"Аьхкенан дIахецарш" = 12 - 2 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 2 » "Аьхкенан дIахецарш" = 12\n70 «Шубарт», («Хурри - шу/су/бартойн Барт» - «субареи» («шу/су/-бара-и»), – аьлла цIе дуьххьара «шумарша» а йоккхуш, цаьргара и цIе дIаэцнарш, «аккадаш» хилла, и «шу» боху кхетам «су» дашца хуьйцуш. Шумаран шира йозано кест-кеста хьахош ду, «шубарта» (субари) олу ваьрраш а, церан дахарах лаьцнарг а. Хурритин меттан аларш долу, цу халкъан матта юккъера дешнаш а хаало, «шумаройн матта» юкъахь. «Хурриташа» кхоьллина йолу «Мари» олу гIала-пачхьалкхе, 26-гIачу бIешарашкахь ша коьртехь йолчу хенахь, цхьана куьйга кIелахь паччахьалла хира долуш, и доллу «ширакавказхойн» бух болу халкъаш вовшахатоха гIоьртина хилла, юкъара цхьа онда пачхьалкхе кхолла. Сийрин аренаца доза долуш йолчу цунна гуш хилла, къилб-малхбузера Аравин аренашкара болу кхерам. Делахь а, цу Мари пачхьалкхара «субартахошна» гуш болу кхерам шайна ца гарна и некъ тIе ца эцна «шумарша», даима хьалхе езарца доьзнарг хьалха а даьлла. Цу Шу-маран паччахьалла а, тIаьхьо и Мари-ГIала а, симиташа йохош, доладохура ду и мехкаш. Амма, ширачу оьмаран 1900-гIачу шарашкахь, зазадаьккхина кхуьучарех хилла «Субарта» (гIазкх., «Шу-барта» - союзники; «Шу» - «межа», «гряда», «граница»; «барт» - «союз») олу, хурритин орамах долу «ширакавказхойн» ваьрраш деха и мохк. Евфратан аьтту бердаца а, «шу-маршца» доза долуш а, Мари-ГIала а, «Хана» мохк а, цу юкъахь а болуш хилла ю и кIошта. ТIаьхьо, цу «Субартахь», «Хана» махкахь баьхна аренан хурриташ а, ламанхой болу «касситаш» а вовшахакхетта, «бартахой» хиллачух тера бу уьш, къилбседа-малхбузехьа шайн экспансии йолош. Цуьнан коьртачех долу бахьана хилла, ерриге а Хьалхарачу Азина тIегIерта «афризио-симитин», «индоевропейцин» ваьррин машаре экспансии. Иштта, хила таралучарех ду, Iаламан хиламца доьзна бахьана а. Делахь а и зама нислуш ю, Шумарахь цIуй совбала болабеллачу хенаца. Мари-ГIалан кIоштахь а, «Хана» махкахь а бехачу «субартойн» ораман га ду, историно «гиксошаш», ткъа мисархоша «гикахасуг» (мисарх., «Гикахасуг»; «Жи-Ка-Хьовсург») аьлла хьахош болу, Мисаран малхбален дозанца ханна баха хевшина даьхнелелорхой. Цу «гиксосаша» Палестина а, Сийри а шен Iуналлин кIелаялайо, цу бухахь даьхна «ширакавказхойн» адам, симиташа чIаьнкъа дерзорца йолийна процесс хадош. Ширачу оьмаран 1674(50)-гIа шарна гергахь, Хевронехь севцца хилла и «гиксосаш». Мисаран махка боьлхий, цигара Нил хи хIордах кхетейолу меттиг дIа а лоций, цигахь гIала хIоттайо цара, историно «Аварис» аьлла хьахош йолу, мисархоша а, шаьш гиксосаша а «Хау-ару» цIе туьллуш. Иштта, кхоччуш чIагIялаза, сорса йолчу Митаннис Мисарний, Палистинанний юкъахь кхоьллина, «буферни зона» хилла цу «Барто» кхоьллинарг.\n71 Виноградов – Профессор В.Виноградовс харцIилман концепции кхоьллина, «Шайн лаамехь, Росси чу Нахчийчоь яхар» къобалдо бух кхуллуш. ЧИАССР-ехь, «идеологин Iаткъамхо» хиллачу цо, накъосталла до, аланаш хIирийн дай хилла боху бух кхолла а. В.Б.Виноградов а, кхин болу Iилманчаш «Iилманан талархой» бу олий цIе туьллу, советан историк волчу М.Дружининас (хьажа, Ташу-Хьажах лаьцна А.Б.Закса язйиначу кандидатан диссертацига. Арахецна, Грозный гIалахь 1992-гIачу шарахь).\n72 Маздакит (-изм) – динан-философин хьехам лоруш хилла бу Иранехь а, гонахьарачу мехкашкахь а дIасхьабаьржина хилла, цу хьехамах герз дина болам. Цу боламан коьртехь лаьттинарш, дукхаха берш жуьгтий хилла. Цу хьехамна а, боламна а историно тиллина цIе ю, Бамдадан кIентан, Маздакан цIарца бух кхоьллина. Цу боламна бух кхоьллинарг ю, гностик волчу Карпократан а, римхочуьнан Бундосан а ойланаш. Цара боху: «Дуьненан процессаш дIахьош берг бу сирланиг, диканиг йолчу хьалхенан а, бодане, оьгIазе йолчу агIонан а къовсам. Шен хьехам дIаболабо Маздакас, 488-гIачу шеран 21-гIачу ноябрехь. Цу шарахь церан накъосталлица Иранан паччахьан, шахиншан гIанта хоу Ковад-I-ниг а. Маздакан агIончаша дIалоьцу цу пачхьалкхан урхаллин даржаш, ша Маздак цу махкахь уггаре а, паччахьан гергахь долу дарже хIутту. Церан Iаткъамо гIелдо цу пачхьалкхан сий а, гIора а. Къанвеллачу паччахьан паччахьалла дIакхоьхург хилла, Ковадан кхозлагIа кIант волу Хосрав-I-ниг. Иза, тIаьхьакхиъна хилла цу боламан Iалашонна. Шен да кхетаво цо, и маздакъхой пачхьалкхан урхаллех дIа ца хербахь мехкан тIаьхье йоцийла. Да тIетайначул тIаьхьа Маздак а, цуьнан агIонча волу шен ваша Кавус а воьш, туьрца, доь дайъа волало цу боламхойн, Хосрав-I Ануширван 528-529 шараш юкъахь. Хосров-I Ануширван (гIаж. انوشيروان – «Iожал йоцу са») Сасанидан цIийнан цIарах паччахьаллехь хилла 531-579 шарашкахь. Кхузаманан къилбседакавказера гIала «Маздок» а, церан цIарах цIе тиллина ю.\n73 «алан», - аш»; «Алани» – Къилб Кавказера, Къилбседа Кавказера сехьаяьлла нах-орам алсама болу этнотоба. Прааланаш схьабевлла мохк бу «Кхаа Iоман кхосаберг» - Урарту пачхьалкх кхиана мохк. И хира болу аланаш схьабевлла хила тарало, «ари» олучу этнотобанах. Къилбседа Кавказехь уьш бахначу мехкан цIе хилла «Алон-тIе», гIазкхашха аьлча «над равниной», я «над долиной» олу маьIна а долуш. Осетинаш (хIирий), «аланаш» бу бохург, бух боцург ду. Царех «Аланан Барта» юкъабогIуш хилларш, цхьа «дугарой» (дигорцы) бен бац. Важа, Виноградовн туьйра ду. Алани пачхьалкхан пачхье, цхьана юкъана, Алхан-ГIала лаьттачу кIоштахь хиллачух тера а ду. Праалан этнотобанан хьалхара тIум (ядро) кхоллаеллачух тера ду ТIехьарачу Кавказан, «Арран», «Албан», «Алван» (и кхо цIе, цхьа кхетам болу, цхьана мехкан цIераш ю) олучу кIошташна юкъахь. Дукха Iилманчаш бу, аланех Къилбседа Кавказан дай а бина, шайн историн кIошта Идал (Волга), Дон хиш тIекхаччалца шорбан лерина. Цу аланаша, тIелетарш деш хилла Арменина а, Жимачу Азира, хийрачеран Iаткъамна кIелахь йисначу кIошташна а. Цуьнан бахьана хила таралуш ду, гIажарийн гIоьмукъашца, шайн шира дай цу мехкашкара ара а теттина, керла дай хIиттиначеран олалла дохорца боьзна лаам чIогIа хиларна.\n74 «нах-адам» – «нах-адам», «нах-тайпа», «нах-юкъаралла», «нах-этнос», «нах-орам», лингвистин маьIнехь, гергара кхетамаш бу. Цу юкъа догIуш а, и кхетамаш кхоьллинарш а хилла, цхьана генетикан орамах долу адамаш. Уьш ду: кхузаманан нахчий, гIалгIай боцурш а, цу этнотобанна юкъадогIуш ду кулхаш, кахиташ, картвеллаш, двалаш, сванаш, тушинаш, хевсураш, баццой, кисташ, цова, ишт.кх.дIаберш а. Кху тептар тIехь, «тиша-», я «ширакаваказхойх» доцчу адамех а, къаьсттина, нах-этнотобанах боцучарех а, «нах» олуш дац. «Нах» дош (кхетам) гIазкхашха «люди» алар нийса дац. Ала догIург ду «кхин адам», «кхин халкъ». Иза, лугIаташ кхуллучеран гIалат ду.\n75 «Нахчи» (Нах-Чоь) – Цу цIарна чубогIуш ши кхетам бу: «нах» - «нах-этносах» долу адам; «чи» - и дош, кхетор долуш ду «чоь», «мехкан чоь», «чуьра» бохучу маьIнашца. Пророссин агIо ларочу вайнехан Iилманчаша, «нохчи» аьлла кхоьллина бух нийса бац, халкъах йоккхучу цIеран орам хиларна «нах». «Нох» алар доьзна ду, мифан бух тIетовжийна, вай, бакъ исторех тило а, иза туьйранан хьесапе ерзон а. «Нах» дешан историн кIоргалла, уггаре а кIезга хан билгала йича а, 4.5 эзар шаран дохалла долуш ю (Тутмос-I-чуьнан, пирIунан хан).