Коьрта тидам – кхетош-кхиоран балхана тIехьажийна… — Зори Ислама\n10) Информация о COVID_19\n9) Информация о COVID_19\nКоьрта тидам – кхетош-кхиоран балхана тIехьажийна…\nХIора стаг АллахI Дала шена билгалбинначу дахаран новкъа дIаваха везаш ву. Тахана вайн махкахь, нохчийн къомана юкъахь, бусулба динехь коьртачех ду тIекхуьуш болу кегийрхой кхетош-кхиоран болх хила беззачу тIегIанехь дIабахьар. Иза шен къомах дог лозуш волчу муьлххачо а даза ца долуш гIуллакх ду.\nЖималлехь дуьйна иштта некъ схьалаьцна хиларца вевзаш ву тIекхуьуш долу чкъор, вайн къоман кхане беркате хилийтар шен дахаран коьрта декхар лоруш волу Нажи-Юьртан кIоштан дешаран урхаллин куьйгалхо Зубайраев Сайпудди. Шен юьртахь – Даттахехь хьовха, кIоштахь а дика вевзаш, дикачу агIор цIе йоккхуш, нехан дика-вонехь хуьлуш, хьанал къахоьгуш ву Сайпудди.\nСайпудди вина I962-чу шарахь Нажи-Юьртан кIоштан Даттахехь, бусулба дин дезаш а, лелош а болчу доьзалехь. Жима волуш дуьйна Кьуръан Iамийра цо. Цуьнан дас-нанас коьрта лоруш дара доьзал ламазца-мархица хилар, воккханиг воккхалица, жиманиг жималлица ларар, нехан хьашташка хьажар, ийманехь кхиор. И дерриге а схьаийцира кIанта дукха жима волуш.\nМассарна хууш дерг ду, советан Iедал долчу заманчохь бусулба дин лелор, и Iамо кхераме хилла хилар. ТIаккха а, Iедало мел новкъарлонаш еш хиллехь а, ийман, собар, хьуьнар, бусалбаналла, нохчалла лардеш, эвлаяаш безаш, цхьа устаз а лаьцна, цунна вирд доккхуш, цIенна бусулба дин таханлерачу дийне схьакхачо ницкъ кхечира вайн дайн. Иштта Делан дуьхьа къахьегна бу Сайпуддин дай, шаьш Iилма Iаморал сов, нахана дIахьехна а болуш.\n«Тахана санна паргIато яцара хIетахь бусалба дин Iамо а, хьеха а, амма и лаам болуш волчунна аьтто карабора, — дуьйцу Сайпуддис. — Вайн республикин хьалхарчу Президентан, Россин Турпалхочун Кадыров Ахьмад-Хьаьжин (Дала гIазот къобал дойла цуьнан) беркатца, иштта цуьнан кIантан НР-н Куьйгалхочун, Россин Турпалхочун Кадыров Рамзан-Хьаьжин беркатца вайн махкахь бусулба Iилма кIорггера Iамо а, довза а яккхий бакъонаш ю тахана. И Делан доккха беркат ду. ХIинца санна паргIато хилла яц цкъа а. Ерриге а ярташкахь светски дешар деша ишколаш хиларал сов, бусалба Iилма Iамо хьуьжарш ю, рузбанан а, жамIатан а маьждигаш ду. Вайн дайн и аьттонаш ца хилла.\nТхан юьртахь, вайн халкъ махках даккхале доьшуш мутаIеламаш хилла. Амма дешар цIахь Iамо бакъо яцара, я хьоьхуш берш а бацара. Лаьмнашкахула гIаш, шен аьтто бериг говрахь, къайллах Дагестанерчу Iаьнда деша воьдура. Сан деда Зубайраев Якъуб пхийтта шарахь Iаьндахь Iилма Iамийна ву. Цул тIаьхьа, Бенахь шен хьуьжар а йолуш, нахана Iилма хьоьхуш, махкахь а дика вевзаш хиллачу Тимирболатца дешна цо. Са дедеваша вара Iела цIе йолуш, эвлаяъ ву олура цунна, диканний бен цIе ца йоккхуш, вевзаш вара и дуккха а ярташкахь. Цу тайппана гIарабевлла Iеламнах хилла цу хенахь тхан юьртахь Витаев Мадаш а, Зайнал-Iаьбди-Молла, Айдамир-Молла», — дозаллица цIерш ехира Сайпуддис шайн юьртахойн-Iеламнехан.\nСайпуддис мало ца еш светски дешар Iаморехь къахьегна. Даттах-Юьртахь юккъерчу ишколехь дешна ваьлча, шен хенарчу кегийрхошца советски эскаре гIуллакх дан вахара иза. Цигара цIавирзича, I987-чу шарахь Л.Н Толстойн цIарахчу Нохчи-ГIалгIайн пачхьалкхан университетан исторически факультете деша хIоьттира иза.\nУниверситет чекхяккхина ваьлча, шен юьрта – Даттаха — юккъерчу ишколехь историн урокаш луш хьехьархочун болх бира цо. Къоначу хьехархочун кхиамаш гина, дукха хан ялале завучан болх тешийра цунах. 2003-чу шарахь Нажи-Юьртан кIоштан суьйренан ишколан директор хIоьттира. 2009-чу шарахь Сайпудди Даттахарчу юккъерчу ишколе директор хьажаво. Иза шен декхаршца дика ларош хиларан билгало яра цо куьйгалла дечу шерашкахь Даттаха-Юьртан ишкол кIоштахь хьовха, махкахь а юьйцуш хилар, цуьнан дешархоша республикин а, Ерригроссин а конкурсашкахь совгIатан меттигаш йохуш хилар.\n20I5-шарахь дуьйна Нажи-Юьртан кIоштан дешаран урхаллин куьйгалхо ву Сайпудди. Гуш ду, цуьнан ерриге а дог-ойла шен балхаца, дешархой кхеташ-кхиорна тIехьажийна ю. КIоштан ерриге а ишколашкахь хьалхарчу классашкахь дуьйна бусулба дин дуьйцуш, кхетош-кхиоран балхана тIехьажийна къаьсттина урок ю хуьлуш.\n— ХIокху дуьненчохь мел дукхаваьхча а, хIара дуьсур долуш, харцдуьне ду. Цундела кхачам болччу агIор хIора стагана ламаз Iамо, марха кхаба,Iилма Iамо, цхьа говзалла караерзо хьелаш ду вайн махкахь кхоьллина таханлерчу дийнахь. Нохчийн махкахь тахана схьагуш долу хьал, къасттина баккхийчарна гуш ду и, вайн дай даима хьегна ду. Вайн халкъан цхьана муьрехь баккхий баланаш лан дезнехь а, тахана хилларг Делан къинхетам бу. Цундела вайн хьекъал, ницкъ, доьналла мел ду тIекхуьуш йолу тIаьхье, вайн дайша санна, ийманехь, исламехь кхион гIертар ду-кх вай, Дала мукъ лахь. И ю-кх вайн коьрта Iалашо…», — элира Сайпуддис.\nШен къамелехь Сайпуддис хьахийра шен нана. Цо элира, ша миччахь нисвелча а, дахарехь шен хуьлуш болу кхиамаш – уьш шен ненан кхиамаш бу, нанас шена бинчу хьехамца вехаш ву ша, аьлла. Шен ден хьалхе нисделлера кхалхар, амма нанас, мел хала хиллехь а, уггаре хьалха, Делах тешаш, ийман-ислам долуш, шен декхар кхочушдира. Тахана кхоъ доьзалхо ву цуьнан ненан, яхь йолуш, нахана пайде болуш, къахьоьгуш.\nСайпуддис дийцира Ненан маттах лаьцна, нохчийн меттан дийнах лаьцна. Вайна ма-хаъара, ненан мотт ца хаар доккха сакхт ду. «Оьрсийн мотт, инглс мотт, иштта кхин меттанаш хаар пайдехь ду, дика а ду. Амма нохчийн меттан къаьсттина терго ян еза – и кIорггера хаар, бовзар – безар — вайна тIехь ду. Бакъду, дукха хьолахь олуш хеза нохчийн мотт дIабовш хета олий. Суна иштта ца хета. Вайна дага догIу-кх, советийн Iедал долчу заманчохь гIали юккъехь, автобусна, трамвайна тIехь нохчийн маттахь вист хилча, реза ца хуьлура оьрсий: «Говорите по русски…» — бохуш, тIе а чехаш, дуьхьал хIума ала а йиш йоцуш, хенаш яра, хуург а ца бийца гIертара. ХIинца дерг кхин хьал ду. Нохчийн мотт бовш хетта бохучо и дагадаийта деза.\nСуна вайн ненан мотт кхуьуш хета. ХIунда аьлча, тахана вайн ненан мотт мелла а цIинлуш, кхуьуш бу. Кхин хIумма а ца хилча, ярташкахь даима буьйцуш бу ненан мотт, ткъа гIалахь, муьлаххачу мероприятехь хезаш, буьйцуш берг нохчийн мотт бу. Вайн паччахьо Кадыров Рамзан-Хьаьжас къаьсттина тидам беш бу оцу балхан. Цул сов Кадыров Ахьмад-Хьажас (Дала гIазот къобал дойла цуьнан) вайна хьалха хIоттийна декхар дара цIенна нохчалла йолуш хилар, нохчийн мотт цIенна бийцар, бусулба дин лело», — боху Сайпуддис.\nКъамел дерзош Сайпуддис «Исламан зIаьнарш» газетан мах хадийра. «Иштта газет Нохчийчохь хилар пайде хета суна, хIунда аьлча цахуучарна бусулба дин довзийта аьтто болуш ду иза хилар», — элира цо.\nСайпудди самукъане къамелахо хиллера. Оцу дийнахь, гIуллакхаш дукха хиларна, вистхила хан кIезиг бен ца хилира цуьнан. Массех минотехь хиллачу къамелехь дукха хIума дийца а, довзийта а ларийра иза. Вайн махкахь Сайпудди санна шен къам дезаш, мохк безаш, цунах дог лозуш къонахий хилар Делан къинхетам бу. ДIора гена дIахьоьжуш, леха а ца оьшу масалш. ХIора а, Делан дуьхьа, вовшашка къинхетаме хьаьжча, вовшийн дог хьостуш, гIулаккхе хьовсуш, тешаме хилча, гIиллакх, оьздангалла, нохчалла шегахь гайтича, ирсе хир дара вайн дахар, цуьнан цхьа а шеко а яц.\nКъамел дIаяздинарг — Заурбеков МасIуд.\nЗорбане кечйина Бахаев Зелимхас\n← Этапы приучения ребенка к молитве (часть 2)\nМарха кхабарца долу гIиллакхаш →\nЗрит не оком, а душой\nВ Самашках строится новая мечеть\nВремена намазов 07.07.2020


