а паспорташ дIадахарх а.\nИштта Тарамовас хаам бинера, эхашарна махкал араялар доьхкучу цхьана кехатна шега куьйгяздайтарх а. Цул тIаьхьа Нохчийчуьра Дагестане яда сацам бинера цо, бакъонашларъярхошка гIо а дехна.\nЛуларчу республикехь зударийн бакъонашкахьа йолчу "Марем" боламан петарехь хан яьккхинера цо.\nМангал-баттахь йоьIан дас Тарамов Аюба нохчийн полисхошца цхьаьна юхайигира шен йоI меттигерчу полисхоша гIо а деш.\nМарсхьокху-баттахь Санкт-Петербургерчу Неван майданахь пикете бевлира Тарамова Хьалиматна гIо лоцуш. Акци бевллачийн карахь плакаташ дара "Тергамза дуьсур дац нах лечкъор", "Стенгахь ю Хьалимат?" тIеяздина.\nДагестанерчу бакъонашларъярхочо, журналисто Анохина Светланас бакъ ца дира, байначу баттахь юха а яда гIоьртинера Тарамова Хьалимат аьлла, даржар.\nСоциалан машанашкахь йолийра #гдехалимат флешмоб. И хаттар юьхьарлаьцна арабевллера Нохчийчуьра Тарамова Хьалиматца бала кхаьчна лела юкъараллин жигархой. Инстаграмехь а, Твиттерехь а, Фейсбукехь а, ВКонтактхь а бIеннаш посташ гучуевллира оцу хештегца.


Меттигерчу Iедалан харжамаш бу дIабоьлхуш Гуьржийчохь\nГIадужу-бутт 02, 2021\nТбилиси, мэран харжамаш\nМеттигерчу Iедалан дакъошка харжамаш бу дIабоьлхуш Гуьржийчохь. Бахархоша хоржуш ву 64 мэр а, 2068 гIалийн а, муниципалитетийн а гуламийн декъашхо.\nМасала, мэр хоржуш толам боккхур бу 50% сов кхаьжнаш гулдинчу кандидата.\nКхажтасаран меттигаш дIакъовлур ю меттигерчу хенаца 20:00 сахьт даьлча. Харжамийн кьупан комисси декхарелахь ю, кхажтасарх лаьцна протокол хIоттийначул тIаьхьа, хьем ца беш, шен болчу техникан аьттонех пайда оьцуш, сурт а даьккхина, протоколан суьртан копи Коьртачу харжамийн комиссе дIахьажо.\nШен агIор Коьрта харжамийн комисси декхерелахь ю кхажтасаран жамIашна сихха зорба тоха Комиссин сайта тIехь.\nГуьржийчоьнан Коьртачу харжамийн комиссино бинчу хаамца, кхаж таса бакъо йолуш ву махкахь 3 513 884 вахархо.\nПIераскана Iуьйранна, харжамаш хила цхьа де дссинчхенахь Гуьржийчу цIавеъна Гуьржийчоьнан хилла президент Саакашвили Михаил.\nТIаьхьара шераш Малхбузенехь а, Украинехь а даьхна волчу Саакашвилис хьалхо дIахьединера, ша Гуьржийчу цIавоьрзур ву меттигерчу Iедалан органашка харжамаш болчу дийнахь, ГIадужу-беттан 2-хь сарахь аьлла. Цо сурт зорбане даьккхинера оцу дийнахь цIаваха ша эцначу кеманан билетан.\nКарарчу хенахь Саакашвили набахтехьв у Тбилисина 22 километр гергахь йолчу Рустави гIалахь. ПIераскана сарахь гуьржийн премьер-министра Гарибашвили Ираклийс дIахьедина леррина хиллачу брифингехь Гуьржийчььнан кхоалгIа президент Саакашвили Михаил Гуьржийчохь дIалаьцна МВД-но а, Пачхьалкхан кхерамазаллин сервиса цхьаьна дIаяьхьначу операцехь аьлла.\nСвобода Радионо бинчу хаамца, Саакашвилис набахтера кхайкхам бина гуьржашка, меттигерчу харжамашкахь дакъалахьара аьлла.\n"Доьху шоьга, шек ма довлалаш, чекхдовллалц тешалаш, вайн толам вайн карахь хиларх. Суна дукха деза шу. Шун тешаме - Саакашвили Михаил", - дерзийна ша набахтера арадаккхийтина кехат хиллачу гуьржийн президента.


Шемара шен эскарш арадаха дагахь ю Iамерка\nШемара шайн эскарш арадохуш ду аьлла, официалехь дIакхайкхийна Iамеркан Цхьанатоьхначу Штаташа. КIайчу цIийнан векало Сандерс Сарас бина и хаам. Рейтерс агенталло яздарца, Iамеркан пачхьалкхан департаментан белхахой цхьана дйинахь арабохур болуш бу Шемара. Ишта агенталлан информацица, 60 дийнера 100 дийне кхачале арадохур долуш ду Вашингтоно шен эскарш.\nШи эзар сов Iамеркан салти вара оцу регионехь латтош. Твиттерерчу шен пена тIехь президенто Трамп Доналда яздина, Шемарчу "Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанна тIехь Iамеркан тIемалоша толам баьккхина аьлла.\nРеспубликан партин сенаторо Грэм Линдсис емалбина Трампан сацам. Твиттерехь цо билгалдаьккхина, Iамеркан эскарш Шемара арадахахь, толам жихIадхошкахь а, ГIажарийчоьнехь а, Шеман президентехь Асад Башарехь а буьсу аьлла. Трампа бинчу сацамах Сенатехь ладегIарш хила деза аьлла цо.\nЦхьаболчу сенаторша-республиканхоша Трампан даIишхошна тIехь толам баьккхина бохург бакъ дац аьлла.\nIамеркан зорбанаша дийцарехь, Шемара эскарш арадохуш дина хьесап емалдо ишта Пентагоно а, Iамеркан пачхьалкхан департаменто а.\nIамеркан тIемалой Шемара арабевлча хIутту долчу хьолано сагатдо Израилан премьер-министро Нетаньяху Биньямина. Пачхьалкхан департаментан куьйгалхочуьнца Помпео Майкца дийцарш дIадаьхьна цо хIоьттинчу хьолах лаьцна. Регионерчу ситуцина тIеIаткъам бан кхи кепаш а ю Iамеркан аьлла цо.\nАдамийн бакъонаш ларъярехь мониторинг латточу Шеман центро хаамбо, Шемарчу демократин оппозицино Трампа тIеэцна сацам "букък юккъе тохар дар" ду аьлла.\nГIажарийчоьно шен эскарш чуьра арадаххалц, Iамеркан ницкъаш латтор бу Шемахь аьлла, дIахьединера гурахь Трампан къоман кхерамзаллехула волчу хьехамчас Болтон Джона.\n2014-чу шарахь болийна, Iамерка коьртехь а йолуш, дуьненаюкъарчу коалицино Шемарчу радикалан исламхошца тIом. Шемарчу демократин оппозица бара уьш.


"Хаамийн гIирсийн маршонан мостагIийн" тептаре язвина Путин а, Лукашенко а\nЛукашенко Александр а, Путин Владимир а\n"Прессан маршонан мостагIийн" тептар зорбане даьккхина"Доза доцу репортераш" организацино, яздо Свобода Радион оьрсийн сервисо. Цу юкъа вахна, авторшна хетарехь, пачхьалкхехь цензура юкъа а ялош, журналисташна дуьхьал ницкъ баккха тIехьоьху 37 лидер.\nТкъех шо а ду оцу тептарехь Путин Владимир а, Лукашенко Александр а хуьлу. Кху шарахь "прессан мостагIашлахь" нисвелла, Евробертан пачхьалкхана юкъабогIучу мехкан политик, Венгрин премьер-министр Орбана Виктор а.\nРейтинг хIотточарна хетарехь, хIора оцу лидеран шен-шен метод ю урхалла дарехь а, журналисташна тIеIаткъам барехь а. "Доза доцчу репортераша" бахарехь, Путин Владимиран кеп ю - къоман авторитаризм. 2012-чу шарера схьа дуьйна саццаза интернетехь шайн контроль алсамйоккхуш ю Iедалхоша, йоьхку билгалйина цхьацца кепара контент, бахархошна тIехь терго латторхьама хIиттош ю видеокамераш, билгалдоккху авторша.\n"Арахьарчу агентех" долчу низамо новкъарло йо Оьрсийчуьрчу хаамийн гIирсийн балхана 2012-чу шарера схьа дуьйна. Олигархаша а, совдегарша а дIаоьцу йозуш йоцу хаамийн гIирсаш, Кремлан позицина тIетовжа декхаре еш.\nИттаннашкахь журналисташ дIалоьцу полицино урамашкарчу дуьхьалонан акцех дуьйцучу заманчохь. Мел лахара а, царех бархI журналист набахтехь ву хIинца а.\nЛукашенко Александарн метод - пачхьалкхан террор ю, яздо рапортехь. Цуьнан уггар а коьрта Iалашо ю - урамашкара протестех лаьцна ца дицийтар. Цуьнан дуьхьа Лукашенкос омра дина журналисташ леца, кхерамаш туьйсу царна, набахтешкахь Iазапаш латтадо тIехь, чIагIдо документ арахецначара. "Доза доцчу репортерашна" хетарехь, Лукашенкос хIуъа а дийр ду, журналистийн Iа лакъорхьама.\nАвторша дагадоуьйту, Минскехь ца даьлла кема охьа а доссийна, блогер Протасевич Роман дIалацар.\nIедална дIалучу ясакхашца курхаллаш лелийна аьлла, "цхьа а тоьшалла а доцуш" бехкзуламан гIуллакх дуьхьал даккхар йозуш йоцчу хаамийн Tut.By сайтан куьйгалхошна.\n"Оцу хIора экхан шен-шен хатI ду. Цхьаболучара терроран паччахьалла дIахIоттайо, тамашен, хьекъал доцу омранаш а деш. Вукхара саьрмикан низамийн буха тIехь, леррина ойланца кечйина стратеги лелайо. Церан кепех керла норма а йина, магийта мегар дац вай", - аьлла "Доза доцчу репортерийн" инарла секретаро Делуар Кристофа.\nТептаре баьхначу керлачу декъахойх уггар а бIаьрла ву, авторшна хетарехь, 35 шо долу СаIуда Iаьрбийчоьнона эла Мохьаммад бен Салман. "Журналисташна лерина уггар а йоккха набахте" олу цуьнан паччахьаллех.\nШи зуда а ю тептаре язйина. Царех цхьаъ - Гонконган административан кIоштан урхалхо Кэрри Лам ю. Китайн президенто Цзиньпин Сис тайниг йина лелочу цо лечкъа а ца деш дIахоуьйту хаамийн гIирсашкахь ша тоталитаран политика къобалъеш хилар. Мангал-беттан 24-чохь пачхьалкхехь дIакъевлина дозуш доцу Apple Daily Гонконган газета. Иза схьадиллина, прессан маршонан RSF совгIатан лауреат Лай Джимм набахтехь ву.\nТептарера шолгIа зуда ю - Бангладешан премьер-министр Хасина Шейх. Терахьаллин кхерамзаллех низам тIеийцира иза куьйгаллехь йолуш 2018-чу шарахь. Оцу низамо бакъо елира 70 сов журналист а, блогер а бехкзуламан жоьпалле озон.