\n76 «Нахарара» (Нах-Арара); «Нахар» – кхузаманан эрмалойн, гIажарийн маттанашкахь, цу «нахарар» дашна чудиллина маьIна, гIазкхашха «первозданный», «первородный» бохург делахь а, нийсаниг хира ду и дош шина кхетаме диллича «нах», «арара», я гIазкхашха «внешные нахи» аьлла. Уьш, элин аматаш эцна, онда некъеш хилла, кхузаманан «Нагорный Карабахан» (ист. Арцах) кIоштахь, юккъерабIешарашка кхаччалца дозушдацар а долуш, шайн эскарш а, «нахар» олу ахча а, иштта вассалаш а болуш даьхна долу. Цкъацца йолчу хенашкахь, уьш хилла эрмалойн «Аршакидан» (428), церан олалла доьхначул тIаьхьа Сасанидин Иранан, тIаьхьо Iарбойн Халифатан вассалаш. Жим-жимма, и «нахарар» дош даржан цIе хилла, дIатаралуш «мецамеца», «ишхана», «патрика», «архонта» «мелик» кхетамех. Цул совнаха лараме дарж а, лаккхара каста а хуьлий дIахIутту и дош эрмалойн аристократин. 8-9-гIачу бIешарашкахь царех дукхаха берш вовшашца бечу тIемашкахь ле, биснарш эрмалойх дIаоь. XI-гIа бIешараш долалуш тIетаьIначу сельджукех а, Византис Васпуракана, Ани, Карс гIаланаш а йохуш биначу Iаткъамх бевддачу эрмалошца цхьаьна, империн малхбузехьа дIабоьлху телхаш (гIазкх., «деградироватся») деш болу нахарараш а. Бакъду, 1080-гIачу шарахь, Анин паччахьо тIеоьзна хиллачу цуьнан гергара стагас, Рубен-I-чо, «Ламанан Килики» («Буьрса») олу элан юкъ кхуллу, тIаьхьо пачхьалкх хира йолу. Цуьнан коьрта гIорториг хилла ломара дIабахна «нахарараш».\n77 Тутмос-I-ниг (1530-1520 шш, я 1506-1494 шш) (Тот-Мэ-са) – Мисар мехкан, «тутмосгIеран цIийнан» да – пирIун (фараон). «Нах-халкъах» лаьцна, яздина тешалла дитина цо шен анналашкахь, ш.оь.1522 шарахь.\n78 Тутмос-III-гIниг (1525-1471шш, я 1503-1447 шш) – Тутмос-I-чуьнан кIента кIант – пирIун. Цо а, шен де дас санна яздина тешалла дитина: «ХIетахь сан локхалло, хIоттийра сайн /дозанан/ пилта цу «Нахаринан лам» тIехь, лам тIехь агар дина йоза, малхбузера бердаца «Сийлахь-Боккха Го боккху хица».\n79 Шумар (ист. «Шумер») – Шира мифаш, зайл-йозан зарба хьесап деш теллича, «мар» боху дош ладамениг хилар гучадолу цузаманан матта юкъахь. Иза, сецца кхетам бу. Цундела, «Шу-мер», цу махках алар нийса дац. «Шу-мар», цIара юккъехь ши кхетам бу. «Шу» бохучу дешдекъо гойтург Тигр, Евфрат вовшенна гергатаьIначу меттера зил иза хилар а, Месопотами шина декъе («Къилб-», «Къилбседа Месопотами») йоькъу «шу» хилар гойту цо. «Мар» бохург, цу махкахь хилла сийдина чкъор, я халкъан тIегIа хилар гойту кхетам бу. Цу мехкан, кхузаманан дашца аьлча, аристократаш хилларш бу «мар» а, «марой» а. Цуьнан халкъ долу «шумарш», «праширакавказхойн» орамах хилла. Уьш а, царелла хьалха баьхна «нуьхалш» а, шеко йоцуш, «кавказхойн» тIехширалла йолу этночкъор ду.\n«Ширашумаран оьмар», я «Ширашумаран культура» (ш.оь. 4200-1900 шш.) – «Ширашумаран культура» кхиана хан, екъалуш ю кхаа муьре: «Нуьхалан мур» («хидестале хилла мур», гIазкх., «допотопный период»), «Шумаран мур» («хидестар хиллачул тIаьхьа», гIазкх., «послепотопный период»), «ЧIаьнкъаллин муьран чеккхе» (2300-1900 ш.оь.шш. гергахь). Цу юккъерачу, «Шумаран муьро» чулоцу хан а, рожехь екъалуш ю кхаа декъе: «юьххьерапаччахьаллин хенан (гIазкх., «раннединастический рериод), хьалхара мур» (2750-2615 ш.оь.шш. гергахь); «- шолгIа мур» (2615-2500 ш.оь.шш. гергахь); «- кхозлагIа мур» (2500-2315 ш.оь.шш. гергахь) аьлла. Цу тIаьххьарачу муьрехь, Къилб Месопотамина девзу, афразио-симитин макродаьзалан юккъера аккадойн ваьрраш. Цул хьалха, «хидестале» беъначу «Нуьхалан муьрехь», цу кIоштана бевзина хилла бу, африо-симитин макродаьзалах болу, хIордаца махлелорхой хилларш а.\n80 «Ханаан» – Дуьненанюккъера хIордан» йистера аса чулоцуш, «Синай» олу ахгIайре тIекхаччалца болчу махкахь баьхна болу, дуьххьаралера бахархой бу «ширакавказхой» а, жимаазин ваьрраш а. Царех йоккху цIе хилла «ханаана» (Хана-а-На), церан мохк «Ханаан» а болуш. И цIераш, тIаьхьо, «гиксосин оьмарехь» техкиначух тера ю царна. ГIайренаш санна, политикан яккъашкахь деха, бухара, «ширакавказхойн» орамах долу адам (праханаанаш) а, тIедеана керла «хурритин» га долу гиксосин халкъ а, уллера гергарло долуш хиларна, даима тIеттIа гIерташ хилла ду. ТIаьхьо (1200 шо), гучадера долчу «этрускин», «филистимъянан» халкъаш а, къаьсттина, культура цхьаъ йолуш хилла ду цу ханаанашца. ПирIун волчу Рамсес-II-гIачунна (1290-1224 шш) дуьхьала, цара тIом баран Iалашо хилла, цу Ханаанан махкахь цуьнан олалла чIагI ца далийта. «Та’анах» олучу меттехь диначу схьаделларо гучаяккхина, 15-гIачу бIешаран архиво а, Эль-Амарнан йозано а тешалла до, Ханаанан махкахь хилларг «хурритан» Iаткъам хилар. ТIаьхьо, «ханаанаш» аьлла цIе тиллина болу и нах, 9-гIачу бешарашкахь, симиташа кхоччуш тардар деш, тIаьххьаре шайх дIаэдар дина царна.\n81 «ширававилонан оьмар» – симитин макрорасана юккъера, аккадо-амаррейан орамо кхоьллина этнотоба ю иза. «Хьалхара, аморреян паччахьан цIа» коьртехь хиллачу (1894-1595 ш.оь.шш.) хенан муьро, зазадаьккхина зама а хилла иза. «Уран III-гIа паччахьан цIа» доьжначул тIаьхьа, «касситаша» Месопотами дIалаццалца йолу хенан юкъ (XX-XVII ш.оь.шараш), «ширававилонан оьмар» аьлла билламалла долуш ю. Иза лара мегара ду, «Хьалхара Аморреян паччахьан цIа» коьртехь хилла, 1894-1595 ш.оь.шараша чулаьцна хенан мур. И зама, Лахарчу Месопотамехь лай бацорца зазадаьккхина зама хилла, лешна кхелехь тешалла дан бакъо а йоцуш (шумаран оьмарехь тешалла дан а, кхеле вала бакъонаш хилла лен). Цу заманчохь, шуьйрра зазадоккхуш дIадолало йолах ахча далар (гIазкх., «ростовщический кредит»).\n82 «халдей» (хьал-де-йа) – «халдей», «халда» аьлла хьахош долу историн дешнаш, тайп-тайпана маьIна а, кхетам а чубиллина дешнаш ду. Халдеяш, «арамей» олучу симитин, онда орамах дIакъаьстина га ду. «Персин чуIанонан» малхбузера хин йистошкахь даханачух тера ду и халкъан га, ширачу оьмаран 12-11-гIачу бIешарашкахь. Ткъа цу оьмаран 9-гIачу бIешарашкахь, Вавилонан къилб агIонгахь, чIагIделла охьахиъна и халкъ, жим-жимма дечу боларца къиьбседехьа гIурту. Симитех болчу цу «халдеян» матто, хийцадалар дина, есачу аренан йистошкахь уьш лелачу муьрехь. Бухахь хиллачу Хьалхарачу Азин оборагенин маттаца, церан мотт эбалар бахьана долуш, кхоллало «малхбале-арамеян диалект». ХIунда аьлча, «гиксос-хурритин» элемент онда Iаш хилла Левантан, Сийрин гIаланашкахь дай а болуш, «Аравин есачу аренан» дай симитин ваьрраш хиллехь а. Цу халдеян диалекта тIехь, кхоллабелла бу, кхузаманан Iарбойн мотт а. Халдея – Вавилонан империн къилб-малхбузера мехкан, симитин дакъа ду иза. Ширачу оьмаран XI-X-гIачу бIешарашкахь кхолладелла арамеян мотт буьйцу цу меттера, керлачу халкъах а олуш хилла «халдей». Цу цIарна чубиллина кхетам бу, «ширакавказхойн маттаца», маьIналла даккха йиш йолуш, «хьал-дай» аьлла. Даккхийра жаш долуш, аренан ваьрраша кхоьллина хилла, цу цIарца билгалдаьлла и халкъ.