Обновлено 16.01.2019 08:30 Автор: Administrator 16.01.2019 08:20\nБерс ишколе ваха аравелира. ПхоьалгӀачу классехь вара иза. Цуьнан гихь керла тӀоьрмиг бара. Цул хьалха хилларг шен классера Ӏаьрбица эвла йисте буьрканах ловза ваханчохь байнера. Нанас билггал дов дийр долуш дара, ткъа дадас аьшпаш боьттича я гӀиллакхехь доцург далийтича бен таӀзар ца дора. ТӀелхигаш бахьанехь – хӀетте а. Амма Берсина билггал ца хаьара, тӀоьрмиг байар дас муха туьдур ду – доьналлех вохар я тӀелхигах хазахетавалар. Цундела геннара къамел долийра цо:\n– Дада, суна селхана хӀун хилира хаьий хьуна?\n– Ахь дийцича, хуур ду-кх.\n– Цхьа йоккха стаг кхийтира сох, ишколера цӀа вогӀуш. Дукха къена йолуш, букар а таьӀна, мара лаьттах кхеташ боллура цуьнан. Буйнара гӀаж луьйзуш, хала йогӀура иза. Вукха буйнахь цхьа тиша тӀоьрмиг бара, чохь бепиг а долуш. Цо соьга элира: «КӀант, ма хаза бу хьан тӀоьрмиг, суна лохьа иза – юург чохь лело». ТӀаккха ас бабина дӀабелира-кх. ХӀумма а дуй, дада?\nБерс доьзалехь жимахверг вара, ден мелла а озабезам бора цуьнга, ма луъу ца лелийтахь а. КӀанта сел хаза дийцарна, гӀадвахна вела а велла:\n– Суна хуур ду хьан тӀоьрмиг стенга бахна. Вало, хьайн нене ас кхиниг эца боху ала! – элира цо.\nИштта хилла бара Берсина керла тӀоьрмиг.\nЙиъ дарс чекхъяьлча цӀа ван новкъавелира кӀант. Ӏаьрби тӀевеара:\n– Буьрканах ловза вогӀий хьо?\n– Ца вогӀу. XIара тӀоьрмиг а бахь, декъаза ву со. Селхана дадина цхьа инзаре «туьйра» а дийцина, халла кӀелхьараваьлла со.\n– Вай! Ларбийр бу-кх. Юха а бан безаш бу и?\nБерс шуьйрачу некъаца дӀасахьаьжира. Хаза хьаьжна малх а, заза даьккхина къена аккази а, бӀаьстенах самукъадаьлла, «чӀир-чӀир» деш хьозарчий a, «гӀyo, гӀyo» бохуш, шена хьоьхуш санна, хийтира цунна.\n– Дика ду делахь, – элира Берсас. – Ков чохь хьан латта дезар ду хьуна.\nШи кӀант сарралц бай тӀехь буьрканах левзира. Ловзаран шовкъ совъяьлла, хан муха йоьду а, я тӀера бедар бехъяр а тидам боцуш дисира. Цу шиннан виэлар эвлайист мел ю, генахьйоцчу хьуьнан йистоно сацадаллалц, дӀадоьдура.\nӀаьрбис мийра тоьхна буьрка генаелира: керччина дитташна кӀела а кхочуш. Берс сихха цунна тӀе хьаьдира цунна. Амма буьрка, ца соцуш, хьуьна юккъе яхара. Цецваьлла, цуннатӀаьхьавахча, сара санна букъ сеттина, набарна тар тесна Ӏачу цхьана воккхачу стагах бӀаьргкхийтира кӀентан. Берсин кога кӀелахь дакъаделла га кагделча, важа, тоха а луш, самавелира.\n– Де дика дойла хьан, ваша! – воьхна хьаьвзира кӀант, юхавада дагахь. Буьрка воккхачу стагана уллехь Ӏуьллуш ца хиллехь, и дина а хир дара цо.\n– Далла везийла! – стеган карахь шен селхана байна тӀоьрмиг гира Берсина.\n– Ваша, и сан тӀоьрмиг ма бу. Мичахь карийна хьуна и? – цӀеххьана ша волу меттиг йиц а елла, хаьттира цо.\n– Вай, ахь сан йоккхачу стагана ца беллера иза, юург чохь лело?! – олуш цецваьлла сурт хӀоттийра воккхачу стага.\n– Маца?.. Аса-м ца беллера… Байнера-кх... кӀантана ша хьуьнхахь тилавелла хийтира. – Ваша, кху хьуьнхара араволу некъ гайтахьа суна, тӀоьрмиг шайна а битий, – дийхира цо.\n– Некъ хьан букъ тӀехьа бу-кх, – велакъежира воккха стаг.\nБерс юхавирзира. Амма гуобаьккхина луьста хьун яра, цхьа а тача доцуш.\n– Кхузаххьа-м ма бац... – олуш, схьавирзича, ша хиллачохь вацара стаг. XIара тамаш бина валале, тӀехьашха аз хезира:\n– Оццул жима воллушехь, бӀаьрса а дац хьан? – къена стаг кхечу юьхка тӀехь Ӏаш вара.\n– Ваша, хьо муха велира иштта сиха сехьа? – дуьхе кхиа хӀоьттира кӀант. – Кунг-фу Ӏамийна хир ю ахь?\n– Хьа-хь, хьа-хь, – велавелира стаг. – И хӀун ю?\n– Хьуьлла, цхьа китайски буй-тӀарех латар ду-кх. Хьо санна баккхий нах хуьлу-кх церан хьехархой. Ваша, мийра тоьхна дитт каглур дарий хьоьга? Со Ӏамор варий ахь? – хаттарш «чулаьхкира» Берсас.\n– Ӏамор ву. Валол соьца, – хьалагӀаьттира воккха стаг.\n– Сан тӀоьрмиг...\n– Хьан гӀоьрмиг хьоьгахь бу-кх, – пӀелг хьажийра стага.\n–ХӀа-а, ас бай тӀехь ма битинера xӀapa, – къаьрззина шен буйнарчу тӀоьрмиге хьаьжира кӀант.\n– Хингал шелдалале цӀа кхача хьожур ву вайшиъ. Баба а хир ю сагатдеш, – аьлла, воккха стаг дӀаволавелира. Цунна хьалхара тайп-тайпана коьллаш, некъ буьтуш, дӀасахуьлура. Иштта xӀapa шиъ вогӀуш, кост дохьуш беана къор-кхокха воккха стеган белш тӀе а хиъна, лере «хабар» дийца хӀоьттира. «ЦӀа вогӀуш ву ала», – жоп схьаэцна, тӀомаделира олхазар.\n– Ваша, хӀун бохура цо? – цецвийла ца ларавора Берса.\n– Бабигара хабар деанера-кх, хингал хададай ша, бохуш, хоьтту цо.\n– Вайшинна гена ваха дезий?\n– Гена-улле дан а дац, Берс. Сихха-меллаша кхача аьтто хилар ду. Сан цӀа Амалин Боьрахь ду. Юьйцуш хезний хьуна иштта меттиг?\nКхушиннан когаш кӀелара латта а, хьаннийн, аьрцанийн могӀанаш а, гӀенаш санна чехка уьдуш, тӀехьа дуьсура. Даима а иштта хилча санна, кху боларх воьллера Берс.\n– Ца хезна, ваша. Лаьмнашкахь юй иза? – кӀанта бӀаьрнегӀар тухучу юкъана воккхачу стагана тӀера духар цӀеначу гӀовталца хийцаделира. Юьхь-сибат а дара цуьнан хӀинца нуьрехь лепаш а, тайна а. Цул сов, боларехь гӀора а хаалора. Стаг велавелира:\n– Вайшимма ворхӀ лам хадийна. Кху дуьненчохь ю-кх сан хӀусам, Берс. ДӀо лаьтта тӀулган гӀала гой хьуна?\nТоьхна-тӀулгех доьттина цӀа дара иза. НеӀарна хьалха, сийначу бай тӀехь дежаш ши лу а, царна Ӏуналла деш санна, кест-кеста ворта озаеш, гондахьа хьожуш йоккха (тӀехиъча хохкур а волуш) боргӀал яра. Ткъа paгӀy кӀелахь юург охьаюьллуш, каде хьийзаш, къона зуда а яра.\n– Марша вогӀийла, Берс! – аьлла, елаелира иза.\n– Ваша, хьан баба мичахь ю? – шен некъахочуьнга схьавирзира кӀант. Амма иза кхунна хьалха гина воккха стаг ванне а вацара. Шуьйра белшаш йолуш, ша кинохь санна, товш жима къонах вара. ДогӀано, махо къагийча санна, кӀайн яра цуьнан цергаш.\n– Схьавола, охьахаа! – paгӀу кӀела волуш, элира стага. – Вайшимма беха некъ бина, дан деза къамел а ду иштта.\nБерс когаш тӀе охьахиира. Тайп-тайпана кхачанаш гича, хиира кӀантана, ша мел мацвелла. Боцуш стом бацара, аьлча а «ишттаниг ма хуьлура» аьлла дагадеъча, гучуболур-кх. Цул сов, детин пхьегӀаш чохь массо а тайпана юург а яра. Берсас йоккхачу хурмина тӀе куьг даьхьира, амма иза дӀахилира. Юха а схьаэца гӀоьртира – стом куьйга кӀелара уьдура. Хьаша, цецваьлла, хӀусамдега хьаьжира. Стаг велавелла вара:\n– Куьйгаш дила вицвелла хир ву хьо, Берс? – элира цо.\n– Дера, виц а ма веллера, – хьалагӀаьттира Берс (цӀахь а, хӀума яа хаале, куьйгаш дуьлуш башха къахьоьгуш вацара иза).\nКуьйгаш а дилина, кӀант охьахиьча, хьал туо ца делира – хурма караян ца туьгура.\n– Ваша, хӀинца хӀун хилла?\n– Бисмилла даккха деза...\n– БисмиллахӀир Рохьманир Рохьими! – аьлча, хурма ша куьйга юьйжира. – Ӏалеелай, Ваша, ма доккха хӀума ду xӀapa! Муьлхачу базарахь хуьлу xӀapa санна хьекъале хурманаш?\n– Алц-Шахьрахь ехаш ю сан йиша, цу эвлан майданахь йоккха базар хӀутту. Йишас xӀopa кӀирнах ворда юттий даа хӀума доуьйту суна.\n– Ваша, суна ма чӀогӀа лаьара цига ваха. Генахь юй иза?\n– XIума йиъна ваьлла хьо? – хаьттира хӀусамнанас. Берсас корта таӀийча: – Ма кӀезиг йии ахь, – элира цо.\n– Вуьзна со. Дала caгӀa йойла, деца! Ваша, хьоьга цхьа хӀума хатта лууш вара со. Мегар дуй?\n– Хаьа суна, хьо хӀун хатта воллу. Со а, сан хӀусам а хӀинццалц цхьанне а ганза хӀунда ю? Билггал хьо кхуза кхачар хӀун бахьана ду, масала, Ӏаьрби а ца кхочуш? – велавелира стаг (иза даима а вара велавелла-векхавелла).\n– Муха хиира хьуна, ваша? Волшебник ву хьо?\n– Нохчийн маттахь а ма ю цу маьӀнин цӀе – со ГӀарип ву. Ткъа хьуна со гучуваларан ши бахьана ду: хьан байна тӀоьрмиг – цхьаъ, ахь дега со бехке а веш, боьттина аьшпаш – шолгӀаниг. И тӀоьрмиг ас баьхьнера. Цу дийнахь ши алмаз дара суна тӀаьхьадаьлла. Соьгара детин муxӀap оьшура царна. XӀapa – шен пӀелга тӀepa мухӀap гайтира ГӀарипа, – ондда ницкъ болуш ду. Цо вуьгу мел гена а; хан а, некъан бохалла а ян а йоцуш санна. XӀapa карахь долчунна йиллина ю Некъа-неӀарш. Царна чухула, адамна хӀун ду а ца хууш, сихха дӀасалела тхо. Амма цу дийнахь Некъа-неӀарийн мукъа де нисделлера. Кхаарин де ду иза. Ткъа алмазаш цигахула лела бакъо йолуш дац, цул сов, мухӀap церан кара кхачахь, зулам доккханиг хир ду. Царах ведда, хьан тӀоьрмиг чу лачкъа дийзира сан, Берс. Пластиках чекх са ца го царна, хьожа а ца кхета, хаза а ца хеза, дуьненан массо маьӀӀехь долчунна сема хилахь а. Сина махкара беана хьан тӀоьрмиг пластиках бина хилар бахьана долуш, кӀелхьаравелира со. Хьуна баркалла ала а, хьан байна тӀоьрмиг дӀабала а валийна-кх ас хьо. Дела реза хуьлда хьуна! КъинтӀеравалалахь.\nБерс ша-шех воккхавина ца волура – ГӀарип санна волчу стагна накъосталладар доккха совгӀат ду:\n– Ваша, хьайна бита и тӀоьрмиг. Юха а алмазех дӀалачкъа оьшур ма бу хьуна и. Ткъа суна нанас кхиниг эцна.\nСтага, кӀентан коьртах куьг хьаькхира:\n– Дадига схьакарийна ала ахь хьайн тӀоьрмиг, – аьлла.\n– Ваша, цхьа хӀума хатта мегар дарий ас?\n– Мегар ду.\n– Алмаз олуш хаза-м хезнера суна, амма уьш муха хуьлу, ца хаьа-кх...\n– Алмаз зударийн куьцехь хуьлу. Церан догӀмаш, пепнаш санна, лекха а, онда а ду. Ткъа охьахецна месаш, лаьттахула а текхаш, еха хуьлу. Алмазо мохь тоьхча, дитташ охьадуьйшу, адамийн лерган поттарчий а лелха. ТӀехь бедар а ца лелайо цара, цундела адамех лечкъа уьш. Хьуна кхераме хӀума дац. Майрра хьуьнах ваха мегар ду хьуна.\n– Со ца кхоьру царах, ваша, ас Ӏад тухур ду царна.\nИ къамел деш, уьйтӀа велира xӀapa шиъ. Стиглахь хьийзаш аьрзу дара. Цуьнан мохь-цӀогӀа кест-кеста декара, хьозарчий а гӀиттош.