Губернаторна реза бац гIалгIазакхий\nСтаврополхой куьйгаш лахьош бу шайн мехкан куьйгалхочунна дуьхьал\n"Ставропол-мехкан бахархойн форум" дIаяьхьина Кавказан гIалгIазакхийн гоно, йийцарейина регионера проблемаш. Резолюци хьажийна президенте Путин Владимире а, губернаторе Владимиров Владимире а, мехкан парламентан спикере Ягубов Геннадийга а.\nСтавропол-махкахь проблемаш IаIарна бехке ву губернатор, аьлла ду резолюцин коьрта маьIна. Владимировс бен болх ца богIу Оьрсийчоьнан конституцица а, пачхьалкхарчу низамашца а, мехкан низамашца а, тешна бу гIалгIазакхий.\n"Халкъан губернатор" цIе йолу проект тIеийцира форумо. Бараман жигархочо, "Кавказерчу оьрсийн цхьаалла" (РЕКА) боламан хьалханчас Попов Сергейс дIахьедира, махканна керла да оьшу, "меттигерчу жоьлкийн юкъараллашца коррупцин, криминалан зIенаш тасаза верг", бахархошна кхерамзалла кхачонъерг, Ставрополехь Iедалан институташ меттахIоттонъерг, аьлла.\n"Халкъан губернатор" проект бахархошна Оьрсийчоьнан Халкъан цхьааллин дийнахь йовзийта дагахь бара авторш. Амма гулбала бакъо ца елира, аш митингна къастийна Ермоловн хIоллам а, Сийлаллин мемориал лаьтта а меттигашкахь нах бу дIабоьхкина, цигахь магош дац гулам бан, аьлла даитира дехарна дуьхьал жоп.\nБакъду, хIора шарахь, Толаман де даздеш, эзарнаш нах гулло юьйцучу шина а меттехь. Кхело харц лериhа Iедало делла жоп, гIалин урхалла декхарейира жигархошна кху карарчу беттан 4-чу дийнахь гуламе бовла маго. Амма гIалин куьйгалхоша митингна белха де къастийра (Лахьан беттан 6-гIа), меттиг а елира кхин.\nЭпсарийн ЦIийнехь дIаяьхьира форум юкъархоша. Йохийначу яртех, юьртабахамах, коррупцех, "губернаторна гонахарчу жоьлкех" лаьцна дийцира "Кавказерчу оьрсийн цхьаалло".\nДийцира жигархоша губернаторо арахецначу луьрачу низамех лаьцна. Масала, бахархоша шайлахь "дерстинчу цицигийн низам" олуш дара цхьаъ. Оцу низамо доьхкура юьртарчу наханна Iедало шайна кхачийначу лаьттан парггIат дола дан – долахочун шен лаамехm кхечуьнга леладайта дIадала йиш яцара латта. И низам а федералан бакъонца ца догIу аьлла сацам а бина, юхадаьккхира махкарчу кхело.\nХиллачу гIалгIазакхийн форумо, даржах къаста веза Владимиров, боху. Цига гулбелла хилларш куьйгаш лахьо буьйлабелла хIинца губернаторна дуьхьал, иза хийцийтархьама.


Оьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан бахархой шайн политикан институтех тешар, Левада-центран графика.\nОьрсийчура бахархойн кху тIаьхьарчу хенахь кхин а алсам тешам байна массо а пачхьалкхан структурех, президент Путин Владмир а, арми а, ФСБ-а дIаяьккхича. Iедалан а, Пачхьалкхан Думан а, Федерацин Кхеташона а рейтингаш охьаевлла шозза ала мегар долуш.\nИштта жамI ду юкъараллана хетарг толлучу "Левада-центро" бинчу тIаьххьарчу талламан. И таллам бина цо ГIадужу-беттан 23-26 деношкахь масийтта гIалин а, эвлан а бахархошна юкъахь. "Левада-центро" хаттарш деллера 137-чу гIалахь а, эвлахь а 48 регионехь. Цу юкъаозийна вара 18 шарал тIехваьлла 1600 стаг.\nТалламо гойту Оьрсийчура Iедалшка бахархойн тешам лахбелла хилар, шайна юкъахь президент а волуш. Карарчу хенахь цуьнах теша ву 74 процент респондент, стохка и терахь дара 80 процент.\nЗоркая Наталья «Левада-центран» аналитикан декъан говзанча ю. Маршо Радионна (оьрсийн сервис) ша еллачу комментарехь цо дуьйцу, Путин дуккха а лакхахь лаьтташ ву бахархойн Iедалшка болчу тешаман пирамидехь бохуш.\nЗоркая Наталья: «Путин, мухха делахь а, хьалха санна уггаре а лакхарчу тIегIан тIехь лаьтташ ву цу пирамидехь. Иза дуккха а хьалхаваьлла кхечу Iедалан институтелла а. Карарчу хенахь йолчу политикан режиман чулацам буьсуш бу. Бахархойн сатийсам цуьнгахь буьсуш бу. Делахь а, президенте тешам хиларан тIегIа жимма лахделла хилар гуш ду.\n«Левада центро» бинчу талламо гойтуш ду дукхаха болу Оьрсийчура бахархой кхечу пачхьалкхан институтел а вуно чIогIа тешаш хилар президентах а, армех а, ФСБ-ах а. Иза кхераме сурт делахь а, цецвоккхуш хIума дац, боху Зоркаяс.\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан ФСБ-н белхахой бу Вексельберг Викторан Ренова компанин T Plus олучу декъан офисехь таллам беш. 2016.\nЗоркая Наталья: "Сурт ирча ду, делахь а, цIеххьана кхолладелла дац иза. ХIунда аьлча, кху тIаьхьарчу шарахь юкъараллана хетарг махкахь хуьлучуьнца доьзна ду. Ткъа ницкъаллин структурийн а, ФСБ-н а, армин а роль пачхьалкхехь вуно лакхара лоруш ю".\nШаьш бинчу талламаша гойтуш ду, адам тIамах кхоьруш хилар а, и тIом царна безаш цахилар а, билгалдоккху Зоркаяс.\nЗоркая Наталья: "Тхоьгахь болчу хаамаша дийцарехь, тIом хиларна вуно чIогIа кхоьруш ду адам. Бахархошна ца лаьа тIом хила. Амма оццу хенахь, тIаьхьарчу хенахь алсам йолуш йолу тIеман риторика, вуно реза хиларца, тIеоьцу бахархоша. Иза, шеко а йоцуш, ГIирма дIалацарца йоьзна синдром ю. Оьрсийчоьнан юкъаралла дера ю. Шаьш иштта лела деза аьлла хета царна махкал арахьара политика лелош. Амма иза дац, нахана дов деза бохург.\nОьрсийчура бахархойх дукхаха берш баха Iемина бу пачхьалкхо Iаткъам беш, терго еш, ницкъ беш. Оцу хьолехь чIагIлуш йолчу ницкъаллин структурех, цхьана агIор кхоьру адам. Ткъа вукха агIор адамашна гуш ду, муьлхха а царна дуьхьало ян гIортар тIаIзар ца деш дуьсур доций.\nЦарна гуш ду, дуьхьалонан акцешкахь дакъалаца баьхьначу нахана Iедалша таIзарш дар. Цунах кхоьруш бу нах".\nХуьлург гуш адамаш дIакъовлало, Iедалшна товр доцург ца дуьйцу цара. Оьрсийчура бахархой гIерта пачхьалкхаца, цуьнан структурашца мелла а юкъаметтигаш ца лело, бохуш дуьйцу Левада-центран эксперто Зоркая Натальяс.\nХууш ма хиллара, кхечу пачхьалкхашна болх бечу вовшахтохараллашна, "агент" цIе а тиллина, юкъатоьхна ю "Левада-центр".


"Талибанан" урхаллин "керла хатI": маж яшахь – набахтехь\nОвхIанистанера божарий хуьйцуш бу дахаран кепаш пачхьалкхехь шен урхалин керла мур болош йолчу "Талибанца" (Оьрсийчохь магийна йоцу организаци – редакцин билгалдаккхар) цхьаьна. Юхаеъна юьхь тIехь чо лелон беза зама – ца лелабахь, таIзар дийр ду. Мажош яшар доьхкуш арадаьллачу омрано ахча доцуш битина парикмахераш. Уггаре аттаниг - етта тарло маж яьшначунна, амма кхосса тарло набахти чу а, яздо Азаттык Радионо.\n20 шо хьалха мехкан коьртехь луьралла гойтуш лаьттина "Талибан" ша карарчу хенахь нахаца лараме хьийзаш гайта гIерта, амма кегий нах дика кхета, хIун "керла кеп" йохьуш еъна иза, цо шайна яххьаш тIера мажош дIаяха а ца магош хилча.\n— Тхан бакъо яц мажош яцъян я месаш ларга. Маж яьшча, лоьцу тхо "Талибано", олу: "Хьо махкара деддачу Iедалан стаг ву", етта, — элира Азаттыкан овхIанхойн редакцига мехкан къилберчу Урузган провинцерчу вахархочо Хекматуллас.\nТкъа шо долчу жимстаг воккха ца ве арахьара эскарш дIа а дахна, Кабулехь бутт хьалха Малхбузено латтош хилла Iедал дохарх а, ОвхIанистанан коьрте «Талибан» хIоттарх а.\nУрузган провинцерчу Тарин-Ковтерчу цхьана къоначу вахархочо, шен цIе къайла а хьош, дийцира Маршо Радион турменийн Азаттык редакцига, шена йиттира ша маж яшарна, де-буьйса даккхийтира лаьцна, аьлла.\nГезгмашин-баттахь арадаьккхина "Талибано" маж яша доьхку омра, цо тIаIзар кхайкхийна низам дохийначунна. Ткъа парикмахерех дерг аьлча, царна ца магадо болх бан, цундела цаьрна хало тIейоьжна, ца карадо напха.\n— Тхан корматалла хьашт яц хIинца, чIанаяьлла хIусам, ур-атталла дама а дац чохь, — элира парикмахера Момина. Иза веха Урузган гIала хьалха 70 эзар вахархочух лаьтташ яра, амма хIинца совбевлла бахархой дуккха а – тIамах уьду керла нах хевшина цига баха.\nОвхIанистанехь дисина девли тхо, оха хIун дан деза-те?!\nХьалха Тарин-Ковтерчу парикмахерашна рагI хIуттура, ткъа хIинца, Момина дийцарехь, талибаш чубаьржича, лахъелла цуьнан бизнес 90 процентна.\n— Да-нана цомгуш ду сан, декхарш хьерчийна оха тIе, - боху Момина. Иза ша а вац цIера Тарин-Ковтера - Майдан Вардак провинцера ву. Ша махкахула рицкъ лоьхуш ваьлла лела пекъар ву, элира цо журналисташка.\nАмма ша схьаваьллачу меттигашка дIаваха таро а яц цуьнан.\n— Дела ву гуш, ахча дац тхоьгахь данне а. ГIажаройн махка лела а дихкина тхуна. Йиш яц Пакистане дIадаха а. ОвхIанистанехь дисина девли тхо, оха хIун дан деза-те?! — хоьтту цо.\nЮхьанца мажош яша "Талибано" дихкира Гильменд провинцехь – даима а санна экстремистийн тобанаша куп тухучу гIалахь. Лашкар Гах провинцин шахьарахь хаийтира, мажош яшар доьхкуш дуйла, иза ца догIу, боху, ШарIаца.\n"ТаIзар дийр ду омра кхочуш цадинчунна. Аьрзнашка вала бакъо яц цхьаьннан а", — аьлла ду омра.\n"Талибанан" боламехь информацин, культуран урхаллин куьйгалхо волчу Рашед Гильменд Хьафиза хаам бира Etilaatroz газете, омра арахецнарг Iедалера динан полици ю, аьлла.\nСоциалан машанехь даьржинчу омрин копешца гуш ду "Талибанан" мухIар, ткъа Гильменда бахарехь, дехкар лела ерриг а ОвхIанистанехь.\n"Талибан" хьалха, 1996–2001 шерашкахь хиллачул кIеда хир ю шен низамашца, къинхетаме хир ю бахархошца баьхна официалан векалш гIоьртира омра юхадаккхийта.\nТхо хьалха маьршша доьлхура парикмахерна тIе. Тхаьш товш хилча, дика хетара\nОмра дийца даьлча, "Талибанерчу" культуран комиссин куьйгалхочун гIовс Васик Ахьмадуллас (дукха хан йоццуш зударийн спорт хьашт яц аьллачо) Гезгмашин-беттан 26-чохь официалехь кехат даржийра шен твиттер-аккаунтехула, омра дан бакъо йолуш бац иза арахецнарш, аьлла.\nАмма омра юкъадаккхарх болчу хаамаша (уьш баьржира Герат провинцехь къолахой ирхъоьхкина аьлла баьржинчу хаамна тIаьххье) кхерийна нах, уьш кхетабоьлла талибаш шайн хьалхалера къиза зеделларг меттахIотош буйла.\n1990-чу шерашкахь "Талибано" луьра таIзарш юкъадехира, йора куьг доккху, гIожмаш етта, туьлгаш деттий я тоьпаш тухий стаг воь низамаш.\n"Талибан" болам кхоьллинчех, ШарIан режим чIагIъархойх волчу Тураби Нуруддин моллас бутт хьалха дIахьедира, стаг вер, куьг даккхар юкъадала тарло, хьалха санна даьржина ца лелахь а, аьлла.\n20 шераш долчу кегий нахана къаьсттина хала ду 2001 шарахь Малхбузенан эскарша яьккхина хиллачу, демократехьа гIерташ хиллачу ОвхIанистанехь яьржина лелла паргIатонаш хIинца йита.\nМода хийцалуш хуьлу, делахь а, мажош яша, яцъян, тоян йиш йоцу хьал дацара овхIанхойн божаршна сатийсинарг.\n— Тхо хьалха маьршша доьлхура парикмахерна тIе. Тхаьш товш хилча, дика хетара. ХIинцалерчу Iедало дIаяьккхина и бакъо, — элира Хекматуллас.\nМатериал кечъеш дакъалаьцна овхIанхойн Азаттык Радион корреспонденташа –цIерш йовзуьйтуш яц, царна кхерамзалла латторхьама.\nИнгалсан маттера артикл гочйина Вальсамаки Алисас