\n83 «аххиява» («аххиява», «ах-хи-йа-ва», гIазкх., «он есть полуморской») – Цу шира замангара, вайга кхаьчначу тешаллаша цу халкъан йоккхуш хилла цIе, «аххиява» хиларна а, царна дуьхьало еш хилларш «хурри» хиларна а, тешаллаш яздина йоза хатта-хуррин орам болуш хиларна а, и «хурри» вайн шира дай а хиларна, и цIе дешадакъошка екъача нисделларг ду - «ах-хи-йа-ва» олу кхетаман кочар. Вайна ма-хаъарра, «филистимъянаш» схьабевлла «Крит» олу гIайре а хилла, цхьана хенахь, берриге «Дуьненанюккъера (Средизимни) хIорда» тIехь олалла долуш. Делахь а, машарца, махлелоран халкъ а, кхиам болу зуьрет а кхоьллинарш бу «миносаш». Ширачу оьмаран 1425-гIачу шарахь, «Фера» олу жима гIайре тIехь самаяллачу, «Санторин» цIе йолу тIепинго (вулкан) дохийна, и «Миносан зуьрет». ТIаьхьо, цу зуьретан хилла кхиамаш а, хIордахойн гIуллакх а, иштта, церан йозанан (линейное письмо «А») кхиам а шайга дIаоьцура ду и гIайре долаяккхиначу «аххейцаша» («аххиява», «ах-хи-йа-ва»). Цара и доладаьккхинарг, цаьргара а дIаоьцура ду, тIаьхьо хIорда-гIуллакхан дай хIиттиначу «джахиша» («Дежа-хи», гIазкх., «вода обитания»). Хеттин пачхьалкхехь и хийцамаш хуьлучу заманчохь, цуьнан лулахь йолчу Грецин латта тIехь кхуьуш ю «тIаьхьараминоян», «тIаьхьараэлладан» (Микенан) истори. Цу ахгIайре тIехь зазадаьккхина кхуьуш ю варкъ эчиган оьмар. Бухахь даьхначу халкъана тардар дина, дебаш ду «ахейцин» ваьрраш а, кхуллуш пачхьалкхан кеп йолу юкъараллаш - Микена, Тиринф, Пилос. Цара кхуллу иштта, «Линейное письмо Б» олу йоза а. Уьш бу, «хурри-хаттан» тайп деха Туруиша (Троя) хIаллак ен йолу а, цул тIаьхьа «хIордан нах» аьлла девзура долчу халкъан, декъашхой а хилла болу «аххияваш», я вуьшта аьлча, «ахейцин» ваьрраш. Билгалдан деза, шен хенахь и троянцаш эшийна долу «ахейцин» халкъ (аххияваш), ширачу оьмаран 12-гIачу бIешарашкахь, тIемаш барна хIоране бина хиларна а, церан махка лалладеллачу «дорийцин» (ду-ари-цIи) халкъо барт бохорна, бухара «ахейцаш», ваьррашка бекъалой дIабовлу. Цу хенахь коьртехь хилла «Микены» олу гIала, шавзткъа шо даьллачул тIаьхьа, ширачу оьмаран 1200 шарашна гергахь йолчу заманчохь, «Троя» санна цIаро доь дойуш, йохайой дIайоккху «дорийцаша».\n84 «Субарта»; «субартой» – «ширакавказхойн» орамах долу халкъ хилла иза. «Аман» лаьмнашкара дуьйна лакхахула а, лахехула а (параллельно) долчу шина дазоно чулоцу юкъ хилла «Плодородный Полумесяц» олу кIошта, берриге аьлча санна Лакхара Месопотамин мохк, «Тигр» хица малхбалехьа Iоьхку кIошташ, Элламан махка кхаччалца. Цу меттехь баьхнарш бу хурриташ а, цаьрца генетикан орам болу шира культурин аборигенаш (ширакавказхой). «Субарти» (субари, шубари, субартой) олучу халкъан ваьрраша цу билгалабиначу махкахь кхуллу онда пачхьалкх «Нахарина», изза йолу «Митанни», изза «Ханигальбат».\n85 Гиксос (грекин маттахь «гиксос»), «ги-ка хасуг», я «жи-ка хьовсург» – кхузаманхоша «гиксос» олуш йолу и цIе, пирIунан анналаша Iорайоккхуш ю «ги-ка хасуг/т/» аьлла. ПирIуно аьлла ду: «…уьш массо а Iуй а, паччахьаш а бара» бохург. Вайна хаьа, цу заманчохь лелош хилларг, кегий маIаш йолу дийнат хиллий – жа. И гиксосаш, жалелархой хиллий а хууш ду историна. Цу шира тешаллашна талламаш бечу ассириологин Iилманчин, дукхаза нисделла хууш, я ларамаза, симитизировать дечу яздаран маьIна хийцар, яздеш хилла доцчу, тIаьхьо юкъахIитточу мукъа аьзнашца, я элп хийцарца. Масала, «г» элп, «ж», я «с» элп, «ш» элпашца хийцадала таралуш ду церан маттахь. И элпаш хуьйцуш, вай а тайп-тайпана варианташ теллича, цу хенарчу аматашца богIуш корта болу кхетам кхоллало, «жи-ка хьовсург» аьлла. «Жи-ка», гIазкх., «овца-баран» маьIна ду, кхузаманан дашца, «жа» ду иза. Цу жанна Iуналла дийриг ву, тIехьожург волу Iу. Вуьшта аьлча, «хьожург», «хьовсург», я ширазаманан мисархойн вариант «хасуг».\n86 «Майкопан культура» (ш.оь. IV-эзар шараш чеккхе – III-эзар ш. шолгIа дакъа) – Кубанан кIоштахь карийна йолу, йоллачу Къилбседан Кавказехь (Хьалхара Кавказан юккъера, малхбузера кIошташа чулоцу мохк) Iаткъаме хиллачу культурах ю, варкъ оьмаран хенара хилла йолу «Майкопан культура» - ш.оь. III эзар шо. ЦIе тиллар а нисделла, 1897-гIачу шарахь, архиолог волчу Н.И.Веселовскис теллиначу гунан цIарах. Цу культуран бахаман бух боьзна хилла даьхни лелорца, къаьсттина коьртехь жа лелоран гIуллакх а долуш. Варкъах йиначу хIуманашца цхьаьна цуьнан адамо лелош хилла тIулгах дина дагарш а, мокхазан ведаш долу чIунаш а. Царна евзуш хилла чкъург а. ЦIен басахь йолу кхийра пхьегIаш яр а хилла куьпчийн хазарца. Ша-тайпа амат долуш хилла, велла стаг дIаволларца доьзна ламаст, коша тIехь «курган» олу гу а хIоттош (Гимбутасан ойланехь, иза ю, «майкопхойн» «курганизацин» билгало). Хетарехь лоруш ду, майкопхойн даймехкан ага, Хьалхарачу Азехь хилла бохург (Малхбален Анатолий, невр-малхбузе Иран). Сан версехь а, и кульура кхоьллинарш бу хидестар (потоп) хилале хьалха цу кIоштара Невре кхелхина прахурриташ. И хидестар хиллачул тIаьхьа, уьш (майкопхой-хурри) юхабирзина Хьалхарачу Ази. Цул совнаха, уьш (хурри, я хурриташ) юхаберза хIоьттина бахьана доьзна ду аьлла хета сунна Iаламан хиламаш а неврера шина хIордаш юкъахь (Каспи хIорд, Iаьржа хIорд) Iуьллачу Къилбседакавказан кIоштахь. Майкопхойн культура кхиийначаьргара рагI дIаэцначарех ю «Северокавказская культура». Тешалаш ду иштта цу майкопхоша кхалхарш дар неврехьа Дон хи тIекхаччалца а, кхузаманан Калмыкин буц-аренашка а, дIаоьш, «Ямный культура» кхиийначу аренахойх. Хенан йохаллица, «Майкопан культура» кхиийнарш, юхатеттина лоруш бу неврера баьхкиначу, къилбседакавказан дольменаш еш хиллачу тайпанаша. Делахь а, суна хетарехь, майкопхой цу меттехь хийцабаларан (дIакхалхаран) бахьана кхин хила тарало – майкопхой къилбехьа дIабахча, церан хилла мохк «дольменхоша» дIалаьцна, бухабиснарш шайх дIа а тарабеш (ассимиляци). Къилбседакавказан талламхоша майкопхой лору Понтийски расех уьш болуш санна, уьш хилар къобалдеш Малхбузу Кавказан автохтонаш, масала абхазин, адыгин дай. Иза нийса дац, нагахь санна, «Понтийски раса» лоруш делахь индоевропейцех хилла. Гамкрелидзина а, Ивановна а го, и «Майкопан культура» хилар макъам (гIазкх. «ступень»), кхуьачу протоиндоевропейцин юкъараллехь.\n87 «каска», церан хьостера дай «хатта» – «Ширакавказхойн» орамах долу, «хатта» («ха-тIе»; гIазкх., «стража на /горе/возвышенности») олу халкъ ду, шен хьостехь, «кавказ-арарат-лаьмнин доьзалан» гIадах къаьстина онда га. «Прахаттан мотт» кхиийна, Кавказ-Загроссан кийрахь кхиана и этнодакъа, Жимачу Азин махкаца болу Iаьржа хIордан йистонашца малхбузехьа цкъа хьалха некъ а бой, тIаккха, цуьнан дисначу латта тIехь дIасхьадаьржиначух тера ду цу шен хьостехь. Иштта, церан дакъоша хIордан хица некъ бо, кхуллуш «Кипр», «Лемносан» (мотт), тIаьхьо «Крит» олу гIайренаш тIехь, кхиаме йолу хIордан культураш. Царех цхьаъ ю, «Миноян культура» (зазадаьккхина хенан мур - ш.оь. III эзар шш – 1425/70-гIа шо). Цара массара буьйцург хилла, «хатта-миноян мотт». Я вуьшта аьлча, «ламанхойн юкъараллин» гIадах къаьстина, кавказхойн га хилла иза, ш.оь. 30-29-гIа бIешараш доладаллалца хIетте а. Церан хьалхе йоцуш, цIураберзийнарш бо и хатташ 15-гIа ш.