Нохчийн лорах аьттехьа а тера йоцу лар\nАлександр Черкасов, Эхо Кавказа\nШи бутт а ца баьлла, ткъа дуьнено дицдича санна хетало хилларг. 2019-чу шеран Марсхьокху-беттан 23-чу дийнахь Германин коьртачу шахьарахь Берлинехь, Жима Тиргартен бешахь – Рейстагна уллехь – вийра Гуьржийчуьрчу Паьнгазара схьаваьлла нохчо Хангошвили Зеламха. Версийн георгафи шуьйрра ю – Гуьржийчоь, Москох, Одесса. Ткъа Нохчийчоь бехкехила мега боху верси ю, янне а яц аллал, кIезигчех.\nПIераскандийнахь, делкъе хиллале, рузбане ваха араваьлла Хангошвили Зеламха. ТIехьашхула вилспетахь тIевеана цунна киллер. Массийттаза белшах, коьртах тапча тоьхна. ТIьаххьара кхин цкъа а герзан лаг озийна, са доккхуш. Зулам ша динчу меттигна ах-чаккхарма юьстах, Шпрее-хин йисте вахана, шегара вилспет, тIе тата цадолуьйту гIирс хIоттийна Glock-26 тапча, коьртах юхку месаш хичу а кхийсина, хьалххе шена кечйинчу мопеда а хиина, вада воьлла киллер. Амма цо лелориг дерриг а гуш Iийначу кегийрхоша кхайкхинчу полицино лаьцна генавалале.\nДуккха а хаьа вайна зуламхочух лаьцна, вуно дукха: The Insider, Bellingcat, Der Spiegel дика хьавзира хилларг толлуш, дуьненна зорбанехула довзуьйтуш. Кехаташца – 1970 шарахь вина Соколов Вадим Сергеевич ву иза. Амма Оьрсийчоьнан бахархойн базехь вац и стаг. Виза йоккхуш яздинчу Петарбухарчу адресца а вац. Делахь а, харц деллачу паспорта тIе виза тоьхна Францин векалто. Европе веача, Полшехь, шен "болх" дIакхехьа, петар лаьцна цо. Цигахь карадеана цунна герз, цига юхаван дагахь а хилла, ша дийриг дина ваьлча. Берлине машенахь вахана иза. Гарехь, ца хилла ша цхьаъ – Хангошвили цхьамма гайтинчух тера ду цунна.\nКиллерах лаьцна массех версеш ю яьржина. Билггал нийсаниг ю олийла дац цхьаннах а. Цкъачунна и билгало яцахь а, ду кхеташ дукха хIуманаш.\nДетективаш ешна долчу вайна хаьа стаг вийча талламчашна хIун хаа оьшу: динчу зуламан битамаш, иза дан кечбина аьттонаш, цуьнан бахьана. Хьалхара шиъ довзуьйту битамаш бу дуккха а дукха.\nСтенна оьшура Хангошвили вен, къаьсттина Европехь, билггал Германехь – Оьрсийчоь цивилан дуьнененна юкъайига гIерташ хьийзачу пачхьалкхехь?\nШен 20 шо долуш Паьгазарчу Дуиси юьртара жима стаг Хангошвили Зеламха дIакхетта Ичкерин тIеман тобанех, хилла "юккъерчу могIаршкахь" баьчча. Масхадов Асланца даьккхина сурт ду цуьнан – амма дуккха а ду кхечу тIемалошна даьхна суьрташ а. Шен ког лазийча, Гуьржийчу юхавахана иза. Цул тIаьхьа, гергарчара дийцарехь, кхин ца хилла Ичкерин я цунах гарабевллачу ницкъийн декъахь , ца кхаьбна цаьрца зIенаш а. Доьзало бахарехь, Гуьржийчохь бизнес лелийна Зеламхас – моз кхехьна СаIудийн Iаьрбийчу, дечка пхьалгIа латтийна, петарш юхкуш лелла, Тбилисехь кафе схьайиллина.\nБакъду, 2008-чу шарахь, Оьрсийчоьно Гуьржийчохь "пхеа дийнан тIом" гIаттийча, хаам арабелира, Хангошвили, ах-бIе тIемало шена улле а ваьккхина, гуьржийн эскарх дIакхета, машенашкахь Цхинвалин агIор воьдуш ву, аьлла. Ткъа ца кхиина иза – чекхбаьлла тIом. Делахь а, дац иза иштта хилла я ца хилла ала цхьа а мехала тоьшалла.\nАмма кхин цхьа тоьшалла ду гергарчара деш – иза догIу мелла а тидаме эца. Зеламхин вашас Хангошвили Зураба дийцарехь, Зеламха вен арабевлла лелла Оьрсийчуьра къайлах ницкъаш, уьш гучубевлла гуьржийн низамхошна. ХангошвилигIара гIо а деш, Iорабаьхна уш, делахь а ца лецна.\nРогIера ду кхин а цхьа тоьшалла. 2008-чу шеран Стигалкъекъа-беттан 16-чохь Оьрсийчоьнан хаамийн гIирсаша яздора, гуьржашна болхбеш волу шпион, Оьрсийчоьнан вахархо, нохчо, Туркошвили Рамзан лаьцна, иза гуьржашна болхбан кечвиначаралахь ву Хангошвили Зеламха, бохуш.\n"Нохчашна лачкъа меттиг" а, нохчий бовду меттиг а Паьнгаза ю бохучух тешна йолчу Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисаша йиллина тергонехь кхобу и регион. Цигарчу бахархошлахь Хангошвили Зеламха массарел а "мехала объект" яра царна. Амма иза ведира даймахкара.\nХIинца хьовсур вай хиллачуьнга къайлахчу сервисан белхахойн бIаьргашца. Церан болх – уггаре хьалха кехаташца бу. "ГIуллакхаш". Йозанийн таппаш. Башха а дац, кехата тIехь я компьютер чохь. ХIун, муьлха информаци хилла хила еза Хангошвилин "гIуллакхехь"?\nСоветан заманара КГБ юьйцуш хилча, иза хир дара "оперативан билгалоне эцар", тIеман заманара СМЕРШ йийцахь – "филтрацин гIуллакх". Оцу тептаршна юкъайогIуш хир яра стаг хьахош мел йолу информаци. Ткъа и стаг билггал "кхераме" велахь – доьллур дара "леррина зеран гIуллакх". КхидIа айдан тарло бехктакхаман гIуллакх а.\nАла ду, "къайлахчу сервисашца болхбина хиларх" болу хаам цахуьлийла дац Хангошвилин "гIуллакхехь" – бен а дац, бакъ ду иза я харц ду.\nКхин а цхьа тидам тIебохуьйтуш йолу эпизод. 2012-чу шеран Марсхьокху-беттан 29-чу дийнахь Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло даржадо, Кахетерчу Лопота чIожахь хааелла Европера баьхкинчу нохчийн тIемалойн тоба. Бохура, цара закъалте лаьцнера меттигера бахархой, уьш мукъабохуш велла гуьржийн кхо низамхо, пхиъ лазийна, 11 нохчийн тIемало вийна.\nТIаьхьо, хIетахь Гуьржийчоьнан Кхерамзаллин кхеташонах куьйгалла дечу Таргамадзе Гивис элира, Хангошвили хилла пачхьалкхан ницкъашний, тIемалошний юкъахь зIе латтош, берта къамелаш деш. Цуьнца вара, элира, цхьа зама хьалха нохчийн тIемалошлахь лелла волу Чатаев Ахьмад а. И шиъ массийттаза воьлла бертан дийцаршна юкъа, Хангошвилис къамелдар бахьана долуш, тIемалоша дIахецна шаьш лецна гуьржийн низамхой, бохура Таргамадзес. Ткъа прессо яздора, Хангошвили контртерроран урхаллин белхахо ву – амма Таргомадзес иза бакъ дац, Хангошвили Паьнгазахь "дош лелаш стаг ву, цундела цуьнан гIоьнца аьтто балла дов дерзо", бохура.\nХIинца ойла ел аш, и хаамаш муха буьйшур бу Хангошвилин "гIуллакхехь" долчу документашна юкъа?\nАла деза, кхин нах а бара Лопотара нохчийн тIемалой пачхьалкхера арабаха гIерташ бечу белхан декъа ийзийна – Папацкори Руслан а, Махаури Тимур а (Басаев Шемалца лелла тIемало). ТIаьххьарниг гуьржийн къайлахчу ницкъашна болхбеш хиларх шеко а яцара.\n2015-чу шарахь кIелойира Зеламхина – Тбилисерчу некъа тIехь цуьнан машен сецча, герз диттира цунна. Иза лазийра, амма ша кхечира лоьрашна тIе. Оьрсийчуьра ницкъаш бу цунна чов йинарш, бохура массара а, ткъа Гуьржийчоьнна ца лиира Москох даръян, ца толлуш, дижийра хилларг.\nШена герз тоьхначул тIаьхьа Гуьржийчоь дIатесна Хангошвилис. Цхьана ханна иза Iийра Одессехь. Оцу муьрехь Одессин губернатор вара Гуьржийчоьнан президент лаьттина Саакашвили Михаил, ткъа меттигерчу полицин коьртехь вара гуьржийн полицин буьйранчин гIовс Iийна Лордкипанидзе Георгий. Лордкипанидзе вара Лопотахь 2012-чу шарахь нохчийн тIемалошна дуьхьал дIаяьхьначу операцин коьртехь, цунна цигара дуьйна вевзаш вара Махаури а, Хангошвили а. Оцу хьокъехь йолу информаци а хила еза Хангошвилех лаьцна къайлахчу сервисаша шайгахь кхобучу "гIуллакхехь". Цу тIе, Украинехьа тIемаш бен нохчий бу къайлахчу сервисаша шайн тидамехь латтош.\nСтенна? Хаам бара лелаш, Махаури вахана Одессехь Лордкипаниздена тIе 2016-чу шарахь, цул тIаьхьа ваьлла иза Украинан тIеман дакъошца цхьаьна Донбассехь лаьттачу "Ушарма Шайхан батальоне", бохуш. Цул тIаьхьа шо далале вийра Махаури – Киевна юккъехь, машен а эккхийтина.\nБуьйцучу муьрехь Хангошвили хIун лелош вара Украинехь, иза вайна хууш дац. Делахь а, цуьнца гома хила иза цигахь хилла хилар а тоаме ду иза тергалвеш Iийначу къайлахчу ницкъашна.\nТIаьххьара а Хангошвили Зеламха воьссина Германе. Юьхьанца меттигерчу кхерамзаллин белхахоша иза "махканна кхераме а лоруш", латтийна шайн тидамехь, амма 2018-чу шарахь дIаваьккхина шеконийн тептарара. Хангошвилин зудчо бахарехь, Зеламхас шена кхераме меттиг лоруш хилла Германи. Берлинерчу полицига дехна а хилла цо ша Iалашвар, амма тергал ца вина цигахь. Ша кхерама кIел вуйла а кхеташ, меттигерчу нохчашца кIезиг юкъарло лелийна Хангошвилис.\nТаханенна вайна хууш долчуьнца, Оьрсийчоьнан къайлахчу ницкъаша тидама кIел латтийна Хангошвили 2008-чу шарахь дуьйна. Иза волу меттиг хаар, схьакарор а хилла царна оьшучу информацех.\nМел ца хиллехь а Зеламха хIуманна бехке, тIех дукха нисвелла иза "хьашт доцчу хенахь хьашт доцчу меттигашкахь". Ткъа пачхьалкхо кечбечу къайлахчу ницкъашна иза ду тоаме – "стаг дIаваккхар" бу церан болх.\n"Берлинера зулам" хьахош, дац дицдойла цунах тера долу кхин дараш – 15 шо хьалха Къатарехь Яндарбиев Зеламха верна тIера схьа дозанал арахьарчу нохчашна дуьхьал дуккхаза а дина зуламаш.\nИ доллу зуламаш дага а лоцуш, "Берлинера зулам" цаьрца а дузуш, талламбан кийча дуй Германин Iедал?\nОьрсийчоьнца йолу юкъаметтигаш "йохъяла йоьллачу" кху муьрехь хир буй Германерчу политикийн "Берлинера зулам" доггах талла а, Iорадаккха а лаам? Я пачхьалкхаш вовшашна гергаяхар коьртаниг а лерина, тийна-таьIIина, ай ца деш, дижор ду хилларг?


Ассаламу Iалайкум! Шен дисин фард ламазаш, марханаш доькхуш кхабар нийса ду йа дохко ваьлла навафилшкахь сов ваьлча тоьар ду, нийса ду?\nДиссина ламазаш декхарх лаьцна дерг\nЛамаз дар бусалба динан бIогIамех шолгIа бIогIам бу. Цуьнан дозалла а, цуьнан пайданаш а, иза лардан дезаш хилар а, иза фард хиларан тешаллаш а довза аьтту бу кхузахь.\nБусалба лоруш волчу стага шена хаа а хууш дитина долу фард ламазаш доькхуш дан деза аьлла дукхах болчу Iелам-наха, хIунда аьлча царна гергахь иштта стаг керста вац, цо ламазана инкарло еш яцахь. Иза хьанафийн а, маликийн а, шафиIийн а мазхIабехь дерг ду. Хьанбалийн мазхIабера Iелам-наха, цо и ламазаш доькхуш дан ца деза аьлла, хIунда аьлча цара иза керста лору дела. Церан хIоранне а шайн тешаллаш ду, Къуръанан айаташ а, суннатера хьадисаш а. Цхьаболчу Iелам-наха кхоалгIа некъ а лаьцна цу хаттарехь, - «нагахь санна цо цкъаъа ламаз деш ца хиллехь доькхуш дан ца деза, наг-наггахь деш-дуьтуш хиллехь декха деза» - аларца.\nТкъа, цхьана агIор, АллахIана хьалха бехказло хила а, хаттам тIерабалийта а, кхерам боццуш дерг а, вукху агIор далилашца чIогIо дерг а ламазаш декха дезаш хилар ду. Уьш декха дезарал совнаха, уггар хьалха тоба дан а деза ламаз дуьтуш хиллачо, дохко вала а веза иза, Деле шена гечдар деха а деза цо.\nДиссина ламазаш декхаран некъах лаьцна аьлча… Ша хIора парз ламаз мел до, цуьнца цхьаьне шен диссина парз ламаз дича, мас ламаз тIерадаьлла хаа атта хир ду цунна, делахь а, шега декхалахь мелла а сиха декха хьажа веза.\nШен диссина ламазаш билггал мел ду ца хаахь, уггар дукхах долу терахь схьаиэца деза. Маца диссина хууш доцу ламаз доькхучу хенахь, цунна ниййат деш, иза диссина хан билгалйар важиб дац, пхеа ламазах муьлхург ду – Iуьйраниг, делкъаниг, иштта кх.дI. – билгал дича тоьар ду.\nДиссина марханаш декхарх лаьцна дерг\nЦхьана стеган, йа зудчуьнан, кхабаза парз марханаш диссинехь, цо уьш доькхуш кхаба деза тIебогIу мархин бутт тIекхачале, нагахь санна марха кхабалур долчу хьолехь велахь. Шега кхабалушшехь цо и шен диссина марханаш шолгIа мархин бутт тIекхачале доькхуш ца кхабахь къа хуьлу цунна. Шен диссина марханаш шолгIа мархин бутт тIекхаччалц тIаьхьататтар хьарам дуй хуъушехь, цхьамма – стага йа зудчо – и марханаш шолгIа мархин бутт тIекхаччалц доькхуш ца кхобуш дитахь, цкъа и шена тIехIоьттина болу мархин беттан марханаш а кхаьбна, тIаккха цул тIаьхьа доькхуш кхаба деза цо уьш, цул совнах уьш тIахьататтарна гIуда а дужу цунна тIе – хIора мархина тIера цхьацца кан (650 грамм) даар дала а деза цо мискачу нахана. Нагахь санна цо шега кхабалушшехь и марханаш доькхуш ца кхобуш масийтта мархин бутт тIекхачийтахь, хIора шарахь цхьаццозза тIекхета и гIуда.\nАмма нагахь санна цхьамма шен диссина марханаш, марха даста бакъо луш долу бахьанаш хиларна шолгIа мархин тIебале ца кхаьбнехь, цунна тIе гIуда ца дужу, и бахьанаш дIа ма-девлла доькхуш кхаьбчахьана волу иза.\nИмам Нававийс – Дала къинхетам бойла цунах – аьлла цу хьокъехь: «Нагахь санна цхьанна тIехь доькхуш кхаба дезаш рамадан беттан марханаш делахь, тIаккха цо уьш доькхуш кхабар цхьана мегаш долчу бахьанийна тIаьхьататтахь – масала цуьнан цамгар дIа ца яларна, йа иза некъахо волчура ца вáларна – мегар ду цунна уьш тIаьхьататта, и бахьанаш лаьтташ мел ду, цо масийтта шарахь тIаьхьататтахь а. Иштта, цхьана бахьанийна тIаьхьатеттинехь гIуда дала а ца деза цуьнан, цунна тIе масийтта рамадан бутт хIоьттинехь а; шен диссинарг доькхуш кхаьбчахьана волу иза, хIунда аьлча оцу бахьанашца мегаш ду рамадан беттан марханаш кхабар тIаьхьататта, ткъа уьш доькхуш кхабар тIаьхьататта магар кхин а хьалхе йолуш ду.\nТкъа нагахь санна цуьнан цхьа а баьхьана дацахь, шолгIа рамадан бутт тIекхаччалц тIаьхьататта мегар дац… муххале а, тIедогIучу шеран рамадан бутт тIебале декха деза цо уьш… Ткъа нагахь санна цо уьш декха ца доькхуш, тIебогIу рамадан бутт тIехIотталц тIаьхьататтахь – цкъа делахь къа латийна а хуьлу цо, шолгIа делахь карара мархин бутт кхаба а беза цо, цул тIаьхьа, дIабаьлла болчу рамадан беттан диссина марханаш доькхуш кхаба а деза цо, декха ца доькхуш дитинчу хIора денна тIера цхьацца кан даар гIуда а дужу цунна тIе, шолгIа рамадан бутт тIехIоттарца».\n И кхоъе агIо юьйцу Шейх ШинкъúтIийс, «Шархь Зáдил-МустакъниI» тIехь.\n «Ал-ИIлáму вал-ИхIтимáм БижамIи Фатáвá Шайхил-Ислáм Закариййá Ал-Ансóрий», 45.\n Иштта аьлла дукхах болчу Iелам-наха. Цхьаболчара уьш доькхуш кхаба ца деза аьлла, хIунда аьлча марханаш ца кхабарца цара иза керста лору дела. Доькхуш кхаба деза аьллачу хIокху заманан Iелам-нахах ву Шейх Ибн Баз, ца деза аьллачех ву Шейх Ибн Iусаймин.\n «Ал-МаджмýI Шархьул-МухIаззаб», Имам Ан-Нававий.