Даханчу кIиранан бIаьрла хиламаш\nКъилбаседа Кавказан аналист Фуллер Элизабет, 2008\nДеношкахь Британехь веллачу Березовский Бориса хIун дакъа лаьцнера Нохчийчура тIамехь? Кадырован гIаролан векалш бу Москох набахтера мукъабьовлийтинарш, я бац? ХIун къуьйсу Дагестанерчу полисхоша?\nФуллер Элизабет: Хаамийн гIирсаша Березовский Борис валаран хьокъехь йина дукхах йолу комментареш иза дика ца хьехош а, кIоргера маьIна йоцуш а яра. 1990-чу шерашкахь иза Оьрсийчоьнан Кхерамазаллин Кхеташонан секретаран когаметта волуш, Нохчийчура хьолехь цо лаьцначу декъах а хьакхаделира иза.\nАдамийн бакъонийн Мемориал организацан куьйгалхочо Черкасов Александра а вуон мах хадийра тIеман командир хиллачу Радуев Салмана закъалтана лаьцна хилла оьрсийн журналисташ мукъабохуш, Березовскийс лаьцначу декъана. Черкасовс чIагIдарехь, боьху мах дIа а белла, Березовскийс кхинболчарна а марздира, алссам оьрсийн нах закъалтана а луьйцуш, царах ахчанаш дехар. Нохчийн республикан Ичкерин куьйгалхочуьнга Масхадов Асланега шен куьйга кIелахь болчарна урхалла ца дадаларх догдаьллачу Москоха сацийра экономикан агIра латтош хилла гIо.\nИ бахьанехь Масхадовх дIакъаставелира тIеман командир Басаев Шемил. Шен тоба а эцна, иза цул тIаьхьа Дагестанна тIелетира, цунах юха йозуш йоцу бусулба пачхьалкх дIакхайкхон Iалашонца.\n1998-чу шеран Товбецан баттахь «Независимая газето» зорбане даьккхира, хIетахь Кириленко Сергейс урхалла деш хиллачу Оьрсийчоьнан Iедале яздина диллина кехат. Кехатана кIел куьг таIийнарг Березовский Борис а; 1995-чу шарахь Буденновскера дарбан хIусам Басаев Шамила закъалтана лаьцча, цуьнца дагадовларш дина волу, Кириенкол хьалха премьер-министран даржехь хилла Черномырдин Виктор; Нохчийчура хьалхара тIом чекхбаьлча, Кхерамазаллин Кхеташонан секретаран даржехь Масхадов Асланца Дагестанерчу Хосу-юртахь машаран барт чIагIбина хилла волу, Красноярск-кIоштан губернатор Лебедь Александр; 1990-чу шерашкахь Москохца дагадовларш а дина, ГIезалойчоьнна оьрсийн федерацехь цхьанне а боцу аьттонаш баьхна волу гIезалойн президент Шаймиев Минтимер а вара.\nДоца яздинчу кехато тидаме дуьллуш дара Нохчийчохь тIаьхь-тIаьхьа телхаш долу социалана, политикан, экономикан а хьал. Низамаша ма-бохху хьаржина волу нохчийн президент Масхадов Асланна цул а масех де хьалха вен дина тIелатар а билгалдаьккхина дара цу тIехь.\nЕрриг а Къилбаседа Кавказехь «ваххабизм» яьржаш хиларна сингаттам а балхабора. Оццул вуон билгалонаш яьржачу Нохчийчоьнна а, цуьнца цхьана Къилбаседа Кавказан а хьокъехь оьрсийн Iедало сихонца позици билгалъяккха еза. Цул тIаьхьа, тIаьхий-хьалхий и позици дахаре ерзо еза бохуш чIагIдора кехато. ТIаьххьара яздина дара, дукха хан йоццуш динчу гIалатех а, ца дийцарх а дукха беза мах белла массара а. 90-чу шерашка юхадерза йиш яц, бохуш.\nШолгIачу дийнахь цу диллинчу кехатана комментарий еш яздинера, закъалтахой маьрша а бохуш, Нохчийчоьнан маьхкадаьттан декъа ваха дегайовхо йолуш ву Березовский, бохуш.\nЦхьаннега а хьесап ца даделла Березовскийна цунах хиллачу пайданна.\nГазето билгалъйоккху, гIарол доцуш Нохчийчу закъалтахой маьршабаха вахана хиллачу Березовскийн майралла.\n«Оцу веаннен» кехатана тIехь Оьрсийчоьнан Iедал сецнехь, Нохчийчоь шолгIачу тIамах хьалха ялалур яра я яцара бохург, дийца йиш йолуш ду. Делахь а, хьовса-м хьаьвсира уьш.\nМаршо радио: Кадырован гIаролан векалш мукъабахарца боьзна хаам бира «Новая газето».\nФуллер Элизабет: Даханчу кIирнахь Москохарчу ФСБен белхахоша реза ца хиларан акци дIаяхарх лаьцна дийцира «Новая газето» оршот дийнахь. Дийцарехь, цуьнан бахьана дара, Кадыров Рамзанан гIаролера нах Москохарчу набахтера мукъабахар.\nМоскох гIалахь Кадыров Рамзанан гIаролера стаг лаьцна хиллера ФСБен белхахоша, цо цхьа гуьржи а лаьцна, иза маьршавакхарх ахча доьхуш хиларна. Талламан Комитетан гIантдас Бастрыкин Александро омар а делла, гIуллакх таллар сацорах эргIадбахана бара ФСБен векалш. Дийцарехь, уггар лакхара охьадоссина хилла, «Сочера Олимпикан ловзарш чекхдовллалц, Кадыров Рамзанан гонера цхьа а хье ма ве», боху омар.\nЦунна официала кепара жоп луш,\nТалламан комитетан векал Маркин Владимир дIаваьккхина балхара, цо журналисташка доцург дийцина аьлла.\nКадырован зорбан-секретара Каримов Iаьлвис керстадира, Кадырован гIаролхой лецна хилар. «Цуьнан гIаролера цхьана стага цкъа а цхьа а лачкъийна вац, я цу кепара зуламаш дина а вац» аьлла, Нохчийчоьнан Iедалан сайта тIехь комментареш йитира Каримовс. Цо чагIдарехь, артикло Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга цабезам кхуллу. Цул сов, республике а, цигахь дехачу къоме а хьагI кхолла Iалашо йолуш ю иза. Массо хIуманна нохчий бехке бу боху ойла кхолла гIертар ду иза аьлла яздина, Каримовс.\nКадыров ша тешна ву я цунна цхьаммо дош делла «уггара лакхара», цунна а, цуьнан гона а цхьа критика муххале йийр яц. Церан муьлхха а таIзарх иммунитет ю, аьлла.\nКъоман Стратегин Иниститутан директоро Белковский Станислава ма-аллара, кхиниг хила а мега кхузахь. Кадыровца Путин мелла а тIекаре ву, ФСБеца волчул а.\nМаршо радио: Дагестанехь реза боцуш полисхой а бара. Цара доьхург хIун дара?\nФуллер Элизабет: Оьрсийчура «ницкъахошна» юкъахь реза боцуш ФСБен белхахой хилла ца Iа. Дагестанера полисхоша дукъха хан йоццуш Мосох зорбан-конференци кхайкхинера. Оьрсийчоьнан Чоьхьарчу ГIуллакхийн министрца Колокольцев Владимирца цхьанакхета лууш ду шаьш, Дагестанера Чоьхьарчу ГIулакхийн министраллехь йолчу коррупцех лаьцна дийца. И бахьанехь, исламан гIаттамца латточу къийсамна иэшам хуьлу бохуш, чIагIдора цара.\nЦунна дуьхьал хаамийн гIирсашкахь йоккха кампани йолийна Дагестанера Чоьхьарчу ГIуллакхийн министралло. Чиллан бутт боьрзуш цара зорбане даьккхинера, даханчу шарахь нахалахь динчу хеттаршна деллачу жоьпийн хьесап. Царца а догIуш, 59% юкъаралхой тешна бу, шаьш а, шайн бахам а ларбан полицин ницкъ хиларх. Ткъа Оьрсийчохь и терахь 36% бен ца кхочу.\nЧоьхьарчу ГIуллакхийн министраллин балхахь цхьацца кхачамбацарщш хуьлуш хиларна къера а хуьлуш, Дагестанерчу полицин хьаькамаша чIагIдо, «вовшахкхеттачу зуламхоша а, цхьайолчу кланаша а» инзаре даккхий ахчанаш дойу, полици бехъярхьамма, бохуш. Амма церан аргументаш башха онда яц.\nДагестанан Чоьхьарчу ГIуллакхийн министро шен балхара дIаваьккхина ХIинжа-гIалин полицин хьаькам Ашиков Раип. Стаг вейтарца воьзна ву аьлла. Даханчу шарахь «Черновик» газето нахалахь динчу хеттарша Ашиков уггар хьалхарчу метте ваьккхинера, республикан Чоьхьарчу ГIуллакхийн министр ваха хьакъ болчарна юкъахь. Къилбаседа Кавказерчу турпала нахана юкъахь уггар майрачех лоручу адвокато Магомедова Сапета ша Ашиковгахьа къовсур ду аьлла кхелехь.