\n– Сунни лаа дуй техьа? – малхана дуьхьал куьг лоцуш, стигала хьаьжира стаг. – Сингаттам бохьуш-м ца деъна-техьа и?\nАьрзу, хьаьвзина, зӀаран керта тӀе хиира. Цуьнан ког лазийна бара, жимма цӀий а даьллера. Олхазар адамийн маттахь дистхилира:\n– ГӀарип, Алц-Шахьаре зулам доьссина, – гӀийла элира аьрзуно. – Хьан йишас Зубаржата орцахвалар доьху хьоьга.\nГӀарипа, аьрзу керта тӀера схьа а эцна, шеен карахаийра. Коьрта тӀехула дайн куьг хьаькхира цо Суннина.\n– Ӏаьржа Бундол веана Алц-Шахьаран махка. Цуьнан мецачу эскаро базар дакъазаяьккхина, хӀаллакйина. Эскаран боьхачу куьйгех къаьхкина массо а стом xӀaваэхула лелаш бу. Ткъа ша Бундол, дегӀана диъ дол бен вацахь а, юучух Ӏебаш, вузуш вац. Сарралц тӀекхоьхьу цунна яахӀума, амма «схьая, схьая» бен ца хеза Бундолера. Кхача лахбелла я ца луш хан ялийтича, стом кхоьхьу къепал лела некъ боьхку цо. Хьан йиши йоӀ Ровзан дӀалечкъина, Захьид Субат волчохь ю. ЙоьӀан хазалла Алц-Шахьаран писсаша йийцина Бундоле. Иза шега маре яийта аьлла, омра дина цо. Ца яийтахь, Алц-Шахьаран доь дойур ду ша, боху. Хьо сихха ца кхачахь, Зубаржатан са, йилхина, кхачалуш доллу.\nКорта ГӀарипан кара охьабуьллуш, дӀатийра олхазар. Цуьнан бӀаьрнегӀарш, даш санна, дазделлера.\n– Ткъа ког стен лазийна хьан, Сунни? – хаьттира ГӀарипа.\n– Со орца деха доьду аьлла, арз динера гӀемаша цу боьхачу хӀумане. Бундоло шен Ӏаьржа эскарца Некъа-неӀарш а къевлина, сан некъ, дуьненан некъ санна, бахбира. БӀаьргнегӀар тухучу юкъана схьакхача йолу таро дӀаелира. Кхаа кӀирнах тӀомадеана со. ГӀемийн, ешапийн, дожалийн герзах Зубаржата деллачу хӀайкало лардеш, суна гонах марха йира – мисарболатал чӀогӀа марха. Амма КӀайн-Ӏинна тӀехула долуш мискъазарраттал йолчу ханна сан rӀarӀгӀедделира. ТӀаккха ешапо шен багара яьккхина кхоьссинчу дӀаьвше кӀомсаро йина чов ю сан кога тӀехь ерг. Суна хила дарба дац, ГӀарип. Алц-Шахьарна орцахвалахьа. Чимка-Ломан бохь тӀехь ю хьуна сан кӀорнеш...\nГӀарипа гӀелделла аьрзу хӀусамнене дӀакховдийра:\n– Инжа-молха а хьакхий, дӀабехка кхуьнан ког. Сайн дегӀан ницкъ Суннина дарбанна хьажо аьтто бац – буьрса тӀом бу бан безарг.\nЦул тӀаьхьа Берсехьа схьавирзира стаг. Цуьнан юьхь-амат хийцаделлера – шеца кхерам боцу турпал вара иза.\n– Берс, хьан накъосталла оьшу суна. Амма хьо реза ца хилахь, оьгӀаз а гӀур вац со...\n– Ваша, со кийча ву хьуна, – сихонца жоп делира кӀанта. – Вига ала ца хӀуттуш ма Ӏара со.\n– Дика ду хӀета. Вало, ас Мухтасар-ЦӀа чу вуьгур ву хьо. Хан ца йойуш, кечам бийр бу вай. Хезий хьуна, – хӀусамнене кхайкхира ГӀарипа. – Оти чуьра «Луьрчу некъан гӀирс» арабаккха. Хьо схьавола соьца, – элира цо Берсе.\nХӀара шиъ цӀийна тӀехьа лаьттачу ломана улле вахара. Стаг, кӀентан куьг а лаьцна тӀеволавелча, хӀаваах санна, тӀулгах чекх а волуш, цхьана йоккхачу хӀусам чоьхьа велира и шиъ. Цу чохь инзаре Ӏаламаташ гира Берсина: дуьненан массо а меттиг ша-ша гойту куьзганаш, урчакх хьовзош хаза мехкарий, ткъа цара хьовзийначу кӀайчу тенех дикалла юцуш вуьйш. Сих-сиха вас, зулам, хьагӀ-гамо, кхин а цхьацца вон белхаш гихь болуш, чуоьхура геланчаш. И «ижу» кахьар чохь охьуш, сирла духарш дуьйхина хьаьрса бераш дара, юьхь тӀехь лепаш дашо нур а долуш. Чукхоьссинарг кахьаро шовдан хи дина аратесча, гӀадбоьлхий, белалора уьш, хӀунда аьлча муьлх-муьлха а «кхача» ца ахьалора кахьаре. Цхьадолу зулам, гуттар а къаьхьаниг, шовдан хи хила ца туьгуш, чоь мел ю уьдура. Иза лоций, юха а кахьар чу кхуссура нур лепачу бераша. Ткъа хин татол, ломах чекхдолий, шийла сирла шовда хуьлий, охьадоьдура.\nГӀарип, массеран де дика а дина, пенах кхозу суьртана тӀе вахара. Лаьмнашкахь хуьлу сийна аре яра цу тӀехь. Шина лома юккъехула богӀучу некъа тӀе пӀелг хьажийра ГӀарипа. Цу сохьта некъ шорбелла, массо а тӀулг ша-ша боккхуш, ма-барра гайтира суьрто. Стаг леррина хьаьжира. XIун ду-техьа аьлла, Берс улле вахча, цунна гира дитташ тӀехь а, чхарашна тӀехьа а левчкъина йохку цхьа инзаре ирча хӀумнаш.\n– Ваша, и хӀун ду цигахь гуш дерг? – хаьттира кӀанта.\n– Дера ю вайшинна йина кӀело. Дитта тӀехь Ӏаш дерг ешап ду. Гой хьуна, цхьа кӀомсар яц цуьнан. Сунни лазийнарг ду иза. Цкъа сан карадогӀур ду хьо! ТӀулгашна тӀехьа тебнарш шайтӀанаш ду. Когаш тӀехьа бирзина бу церан. Дум лачкъош гучу а даьлла, ас мача тоьхна варе йойна Пак-Пакан къо МелӀун а ду царна юккъехь. Мега мел йолу хӀума схьагулъелла кхузахь.\nГӀарипа пенан хари чуьра бакъийна гӀеза ког схьаийцира:\n– Берс, xӀapa меже хьайца хилийта – жинех, шайтӀанех ларвийр ву хьо кхуо. Ткъа xӀapa мархьам ешапан кӀомсарна дуьхьало ю. Цул сов, Болат-Марха а хир ю вайшинна гонаха. Амма КӀайн-Ӏин тӀехула волуш, ларвала веза, цигахь Болат-Мархин ницкъ гӀелло. Ӏин чохь вехаш Ӏаьржа Хожа ву, цуьнан Ӏосалло гӀело йо муьлххачу ницкъана а. Алц-Шахьар мехкан дозане кхаьчча, Некъа-НеӀарш дӀакъовлалур ю, тӀаккха вайшиъ гӀаш ваха везар ву. Реза вуй хьо?\n– Реза ву, ваша, – дукха сиха жоп делира Берсас.\nНовкъавалале ГӀарипа шен хӀусамнене элира:\n– Со цӀераваьлча, кху xӀyсамна тӀегӀертар ю массо а жирг. Хьо сема хила еза. Мухтасар-цӀа чу уьш кхачахь, далатохар хир ду. ХӀун дан деза, хьуна дика хаьа, делахь а, сагатлуш боху ас. Ӏаьржачу цицигах ларлолахь. ГӀомала яхна зуда а йогӀyp ю хьуна.\n– Са ма гатдехьа. ЛадугӀуш хир ю хьуна. Дала аьтго бойла шун! – аьлла, «Луьрачу некъан гӀирс» чохь болу тӀоьрмиг схьакховдийра хӀусамнанас.\nXӀapaшиъ новкъавелира, аьлча а аренаш, хьаннаш, лаьмнаш – зӀаьнар санна сихха дӀауьдура-кх. КӀайн-Ӏин тӀeкхачале хӀаваэхь сацавелира ши некъахо. ГӀарип леррина хьоьжура куьзгано гайтинчу метте, амма кӀело хаалуш яцара.\n– Дика дӀалевчкъина уьш. Бундало суна ца девза ницкъ-хӀилла деллачух тера ду царна. Болат-Мархин ницкъ гӀеллучу меттехь йина цара кӀело. Хьовсур вай, цигахь хӀун ду, – олуш, хӀусамнанас белла тӀоьрмиг схьабаьстира стага.\nЦу чуьра буйнахь, дама санна кӀайн, цу-кана схьаийцира. ГӀарипа гонаха дӀаластийча, дохк хилла, аре мел ю яьржира и. Дукха хан ялале дитташ тӀехь а, тӀулгашна тӀехьа а, беца юккъехь а хьоршамаш етташ хезира. Ешапаш а, шайтӀанаш а садаккха ца кхуьуш, лаьттахь керчаш, холчухӀиттинера. Стага, велавелла, элира:\n– Газан даьӀахках даьккхина дама ца лов цара. Уьш меттадахкале дӀаваха веза.\nЦхьана меттехь тӀоьрмиг чуьра чекх сагун, дуткъа кӀади хьаладаьккхира цо.\n– XӀapa бабас шен куьйгаца йина MarӀ ю; бутт цӀинбеллачу буса детин маӀаш йолчу сирачу сена тӀе йиллинчу эсарах тегна цо xӀapa. КӀайн-Ӏин тӀехула валлалц кхунах хьаьрчара ву вайшиъ.\nЛарвалар эрна ца хилира. Тхьамда-ешап, бетах Берк-шовданахь яшийна бехчалг хьарчийна, кӀелхьарадаьлла хиллера. Цо шен йисина можа кӀомсар кхоьссира кху шинна. Амма экамечу кӀадинах кхетча, ша-тӀулг санна, ешна дӀаелира иза. Шен тешнабехк чекх ца баьлча, оьгӀаздахара ешап. КӀозарийн кан самса а бохуш, шен кӀохцалгаш санна долу куьйгаш лестадора цо, сардамаш а дуьхкуш:\n– Эзар шарахь Ӏожалла йоьхуш вехийла хьо! ЦӀен цӀий лелачу пхенаш чухула сийна дӀовш лелийла хьан, Дела инзарвоккхуш, Ӏазапо лоцийла шу...\n– Хьайх боьдийла хьох и сардам! – са а ца тохаделла, дуьхьал мохь туьйхира ГӀарипа.\nЦу сохьта, мотт легашка хӀоьттина, ша бийцинчу сийначу баса а дахна, ша-шех кадетта дуьйлира ешап. ТӀаьххьара Берсина гинарг цуьнан кедаш чуьра охьабоьжна ши бӀаьрг бара. КӀело гена тӀаьхьа юьсуш, бӀаьрг-негӀар тохале Алц-Шахьар мехкан дозане кхечира xӀapa шиъ.\nЛекха лам бара дуьхьала лаьтташ. Хьалха санна тӀулгах чекхвер ву моттаделла, тӀеволавелира Берс. Амма, улле вахча, цхьа тамашена месала хийтира цунна ломан бух.\n– Схьавола, Берс, суна юххе дӀахӀотта. Вайшинна гург лам бац – Вампал ву. Алц-Шахьар мехкан доза лардеш ву xӀapa.\nВампал, хьалагӀоттуш, юхавирзира. Цуьнан коьртара кхакхан куй мархаш юккъехь къайлабелира. ГӀаролна тӀехь мел долу духар а дара цӀоканах тегна. Набархбаьлла ши бӀаьрг, берзан бӀаьргаш санна, къегара, ткъа хьирчина еха маж хьаьмцийн куллах таръеллера.\n– ГӀарип, – лергаш Ӏадош мохь беара стиглара, – ма гӀepта доза хадо. Хьоьца дов ца деза, амма, бакъду, суна чохь са а долуш, оцу тӀулгал сехьа вер вац цхьа а стаг.\n– Со ца гича санна, букъ тохий, дӀавижа, Вампал. Йишина орцах воьдуш ву со. Дела воцург ницкъ а бац сан некъ бехка, – жоп делира ГӀарипа.\nХиндолчу дов-тӀеман ачоно хӀаваъ дукъдинера, диттийн заза маргӀалдолуьйтуш. Массо дийнат цуьнан теш ца хила а, геригах лардала а, бенаш дитина, исс ломал дехьаделира. ТӀеман суйнашка аре ца ягаяйта, луьстта догӀа а дилхира. Девнан кхел ян уггаре лекхачу ломан бохь тӀе ворхӀ аьрзу дуссуш, тешнабехкан декъахь ца хила, ког ца тасабалийта майда цӀанъеш, тӀулгаш, чхарнаш дӀасахуьлуш, сурт хӀоьттира.\n– ХӀун ду ахь соьца къуьйсург, Вампал? – хаьттира ГӀарипа.\n– Хьоьца къийса хӀумма а дац. Сан Бундолаца бина барт бу: 63 дийнахь некъ бича, дозане кхачалур воцуш, латта а, 63 эзар корта даьхни а мах хӀоттийна, лардеш ду ас Алц-Шахьар мехкан доза.\n– Делахь, вайшиъ летар ву-кх, – олуш, Берсе тӀоьрмиг схьакховдийра цо. – Юьстахвалий, собарде.\nВампал маьхьарца чухьаьдира ГӀарипна. Цу маьхьаро диллира аьрзун тӀемаш. ГӀарипа кога тӀера лаьцна, Вампал лаьттах тоьхча а, ца сецира мохь. Кхаа дийнахь юьжур йоцуш чан гӀаьттира гонаха. Куьйгаш хьокхуш лехна стаг каравеара Вампална. Ластийна, тӀулгах туьйхира цо иза. Атабелла, дӀабахара тӀулг.