оь. бIешаре хенан мур кхочучу шираллехь. «Индоевропейцин» ваьрраша, кхоччуш шайх тардар (ассимиляци) диначу цу «хаттан» халкъах, тIаьхьо «хеттин мотт» буьйцу чIаьнкъа халкъ хиллехь а, лаьмнин чIажашкахь (кхузаманан, Турцера «Понтийн лаьмнаш», я нийса аьлча «Каскин лаьмнаш») дисначу цIена декъан, цу «хаттан» («ха-тIе»; гIазкх., «стража на /горе/ возвышенности») тIаьхьенаш ю, ширазаманна бевзаш хилла «каскаш» а, тахана Къилбседакаваказера, «малхбузакавказхой меттан» тIаьхьенаш йолу «абхазаш», «адыгаш», «абазинаш», «убыхаш», «гIебартой» а, иштта, кхин долу цу «малхбузакавказхойн» орамах хIу хьакхало кегийра этно-элементаш а. «Хатташ» хьостан халкъ хиллехь, «Каскаш» - «индоевропейцин» ваьрраша шайх тардар (ассимиляци) диначу «хаттан» халкъах, тIаьхьо «хеттин мотт» буьйцу халкъ хиллехь а, лаьмнин чIажашкахь (кхузаманан, Турцера «Понтийн лаьмнаш», я нийса аьлча «Каскин лаьмнаш») дисначу цIена аборогенин декъан, цу «хаттан» тIаьхьенаш ю, ширазаманна бевзаш хилла «каскаш». Тахана, «малхбузакавказхой маттана» юкъабогIу, Къилбседакаваказера «абхазаш», «адыгаш», «абазинаш», «убыхаш», «гIебартой», цу каскин орамах хилла, кегийра этноорамин тIаьхьенаш ю.\n«Каскаш» («кашка», я «каскейцаш») баьхна, гIазкхашха «Причерноморен Тавр» олучу, «Галис» хин хьоста долалучу лаьмнашкахь а, Малхбузен ТIехьара Кавказан агIонга таьIачу метте кхаччалца а. Церан мотт а, хаттан маттаца гергарло долу, аларца къаьсташ бен боцу мотт хилла.\n88 «элам», «эллам», «шираэлламаш» – Хьалхарачу Азина, африо-симитин орамах долу ваьрраш довзале кхолладелла, кхиана долу зуьрет а, «нуьхалан» заманан адам а хилла «Эл-лам» а,«эль-ламхой» олуш хилла ламанхой а. «Эл-лам» (Эла-Лам), гIазкх., «Божественная гора» бохург ду. «Шираэламаш» алар ду, «хидестале» (потоп) хьалха даьхна, хьостера адам – нуьхал-адаман заманхо.\n90 «Аррапха» (Арара-пхьа) – И тайпа цIе йолуш хилла гIала лаьттиначу меттехь ехаш ю, кхузаманан «Киркук» олу шахьар. И Аррапха кIошта Iуьллуш хилла Тигр хина малхбалехьа а, Лахара Заб олучу хина къилбехьа а. Цу меттигехь деха адам, хурритин орам болуш хилла. «Аррапха» боху цIе а ю, шина кхетамо кхоьллина – «Арара» даша юккъера, цхьана бахьано дожийна «а» элп, я аз, шех хуьлуш «Арра». ШолгIа дешдекъо чуляцнарг а бу, «пхьа» олу кхетам. Уьш, «нах-хуррин» адаман матто кхоьллина, шира орам болу цIераш ю. Керлачу меттигашка (Къилбседа Кавказера, Хьалхарачу Азе) «хурритин» кхалхардар дIадоьдаш хилла ш.оь. II-гIа эзар шарашка дахлуш. Ширачу оьмаран XX-XIX-гIа бIешарашкахь «Хамрин» олу лаьмнин дукъана къилбседехьа Iуьллу кIоштан юкъах йоккху цIе а хилла «Гасур» (Га-Сур; гIазкх., «ветвь-стойбища /-войско/»). XVI-гIачу бIешарахь и юкъ кхоччуш дIалоцу «хурриташа», туьллуш цунна (кIошта) «Аррапха» («Арара-Пхьа», я «Арара-Пха») аьлла керла цIе. ТIаьхьо, симиташа тардарш дечу муьрехь, и «Гасур» олу цIе а хуьйцу «Нузи» аьлла. Цу Аррапхехь а, цуьнан коьрта юкъ хиллачу Митаннехь а, дика кхиамаш болуш хилла юьртбахам (латталелор, жалелор). Цу махкара бахархойн амат, «димту» («ди-мат-Iу») олу онда, доьзаллин юкъараллаш вовшахакхетта, дакъош долуш хилла. Цу «димтун» («ди-мат-Iу») коьрта васт хилла, чIагIйина бIов а, цу гонахьара бахам а. Цу гIала-бIовнаш чохь бехаш хилла онда доьзалш. Гергарлонца, я лулахошха вовшахакхетта гIала-бIаьвнаша кхуллуш хилла «алу», тахана вайна евзу «эвла», я «пхьа» ю иза. Цу онда доьзаллин коьртехь лаьтташ хилла, воккхаха – патриарх. «Хурриташа» цунах «эври» олуш хилла. Иза, цу цIийнан цIу-делин, дедайн культ ларориг а, цIу а хилла. Ларам болчу нахах а, цIийнан воккхахах а лаьтташ хилла «Алун кхеташо». И тайпа вовшахкхетта алунан кхеташойн векалех лаьтташ, шайна коьртехь тIеман хьаькам а волуш, кIоштан коьрта кхеташо а хилла. И тайпа раж йолуш кхоьллина хилла паччахьалла, ша паччахь кIезиг Iедал долуш а волуш. Цуьнан карахь коьртаниг, тIамца дуьйзина буьйр дар хилла.\n91 «Заб» хи; «Забба» – и хиш («Жима-», «Доккха Заб»), Тигр (Аренца-хи) хин, аьрру агIонгара генаш ду.\n92 Салманасара-I-ниг – Ададнерари-I-нан кIант а, Ассирин паччахь а хилла ву иза, ширачу оьмаран 1280-1260 шарашкахь. Митанни пачхьалкхе йохийнарг а, къилбседехьа цхьабарт кхоьллина урартхойн ваьрраш а эшийнарг а, лоруш ву иза.\n93 ш.оь.; «шира оьмар» (ш.оь.) – гIазкхашха, «до нашей эры» олуш йолу, историн шира хан ю иза. «Григорианан хенагонна» (Григорианский календарь) тIера (хьалхара шеран 1 январь ), юханехьа шераш дагардан доло деза, историн беха мур бу иза. «Керла оьмар» (к.оь.) - гIазкхашха, «наша эра» олуш йолу, ши эзар шо хьалха, историн керла агIо йолийна хан ю иза. «Григорианан хенагонан» (Григорианский календарь) хан йолаелла, Iиса пайхамар юкъара дIаваьллачул тIаьхьа.\n94 «Адад» (Аккадан коьрта цIу хилла «Адад») – Аккад-гIалахь, цу «Адаман» васте дерзор хилла хIаллакъхуьлу а, кхиор долу Iаламан ницкъаш: аренаш хIаллакъйо хидестар а, ораматаш кхиош долу догIа а; цуьнан Iуналла долуш хилла латтана дуьралла ялар; догIан, къоран, механ дела волчу «Ададас», йокъалла хIоттийча мацалла хIутташ хилла, я догIаца дарц хьаькхича, хидестош а хилла цо. Цу цIун цIе тайп-тайпана йоккхуш хилла Месопотамехь а, Уллерачу Азин малхбузехь а (Шумарахь – «Ишкур»; Вавилонехь, Ассирехь – «Адад»; арамеяша, Шира Сийрехь – «Хадад»; Леванта махкарчу ханаанаша – «Адду»; симитин туьйранашкахь – «Баал»» хурро-урартхойн – «Тейшуб»). Цуьнан амат хилла, цхьана куьйгахь варзап а йолуш, шолгIачу куьйгахь стелахаьштиган цIов. Цхьаболучара, цу цIун да лоруш верг «Нанна» велахь а, шумарша хьахош хиллачарех бу, «стигланан дела» волу «Ану» а, иштта «Энлиль» цIу а.\n95 «Са-лар-да», изза «Уту» (урарт. «Селарди», я «Са-лар-да»; хурр. «Шимиге», /Сема-Га/; хатт. «Эстан»; симит. «Шамаш» /Адад/) – «маьлхан дела» лоруш хилла иза, «Нанна» «Нингалан» кIант волу «Уту». Цуьнан сте хила, «Шанирда» цIу. И цIу лоруш хилла коьрта шахьарш Сиппар а, Ларса (Элассар) а ю. Цу шина гIалахь хиллачу аьрда-цIенойн йоккху цIе «Э-бабар», я «E-barra» (гIазкх., «Белый дом», я «Дом сияния») хилла. Сиппар-ГIалахь и «Уту», шумаройлла хьалха хиллачу цIуца цхьатерра лоруш хилла. ХIунда аьлча, цуьнан стун хилла цIе «Айа» а, кIентан цIе «Бунене» а хиларна (Шумарал хьалха хилла, цIераш ю уьш). «Уту» культ, Шумар йоьжначул тIаьхьа шуьйрра дIаяржа. Цуьнан ларар доьзна хилла, низамаш хIиттош а, уьш ларадойтуш а волу, тIехьожу цIу-дела иза хиларна.\n96 чалтач (чалахь тача) – Кхел кхочушйийриг. ГIазкхашха аьлча, «палач».\n97 «лулла-ба», «лулахи» – Хьалхараниг - «Лулла-ба» олучу, ламанхойн халкъан цIу-дела ву иза. Ткъа шолгIа кхетамо чулоцург ду, и цIу волу халкъ, историно «Луллуме», «Луллуми» (ист. «Луллубе», «Луллупе», «Луллубум») аьлла хьахош ду. Эламхошца мелла а гергарло долу уьш (луллу, луллубе), «Дияла» хин лакхенехь бехаш хилла. «Лулахи» цIе а, «хурритин матто» кхоьллина ю. Малхбале-кавказхойн маттахь а, «лулахой» боху кхетам бу цу дашна чубиллинарг.\n98 «эмпирически кеп», «-некъ» (empirical research methods) – «эмпирически» олучу дашо ма-дарра гойту, хаадаларан меженаша тIеоьцург. И билгалдош дузуш ду, Iилман тIегIехь таллам бечу кепашца, церан кеп а, хьехаран некъаш а доьзна сенсоран зер билгалдоккхуш. Цундела олуш ду, эмпирически кепаш тIетевжина ю, юхатохалур боцчу хаамашна, хилларгана. Цул совнаха, эмпирически талламаш тIетийжаш бу, цIенна, Iилманца йоьзначу кепана, цунна бIостанехьа йолу талламан методологеш санна йоцуш. Масала, цу кепашна юккъера ю, «тIехьажарехь тергамаш бар» (гIазкх., «натуралистическое наблюдения»), «архиваш талларца» (гIазкх., «архивные исследования»), ишт.кх.а. йолу кепаш.