Мила ю Нохчийчохь лаьцна Хилла Москохара Студент?\nЧиллан-бутт 14, 2012\nlаьржа духар доьхна зуда\nIожалхо хила Iама Соьлжа-гIала еанера аьлла, нохчийн низамхоша лаьцна хилла йолу Москохара оьрсийн йоI, Москохарчу талламахоша дIахецна, цуьнан цхьа а тайпа бехк къаста ца белла шайга, аьлла. И тайпа хаам шеконца тIеэцна Нохчийчохь.\nЛаккхарчу Москохара цхьана доьшийлан студент йолу Дерябина Дарья Соьлж-гIалахь лаьцнера меттигерау полисхоша. Официала хьосташа хIета баржийначу хаамашца, цкъа а Нохчийчохь хьов, Кавказехь а хилла йоцу и йоI, кхузахь вевзаш стаг а воцуш, еана хилла, доккха зулам дан.\nЛенин кIоштарчу цхьана хьешан хIусамехь шен цIарах чоь лаьцна йолу иза, лууш хилла боху, ша а леш, эккхийтар дан. Цуо ша дийцарехь, Москох цунна цхьана зудчо хьехна хилла, Iожалхо хила лууш елахь, Нохчийчу яхча, цигахь муьлххачу а стага и хIума хьоьхур ду хьуна, аьлла.\nНохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран Алханов Русланан а дийзира цу хьокъехь журналисташца къамел дан. Иза ша а цецваьлла вара, Iожалхой а, могIарера тIемалой а кечбеш йолу базанаш Нохчийчохь, тоххарехь хIаллакх йинийла, хууш ца хиларна.\nЦхьаболчу тергамхоша оцу кепара кхоллаелла йолу ситуаци, тIаьхьало ю аьлла хета, тахана а, Нохчийчоь цIанъелла ца хилар, шен йоккхуш хилчу вуочу цIарах. И хилам провокации яц аьлла хеташ, кIезиг бу хIинца а.\nИза ишшта хилла мегаш хилар даре деш санна, дIабаьхьна оцу гIуллакхан бина хилла таллам. Лаьцначул тIаьхьа и йоI Москоха дIайигира нохчийн полисхоша. Цигахь, къайлахчу сервисан талламхоша цуьнца болх бича, цуьнан цхьа а бехк бац, цуьнга Нохчийчу а яхана Iожалхо хила аьлла, хьехам бина йолу зуда мила хилла, къасто аьтто ца баьлла аьлла, иза дIахецна.\nХIинца, дийцарехь, иза шен цIахь ю, гергарчеран Iуналлехь.\nМоскохара 19 шо долу оьрсийн яхархо Нохчийчохь Iожалхо хила лууш лаьцна аьлла, хаамийн гIирсаша дукха сиха даржийча, меттигера цхьаболу юккъаралхойн шеко кхоллаелира, и хIума цхьа провокаци хила мегаш ду аьлла.\nДерябина Дарья,низамхоша дукха лерина тергонехь латточу Нохчийчу яр а, тамашийна хета царна. Нохчийчоьнан бакъонашларъярхойн центран куьйгалхочуьнна Эжиев Минкаилаан хетарехь и хIума цхьаболчу ницкъаша, бозбуунчалла а дина, чекх ца даккхаделла. Цуьнга хаьттича, и гIуллакх ишта дIатесина а ца дуьтуш, цуьнан бухе кхаччалц, талла дезаш дара нохчийн низамхоша.\nЭжиев Минкаил: Оцу юкъахь гучудолуш дерг ду, Нохчийчохь хIокху тIаьххьарчу хенахь, де мел долу, цхьа (синтеме) сурт дIа а хуттуш, адам даха лууш, дIадоьдуш долун дела, хьалхалера сурт кху чу дало, цхьаболчу наха лелош хIума дуй те, аьлла хета тхуна.\nХIунда аьлча, Москвара дуьйна схьа а еъна, хьанна тIе йогIу а ца хууш, хIун бахьана ду а ца хууш, хьешан цIийнехь охьа а хиина, я цхьамо яийтина ю те иза, цхьа зулам дан, боху ойла кхолалло хьан. Москва юха дIакхаьчначул тIаьхьа, цхьа а бехк бац аьлла, юха иза дIахецча,ойла ма йой ахь хIуманна.\nХIуьттаренна лелош хIуманаш дуй те уьш, хIокху чохь долу хIара хьал, дIанислуш ца дезачу наха лелош? Вайна ца гуш болу цхьа ницкъ буй теша и хIума лелош? Цундела оцу хIуманашна тIаьхь сема хила беза Нохчийчохь мел берш.\nКху чуьра 1999-чу а, 2000-чу шерашкахь хилла долу хIуманаш гинчу нахана мел лазаме хилла, хаьа вайна. Цундела мегар дац Нохчийчохь и хIума леладайта. Лерина цхьаъ ваийтина велахь, оцу орамна тIекхаччалц, талла деза и хIума. Ловзарш мегар дац Нохчийчохь леладайта. И хан дIаяьлла.\nРадио Маршо: ХIинцалц, оьрсийн бехктакхаман системано, терроран тIегIан тIехь долу гIуллакхаш, талламо кхачам болуш тоьшаллийн база ца лушшехь, тIех сов къизаллица хенаш кхайкхайора.\nМасала 2006-чу шарахь, Москох лелхийтарш дан меттигера зудаберашна хьехамаш беш хилла аьлла, 9 шо а тоьхна, чу йоьллира Нохчийчура яхархо Муртазалиева Зараъ. И гIуллакх, бозбуунчаллашна тIехь а, дан тоьшалла доцчу буха тIехь а хIоттийна хилар даре деш дара, оьрсийн дукха бакъонашларъярхоша.\nАла догIу, дукха хан йоццуш, Оьрсийчоьнан оппозицино, политикан бахьанашца набахтешкахь латточу нехан хIоттийначу цIейозанна тIехь а ю оцу 27 шо долчу нохчийн йоьIан цIе. Оьрсийн бехктакхаман низаман тIехь 25 артикал ю, дан Iалашо хиллачу зуламах жоп доьхуш йолу.\nГарехь, Москохара леррина Соьлжа-гIала а еана, Iожалхо хила лиинчу Дерябина Дарьина хьокъехь болх бечух тера дац оцу артикло. Амма иза нохчий хиллехьара и гIуллакх муха доьрзур дара, хууш ду.


Доьзал кхиор — Зори Ислама\nЦхьа х1ума тайп-тайпанчу дешнашца, тайп-тайпанчу масалшца, маь1на цхьаъ а долуш, тайп-тайпана дийцалуш хуьлу. Цкъацкъа и х1ума бух болуш хиларан ч1аг1о ю аьлла а хета и. Царах ду беран кхиарх дерг а.\n«1ожана 1аж гена ца бужу»,– олу. Дега а, нене а хьаьжжина хуьлу доьзал бохург ду иза. И иштта хиларе терра, дукхахьолахь, юкъараллехь гуш хуьлу оцу берийн да-нана муха ду, цара уьш муха кхиабо. Хийла эхь, бехк, г1иллакх доцуш долу бераш а хуьлу, шаьш воккхачуьнца муха хила деза а, жимачуьнца муха хила деза а цахууш, иштта эхь, бехк, г1иллакх долуш долу бераш а хуьлу, шаьш воккхачуьнца муха хила деза а, жимачуьнца муха хила деза а хууш. Цо гойту церан чохь долу хьал (г1иллакхаш, г1уллакхаш).\n«Ден мах доьзало хадабо», – олуш, кица ду . Цунна т1е а дог1уш, и доьзал дика белахь, дикачу аг1ор а, и доьзал вон белахь, вочу аг1ор а ден-ненан мах хадабойтург – доьзал бу. Х1унда аьлча, бер ша хьалакхиъначу юкъаралле хьаьжжина хуьлу (кхузахь вай юьйцуш йолу юкъаралла – доьзал бу).\nИндейцашна юккъехь хьалакхиахь, – оцу берах ийдеец хир ву, Французашна юкъахь хьалакхиахь, – француз а.( Гонаха йолчу культуро т1е1аткъамбо цунна. Къаьмнашна юккъехь хилла ца 1аш, х1ора доьзалехь а ма юй шайн-шайн куьлтура…). Психологаша иштта билгалдоккху иза.\n«Серах ца бина х1оз, хьокханах балур бац»,– олуш хилла вайн дайша (Бераш кхетош-кхиоран хьокъехь далош хилла цара и кица). Цунна т1едог1уш х1ара цхьа дийцар дийца лаьа суна: Цхьана стага хаьттина хилла хьекъалче «Маца дуьйна 1амон деза бер?». Доьлхуш долчу берехьа д1а а хьаьжна, «Мел хан ю оцу беран?»,– хаьттина хьекъалчас. Стага : «Ялх бутт бу»,– аьлла. «Нийсса ялх бутт т1аьхьависина хьо и 1амон», – аьлла, жоп делла хьекъалчас цо деллачу хаттарна. Оцу дийцаро гойту бер аганахь дуьйна 1амон дезаш хилар, цуьнга амал лацийта езаш цахилар.\nБакъ а долуш, бер жима долуш дуьйна 1амон дезаш ду. И бохург дац, цунна цхьа хьехамаш бан беза, чехон деза я етта еза бохург. И цунна масал гайта деза бохург ду. Ахь гайттинарг схьалоцу беро… Ма-дарра аьлча, хьан леларе хьаьжжина хуьлу беран лелар а, хьуна мехала хеттарг мехала а хета цунна. «Бер ша хьалакхиъначу юкъаралле хьаьжжина хуьлу»,– бохуш, вай х1инцца дийцинчунна т1едоьду иза юха а. Юкъаралло иштта т1е1аткъам бо берана. Ткъа дукхахьолахь, беро дегара, ненера масал схьаоьцуш хилар-м дийца а ца оьшу, уггаре а хьалха оцу берана гонаха хуьлуш долу шиъ – и шиъ ду. Цаьршингара эцначу масаллица нахана юкъа долу иза, т1аккха оцу наха, оцу берехулу хадабо оцу ден-ненан мах. «Чохь г1иллакх хьоьхуш дац, эхьениг, бехкениг довзуьйтуш дац… Чохь г1иллакх хьоьхуш хиллехь, иштта хир вацара (иштта хир яцара)… Берриге а ден-ненан бехк бу», – бохуш, оцу беро диначунна жоьпалла дена-нанна т1едожадо цхьаболчу наха. Даима а и иштта дацахь а, цара бохург нийса а хетта, къобал а до. «Даима а и иштта дацахь» – аьлла, вай цигахь билгало яр – доккхачу декъана оьрсийн цхьана кицанна т1едоьг1на ду. Иштта кица ду-кха церан: «Цхьа телхинарг воцуш доьзал ца хуьлу» (Семья без урода не бывает»). Юха вукха аг1ор аьлча, и кица а нийса ца хета. Цхьа а доьзалхо телхина воцуш, берриге а доьзал г1иллакхца, г1уллакхца болуш доьзалаш а хуьлу….. Изза и цхьана тайпана х1ума – цхьа айп долуш а, доцуш а нислуш хуьлу. Дуьненан х1ума ду иза. Доьзалца дерг а ду иштта.\n← В Шаройском районе открыли уникальный историко-архитектурный башенный комплекс\nПосвящается старшине полиции Билалу Тамаеву →


Конфуци — Википеди\nДехьавала/яла оцу:\tнавигаци, лаха\nКонфуцийн таьхьло тахан лерч динахь Iаш йолу цIа\nКонфуци, (孔夫子) къен Кон, вар Китаер дешанстаг. Цуьн хьигIамаш бина шорт хицамаш Малхбале, Китайи, Кареи, Вйетнами Ойланашни дахари техь.\nКонфуцийн ойла, къоман куьгархоши хьор адми йукх меттигшахь хил йизу оьздангалехи, нийсуй, бакхаллех лаьц йу. Конфуцийн ойла, Хани дуьзалс куьгалхол диначу хенахь (206 Iиса вали - 220 Iиса веъан чул техь) Iедаллелаъ, Таоизмеллаъ сов лоруш коьрт ойла хилла. Конфуцийн ойла, европи Жесуит олу гулламен йукхир къоман Италир волу Маттео Риччис дехьа йакъкъан. Вокх Кон олу ц1е Конфуци аьл йовз йиннаграъ из Маттео ву.\nКонфуци Iиса Вали 551 шарахь вина олу. Тахан лерч динахь Китаи Шандонг дакъин чу йог1ш йолй Китаи Лу пачалкхир Куфу ГIалин уллехь вин ву. Хьалг1 лерачу дицамшехь къи амм сий долу дуьзлехь вин ву Конфуци. Конфуци виначу хенахь цуьн де 63, нена 17 шо хилла. Из вина дукъ хан йалли да валаъ вел дуьзал къибелла. Конфуци жим волу хеен дуьндах дукъ къа хьугуш стаг хилла, вокъ хилча дага деъна цуьн шина дишан оьши. Цул техь вула велла Конфуци диша. Жима волу хеенахь Iедал болгIахь хилла Лу Мохкахь. Цу заман чохь Iедал коьртахь долу Чжоу дуьзал азделла, церн меттан къича махкнашкар нах егI буьйл бел. Дуьзлашгахь да коьрт волу гIиллакъ хицдал дулдел.\nХьалгI леер гIиллакъш хицдалар, Iедлехь лил йул йолу харцунаш, къи нахехь йолу халунаш шир Iедал диз чарн чогI новкъ хил. Шиг Iедал хицлур доци къетчултехь Конфуци китай махкгIул лиел вулвелла, ша дIа къеч меттигахь болу кугархошг ши ойлнаш йуьцуш. 60 шо къеч Конфуци цIа вирзан, цIахь вел дIа валалц хьигIмаш беш сецан.\nКонфуцийн дешархош цунц хил долу къамелшаьх Лун Юй цIе йолу жайн даздина. Лун Юй, Къамелши Ойлнаш бохург ду гоч дич. И жайн Конфуийи алсам лорш долу жайн ду.\nКонфуцийн Ойл цIац бол чар дин ду алахьаъ, из жин дац. Конфуцийн Ойл гIовшенц бертах хилар ду, Конфуци диниц бал боцуш хилла. Цун Ойлахь коьрт дерг ду, жим чу вокъ верг ларар, цу бохург дар. "Хьайн дайт ца луург, кхичун ма де." боху Iедал йукъе декхнарг ву Конфуци.\nКонфуцийн Ойлехь КъунагI долу адмехь пхи хьум хил деза.\nЖен "Нах безар" Жен бохург адмаш дезар, цер балнаш бие хилар, къичарн са гатдар ду. Адмаш акъарош санна баал боцуч хил ца беза. Техьа Жени корт хьум дина "Дитт"\nИ "Нийсу" Шиен дик дин чун дIа декъар. Масала ши даси нанси бохург дар цаьр хьо кхиъ вин дер. Ийи коьрт хьум лоруш йу "Ечиг".\nЛи "ГIилкх" Хьай къоман, динан гIилкхнаш Iибадатнаш лиелдар. Лийн "ЦIе"рцанни догIуш лоор.\nЧжи Къенал, хьекъал йу. Ша лиелдеш долу хьумнашгахь сих ца хилар. Шу гIулкънашан кхичарн хьу хитар ду аьл ойл йар. Конфуйин ойлехь Чжи "Хи" ду.\nСинь Дог дик хилар. Даггар цхьанин гIу ца дезар. Массарц дик хилар. Синь "Латт"иц догIуш ду.\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Конфуци&oldid=78164»\tНавигацин меню\nКхолла декъашхон дӀаяздарЧувалар/ялар\tЦlерийн ана\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 19:08, 7 март 2013.