1. Далла тасбахь дина стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел долчо. Иза веза верг а ву‚ хьукаме верг а ву.\n2. Цуьнан ду стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла. Цо дендо‚ Цо долуьйту. Иза массо а хIумана тIехь ницIкъ кхочуш ву.\n3. Иза ву хьалхарниг а‚ тIаьхьарниг а‚ гучахь верг а‚ къайлахь верг а. Иза ву массо хIума хууш верг а.\n4. Иза ву Ша кхоьллинарг стигланаш а‚ латта а ялх дийнахь. ТIаккха Иза дIанисвелира Iарша тIехь. Цуна хаьа латта чу дуьйлург а‚ цу чуьра ара дуьйлург а‚ стиглара охьадогIург а‚ цу чу айлург а. Иза шуьца ву шу миччахьахь хилчи а. И Дела аш дийриг гуш ву.\n5. Цуьнан ду стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла. Деле дIадоьрзу гIуллакхаш.\n6. Буьйса денна чуйолуьйту Цо‚ де буьйсана чудолуьйту. Иза ву хууш верг дегнашкахь дерг.\n7. Шу теша Делах а‚ Цуьнан элчанах а‚ харжаш е /Делан новкъахь - сагIа луш…/ Оха шаьш тIаьхье хилийтинчух. Шун юкъара /Делан новкъахь/ харжаш йинарш - царна йоккха ял ю.\n8. Шуна хIун ду ца теша Делах? - Элча ма ву-й шу кхойкхуш шайн Кхиош-кхобучуьнга тешаре‚ Цо ("Ша ву-й шун Дела", олуш аш "Ву Деллара", олуш) шуьгара чIагIо ма эцна, шу муъма нах делахь.\n9. Иза ву доссош верг Шен лега билгала аяташ шу арадахархьама боданера нуре. Баккъалла а, и Дела шух дог лезаш а‚ къинхетаме а ма ву.\n10. Шуна хIун ду Делан новкъахь харж ца ян? Делан ма ду стигланийн а‚ лаьттан а ирс! Цхьатерра вац шух /Делан новкъахь/ харж йинарг толам баккхале‚ тIом бинарг /цул тIаьхьа харжаш йинарг а‚ тIом бинарг а/. Царна вуно сийлахь-йоккха ял ю тIаьхьа харж йиначарел‚ тIаьхьа тIом биначарел. /Царна/ массарна а хазниг ваIда йина Дала. Дела аш дийриг дика хууш ву.\n11. Мила ву Деле юхалург хаза декхар луш верг - Цо тIеттIа алсам доккхур ду Иза цуна‚ цуна хир ю сийлахь йолу ял а.\n12. Оцу /къемат/ дийнахь хьуна гур бу /хIай Мухьаммад/ и муъма божарий и муъма зударий шайн нур шайна хьалхахула‚ аьтту куьйган агIорхьара уьйдаш‚ /цаьрга олуш маликаша/: " Кхаъ бу шуна тахана - бошмаш шайн бухахула /хин/ татолаш лелаш долу. Цу чохь /шу/ гуттар лаьттар ду. Иза бу сийлахь-боккха толам!"\n13. Оцу дийнахь мунепикъ божарша а‚ мунепикъ зударша а эр ду тешаш хиллачаьрга: "Хьажаш тхоьга! Шун нурах нур оьцур дара Оха". Олур ду: "Духа дерза‚ лаха шайна нур!" Царна /муъма нехан а мунепикъ нехан а/ юккъехь керт хIоттор ю шена неI йолуш‚ цуьнан бухахула къинхетам болуш /муъма нах болу агIо/‚ цуьнан тIехахула Iазап долуш /мунепикъ нах болу агIо/.\n14. Цаьрга кхойкхура цара /бухахь болчара - мунепикъаша/: "Тхо шуьца дацара ткъа?" Цара эр: "ХIаъ‚ делахь а шайн догIмаш питане лаьцира аш‚ /тхуна вон хиларе/ ладуьйгIира аш‚ /Делан ваIда/ шеконе лаьцира аш‚ лаамаша Iехийра шу Делан омра /Iожалла/ далц‚ Делаца Iехийра шу Iехочо /шайтIано/.\n15. Тахана оьцур бац шуьгара мах‚ цетешаш хиллачаьргара а /оьцур бац/. Церан чугIойла - жоьжахати хир ю. Иза ю шун эла. Ма вон дIадерзар ду-кх иза!"\n16. Хан ца кхаьчна-те иман диллинчаьрна шайна дегнаш муьтIахь хилан Дела хьехорна‚ бакъдолчух доьссинчунна‚ уьш ца хилан хьалха шайга жайна доссинчарех тера? Церан-м зама яхъелира - дегнаш /къизаллица/ чIагIделира церан. Царех дукханаш песакъ ма бу.\n17. Шуна хаалаш‚ Дала латта дендо и деллачул тIаьхьа. Оха билгалдаьхна шуна аяташ‚ шу хир дац-те хьекъале.\n18. Баккъалла а, сагIа луш берш‚ божарий а‚ зударий а‚ Далла юхалург хаза декхар а делларш - Цо тIеттIа алсам дохур ду царна. Царна хир ю сийлахь ял а.\n19. Делах а‚ Цуьнан элчанех а тешнарш - уьш бу бакъберш а‚ шайн Далла гергахь шахIидаш а. Царна шайн ял а ю‚ нур а ду. Ткъа цатешнарш а‚ Тхан аяташ харцдинарш а - уьш бу жоьжахатин дай.\n20. Шуна хаалаш: дуьненан дахар - ловзар а‚ самукъадаккхар а ду‚ хазахеташ шайга хьежар ду‚ вовшашна юккъехь кураллаш яр а ду‚ хьолехь а‚ доьзалехь а вовшийн юккъехь совбийлар а ду. ДогIех тера ду /иза/: и деача /лаьттах/ йолучу хIуманаша цецбоху керстанаш. ТIаккха уьш якъало‚ хьуна го уьш можаелла‚ тIаккха хуьлу уьш кагъелла. Эхартахь нуьцIкъала Iазап ду /керстанашна/‚ Делера гечдар а‚ реза хилар а ду /муъма нахана/. Ма дац и дуьненан дахар Iехаваларан хIума бен.\n21. Сихло шайн Кхиош-кхобучуьнгара гечдаре а‚ ялсамане‚ шен шоралла стиглан а‚ лаьттан шораллех тера йолчу‚ ша кечъйина йолчу Делах а‚ Цуьнан элчанех а тешаш хиллачаьрна. И Делан дозалла ду-кх‚ Цо ло и Шена луучунна. И Дела Шегахь сов доккха дозалла долуш ву-кх.\n22. Цхьа а бохам хир ма бац лаьттахь а‚ шуьгахь шайгахь а /цамгар хиларца/ иза Оха хилийтале хьалха /Лавхьул-Махьфуз/ жайна чохь язбелла болуш бен. Баккъалла а, иза Далла атта ду -\n23. /Иза ду/ шу гIайгIане ца хилийтархьама шух дIатилинчух‚ шу даккхий ца дедийтархьама Цо шуна деллачух. Далла ца веза-кх массо кура верг а‚ ша /наха/ хеставан лууш верг а‚-\n24. Ша бIаьрмециг волуш‚ нахана а бIаьрмециг хила бохуш омра деш волу. Милла а дIаверзахь /Делан некъах/ - баккъалла а, и Дела Ша хьал долуш ву‚ хастаме а ву.\n25. Оха бахийтира Тхан элчанаш билгалонашца‚ доссира цаьрца жайна а‚ терза а нах латтархьама нийсона тIехь. Оха доссира эчиг‚ шена чохь чIогIа ницIкъ болуш‚ нахана пайданаш болуш‚ Далла хаархьама‚ мила ву Шена а‚ Шен элчанашна а гIо лоцуш верг /и Дела/ шена гуш воццушехь. Баккъалла а, и Дела нуьцIкъала ву‚ веза-воккха а ву.\n26. Оха вахийтира Нухь а‚ ИбрахIим а‚ Оха хилийтира церан зуьрретехь пайхамаралла а‚ жайна а. Царех нисвелларг а ву‚ царех дукхаберш песакъ бу-кх.\n27. ТIаккха церан ларца Оха бахийтира Тхан элчанаш. /Церан ларца/ Оха вахийтира Марьяман кIант Iиса‚ цуьнга делира Оха Инжил‚ цуьнан тIаьхьахIиттинчаьрийн дегнашкахь хилийтира Оха дог-кIедалла а‚ къинхетам а‚ монашество - иза цара шаьш кхоьллина ю‚ Оха и лелор царна тIе ца диллина‚ Дела реза хилар лахар а бен‚ иза тергал ца йина цара тергал ян ма езза. Царех иман диллинчаьрна шайн ял ели Оха. Царех дукхаберш песакъ бу-кх.\n28. ХIай иман диллинарш! Делах кхералаш‚ Цуьнан элчанах тешалаш - Цо Шен къинхетамах ши дакъа лур ду шуна‚ Цо хуьлуьйтур ду шуна нур‚ цуьнца шу лелаш‚ Цо шуна гечдийр ду. И Дела гечдийриг а ву‚ къинхетаме верг а ву.\n29. /И хоуьйту Аса шуна/ жайнан охIлана хаархьама Делан дозаллин цхьанне хIуманна тIехь шайна ницIкъ кхочурбоцийла‚ дозалла Делан карахь дуйла: Цо ло иза Шена луучунна. И Дела Шегахь доккха дозалла долуш ву-кх.


Соьлжа-ГIалахь 2017-чу шарахь полисхоша байинчийн гергарчарна компенсаци кхачийна ЕСПЧ кхело\nНохчийчуьрчу бахархойн латкъам листинчул тIаьхьа 14 600 эзар еврона тIера 66 000 эзар евре кхаччалц компенсаци царна дIаялар тIедожийна Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело (ЕСПЧ). ДIахьедарш динарш берриш а бу - 2016-чу шеран ГIуран-беттан 17-чохь ницкъхошна Соьлжа-ГIалахь тIемалойн тоба тIелеттачул тIаьхьа байинчийн гергарнаш.\nХIетахь Нохчийчоьнан Iедалхоша хаамбира, тIелеттарг ялх вара аьлла: лаца гIертачу заманчохь вийра царех виъ, важа шиъ, цаьрца хилла йоI а цхьаьна, дарбан цIийне кхачийнера.\nШолгIачу дийнахь мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана дIахаийтира шеконашца пхиъ лацарх, ткъа оццу суьйранна хааме даьккхира, лерринчу операцехь тIемалой бара аьлла, ворхI стаг верах а, виъ лацарх а.\nБеллачийн терахь а шалхадаьллера. Кадыровс чIагIдора, байинчарлахь ницкъаллин структурийн белхахой бац аьлла, ткъа ТАСС агенталло яздира, цхьа полисхо вийна хиларх. "Новая газето" дIахьедора - кхоъ ву вийнарг аьлла, ткъа "Кавказский узел" хьостано - виъ.\nТIелеттачийн гергарнаш дIалеца болийра цул тIаьхьа Нохчийчохь.\nНохчийн юкъараллин организацин белхахочо дийцира, шен цIе къайлаяхьар а доьхуш, "маса стаг лаьцнера хIетахь, маса стаг тахана а чохь латтош ву бакъоларъяран органаша, хаа аьтто бац" аьлла.\n2017-чу шеран Зазадокху-баттахь бакъоларяран "Мемориал" центро къастийра, Соьлжа-ГIалахь тийсадаларшкахь хилла бохучарех цхьа а Нохчийчоьнан ФСИН-н урхаллехь дIаязвина цахилар. Бакъоларъярхошна хетарехь, цо а тоьшалла дира уьш байина хиларан.\n2017-чу шеран аьхка "Новая газето" зорбане баьккхира журналисто Милашина Еленас бина таллам, цу тIехь цо яздора, ГIуран-баттахь тIелатар динчул тIаьхьа мел лахара а 27 стаг вийна хиларх Кадыров Ахьмадан полкан территори тIехь Дечкен-беттан 26-чу буса. Газето билгалдоккхура, байинарш хила тарло 56, ткъа верриг а лаьцна вигинарг вара ши бIе гергга аьлла. Оцу нах байарца доьзна бехкзуламан гIуллакх ца диллира.\n2019-чу шеран аьхка Нохчийчохь лецначул тIаьхьа вайначу пхеа вахархочун гергарчара арз дира ЕСПЧ кхеле. Шайн дIахьедаршкахь цара латкъамбора, гIуллакх талла дуьхьало ярна а, шайггара шайн байначийн кхолламах дерг хаа гIоьртича, шайна тийсинчу кхерамашна а.\nАдвоката Мацев Рустама бахарехь, верриг а латкъамбинчарлахь вара билгалваьккхина 15 стаг. Шайн са дадийна царех цхьаберш Оьрсийчуьра дIабахана, вуьйш - хьалха а санна, даймахкахь баха декхаре бу, цундела Европан кхело церан цIераш къайлаяьхьна.\nЕСПЧ-на къаьстина, 2017-чу шеран Дечкен-беттан 25-чу буса Соьлжа-ГIаларчу Кадыров Ахьмадан цIарахчу ПППС-н территори тIехь мел кIезиг а 27 лаьцна хилла стаг верах. Уьш бехкебеш хилла йа террорхошкахьа хиларна, йа гейш бара аьлла.\nЛачкъийна бигинчийн гергарнаш, кхеле латкъамбинарш а цхьана, меттигерчу полисхойн дакъошка дIабуьгуш хиллера, цигахь ницкъхоша "церан бисина доьзалш а хIаллакбийр бу" бохуш, кхерамаш туьйсуш, церан доьзалхой Шема дIабахана аьлла, хIиттийначу кехаташна куьйгаш яздойтуш хиллера.\nБинчу сацамтIехь иштта билгалдаьккхина ду, полисхошна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх доло ворхIозза дуьхьало йина хиларх лечкъийначийн гергарчарна.\nЕСПЧ кхело бакъ дина, адаман дахаран бакъонах а, маршонах, эвсара гIуллакх талла бакъо хиларх а лаьтта артиклаш талхийна хилар. Лечкъийначийн гергарчарна 367 000 эвро компенсаци ялар тIедожийна кхело Оьрсийчоьнна. ХIора кхеле ваьллачунна кхочур ду 14 600 эзар еврона тIера 66 000 эзар евре кхаччалц ахча.\nЛелийначу къизаллашна а, адамалла йоцчу хьелашкахь набахтехь латторна а дуьхьал 2015-чу шарера 2020-чу шаре кхаччалц Оьрсийчоьнан Iедалхошкара 3,5 миллион евро аьрзнаш чукхачийначарна дIакхачон сацамбира Европерчу адамийн бакъонашкахула йолчу кхело ГIадужу-баттахь. Оьрсийчоьнан 46 регионера кхаьчнера оцу кепара латкъамаш Европан кхелан инстанци.