\n99 «мар-ка-ба-тIе» (марой-ворда) – гIазкхашха аьлча, «колесница» ю иза, вайн маттахь ма-дарра аьлча, «тIеман ворда» а. Цу генарчу шира заманахь «мар-ка-ба-тIе» (гIазкх., «воин /аристократ/ удачи на тележке») олуш хиллачух тера ду цунах.\n100 «Хапиру», изза «Хабиру» – Хьалхараниг ю, симитин орамах (ширававилонхой, арамеин, тIаьхьо - протожуьгтийн) долчу адамин шира цIе. Уьш хилла, «касситин Вавилонера» аратеттина, гIаттам бина симитин (арамеи) орамах йолу тобанаш. ШолгIаниг ю, цу «хапиру» этнотобанан цIу-дела хиллачу, «Хабиру» цIун цIе. «Хапиру» (малхбуза-симитин «аперу») - Ширачу оьмаран II-гIачу эзар шарашкахь, цу цIарца билгаладевлла и адамаш а, церан ардангаш а, ша-тайпа обаргин, я «казакин» дахарах тера дахар долуш хилла бу цу шираллехь. Вавилонан мохк дIалаьцначу, «кассит» олу ламанхоша, Iедалан къепе хуьйцу реформаш еш. Адамин дахар чолхе дерзош, йолан метта латтанаш доладаьхна Iачаьргара и латтанаш схьадохуш хийцамаш бо цара. Дукха хьолахь, и хьолахой хилларш бу симитин ораман адмаш – ширававилонхойн тIаьхьенаш. Резабоцурш (симиташ), цу махкахь гIурт кего гIурту Iедална новкъарло еш. Амма уьш, касситаша, кIизачу таIзаре бохкуш хилла низаме балорхьама. Юкъачу хьаннашкахь а, лаьмнашкахь а, ишшта аренашкахь ардангаш кхуллий, талорш лелош хилла керлачу Iедалан низаме бахка лууш боцучарна. Низамаш дохочарех дукхаха берш, арамеяш хилла, я цу арамеяша галабаьхнарш хилла. Бакъду, и гипотеза дIаяккха гIерташ бу, дукха, прасимитин агIо ларош болу кхузаманан Iилманчаш. Шайна хетарг ца нисделча, Юххера Малхбалехьа таьIначу цу ардангаша, еха оьмар йоцу, «Амурру» аьлла шайн пачхьалкх кхуллура ю Ливанехь ш.оь. XIV-гIа бIешараш долалуш.\n101 «Ану-некъе», я ист. «Ануннаки» – шина кхетамо кхоьллина дош ду иза. «Ан», изза «Ану» - цIу ву. «Наки» дашна чубиллина кхетам, «некъи» хилар тарадо хьесапо. Мифашна вай тIетевжаш диначу хьесапо а гучадоккху, аренгара тIедеанчу симитин халкъо (аккадаш, амаррейаш) карладаьхна хилар дукхаделин аматаш а, адаман дахарна уьш юкъадохийту Iадатин некъаш а. Хьалхарачу Азехь юхакхолладелла дукхаделин динан цIуй, ширачу оьмаран 1500 шарашка хан кхочачу заманчохь, адамин кхетамехь кхаа декъе бекъало. Цаьрца доьзна дуьне а, церан кхетамо кхаа кхоче (сфера) декъана хилла, цу ширачу хенахь: Стигал - «къона дели», я «лакхенан дели» бехаш хилла меттиг ю. Латта тIехь олалла долуш, «лаьттанан дели» хилла; Лаьтта бухара, «лахенан дели» бехаш хилла пачхьалкхах, «Анун-некъи» (ист. «Ануннаки») олуш хилла. Цу «Ануннаки» (Анун-некъе) олучу пачхьалкхе, гIазкхашха аьлча «почётная отставка» (сийдеш мукъа валийтар) бохийтуш хилла бу, къийсамехь эшна шира дели, тоьллачу кегийра делиша. Масала: царех ву, «хьалхара дела» хилла ширакаваказхойн\n«ХIал-Эла» (ист. «Алалу»).\n102 «Хана-Мари» – Евфратан хица, цуьнан юккъехь лаьтташ хилла, хурритин гIала-пачхьалкхе «Мари». Мари - ш.оь.III-II-гIа эзар шарашкахь, кхузаманан Къилбседа Сирин махкахь яхна гIала-пачхьалкх («Абу-Кемаль» олу, кхузаманан гIалана гергахь болу «Телль-Харарри» шира гу). И Мари лаьттина Юккъерачу Евфратан атагIахь «Шина хин юкъан» дозанца. Оху латта кIезга долуш иза хиллехь а, махбаран некъаш тIехь лаьтташ хиларо аьтто бина, шахьар хилла иза. Амаррейан паччахьо Хаммурапис иза йоххолца, цигахь даьхна коьрта халкъ а, цуьнан олаллехь долу Iедал а, дукхаха, хурритин орамах хилла. Шумаран коьрте хIотта, ойла йолуш мур а беъна цу шахьаран. Махбаран юкъ хиллачу цу гIалан аьттонаш хилла Сийрин хьаннашка, Жимачу Азира ез, дато доккхачу маьIданашка, Тигр-хин хьостера абсидианан маьIдане, иштта ниIмате йолчу Хабуран атагIашка кхача. Симиташа йохийначул тIаьхьа, кхин айъалура яц и «ширакавказхойн» гIала. Хана кIоштана чуйогIуш а йолуш, «Хабур» хин лакхенгахь хилла, ладаме юкъ хилларг ю, Терк-ГIала. Цу гIалахь а, кIоштахь а даьхнарш хилла, нах-хуррито-субартан ваьрраш.\n103 «Мардук» («Мар-ду-къ»; гIазкхаш. «Мар есть грех/труд/», где к «марам» относили авангард общества - аристократов) – Иза ву, Вавилонан коьрта цIу а, «Эйан» (Эйа, Эа, Энки), «Дамкинан» («Дамгальнун» – «Да-Ма-галь-нун») шина цIуйн кIант а. Цуьнан сте лоруш ерг ю «Царпанита» олу цIу. Цу шиннан кIант ву, «яздаран исбаьхьаллин» а, «кхолламан экъанаш» язъйо «Набу» олу цIу. Мардукъан коьрта аьрда-цIа хилла «Э-саг-ил», вуьшта, «Э-темен-ан-ки» (гIазкх., «Дом основания небес и земли») а олуш хилла цунах. Цу цIуца зIе йолу седа бу, «Иркапи» (Юпитер). Цунна дIаделла аматаш а, билгалонаш а хилла « Делин кхелахо», «делин владыка», «Делин да» аьлла. Аккадо-вавилонан цIу-динан дайша, цу цIух монотеизман Iилманца воьзна, цхьаъ бен воцу «дела» ван гIуртуш туьйранаш (миф) кхуллу, II-гIа эзар, ш.оь. шараш долалучу муьрехь. Вуьш болу кхин «дели», нийса аьлча и цIуй, цу «Мардукъан» тайп-тайпана аматаш бен дац» бохург хилла, цара юкъадаккха гIерториг.\n104 «Бел», «Бела» – Шира Вавилонехь уггаре а ларам болу цIу хилла, «серлонан дела» волу «Бел». «Бел» (ассиро-вавилонан маттахь) бохург гочдеш ду, гIазкхашха аьлча «господин», «владыка» бохучу кхетамашца. Финикийцин а, лакхара цIу хилла «Баа́л» (дуьххьара - «Ваа́л» /грекин транскрипцехь/) «хин», «хьекъаран», «тIеман», «стигланан дела» а волуш. Цуьнан хилла сте ю, «маьлхан дела» лору «Баалит». Ирландахойн коьрта цIу а хилла «Бел», я «Баал». Шумаройн хилла коьрта цIу «Энлилана» симиташа «Бел» аьлла эпитет елла хилла. Иза, гIазкхашха аьлча, «владыка» бохург ду.\n105 «Вашшукани» (ист. «Вашшуканни», я «Вассуканни») – «Вассуканна» гIала-пачхье хилла, «Митанни» пачхьалкхан. И «Вассуканна» олу цIе кхетамашка екъча, нислуш ду «Ва-с-сукан-На» алар. ГIазкхашха аьлча, «На возвышенности есть душа и Проматерь» боху кхетам бу иза. Цу цIеран, хаддам болуш маьIна кхоллало, «нах-этносан» матто кхуллучу кхетамашца, цуьнан биллам схьабиллича. «Нана-ГIала ю барз тIехь», я «…ира бохь болчу гу тIехь» бохург ду цу цIарна чудиллинарг.\n106 «Эла-Барз» («Эльбрус»; шираист. «Кур-Лам») – Эльбрус - «Коьрта Кавказан дукъаца» тIепинго кхоьллина, шикорта болу лам бу. ТIаьххьара и лам Iеттийна зама ю, керлачу оьмаран 50-гIачу шарна гергахь (± 50 шо). Малхбузерачу коьртан локхалла 5642 м а йолуш, малхбалерачу коьртан локхалла ю 5621 м. нуьйран аматехь болчу цу шина ломан юкъ 3 км ю. «Альбар» («Альборс», «Эль-Бараз» - гIазкхашха «высокий»; «высокая гора») гIажараша олуш делахь а, ширанахан маттера кхаьчна цаьрга и цIе. «Эль», «Эл», «Эли», «Ил», «Илу», «Ал», «Алу» олу цхьана дашан, я кхетаман вариацеша, массеран а шира метташкахь, гIазкхашха аьлча, «владыка», «божество», «господин», «огонь» олу кхетам чубиллина хилла. «Эльбрус» дош а, шина кхетамо кхоьллина ду: «эль» – дела /«божество»/; «бурс» /барс, барз/ - «лам» аьлла. И цIе, «керла оьмар» тIекхачале (тIепинган, Iетто зама) хиллехь, нахчаша цу ломах тахана йоккху цIе (тIепинг шелъелла, кур гIорийча), «Шат-Лам» ю. «Ша тIехь болу лам» олу кхетам хила беза, цу цIаро чулоцург.\n107 «абаде» – чеккхе йоцу Чаккхе (гIазкх., «вечность без конца»). «Азале» - юьхьиг йоцу Юьхь (гIазкх., «вечность без начала»).