"Адамашка ларам бу цигахь" vs. "Пачхьалкхера вадар – ямартло а, стешхалла а ю"\nГIуран-бутт 03, 2019\nДагестанера бахархошна лаьий пачхьалкхера дIабаха зийра "Кавказ.Реалиино". Автор Расулова Анастасия.\n"Левада-Центро" бинчу талламашца, 18 шарера 24 шаре бевлла 53 процент кегийрхой хьаьгна бу Оьрсийчуьра дIабаха. 2009-чу шарера схьа дуьйна гайтинчу жамIашца хIотттийна ю хIара статистика. Пачхьалкхера дIаваха ойла йолуш, йа дехьабовла кечам бечарлахь цхьа дакъа Путинан агIончаш бу 54 процент. Путинна дуьхьалберш 46%.\nОьрсийчоьнан бахархой пачхьалкхера дIабоьлхучу хьоле бахаран бахьанаш ду:\nдозанал а арахьа шайн доьзална токхе дахар лахар (45 %);\nпачхьалкхера экономикан (40);\nкхечу пачхьалкхашкара тоьлла медицинан хьелаш (35%)\nкхечу мехкашкара деша таронаш (26%)\nдозанал а арахьа карьера ян (28%).\nИшта ду "Левада-Центран" жамIаш. Дагестанхошлахь хаттам бира "Кавказ.Реалиино", лаьий царна Европе дехьабовла аьлла.\n33 шо долу Ислам программист ву:\n"ХIаъ, лаьара. Адамашка ларам кхин бу цигахь, ларам алсам бу. Коррупци кIезиг ю, дахаран хьелаш а сирла ду. Кхин дIа дуьйций ас?"\n19 шо ду Аминин. Лоьран дешар карадерзош ю иза:\n"ХIаъ, цигахь лоьрийн алапаш а дика ду. Дешаран тIегIа а лакхара ю, дикачух аппаратура ю".\n60 шо долу Наталья пенсхо ю:\n"ХIаъ, дIаяха там бара со. Сайн бераш дехьадовла лаьара суна. ХIинццалц цкъа а дагатесна хIума а дацара…Амма бакъду, дIавахарна дохковаьла стаг-м ца хаьа суна".\n43 шо ду Артуран. Бизнесхо ву иза:\n"ХIан-хIа. Дуккха а хIума ду суна кхузахь ца товш, делахь а, махкара вадар - ямартвалар а, стешхалла а ю. ХIуъа дина а, махкахь хьал толо бахьанаш лелон деза".\nМоскварчу пачхьалкхан дуьненаюкъарчу юкъаметтигийн Кавказан проблемийн а, регионан кхерамзаллан а Центран Iилманчана Ярлыкапов Ахьмадна хетарехь, пачхьалкхера дIабаха луурш яхначу заманашкахь а даим а хилла бу, тIаьххьарчу шерийн гайтам бац иза.\n"ХIинцца адам меттахдаьлла аьлла ца хета суна. Хетарехь дIабаха луучийн терахь стамделла хир ду. Грин-картана квота даим а лакхара хуьлуш ю Оьрсийчохь", - дуьйцу цо.\nЭкспертан хьажамца, Оьрсийчоьнан бахархой реза бац шайн социалан хьелашна. "Социалан хьелаш толуш дац. Иштта ца тов бахархошна пачхьалкхера хиламаш а, масала, яхъелла кризис", - боху Ярлыкапов Ахьмада.


КХОЛЛАРАЛЛЕХЬ ИРС ЛОЬХУРГ » Нийсо-Дагестан\n21.04.2021 75 0 niyso\nТеатр… Iаламат вуон «ун» ду иза. Цкъа мацах дика спектакль гина, цунах самукъадаьлла хьан театре безам бодахь, и безам тIеттIа чIагIлуш, хьайна дукхабезачу актерех бIаьргкхетар ирс хеташ, керлачу спектакле хьажа лаам лаьтташ, театран искусствох къилба дина лелар ву хьо. Иштта хилира Джамиляна а. Иза дукха жима яра церан юьрта вайнехан къоман театр еача. «Бож-Iела» спектакль яра актераша юьрта еанарг. Цуьнга хьажа ирс хилира йоьIан. КхидIа йолчу ерриге а ханна и спектакль цуьнан даг чу йижира. Спектаклехь дакъалоцуш болу берриге а артисташ, цхьа тамашийна, исбаьхьа адамаш хетара цунна. ЙоIана чIогIа лаьара царах тера хила, уьш санна сцени тIехь хьийза. Амма цу хенахь хIара жима яра, юьртарчу школин лакхарчу классийн Iамархо яра. Хьаьнга хIун аьлча ша цу дикане кхочур ю ца хаьара. ЦIахь шен лаам Джамиляс бовзийтича, да а, нана а деладелира.\nДахаран алссам зеделларг долуш болчу царна хаьара, кхиъна богIучу мехкарех дукхахболчеран хуьлий театрехь болх бан лаам. Заманан йохалла дIаболу иза. Иштта хир ду моьттура Джамилян дений, нанний. Амма цуьнан коьртера йовлуш яцара театрах йолу ойланаш. Буьйсанна мерзачу гIан-набаршкахь а театран сцени тIехь хуьлура иза. Цунна ша цкъа Офелиян вастехь гора, тIаккха Бусанин васте йоьрзура, тIаьрсиган барзакъ дуьйхина, хаьн тIехь маузер йолуш, Комиссаран вастехь ша гуш меттиг йогIура наггахь.\nХХ-чу бIешеран 80-чу шерийн чаккхенехь юккъера школа кхиамца чекхъяьккхина йолуш, йоьIан коьртехь сецна яьлла цхьа ойла яра. Иза актриса хила сецна ойла яра, цхьана стаге а хьашалур йоцуш. Мел хала хиллехь а, оцу Iалашоне кхечира иза.\nВайн луларчу Дагестанан республикин, Хасавюьртан кIоштарчу Покровски юьртахь бехачу нохчийн интеллигентийн доьзалехь 1970-чу шеран хIутосург (май) беттан 5-чу дийнахь дуьнен чу яьлла Джамиля. Цуьнан да Шахбазов Висирпашин Висир-Iела Дагестан Республикин консервийн заводехь экономистан даржехь болх беш вара. Нана ПетIамат а циггахь экспериментальни цехехь болх беш яра, мерза варенеш, повидлаш, тайп-тайпана джемаш еш. ШахбазовгIеран доьзалехь диъ бер дара, кхо йоI цхьа кIант. Царна юкъахь йоккханиг яра Джамиля. Кхин цхьа ирс хилира йоьIан жимачохь. Цуьнан да-нана чIогIа книгаш йоьшуш дара, исбаьхьаллин литературех чIогIа самукъадолуш. Пхи шо кхачале Iамийра цара Джамиляна книгаш еша. Юьхьанца уьш туьйранаш дара. Царах дукхахдерш хIокхунна хIинца а дагахь хаьа. Берийн беша яхча дIадолийра цо байташ ешар, йиш лакхар, туьйранашкарчу дийнатийн васташкахь цхьацца кепаш хIиттор. Суьйранна берийн бешара цIаеача, цIахь болчарна гойтура йоIа цигахь ша лелийнарг. Цунах массеран а самукъадолура. Ткъа Джамиля ша мел йоккхаера церан самукъадаьлча.\nКхо шо кхаьчна яра иза Висир-Iела, цуьнан хIусамнана ПетIамат а Покровскера Хасавюьрта схьакхелхича. Оьрсийн яздархочун Горький Максиман цIарахчу №1 йолчу школин хьалхарчу классе деша яхара иза. Хетарехь, цуьнан ирсечу бераллера уггаре а къегина бу школехь доьшуш баьхьна мур. Школехь мел хуьлучу кхоллараллин суьйренашкахь дакъалоцуш, дукха хьолахь, уьш вовшахтухуш хилла Шахбазова Джамиля лакхарчу классашкахь доьшуш йолуш. 1987-чу шарахь школа кхиамца чекхъяьккхинехь а, Дагестанан Университете деша яха аьтто-м ца белира цуьнан. ДIаэцаран зерех чекх ца ялийтира нохчийн йоI. Делахь а, Джамиля йоьхна ца хьаьвзира. Цунна болх карийра Хасавюьртан кIоштан культурин цIийнехь. Ткъа 1989-чу шарахь Дагестан Республикин культурин министерствос хьажорца Краснодарерчу культурин институте деша яхара режиссеран корматалла караерзо Iалашо лаьцна. Балхана юкъаха ца йолуш, дешар дIадаьхьира йоIа. 1995-чу шарахь кхиамца институт чекхъяьккхина «Театрализованни гайтамийн режиссер» корматалла караерзийра цо.\nСоветийн Союзан Турпалхочун Нурадилов Ханпашин цIарахчу Нохчийн пачхьалкхан драмин театраца долу гергарло, Краснодарера институт чекхъяьккхина ялале тасаделла Д.Шахбазован. ХХ-чу бIешеран 90-чу шерийн юьххьехь дара нохчийн къоман театран къона актрисаш оьшу аьлла цунна хезча. Дех дагаяьлла, йоI Соьлжа-ГIала еара, бевза-безачаьргахула режиссерана Хакишев Русланна тIекхечира. Джамилян ирсана, кхуьнан Краснодарехь хиллачу институтан хьехархочуьнца Курашинов Хьусайнаца цхьана дешна хиллера Хакишев Руслан. Юьхьанца гергарлонийн а гIо динехь а я вайн турпалхо похIма долуш хиллехь а, 1993-чу шарахь дуьйна Нурадилов Ханпашин цIарахчу драмин театрехь болх беш ю Д.Шахбазова. Амма цхьана балхах тоам беш яц иза. Актрисин балха ша дIаэцнехь а, цо юьхьанца дуьйна барт бира Р.Хакишевца Хасавюьртахь Спартакан цIарахчу культурийн цIийнера болх дIатаса шена луург цахилар дIахоуьйтуш. Цундела, ткъе итт шо гергга хан ю, дийнахь нохчийн къоман театрехь, ткъа суьйранна луларчу республикехь къахьоьгуш, и ший а болх Джамиляс кхиамца дIакхоьхьу.\n1993-чу шарахь дара нохчийн халкъан яздархочо Ахмадов Мусас «Марчо эца вахнарг» комедии язйича. Режиссера, РФ-н халкъан артиста Хакишев Руслана хIоттийра и комеди 1994-чу шарахь. Театрера тоьлла актераш бара спектаклехь дакъалоцуш. Хьовсархоша самукъадаларца тIелаьцнера иза. Амма хIетахь Нохчийчохь Iедалехь хиллачарна ца тайра спектакль. Уьш кхийтира пьесин автор а, цунна тIаьххье спектакль хIоттийна театран белхахой а «нохчийн революцин муридех» боьлуш хиларх. Цундела Iедалан векалша сихха театран репертуарера дIаяккхийтира «Марчо эца вахнарг». Делахь а, кIезиг бац цуьнга хьовса ларийнарш а, хIинца а и спектакль дагайогIурш а. Шахбазова Джамиля яра комедехь дакъалоцуш. Бикатун васт кхуллуш яра иза. Цуьнан дуьххьарлера роль ю Бикату. Бакъду, дуьххьарлера роль елахь а, къеггина васт кхоьллира цо. Трагикомедин коьртачу турпалхочун Борзин йоI яра Бикату. Нохчийн къоман оьздачу гIиллаккхийн гурашкара яьлла дукха хан яра иза, спектаклехь гарехь. Нене хIун дийца деза, да волчохь хIун къадон мегар ду хууш яцара. Iаьнан чиллахь дарна шина-кхаа баттахь божалахь даллийна, малх хьаьжначу дийнахь цIеххьана бай тIе даьккхина эса санна, кхийсалуш, шена езарш охьаягаръеш, кхидIа долчун гIайгIа-бала боцуш, тоххара шен лааме яьлла, урх хецаелла йоI яра иза. Нохчийн мехкаршкахь хила догIучу эхьах цхьа хьаса бацара цуьнгахь. Иштта гойтура Бикату «Марчо эца вахнарг» спектаклехь Шахбазова Джамиляс. Шен кхерчахь низам хIоттон гунахь доцу Борза, халкъ ирсе дан араволучу мIаьргонехь самукъанечу комедера трагикомедига йоьрзу спектакль синкхетамехь болу хьовсархой ойлане бохуш. ХХ-чу бIешеран 90-чу шерашкахь Бикату санна болу мехкарий болуш бара Нохчийчохь. Дукха хьолахь, церан дай а бара нохчийн халкъ «зовкхе кхачо» герз каралаьцнарш. Шегахь йолчу таронца дуьнене орцадохуш яра къона актриса Шахбазова Джамиля, ца моьттучу кепара дастаме яьллачу нохчийн йоьIан Бикатун васт кхуллуш, хьовсархойн кхиэле иза дуьллуш. Амма «Марчо эца вахнарг» спектаклаца нохчийн къоман театро дуьнене шийлачу маьхьарца доху орца вайнахана ца хезара я хаза Ичкерин куьйгалхоша халкъ дита а ца дитира, шайн питанечу кхайкхамашца радион а, телевиденин а эфираш хьалаюьзна.\nЦхьа спектакль репертуарера дIаяккхийтарх, дебначу халонашна къар ца луш, халкъана, махкана оьшуш шен мехала болх дIакхоьхуьш яра Нохчийн пачхьалкхан драмин театр. Цу цIемзачу муьрехь театро хIоттийначу масех спектаклехь дакъалоцуш яра Д.Шахбазова. ГIалгIайн яздархочун Чахкиев СаьIидан пьеси тIехь режиссера Хакишев Руслана хIоттийначу «Асхьаб Бендер» спектаклехь Муъминатан васт кхуллуш яра иза. Хьовсархоша хазахетарца тIелаьцна спектакль яра иза. Вайн турпалхочо говзаллин лаккхарчу тIегIанехь кхоьллина дара Муъминатан васт. Делахь а, къаьсттина боккхачу кхиамца ХХ-чу бIешеран 90-чу шерашкахь Джамиляс кхоьллинарг «Майра Кикила» спектаклера паччахьан Дахтингуран йоьIан (принцессин) васт дара. Кхиазхошна, церан дайшна, наношна чIогIа хазахеташ спектакль яра «Майра Кикила».\nГуьржийн яздархоша Нахуцришвили Георгийс а, Гамрекели Бориса а шайн къоман барта кхолларалли тIехь язйина пьеса яра иза. Нохчийн дуьххьарлерчу режиссера Батукаев ХIарона цкъа-шозза вайнехан къоман драмин театран сцени тIехь хIоттийна, хьовсархоша хазахетарца тIеэцна яра. Ларамза дацара 1997-чу шарахь нохчийн къоман театран сцени тIехь и спектакль хIоттор а. Луьрачу тIеман доза доцчу къизалло Iадийна, бале лаьцначу адамийн дахарехь болу бохамаш тоьаш бара, театро даръеллачу чевнашна тIе туьха ца тийсича а. Хьовсархошна синхьаам оьшура, чолхечу сюжеташца, вуьшта а холчохь долчу дегнашна лазаме тIеIаткъамаш ца беш. Цу хьолехь уггаре а бегIийла туьйра хийтира «Майра Кикила». Ткъа спектаклехь принцессин васт кхуллуш йолу Джамиля бераллехь дуьйна яра туьйранаш дукхадезаш. «Майра Кикила» санна долу туьйра-м ца дезийла а дацара. Мел оьшу а забарш яра цунна юкъахь. Муьлххачу актерана шен корматаллин таронаш яста аьтто бара спектаклехь. Д.Шахбазовас пайдаийцира оцу аьттонах. Паччахьан муьлхха а йоI санна, кура-коча яра актрисас васт кхоьллина принцесса. Бакъду, хазалла-м яра цуьнца милла а йийсаре лаца ницкъ кхочур болуш. Ткъа уггаре а коьртаниг, принцессина хаьара ша хаза, товш юй, цунах мелла а дозалла деш хетара паччахьан йоIа. Иштта гойтура иза актрисас хьовсархошна ша «чомехь» васт кхолларехь.\nХХ-чу бIешеран чаккхенехь еанчу буьрсачу заманахь Нохчийчохь дика евзаш, хьовсархошна езаш актриса хилла дIахIоьттира Джамиля. БIаьрла гуш дара нохчийн къоман театран сцени тIехь похIмечу актерийн керлачу чкъуро шайн меттиг дIалоцуш хилар.\n1999-чу шеран гуьйрено бохамаш дебийра Нохчийчохь. Луьста дечу авиатохарша чу-ара вала, бIаьрг белла ца вуьтура. Балхах а, некъах а хадийра маьрша адам къизалла сийсош дIаболабеллачу буьрсачу тIеман шолгIачу гуоно. Кхидолу адамаш санна, махках бевлира драмин театран актераш а. Уьш цкъа ГIалгIайчохь бара, тIаккха ГIебартойн-Балкхаройчохь бара, эххар а, Кхарачойн-Чергазийн махка а кхечира. Бакъду, Джамиляна ца лиира шен белхан накъосташца махках яла. Иза шен да-нана долчу Хасавюьрта дIаяхара. Амма хьомечу кхерчахь садаIар деха ца хилира. Кхарачойн-Чергазийн махкахь волчу Хакишев Руслана, шена уллехь болчу нохчийн актерашца цхьаьна вовшахатуху «Пхьармат» цIе йолу кегийрхойн театр. Джамиляга хабар доуьйту сихонца дIакхачар тIедуьллуш. Шен белхан накъостий гаре а, болх дIаболоре а сатесна йолу актриса сихонца новкъа йолу. Луьрачу тIамо къинхетамза махках баьхначу нохчийн актераша хIара дIакхачале шайн болх дIаболийнера. Оьрсийн туьйранна тIехь берашна лерина «Дашо кIорни» спектакль хIоттош вара режиссер Хакишев Руслан. Оцу спектаклехь дакъалецира Джамиляс а.\nМел халахеташ делахь а, тахана вайна дуккха а хIуманаш дицделла. ТIеман къизалло халкъехь латтийна Iазап ирча гIан-набарш хета. Дага ца догIу бехк боцу дукха адам хIаллакдар, хеназа масане дахар хадийна, мел наной белхийна, мел бераш Iовжийна. Дуьне ма-дду даржийна дара буьрсачу тIамах довдийна нохчийн бераш. Дара уьш Ставрополехь, Краснодарехь, Нальчикехь, ГIалгIайчохь, кхечанхьа. Оцу берашна лерина хIоттийна яра театро «Дашо кIорни» спектакль. ЦIеначу даггара, алапа луш дуй-даций бохург хьеха ца деш, нохчийн актераша лакхахь цIе яьккхинчу массо а гIалахь хIоттийра и спектакль. Къизачу тIамо Iовжийначу вайн берийн цу спектаклах чIогIа самукъадаьллера. Берийн самукъадоккхуш, церан дог хьаьстинчу актерийн могIарехь Шахбазова Джамиля а яра.\nКхин цхьа спектакль а яра «Пхьармат» театро нохчийн берашна лерина хIоттийна. «Туьйранча Сулейман» яра спектаклан цIе. Иза а яра Хакишев Руслана хIоттийна. Алссам нохчийн бераш гулделла цхьа юрт, гIала, санатори юкъара ца йоккхуш, ерриге а Къилбаседа Кавказехула чекхъяьккхира вайн актераша «Туьйранчу Сулейман». ТIеман кхийсарш нилхаевлча Нохчийчохь йолчу дукхахйолчу школашкахь а гайтира иза. Бераша хазахетарца тIелоцура спектакль. ТIаккха, бераш санна, самукъадолий актераш шаьш а хьийзара. Царах цхьаъ яра вайн турпалхо Шахбазова Джамиля. Бераллехь дуьйна ира хьекъал долуш хилла актриса, дика кхетара таханлера бераш иза нохчийн къоман кхане хиларх. «Тахана цIеначу даггара Iуналла деш уьш хьалакхиийча, вайн кхане а зовкхе хир ю, Дала мукъ лахь», – бохура цуьнан даго. Цундела хьостура Джамиляс спектакле даьхкина бераш. Хан ярий-яцарий аьлла ца Iаш, цаьрца къамеле йолура, церан дагахь дерг хIун ду хаа лууш, уьш ца къаьхка болчу кепара хьехар дан а гIуртура, уггаре а коьртаниг дахарехь дешар а, хааршка кхийдар дуй хоуьйтуш. Иштта, доза доцчу деган комаьршаллин адам ду-кх вайн турпалхо.\nМассо а хенахь хьехархо лараме хилла ву юкъараллехь. Школехь болх бина ца Iаш, нехан дахарехь а хьехамча а, дика накъост а хилла ма ву иза. Нохчаша гуттар а лоруш хилла