Ас вуур ву хьо, ...накъост!\nСаратов-махкарчу Пугачевхь иккхинчу девно а, цигахь цул тΙаьхьа хилллачу протестан гуламаша а гойту мел дукха ю нехан вовшашка хьагΙ-гамо. Дукх хан йоццуш Оьрсийчоьнан Ιилманийн академин социологин интитуто теллина адамийн вовшашка болчу цабезаман барам – цо хаттам бинчу 78 процент наха боху, шаьш кийча ду милла а, герз диттина вен.\nВовший вен, ваа иттаннах ворхI кийча велахь, царех пхеанна и дан бахьана ло царна цабеза нах кхечу къомах хиларо. Иштта ду Ιилманийн академин социологин институто бинчу талламан жамΙ.\nСтенна лаьа Оьрсийчуьрчу адамашна шайна гонахара адамаш хΙаллакдан? Цу хаттарна жоп иштта ло социологаша. «Сан дахар, и дела денна гуш болу нах бацахьара, долчул а дика хир дара» аьлла хета дукхахболучарна. «Ас айса хийца деза сайн дахар, тΙаккха иза тодала там бу » аьлла хетарш бахархошлахь бац жимма дакъа бен.\nДаима а хиллий те оццул дукха къизалла адамашкахь боху хаттар а хΙоттадо социологаша. Терахьаша гайтарехь, Ельцинан заманахь и бале амал шеца дΙатекхош ваьхна пачхьалкхехь хΙора воьлгΙа вахархо. Ткъа тахана гонахара нах байа дог-ойла ерш кхузза сов бу.\nТΙаьххьарчу 20 шарахь нах муха хийцабелла а хоуьйту социологаша. Адамийн вовошашца дера хилар совдаьлла 79 процентна, нехан вовшех цабашар – 68 процентна. Бахархошна къинхьегам безар, доттагIашна тешаме хилар, даймохк безар, зудчун ларам бар, тΙекаралла – и син ниΙматаш шозза лагΙделла боху статисташа.\nТкъа дог-ойланца уггаре а дукха къизалла йолу нах Москох беха, кхааннах - шиъ, уггаре кΙезиг – Архангельскехь, пхеаннах – цхьаъ.\nСтенна ду хьал оццул эшна, хΙун бахьана ду сел дукха нах Дала шаьш санна кхоьллинчу адамашца гома хилар дийцаре дира Маршо Радионо психологин докторца, профессорца, дуккха а шераш адамашкара стресс, къизалла зуьйш даьхначу Китаев-Смык Ленидца. Нохчийчуьрчу шина а тΙамехь, шен дахар кхерама кΙел а латтош, нохчийн лаьмнашкахь а, Соьлж-ГΙалахь а шен талламаш дΙакхехьна ву иза.\nКитаев-Смык: «Вайн пачхьалкхерчу бахархошкахь Ιаламат боккха цабезам бу вовшашка. Дин, къам, нах беха меттиг башха а йоцуш. И агресси стеган шатайпа психологи ю, шен са лардечу дийнатан агресси. ХΙунда аьлча, дахар вай пачхьалкхехь вуно хала, гΙоьртинчу хьолехь ду. Цо адам декхаре до ша-шен Ιалашдан, оцу хΙумано, Ιалашвар а доцуш, къизалле хьо кхачавахь а. Пайда боцу чΙагΙалла ю иза. Стенна? Иза вайгахь кхиош ю. Гойтуш ду массанхьа а таро йолу нах муха беха. ХьаггΙий, цабезаммий кхуллу цо. Иза цхьаъ ду.\nШозлагΙа. Дахарехь кхане яц гуш. ХΙумма а толур ду ала сатийсам а бац нахехь. Иза шашаха нисло аьлла а ца хета суна. Иза леррина до. ХΙунда аьлча, нахана шаьш гΙорасиз хетийта, царна дуккха а цаьрга хийца а лур доцу, уьш дуьхьаллатта а лур боцу вон хΙуманаш гайта деза».\nКитаев-Смык Леонида, психолога, дуьненаюкъарчу экологин академин академика шеггара схьаэцна хадош а бац Оьрсийчуьрчу юкъараллин син могашаллин мах. Оцу кхетаме вогΙуш цо дуккха а теллина адамийн амалш, диканехь стаг хΙун ойланца, леларца веха, муьлхачу хотΙе воьрзу къоьлла, мацалла, къизалла тΙейоьжча. Иттаннаш бестселлерш-тептарш а арахецна цо шен талламаш дуьненна бовзуьйтуш.\nОьрсийчохь къизалла дебна хиларх лаьцна кхидΙа а дуьйцу цо.\nКитаев-Смык: «И къизалла кхуллу бахьанаш кхидΙа а дагар дича, Хьуо воцург цавезар дестаран коьрта принцип даима а цхьаъ ю. Divide et impera – нахана тΙехь, бекъа а бекъий, олалла де. Олаллехь берш бекъарой, уьш вовшах ца кхетийтарой атта а, бала ца хьоьгуьйтуш а аьтто ло цаьрга хьайна луъург дайта, царна къоланаш дан, уьш лоллехь кхаба. Цундела муьлххачу а Ιедало, шена шегахь тоъал ницкъ боцийла хууш хилча, даима а ша куьйгалла ден, шена долахь болу нах воввшашна дуьхьалтуьйсу.\nХΙинца пачхьалкхехь куьйгалла даран принцип тIех хΙилла долучех а яц - нахана тΙехь, бекъа а бекъий, олалла де».\nКхечу дешнашца доцца аьлча, психологин доктор, профессора Китаев-Смык Леонида боху, кхечу оьрсийн цхьаболчу социологаша боххург – кхин хилча ца маггал лакхаяьлла, йистина Оьрсийчохь нехан вовшашка йолу хьагΙ, бистина цабезам.\nТкъа дац иза хΙора денна Кремлан дахаран тΙехула кеп йовзуьйтуш телевизионаша гойтучу суьртаца догIуш. ХIаллакъхуьлуш долу халкъ а, пачхьалкх а кIелхьара яккха луучунна ойла я хΙуманаш ду социологаша а, психологаша а дуьйцурш.\nГамо, цабезам, хьагI - Оьрсичоьнан "бахам"


Некъан бохамехь хилларг Кадыровн шича вац аьлла, дIахьедина Iедалхоша\nГIуран-бутт 08, 2018\nШела кIоштан администрацин куьйгалхо Ибрагимов Турпал-Iела\nНохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн министралло цIе яьккхина, Соьлжа-ГIалахь нах бойуш хиллачу инцидентехь бехкеволчун. Шела кIоштан администрацин куьйгалхо, Кадыров Рамзанан шича Ибрагимов Турпал-Iела ца хилла иза, цуьнан маьхча ву, бехкзуламан гIуллакх а долийна цунна дуьхьал аьлла, дIахьедина министраллехь.\n"Кавказан узел" агенталло хаттам бинчу политологашна хетарехь, Iедалхойх тешам бацарана, бахархоша бехкевина Шела кIоштан хьаькам.\nМаршо Радионо яздира, социалан машанашкахь махкахоша йозанаш дитарх: "Автомобилан долахо чолхечу хьолехь дарбан цIийнехь ву. Ткъа Мерседесан" шоферна зен ца хилла. Нохчийн пачхьалкхан "Грозный" телеканалера хиллачух репортаж ларъеш ду тхо… Ишта сатуьйсу оха Кадыровс ден долчу дIахьедаре а".\nСоьлжа-ГIалахь хаьхкина йогIу Мерседес кхечу машенна тIе а тухуш, цу чохь хилла зуда а, йоI а юьйш хиллачу некъан бохамна куьйгбехкениг Шела кIоштан администрацин куьйгалхо, Кадыров Рамзанан шича Ибрагимов Турпал-Iела ву аьлла, маса Iорадаьллера республикехь. Машенан урхалла дийриг реанимацехь кхетамчу ванза ву.\nПIераскандийнахь официалехь комментарий йитина Нохчийчуьрчу чоьхьарчу гIуллакхийн урхалло, некъан бохамехь хилларг Кадыров Рамзанан шича вацара, Шела кIоштарчу администрацин куьйгалхочун Ибрагимов Турпал-Iелин маьхча ву аьлла.\nБаккъал а бух бацахь а, Iедалхошна хIост дан кийча болу нах дукха бу бахархошлахь. Бахьана лору эксперташа: шайна бакъ критика йича и тIелаца нохчийн Iедалхой дера хилар.\n"Нохчийчохь бозуш боцу хаамийн гIирсаш бац. Ткъа Iедална муьтIахь долчу хьосташа, цхьабоса хеставо мехкан куьйгалхо а, цуьнан го а. Собар кхачадо эххар а: Iедал кIордийна, йоллу дIакхачо информаци царна хастам беш хуьлу, цундела лаьа кхечу, Iедална герга доцчу хьостан информацех теша. Iедалх тешам бар ду иза", - аьлла политолога Орешкин Дмитрийс.


Нохчийн Iедалхошкахьа йолчу пабликаша социалан машанашкахь рогIера видео яржийна, мехкан куьйгалхочуьнга гечдар доьхуш. Ролика тIехь гуш ду, жимчу стага къинтIера бохуш. Хьалхо Кадыров аьшнашвеш пост хIоттийна хиллера цо.\n"Со кхеташ вац, цу дийнахь сайх хиллачух. Мелла вара со, шайтIа доьллера сох. Ас даггара доьху сайна гечдар.... Суна ца хаьа, и хIун дара... Суна хаьа, иза (Кадыров.-Редакцин билгалдаккхар.) бусулбанашна гIо а деш, къинхетаме стаг вуйла", - боху кIанта камера хьалха.\nРолик йовзуьйтуш язйинчу текстехь, постан авторша сийсазво къинтIера бохург, цара дIахьедо "Нохчийчоьнан куьйгалхочух лаьцна муьлхха а харцдерг дуьйцучунна, нохчаша таIзар дийр ду" бохуш.\nКху деношкахь Нохчийчохь полисхоша бехкаш дехира меттигерчу веа вахархочуьнгара, интернетехь оппозицин пабликашка хьежарна. "Профилактикан къамел" деш, дIаязйина видео гучуяьккхира карарчу беттан 11-чохь "ЧП-Чечня"инстаграм-пабликан агIонехь.\nСтигалкъекъа-баттахь Дагестанера схьаваьллачу 15 шо долчу кIентан дас-нанас гечдар дийхира Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнга: Москварчу Чеховехь вехачу кхиазхочо социалан машанашкахь "шайтIа" аьллера Кадыровна.\nКхин а хьалха, Пермерчу кхиазхочо видео дIаязйира Кадыров къинтIера воккхуш, ша цунна "шайтIа" аьлла, ролик яржорна.\nНохчийн инстаграм-каналаша зорбане яьккхира гечдар доьху видео.


Германехь "Боруссия-Дортмунд" футболан тоба эккхийта гIоьртина В.Сергей ву кхелехь.\nГерманехь "Боруссия-Дортмунд" футболан тоба эккхийта гIоьртинчу оьрсийчо даре дина ша зулам дина хилар. Германин низамашца цуьнан цIе йийца йиш яц. Цундела иза вуьйцуш ву В. Сергей цIарца. Оршот дийнахь кхелехь вистхуьлуш ша цхьа а вен дагахь вацара аьлла цу стага.\nОьрсийчоьнан а, Германин а махкахо волу В.Сергей бехке веш ву 28 пунктехула, шайна юкъахъ, эккхийтар а дина, адамаш дайа гIортар а долуш. И стаг, валлалц хан а тоьхна, чуволла мегаш ву.\nЗуламхо дагахь хилла футболхой а байина шена са яьккха.\nЦу Iалашонца цо план хIоттийна хилла, ша нагахь санна Боруссия клубан финансийн биржера акцеш эцахь, ткъа цул тIаьхьа цу клубан футболхошна дуьхьал террорхойн тIелатар хилахь, шайн ловзархойн кхерамазалла Iалаш ца ялуш йолчу клубан акцеш механа яйлур ю, тIаккха шен уьш йохкар-эцарна тIехь саяккха таро хир ю, аьлла.\nИза кхочуш ян оьрсийчо банкера кредит а эцна, 15 эзар "Боруссия-Дортмунд" клубан сертификат эцна хилла цо, цул тIаьхьа царах акцеш эца бакъо а йоккхуш шена. Цу сертификатех цо 78 эзар евро делла хилла, ткъа шена хир болчу пайдана мах хаждийна хилла "совдегаро" 4 миллион евро.


ТИМБУЛАТОВ Мовсар, Нохчийн меттан институтан Iилманан белхало - ГАУ «Издательский дом»\nБовза, беза хьайн мохк.\nАсламбек Шериповн ц1арах юрт\nНохчийчоьнан къилбехьа, тулгIеш идош догIучу Органна аьтту агIорчу чIожахь Iуьллуш ю, лаьмнийн хазалла – Шуьйта-кIошт. Соьлжа-гIалина 57 чаккхарма генахь ю Шуьйта. Оьздангаллин а, хьаша-да лараран а кхерч лаьттина кхузахь даима а. Комаьршаллица а, гIиллакх чIогIа леладарца а гIарабевлла бу шуотой. Шатайпа, мел чуийзарх Iебар воцуш, цIена ду кхузара хIаваъ а.\nШуьйтара, къилба-малхбалехьа 7 чаккхарма хьалавахча, гуобаьккхина лаьмнаша маракъевлина Iуьллуш ю, Шерипов Асламбекан цIарах юрт.\nЦу чуйогIуш ворхI юрт ю: Хьена-кхаьлла, ГIаттин-кхаьлла, Мус-кхаьлла, Бена, Дехьайисте, Маьрш-кхаьлла, Мусолт-эвла.\nВай цIерадахале оцу хIора юьртахь шен сельсовет хилла. Ткъа юкъара цIе – ГIаттин-кхаьлла олий йоккхуш хилла. Цул тIаьхьа и цIе Солнечное аьлла хийцина. I958-чу шарахь лаккхарчу Президиуман указца, Солнечное боху цIе дIа а яьккхина, совет-Iедал даккхаран къийсамехь баьчча хилла волу Шерипов Асламбекан цIарах цIе тиллина юьртана. Ткъа и ворхI юрт цхьаьна а тоьхна, юкъара цхьа сельсовет йиллина, царна юккъехь цхьа чаккхарма а некъ бац аьлла. Юьртан цIе иштта тиллар эрна ца нисделла. Кхузахь вина а, кхиъна а, дIавоьллина а ву Граждански тIеман турпалхо Шерипов Асламбек. ГIаттойн кешнашкахь тахана а лаьтташ ду цуьнан чурт а, цунна боьгIна хIоллам а.\nВай дохадале кхузахь кхо ишкол хилла: ГIаттин-кхаьллахь, Маьрш-кхаьллахь, Бенахь. Уьш I944-гIа шо тIекхаччалц лаьттина. Цул тIаьхьа, I958-чу шарахь юкъара цхьа ишкол йина ГIаттин-кхаьллахь. Цуьнан куьйгалхо – Давдиев IабдурРохьман Алиевич хилла. ХIетахь дуьйна тахханалц лаьтташ ю и ишкол ГIаттин-кхаьллахь.\n20I0-чу шарахь А.Шерипово юьртахь вехаш I097 стаг хилла.\nШен турпалхой ца бевзачу нахах къам хир дац олуш ду вайн. А.Шериповн юьртара схьабийлина дуккха а Iеламнах, Iилманчаш, хьехархой, дика нах. Махкахь а цIейоккхуш хиллачу Iеламнахах ву: Тимишан Якъуб, Дачин Iусман, Дачин Мохьмад и дI.кх.а. Цаьргара Iилма схьа а эцна, Нохчийчохь и даржош, шегара доккха беркат схьадолуш вара Баснакъин Iусманан кIант Хьасан. Дала декъалбойла уьш, Дала гечдойла царна.\nИштта кху юьртара ву, шен дерриге а дахар Iилманна а, хьехарна а дIаделла, нохчийн хьакъволу хьехархо Дудин Iабдул-Хьамидан кIант Султан.\nДуккха а дика нах хилла А.Шерипово юьртахь, шайн комаьршонца а, гIиллакх-оьздангаллица а гIарабевлла. Юьртахой берриш а бу иштта оьзда а, тIевеънарг лоруш а, хьаша-да везаш а. Цунна тоьшалла ду, кхуза кхаьчча хьуна карош болу синъайам а, синпаргIато а. Ур-аттала лаьмнаш а ду, хьаша-да тIелаца кечделча санна, цхьа леррина нисделла лаьтташ.\nСтела1ад №3. 2020\nСаламбек АЛИЕВ. Слово об учителе\n«Полдень в ауле»