\nГӀарипан пӀелгах долу мухӀap охьадоьжна тата хезира Берсина. Накъостан ницкъ лахлур буйла хаьара кӀантана, цундела сихха мухӀap доьжначу хьаьдира иза. Вампал а вара мухӀap лохуш. КӀант хаавелла, лаьттах буйнаш деттара цо, Берса хьаша гӀepташ. Вампалан буйнаша мохк бегабора, кӀант гал а вохура. Чан гӀаьттина хиларна, цу дожалан кара ца воьдуш, мухӀарна тӀекхечира Берс. Голаш, куьйгаш ирачу тӀулгаша цеста а цоьстуш, текхна ГӀарипана тӀе вахара иза. МухӀap пӀелгах доьллича, ницкъ юхабеана, хьалаиккхина, Вампална тӀе ведира иза. ГӀарип, кхоссавелла, цуьнан белшаш тӀе велира, тӀаккха лepгa чу мийра тоьхна, кхетамчуьра ваьккхира мостагӀ. XIара шиъ генаваьллачул тӀаьхьа, охьадуьйжира Вампалан доккха дегӀ. Лаьмнаш лестира, аьрзуш гӀевттина, хӀаваэхь гуотийса дуьйлира.\nАлц-Мехкан доза хадийнера. Бундолаца тӀом марсаболуш лаьттара.\n– ХӀинца къаьсттина ларлуш хила веза, Берс. Муьлхха а юьхк, кол, дитт вайшинна кхераме хила тарло. Меж хьоьгахь юй? – вистхилира ГӀарип.\nБерсас кисанара бакъийна гӀезан ког хьалабаьккхира,\n– Йолуш ю, ваша, – олуш.\nXIара шиъ хьуьна юккъе воьллера. Гу тӀе болуш, тогӀи чу буссуш, голаетташ, боьдура некъ. ЦӀеххьана дитта тӀехьара МелӀун схьаиккхира. Куьйгаш даржийна, Берсина тӀе дедира иза. Берс воха кхиале, шайтӀа мараиккхира, амма кӀeнтан буйнахь йолу Меж МелӀунан некхах хьакхаелира. Сетало санна дилх дагийна, кӀур баьккхина, лар йитиpa цо шайтӀан дегӀa тӀехь. ЦӀевзина, уьгӀан шокъали санна хьаьвзина, лаьттахь керчира МелӀун. ТӀаккха хьалаиккхина, астагӀа а лелхаш, маьхьарца къайладелира.\n– XӀapa дика хӀума хилла, ваша, – пхьош хьаькхна, хьаж тӀера хьацар дӀадаьккхира кӀанта.\nГӀариппий, Берссий новкъа а ваьккхина, чуяхара xӀyсамнана. Даго вониг хьоьхуш, саготта яра иза. Паднара тӀе охьа а лахъелла, ойланашка яхара. Кхо бӀе шо дара xӀapa кху цӀентӀе еана, амма иштта бохам цкъа а хилла бацара. Бос богучу бесни тӀехула хин тӀадам охьабедира...\nМалика араелира – говрана xӀoъ бала а, жӀаьлина доьша дотта а.\nМалх лома тӀехьа чубузучу хенахь, зудчун белш тӀе чӀегӀардиг хиира. Цо дийцира Бундолан зулам дан аьтто муха белира:\n«ВорхӀ бӀе шо хьалха ГӀарипан дайша лаца а лаьцна, детин зӀенашца вехка а вихкина, Мимшахьар-лам тӀехь хьех чу воьллинера и зуламхо, абаде санна еха хан яккха кхиэл а йина. Оццул кӀоршаме, къиза дара Бундола дина талораш.\n50 шо хьалха цемент йоккху пхьалгӀа йиллинера наха цу ломан кӀелахь. ТӀулг боккхуш, Бундолан набахти тӀе нисбеллера уьш. Детин зӀенаш гича (Бундол-м ШайтӀан пес тиллина гуш ца хиллера) белхалойн бӀаьргаш горгбелира. ТӀекхетта дӀасаяьккхина, кисана йиллира цара иза. Иштта велира зуламхо маьрша».\nТӀаккха элхьаьмцан серий дехкира цо цӀенна гондахьа. Элхьаьмцан дитт жинийн хӀуонах хӀусам ларъян ницкъ болуш дара. Малика чоьхьаяьлча, неӀ дӀакъовлуш, жӀаьла цӀийна хьалха охьадижира. ЖенжӀаьла, шинара санна, доккха кӀайн дегӀ долуш, цул сов ешап а, убар лаца а Ӏамийна дара. Тешаме накъост вара иза.\nБуьйса юкъал тӀехъелира. ЖӀаьло «гӀагӀ» аьлча, Маликин тар хедира. Амма, кхин сов хӀума а ца хезна, дӀайижира иза. Цунна мерза гӀан гора. Маьлхан басахь, аре серлаяьккхина, петӀамат-зезагаш, олхазарийн эшарш, церан тӀемаш лесто шийла мох. Амма цара мох сацийча, садеӀap дика ца хуьлура.\nТӀаккха ГӀарипа, набарха тӀе а веана, элира: «Ас хьоьга гӀомах ларло ма элира. Самаяла».\nМалика хьалаиккхира. Кхуьнан бат а, цхьа мерӀуьрг а къевлина доллу гӀам – доккха Ӏаьржа цициг – лаьтта дуьйжира. ГӀомо, шен а цхьа мерӀуьрг бен цахиларна, адаман а лоцу цхьа мерӀуьрг. Нехан шиъ хуьлий хиъча, дукха адамаш хӀаллакдина хир дара цо.\nЦициг юха тӀекхоссадалале, пеша хьалха хьаьдира Малика. ЦӀергара морзах схьа а эцна, гӀоман бетах туьйхира цо. Дагийна, мохь белира цициге.\nЦу юкъана сихха неӀаре а едда, неӀарх деттало жӀаьла чудаийтира зудчо. ЖӀаьла догӀу дайча, чов йицйина, пешан туьнкалге дедира гӀам. ЖӀаьло цӀоганах ка а тухуш, халла кӀелхьарделира иза….\n…Хьун луьста яра. Охьаэгна дитташ, кхар кхетта, мурдоьллера. XIара шиъ хьаннаш тӀехула вуьйлуш, юьхь цоьстуш коьллашна юккъехула дӀагӀерташ, тогӀенашна чу вуьссуш, басенаш йохуш, садаӀар-кӀадвалар хӀун ду ца хууш, воьдура. Некъа-НеӀарш къевлинехь а, кхиболу ницкъ дӀабаккха корматалла ца тоьънера Бундолан.\nКхо де хьалха иштта яцара xӀapa хьун. Хаза яра-кх: ондий пепнийн баххьаш пхонан диттийн баххьашца техкаш, шога къахьашта а, хьех а олхазарийн эвлаш хилла лаьтташ, ялсаманех тера яра-кх...\nШи некъахо боккхачу Ӏома тӀе нисвелира. Инзаре уьшал яра иза, гуобаьккхина евлла чураш, кӀохцалгийн коьллаш йолуш. Ӏехано лаьцна хи вотангарша, пхьидаша, чхьаьвригаша, нӀаьнеша сийсадора. Кхаьллинчуьнан моччагӀалан тата а, бага яхначо хьоькху мохь а ийна, xӀaваъ декара. Диттийн баххьаша маьлхан серло къевлина, кхолийнера xӀapa меттиг.\n– Шена хетарг ма хир дац Бундолана, – оьгӀазе вистхилира ГӀарип.\nЦӀеххьана хи бухара боккха саьрмак хьалабелира. Массо а садолу хӀума тап- аьлла дӀатийна дара, дитташ дего дуьйлира. Саьрмакан хатӀ инзаре ирча дара: Ӏеха лацабелла, асар даьлла дегӀ, кӀегий санна къега бӀаьргаш. Цуьнан Ӏаьнаро гӀаш маргӀалъоьхуьйтура, нилхачу кӀомсаршна тӀера боьжначу талун тӀадамо буха нисъеллачу пхьидах Ӏуьрг даьккхира.\nЛаьхьано корта схьаберзабале, ГӀарипа Некъа-гӀирсан тӀоьрмиг чуьра тарш каралецира. ВогӀавелла лаьтта Берс шена тӀехьа а ваьккхина, таршна тӀехьа чӀинчӀура охьахиира иза. Шен хеннахь а дара и. Саьрмако кхо бога хиллал туйнаш туьйхира. XӀapa шиъ таршо кӀелхьарваьккхира, амма гонахара коьллаш сийна цӀарах егира.\nГӀарипа Берсе ши гӀулг кховдийра:\n– Сихха дӀаэца. Ас мохь тоьхча, тап хӀоттаделахь xӀapa шиъ. Саьрмакан багахь талу ӀаӀале, дӀабехка беза иза.\nСтаг дитта тӀехула саьрмакна тӀе хьаьдира. Детин зӀе яра цуьнан буйнахь. Лаьхьанна тӀехула доьдучу га тӀе велира ГӀарип, тӀаккха зӀен тӀера мӀара тесира саьрмакан дегӀах. Хьун Ӏадош мохь белира лаьхьане – дилха дагош цунна чу бахнера цунна мӀара. Амма хӀинца а гӀелбалаза бара иза. Шалгон мотт а бохуш, стаге схьабирзира саьрмак.\n«Тап! Тап!» – мохь туьйхира шен накъосте ГӀарипа.\nАмма ши гӀулг тап хӀоттале, корта тоьхна, стаг хи чу вожийра цо. Бакъду, ша попан хен санна болу лаьхьа, зӀено хьалаозийна, мархашна тӀехьа къайлабаьккхира. Ткъа ГӀарип вочу хьолехь вара – куьйгаш-когаш Ӏехано лаьцнера, текхаргаш, цӀубдарш тӀегӀертара. Стаг меллаша хи буха воьду сурт дара хӀуттуш дерг. Берс, воьхна берда йистехула дӀаса а ведда, сецира; тӀаккха тарш схьа а эцна, тӀулган экъа санна, хина тӀехула дӀахаьхкира цуо. Амма тарш, диттах кхетта, юхаеара, стагана накъосталла ца деш. Берс, тарш хи чу а йиллина, цу чу хиира. ГӀожаца гӀo а деш, сихха ГӀарипана тӀе вахара иза. Цхьана-шина текхаргана гӀаж а тоьхна, стаге элира цо:\n– ГӀарип, гӀаж лаца, тӀеозало!\nБерсан гӀоьнца хала а, атта а тарша тӀе велира ГӀарип.\n– Дела реза хуьлда, Берс!\n– ХӀумма а дацара иза-м, ваша. Вайшиъ цхьана «командехь» ма ву.\nВела а велла, кӀант маравоьллира ГӀарипа.\nБедарш якъош Ӏен хан яцара, цундела ши накъост сихачу боларца Алц-Шахьаре вахара.\nӀомана генавалале тӀулган пена тӀе нисвелира xӀapa шиъ. Ангали санна шера, аьрру-аьтту aгӀop чаккхе йоцуш, бохь ца гуш, онда пен бара иза.\n– АстагӀфируллахь, – аьлла, куьйгаш вовшахтуьйхира ГӀарипа, – ма чӀогӀа чӀагӀвелла-кх и Бундол!\nӀома йисте вухавеана, гӀаш кего хӀоьттира стаг.\n– Ваша, ахь хӀун лоьху? Цул а пена тӀехь кор лахар гӀоли дацара?\n– И кор лохуш ву-кх со, Берс. Ма-дарра аьлча, уьнтӀапхьидан хӀоаш...\n– УьнтӀапхьидан бенна гонаха керт йича, нана-уьнтӀапхьид йогӀу xӀoаш кӀелхьардаха. Цуьнан багахь бецан хелиг хуьлу. И буц карахь хилча, муьлххачу а пенах чекхвалало. Кхетий хьо? XӀapa бу-кх уьнтӀапхьидан бен а, – элира сгага, xӀoaш гучу а дохуш.\n– ХӀинца зӀара дийр ду вай кхунна гонаха.\nСихха хӀоаш къайла а даьхна, керт хӀоттийна, дитта тӀехьа дӀалечкъира xӀapa шиъ. Ша къайлавалале ГӀарипа бенна улле хьокхаман юьхк йиллира.\n– Эмкалан шурица хьакхийна бепиг дукха деза уьнтӀапхьидашна.\nДукха хан ялале, мерхула хӀаваъ ийзош, схьакхечира уьнтӀапхьид. Хьокхамах чам а баьккхина, кертах бӀаьрг а кхетта, дӀаяхара иза. Жимма Ӏийна, багахь зезаг а долуш, юхаеара. ГӀарип, дитта тӀехьара схьа а ваьлла, уьнтӀапхьидана тӀе вахча, важа, кхераелла, шен гӀагӀ чу хебира. Зезаг гуш дара.\n– Бехк ма биллалахь, хьо хьийзаярна. Тхо сиха ду хьуна.\nКерт дӀа а яьккхина, зезаг меллаша схьа а эцна, пенехьа дӀаволавелира иза.\n– Валолахь, Берс!\nБуц хьакхаелча, некъ буьтуш, дӀабеллабелира пен.\nКхин дӀа шера аре Ӏуьллура. ГӀарипа, гӀийла бӀаьрг тоьхна, элира:\n– Мацах цкъа къегина, токхе латта дара xӀapa. Массо а тайпа комарш хуьлура беца юккъехь, эна хин шовданаш саьнгал-хин татолаш, бес-бесара зезагаш, олхазарш, цкъа а дӀа ца долу стелаӀад стиглахь... Ткъа хӀинца, тӀамо бохийна мохк санна, Ӏаржделла, тӀехула къийгаш хьийзаш, лаьтта. Алц-Шахьар гена яц, Берс. Уггаре луьрачу тӀамна герга вахана вайшиъ, – олуш, ГӀарипа овкъарна юккъе ког баьккхира. «Вай, вай», – аз делира коган кӀелара.\nЮкъ дӀаса а теттина, БархӀбӀаьрг (йоккха гезга) гучуелира.\nДешин дегӀ а, детин когаш а болуш тамаше яра иза. Цуьнан зубаржатан (изумруд) бӀаьргаш баьццарчу серлонца къегара. Коча йоӀ санна, шен когаш цӀанбеш, дегабааме йистхилира гезга:\n– Хьошур-кх ахь со, ГӀарип!\n– КъинтӀераялалахь, БархӀбӀаьрг, хьо муха кхаьчна кхуза? – караийцира иза стага. – Берс, хӀара Ровзанан уггаре а тешаме доттагӀ ю, – кӀанте а вирзина, тӀетуьйхира цо.\nБерс даима а вара гезгех уозалуш:\n– Хаза-м ю и, – цецваьлла, вистхилира кӀант.