\n108 Алзи («Ал-сий», «Аьрзи», изза тIаьхьо кхоллаелла «Мелитена») – ширачу оьмаран III-гIа эзар шарин чеккхенехь, II-гIа эзар шараш долачу муьрехь, «Аренца-хин» атагIахь хира йолчу хурритин Алзи («Ал-Сий»; ист. «Алше») цIе йолчу протопачхьалкхан бух кхоллабелла. ЯлхитталгIа бIешараш долалучу муьрехь, «Кумме» пачхьалкхаца цхьаьна, «Митанни», изза йолчу «Нах-Арена» олучу онда пачхьалкхан, бух кхоьллиначарех хилла и мехкаш. Ткъа 14-гIачу бIешарашкахь, йозуш йоцу пачхьалкх хуьлу цунах. Амма, ширачу оьмаран 13-гIачу бIешарахь, Ассирин олаллин кIелайоьду и пачхьалкхе.\n109 «Уриатрин Барт» («Эри-Iа-тIе», я «Ари-Iа-тIе») – Митанни (изза ист., «Нахарина»; «Нах-Арена») юхучу муьрехь, Урарту пачхьалкх кхоллаяле йолчу хенан юкъахь, паччахьаллала долу ламанхойн кегийра барташ билгалабовлу, арарчу кхерамна дуьхьалла ян вовшахкхетар долу. Царна юккъехь, тIаьхьенна бевзура болу барташ хилла: юьхьигехь кхоллабелла, историно «Уриатри» (ассираша йитна цIе ю иза - «ламанан кIошта» аьлла) олуш болу жима барт. ШолгIаниг, Урарту пачхьалкх кхоллаяле хилларг бу «Наирин Барт». И шеа барт кхоьллинарш хилла нах-хурри-урартойн ваьрраш – хьалхе ламанхошкахь а йолуш.\n110 «Наирин /Нах-Арена/ барт» – «Урмия», «Ван» Iаьмнашна гонахьа Iуьллачу мехкан а, цигарчу ваьрраша кхоьллиначу бартан а йоккху цIе хилла иза. И барт кхоллабелла хилла, ширачу оьмаран XIII-VI–гIа бIешарашкахь, Ассирино дечу талоран кхарстаршна дуьхьала. Масала, Ассирин паччахь хиллачу Тиглатпалассара-I-чунна дуьхьало еш хилларш бу, «Наирин» 23 паччахь. И паччахьин терахь, «60» хьаладоьдуш а хилла цкъацца.\n111 «Араратан акъари», я «Арарат-лаьмнаш» – гIазкхашха аьлча, кхузаманна евзу «Армянски нагорье» («Эрмалойн акъари») ю иза. Цу лаьмнашкахь генетикан бух боцу халкъан цIарах, цIе тилла йогIуш яцара цу акъарина. «Араратан акъари» аьлла тиллина и цIе, ширагеографина а, шираисторина а хьалха нийса хира ю. Кхул тIаьхьа, сан тептаро, цу цIарца хьахора ю и меттиг а, цуьнан лаьмнаш а.\n112 сардал – шира заманчохь ши кхетам хилла, цу дашо чулоцург «энин сардал», «энсин сардал» аьлла. Хьалхараниг, цIу-делишца вазар долуш, церан лаамо хIотторачех хиллехь (масала, уьш хилла: паччахьаш, цIу-динан дай), шолгIаниг, сийдиначу чкъоро дIахIоттийнарг хилла (масала: «паччахьо», «Мехка Кхело», «адаман арданго»). Ткъа и дош гIазкхашха аьлча, «наместник» боху кхетам чубиллина ду.\n113 «Бахрейн» (Дильмун) – «Персин чуIанохь», уггаре а йоккха гIайре ю Бахрейн. Къилбседера къилбе кхаччалца долу дохала 50 км ду. Шоралла – 15 км ю. Цу гIайренан юккъехь лекха доцу (юккъерачу барамехь, 30–35 м хIордал лекха) тIапа акъаре ю. юкъ-юкъахь цхьацца лаьмнаш ду 100-130 метар локхалла йолуш. Уггаре а лекханиг бу, «Джебель-Дукан» (134 м) олу лам. Ширачу шумаршна и гIайре ялсаманин гIайре хеташ хилла, майраниг, хьекъалалла дерш бен бехаш а боцуш. Царна иза тардинарш хилла хIордаца мах лелош болу симитин хIордахой. Историна евзу, аккадан яздаро хьахош йолу и «Дильму́н» (хетарехь, кхуз. «Бахрейн» гIайре), дуьххьара хьахийна ю «Гильгамеша» олучу эпос тIехь а, иштта махбарца доьзна яздарш тIехь а. И гIайре юкъарча хилла ю, Шумаран, Харрапан («Инд» хин атагIа) зуьреташца махбеш йолчу африо-симитин Африкан.\n114 «Дия́ла» («Да-йа-Эла»; Iарб., курд. «Serwan») – иза ду хьоста Иранехь а долуш, Иракера хи, Тигр хин аьрру агIонан га. Цуьнан лакхе «Загросс лаьмнашкахь» а йолуш, лахе ю Месопотамин чIожахь. «Дияла» хино кхуллу цу лахенгахь шуьйра хи дестаро кхоьллина, хьекъна хих кхете. Баьста – хи дестар, аьхка – хин локхалла йоьжжа хилахь а, Iай айъалучу хино, хинкеманаш лела аьтто боккху цу тIехь.\n115 «ПIаьнгазхойн /Панкийское/ чIож» – Кхузаманан Гуьржехара, «Панкийское ушелье» олу Iинан атагIа ду Ахметан кIоштахь, «Алазани» хин лакхенгахь долу. ГIазкхин дозана 60 км гергахь Iуьллуш ду и чIаж. Цу чIажахь деха адмаш, «кистинаш», «баццой» (бацбийцы) олучу нах-этносан генаш ду, нахчашца уллера гергарлонаш а долуш. Уьш ю, XVI-XIX-гIачу бIешарашкахь цу мете кхалхар диначу ваьррин тIаьхьенаш ю. И «нах» беха ярташ ю: «Омало» (Уомал), «Дуиси» (Дуй-Юрт), «Джоколо» (ТIугай-Юрт), «Биркиани», «Дзибахеви», «Корети», «Халацани» (Шуа-Халацани). Иштта уьш бехаш бу «Сакобиано», «Матани», «Ахмета», «Думастури», «Квемо-Халацани» и «Цинубани» олучу ярташкахь а.\n116 «Къилб Кавказ», я «ТIехьаракавказ» («Закавка́зье», я «Ю́жный Кавка́з») – Азин кIошта ю, «Йоккхачу Кавказан» (гIазкх., «Большой Кавказ»), «Коьрта дукъан» кур тIера, къилбехьа дIаIуьллуш йолу, шина хIордан («Iаьржа хIорд», «Каспийн хIорд») юккъера и кIошта. «ТIехьарачу /Къилб/ Кавказана» чуйогIуш ю «Коьрта Дукъан» бохьан тIера, къилбехьа Iоьхку «Колхидан тогIе» («Колхидская низменность»), «Куринан ЧутаIе» (Куринская впадина), «Карабахан лаьмнаш» (Карабахские горы), «Араратан акъари» (кхузам. «Армянское нагорье»), «Талышан лаьмнаш», «Ленкоранан тогIе шена чуйогIуш а йолуш. ТIехьарачу Кавказа чуйогIуш ю иштта пачхьалкхаш Грузия, Азербайджан, Армения. Къилбседехьара цуьнан доза ду Къилбседан ламанхойн республикашца а, Россица а. Ткъа къилбехьа, цуьнца дазо долуш ю Турци а, Иран а.\nПросмотров: 853 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/5


Сура Толам — Википеди\n48 Сурат АЛЬ-ФАТХЬ Толам (Мадинатехь доьссина‚ дерриге 29 аят). Ша сов къинхетаме а‚ къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Баккъалла а, Оха белира хьуна билгала болу толам . 2. Гечдархьама хьуна Дала хьан хьалхадахана ледарлонашна‚ тIаьхьахилларг а‚ кхочушдархьама Шен ниIмат хьуна тIехь‚ нисвархьама хьо нийсачу новкъа‚ 3. Цо хьуна деза-доккха гIодархьама а. 4. Иза ву муъма нехан дегнашка синпаргIато йоссинарг уьш совбалийтархьама шайн имана тIе а иманца. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а эскарш. Хилира Дела хууш верг‚ хьукаме верг а. 5. /ДжихIад де олий омра до Дала/ Ша чубахийтан муъма божарий а‚ муъма зударий а шайн бухахула татолаш а лелаш долчу бошмашна‚ уьш цу чохь гуттар лаьтташ‚ айдан церан вонаш. Иза хилира Далла гергахь сийлахь-боккха толам. 6. /И джихIад тIедиллина шуна/ Iазап дан мунепакъ божаршна а‚ мунепакъ зударшна а‚ Делаца накъост лаьцна божаршна а‚ Делаца накъост лаьцна зударшна а‚ Делах боьха ойланаш еш болчу /хьуна керстаний тIехь толам хир бац‚ бохуш/. Царна боьхачун го бу. ОьгIаза вахана царна Дела‚ неIалт аьлла царна‚ Цо кечъйина царна жоьжахати. Вон хили-кх /церан/ дIадоьрзийла. 7. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а эскарш. Хилира Дела веза-воккха верг а‚ хьукаме верг а. 8. Баккъалла а, Оха вахийтина хьо теш хилла‚ къаанча хилла‚ кхерамча хилла. 9. Шу тешийта Делах а‚ Цуьнан элчах а‚ аш цуна (элчанна) гIо дан а‚ аш иза ларан а‚ аш Цуна (Далла) тасбахь дан Iуьйранца а‚ суьйренца а. 10. Баккъалла а, шаьш хьуна тешаме хир бу аьлла дош делларш  Далла тешаме бу аьлла дош делларш бу. Делан куьйг церан куьйгийн тIехь ду . И /дош/ дохийнарг  Цо дохош ду шена‚ кхочуш йинарг Делаца шен хилла ваIда  Цо цуна лур ю сийлахь-йоккха ял.\nДакъа 2 11. Хьоьга эр ду дIасхьалелачу Iарбийх бухабисинчаьра : "Тхо совцина тхан бахамо а‚ тхан доьзало а‚ гечдар дехахь тхуна". Цара олу маттаца шайн дегний чохь доцург. Ахьа ала: "Хьан дола дийр дара шуна Дела дуьхьал цхьанне хIуманца‚ Цуна шуна цхьа зен лиъча я шуна цхьа пайда лиъча? ХIаъ‚ хили Дела аш дийриг сов дика хууш. 12. ХIаъ  шу моьттуш дара элча а‚ муъма нах а шайн доьзална тIе цкъа а хьевзар бац аьлла. Иза хаздина шун дегнашкахь. Шуна моьттара вон хIума. Вон къам хили-кх шу". 