КъинтIера ялахьа, нана... » Нийсо-Дагестан\n13.01.2021 57 0 niyso\nКъинтIера ялахьа, нана...\nНана! Мел довха, хаза, хьоме, исбаьхьа, ламанан шовда санна, ц1ена, дагна там беш, дег1ана йовхо луш, мацалла, хьогалла йицйолуьйтуш, мел ч1ог1а хиларх, лазарна г1оле еш, дуьненахь йоккху хан сел мерза хоьтуьйтуш, дуьне а, 1алам а, ялсамане а, жоьжахате а- массо а х1ума кхоьллинчу вайн Дала даздина, аларца хаздина, чулацам шорбина, массо а стагана деза кхоьллина, дешица, детица, дезачу жовх1аршца кхелина, мел деза дош ду хьо! Нана! Сан дика нана! Мел чомехь хилар-кха ахьа хьайн куьйгашца кечбина кхача! Мел чаьммаза хуьлу-кха и, кхечо и кечбича!\nНана! Мел шийла хуьлу-кха, хьо ца хилча, мел малх кхетта хиларх, х1ора дог1у де!\nМел еса хуьлу-кха, хьо ца хилча, тхо деха х1усамаш! Мел ч1ог1а оьшу хьо, дахаро човхийча, доьхна дог хьаста, хьоьх дагавала, къевллина, хьо мара а йоьллина, дуьненахь воллушехь, ялсаманин чам баккха, хьайн ховха куьйгашца айхьа хала кхиийна доьзалхо хьаста, бала байбеш, дагна синтем беш, г1айг1ано гатдинчу дагна г1оле еш!\nНана, ма эшара суна хьо х1инца а, со, д1аихначу сайн шерийн рог1алле хьаьжча, баккхийчарех ларалуш велахь а!\nБуьйсанан тийналлехь суо висча, ма дукха 1а со хьо дагалоьцуш, хьан юьхь-сибат ойланашца хьоьстуш, ахь дийцинарг, хилларг, лелларг дагаоьхуш !\nНагахь сан амалшца, леларца, сан вахарца тахана диканиг делахь, догк1еда со велахь, нахана товш дерг соьгара далахь, дукхах долчу декъана хьо ю-кха цунна бехкениг.\n-Дас аьлларг деш воцург стаг вац хьуна, к1ант, хьайн ден сий-пусар делахь, дас аьллачунна дуьхьал дош ма даладелахь! Йижаршца къинхетаме хилалалахь, лулахошца мерза хилалахь, нахаца тарлолахь, хьайн дас бечу хьехамашка дика ладуг1уш хилалахь, дахарехь хьуна оьшу дерг ду хьуна цо дуьйцурш,-бохуш, ахь соьга дина къамелаш диц ца дина хьуна ас. Да ц1ахь цахиларх, сайн жималлина хьекъал ца кхочуш, соьгара цатовш дерг даьлча, ма тоара суна, ахьа сайн дега суна д1адуьйцур ду аьлча! Хьоьга и ца дийцийта, ма хьесталора со хьуна! Ма ч1ог1а 1амавора ахьа со сайн миска да лара!\nСо хьуна санна, Дела а хуьлда хьуна реза, сан хьоме нана! Ма ийши суна сайн дахарехь ахь соьга дийцинарг, ахь суна 1амийнарг!\nСих-сиха схьаоьций, хьан суьрте хьоьжуш 1а со, хьо дагалоьцуш. Ц1ахь болчарна хууш а, ца хууш а, хьан коша т1е вог1ий, х1инца а хьоьга дагара дуьйцу ас, сайн бала хьоьга балхош, хазахетар хилла меттиг хилча, и хьоьга дуьйцуш. Хьо-м кхузахь хьо цхьаъ яц: хьол лакхахьа хьан к1ентан, сан, к1ант ву. Дуьненахь дукха ваха веана ца хилла и. Дала эхартана пайде войла и! Т1аккха хьо, юха-хьан нус, сан х1усамнана хилларг, цул сехьа-сан да, сан ваша…\nДала гечдойла шуна!\nТкъе кхоъ шо д1адаьлла хьо соьца йоцу… Х1ан-х1а, иштта ца олу ас! Хьо суна гуш йоцу: сан даг чохь-м хьо даима а ма яй!\nАхь дийцара суна, хьан ден, ненан хьо цхьаъ бен ца хилла, олий . Дийцара, вайн къам махках даьккхина, Г1ум-Ази д1адуьгуш, хьайн дех, ненах хьо къастийча, ахьа лайнарг, айхьа царна сагатдеш яьккхинчу хенах лаьцна. Царна даьккхина илли а дара хьан хьайн мукъамца олуш. Ма дукха ладег1на аса цу иллига, хьоьца цхьаьна, хьан б1аьргех оьхуш долу хиш гича, ца лалуш, со суо а воьлхуш…\nХьуна кхин ца гуш, Казахстанан аренгахь шайн 1ожалла т1еэцна, хьоьх хьоьгуш эхарта д1адирзина хьан къена да, нана.\nХ1етахь, цамгаро лаьцна, меттахь йолу хьо ц1ахь а юьсуш, со армехь волчу шарахь, хьуна сагатдина, айса яздина цхьадолу мог1анаш дагадог1у суна х1инца а. Хьуна лерина дара сан уьш. Хьуна-м со армехь вуй а ца хаийтира, ахь цаларна кхоьруш. Хьуна-м со Ростов-г1алахь доьшуш ву моттийтира оха: со армехь ца хилчхьана хьуна мегаш ма дарий!\n…Шераш д1аэхарх, суна дагадог1у\nСо вина и ц1енош, цхьа жима кор.\nЦу коре а хиъна: «Сан к1ант!»- ахь бохуш,\nХийла со хьистина, ца дууш пхьор.\nЦхьа илли дара хьан сих-сиха олуш-\nДаима сан даг чохь лаьттар ду и.\nКъанделла да-нана гур дуй-те, бохуш,\nМеллаша 1ийдалора хьан б1аьргех хи.\nХ1етахь цу дешнаша 1овжийна кийра\nХ1инца а шен чевнаш ерзаза бу.\nЦа лаьа хьо гойла сел ч1ог1а г1ийла,\nСо кхета, и хьуна хала хир ду.\nДуккха а баланаш вайн халкъо хьегна,\nМацалло, хьогалло ницкъ бина хийла.\nЦундела сел ч1ог1а 1аьткъина дагна\nЮьхь т1ехь хьан х1ора сиз, халонна дийлла.\nЦа моттара кху тайпа вовшашна гур д у,\nТкъа сан ирс дуьненахь хьайчул сов хилла.\nСан нана, хьо хилча, хьан доьзал ирсе бу.\nЦундела лаьа хьо дукха ехийла.\nХьан ц1арца ч1аг1деш, дош ду сан делла,\nДаймехкан сий лардеш, сайн са д1адала.\nАттаниг дезарна со 1ехавелла\nЦа гайта цкъа а, мел хиларх хала…\nХ1етахь кху мог1анашка ерзийнера аса хьоьх лаьцна мел йина ойла. Суна моттара цу дешнашца аса хьоьга дерриг а дийцина, айса и байт т1ехь йолу кехат хьоьга, со цкъа отпуске а веана, юха арме д1авахча, хьалхарчу дийнахь яз а дина, ц1а доуьйтучу миноташкахь.\nМа аьттехьа а ца хиллера и! Ма к1езга а, сан деган хьоьга йолчу йовхоне хьаьжча, шийла а яздина хиллера аса хьоьга и кехат!\nМаржа-я1, сан нана! Тахана, сайн доьзал хьалакхиъча, ма дарра хиъна-кха суна, ахьа тхо мел хала лелийна, мел хала кхиийна! Со вайн доьзалехь цхьайтталг1а, «лекъаш винарг» вара ма аларий ахьа. Сан кхо йиший, х1инца хьуна уллехь д1авоьллина волу сан цхьа ваший бен ца дуьсуш, важа вежарий а, йижарий а д1а а боьхкина, царах эца ца кхиина йолу марзо тхуна т1е а хьажийна, ма дезаш кхебира ахьа тхо! Кхин х1умма а ца хилча, тоьар дар-кха ахьа сан вешига а, соьга а, соьл йоккхах йолчу йишига а дешийтар! Цу халачу хенахь…\nХьо тхоьца йолуш а наггахь дехара аса хьоьга, сайгара цхьа х1ума даьлча, сайна гечдар: г1алаташ соьгара а ма дийларий. Амма тахана а, дикка хан-зама цул т1аьхьа д1аяьлча, хиллачун, леллачун ойла мел йин а, дагахьбаллам бу-кха суна, хьо тхоьха д1акъастале сайна хьо т1аьххьара а къинт1ера ца яккхарна. Валлах1и, и 1алашо сан хилча а, даго т1е ма ца дитара, со а витина, хьо эхарта йоьрзур ю бохург! Хьалха а ма ярий хьо, айхьа кхойтта шо к1елйисина меттахь доккхуш, цкъа цамгар ч1аг1луш, юха г1оле хуьлуш.\nДависа, схьаелира хьо х1инца! Ма дукха х1ума дуьйцур дара аса хьуна! Ма цхьаъ висина со, ма-луъу дагавала стаг а воцуш, сайн баланашца, сайн г1айг1анашца, сайн ойланашца…\nХьо тахана соьца яцахь а, доьху-кха аса хьоьга х1инца а: « Сан хьоме нана, ялахьа суна къинт1ера!»\n— Нана, суна дагадогIу, со жима йолуш бердах яхана. Со чIогIа лазийна карийча, хьан йоьхна хьовзар. Буьйсана со, кагбина пхьаьрс лозуш йилхича, ахь суна юххе агIор а\nМа хьегабайша ненан марзонах доьзал\nНожай-Юьртан к1оштара дуьйна, сайн мукъа де долчура, Соьлжа-Г1ала экскурсе веанера со. Массо меттехула гуо а баьккхина, цкъа ца даьллачу тайпанара самукъадаьлла,\nБ1аьстенан дийнахь, суьйренца лечкъаргех ловза дуьйладелира бераш. Дуьххьара дагар дора цара,го а бой, шена т1ехь чекхдаьлларг гуо юкъара д1аволура.Гуо чекхбаьлча цхьаъ


Хьакамо магийннарг ду нохчашна низам\nОьрсийчохь низамаш талхор могIара хилам хилла лелахь, Нохчийчохь иза къаьсттина маьттазчу суьртахь лела. Iедална Кремло магадо шена луъург халкъах дан. Масала, шен васт къоманна тIедаздинчу Кадыров Ахьмадан сурт дагорна полицино гобина латтийра деношкахь Куьршалан кIоштара БIаьчи-Юьрт.\nРагI лаьцча санна, тIаьхьий-хьалхий тергаллучу, вайнахалахь хааделла а, хIинццалц цкъа хилла а я дуьйцу хезна а доцчу, тамашеначу хиламех дуьзна ду кху тIаьхьарчу хенахь Нохчийчуьра дахар.\nИ бахьнехь гIаьттина зов-гIовгIа хIинца а йижа юьтуш а йоцуш, юха а карла а дохуш, ирчачех а ирча зулам санна, кхайкхош лаьтташ ду Курчалойхь зиярт дагор.\nЗулам дай лоруш лаьцна виъ жима стаг, зIенашца дихкина куьйгаш а долуш, муьтIахь, кортош охьатаIIийна латтар бен кхин харжам боцуш, массо кIошташкахула чекхвоккхуш ву, гуламаш а беш, наьIалташ гулдойтуш.\nIедалан яккхий хьукхмат-урхаллаш ца лерича, зиярташ новкъадаьхкина кегийрхой тIаьххьара кхачийначех ю Новр, Теркйист, Шелковск кIошташ.\nХьолах кхуьуш воцчунна адам ша-щаха гуламе кхочу мотта а тарлуш, кIезиг бахархой ца хуьлу зуламхой нажжаз бечу гуламашкахь.\nМахкахь кху муьрехь шолгIа дийцаре даьккхинарг дара БIаьчин юьртахь сурт дагор а, и бахьнехь ницкъаллин структураша кху Лахьанан- беттан 28-чу дийнахь, гоне а ерзийна, цу эвлахь зераш дар а.\nЦу хиламах лаьцна полисхойн урхалло а, я цхьана Iедалан тIегIанахь а хааме даьккхина хIумма а дац, таппашкахь дIа а буьгуш,дукха кегийрхой а, кхизахой а лебинехь а.\n«Кавказан узел» агенталло дIасабаржийначу хаамна тIе а тевжийна аьлча, забаренна а доцуш, бехкечунна тIаьхьакхиа тохабелла меттигера Iедалдай. Уьш бегашена арабевлла цахилар гойту айкхаллина диллинчу 30 миллион сом ахчано а.\nЗIенехула дIасабаржочу цу хаамехь билгалдоккхуш ду айкхваьллачьнан цIе, КъурIан тIехь дуй а бууш, хьуламехь латтор хилар.\nЦхьаболчарна хетарехь бехкечу нехан сурт дагийнарг ши-кхоъ хиллехь, цу ахачанан дукхалло гучубаха тарло и болх бинарш.\nКарарчу хенахь кхузахь кар-кара а оьцуш дийца даьккхинарг ду Гуьмсан кIоштан Ойсхар эвлара кхиъна йогIу йоI, муьлш бу ца хуучу наха лачкъийна дIайигар а, цхьа хан яьлча мукъайитар а, цул тIехь масех сахьт даьллий-даланза иза ялар а.\nИ ирча зулам динарш муьлш бу хууш дац. И меттиг нисьелла кIира хан хуьлчух тера а ду. И бехк боцу адам Iожалле кхачор, стенна делахь а официлан Iорадаьккхина кхайкхийна а дац.\nЦундела хила тарло цунах дийцар нахалахь марсадалар, жима йоI ер зIенехула цIе яьлча санна сиха дIасадаржор а.\nГуьмсан кIоштехь иккхинчу бохамах шен хьажам болчех ву Соьлжа-ГIалара хьехархо Рамруд.\nРамруд: «Оьрсийн мотт а буьйцуш, хIара юй, яций бохуш, суьртан тI е а хьоьжуш, цара дIа а йигна, маха тоьхна а ца хаьа, я наркотикаш чутиттина а ца хаьа, охьа а кхоьссина и йоI йитна,цIерачарна карийначул тIаьхьа елла.\nКхузахь массо агIор талламаш беш структураш ю, керта а оьхуш,мила ву Iаш бохуш, дIаязбеш лелаш а бу, тIаккха а ишта меттиг нисьялар, низамхоша шаьш бен кхин дойла а яц и тайпа хIума.\nКхузахь дерг Дала ша нис ца дахь нислур ду ала а хала ду. ЧIогIа гена даьлла гIуллакх. Бепиг эца туькана бер дахийта а маьрша доцчу тIедаьлла хIара гIуллаккха-м, Дала диканиг дойла-кх. ХIара Нохчийчоь охьа а йиллина,шаьш Iайша кхузахь аьлла, дIа ца водахь, сунна-м ца хаьа, хIун дан деза…»\nОйсхара эвлахь динчу зуламах дийцинчу Рамрудичух тера дог-ойла ерш дуккха а бу. Къаьсттина хала ду оцу йоьIан цIерачарна бохуш долийра шен къамел Старопромыслан кIоштерчу вахархочо Мусаев Сулимас а.\nСулим: "Кхузара юха а ца хьожуш цхьана дIаваха везар-кх..."\nСулим: «Тайнигах тера, сурт санна хаза йоI ю иза. Цу йоьIан къа хиларал сов, цIерачийн а къа ду-кх чIогIа. ХIунда аьлча и бехкениг Iедало чувоьллина воцуш, мила ву а ца хууш, бIаьрза хьийзаш хало ю –кх цаьргахь. Дала тIаьхьакхиабойла уьш.\nЦа хаьа суна-м. Кхузара юха а ца хьожуш цхьана дIаваха везар-кх. Кху тIаьхьарчу хенахь кху Нохчийчохь бIарзделла хьийзаш ду-кх адам. Кху Нохчийчохь хилла а ца Iа, ерриг Оьрсичоь олучу пачхьалкхехь а дац кхин зовкх хьоьгуш адам».\nГуьмсан кIоштехь йийна йоI бахьнехь къамеле бевлчара массара а бохург санна, вовшах дагабевллачух тера цхьабосса билгалдоккхура, махкара ладегIаме, Iаткъаме хьал а, мохк а битина мичча а цхьанха дIадахар санехь дуй те аьлла, ойла кхобуш дукха бахархой хилар а.