МБОУ "Средняя общеобразовательная школа №6 им. Х. А. Мамакаева с. Ачхой-Мартан" - Нохчийн мотт - Ачхой-Мартановский район - с. Ачхой-Мартан\n"Мотт ширлуш бац, ца бийцаро ширбеш бу"-\nНохчийн мотт - нохчийчоьнан коьрта мотт бу, иштта Суьлий махкахь литературны меттанешах цхьаъ бу. Г1алг1айчохь, Гуьжийчохь буьйцуш бу. Дуккха 1илмахоша, меттанаш таллархоша дуьнен т1ех уггаре шира мотт бу аьлла билгалла баьккхина бу. Нохчийн, Европан, Азийн 1илмахой шай дийцарехь ч1аг1 деш бу, Нохчийн мотт Нохь (а.с.в.) пайхмара бийцина мотт хилар. Нохчийн мотт шен чохь ц1ен 45 яздаран йоза долуш бу. Хьалха заман чохь Нохчийн мотт шен яздаран йоза долуш хилла мотт бу. Нохчийн маттахь х1ора к1ирнахь ара хоьцуш ду "Даймохк" олуш газета, Хасуй-Аьвлан к1оштехь (Дагестанехь) "Нийсо" олуш газета ду.\nНохчийн фольклор Скачать\nЦхьаммо ца къуьйсуш, дахаран бакъдерг ду, шен мотт боцуш къам хуьлуш цахилар. Къам хиларан коьрта билгало ю мотт. Дерригенан бух бу и. Мотт боцуш хуьлийла дац къоман культура, литература, оцу къоман шен г1иллакх. Иза д1абаьлча, лар ца бича, довш ду къам. Цунна масалш а дуьненахь б1еннаш ду.Шен ненан мотт халкъо, Сий ойбуш, 1алашбахь, цу халкъан паргато цхьаммо хьошур яц. Иштта яздина Мамакаев Мохьмада ненан меттах ляцна, оцу дешнийн маь1нех кхета хала дац. Шен парг1ато ца ларъелла къам леш ду, ткъа парг1ато ларъяран уггар нуьцкъала герз мотт лору автора. - Воккхаве со хьуна хуъчу кхечу къаьмнийн меттанех, хьайниг бицбеш, 1амо дезна уьш хьуна ца моьттинехь, - яздо Сулейманов Ахьмада.\n7-г1а классера дешархочо Гавдуханова 1айшата язйина сочинени: "Ненан мотт"Скачать\nМуьлха а мотт хаар дика ду, дуьненан культуран хазна ма ю иза. Цхьаццадолу меттанаш-м ца хиъча ца довлуш ду. Масла, Делан дин довза а, 1амо а, эхартан мулк гульян а оьшуш бу 1аьрбийн мотт. Оьрсийн мотт - кхоччуш ваьш дехачу Россин гражданаш хилла а, вешан лулахошца гергарло, белхан, г1уллакхан уьйраш лело а, дуьненан 1илманах кхиа а ца хиъча ца болу. Дика ду ингалсан, немцойн, французийн меттанаш хаар а. Амма поэтана т1аьххье ч1аг1дан дог1у, уггар хьалха шен ненан мотт хаа безар.\n10-г1а классера дешархочо Оздоева Азас язйина стихотворени: Тхан юьртара турпалхоСкачать\nСаидов Билала яздина: "Нена мотт цахаар-Шен кхерч цаларар ду, кхерчан да цахилар -Маьттаза вахар ду". Вайга весет санна декаш дека бевзаш болчу нохчийн поэтин дешнаш.\nИштта, дуьненна а вевзачу оьрсийн воккхачу\nяздархочо Л. Н. Толстойс яздина:\n"Нохчийн мотт уггар хазачу а, хьал\nдолчу а меттех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш\nдика иза хууш велахь".\nВай нохчий ду, ду - нохчийн мотт вай мел буьйцу. Цундела вайх х1ораннан а сийлахь декхар ду вешан ненан мотт ларбар. Амма мотт ша-шаха 1емаш бац, ша-шаха ларлуш а бац. Иза бийца беза шен чохь доьзалшца, арахь нахаца, 1амо, кхио беза, оцу маттахь йолу киншкаш ешарца, газеташ, журналаш яздарца.\n9-г1а классера Джамаева Асета язйина сочинени: Сан ненан моттСкачать\nТахана вешан мотт 1амо цхьа а дуьхьало яц вайна.2007-чу шеран 25-чу апрелехь Нохчийн Республикан Президента, куьг яздеш, ч1аг1дина "Нохчийн Республикехь меттанийн хьокъехь" долу НР-н Закон. Ч1ог1а мехала Закон ду иза. Россин а, Нохчийн Республикан а конституцешца дог1уш х1оттийначу оцу Законо, оьрсийн маттаца цхьатерра бакъо йолуш, пачхьалкхан мотт аьлла, д1акхакхош бу нохчийн мотт. Цундела цуьнан бакъо ма ю пачхьалкхан т1ег1анехь лелочу документийн, кхечу кехатийн мотт хилла лела и.\nЗакон т1еэцна де (25-г1а апрель) Нохчийн Республикан Президентан указца Нохчийн меттан Де ду аьлла, д1акхайкхина а ду. Оцу акташца (меттанийн хьокъехь Закон а, Нохчийн меттан Де кхайкхоран хьокъехь Указ а) т1еэцарца республикан куьйгалло нохчийн мотт кхиорна, ларбарна, баржорна т1ехьажийна бечу белхашна шуьйра некъ ма белла.\nНохчийн яздархо Берсанов Хожа-Ахьмада яздо:"Мотт, духар, г1иллакхаш къоман сибат ду. И сибат лардеш верг ийманца ву, иза вуьззина нохчо ву, шен махкана хьакъ волу къонах ву. Меттан сий ца дечо шен ненан сий ца до. Ненан сий ца дечо мехкан сий дийр дац. Шен мехкан сий дан хууш воцчух къонах хир вац".\nНагахь хьо вацахь хьан халкъацанна,\nХаалахь, декъазниг,- хьо цхьалха ву.