13. Делах а‚ Цуьнан элчанах а цатешнарг  баккъалла а, Оха кечъйина керстанашна жоьжахати. 14. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла. Гечдо Цо Шена луучунна‚ Iазап а до Цо Шена луучунна. Хили Дела гечдийриг а‚ къинхетаме верг а. 15. Эр ду бухабуьсучаьра шу хIонсана тIе доьрзучу хенахь и эца: "Тхо а диташ шайна тIаьхьадан". Уьш лууш бу шаьш хийцадан Делан дош. Ахьа ала: "ЦIкъа а тхуна тIаьхьахIуттур дац шу. Ишта аьлла Дала хьалха". ТIаккха цара эр ду: "ХIаъ‚ тхуна хьагI еш ду-кх шу". ХIаъ‚ уьш хилира цакхеташ кIеззигчунах бен. 16. Цу дIасхьалелачу Iарбех бухабуьсучаьрга ахьа ала: "ТIаьхьа шу кхойкхур ду чIогIа ницIкъ болчу къаме /цуьнца тIом бан/‚ царца аша тIом бийр бу‚ я уьш мукIур хир бу. Шу муьтIахь хилахь /Делан омрана/ Дала хаза ял лур ю шуна. Шу дIадерзахь шаьш хьалха дIа ма дирзи‚ Цо лазош долчу Iазапаца Iазап дийр ду шуна". 17. БIаьрса доцучунна къа дац‚ астагIа волчунна а къа дац‚ цомгаш волчунна а къа дац /гIазоте ца бахча/. Далла а‚ Цуьнан элчана а муьтIахь верг  Цо вохуьйтур ву иза бошмашка ‚ шайн бухахула татолаш лелаш долчу‚ дIавирзинарг /Делан динах/  Цо Iазап дийр ду цуна лазош долчу Iазапаца.\nДакъа 3 18. Реза хили Дела муъма нахана цара шаьш хьуна тешаме хир ду‚ аьлла дош луш диттан кIел ‚ Цуна хиира церан дегнашкахь дерг. ТIаккха Цо йоссира синпархато царна‚ Цо совгIат делира царна герга хир болчу толамца а, 19. Дуккха хIонсашца а‚ цара шаьш оьцур йолу. Хилира Дела веза-воккха верг а‚ хьукаме верг а. 20. Дала ваIда йира шуна дуккха хIонсаш  аша уьш оьцур ю. Цо сихдира шуна хIара /хIонс/‚ айдира нехан куьйгаш шуна тIера‚ муъма нахана билгало хилийтан /царна гIо хилан/‚ Цо шу нисдан нийсачу новкъа. 21. Кхин /хIонсаш а хир ю шун/ шуна шена тIехь ницIкъ кхочу боцу , Дала го бина царна /Далла хии уьш щун хир юйла/. Хилира Дела массо хIуманан тIехь ницIкъ кхочуш. 22. Шуьца тIом бича цатешначаьра  цара /шуна шайн/ баккъаш берзор бу. /Уьш буха баьр бу /  тIаккха царна карор вац доладийриг а‚ гIоьнча а. 23. Делан Iадат ду иза‚ хьалха дIадахана а долу. Хьуна каранне а карор бац Делан Iадатна хийцам. 24. Иза ву церан куьйгаш айдинарг шуна тIера‚ шун куьйгаш /айдинарг а/ церан тIера Маккан БатIнехь Цо шуна церан тIехь толам беллачул тIаьхьа. Хилира Дела аш дийриг гуш. 25. Уьш цатешнарш бу‚ шу духатуьйхира цара Хьараман маьждигах‚ гIурбина дойу бежна кхаьбира сацийна шен меттиге дIакхачарах. Муъма божарий а, муъма зударий а ца хиллехьара /Маккан охIлах/, шуна шаьш бевзаш боцу /шуна пурба лур дара Макка йоккхуш тIом бан/. ХIинца  аш царна зулам дийр дара‚ /тIаккха/ цаьргара къа хьерчара дар шух ца хууш. /Иза хилира/ Дала Шен къинхетама чу вахийтархьама Шена луург. Уьш /Маккахь бисна хилла бусулбанаш/ къаьсташ хиллехьара Оха Iазап дина хир дара царех /Маккан охIлах/ цатешначаьрна лазош долу Iазапца. 26. Цатешначаьра хилийтира шайн дегнашкахь нуьцIкъалла оьгIазло‚ жехIал заманан оьгIазло  тIаккха Дала Шен синпархато йоссира Шен элчана тIе а‚ муъма нахана тIе а‚ лезам дира царна /Делах/ кхераран дош. Уьш хилира цуна /дашна/ мелхо хьакъ, цуьнан охIлах. Дела хили массо хIума хууш верг.\nДакъа 4 27. Бакъдира Дала Шен элчан гIан бакъдолчуьнца: шу данне а дулур ма ду Хьараман Масжида чу‚ Дала мукъалахь‚ кхерам боцуш‚ шайн кортош дешна‚ /мекхаш‚ кхин чоьш/ лацдина‚ шу кхоьрур дац. Цуна хиира шуна ца хуург‚ Цо хилийтира /шуна/ иза доцург гергара толам а. 28. Иза ву Ша вахийтинарг Шен элча нийсачу некъаца а‚ бакъонан динца иза толийтан массон динал. Кхачо хилла Делаца теш хилар. 29. Мухьаммад  Делан элча ву‚ Цуьнца берш чIогIа бу керстанашна тIехь‚ къинхетаме бу вовшийн юккъехь. Хьуна го уьш гора уьхуш‚ сужд деш шаьш лоьхуш Делера дозалла а‚ реза хилар а. Церан билгалонаш шайн яххьашкахь ю  сужд даран асар /ду иза/. Иза ду хьуна церан масал Товрата чохь. Церан масал Инжила чохь тера ду цхьана ялтех: Цо зазадоккху‚ цара цуна /тоьдуш‚ нисдеш/ гIо до‚ тIаккха иза чIагIло‚ нисло шен бух тIехь‚ Цо цецбоху ялта дуьйш берш‚ /пайхамаран асхьабаш а‚ ислам дин а чIагIло и ялта санна/ царна керстанаш оьгIазбахийтан. Дала ваIда йина Ша царех иман диллинчаьрна а‚ дика Iамалш йиначаьрна а гечдар а‚ сийлахь-йоккха ял лур ю‚ аьлла.\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Толам&oldid=80992»\tКатегори: Къуръан\tНавигацин меню\nХlокху агlон тlаьххьаралера хийцам: 01:23, 14 март 2013.


Москох арз эцна бахана Карабулакера нохчий\nГIалгIайчоь -- Нохчийн мухIажирша шаьш даймахка дIадигар доьхуш мацалла лаьцна, Карабулак, 16Тов2012\nДаймахкана совбевлла нохчий вуно-вуно дукха бу нохчашлахь. Ша ца кхойкху арахьарчу нахе цΙехьа, уьш шаьш бехачохь дика дΙаΙийчхьана, бохура деношкахь мехкан телевизионехула Кадыров Рамзана. Ткъа бехачохь де доцуш, къоьллехь бисинарш? Цара мел лан деза тΙехь тхов бацар, напха цатоар? Цунна жоп лаха Москох арз эцна бахана, масала, ГΙалгΙайчуьрчу Карабулакехь оьмар дIакхехьа бисина беха нохчийн мухΙажирш.\nМоскох дIакхаьчна ГIалгIай-махкахь беха нохчийн мухIажирш. Цигахь федералан министраллашна а, кхечу урхаллашна а тIекхача дагахь бу уьш. Цара лоьхург ю бакъо.\nГIалгIай-махкахь мухIажаршна луш йолу гIишлонан сертификаташ ца елла Карабулак-гIаларчу Промжилбаза" олучу кертахь бехачу нохчашна. Пхи нохчийн доьзал юкъарабаьккхина, бохуш, шайн Iалашонех лаьцна Маршо Радиога дийцира мухIажира Джабраилова Маликас.\nДжабраилова: Тахана и лазам а эцна, тхо Москох дIакхочуш ду. Цара лелош ерг харцо ю. Тхайн бакъо тIеяьккха лууш ду тхо. ХIораммо олу, шайн Кадыровга ала. Цунна даийтина ма дац и ахча, кхуза, ГIалгIай-махка даийтина ма ду. И аьлча, тхо бехке лору. Тхо оцу базера арадевр ду, церан мохк оьшуш Iаш а дац. Тхъайн даха меттиг цахиларна Iа цигахь.\nУрамехь акции а йина, оха тхайн къоман сий дойъур дац. Экономика кхиоран министралле а гIур ду, «Гражданское содействие» олучу цхьанатохараллийн коьртехь йолчу Ганнушкина Светланина тIедаха а дохку. Ишшта кхечу урхаллашна а тIегIур ду».\nГIалгIайн Iедалша, цхьацца бозбуанчаллан кеп а цлелош, меллаша и сертификат догIучийн могIаршкара даьхна шаьш, боху нохчийн мухIажирша.\nДжабраилова: «ТIом а баьлла, тхайн тховкIело йоцун дела Iаш ма дай тхо ГIалгIайн махкахь. Тахана, Оьрсийчоьно схьадаийтина долу и серфтикаташ Нохчийчуьра мухIажаршна аьлла даийтина ду. Тхоьга Москохара оцу министраллера телефончухулла аьлла иза. ХIирийн махкара мухIажарш а бац, гIалгIашний бен ма ло аьлла а дац иза. Хьалха делларг а гIалгIашна делла, хIинца а царна дала гIерташ бу».\nГIалгIайн Iедалийн шайца болчу цабезаман бухе а кхиа лууш бу нохчийн мухIажарш. Гарехь, оцу сертификатан ахчанц аболу барам бу аьлла хета Джабраилова Маликин.\nДжабраилова: «Тахана хIун цабезам бу Евкуровн а, оцу даржхойн а тхоьга? Цуьнана гIоьнчана тIедахана а хилла тхо. Шен дан хIума дац, боху цо. Нохчийн пхеа доьзална 13 миллион сов ахча ду. И ахча оха хьахийча, цуьнан бос хийцабелира. Иза цуьнан а, я Евкуровн а кисинара луш а дац».\nСтигалкъекъа-беттан 30-чу дийнахь дIакъовлур йолуш ю Карабулак-гIалара мухIажbрийн куп. Цигара шаьш, хIуъа а дина а, арадаха гIуртур ду Iедалш, аьлла хеташ ю мухIажир Джабраилова Малика.\nДжабраилова: «Тахана тхо Iашдолу куп дIакъовлуш ю цара. Цигахь школа ян воллу боху Евкуров. Е, шена лаахь, школа а, гIала а, хоьазза тIекIелдина цIенош а. Амма тхуна Оьрсийчоьно схьадаийтина ахча схьало, тIаккха тхо, лаахь, цIа а гIур ду я кхечанхьа гIур ду. Тахана цхьана хIусаман квадратан 33 эзар сом мах бу. Цхьана стагана кхачош 594 эзар сом ду. Оха хилла гIело а ца юьйцу, йохийначу тхайн гIишлонех доьхуш ду иза».\nМоскох дIакхаьчча, нохчийн мухIажарш баккъал а тешаш бу, хьаькаша шайн баланаш кхетор а бу, гIо а дийр ду нийсо толош бохучух.\nМоскох арздан бахана мухIажирш