"ХIара – суна, хIара - юха а суна, хIара -гуттаренна а суна"\nДагестанерчу ГIизларан кIоштарчу 18 школин директорша ахчанца совгIаташ дина шаьш-шайна. Шайна тIехуларчу хьаькамашца дакъа а дина цхьаболучара.\nДешаран урхаллин администрацина ахча юха а луш\nГIизларан къоштарчу дешаран урхаллин куьйгалхочунна коррупцина дуьхьалоеш гIодан дарже хаийначу Карагаджиев Гитихьмига а, талламан комитетан векалте а арздина Победовски а, Зареченски а ярташкарчу школийн директорша Каримов Нурудина а, Лугуев Мохьмада а 2018-чу шеран гурахь.\nЦара яздора, 2017-гIа шо доьрзуш школашка ахчан совгIаташ хьийсийна, амма ГIизларан дешаран урхалло ша берашна книгаш, спортан йийбар эца йоллу, оцу ахчанах дакъа юхадаийта боху, аьлла.\nЛакхарчу хьаькамаша аьлларг кхочушдина школийн директорша. Керимов Нурудина бахарехь, цо кIоштан дешаран урхаллин куьйгалхочуьнга Абасов Iабдулхьамиде шен школе даийтинчу 650 эзар сомах юхаделла 258 эзар сом. Ткъа Лутаев Мохьмада, цо ша бахарехь, шен школе даитинчу 250 эзар соьмах проф-цхьаьнакхетараллин куьйгалхочуьнга Имартов Турсуне дIаделла 125 эзар сом.\nЮьцу факташ талла тIеэцна ГIизларан кIоштан полицино 2018-чу шеран ГIадужу-беттан 26-чу дийнахь.\nТкъа ГIуран-беттан 12-чохь полицино тергоне эцна ГIизларарчу берийн-кегийрхойн школан директора Омаров Мохьмада шайга даийтинчу 744 эзар соьмах 324 эзар сом кIоштан куьйгалхочуьнга Погорелов Александре юхаделла хилар.\nОмаров хIинца вац оцу балхахь. "Цхьа а бахьана а доцуш", белхан барт бохийна кIоштан администрацино, цуьнгара ша ахча юхаэцна яьлча. Цо ша дийцира ишта "Кавказ.Реалиига". Даржера дIаваьккхина Лугуев а.\nАхчан совгIатех хилларг толлуш ю карарчу хенахь ГIизларара Талламан комитетан урхалла.\nПолиграфехула бакъдерг гайта ца хIоьттира\nШколашна совгIатдеш деллачу ахчанашца харцо лелийнийла гучуделира Зерашдечу палатина. Шайна 2017-чу шарахь ГIизларан кIоштахь лаккхара ахчанаш кхачийначу директорийн тептарахь ву 18 стаг.\nКIоштарчу 42 школин директорех 18-нне бен стенна ца дехна ахча юхадалар? Оцу хаттарна жоп ца карийра Каримов Нурудинна.\n"Талламан комитето хоьттург изза ду. Сан дац дала жоп. Школаша беъначу пайдане хьаьжжина хила а тарло", - боху цо.\nКеримовс дийцарехь,иза а, Аббасов а цхьана левина талламчаша. Керимовс аьшпаш буьтту, аьлла Аббасовс. "Ас тIаккха полиграфехула зен деза бакъдерг, элира, амма иза реза ца хилира", - дийцира Керимовс "Кавказ.Реалиига".\nТкъа журналисто шега телефон а тоьхна, динчу хаттарна делла жоп доцца дара Аббасовн: Каримовс аьшпаш буьтту. Кхин дош ца олуш, охьатесира телефон.\n2013-чу шарахь Победовски юьртахь школин директор хIоьттина Каримов Нурадин. Гонах керт йоцуш, берашна кхача бала меттиг а йоцуш хилла школехь из а валлалц, ткъа цо тойина школа, хийцина кораш, неIарш, хIиттийна оьшу хьелаш. ГIо ца дехна Iедале, накъосташа, доттагIаша бина цунна и аьтто. Иза дерриг а дитина бала боцуш иза балхах вохийначара.\nЦкъачунна школе хьийсиначу ахчан совгIатийн хьокъехь таллам бу боьдуш. Цундела дукхахберш ца хIуьтту хетарг ала. Амма теша, дукха зама ялалале Iедалоахча дууш хьийзинчарна таIзар дийриг хиларх.


ЧIир хьаьрчича ирс дов дерриг а тайпан\nХьан гергарчо стаг вийнехь, я кхин зулам динехь, берриг а доьзало, гергарчара жоп далар дайшкара дуьйна схьадогIуш а, тахана лела торуш а ламаст ду аьлла Кадыров Рамзана прессехь. ЧIирах, лураллех юкъараллехь хетарг.\nСоветан заманахь Кавказерчу мехкашкахь, кхечу пачхьалкхашца дуьстича, кIезиг нислора вер-ваккхаран, Iотта-баккхаман хиламаш.\nДайн дийцаршка ладоьгIча, хIетахь "хьалха хьаьжна бен ког ца боккхуш, тIаьхьа хьаьжна бен дош ца олуш" къонахийн зама яра.\nУр-атталла, шен багара даьллачух а ша жоп дала декхаре вуйла хууш, ша доллу тайп-тукхманна, тIаьхьарчу тIаьхьенна бале долу дерг ца долуьйтуш, ларлуш хилла уьш.\nНагахь санна, луралла тIедужуш меттиг нислахь, Дагестанан а, Нохчийчоьнан а хIора кIоштахь кхоьллина тобанаш хилла, оцу юьртахь лоручу, дош лелачу гIеметтахIиттинчу нахах. Цара маслаIат дой, катуххий дижош хилла иккхина дов.\nIедал керчинчул тIаьхьа, юьйхира къанойн кхеташонаш а. Церан болх сацаран бахьана дацара, адамашлахь къинхетам сов а баьлла, къизаллаш лелор юкъара даларца.\nТахана а хеза, цхьаццанхьара схьа «вийна-ваьккхина» олуш. Бахьанаш кеп-кепара хуьлу: политикан хьежамаш цхьаьна цабар, дош дашера далар, тIехтохам бар, латтанаш къовсар и кх.дI.\nАмма кхи а кIезиг хеза нахалахь, «хьенеха чIирхочунна бекхам бина» олуш…\nКавказехь чIир екъар дац шираллах бухадисинарг. Амма и ламаст шо шаре дуьтуш, бIешерийн херцаршлахь дуьсуш ду.\nШирчу заманахь шен бух а болуш, кавказхошлахь лелла Iадат, мехкаш Россин империн карадахча, дайша ма аллара «гIумкийн вордана хиича, гIумкийн илла ала дезарна, мел а дита дийзира.\nОьрсийчоьнан низамаша ма хьоьхху дийзира Iен а, ваха а.\nДелахь а, нохчашлахь а, гIалгIашлахь а и дIахIоьттина даьлла чIир кхайкхоран, луралла тIелацаран Iадаташ кхачо йоллуш юкъардаха ницкъ ца тоьана я Соетан Iедалан а, я йоккхачу пачхьалкхан Оьрсийчоьнан а, я къаьмнашна тIехь репрессеш лелоро.\nХан-зама яларх тIера йолуш цахилла чIир. Бекхам беш хилла шайн стаг верах 50 я 100 шо далахь а.\nГеч ца до, нагахь санна куьйгбехкениг цхьана кхечу бахьанашца кхалхарх а.\nТIаккха луралла тIедужуш хилла, Iадатца догIуш, зуламхочун гергарчарна, хуьлийла иза ваша, вешин кIант, шича, кIентан кIант.\nДов шерашка ца долуьйтуш къастош хилла вайнаха. Шайн тIаьхьарчу тIаьхьенна гIайгIа-бала а ца беш, уьш маьрша бахийтархьама, кавказхоша сихаллехь чIир оьцуш хилла я маслаIатца дерзош.\nИмам Шемалан заманахь чIир эцарца долчу Iадатехь жимма хийцамаш бинера. ХIетахь, шайн вийначу стагна дуьхьал вен кхачориг шаьш къастош хилла вуон деанчара.\nОцу тептарехь хилла лурвоьллачун дехула болу уллера гергарнаш.\nНагахь санна, юьртахь, махкахь лоруш воцуш, нахана дош цахетачо шайн стаг вийнехь, цунна дуьхьал диканехь-вонехь а волуш, махкахь а цIе йоккхуш волу зуламхочун ваша вуьйш хилла.\nЧIир кхайкхоран дакъа оцу куьйгбехкечунна шена кхаьчна ца Iаш, юьртарчу нахана а дазлуш хилла. Цунах лаьцна шен «Лурвоьллачу стеган илли» байта тIехь Дикаев Мохьмада:\nЧIир юьртах хьаьрчича,\nВовшашна дIовш деттий,\nКарарчу беттан юьххьехь Москох Дагестанера схьаваьлла гоьваьлла спортхо, 33 шо долу Джабраилов Жабраил вийна, тапча йиттина, гал а бевлла, шаьш вен леринчуьнан метта.\nЗуламхо кхело лаьцна, дIахьош талламаш бу.\nСоьлж-ГIаларчу, Маршо Радиоца къамеле ваьллачу Умаев Аданин йоI яхана нуц хилла и вийнарг. Цундела, лаа дацара тхан цуьнга хеттарш дар. ЧIир кхайкхорах, лураллех дехха къамел хилира тхан.\nСоьга гечдалур дацара\nУмаев: «Маларх кхетта, машентIе хиина, дуьнеан синкъерам хьалха а баьккхина, тоьхна доьзалхо вийча, соьга гечдалур дацара. ЧIир йогIу цу стагна!\nХазахета герз даьккхина, куралла кхоьсина стаг вийча, и чIирана вогIу аьлла хета суна.\nХIора стага шех дуьстина, шен сих чекхадаьккхича бен хуур дац цунна, сингаттам мел бу. Доьзал веза а везаш, валарна а кхоьруш кхиош ву, цомгуш хиларна кхоьруш, мацваларна кхоьруш, хазахета цхьана стаго и вийча, оцу вийначун къа стенга даха деза, и волчуьн къа стенга даха деза...»\nХьалхо ма аллара, зуламхо жоьпе озо хан тIехтуьлуш янне а яц дайн Iадаташца.\nМасала, масех шо хьалха, Нохчийчохь меттигерчу куьгалло Динан урхаллехь кхоьллинчу маслаIатан тобано дерзийна маслаIатца 70 шарахь лаьттина шина тайпанна юккъера дов.


Нохчийчоь -- Махкарчу базарех цхьаъ, Соьлж-ГIала, 24Мар2013\nТкъа шо гергга хан яра Теркйист кIоштан ЧIуьлга-Юьртахь йоккха базар болх беш йолу. Цигахь юхкуш яра Iар-дахарехь оьшуш мел йолу хIума: тIе-кога духа а, даа-мала а, массо тайпа хьашт-дезарийн гIирс а. Хийла да велхош, хийла дена миллионашкахь зе хуьлуш, Iедалдайша масех де хан а елла и базар сихаллехь дехьаяьккхина, цигга ЧIуьлга-Юьртахь, некъ очакх болучу меттехь, цIе яьлча санна чехка, шерачу меттехь йина яьккхинчу керлачу йохка-эцаран метте.\nЦхьаболчара и дика ду боху- базара юьртана нацкъара а хир ю, федералан некъаца ваха-ван халонаш а хир яц. Цу тIе цара дийцарехь и базар хиллачу меттехь, новкъа мел йолу гIишло дIа а яьккхина, югIур йолуш ю берашна а, баккхийчарна а лерина бен-бен садоIийлаш, ткъа цхьаболчара боху цигахь керла кIоштан маьждиг догIа лоьруш ду Iедал.\nБахархошна гIоленна дехьа яьккхина базар бохург буххера дуьйна а харц до кхечара. Иза ишта хилча боху цара, и хийцамаш, кхин кIел диллина хIума а доцуш, бахархойн аьттонна, церан дуьхьа бина хилча, и базар йоьгIна, цуьнан долахо а, цигара белхой а дIа стенна баьхна, церан буйнара а яьккхина кхин дай хIиттийна, кхечеран кара дIа стенна елла базар?\nШина –кхаа шарахь,гIадал гIаддайча цхьана шарахь шайн лаамехь стенна ца битна совдегарш, луучо кху базарахь къахьега, луург дIо керлачу базара дехьавала аьлла. Уьш санна иттаннаш хеттарш ду жоьпаза дуьсуш. Доцца аьлчи нахана харжам ца битна, керла йинчу базара дехьа довларрий, я болх-некъ, бизнес охьа а тесса, юьстах довларрий бен. Шайна хиллачу бохамах а, бинчу тIеIаткъамах а дуьйцуш бу шаьш бахархой. Соьца къамел деш волчу Сидекъан йоI а, хIусамнана а хилла цу йохийначу базарахь рицкъ доккхуш.\nМа-дарра аьлча, дукхахболчу бахархоша цхьатерра кхетадо ЧIуьлга-Юьртара базар некъ очакхболучу метте дехьаяккхар. Церан Iалашо хилла боху базара долахой юьстах а баьхна, кхин нах хIиттор, базаран урхалла шайн каралацар. И тIечIагIдо меттах мел хьавинчу вахархочо. Царех ву Теркйист-кIоштан ЧIуьлга-Юьртара Рахьман а.\nДоцца аьлча ткъех шарахь лаьттина базар дIаяккхарна бахархойн реза бац бохург стенна дуьйцу, уьш хаза нехан санна оьгIазбахна бу. Уьш кхеташ а бац хуьлчух. Хьалха базар хилллачохь яккхий машенаш, кранаш, тракторш тIе а оьзна кхехкаш ду белхаш. ГIишлош йохош, отуш, има-беркат хIаллакдеш долу белхаш.\nКерла йинчу базар кертахь а дац, адам тIетаттаделла кхин заздаьккхина хьал. Цхьа наггахь хаало нах-белхой боцург, тховх лаьхьа боьллачу хIусамехь санна, тамаше тийналла яра цигахь олалла деш. ХIара йина яьккхина а йоцуш дIораниг стенна йохийна хаьттича дуьхьал кхеттачу муьлххачо а дацаре белш саттайора. Къамел дан кхин дIоггара стаг воцуш адамийн «йокъалла» яра керлачу базаран кертахь.\nДерзош аьлчи, урхаллехь болчара,бахархойн лааме хьаьжна а доцуш бинчу хийцамашна резаберш Теркйист-кIоштахь дукха бац.\nЧIуьлга-Юьртарчу базаран хан кхачийна