\n– Сой, Ровзанний чохь лечкъаргех ловзуш яра, дагахь хӀума доцуш. ЦӀеххьана инзаре йоккха гӀовгӀа елира, – дуьйцура БархӀбӀаьрго, – мохк бегийра. Ӏаьржачу бодано айвина вохьуш Бундол хиллера иза. Махо дуьненан чкъор дӀаоьцур ду аьлла, хеталора. Оццул чехка хьаькхира иза. Со Тарки (негӀар долу дечиган кхаба. ХӀума чуйиллича, негӀар схьаделлалц, къайлайолу иза) чохь лечкъина яра, ткъа Ровзан – лохуш. Сихонца Зубаржат кхечира схьа. Йоьхна, кхераелла яра нана, цуьнан юьхь гича, сан а дог сиха деттадала дуьйлира. Хиира, суна тӀебеънарг боккха бала буйла. ЙоӀ ларми чу а йоссийна, со чохь Ӏен Тарки каралецира Зубаржата:\n«ГIарип вогӀу волчу некъа тӀе кхуссу ас хьо, БархӀбӀаьрг. Ткъес-тачанехула Алц-Шахьаре валавелахь иза, гӀалин кевне вагӀахь, кӀелонна тӀенислур ву», – элира цо. ТӀаккха, шозза гобоккхуш, хьовза а хьаьвзина, тоьпан хӀоьал а чехка, кхоьссира цо Тарка. И дукха сиха ярна, дог керчира сан, – бӀаьргаш тӀехула ког а лаьцна, шена бӀагор муха беара гойтуш техкира гезга. – Цу сихалло, хӀаваах хьаькхна, чим бира сан Тарках. ГIарип, тхойша хӀинца лечкъаргех муха ловзур ю? – xӀopa бӀаьрга чохь сатийсам лепош, хаьттира цо.\n– Цкъа хьалха Ровзан а, Алц-Шахьар а кӀелхьарайоккхур ю вай, тӀаккха хьуна Тарка а йийр ю-кх. Реза юй хьо, БархӀбӀаьрг?\n– Ю дера! – самукъаделира гезган. – Алц-Шахьаран кевнехь а, массо дозанехь а кӀело йина Бундало. Цундела лаьтта бухахула гӀyp ду вай. МостагӀашна бевзаш бац и некъ.\n– Ца хууш Ӏай-те Бундол? – шек вара ГӀарип. – Вуно хӀиллане а, ямартло чӀогӀа йолуш а ма вай и.\nАмма БархӀбӀаьрг, когаш хьаькхна, лаьтта буха яхара. ТӀаккха стаг чувоссал ор доьллуш, латта дӀасахилира. Цу чуьра мохь туьйхира гезго: «Чудисса, сихое», – аьлла.\nXIара шиъ чувоьссира. Шуьйра некъ бара лаьтта бухахула боьдуш, горга тхов тӀехь лепачу чхьаьвригаша серло луш бара. ПаргӀат вахалуш, шуьйра некъ Ӏуьллура когаш кӀелахь. Исбаьхьа дара Ткъес-тача.\n– Зубаржатас йоккхачу бӀов чу валаве аьлла соьга, – маса йоьдура БархӀбӀаьрг. – Амма цхьа тешнабехк бу Бундало кечбина, цунна тӀаьхьа ца кхуьуш йисина хьан йиша. ДуьххьалдӀа шек ю-кх. Цхьа боккха сайра бу, ворхӀ эмкал йоьжна, цара текхош балийна. Цу чохь йолчу хӀумнах Бундол ша кхоьручух тера ду.\n– Вай кхера дисна хӀума дац. Берс, тӀаьхьакхуьий хьо? – вистхилира ГӀарип.\n– Кхуьу со-м. Делахь а, цхьа хаттар ду-кх сан садууш, дицдала ца туьгуш...\n–Тарка хӀун ю хаа лууш варий хьо?..\n– Цецвийла а кӀордийна суна-м, ваша, – сихачу боларо хьуьхьволийтинера Берс.\n– Жиннийн некъа йистехь йолучу Муьш-дечигах еш ю Тарка. Мархин баттахь, пхийтталгӀа марха лоцучу буса, пхийтта шо кхаьчначу йоӀа, шен ваша уллехь а волуш, детин дагарца охьатоха деза дитт. Цунах ас йо-кх кхаба тайпа пхьегӀа. Тарки чу ваьлларг а, ша Тарка а цхьанне а ца го, амма цу чохь волчунна гонахьа дерг ма-дарра го.\n– «ШайтӀан-пес» санна, хӀума ма ю иза-м, ГIарип.\n– XӀан-хӀа. «ШайтӀан-пес» муха йоккху а дуьйцур ду ас. Текхарган корта а баьккхина, бага кхоьа а йиллина, лаьттах болла беза. Кхоьа хьала а яьлла, цуьнан таьллинг яхъелча, схьа а яьккхина, якъор ю. ТӀаккха иза гӀодаюккъе а йихкина, сарахь шовдана йисте ваха веза. Цигахь хуьлу шайтӀанаш цхьацца вуон болх лелош - кегийрхошна юккъехь питанаш деш. ГӀодаюккъехь таьллинг йолчунний бен ца го уьш. Катоьххана шайтӀан коьртара цӀен пес схьа а яьккхина, дӀавада веза. ЦӀа кхаччалц юхахьажа мегар дац, милла а кхойкхуш хилахь а – бер а, нана а, да а. Юхаверзахь, шайтӀан каер ю хьуна хенах тӀара тоха. TӀapa тоьхна меттиг, мел дукха бедар юьйхича а, къайла ца йолу.\n– Вай! – мохь белира БархӀбӀаьрге.\nГIарип сихха тӀевахча, ангалин неӀаран дуьхьала лаьтташ яра гезга.\n– XIара неӀ хьалха ян ма яцара кхузахь!\nГӀарип кхийтира, иза Бундолан тешнабехк хиларх. ТӀехьаьжча шийлачу шанах тера елахь а, куьг хьакхаделча, малх санна йовха яра и.\n– Улле ма гӀолахь, – сацийра стага гезга. – ЦӀер-ша (огненный лед) кхераме хӀума ю. ТӀап-ломан (вулкан) чуьра гӀаларташа (привидение) бохьу иза, шайна гомашан шура елча. Дукха хан ялале куьзгана чохь Бундолна гур ду вай, ЦӀер-ша, видеокамера санна, болх беш а ю...\nСингаттамо дахдинера Ровзанна денош. Захьидан хӀусамехь цхьа кхерам боцуш ехаш яра иза, дуьххьалдӀа шен нанна сагатдар бен хало йоцуш. «Иштта беха хир бу-кх, мохк охьа а тесна, дӀабахна нах», – ойла йора цо. Ша-м яра иза дуьненан муьлххачу маьӀӀе кхача йиш йолуш, делахь а, кху хьоле цкъа а нисъелла яцара. БархӀбӀаьрг мукъане а уллехь елахьара...\nРовзан оти чуьра араелира. НеӀсагӀи тӀера дуьйна сийна бай лаьттара. СтелаӀода тӀе а хуьйшуш тӀаусаш маьлхан зӀаьнаршлахь луьйчуш дара. Тарсалш даьхкира хьуьнан цӀазамаш дохьуш. ИоьӀан самукъадаккха гӀерташ, гонаха уьдура уьш.\nИоӀ гӀийла дӀасахьаьжира. Амма цуьнан хазалла сингаттамо кхолийна хиларо иэша ца йора. Аьрзун тӀам санна сеттинчу цкъоцкъамашна тӀехула охьакхозу месийн чӀагарш малхо хьаьрса йинера. Мармар тӀулга тӀе охьалахъелира Ровзан. Цуьнан бӀаьрхиша башабора тӀулг.\n– Ваша, тӀулг тоьхча каглур бац и? – хаьттира Берсас.\n–ХӀан-хӀа, мокхаз санна, чӀогӀа бу иза. Ойлано бен башор бац. Шиммо а дагадаийтал уггаре а мерза хазахетар хилла де. Ши бӀаьрг хьабдай, минотехь собарде. Шун гӀo оьшу суна. Берсина нана дагаеара: «Сагатдеш хир ю-кх иза». Иштта шен кетӀе а, цигахь ловзу бераш а.\nЦу минотехь бешира ша, некъ маьршабоккхуш.\n«ЦӀер-шах» дехьадевлча, кхин зен-зулам доцуш, Коьрта-БӀов чу кхечира хӀорш. Йоьлхуш дуьхьалъелира Зубаржат. Юьхь-сибат Ӏаьржачу бодано кхелича санна, кхоьлина дара йишин. Кху кепара бохам эзар шарахь цкъа а хуьлуш бацара. ГӀарипна а, Зубаржатна а ца хезнера, иштта бала дайша буьйцуш а. Бакъду, Берс-м бага а гӀаттийна виснера, зудчун хазаллех цецваьлла: чӀегӀардиган тӀемаш санна къега цкъоцкъамаш, ангали хьесапехь шера юьхьан чкъор, бамба санна, кӀайн. Ткъа бӀаьргаш – бӀаьргаш, аьхка хьокху мох санна, аьхна, виэхна вогӀучу хьешан бӀаьргаш... Берсин неначух тера а, безаман комаьршаллех, дикаллех дуьзна а дара уьш. Схьахетарехь, маликаш Зубаржатах тера хуьлуш хир ду...\nЙишас дайн айдо куьг, кхокхано ластабо тӀам санна, хӀаваэхь некадеш, чоь серлайоккхуш ГIарипан белш тӀе дижира.\n– Дуьйцуш хьох тамехь дацахь а, ГӀарип, ас лелош йолу и йоӀ йоьху Бундоло. Ткъа и жима ма ю...\n– Жима яцахь а, Бундоле яла йиш йолуш яц Ровзан. Кху лаьтта тӀехь со я Бундол бен вехар вац! Детин зӀенашца вихкина, Саьхьарт-сайрат (Сатурн) тӀе дӀахьур ву иза.\n– Ма доккха ду-кх Бундолан эскар. Ларорий-те цуьнца?..\n– Ӏалам а ду вайна орцахдаьлла. Зулам, харцо тоьлур яц. Вай тиэшаш хила деза.\nАлц-Шахьаран майданахь Бундолан эскаран могӀанаш лаьттара. Дуьненчохь мел йолу жирг вовшехкхеттера кхузахь – дожалаш, алмазаш, шайтӀанаш, жинаш, ешапаш, убарш, саьрмакаш... КӀомсарш, мӀараш ирйинера цара. Вабанаш, хьокхий, мекха тийсина тарраш, гоьмукъаш. Цул сов, тоха кечбина стим а (кислота). Эскархойн бӀаьргаш, стелахаьштигаш санна, лепара. Дера батош чопа Ӏийдалуш, къизачу тӀамах хьаьгна гора. Лазавар, вер-ваккхар, цӀий, зулам-харцо туолор яра церан Ӏалашо. Ӏалам тап-аьлла дӀатийнера.\nГӀарип ша цхьаъ дуьхьалвелира бӀонна. XӀара майдана дӀaxӀоьттича, дуьненан ондалла а, майралла а гора цуьнан сибатехь а, латтарехь а. Иза ца кхоьрура, иза майраллах воьттина вара.\nБундолан эскар а дӀатийра. Лерган потт эккхал тийналла хӀоьттинера Алц-Шахьарахь. Жирган саьхьаралла кхерамца ийнера, юхайовла а, йовда а (масане хуьлу) некъ билгалбоккхуш уьдура церан бӀаьргаш. ГIарипа куьг лецира. Детин мухӀар тӀера гӀаьттина гӀийла серло, чӀагӀлуш, серлайолуш, стигала елира. Серлонах стелаӀад хилира-дукха исбаьхьа стелаӀад. Жимма хан яьлча, назма хезира: «Ла-и-ла-хӀа ил-АллахӀ!».\nМукъам чӀагӀлуш бара. Хан ялале назма олуш догӀу эскар гучуделира. Уьш къона къонахий бара. Церан яххьаш, нур лепаш, детин гӀагӀанашца а, герзаца а цхьаьнайогӀура.\nГIарипан накъостий стелаӀода тӀера охьабуьссуш байча, Ӏалам доккхадеш, декхаделира. 373 эскархо – хӀора а мехкан кӀант хила тарлуш – зулам иэшо, къизачу тӀамехь бакъо къовса, бакъо дуьне-дахаран бух хиларх теш хӀитта а, и чӀaгӀдан а вогӀура. Церан когаш кӀелара чан ца гӀоттура, бӀаьргаш чу зӀаьнарш туху малх букъа тӀехьа белира, «асархочун махо» детин куйнаш бухара гучуевлла месаш ловзайора.\nШи эскар дуьхь-духьал хӀоьттира. ГIарип шен бӀона хьалха лаьттара, ткъа Бундол шен эскарна тӀехьа, лекхачу Ӏаршана тӀехь. Шена уллохь, тӀе пхьарс а биллина, латтош боккха сайра а бара цуьнан. Наг-наггахь велааьшна дора Бундоло – схьахетарехь, сайри чохь болчу кхерамах дог токкх вара иза, хьалха лаьтта эскар башха чоьте ца ларахь а.\nТийналла дукха ца лаьттира: тӀемалойн маьхьаро ятӀийра иза.\nУзарш, цӀогӀа, хар, кеглун тарраш, оту гӀaгӀанаш, доьху орца, ца бен къинхетам цхьаьнаийна, аре Ӏадош, паналле делира. Мохк бегийра, гӀаланаш ластош. ГӀовгӀа ца ловш лелхара лаьмнаш, чу ца озадаллал дукъделлера хӀаваъ.\nГIарипан накъостийн гоьрдал-тарраша, стелахаьштиго санна, хедадора саьрмакийн догӀмаш, кхуьссуш дӀаоьхуьйтура меженаш, аталучу даьӀахкаша лергаш къардора. Дожалша вабанаш лестайора, вабанаш эскархойн гӀагӀанех кхетча, аталора. Буйнара тур охьадоьжча, ГIарипан накъостий буй-тӀарий деш, летара, шаьш а эгара уьш, саьрмакаша тухучу соьлано багош, кӀомсарша, мӀараша боруш, амма юха ца бовлура. ЦӀийн татолаш гоьллелц хьаладевллера, декъий текхадора цара.\nГӀарип шен эскаран юккъехь а къаьсташ вара. Цуьнан детин холхазан куй, байракх санна, лепара, накъостийн дегнаш майрадохуш. Цо шен Терса-Маймал туьрца цоьстура зуламан бӀо – ешапаш, шайтӀанаш, убарш, дожалаш, йилбазаш. Цхьайолу эршо, туьро екъча, текхаргаш хуьлий, дӀасайодура.