Арадаьлла "Орга" журнал - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nАрадаьлла "Орга" журнал\n18.02.2019 09:24 Понедельник\nХ1окху деношкахь зорбанера арадаьлла рог1ера, 2018-чу шеран №4 йолу, литературин-исбаьхьаллин журнал «Орга». Важа барх1 номер электронни кепатоьхна, сайта т1ехь www. orga-journal.ru, электронни почтехь orgagroz@mail.ru еша йиш ю. Х1окху йоьалг1ачу номерехь дийцарш, повесть, статьяш, стихаш рубрикашка д1анисйина: юбилей, проза, ХХ-чу б1ешеран литература, критика а, литературоведени а; поэзи, хьехархочунна денна, гочдарш, драматурги. «Юбилей» рубрикехь еша йиш хир ю Сумбулатов Денис поэтан 1.Мамакаевн 100 шо кхачарна лерина язйина «Кавказ, хьо яра сан да-нана хилла…» статья, ткъа иштта поэтан «Даге», «Даймохк» сихаш а. Нохчийн халкъан поэтессин Ахматова Раисин 90 шо кхачарна лерина Эльдарханова Зайнапа язйина «Ахматова Раиса – экаме къонах зуда» статья а; «Нене», «К1айн даькхнаш», «Сан шераш д1аэхарх…», «Ас бехк ца буьллу», «Х1ун хилла суна?» — стихаш а еша аьтто бу х1окху рубрикехь. «Проза» рубрикехь, гуттар а деш ма-хиллара, лаккхарчу исбаьхьаллин т1ег1анехь долчу шен дийцаршца («Ирча 1уьйре», «Стигала т1ай») дешархошна совг1ат дина юха а халкъан яздархочо Бексултанов Мусас. Къона яздархо Хабаев Исма1ил вайн махкахь вевзина шен стихашца, дийцаршца а. Х1окху номерехь Исма1илан эссеш: «Ойланаш», «Жайнаш», «Къоман барт», «Маттах дош», «Воккха Дада» — еша аьтто бу. Нохчийчохь дика вевзаш яздархо ву Эльсанов Ислам. Къаьсттина цуьнан кхоллараллина т1е тидам бахийтира 1989-чу шарахь араяьллачу «Ц1ег1ачу даькхнийн боьлак» повесто. «Эльсанов Ислама «Ц1ег1ачу даькхнийн боьлак» повестехь дуьйцу 1824-1959 шерашкахь Кавказан т1ом болуш хиллачух. Повестехь буьйцу исторехь хилла турпалхой а, хиламаш а вайна бевзинера А.Айдамировн говзаршкахь. Амма «Ц1ег1ачу даькхнийн боьлак» ц1е йолчу павестехь и турпалхой а, хиламаш а авторо кхечу хьелашкахь а, кхечу амалшца а гайтина. Масала, Бенойн Бойсаг1ар х1инццалц вайна майра, юхавервоцуш, т1емало санна, вевзаш хиллехь, Эльсановс шен повестехь Бойсаг1аран дог-ойла йовзуьйту, иза къинхетаме, дахаран хазалла гуш а, езаш а хилар билгал а доккхуш. Бойсаг1аран вастехула авторо б1аьрладоккху нохчийн халкъана т1ом к1ордийна а, машаречу дахаре сатесна а хилар», — яздо литературни критико Алиева Заринас. Эльсанов Исламан «Х1инцца бен садарьжаш дацара» — повесть-мозаика еша йиш хир ю шун, вай лакхахь ма-аллара, «Проза» рубрикехь. Д1адаханчу б1ешарахь тоьлла произведенеш (стихаш, поэмаш, дийцарш, повесташ, пьесаш, романаш…) язйина нохчийн яздархоша. Царалахь башхачу меттан хот1аца къаьсташ ву поэт, прозаик, гочдархо Гадаев МохьмадСалахь. «ХХ-чу б1ешеран литература» — рубрикехь деша аьтто бу Мохьмад-Селахьан кегий дийцарш. «Критика а, литературоведени а» рубрикехь дешархойн тидаме йиллина Альбеков Нурвадин «Гадаев Мохьмад-Салахьан прозин лингвокультурин мехалла» — статья. И статья, вайна хетарехь, х1инццалц яздархойн маттанна лерина язйинчу статьях хьалхара хи\nларна мехала ю. «Поэзи» рубрикехь нохчийн дуккха а поэтийн стихаш еша йиш хир ю. Синан ц1еналлица къаьсташ ю Рамадан Самира Бено автор йолу маьрша стихаш. Рамадан Самиа Бено Иорданехь 1аш елахь а, шен дай баьхначу махкаца, нохчийн маттаца а ехаш ю. Иза иштта хилар гучудолу, цуьнан «Хьо воцучу дуьненахь олхазарш декар дац» — ц1е коьрте х1оттийна маьрша стихаш ешча:\nЛазам, Мила ву ахь хьегнарг а, хьоьгуш дерг а хууш?! Хьан б1аьргашна хьалххахь муха Марг1аллуш ду хьан оьмаран зезагаш?! Хьан сих масазза ц1ий ихира?! Муха охьаоьгу хьан лазам, Туьха-шоврах иэделла дог1анан т1адамаш санна, Хьан чевнан 1ийжам совбоккхуш?!\nИштта еша аьтто хир бу нохчийн поэтийн: 1.Кусаевн «Сан г1ала», «Пачхьенах белхарш», «Б1аьстенан бай…», «Сан дахаран г1ала», А.Ахматукаевн, С-С.Шахабовн, Хь.Джебиевн а стихаш. «Маршалла ду хьоьга, сан лозу г1айг1а…» — дешнаш коьртехь а долуш, шун тидаме ехкина, вайна хетарехь, нохчийн поэзе керла васташ деанчу поэтан Арцкхин ГАРАН стихаш: «Йо1, хьо суна йиш яц езаяла…», «Г1оза хуьлда некъаш, доьхна некъаш…», «Сан хьоме юрт», «Хазъелла гуьйре», «Маршалла ду хьоьга, сан лозу Г1айг1а», «Вайна юккъехь буьйсанаш ю ехаш» и.д1.кх. «Хьехархочун денна» рубрикехь шун еша йиш хир ю хьехархочун Татаева Хьурматан «Хьомсара хьехархой», «Ненан мотт ца оьшу бохучарна», «Кхойтта шарахь бала хьегнарш» — стихаш; З.Эльдарханован «Халкъан хьехархо», Исраилова Луизин «Ден хьехамашца еха со» — Белг1атойг-Эвларчу халкъан хьехархочух статьяш а, ткъа иштта М.Закраилован «Хьехархо» — стиотворени а. «Гочдарш» рубрикехь Пашаев Абус японийн маттера гочйина стихаш ю шун кхиэле ехкина. «Драматурги» рубрикехь еша аьтто бу нохчйн халкъан яздархочун, прозаикан, драматурган Ахмадов Мусан, Соьлжа-Г1алахь, Нальчикехь, Москвахь, Францехь театрийн сценаш т1ехь х1оттийна йолу, «Шен ц1а – ц1ен ц1а» — трагикомеди. Г1оза доьшийла аш «Орга» журнал!


Карабулак гIалахь дукха хан йоцуш дина, энерги кхоош а, массийта уза тIекIал дина долу цIа, гарехь кхин дехха латта мегаш ду, чу нах а ца ховшуш. Iедалшна боккха кхиам хеташ йолу и гIишлонашш, тахана а юьззина яц. Цхьаболу нах, лууш бац, керлачу метте дехьабовла.\nИштта бу, масла оцу гIалара тиша лоручу кхаа цIенна бахархой. 15 доьзал бу иза. Iан юккъерачу баттахь, церан гIишлош вовшахъяха йолийна меттигерачу Iедалша. ТIера тхоьвнаш схьаэцна хIинцале. Кораш а ду, вовшах даха кечдина, бохуш дийцира Маршо радиога, цигара яхархочо Албакова Лемас.\nАлбакова Лема: «Керла петарш йина аьлла, цхьа цIенош харц-бакъ а, сихха хьала а дина,нах чубахийтина цу чу. Тхо цу чу даха реза дац. Тхан долахь дут хо чохь дехаш долу цIенош, приватизаци а йина. Тхуна ца лаьа кхечанахь чу даха. Кибарчигах цIенош доьхьала де аьлла-кх оха.\nЦул тIаьхьа, кораш а, неIарш а йохийна тхан. Селхана бахка а баьхкина, 21 лоьмар йолчу цIенна тIера тхов схьаэцна цара. Тахана а баьхкина, тхан тхов а дIаэца дагахь бара. Оха лаьхкина уьш. Кхо цIа ду кхузахь тхан: 19, 20, 21 лоьмарш йолу».\nШайна доьхьала лучу цIеношна реза бац Карабулакера бахархой. Шаьш чохь долу цIенош шира далахь, царна доьхьала шайна, иштта барам болуш чоьнаш яла еза боху цара. Масла, керлачу гIишлонаш чохь, балкон дIаяьккхича, и барам, аьттехь а ца хуьлу, шай хIинца йолчуьнга хьаьжча, аьлла тидам бира Албакова Лемас.\nАлбакова Лема: «Цара тхоьга боху, тхан цIенош доха а дина, кху меттехь кхин гIишлонаш ян еза тхан. Тхан цIенош шира ду. 1961 шарахь дина цIенош ду хIорш. Тхо реза дац дIадаха. ХIунда аьлча, тхоьца, цхьанна а тайпа тхоьга аьлла а, ян оха куьг таIийна а, цхьанна а тайпа хIума дац».\nБахархошна лууш дацахь а, Iедалша, шаьш бохург чекхадаккха гIерта. Цул совнах, хьалхарчеран карахь кхелан сацам а бу, и гIуллакх шаьш теллина даллалца, гIишлонаш меттах яха бакъо яц цхьанни а, аьлла.\nАлбакова Лема: «ХIинца кхеле а делла ду и гIуллакх. Шозза а хиллачу кхело, тхо бакъ дина. И цIенош шаьш сацам баллалца, меттах ма даха аьлла, кехат а ду тхоьга схьаделла. ХIетте а, схьа а баьхкина, тхан мэр Бориев а, Евлоев Iиса а, тхоьвнаш схьаоьцуш ду-кх тхан».\nБахархоршний, Iедалшний юккъахь кхолладеллачу хьолан, политикан бос бан а хьаьжна цхьаболу ницкъаш. И шира цIенош дохо, кхин белхахой а ца баьхкина, Нохчийчуьра уьш бахкийна бохуш дуьйцуш ду. Иза бакъ ца до, оцу бахархойн адвокат волчу Накастоев Iисас. Цигахь болх беш йолу тоба, маларчех вовшахтоьхна ю.\nЦарна юккъахь нохчий а, гIалгIай а, бу аьлла тидам бира цо. Иштта, адвоката дагадаийтира, стохка, цу тайпа хьелашкахь, шаьш бехачу цIенош чуьра арабехира Сипсо-гIалара цхьан урамера бахархой а. Иштта, царна а, доьхьала луш яра, керла гIишлонаш, амма, царах дукхахберш тахана а лелаш бу, тховкIело а йоцуш. Къера хилахь, гарехь, Карабулак гIалара бахархошна а, хила мегаш ду цу тайпаниг.