"Шозза пIелг тIоьхний - интернет-экстремист ву". Муха аравалало "ВКонтакте" чуьра?\nМарсхьокху-бутт 23, 2018\n"Сова" центран информаци\nVКонтакте-хь хетарг ала массанхьачул а кхераме ду\n"Интернет-экстремисташ" дукха стенна бу Къилбаседа Кавказехь?\n"Экстремистийн" могIаршка Iедало уггаре дукха кегийнах ийзабо "ВКонтакте" социалан машанера. Оцу бахьаница ша кестта хуьйцур ю кхерамзаллин политика, къевлинчу раже йохур ю шех пайдаоьцучийн агIонаш, аьлла "ВКонтакте" ресурсан дайша.\nМаршо Радионо теллира Къилбаседа Кавказехь мел кхераме я маьрша ду машанашкахь агIонаш лело.\nМоскох ю уггаре дукха "интернет-экстремисташ" баьржина меттиг – 527 стаг озийна Iедало бехктакхаме. Цунна тIаьхьа ца юьсу гонахара гIаланаш а (Москохан мохк) – 348. КхоалгIачу меттехь ю … Дагестан, мегаполисашна юьстах лаьтташехь – 332.\nЦул сов, Дагестан хьалхара ю Оьрсийчохь, набахтин биста кхачош, Iедало 2017-чу шарахь жоьпе ийзийнарш лерича – 87 дов (Москох – 78, цунна гонахарчу махкахь – 62).\nТерахьаш, статисташна тIе а тевжаш, даржийна TJournal хьостано.\nОьрсийчоьнан Бехктакхаман Кодексо шина артиклца набахте кхачабо "интернет-экстремисташ": 282-чо ("Гамо я мостагIалла гIаттор, адам сийсаздар"), 280-чо ("Нах экстремизман жигаралле кхайкхар").\nГIудане кхачош ю Административан низам талхорах кодексан ши артикл: 20.29 , 20.3. Набахте ца кхачавайталуш висинарг оцу артиклах чекхвоккху Оьрсийчуьрчу ницкъхоша.\nКхушеран ялх баттахь 762 "экстремист" лаьцна Оьрсийчохь, Iедало бахарехь. Массарел дукха уьш лецарца, Москох ца хьехийча, хьалхарчу тIегIанахь ю ГIебарта-Балкхаройчоь (25), шолгIаниг – Дагестан (23). Краснодарехь лаьцна 10 "интернет-экстремист". Черкесскехь карийна иштачех 6 стаг, Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а – пхиппа.\nВерриг а 8,5 эзар стаг ву Оьрсийчоьнан экстремистийн рееестрехь.Царех 1,5 эзар оцу декъе кхаьчна социалан машанашкахь дош аларна я сурт даржорна.\nХIоьттинчу хьоло Оьрсийчоьнан вахархо, нагахь санна иза интернетах пайда а оьцуш, нахаца парггIат юкъарлонаш лело лууш велахь, декхарево ша яздечух, олучух, интернетехула даржочух ларвала. Iедало иштачунна тоххара кечбина лела иза схьакаро а, цуьнан интернет-леткъамаш экстремизман могIара баха а оьшу "низаман" бух. ФСБ-на хIинца вуно атта карайо адамехь "экстремизм" – бахьанаш а кхуллуш, набахтешка хьежош бу нах.\nЦундела пайде хир ду интернетах а тешаш, хетарг ма-дарра дIаала марзвеллачунна социалан машанех уггаре а шайна кхерамениг муьлха бу хаа. Информацин-аналитикан "Сова" центро бахарехь, ницкъхоша экстремизмна бехке а веш, кхеле озийна кху тIаьххьарчу беттанашкахь ВКонтакте машанехь йозанаш дина 603 стаг. 14 стаг бехкевина Одноклассники чухула экстремизм яржорна. Фейсбукехь "зулам дарна" кхеле валийна 4 стаг.\nГуш ма-хиллара, тахана массо а машанашкахьчул сиха хьох "экстремист" ван тарло ВКонтакте хьо йозанаш деш, "Iедална луьйш", я и тайпа материалаш хьайн агIонтIе хIиттош велахь. Амма ахь цкъа оцу машанехь агIо хьайна схьайиллинехь, атта дац, ларвалархьама, иза дIакъовла.\nМуха дIакъовлало ВКонтакте машанера агIо?\nЧуязвала вуно атта ду, 15 секундехь, аравала – чIогIа хала. Иза го ахь Google-хула "Муха дIатаса еза ВКонтакте" аьлла хаттар дина нах мел бу теллича. И хаттар лаххара а бIе Оьрсийчуьрчу вахархочо до дийнахь. Массарел дукха Google хоттуш хуьлург ю ГIезалойчоь (бахьана – цигахь дукха нах набахте хьийсийна, "экстремизм" бехке а юьллуш).\nМуха дIатаса еза ВКонтакте агIо хьайгарчу телефонехула. Жоп: иза далуш дац.\nАмма компьютерехула валало ВКонтакте чуьра ара.\n1.Профилан жимчу суьртана (аватарна) клик е. Гучуйолу хийцамаш бан могуьйту функци.\n2. Харжа "Юкъаранаш" ("Общие") Кхузахь программо таро ло къайлах хьаьркаш (пароль), телефонан ноьмар, кхийолу билгалонаш хийца. Уггаре бухахь доьшу вай: "Хьан йиш ю хьайн агIо дIаяккха" ("Вы можете удалить свою страницу").\n3. И тIаьххьара кор ахь схьадиллича, харжало пхеа вариантах цхьаъ:\nКхин агIо ю сан;\nВКонтакте-но тIех дукха хан дIайоккху сан;\nВКонтакте чохь тIех дукха ю суна товш йоцу материалаш;\nСайна кхерамзалла яц аьлла хета суна;\nСан агIо кIезиг тергалйо наха;\nХоржу вай "Кхин бахьана", цо схьаделлачу корачу яздо "Оьрсийчоьнан бехктакхаман кодексан 282-гIа артикл. Ца лаьа репост бахьанехь набахте кхача".\nТIаьххьара а магадо хьуна администраторе кехат яздан, "доттагIашка дийца", иштта – "АгIо дIаяккха" а.\nЧекхделин? ХIан-хIа, ца дели.\nЦхьа хан яллалц, дохковаьллехь, йиш ю хьан агIо юхасхьаелла. Цхьа хан оьшу Вконтакте чуьра хьан бух берриг а дIабан. Оцу ханна ФСБ-на я ГРУ-на йовза торуш еха ВКонтакте-н серверашкахь хьох йолу информаци.


Украинех йозуш йоцу пачхьалкх хилла 28 шо кхачар даздина Киевехь\nУкраина, Киев, Крещатик урам.\nУкраина йозуш йоцу пачхьалкх хиллачу денна хьажийна мероприятеш хилла Киевехь. ГIалин юккъехь Крещатик урамехь "Сийнан марш" дIаяьхьна, тIеман техника дакъалоуш а йоцуш. Ткъа Донбассехь тIемаш бинчу наха дIаяьхьна альтернативан "Мохк ларбархойн марш".\nШен вистхиларехь президенто Зеленский Владимира багарбира йоцуш йоцуш йолчу шерашкахь Украинехь хилла кхиамаш. Цо юьстина Украина ненаца, ткъа ГIирма а, Донбасс а цуьнан бераш ду аьлла цо, лулахочо дIадаьхна долу.\nЗеленскийн къамелехь дацара "агрессор" а, "Оьрсийчоь" а дешнаш, билгалдоккху Маршо Радион корреспонденто. Церемонехь дакъалоцуш бара Украинин хилла президенташ Кравчук Леонид а, Кучма Леонид а, Ющенко Виктор а. Зеленскина харжамашкахь эшна хилла президент Порошенко Пётр ца веанера "Сийнан марше".\nУкраина йозуш йоцу пачхьалкх хилла 1991-чу шарахь Марсхьокху-беттан 24-хь. Цу дийнахь 28 шо хьалха УССР Лаккхарчу Кхеташоно сацам бира дIакъаста Советан пачхьалкхах.\nТкъа цул цхьа шо хьалха, 1990-чу шарахь Товбеца-беттан 6-хь, Украинехь тIеийцира маршонан Деклараци. Цундела дуккха а Украинин махкахой тешна бу шайн пачхьалкх йозуш йоцуш йолу 29 шо кхаьчна бохучух.


Собар кхачийна гIалгIай митингашка арабевлла\nХIокху шина дийнахь ХIирийн махкана юккъехь йолчу Пригородни кIоштерчу гIалгIайн бахархоша митинг дIаяхьнера, шайн дIалаьцна волу ши юьртхо полицера схьавоьхуш. Орцах ваьлла вахана волу, кхин цхьа юккъаралхо а дIалаьцна муьлша бу ца хуучу герзахоша.\nДикка хан яра гIалгIайн юккъаралла иштта меттахъяланза. Бахьанаш дацара бохург дац иза. ТIаьххьарчу хенахь, лачкъийна, вийна-ваьккхина стаг вацара бехке боцучарех, амма, ши де хьалха Пригородни кIоштехь, хиллачо, дицделлачаьрна карладаьккхина, махкахь муха хьал ду.\nМаьрша бахархойн хьокъехь йолу харцо ца лайна митинге арабоьвлера оцу кIоштера нах. Шина дийнахь, «Кавказ» цIе лелочу федерала некъ тIехь митинг дIаяхьира цара. Iалашо- бехк-бахьан доцуш дIалаьцна волу шай ши юьртхо Гуражев Алисхан а, Баркинхоев Мустафа а мокъваккхар. И шиъ дIалаьцнера хIирийн полисхоша, наха бахарехь цхьа а бахьана а доцуш. Дуьйцу оцу акцехь дакълаьцначу юккъаралхочо Абадиев Мусас.\nАбадиев Муса: ««Новый» олуш йолу юьрт ю иза. мухIажаршг бу цигахь бехаш. ГIалгIайн ши жима стаг дIавигна цигара хIирийша. Лулахой а ца кхайкхина и шиъ дIавуьгуш теш хила. Уьш шайца схьабахкийна хилла цара. Низамаш а дохош, церан цIахь талламаш а бина, чуьра цхьацца хIуманаш дIа а яьхьна.\nНаркотикаш, цхьацца хIумана\nАбадиев Муса, блоггер\nш карийна боху. И хIума хилле, цхьанни ваша иштта дIа а вигина, вайна дIаваьлла ву цхьаннен ваша-Баркинхоев Iела. Бузуртанов Ахьмад цIе йолчу тренеран накъост хилла иза».\nВидеокийсак ю оцу митингера гIараьяккхиниа. Цу тIехь гуш ду, митинге веъанчу, кхечу юккъаралхочо Султыгов Сераждис деш долу къамел. Нахана юккъера цуьнга цхьаммо олу: айхь дуьйцург вуо дIяздойту ахь ваша. Цхьа хIума хууш санна. Сийсара буьйсана Султыгов а дIалаьцна муьлаш бу ца хуучу наха.\nАбадиев Муса: «Буьйсана итт сахь даьлча, оха дIа цIа вигира Сиражди. 11 сахь доллуш, ламаз а дина дIавижина хилла иза. Ковнаш доха а дина, туьтмIаьжгеш а йоьхна Iедал чудаьлла цунна. Паспорт а дIадаьхьана цуьнан, телефонаш а дIаяхьан. Хьан вигина а, мичахь ву а хууш дац. Иза лохуш ду тхо».\nШайна тIехь лелочу харцонна доьхьал бахархойн митинг дIасалаьлина полицино. Цхьаболчарна гIуданаш а тоьхна. Нах арабовлар коьрта бахьан и ши кIант а дацара бохуш, кхиин дIа а дуьйцу Абадиев Мусас.\nАбадиев Муса: «Селхана митинге гулбелла нах, леррина оцу цхьана бахьанна баьхкина бацара. Иза, собар а кхачийна хIума дара. ХIоранне шен-шен бала бара. Оцу шина кIентана наха, дIагIо баьхча а, шай гIуллакхан даьхкина шаьш олура. Тхан а дIабигна дуккха а бохура цара. Цхьанна а агIора, кхерамазалла йолуш бац уьш. ХIирийн Iедал ма дай, царна и хIумш лелош дерг. Царна гIо дай,тIехIотта а гIалгIайн Iедал а дац».\nМайски оьвлара дIавигина волу ши кIант мичча чохь валлаш ву хууш ду, амма, тахана а, са ца гуш волу Султыгов Сираждийн кхоллам муха хилла, я иза дIавигнарш муьлша бу хууш дац.\nИ хIума хилла Iаш дац, юккъаралла сингаттамехь латтийна. Селхана, гIалгIайн цхьана блоггеро шен сайт тIехь хаам баржийна, махкахь воьвзуш волу бакъонашларъярхо Муцольгов Мохьмад вен мегаш ву аьлла. Шега, тешамечу хьостано, бахарехь, оцу гIуллакхан махка еана ю къайлахьчу сервисан леррина тоба.\nГIалгIайн юкъараллхо Муцольгов Мохьмад\nШега Муцольгов Мохьмаде телефон дIа ца кхийтира, цунна хIун хета цуьнах лаьцна аьлла хата, амма, цуо шен блог чохь язйина, таханалерачу дийнахь стаг вен регионехь леррина тоба оьшуш яц аьлла. Iожалла а, кхин мел долу хIума санна Делера долун дела, шен дахарехь а, ша дIалелочу бакъонашларъярхойн некъан амалш хийца дагахь вац ша аьлла дIахьедар дина гIалгIайн бакъонашларъярхочо.\nКхузахь дагадаийтиа деза, Муцольгован тIехь кехарм бу аьлла хаам гIарабьккхинчу блогеро бина цхьаболу хаамаш, бакъ хиллийла. Масла, дукха хан йоцуш, цуо хаам бинера, Карабулак гIалара полицийн куьйгалхо балхара дIавоккхура ву аьлла. Бахьанаш а дацара, амма, цуо и яздинчулла тIаьхьа дукха хан ялле иза вуохийра оцу даржера.