\nДелкъенга белира тӀом. Бундолан эскар эшнера. Амма Бундол шек ца волура, сайрана уллехь майра вара иза. Толам шайца боцийла хиъча, дедира зуламан эскар, аьлча а цунах йиснарг. Лаьтта буха йоьлхуш а, тӀомайолуш а, ка ма-йоллу къайлайовлура и боьха хӀуманаш. ГIарипан эскаро, тӀаьхьа а уьдуш, хӀаллакйора караеънарг. Мохь-цӀогӀа жим-жима лахделира.\nГIарип Бундолан Ӏаршана тӀе вахара. ЦӀий, хьацар, соьла тӀедеттаделла, дастамдаьллера цуьнан барзакъ. Хьуьхьвоьлла велахь а, резавара иза чекхбаьллачу тӀамна а, толамна а. Лазийначарна дарбадеш, каде хьийзара Зубаржат а, Берс а. Эскархой белабала дог догӀуш, самукъане бара.\n– Хьо хӀинца кхин юха ца воггӀуче гӀур ву, – элира ГIарипа, тур батта а дуьллуш.\n– Хьан да а вара суна балеваьлла шен хенахь, ГIарип. ХӀинца хьо а ву иштта. Цул а гӀоле хир дацара, вайшиннан барт хилча? – велавелира Бундол.\nЗуламан да дукха паргӀат хиларна, шеквелира ГIарип. Цхьа хӀилла-м дац-те цо кечдина?\n– Хин, цӀеран ца хуьлу барт санна, барт хир бац нийсонан а, харцонан а. ТӀейогӀучу заманахь, дуьне мел лаьтта, хьан оьмар мел ю, Саьхьар-сайрат тӀехь вехар ву хьо.\n– Хьовсур вай, муьлха мичахь веха! – олуш, сайра схьабиллира Бундало.\nМисар (Марс) тӀехь деха жин араделира цу чуьра. ГӀарип а, цуьнан эскар а, и сурт мел гина долу адам а, экха а цецдаьлла, Ӏадийна, сецира. Шен бараман чот йоцуш, дукха эрчонаш гина бара хӀорш, амма и жин, эршо а Ӏадор йолуш, ирча дара. Когий голаш тӀехь цхьацца юьхь а йолуш, и яххьаш ког моссаза боккху жоьжахатан беларца елалора. Кхо метр гергга лекха долу жинан инзаре деха куьйгаш, куьйгаш тӀехь куьйгаш а долуш дара. ТӀера цӀока яьккхича санна, хи лелаш тӀеда дара цуьнан дегӀ.\nТкъа корта, хӀора мӀаьргонна аматаш хуьйцуш – цкъа кхо бӀаьрг хуьлуш, тӀаккха пхиъ, бага а, лергаш а, мара а, кегалуш, меттигаш хуьйцуш, – тамашийна бара. Месийн метта шекъан басахь таьллингаш, юккъехь лелаш текхаргаш а йолуш. Цхьана куьйгахь болатан муш бара, ткъа кегийчу куьйгашкахь – шаьлтанаш, вукху куьйгахь ворхӀ стаге а лацалун йоцу тарш. ЧӀогӀачу озаца мохь туьйхира жино. Лергаш къовла ца кхиъначу тӀемалойн паттарчий лилхина, лергаш чуьра цӀий доладелира.\n– ГӀарип, 63 стеган цӀий меллий бен, сайри чу гӀур долуш дац xӀapa жин, – велавелира Бундол. – Ас баьхнарг ца ди ахь, хиндолчунна бехке хьо ву.\n– Сайри чу ас цуьнан дакъа дуьллур ду! Ткъа хьо вен суна бакъо ца елла сан дайша. Сан декхар хьо вехкар ду. Ма гӀерта со Ӏадатан низамах вуохо...\n– Йахуо, хьан делкъе ен хан кхаьчна! ХӀинца «жижиг даккха» мегар ду, – жинехьа а вирзина, элира Бундало.\nТӀаккха болабелира и эзар шерашкахь буьйцур болу тӀом.\nЙахуо муш лесто доладелира. Дуьхьал нисъелла хӀума Ӏaйой дӀайоккхура цо.\nЭскархой тӀелетира мостагӀчунна, амма жиннан тарш сов онда хиларна, дан амал доцуш биснера. Ткъа Йахо-м, муш бетташ, ГIарипан накъостий эгош бара. Муш хьакхабелла дилха, чим а хуьлий, дӀадолура. Кхеран герз a, гӀaгӀ а лалайора жинан герзо. «Юхадовла, юхадовла!», – кхойкхура ГIарип. Амма эскархой Ӏемина бацара зуламна кӀелбиса – уьш оьгура.\nГӀарип дуьхьалведира Йахуонна, ластийначу муьшах кӀелхьара а ваьлла, тур туьйхира цо. Тарраш дуьхьала лаца ца кхиъначу жинан шаьлта буйнахь долу куьг даьккхира. Йахуога мохь белира. Чов хиллачу меттера шекъан басахь цӀий туьйхира. ЦӀийн хьожано дог керчош, бӀаьрзе хьийзара эскархой.\nБолатан муш хьаькхна, ерзийра жино шен луьра чов. Дера дарделла, массо а бӀаьрг керчош, кхин а сов маса муш хьийзо дуьйлира Йаухо. Шен муьшаца цо дуьне доькъур ду аьлла, хеталора.\nГӀалин корах арахьоьжуш лаьттачу Зубаржатан бӀаьргаш хих лешара. Къилбехьа йирзина, ойланца Субате кхойкхура цо. Захьид (отшельник) вист ца хуьлуш, дикка хан елира. Ца хезаш-м ца Ӏара, шен цхьа бахьана дара-кх... Эххар а мархи тӀехь Алц-Шахьаран майдана тӀе хӀоьттира иза. Цунна уллехь Ровзан а лаьттара. И шиъ, орцахдевлла маликаш санна, эвла тӀехула гобоккхуш, хьаьвзира. ТӀаккха марха, ешаш санна, дӀаелира. Ткъа Субат а, Ровзан а лаьтта доьссира – ГIарипна а, Йахуона а юккъе. ТӀом сецнера. Юха а тийналла хӀоьттира Алц-Шахьарахь.\nЗахьид воккха стаг вара, хебаршка яхана юьхь а йолуш. Духар а дацара «элан» – баьццара вета болу коч, мела а малхо баса а яьккхина, коьртахь кӀайн бӀегӀиган куй. БӀешерийн хьекъал гора цуьнан бӀаьргаш чохь. Жимачу дегӀахь волчу къеначу стага хӀун гӀo дийр ду аьлла хетара дара, Субат ца вевзачунна. Амма Бундол – цу стагах доллург дика хууш волу, – гаррехь кхеравеллера, цуьнан къорза бӀаьргаш уьдуш дара. Дакъаделла генаш санна долчу куьйгашца сира маж хьерчо вуьйлира иза.\nЗахьида малхо деттина куьйгаш доӀанна лецира – цунна тӀаьхьа массо а эскархочо.\nЖин доьхна хьийзара. Цхьана хӀумано, аьрхачу ойланаша сецадора иза.\n– Ма латта, Йахуо! Чекхбаккха хьайн болх! – мохь беттара Бундало.\nСубат доӀа дина валале цхьаъ дан дезара, ца дахь, жин лаамера дала кхерам бара. Катоьхна тӀоьрмиг чуьра ЖӀали-чӀеран ши даьӀахк схьаийцира Бундало. ТӀаккха, цхьа шабар-шибар а дина, уьш вовшаххьаькхира. Йахуос цӀогӀa туьйхира – «дарба» хьех кхеттачух тера дара. Бундол къежира.\nИ сурт гуш волу Захьид, шен балхаца сихвелла, тӀамна кечлуш воллура.\nЭскархошка генадовла а аьлла, жинна дуьхьал велира стаг. Цуьнан буйнахь Ӏаждар-бецан зезаг бен, хӀума яцара. Бакъду, Йахуонна чӀогӀа ца езачух тера дара иза. Саца а сецна, шен марошца хӀаваъ чуийза хӀоьттира жин. Бундолас даьӀахкаш хьекхайора, Субат, ког а тасабелла, горавуьйжира, тӀаккха хьаллагӀаьттира. ДегӀера ницкъ дӀаболуш, гӀеллуш вара иза. Муш хьийзош, тӀехьаьдира Йахуо. КӀеззиг хан йиснера, цуо Захьид, цистина, охьавилла. Амма Субат тӀаьххьара ницкъ гулбина, стигала велира. И лаьттинчу кхеттачу муьшо говран рема чухӀоттал чӀож даьккхира.\nЗахьидан зезагах тур хилира – малх санна къега тур. Стиглара чувоггӀушехь и тур тоьхна, жин дийкъира цо. Нисса юккъехула дийкъира. Аре мел ю, дӀасатуьйхира шекъа. Цуьнан тӀадам боьжна меттиг кхехкара, кхехкаш гӀоттучу Ӏаьнарх сийна бода хилира. ТӀаккха, букъ берзийна, дӀаволавелира Захьид.\n– Субат...– гӀийла аз хезира букъа тӀехьа.\nХӀара юха ца воьрзура.\n– Верзахьа, Захьид, – дехар дора ГӀарипас а, Зубаржатас а, эскархоша а.\nСтаг сецира, жимма ойлаеш а лаьттина, юхавирзира. Захьидна хаьара, кхойкхург мила ву – иза кхуьнан хилла хӀусамнана Дарет яра,. Кхушиннан хилла безам, хилла ца Ӏаш, хӀинца а даг чохь бехаш болу безам, Даретца дуьненчуьра дӀаболуш бара. Дарет – Зубаржатан а, ГIарипан а йиша – бӀаьстенан Ӏуьйре санна, тайна стаг яра, цуьнан шовдане аз тахана гӀелдинера. Зудчун бесни тӀeхула бодуш, цӀен тай санна буткъа, цӀийн тача гира Субатна. Кийрара цӀий хьаьддера.\n– Субат, хӀун хилла вайна? – йовхарш тухуш, хаьттира Даретас.\nТкъа хилам далатохар хиллера. Дарет кхо шо хьалха ядийнера Мисар лаьттан жинаша. Кхуьнан ницкъ а, шайн ницкъ а вовшахтоьхна, зудчух xӀapa жин-убар динера. Иштта дакъазаяьккхинера Дарет. Туьро екъча, гучуелира зуда. Амма цунна дага ца догӀура хӀумма а.\n– ХӀумма а ца хилла. Ког тасабелла охьакхетта хьо. Йист ца хуьлуш, бӀаьргаш къовлий, набкхетийта хьажа, – йоьжна Ӏуьллучу хӀусамненан корта карабиллира Захьида. ГӀарип дӀавирзинера и ца ган.\n– Субат, сан бӀаьрса телхина я хьо боккъал а тишвелла, къанвелла?.. – бӀаьргаш хьабдира зудчо...\nЗахьидана лаьара и схьаэца, маракъовла, цуьнца дӀаваха. Куьг схьалаца мукъане а...Амма иза меллаша хьалагӀаьттира, цуьнга нах хьоьжура, царна юккъехь бехке нах...\n– Нанас йинарг яла хьан! – шийлачу маьхьарца юьйжира Зубаржат шен йишина улле. Даретан сирла са стигала делира, арцана юккъера гӀотту дохк санна.\nМассо а боьхна хьийзара. Ровзан а, Берс а Зубаржатна гонаха бохкура, и меттаяло гӀерташ. ЙоӀа цхьацца, шена хааре терра, дарбанаш леладора – бецаш, хиш...\nЦу хенахь Бундол, тебна, Ӏаршан тӀера охьа а воьссина, ГIарипан букъ тӀехьашха улле теӀара. Цуьнан тур текхаш дара, юкъ-юккъехь саьнгарш дохуш.\nБерсина гира и сурт. Кхуьнан доттагӀчунна тӀегӀерташ кхерам бара.\nКӀанта мохь туьйхира, юх-юха а туьйхира, амма ГIарипна ца хезира. ТӀаккха Берс сихонца «ГӀарип, ГӀарип», – бохуш, мохь бетташ нах дукха хиларна, Берсин аз ца къаьстара стагана. Кхин ойла ца еш, ешапан хьокха катоьхна, схьаэцна, Бундолан коьртах туьйхира Берсас. Бундол лазийра аьлча-м бакъ дацара, цецваьлла, юхахьаьжира-кх:\n– Хьо мичара вели? – шен ирча куьг схьакховдийра цо.\nБерсас хьокха лестабора, ГIарипе а кхойкхуш. Эххар а, мохь хезна, схьавирзира иза.\n– ГӀарип, ма велахь иза, ма велахь! – бохуш, дуьхьалведира Субат.\nАмма ГӀарип хӀумма а хезачохь вацара.\nБундол вен йоцу бакъо а йохош, тур тоьхна, цуьнан корта божийра ГIарипа.\n– ГӀарип, сатоха дезаш хиллера ахь, – элира Захьида. – ХӀинца детин мухӀapан ницкъ а дӀабер бу хьан.\n– Субат, хьайга дӀаэцахьа мухӀар. Дика накъост вара xӀapa. Ткъа Бундол... Бундол суна кӀордийнера-кх... Берс, хьан декхархо ву со. Вуьззина къонах ву-кх хьо! – велавелира ГӀарип. Берс воккхавевора, делахь а голаш эгаеш-м яра…\n– Хьо мичахь вара, Берс! – дуьхьалведира Ӏаьрби.\nБерс, буьрка буйнахь а йолуш, хьуьна юккъера аравелира.\n– Ахсахьт а ду-кх хьо буьрка схьаян вахана.\n– Муха ду ахсахьт?\n– Ахсахьт дацахь а, ткъа минот-м хир ю. Селхана байна тӀоьрмиг а карийна хьуна, Берс?\n– Вайн классера зудабераша дӀалачкъийна хиллера хӀара-м. Селхана кхузахь ловзуш ма дара уьш.\nШи кӀант цӀехьа волавелира.\nЮхахьаьжча, Берсина гира ГIарип а, Ровзан а, Зубаржат а... Уьш куьйгаш лестош, Ӏодикаеш бара кхуьнан.