Украинахо Гриб Павел набахтех мукъаваккха реза ца хилла Оьрсийчоь\nОьрсийчоьнан Лакхарчу кхело шинарийдийнахь ладоьгIна 21 шо долчу студентан Гриб Павелан орзе, низамехь лерина хьалхарчу кхело бина сацам. Кхо бутт хьалха набахтехь такха 6 шо хан кхайкхийра цунна "нах терроризме кхайкхарна". ТIе ца ийцира украинахочо бехк.\nЖимачу стага хьалхо дехнера Украинан президенте Зеленский Владимире а, Лакхарчу Радин депутаташка а Оьрсийчоьно лецна латточу, набахтешка хьийсийначу украинахойн балакхачар. Грибна хетарехь, Украино дIакъовла деза Оьрсийчоьнца а, Беларусца а долу шен дозанаш.\n"Кавказ.Реалиино" хаийтина ма-хиллара, шена интернетехула евзинчу оьрсийн йоIаца Беларесерчу Гомелехь цхьаьнакхета Iалашо йолуш новкъаваьллера иза, амма Беларусехь цуьнан лар яйра 2017-чу шеран Марсхьокху-беттан 24-чу дийнахь. ТIаьхьо "карийра" иза Краснодарерчу талламан изоляторехь. Гергарчара а, адвокаташа а дийцарехь, Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша лачкъийна Гриб.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Зуда йитарах дерг дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Зуда йитарах дерг дуьйцу дакъа\n318. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цунна а, цуьнан дена а) дийцина: ЦIано йоьхначу муьрехь сайн зуда йитинера аса. Ткъа цуьнах лаьцна Iумара (АллахI реза хуьлда цунна) АллахIан элчане (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хаьттиначу хенахь, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) оьгIазвахара оцу (кепара иза йитарна). ТIаккха элира цо: «(Омра де цуьнга): юха а ялаяй, йоьхначу цIанонах цIанъелла яллалц шена гергахь сацае иза - юха а рогIера цIано йоха а йоьхна, цуьнах цIанъелла яллалц. ТIаккха, нагахь шена иза йита езаш ю аьлла хетахь - шен цуьнца меттахь догIу эвхьаза гIуллакх дале хьалха иза йита а йитина, шен долара яккха а, я шен зуда а йина долахь йита а йиш ю цуьнан. Иштта ю - зударий буьтучу хенахь ларъе аьлла, доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу АллахIа шен омрица къастийна хан».\nКхечу хаамехь аьлла: «…РогIера цIано юху мур тIекхаччалц ларъе иза, юьтучу хенахь хилла долу цIано йохар доцург».\nКхечу хаамехь аьлла: «Цкъа йитар лерира и».\nТкъа IабдуллахIа юха а ялийра иза, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цуна) шега омра ма-дарра» (ал-Бухари: 4908, Муслим: 1471).\n319. Къайсан йоIа ПетIамата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Абу Iамр ибн Хьафса (юха ялон бакъо а йоцуш) тIаьххьара а йитинера со. Оцу хенахь ша цIахь а вацара иза».\nКхечу хаамехь дийцина: «Цо иза кхузза йитира. Цул тIаьхьа (Iамр ибн Хьафса) шен векал вахийтира иза йолучу, мукх а хьуш. ХIетахь иза цунна оьгIазъяхана (цо баийтиначу мекхана). ТIаккха (векало) аьлла: «АллахIах чIагIо ма йо аса: тхо хьуна цхьана а хIуманна декхарийлахь ма дац». ТIаккха цо, АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а еана, цуьнах дерг ма-дарра цуьнга дIадийцича, цо аьлла: «Хьуна напха латтор тIехь дац цунна».\nХIоху кепара элира аьлла а ду: «Я хIусам латтор а дац». ТIаккха цо цуьнга омра дира: маре дан бакъо йоцу мур Умм Шарик йолучохь такхахьа аьлла. Амма цул тIаьхьа элира цо цуьнга: «Сан асхьабаша зихIарташ дукха деш (зуда) ю иза. Цундела ибн Умм Мактум волучохь такхахьа и хьайн маре дан бакъо йоцу мур, хIунда аьлча иза бIаьрзе стаг ву: хьайн духар охьа а диллина (паргIат) яла йиш хир ю хьан. Хьо и мур текхна яьлча, соьга хаам бе». Ша и мур текхна яьллачу хенахь цо цьунга хаам бира - МуIави ибн Абу Суфйана а, Абу ЖахIма а шега захало хьахийна хилар. ХIетахь АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Абу ЖахIмах дерг аьлча, иза - белшана тIера Iаса охьаюьллуш стаг вац (вуьшта аьлча: зударшна дукха етташ стаг ву). Ткъа МуIавих дерг аьлча - иза къен стаг ву, хьолах хIумма а доцуш. Цул а Усама ибн Зайдега гIохьа». Амма цунна ца лиира цуьнга яха. Цул тIаьхьа юха а элира цо: «Усама ибн Зайдега гIохьа». ТIаккха цуьнга яхара иза. Ткъа АллахIа (оцу маренах) дика а дира цунна, иза цуьнах йоккха а йира» (ал-Бухари: 5323, Муслим: 1480).


Чиллан-беттан 4-гIа де доллучу дуьненчохь а цIе ца йоккхучу лазарца къийсам латторан де санна билгалдоккхуш ду.\nДуьненчохь уггаре а чехка даьржачех а, дарба дан халчех а лазар ларалуш ду онкологица доьзна дерг, я нохчийн маттахь ма-аллара, цIе ца йоккху цамгар.\nКарарчу хенахь кху лаьттахь ткъех миллион онкологи долу стаг ву вехаш, ткъа керла цомгуш хуьлучийн терахь шо шаре мел долу а лакхадолуш ду.\nЦу хIуман билгал долу бахьана Iилманчашна а, лоьрашна а кхоччуш девзаш дац.\nБакъду, экологин боьха хилар а, стрессаш а, кхоччуш дегI меттах доккхуш, жигар дахар ца лелор а лору цара цIе ца йоккху лазар стагах кхеточу бахьанех.\nШена онкологи лазар ду аьлла цхьанна гучудалар – иза даима а боккха бохам а, даима а ирча кхаъ а бу шена лазархочунна а, цуьнан гергарчарна а. И цамгар дуккхаъчу эладиттанашца а, дуккхаъчу элар-бахаршца а доьзна хиларна, ткъа нахалахь цу лазарх лаьцна кIеззиг бен хаарш ца хиларна, цIе ца йоккхург кхетта волу стаг сихонца лийр волуш санна хета цхьаболчарна.\nХила там бу, иза къаьстина нохчашлахь нах шен-шен хенахь профилактикана лдоьрашна тIебоьлхуш Iадат ца хиларца а, ткъа онкологи гена даьллачу муьрехь бен цундела гучудолуш ца хиларца а доьзна хила.\nКхузахь амма ала догIу, лоьраша, Нохчийчурчара а, доллучу дуьнентIерачара а юх-юха а билгалдоккхуш хилар, цIе ца йоккху цамгар ларба дан йиш йолуш ду, иза шен хенахь гучудалахь а, шен хенахь цунна дарба дан доладахь а. Къаьстина, нохчийчохь зударшлахь цхьа могIарера грипп я йовхарш кхетар санна даьржина долу некхан онкологи.\nЦу лазарна дарба хуьлуш хиларан тоьшаллаш дуккха а ду. Царех цхьаъ Соьлжа-гIалара Гайрбекова Сацита ю, масех шо хьалха цIе ца йоккху цамгар шеца хилар гучудаларо Iовжийна йолу. Шена и цамгар юй-те аьлла шеконаш кхоллаелча, виза а яьккхина, Германе яханчу цунна диагноз хIоттийнера, 2 стадера онкологи а ю, вуно сиха яьржаш а ю иза, аьлла.\nДелахь а, и ирча кхаъ ка ма-доллу шена лан аттачу агIор кIеда а, кхоорца а бийцира шега немцойн лоьраша бохуш дуьйцу Гайрбекова Сацитас.\nГайрбекова: „Лоьраш соьца деха къамел дира, ма-дарра хьал дуьйцуш, со кхето а гIерташ. Цара элира соьга, хьо хьайн хенахь лоьрашна тIееъна дика ду, хьуна дарба хир ду, аьлла. Вуно къинхетаме а, кIеда-мерза а бистхилира уьш соьга, со кхера ца ялийта а, со дарбанах тешийта а.\nЦаьрца къамел дича суна хеталора, цу лазарх со-м лийр яц, аьлла. Сих ца луш, цхьана сохьтана дийцира цара соьга, шаьш суна муха хIун дарба дийр ду“.\nСацитина лоьраша гергарчу деношкахь операци йинера, лазар дIасацадаржийта. Цул тIаьхьа оьшшучул хан ялийтина, химин терапияш а, ткъа цул тIаьхьа радиотерапия а йинера.\nИза дерриге а и цамгар гучуиккхинчу шарчохь чекх а даьллера цуьнан. Кхин а масех бутт баьллачул тIаьхьа цуьнан дегIаца онкологин цхьа а лар ца йисна аьлла кхаъ баьккхира Сацийтина.\nЦо билгалдоккху, и цамгар кхеттарш, цхьацца наха шайг-шайгара дуьйцучу халкъан дарбанаш ду бохучу бозбуанчаллашка ла а ца доьгIуш, ка ма долу сихха лоьрашна тIе баха а беза, профессионалашкара шайна дарба лаха а деза цара, бохуш.\nГайрбекова: „Дуккхаъ шерашкахь деша а дешна, и цамгар долчу нахаца болх барехь шайн шортта зеделларг а долчу лоьрашка дарба дайта деза аьлла хета суна. Цхьаболчу наха шай-шайгара кху дуьнентIехь мел дерг дуьйцу, халкъан дарбанаш дан деза, бохуш.\nСуна со цомгуш хилча ца хезаш хIума ца дисира, ва авиакеросин мелча толой, ва садолу хIумнаш яа езий, бохуш. Нехан организмаш тайп-тайпана ма ю, эзарнаш нахана юккъехь цхьанна цу халкъан дарбано гIодарх, кхечарна дийр ду бохург ма дац иза.\nДарба уггаре а хьалха Делера ду, тIаккъа Делан гIоьнца лоьрашка шайн болх а бойтуш, и лазар дика девзаш а, толлуш а болчу лоьрашкахь лаха деза аьлла хета суна дарба“.\nХIинца кхо шо дIадаьлла, Гайрбекова Сацита онкологин уьнах цIанйелла. И лазар шайх кхетар гучудаьлла, йиш йоьхначаьрга ша уггаре а хьалха, дог ца дуьлуш, Делан кхинхетамах а, лоьрийн дарбанех а тешаш а тешаш, цу цамгарна дуьхьало яре кхойкхур дара, боху цуо.\nГайрбекова: "Дарба уггаре а хьалха Делера ду..."


Марсхьокху-беттан 21-хь харжамийн агитаци йолалуш ю Оьрсийчохь зорбан гIирсашкахь\nПачхьалкхан Думан гIишло\nШотдийнахь, Марсхьокху-беттан 21-хь, Оьрсийчуьрчу зорбан гIирсашкахь агитаци дIайолалуш ю VIII-чу Пачхьалкхан Думе хин болчу харжамашкахь. Цунах лаьцнахаам бо Свобода Радионо, ТАСС агенталлана тIе а тевжаш. Кхажтаса билгалдаьхна ду Гезгмашин-беттан 17-гIа а, 18-гIа а, 19-гIа а денош.\nНизамца а догIуш, агитаци йоло бакъо ю харжамаш хила 28 де дисча. Агитацехь дакъалаца бакъо яц Iедалан органийн а, меттигерчу Iедалан белхахойн а, Iедалхойн а, цхьацца хьукматийн а, урхаллийн а декъашхойн а, нагахь уьш белхан декхарш кхочуш деш белахь.\nДакъалацуьйтур дац агитацехь тIеман дакъошка а, тIеман хьашташца йоьзначу хьукматашка а, гуманитаран а, динан а вовшахтохараллашка а, харжамийн комиссийн декъашхошка а, кхечу пачхьалкхера нахе а, дуьненаюкъарчу вовшахтохараллашка а, зорбан гIирсийн белхахошка а, уьш шайн белхан декхарш кхочушдеш белахь, ткъа иштта кхиазхошка а.\nАгитаци ян бакъо хир яц харжаман кампани дIахьуш "О противодействии экстремистской деятельности" (Экстремизман гIуллакхдарна дуьхьало яр) низам дохийначу нехан а.