18 шарана чувоьллинчо оьрсийн набахтера тоьхна телефон...\nТовбеца-бутт 13, 2012\nНабахтехь волчуьн юкъара сурт\nIимран: Сан цIе Iимран ю, 2004-чу шарахь лаца а лаьцна чувоьллина ву. ГIалахь Лаккхарчу Кхелехь хан а тоьхна. Со чохь воллуш волу 8 шо хан кхочу (кеста). Дан хIума доцуш, чIогIа кIел висина цо хIокху сайн хьолаца. КIелвисина бохург хIун ду, (суна) тоьхна йолу хан а, сайца лелош йолу харцо а - цу хIуманаша кIелвитина со.\nIимран: Служба безопасности (Кхерамазаллин сервис) олуш яра вай цIахь, цара тешнабехк бина, кертал араваьлча тIе а кхетта, машенашна чу а тоьхна, дIаваьхьнера со. I0 дийнахь-бусий волу меттиг ца хууш латтийра со - етташ а, ницкъ беш а. Цул тIаьхьа, цIерачара, цхьа Делан къинхетам а хилла, орца а даьккхина, со карор бахьана долуш, вен ца вуьйш, къайла ца воккхуш, дийна висина.\nПрокуратуре дIавелира со, бехк-такхаман гIуллакх а долийна. Аса боккха тIом бина, къахьа де дина, аса гIазакхашна чIогIа дукха зе дина аьлла, чувоьллира со. Со чуволлар бахьана... Лакхарчу Кхело йина харцо.. и яра суна йийца лууш ерг. Харцо хIун яра хьуна аьлчи, цара боху, хьуна кхайкхийначу бехканна тIехь яздина ду - Абубакаров бохуш цхьа кхелахо ву цигахь, цуо кхел йина суна, аса "Мангал беттан хьалхарчу деношкахь оьккхуьйтург а эцна, гIазакхашна буха а йиллина, эккхийтина. Мангал беттан хьалхарчу деношкахь аса схьаэцна боху и оьккхург, юха Стигалкъекъа беттан I2-чу дийнахь эккхийтина" аьлла. Хан туьйхира суна. Аса боху: "Аша хIун дуьйцу? Шу лортIехь дуй?" боху аса. И хIума тергал деш а, ладугIуш а стаг вац.\nIимран: Суна уггар халахеташ дерг хIун ду, Нохчийчохь бу бохуш болу хьаькамаша охьа а ховший къамел до, "шаьш тIом дIабаьккхина, къаьхьа де дина шаьш. Баккхий толамаш баьхна шаьш" бохуш, къамелаш деш Iаш бу уьш.\nЦу наной цара дохош долу дегнашший, царна цара бохьуш болу баланашший...\nЭзарнашкахь чубоьхкина нах, чохь хенаш токхуш а бу. Харцо ю. Цу нахана тIера (яккхий) хенаш дIаяьхна а, гIуллакхаш юхаталлийтина а, кхин дерг дина а, хIума деш бац уьш. Тергал деш дац (тхо). I5-20 шераш кхайкхийна оьрсийн набахтешка дIахьовсийна нохчий, иза тергал деш а дац. Аса ойла йо, Везан Дела, оцу нехан бусулба дегнаш да мукъа а дуй те, олий. Уьш бинчу наноша, дегнаш а долуш ца бина те уьш? Ойла йо цу хIуманна. Делахь, оццул яккхий хенаш кхайкхийна... цхьа нийсо, бакъо... цхьаъ хир дацара те олий, сатуьйсу. Амма...\nНабахтера тоьхна телефон...


9 шо ду Нальчикера гIаттам луьсту\nГIадужу-бутт 13, 2014\nНальчикера гIаттамхой кхелехь\nКху деношкахь ГIебарта-Балкхарачоьнан шахьарахь Нальчикехь хIоьттира шина кепара гулам. Хьалхарчу гуламехь дагалийцира ницкъаллин структурашкара 2005-чу шарахь иккхинчу гIаттамехь байина белхахой, ткъа шозлагIчу гуламехь лаьттара цу гIаттамехь беллачу а, бехкебеш дIалецначу а кегийрхойн гергарнаш.\nГIадужу беттан 13-гIа де ГIебарта-Балкхарачоьнан дегалазаман, цкъа а дицлур доцчу дийнан терахь ду. Цу дийнахь герз кара а эцна, Iедалан ницкъашна шайн резабацар гайтира бусулба наха. ГIатамхойн могIарехь вара мел лахара а 250 стаг. Шина дийнахь лаьттинчу тIематасадаларшкахь вийна 35 ницкъаллин структурийн белхахо, иштта 15 стаг кхелхира маьршачу нахах а. Лазийнарш бара 200 стаге кхоччуш. Ткъа гIаттамхойн могIарера цу къовсамехь кхелхира 96.\nГIаттамна кечамбинарг а, цуьнан коьртехь хилларг а ша вара элира оцу деношкахь Нохчийчуьрчу тIеман баьччас Басаев Шемала, ткъа нахана хьалхаваьлларг ша вуйла хаийтира ГIебарт-Балкхарачуьрчу бусулбанийн джамаIатан куьйгалхочо Астемиров Анзора а, цуьнан накъосто Горчханов Илеса а.\nГIаттамхошна дуьхьал гIаттийна дов листа лерина Нальчикехь сихонца йина дIахIоттийра Лакхарчу кхелан керла гIишло - ширачу гIишлочу тарван аьтту бацара оцу девне валийна волу 58 стаг.\nАмма тахханалц а, нах бехке хиларан тоьшалла а дина, кхел кхайкхина яц царна. Маршо Радионо къамел дира Нальчикан яхархочуьнца Набитова Римица. Официало дийцарехь, цуьнан ши кIант гIаттамхойн могIаршкахь кхелхина.\nНабитова: "ГIадужу бетан 13-гIа де сан дагна лан хала а, деза а де ду. Шен доьзал кхалхар- хир дац дена-нанна цул доьхна, дегаIийжаме де. Дешнашца дийцалур а дац. Цхьаьна а нене ма кхочийла ишта шийла кхаъ. Ас денна ойла йо хиллачух. Мел ойланаш ярх, ца кхуьу со дуьхье: хIунда нисделла ишта? Мила ву бехке? ХIунда ца йира тхан бераша шайн дайн-нанойн ойла? ХIун хила деза тхан бераш оццул къизчу новкъа бовла? ХIун Iедал хила деза уьш оцу новкъа баьхнарг? Цхьа а вац царна саготта, бехке белахь а, я бацахь арахеца а. Цхьаммо а тIецалоцу и декхар шена".\nТергамчаша дийцарехь, Оьрсийчоь кхоллаелчхьана, оццул деха бехкебийраш тIеховшош гIант хилла а дац. 58-ннан могIарехь виъ бен вац герзаца лаьцна, оцу гIаттаман билггал декъашхо лара тарлуш, амма адвокаташа а, кегийрхойн гергарчара а дийцарехь, массарна а тIехь ницкъбина Iедало, бехк тIебожо гIерташ.\nНицкъбар гойтуш дуккхаъчу журналисташа зорбе даьхнера церан сурташ.\nЛецнарш бехке хилар тIечIагIдан тоьшаллаш дац кхелан карахь. Тешаша а бакъ ца до и нах бехке хилар. Цундела тахана бакъо ю шайн, боху гергарчара, Iедале шайн нахах майрра жоп деха.\n56 стагана тIехь ен кхел бахьанехь (шиъ кхелхина набахтичохь), тIаьххьарчу исс шарахь Iедало низамца догIуш доцчу хьелашца ницкъ латтабо чохьлатточарна тIехь.\nМассо кепара бакъо толийтархьама, бехкебечара бахьанаш леладора. Масала, 2011-чу шарахь цара цхьабоса мацалла кхайкхийра. Могушверг массо а юхаваьллера юучух. Набахтин куьйгалхоша шайна тIехь ен гIело ца лалуш, хийла латтийна протесташ - хедадора куьгийн пхенаш, тайнашца дIатоьгура шайн батош.\nШайна тIехь ен гIело мел ялхаярх а, тергоне ца оьцу суьдхоша, ца хезаш, тосий дуьту аьрзнаш, боху дукха хан ю тутмакхаша.\n9 шо ду дов толлу а, кхел йоьду а. Кийча дуй-те Iедал тахана мукъане а кхел кхайкхон? Цунах хуург дийцар дийхира Маршо Радионо Нальчикерчу Мокаев Арсене. Шен вешина орцахваьлла хьийза иза кху массо а шерашкахь.\nМокаев: "Кхин хIара ду аьлла, схьаолуш хIума а дац. Юха а довхаттар дIатеттина. Тахана сан нана ваша гуон яхана набахте, тIаьххьара къамел а ненан хилла адвокатаца. Схьагарехь, шайна а ца хаьа царна хIун аьлла жоп лур тхуна, хIун кхуллур дара хIинца. Кхел листар кхин а дIадахдина".\nМаршо Радиоцо къамел динчу нахана хетарехь, 58 -ннан кхел еш схьабогIу суьдхой кху исс шарахь кхиина, шайгара дуккха а гIалаташ дийлийта. Цундела бехкебечийн гергарчара боху, оцу кхелах бусулба нахана тIехь гIелоен инструмент йина Iедало. Ерриг Оьрсийчохь а цецйоккхуш дов ду Нальчикехь луьстуш дерг. Амма хууш дац, дов чекх маца доьрзур ду, хIун къинойш тIехьерчор ду гIаттамхошна.\n9 шарна яхъелла кхел


Реалити-шоун финалхо - Кадыровн гIоьнча\nНохчийчоьнан куьйгалхочунна экономикехула гIоьнча лохуш ю ерриг Оьрсийчоь шен Россия-I телеканалехула.\nМасех бутт бу «Россия-1» олучу телехьожийлехь оцу реалити-шоу-н кечам бо. 2 де хьалха, дуьххьара эфир гайтина. Иза а ю сарахь, уггаре а нах хьоьжучу прайм-тайм олучу хенахь дийнна сахьтехь гойтуш.\nНохчийчоьнах а, цуьнан коьртехь волчу Кадыров Рамзанах а, цо лоьхучу гIоьнчийн хила еза говзаллех а, иштта кхийолчу агIонех а.\nЛеррина сайт а ю кхоьллина. Муьлхачу вахархочунна, зуда елахь а, стаг велахь а, аьтто бу боху оцу дарже хIотта. Цуьнга куьйгалла дан дIалур ю стратегица мохк кхиоран агенталла.\nИ дарж таханалерачу дийнахь деса лаьтташ ду. Къаставале, реалити-шоухь дакъалоцучу хIоранна шортта Iалашонаш хир ю хьалхахь.\nУьш муха хир ю кхоччуш къадош дац, амма, цхьаъ гучуяьккхира и программа дIахьочу оьрсийн журналиста Корчевников Бориса.\nШена экономикан кхиорехь болх бан лууш далахь, оцу къийсаман декъашхочо шен спортан гIора гайта деза. Иза чекхавала веза дуьхьалонан асах.\nИза шоу хиларх кхета тергамхой. Нохчийчоьнан куьйгалхо эфире а ваьккхина, рейтингаш яха гIерташ хиила а там бу оцу каналехь.\nАмма дуккхаъчу нахана, цунна тIаьхьа ойла ейта шортта хIума го. Дуьххьара, Нохчийчохь, экономика кхио ницкъ болу стаг лахалур ву, я вац олийла дац, амма иза хаьржича а, цунна дуккха а болх бу бан безаш, аьлла Маршо Радиога дийцира, юккъаралхочо Бено Шамала.\nИза ша а лаьттина цхьана хенахь, Iедалан даржашкахь. Цундела, мехалла хила там бу цо бохург. Дуьххьара цо тергойо, я махкахь а, я пачхьалкхехь экономика кхио болх бан хуур долуш дукха нах ца хиларна.\nБено: «Политикан болх дIабахьа тоба хила еза. Иштта нах кIезга бу аьлла хета суна. Москох цхьаъ бу, кхузахь-цIахь-кхин бу. Сибрех-кхин бу. Кавказерачу нехан дог-ойла йовза еза. И болх бан безарш уьш ма бай. Церан меттана цхьаммо а бийр бац иза».\nТахана Оьрсийчохь лела цхьадолчу низамашна реза вац юккъаралхо Бено Шамал. Кхидолчу, массарна девзачу кIоргерчу бахьанашца, цара а сецайо экономика кхиор. Масала, цхьатерра кхочу низамаш онда латтанаш тIех кIезга бехачу а, дуккха а бехачу а меттигашна. Иза, бухарана дуьйна нийса дац, аьлла дийцира цо.\nБено: «Iилман агIора аьлча, Кавказера нах авторитий йолуш, шайн кхане шаьш лохуш бу. Монетизаци юккъеяхча а, ерриге а Оьрсийчоь, иза дIаяьккха бохуш араьлча а, Кавказехь берш ца бевлира. Кхузахь, хьо чохь вехаш волу цIа чу ладарш оьхуш хилча а, цхьанге а ца хьоьжуш, айхьа иза тадо вай. Иза тергоне а оьцуш хIума дан деза. Иштта, цхьатерра регионашкахь латтанийн низамаш а хийца деза».\nДаима дIакхайкхош делахь а, Нохчийчохь а, Оьрсийчоьнан могIарерачу регионашкахь санна гIалаташ дуьйлуьйту, Бено Шамална хетарехь. Совдегархойн лаг лаьцначура мал деш дац. Юккъерачу барамера, цара бюджетан доккха дакъа хIоттош доллушехь. Оцу нахана новкъарло а ца еш, ма хуьллу уьш Iама а беш, царна гIортор йича, Iедалан кочара уьш буьссура бара, аьлла хета Бено Шамална.\nБено: «ХIун дан деза вай цIахь? Лаахь-хала а хета, ца лаахь хала а ма хета. Нах паргIат бита беза. Цаьрга болх байта беза. Бизнес лело уьш оьшучохь Iама беш, Iедалша, шаьш юккъараллийн къепе а лердеш хIума дан деза. ТIаккха уьш тIаьхьа бевр бац пенсешна а, пособешна а. Ишттий бен, экономикан кхиамаш бахалур а бац».\nНохчийчоьнан экономика кхиорах жоьпалла верг телехьожийллехь йоьдучу реалити-шоухь къастор ву боьдучу Товбецан -беттан тIаьххьарчу деношкахь.