Росгвардино Несарахь вийна Хашагульгов дIавоьллина Слепцовскехь\nНесарахь "Ковчег" махбаран центрана хьалха вийна юкъарраллин жигархо 31 шо долу Хашагульгов Муслим дIавелла гергарчаьрга еарин дийнахь сахьт даьллачул тIаьхьа. Иза дIавоьллина Слепцовскерчу кешнашкахь.\n"ФортангаORG" сайто яздарехь, Хашагульгов хехо болх беш вара "Ковчег" махбаран центрехь, юрист санна иза мехаза гIо деш вара меттигерчу бахархошна. Цуьнан дас Хашагульгов ТахIира дIахьедар дина, шен кIант политикана юкъагIерташ а вацара, цунна цхьаммо а кхерамаш а ца тийсинера аьлла, яздо Кавказский узело.\nГIалгIайчоьнан Кхерамазаллин Кхеташонан секретаро Дзейтов Ахьмада бинчу хаамца, Росгвардин эскархоша Несарахь вийна шолгIаниг ву 1994-чу шарахь вина Ханиев фамили йолу жима стаг.\nГIалгIайчоьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека омра дина, вийначу шина стеган гергара нах юкъа а озош, хилларг къастаде аьлла. Цо иштта Кхерамазаллин Кхеташо декхарелахь йина вийначу шина стеган декъий гергарчаьрга дIадала.


Абубакарг1еран 1абазан Мохьмадан тоьшалла - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Абубакарг1еран 1абазан Мохьмадан тоьшалла\nАссаламу 1алайкум к1ентий! Суна гина йац йуьйцуш йолу видео, амма хьехош болчарех цхьаболчарех лаьцна ала лаьа суна: Вайнехан демократаллин парти йукъавог1уш шен долахь «Березка» олучу меттехь туька а йолуш, совдегаралла лело а хууш (бизнес йан а хууш )волу, х1уммаъ къен а воцуш веъна Шайхи Маршонан Боламна йукъа.\nАс х1ара х1унда боху аьлча, шен хьал-бахам хила 1емина стаг цунах ваьлча 1алуш ца хуьлу, цуо х1уъу а до шен хьалха хиллачу хьола т1е йухаверза! Амма уьш ахчанал т1ехйаьлла идейа а йоцуш шайн бизнесан бен кхечу х1уман бала а боцуш берш бу.\nНорвегехула кхерсташ а ца лелаш, Нохчийчу а вахана, шенчулла ахча-бохчанах дакъа даккхалур доцуш вац иза, цунна лиънехь. Цуо Норвегехь х1у лелийна суна ца хаъ, тхо ганза исс шо хан йу. Амма, суна и вовзарехь, маршонан боламна к1ел ког туьйсучу тобанах и ветталур ву, бохучух со тешар вац! Цхьа кегий х1уьмалгаш лелочарех и вешар ву аьлла а ца хета суна.\nМасала, суна оцу йуккъехь Шайхи а хьахийний хиънехь цуьнга а ца хьоьжуш, Мусаев Илйасах санна тоьшалла дина хир дара ас.\nШа шена хала ду шех лаьцна дийца. Вайн мостаг1ий бийшина 1аш бац, цара хьуна т1е ц1е кхуллу, хьох нах шекбаха, цул т1аьхьа и ишта дац ,бохуш, хьоьга хан йайъийта! Ткъа тешам байча ч1ог1а хала ду и меттах1отто! Иштта меттехь хьо воьвзаш хилларш хьуна тоьшалла деш хилча хьан сий меттах1утту!\nД1айаханчу заманахьчулла атта ду х1окху заман чохь хьанна а т1ехь доцург дийца, х1уъу йамартло йан! Оцу йамартлонан г1ирс уггар хьалха интернет йу! Боьхачу нехан карахь ч1ог1а кхераме г1ирс а бу иза!\nВуьшта аьлча, москоно вай парг1ат дуьтур ду бохуш, ког хецна, парг1ата, синтем болуш вай 1ийна аьллаъ ца хета суна.\nЦундела, газеташкахь, радио чохь, интернет чохь цхьанна т1е ц1е кхоьллиний хаахь, кхана и шена т1е дан а тарлой хууш, хьайн оцу стагах дикачу аг1ор дан тоьшалла делахь, ч1ог1а меле а, ч1ог1а оьзда а хир дара и дича, кхин х1уммаъ ца хилчий а ша ца теший хаийтича!\nАбубакарг1еран 1абазан Мохьмад, маршонан новкъахь къахьоьгуш берш лара кийча верг.


ТIеххьара хиннача «Яьгача сискалах» — Сердало\nТIеххьара хиннача «Яьгача сискалах»\nУкх хьахиннача 2019 шера «Сердало» хьалхарча номера лаьрхIа дола, сай мугIараш хетаде безам ба са, вай къаман кхаа хулаш 2018 шу дерзадеш кердача шера накъа а долхаш хиннача тай-тулакха. Вай ПТРК «ГIалгIайче» массаза кийчьяьй кердача шера хетаяь йола салоIаме цIай сайренаш. ТIехьарча шерашка «Яьга сискал» аьнна, цIи йолаш хьокхамаш хиннад. Бакъда уж дерригаш а эрсий меттала хиннад тIеххьарчунга кхаччалца. Эрсий мотт-м вай цун баркал ала дезаш ба, цунга гIолла вайна Iилма довзарах, кхыдолча халкъашца юкъ-моттиг лелае гIо дирах а. Из ерригача Россе паччахьалкхен юкъара мотт ба. Бувца ха дезаш а да вай Россе гражданаш хиларах. Амма моллагIча къамах къам хьадеш йолча культура хьалха латтар цун ший мотт ба. ХIаране син мерзаш дийна лоттадер уж леладер а Дала хьакхоллаш цун бенна мотт ба. Цунга хьажжа шийна Дала бенначунца дикагIа са мукъа а доал. ХIаьта укх кердача шера хетаяь хинна «Яьга сискал» белгальяьлар вай меттал хиларца. Из бахьан долаш вIалла ца хиннача тайпара дега гIозал хилар кердача 2019 шера цIайна хетабаьча «Яьга сискал» яхчаа хьокхамах. Цул совгIа, вай халкъа культура дегIаяргахьа бола гIа баккхар а хилар цох.\nХовш да, вай мехка арахьара хьачубаьхка кхыча къамах нах бахалга, дукха беце а. Амма цар вай сискалах тийша хIама дац, вай санна шо-шоай къаман кхача болаш ба уж. Тахан вай мехка вахача туркечоа а хала дац спутникови антеннаца ший меттала дола канал хьалаца. Эрсечоа хIете а атта ма дий. Цудухьа «Яьга сискал» геттара йоагIаш программа хилар аьнна хетт сона къаьстта гIалгIай меттала.\nЛакхе ма аллара вIалла ца хиннача тайпара салоIам хилар вай телехьежархошта «Яьгача сискалга» хьожаш. Вай мехкахой цIерагIа баркал ала лов из вай меттала хилийта даг дехачарна а, ПТРК «ГIалгIайче» кулгалхочоа а, из сайре кийч мел яьчарна а, дIайихьачарна а, хьагойтачарна а.\nДахалда вай къам а массадола дунен халкъ а, Дала деннар лорадеш, шоашта юкъе машар лоаттабеш!\n← Оаша аьннадий баркал?\n90 миллион совгIа сом молхашта лаьрхIа →\nУважай себя и ближнего


БуритIехь джамIат-маьждигехь, 14Чилл2011\nГамзатов Расул вийна БуритIехь, шен хIусаманна гена доццуш машен чуьра араволуш. ХIирийчоьнан талламан кхеташоно бечу хаамца, зуламхочо Гамзатовна ворхIазза герз тоьхна. Хилла йолу чевнаш бахьана долуш дукха хан ялале велла Iелам-стаг.\nБуритIехь хилларг цу тайпана дуьххьар зулам дац. Ши шо хьалха Къилбаседа ХIирийчохь вийнера Дударов ИбраьхIим. Вийна волу Гамзатов санна, муфтийн гIоьнча вара иза. Цу гIуллакхан талламан болх а зуламхочунна тIехь ца кхиар бахьана долуш дIакъевлина ду. Зуламхойн коьрта Iалашо – Бусулба дин ду, бохуш, дуьйцу Къилбаседа ХIирийчоьнан муфтийс Гацалов Хаджимурада\nГАЦАЛОВ: «Бусулба дин. Кхи цхьа а бахьана хуьлийла дац. Кхузахь радикалш а бац, я экстремисташ бац. ХIириIчохь йолчу паргIатонна реза боцуш нах бу. Дин хьоьхуш вар а Расул. Цкъа а кхерармаш а ца тийсинера цунна. Кхузахь оха лелош дерг бен-м бусулба дин дан а дац. Цкъачуьнна цхьа а верси яц».\nИмам вер хьокъехь Къилбаседа ХIирийчоьнан къепелатторан урхаллаш бехк-такхаман кодексан 222-гIа а, 105 артиклан (стаг вер) гIуллакх долийна. Талламан болх дIабоьдуш бу, амма зуламхочун лорах тIаьхьа ца кхиъна низаман белхалой, бохуш, дуьйцу Къилбаседа ХIирийчоьнан талламан кхеташонан куьйгалхочун гIовса Джиоев Вячеслава.\nДЖИОЕВ: «Зуьйш ю дуккха а версеш. Царна юккъехь ю цуьнан балхаца йоьзна йолу верси а. Амма иза коьртаниг ларалуш яц талламан балхахь. Хилла долчу зуламан бахьана цуьна балхаца доьзна хиларна тоьшаллаш дац. Вер бахьана хила тарло декхар а, цабезам а, къийсамаш а. Массо бахьанаш ду талламан белхалоша зуьйш».\nГамзатов Расул 4-гIа Iеламстаг ву, хIокху шарахь Къилбаседа Кавказехь байъинчарех. 6 бер диссина Гамзатовн. Вер бахьана цуьнан балхаца доьзна ду, бохуш, ойла ю имамана уллехь хиллачу дукха нехан.\nХIирийчохь вийна Iелам стаг


Нохчийн политикан тутмакхаш\nМарсхьокху-бутт 13, 2014\nОьрсийчоь -- ФСБ-н гIишлонна уллехь Соловки олучу меттера беана тIулг-хIоллам лаьтта меттиг, Москох, Товб.22, 2011\nОршотан дийнахь «Мемориало" довзийтина Оьрсийчохь чубоьхкинчу нахана юкъахь шаьш политикан тутмакхаш лоручу нехан цIейоза. Цу юкъахь ши нохчо а ву.\nЦу юккъах, цхьацца бехкаш а дехкина, яьккхий хенаш а тоьхна, чубоьхкина нах бу. Амма уьш берш а Iедалшна цатайна хIуманаш лелийна бу. Цу юкъахь ву ши нохчо: бакъонашларъярхо Кутаев Руслан а, Москох вахархо Хамиев Лорс а.\nЦхьаъ чувоьллина ву бутт сов хьалха 4 шаранна, наркотикаш карийна аьлла. Ткъа важа ву, бархI шо а тоьхна, 2007 шарахь чувоьллина. Цунна бехке диллинарг ду , зуламхойн тобанна юккъахь а волуш, Москох эккхийтарш дан гIоьртина хилар. Цул сов, талламхоша дийцарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан а вен дагахь а хилла иза.\nТаллам беш а, кхел еш а церан бакъонаш талхийна аьлла юкъатоьхна «Мемориало» и ши стаг шен политикан тутмакхийн цIейозанна.\nЦу юкъара висина 43 стаг а ву, иштта цхьацца бахьанашца, харцо бухе а йиллина жоьпе озийна. «Мемориалан» коьрта кхеташонан куьйгалхочо Черкасов Александра иштта дийцира шаьш хIоттийначу цIейоха лаьцна.\nЧеркасов: «Политикан тутмакхийн цIейоза Совета пачхьалкхехь а, Оьрсийчохь а хIоттоy 40 шо ца кхоччуш хан ю. Дeьххьара иза хIоттиqра ГIадужу-беттан 30 дийнахь 1974 шарахь.\nМоскох зорбан конференцехь Сахаров Андрейс а, Ковалев Сергейс а, гIараяьккхира политикан тутмакхийн цIерш а, ткъа иштта адамийн бакъонашна хьажийна хьолан хроника тIехь йолу бюллетень а. Цул тIаьхьа, хIора шарахь политикан тутмакхийн цIейоза зорбане доккхуш Iедал ду.\nСоветаy пачхьалкх юхучу хенахь цу т1ехь яра 800 стеган ц1е. Кхеташ ду, тхан ц1ейоза иштта шуьйра цахилар. Цуьнан массийта бахьана ду. Советан пачхьалкх, цхьаболчарна ма-аллара, юхаметтахIоттийна яц, Iедалш а дац вай, иштта нийса дIа, Советан заманахь санна. Оцу хенахь, бехктакхаман кодексан юкъахь политикан артикалш яра».\nКутаев Русланан гIуллакх, уггаре а тIаьххьарчарах дара. Иза политикан тутмакх лара бакъо луш долчу бахьанех а дийцира «Мемориалан» куьйгалхойх цхьаъ волчу Черкасов Александра.\nЧеркасов: «Кутаев Руслан наркотикаш бахьанехь 228 артикал тIе а оьллина чувоьллиина ву. Амма кхелехь къаьстина талламо баш къахьегна цахилар, цунна буьллуш болу бехке лартIехь хIоттийна цахилар. Ткъа, бакъдолу иза чуволларан бахьана ду- цуо вайнах бохорна лерина дIаяхьна горга стол».\nТахана, Кутаев Руслан набахтехь ву. Шена кхайкхийначу кхелана реза воцуш цуо адвокаташкахула аппеляци йина. ХIокху деношкахь иза дIакхаьчна республикан Лаккхарчу Кхеле. Политикан бахьанашца чувоьллина волу Кутаев Русланан дог-ойланах лаьцна дуьйцу цуьнан вашас Кутаев Ширванис.\nКутаев Ширвани: «Хан тоьхначул тIаьхьа, аппеляци а йина, иза Лаккхарчу кхеле дIахьажийна. ХIинца а билгалъяьккхина яц, маца хир ю цунна керла кхел. ЛадоьгIуш ду тхо».\nШена хала хан тIехоьттича республикан дозанал арахьарчу юккъаралхойх бен шен гIортор ца хилар мелла а халонга даьлла хилла Кутаев Русланна. Делахь а цунах а иза кхеташ ву, бохуш кхин дIа а дуьйцу цуьнан вашас Ширванис.\nКутаев Ширвани: «Оха цхьацца материалаш, артиклш а дIа ма лой цуьнга аьтто баьлча. Цхьана агIор, дуьненан юккъаралло, тидам бар, цуо дика тIеоьцу. Шена тIехь а, ша дIахьочу некъах доккха жоьпалла а хеташ санна гира суна. Кху республикехь, бакъонашларъярхоша а, юккъаралхоша а , цунна кIезиг тидам тIебахийтина. Ян аравалийта аьлла, я кхин дерг аьлла а, реакци хилла яц цуьнан. Иза а цуо, тIеэцна ду».


Меттигерчу вахархочун Даитбеков Шемалан гIуллакх Кумторкалинскан кIоштан кхеле дIахьажийна прокуратурано, яздо Кавказ.Реалиино. Цунна бехке диллина герзашца йолчу тобанехь дакъалацар. Даитбековн адвоката Асиялов Аталава дийцина, цуьнан бехк хиларх кхачам боллуш тоьшаллаш цахиларна прокуратуре гIуллакхан материлаш юхаелла хиларх.\n"Оха кхелана хьалха а дIахьедира цунах лаьцна. Тхуна дуьхьал даккха цхьа хIума дацара прокуроран. ХIинца ши некъ бу цаьргахь. Оха вовшахтоьхначу кехаташца иза маьршаваккха веза цара, йа гIуллакх юха таллийта деза. Талламо керла бехкаш дуьхьал даха тарло", - дийцина Асияловс.\nМаршо Радионо яздира, гIаттамхойн тобанехь лаьттина ву аьлла, кхеле хIоттийначу Дагестанан Кумторкалинскан кIоштан кхело меттигерчу вахархочунна Даитбеков Шемална бархI шо хан тоьхна набахтехь даккха аьлла. Цуьнан адвокато Асиялов Аталава дийцарехь, прокуратурано итт шо дехнера цунна.


Ӏарамийш — Википеди\nӀарамийш — Ӏаьрбаша мехкаш бахале Шеман, Ӏиракъан, Эрмалойчоьнан махкахь даьхна семийн къаьмнаш.\nБиблица, Ӏарамийн да ву Семан кӀант: «Семан кӀентий: Ӏелам, Асур, Арфаксад, ЛутӀ, Ӏарам» ([[|ХӀусаман бахам. ]]10:22).\nДуьххьара хьахийна вайн эрал хьалхара III-гӀа эзарлагӀа шеран юккъехь; вайн эрал XIV шо хьалха ӀарамгӀеран кхерста тайпанаш хевшира Шеман гӀум-аренашкахь, цигара юккъера Евфрат тӀекхочура уьш; вайн эрал хьалхара XII—XI бӀешераш декъалучу заманахь баьржира ерриг Хьалхара Азехь. Цхьацца меттигашкахь (масала, Урдан эркан малхбалехьа) арамийх охьахевшина бахархой хилира.\nВайн эра долалуш Ӏарамийн мотт хилира Хьалхара Азин коьрта юкъахь лела мотт.\nӀарамийн тӀаьхьенаш лору хӀинцалера ассирийхой, хӀунда аьлча Страбона шемахой а, Ӏарамийн а грекийн цхьаьна цӀарца олу.\nХӀинца беха Ӏарамийш — коьртаниг малхбуза-шеман Ӏадатан керстанаш бу, уьш Туркойчохь, Шемахь, Израилехь еха ассирийхойн бухара тоба ю (масех бӀе стаг), дуьненахь уьш бисина 5 эзар стаг гергга.\nӀаьрбийн гӀум-аре къилбаседехьа лаьтта шуьйра аса, иза юкъаяхна КанӀанан а, Месопотамин а, яхъелла Анатолийн лаьмнийн къилба йистте кхаччалц. Оцу юккъера махко шен заманахь ладаме роль ловзийра КанӀанан а, Месопотамин а исторехь. Ханаанан иза шен рогӀехь яра, йоцучу хенан политикин сацам барехь, дозанера, юха терза нисдаран фактор. Месопотамийн пачхьалкхашна и аса яра хӀорд тӀе а, Палестине а, Мисар а воьду кевнаш. Шеман-Палестинан регионан дисина дакъа санна, оцу махкахь а, хуьлура тӀемаш а, яьржара оьздангаллаш а.\nСемигӀарах болу талорхоша, долчу тешаллашца баьхна вайн эрал хьалхарчу II-гӀачу эзар шарахь Лакхара Палестинехь, цигара тӀелетара луларчу мехкашна, географин хьолаша шайна билгала яьккхина роль ловзайора. Иштта цкъан а ца кхоьллира цхьан а масштаб йолу хӀума, кегийра паччахьаллаш йоцург, уьш чӀагӀбала буьйлабелира месопотамин ницкъ байначу муьрехь, амма тӀаьхьа, шозлагӀа тӀелетта, къарбира.\n↑ Страбон и армяне. География. 34\n↑ ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса йац; тIетовжаран newsru_co_il йоза йаздина дац\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ӏарамийш&oldid=6085754»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 28 июнь 09:07\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 28 июнь, 09:07.


Тийналлан раж кхайкхийна Шемахь\nШема -- Димашкан урамехь марха даста араваьлла кIант. Товб. 6, 2016\n72 сохьтехь махкахь тийналлан раж хIоттийна шаьш аьлла дIакхайкхийна Шеман армино. Иза доьзна ду мархийн бутт дIаберзарца. Шеман армино бинчу хаамца, герзаш деттар сацийна Асад Башаран ницкъаша Кхаарин дийнахь меттигерчу хенаца кхо сахьт даьлчхьана.\nШеман пачхьалкхан хаамийн гIирсаша бинчу хаамца, и раж лаьттар ю Товбеца-беттан 8-чу дийнахь буьйса юккъе яххалц. Цкъачунна цхьана а гIаттамхойн тобано шена хетарг ца хаийтина цу хьокъехь.\nШемахь Чиллан-беттан 27-чу дийнахь дуьйна дIакхайкхийна ду тIемаш бар сацадо аьлла. И барт бина Оьрсийчоь а, Iамерка а юкъарло лелош а йолуш. Амма цу конфликтехь дакъа лоцучу агIонаша, шайна юкъахь Оьрсийчоь а йолуш, лардеш дац дIакхайкхийна маслаIат.\nГерзаш деттар сацадо аьлла барт беш дакъалоцуш яцара "Исламан пачхьалкх" олу тоба. Герз деттар сацадо аьлла барт бинчу хьалхарчу деношкахь дикка лахделлера тIемаш бар. Амма цул тIаьхьа Шеман армино, Оьрсийчоьно гIортор еш, керлачу ницкъаца дIадолийра тIемаш бар.


Шайн бакъйолу истори йовза лаьа нохчашна\nНохчийчоьнан истори, хууш ма-хиллара, хIинца а кхоччуш теллина а, язйина а яц. Амма и кхачамбацар дIадаккхар Iалашонца къахьоьгуш бу даймохк безаш а, цунна сагатдеш а болу вайн къомах болу похьма долу историн Iилманчаш. Царах ву Малхбузерчу Европехь веха Вачагаев Майрбек а, Абумуслимов Сайд-Хьасан а.\nИсторин Iилманча Абумуслимов Сайд-Хьасан дуккха хан ю нохчийн бакъйолу истори язйеш волу. Тахана цо толлург ю Советан Iедал Нохчийчу деана хан. Кхин а юххера аьлча, ЦIоьнтарахь хилла тIом а, цуьнан бахьанаш а, цу тIамехь эгначу турпалхойн цIерш а.\nКху гергарчу хенахь хилла турпалхой бицбина бехачу вайн нахана хууш хир юй-те цу хенахь даймохк маьрша хилийта гIерташ шайн синош дIаделлачу нехан цIерш, юртахошна тахана хаьий уьш муьлуш бу бохучу хаттарна а жоп ло цо.\nВачагаев Майрбека дуьйцу ша толлучу заманах а, Малхбузерчу Европера пачхьалкхашкахь а, Гуьржийчохь а, Iамеркехь а архивашкахь нохчийн исторех лаьцна шена карийначу тептарех а лаьцна.\nНохчийн къомах болчу наха Оьрсийчоьно лелочу политикехь йитина ларш а хьахийра Вачагаев Майрбека.


Денал гойта тIемхо | Новости Магаса - БезФормата\nДенал гойта тIемхо\nДукха ха йисаяц вай мехко Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа котало яьккха 75 шу диза. ТIехьарча шерашка къаьстта а боча хет вайна мохк лорабеш, моастагIчоа духьала лаьтта нах. Вай республике уж геттара кIезига бисаб. Иштта байнарий а сий де Iемад вай. Къонача тIехьено еза лелаю гIаьрхой юхатохаш хиннача тайпан наьха, юртахой, мехкахой цIераш. Котало яьккхача денна хетаяьча «Лергйоацача полка» юкъе дакъа лоац бIаьш, эзараш болча кагирхоша. Юрташка хьалдаьд тIемай доакъашхой цIераш дIаязъяь дола сийленгаш. Бакъда хIанз а царех дуккхачар кхоачам боллаш сий даь даьннадац вай, хIана аьлча уж дикка дIабовзийтабац наха музейшка, кепайоазонга, телевиденеге, радиога гIолла. Цу тайпара кIезига вовзача бIухоех цаI хиннав Дарбазанов Ботхий Тухан. Аз моцагIа, Советски Союз йохалехь, лоацца яздаьдар цу сагах, бакъда цу хана цунна малагIа тIема совгIаташ тийннад (орденаш, медалаш) ховш дацар, цул совгIа цун сурт лаха а маганзар сона цу заман чухь. Тахан цох дола бакъдар дикагIа гучадаьннача хана, цун вахар ма хулла диззагIа довзийта таро я вай.\nТухан ваь хиннав 1931 шера ТIой-Юрта Дарбазанов Ботхийи Евлоева Сахратеи дезале. Из эггара воккхагIа а дезале хьалхара а хиннав. Бакъда цар дезале кхы ши воIи: Бийсолта, Iумар; кхо йоIи: Залобан, Золотхан, Тами – хиннай. Сийлахь-боккха тIом хьайначул тIехьагIа, 1942 шера ше дехар а даь, тIем тIа вахав из. Хетаргахьа, цу хана цунна дага хинна хургдац мел дукха халонаш, унзара моттигаш, Iазап ший бIаргаго дезаргда беррига тIом чакхбалалехь. Цун тIема дакъа артиллерена чудоагIаш хиннад, хIана аьлча командоване цунна тийннача баркал кхайкадеш йолча грамоташ тIа латтараш йоккхий топаш я. Лакхе яздаьд И. Сталина аьнна дешаш: «Артиллери – тIема Даьла». Лира тIом латте а, бIухой дог айдергдолча тайпара, дега безаме хургдолча тайпара деш хиннад тIема совгIаташ. Масала, Дарбазановна кхайкадаь хинна 14 баркал тIадолча грамоташка хьийжав со, царех хIараяр дикка Iомае ловш. Тайп-тайпара бесаш долаш я уж. Дика а йисай уж-м йо ца йовш, хетаргахьа, вай Сибре дигача а цигара цIадаьхкача а лораеш лелаяьй уж йолча дас. Ерригача грамотан керттера бос IажагIа ба, эггара лакхе Керттерча командующе сурти цун шинна оагIорахьа цIе байракхаши я. Цу кIалха яздаьд лакхе белгалдаьха артиллерех дола дешаш, даьча йоазонна шинна оагIорахьа, лохе йоккхий топаш латт. ХIара грамота тIа тайп-тайпара гойташ я уж: цхьанахьа — йоккха топ кхувса дошлой, вокхазахьа – гувнаш тIа латт уж, кхоалагIчун тIа уж гилкемашца хил сехьайоахаш латт, цхьаькханахьа – царна хьалха машаре вахар, иштта кхы дIахо а. ТIема хана кепайоазонца бувзабенна болх беш лаьрххIа нах хиннаб, из чIоаггIа лоархIаме хеташ а хиннаб вай мехка кулгалхошта а, тIема доакъошта хьалха латтача эпсарашта а.\nДарбазанов эпсара чин долаш хиннавац. МугIарера салте дIаваьлча, цунна тIехьа воагIа ефрейтор. Ботхий Тухан а хиннав ефрейтор. Вешта аьлча, даим тIем тIа латтача, эггара кхерамегIа йолча лела безача наьха дарже хиннав из. Цо ший декхар, ка аьга юха ца воалаш, денал гойташ, кхоачаш а даьд. Тахан цо мел даь тIемаш меттаоттаде, цо мукъа мел яьхача юртий, шахьарий цIераш дIаязъе таро яц вай, хIана аьлча из ше воацаш ва, цун тIема беррига никъ дIаязбаь моттиг яц. ХIаьта а цунна деннача совгIаташка гIолла довза йиш я цун тIема вахара доккха дакъа, из де а хьожаргда вай хIанз. 1942 шера тIем тIа вахавале а, 1944 шера 8 январага кхаччалца, фашисташта цо даь таIазар гойташ, цхьаккха хоам бац. Бакъда цу дийнахьа из кхаьча хиннав Украинерча Коровоград яхача городе. 11-ча артдивизе командира инарал-майора Андрей Давидович Поповича, Лакхехьарча Керттерча Командующе цIерагIа баркал кхайкадеш, даьча йоазон тIа аьннад, цу дийнахьа цар (цу даькъе Тухана а) областа центр, промышленни шахьар йола Кировоград хьаяьккхай аьнна. Из немций дикка коггIортолга хулаш йола шахьар хиннай. Боккха тIом хиннаб цига лаьттар. Вай эскара оагIорахьа цунна юкъе дакъа лоацаш 550 000 саг, 265 танк, 127 шоаш лела йоккхий топаш, 7136 йоккхий топаши миномёташи, 77 зинитни топаш, 500 самолёт хиннай. Из фашистий, чIоагIале йохаяь, арадала дезаш хиннад Къулбехьера Буг яхача хига.\nНемций оагIорахьара цу довна юкъе дакъа лоацаш хиннав 420 салте, 520 танк, 5100 йоккха топи миномёти, 500 самолёт. ХIаьта ЦIеча эскара доакъоша 1944 шера 5-16 январе мукъаяьккхай Коровоград. Цхьа хIама да укхаза са теркам тIаозаш. Дарбазановна еннача баркал оалача цу грамота тIа а дIахо дIа мел йодача хана тийннараш тIа а инарал-майора А. Поповича «кировоградец» аьнна цIи йоаккхаш хиннай вай мехкахочох. ХIана оалаш хиннад цо ефрейторах иштта? Укхаза тайп-тайпара бахьанаш хила тарлу. Хьалхара бахьан, цо Кировоград мукъаяьккхандаь; шоллагIа бахьан, шоай тIема дакъа цига латтандаь; кхоалагIа бахьан, мехкахбаьхача нахах Дарбазанов волга лочкъадар духьа. Белгалдаккха деза, беррига тIом чакхбаллалца вай мехкахо цу юкъера араваьккха цахилар.\nЦу тайпара да вайга хьакхаьчача Ботхий Тухана тIема совгIатех хьалхардар. Цигара ваьлча, тIемаш деш, 18 марте Дарбазанов ший артдивизеца Ново-Украинка яхача моттиге кхоач. Цу шахьарах а цигарча Помошная яхача цIермашена станцех а чIоагIале яь, вай эскар дIахьалха ца дохийташ, хьийзаб фашисташ. МоастагIчоа ца меттача тайпара из вохавеш, ювцаш йола моттигаш мукъайоах вай мехкахо юкъе волча цIеэскархоша. Укхаза шоллагIа баркал кхайкаду Тухана Керттерча командующе цIерагIа. Уж моттигаш мукъаяьхача хана, И. Сталина цу юкъе дакъа мел лаьцача тIема доакъошта баркал кхайкадаь хиннад, цул совгIа, Москве 124 йоккха топ 12-за кхоссийтай. Цох ха йиш я, мел боккха лоархIам болаш хиннад вай мехкарча наха уж моттигаш юха а доалаерзаяр.\nТухана еннача грамоташ тIа тIема даькъа командира увттадаьча мухьар тIара халла дийшар аз цун адрес мишта хиннад. «Полевая почта 25720» аьнна яздаьд цу тIа. Наьнага а вежарашка-йижарашка а хийла каьхат яздаь хинна хургда Дарбазановс из адрес тIадолаш, бакъда цун каьхаташ таханарча денга хьакхаьчадац. ХIаьта а цар чулоацам мишта хинна хургба яха уйла е йиш йолаш да вай. ТIой-Юртарча зIамигача сага доаккхал деш хиннад аьнна хет сона, низ болча вай эскарах а шоаш мукъайоахача моттигех а. Фуд-малад, могаш бий, салам-моаршал дIале ца оалаш-м из Iийна хургвоацилга ховш да. Цун нана, вежарий-йижарий могаш маьрша хиннаб цу хана а, вай Сибрера цIадаьхкачул тIехьагIа а. Цох лаьца кIеззига тIехьагIа дувцаргда аз.\nДарбазанов ший тIема даькъаца дIахо а дIаводаш хиннав, моастагIчоа етташ. 1944 шера 22 августе уж кхоач эшелонех хьалйиззача, царца чIоагIъяь йолча Румыне лаьттарча Яссы, Тург-Фрумос, Унгень яхача моттигашка. Цох оалаш хиннад Ясско-Кишенёвски операци. Из операци чакхъяьннай 20-29 августе. Эггара дикагIа чакхъяьккхачарех цаI лоархIаш хиннай из, цудухьа из юкъейихьа хиннай «Сталина теха итт хIама» яхача операцешта. Цига дакъа лоацаш хиннача 126 тIема даькъанна сийдола цIераш енна хиннай, 140 салтечохи командирахи Советски Союза Турпалаш баь хиннаб, ялх сагах Сийлен ордена бизза бола кавалераш хиннаб. Цига хиннача тIемашта юкъе 67130 бIухо воацаш дисад вай эскар. Царех 13 эзар совгIа вийна хиннав. ХIаьта немцийи румынийи эскарцара 135 эзар саг вийнав, 200 эзар вай эскаро кара а воалаваьв. Вешта аьлча, оалаш ма хиллара, Iел-сел хиннад цига даьллар. Инарала А. Поповича вай мехкахочоа баркал кхайкадеча хана яздаьд, лакхе хьоахаяьча моттигел совгIа, кхы а 200 нах бахаш йола моттиг мукъаяьккхай из операци йолча юкъа. Мукъаяьккхай Молдави, тIема юкъера араяьннай Румыни. Хоза гIала я Яссы тахан, цун лаьтта латт цу шерашка байнарашта хетаяь мемориал. Бакъда вай мехкахо, пхорчашта кIалха леле а, дийна хиннав. Укхаза цхьаькха а цхьа тIема совгIат лу цунна «Майрал гойтарах» йола медаль (28 август, 1944 шу).\nЦу шера 11 октябре вай мехкахо дакъа лоацаш вар Трансильване гIалаш мукъайоахача. Из юкъе волаш мукъайоаккх Клуж. Цигара Тисса яхача хин тIехваьле, из кхоач Сегад яхача Венгрерча йоккхача шахьар тIа. Цу бетта 23 дийнахьа, майра чухьедаш, цо а кхыча вай салташа а хьайоаккх Сату-Маре, Карей яха, фашисташа шоай дегаондало еш хинна гIалаш. ГIинбухера Трансильвани лораеш йола чIоагIаленаш яь хиннаяр цига гIаьрхоша. Царна хийттар чакхдаланзар, уж моттигаш дIахийца ца Iеш, еррига Трансильвани а караръялийтар цар. Шу чакхдоалаш бола декабрь бутт болалуш, Дарбазанов Мошколц яхача моттиге кхоач. Венгре тIема гIирсаш хьадеш йолча шахьарех цаI хиннай из. Цигара дIакхухьийташ хиннад немций а венгрий а эскарашта мел эша герзаш. Из а яьккхе, моастагIчун цигара бIы бохабийя, вай Будапешта тIадерз. 9-ча декабре цунна тIабода никъ боаккхача а, вай эскара тIалатар 120 километр шердеча а, 60 километр кIоаргдеча а ший дакъа юкъехьу Ботхий Тухана. Цигара Дунай яхача хи тIа а кхаьча, цу хил тIехбоалача нахаца вар гIалгIай зIамига саг. Малайкий оарц лийначох тара да из лоравеш, ший герз нийса тохаш, фашисташ гаьнабоахаш, водаш хиннав ефрейтор.\nГаргагIертадар 1945 шу, диъ шера дуне цIийх лешадеш лаьтта тIом чакхбала беза шу. Бакъда хIанзарчоа, из чакх маца баргба ховш, саг вацар. Гунахьа доацаш вай мехка качвена немце эшаргволга-м ховш дар, амма белггала маца хургда из, цох хIама оалалургдолаш саг вацар шинна оагIорахьа. Цу шера январь бетта 24-ча дийнахьа Тухан юкъе вола тIема дакъа Чехословаке кхоач. Рожнява, Йелшава яхаш йола шиъ гIала мукъайоаккх цар. Март бетта 14 дийнахьа царна хьалхашка оттаду, Грон яхача хи тIара Зволен яха шахьари цIермашиннаькъа станции вайга хургйолаш, моастагIа вохавара декхар. Кхыдараш санна массане цхьатарра дика кхоачашду вай командоване шоашка даь амар. Цигара эккхаву вай мохк а деррига дуне а шийна кIалъоттаде уйла йолаш хинна фашист. Уж моттигаш мукъаяхарах №301 йолаш дола баркал кхайкаду Дарбазановна а, цун тIема даькъа берригача бIухошта.\n1945 шера март бетта Словаке столицага Братиславага бодаш бола никъ мукъабаккха безаш бар. Бакъда, лоа доаккхаш санна, атта дацар из де. Даггара моастагIчо хьадеттача дашанна духьала латта везар. Е вала везаш е котвала везаш эттадар гIулакх. Шиъ хала декхар дар артиллеристашта хьалхашка лаьттар, цкъа-дале уж дехьабовла безаш дар Грон, Нитра яха хиш, цул тIехьагIа моастагIий хоза наьха мо чIоагIбенна багIа Комарно, Новы Замки, Шураны, Комьятице, Врабле яха шахьараш яр мукъаяха езаш. Цхьанна хIамо къар ца беш, духьаллатт герзах хьалбикъача фашисташта вай бIухой. ЧIоагIа тIом бар цар баьр. Уйла цаI мара яцар, толам дIа ца бахьийтар. Иштта яр Базоркин Идриса яздаьча «Сай» яхача дувцара\nкерттерча турпалхочун уйла а. Фашист а ца вусаш, ше дийна виса веза аьнна хетар цунна, таIазар даь, вувча ше дIакхоачаваьволлашехь. Сай а вар артиллерист, еррига батарея йохаяь, ше цхьаьккъа висача, гув тIа яьккха еттар цо йоккха топ, сакхетам чура воаккхаш човнаш йилцца. Кхыметтел лаьца набахта веллача а, ха тIа латта салте вийя, цигара вод из. Иштта нах хиннабецаре, вай эскар котдаьнна а хургдацар. Оалаш ма хиллара, бIаргаш хьатIадоахе а, духьаллатта везаш хиннад гIулакх. Царех хиннаб инарал А. Поповича хьалхле лелаяь бIухой а. Цунна тешал деш да Дарбазановна 1945 шера 30 марта кхайкадаь №318 йола баркал. Йоккха тамаш я ер-м. Из баркал кхайкадаьча шоллагIча дийнахьа — 31 марта – цхьаькха баркал кхайкаду цунна №323 йолаш. Нитра яха шахьар хьа а яьккха, Ваг яхача хин дехьабаьнна, Галанта яхача городера гитлерхой лелхабарах еннаяр из тIадола грамота.\nБотхий Тухана карагIдаьнна деналера гIулакхаш кхы а дукха да, иштта дукха да цунна кхайкадаь хинна баркалаш а. Масала, апреле цо дакъа лаьцад Малацки, Брук яхача моттигашка цIермашинникъ мукъабоаккхаш, Превидза, Бановце яха шахьараш хьайоахаш, иштта Брно (Брюн) мукъайоаккхаш а тIом баьб цо. Цу хана котало яккха ши кIира мара диса хиннадац, хIана аьлча эггара тIехьа цунна кхайкадаь баркал 1945 шера 26 апреле кхайкадаь хиннад.\nВай къам Сибрера цIадалцца, Ботхий къонгаш баьхаб Петропавловски областа Явленка яхача юрта. Цига яйзай тIемхочоа Iарчакхнаькъан Iусмана Рукъет. ХIаьта вай цIадаьхкачул тIехьагIа, 1957 шера денз уж баьхар Шолжа-ГIалан Октябрьски района Посевной оалача урам тIа. Цар хиннад виъ воIи ши йоIи: Мухарбик, Саварбик, Iаьла, Муса, Вахидат, Фатима. Къонгех цаI мара висавац, Муса карарча хана Магасе вах.\n-Дукхача балхашка дIавехаш, Iаьдало сий деш вар из, — йоах Мусас ший даьх лаьца. Бакъда цо дукха ха яьккхаяц вахаш, 1962 шера кхелхав Тухан, ший 31 шу даьннача хана. БIаргадайна тIема Iазап, Сибрен хало яхачох тара я кхийна нийсвенна хиннача Тухана дегIах. Цун ханарча нахах оал, хIанз мара саг йоалае ха яцар цун. ДIахо, ше мел ях, дезал кхебеш, ма хулла царна хIама ца эшийта гIерташ, чакхъяьлар цун фусам-нана, из балха яр Нохч-ГIалгIай хIамаш йохкара-эцара базе. 1992 шера пенсе яхаяр Iусмана Рукъет, карарча хана из а йоацаш я.\nИштта хиннаб денал долча вай мехкахочун тIема а вахара а никъ. Из доаккхал де мегаргболаш а хиннаб.\nМуфтием Ингушетии стал кадий Абдуррахман Мартазанов\nНакануне в Северной Осетии, на базе Эльхотовского многопрофильного колледжа, прошли межрегиональные состязания «Юный спасатель», «Юный пожарный».\nДавно волновавший всех вопрос «молчания» построенных в последние годы предприятий обсудили на днях на заседании правительства нашей республики.