Ерригача къахьегама Даькъастенна дукха везача, цар дог-уйла ховча нахах цаI хиннав Георгий Константинович Орджоникидзе. ХIетта эттача советий Iаьдала кхерам тессаш тIаенача интервенцена духьала лоаман къамаш гIовттаде, моастагIа юхатохара уж оарцагIдаха вайта хиннав из 1918 шера дунен пролетариата баьчча хиннача В. Ленина. Ше укхаза яьккха ха дукхагIа гIалгIашта юкъе волаш, цар лоравеш яьккхай цо. Укх шера 135 шу дизад Орджоникидзе малхаваьнна, из ваь хиннав 1886-ча шера.\nГIалгIашта юкъе волаш, цо дакъа лаьцад вай къаман 1-ча съезда балха юкъе, байзаб цун дикагIбола къонахий: Iоахарганаькъан ГIапур, Албохчанаькъан Ювсап, Оарцханаькъан Хизир, кхыбараш. Бакъда тахан а дикка бовзац вайна цунна гонахьа мел хинна гIалгIай, геттара а цунна гарга лаьттабеце а, хIаьта а из лораваьча, цунна уллув болаш, керда Iаьдал чIоагIдаьча берригача наьха цIерех цхьаяраш йицъеннай, цхьаяраш вIалла хьоаха ца еш йитай. Масала, таханарча кагийча наха, мехкарашта малав ховргдац Ганенаькъан (Мужахой) Аюп. Сона из дагавоагIа, бера хана денз. Юкъерча дегIара, чIоагIа тенна воккха саг вар из; доккха, урагIхьайза мекхаш а долаш. Цу тайпара деза дегI дола воккха саг говра тIа хьалтIахоавалар тамаш яр, амма Аюп даим вай даьй IаьдалагIа нувр тилла кийчъяьча говраца мара аравалацар. Из Орджоникидзеца вай лоамашка лийннав яхаш дувцар, Граждански тIом болча хана. Аюп ишколашка, Октябрьски революцен цIай долаш, трибуна тIа латта дIавехаш хулар.\nБакъда цхьабола Сергона гонахьа хинна нах вIалла хьоахабеш а бацар, вокхарна санна кхерам тIалатташ, хало ловш лийннабале а. Царех дуккхачар цIераш йиц а еннай. ХIаьта а наггахьа гучабувл царех цхьабараш, цу шерий керда оагIонаш хьа а еллаш. Вайна хов, Орджоникидзе ваьха цIа Мужеча долга а, цу чу йIаьххача хана Къулбихьен Чрезвычайни комиссара цIерагIа музей хиннилга а. Карарча хана из музей дIачуйихьай юртарча юкъерча ишколан тхов кIалха. Дукха ха йоацаш цу музеера гучаяьннай Сергона уллув хиннача кхы а кхаь сага тайпан цIераш. Уж кхоккхе тIалатта сурт хIанз а хьалтеха доалл Мужечарча Орджоникидзена хетаяьча музее. Малаш ва уж кхо саг? Царех цаI (Iохайна вагIар) Сурхо тIара Iарчакхнаькъан Эсолта Iусман ва. Галашкарча милице оперуполномоченни, советий Iаьдал чIоагIдеча хана Буро тIарча милице болх баь саг вар из, Орджоникидзена гонахьа хиннача наха юкъе а хиннавар, Оарцханаькъан Хизира вовзаш а, цун фусаме 70-ча шерашка вена Хизир хинна саг а вар. Цул совгIа, из хиннавар Сурхо тIарча колхоза председатель а (30-гIа шераш), Аьлтий-Юрта юртда а. Цунца сурта тIа латтараш ба Iарпенаькъан Э., Кийнаькъан А. Царех сона кIезига хIама хов, амма цар гаргара нах вай республике бахаш хила тарлу. Уж байзача дика хетаргдар сона, дIахо а сурта тIа латтача наьха вахарах-леларах дувца таро хургьяр тIаккха.\nЦхьаькха а цхьа доккха таьрахь да укх шера Сергой вахаре вай къаманца дувзаденна. Укх шера 85 шу дуз, из нохч-гIалгIайчен къахьегамхошца вIашагIкхийтта, из нийсденнад 1936-ча шера, из валале цхьа шу хьалха. Цу хана Г. Орджоникидзе СССР езача промышленноста халкъа комиссар хиннав.\nОрджоникидзе вувцаш дукха йоазош да гIалгIай поэтий а прозаикий а. Царех я Гойганаькъан Iаддал-Хьамида «Серго» яха повесть, Озанаькъан Салмана «Лоаман лаьча» яха поэма, из хьехаву Малсагнаькъан Дошалкъий «Iарамхи» яхача поэма тIа, Пхьилекъонгий Махьмад-СаIида «Этии Вутии» яхача повеста тIа, Малсагнаькъан Ахьмада «Массаза хало ловш вола саг» яхача романа тIа. Цу тIара «Сома Аюп хьалхарча мугIар тIа белгалвувлаш вар» яха калам, лакхе аз хьоахаваьча Ганенаькъан Аюпа хетаяь я. ГIалгIашцара Сергой юкъамоттиг геттара дика хьагойтай аьнна хет сона ЖЗЛ яхача серена чудоагIача Махарадзес яздаьча «Г. К. Орджоникидзе» яхача книжка тIа.\nIарчакхнаькъан Iусман (Iохайна вагIар), Iарпенаькъан Э., Кийнаькъан А.


БуьритIехь Маршонан майданахь гулбелла полисхой а, протестхой а\n"Цхьа а вац оцу вирусах тешаш, иза йоцу дела"\nКоронавирусах цатешачийн БуьритIехь хилла митинг: COVID-I9 марсаер юй-те?\nШи кIира хан яра бохуш, хаамбо "Кавказ.Реалии" портало,опера локхучу артисто, блогеро, "Граждане СССР" боламан жигархочо Чельдиев Вадима мехкан бахархошка кхайкхамаш бен. Цо доьхура, Охан-беттан 20-чохь "йоцу вирус" бахьана долуш хIоттийначу изоляцин режимна дуьхьал "халкъан гуламе" довла бохуш.\nПIераскандийнахь лецира Чельдиев, амма цуьнан агIончаша оршотдийнахь хIоттийра митинг.\nШуьйра реконструкци йолийначу БуьритIерчу коьртачу Маршонан майдана кхача гIертара бахархой, амма дуьхьало ярна тIекхача аьтто бацара церан. Цундела майданна масех куп дехьа хIоттийра цара шайн митинг. Циггахь леца болийра нах а.\nДуьххьара, лаххара а, кхо стаг вара полисхоша лаьцнарг. Тахана хууш дац и акци вовшахтоьхначу Черкинов Рамисан а, Бесолов Арсенан а кхолламах дерг.\nТкъа жигархочо Габолаева Индирас социалан машанашкахь посташ язйора полицин декъера, административан протокол ду шена хIоттош бохуш.\nТIаьхь-тIаьхьа гулбевллачийн тобанаш коьртачу майдана кхача гIоьртира. ТIаккха къаьсташ шайн билламаш дIакхайкхийра цара: "Маьршаваккха Чельдиев Вадим!", "Битаров - дарж охьадилла" бохуш.\nМитингхошна дуьхьал ваьллачу Къилба ХIирийчоьнан куьйгалхочуьнга ла а ца дуьйгIира гулбеллачара, шакараш йиттира цунна дуьхьал.\n"Мичахь бу и цомгаш болу нах? Соьца цхьаьна дешначу йоьIан денана елира, ткъа цунна 100 эзар сом делира, иза коронавирусах елла олург", - дийцина "Кавказ.Реалиига" митинган декъашхочо, Пригородный кIоштарчу Ногир эвлан яхархочо Верас.\n"Тхуна болх балар тIедожадо оха, тхайн баьпкана даца, лойша тхуна болх", - боху Ардонерчу Бокоев Олега.\n"Тхо ‘гIуллакхазхой’ ("бездельники") ду боху, кхуза дахкарна, - дуьйцу Албегов Хетага.\n"Дан хIума цахиларна даьхкина ма дац тхо кхуза, ишта кхин дIа тхаьш Iалуш цахиларна гулделла ду. Тхо муха дехар ду рицкъ ца хилча? Битаровс кхетаве-кх со! ШолгIа кIира ду сан бераш деккъа бепиг дууш, хене дуьйлу! Хьаькамаш бара ишта охьаховшо безаш", - мохь туху гулбеллачарлахь цхьаммо.\nОцу юкъанна Маршонан майдана гонах бIеннаш машенаш яра. Царна тIехь баьхкинера протестхой. Йовхо бахьана долуш майданарчу цхьаболчу нахана вон хиллера.\nЭххар а сацам хилира, гулбеллачарлахь цхьа инициативан тоба вовшахтоха, паргIатехь мехкан урхалхочуьнца къамел дайта Iалашонца.\nБакъду, хиллачу дийцарийн жамIаш ца тайнера митингхошна:тобан векалша дехар дира адамашка, дIаса а дохий, проблема ерзорехь болх болабе аьлла. Ткъа бахархоша тIедожийра кхин керла тоба вовшахтохар.\n"Шуна гирий, Битаров маска йоьхна ма вацара, - элира протестхочо Албегов Хетага. - Цхьа а ма вац оцу вирусах тешаш, хIунда аьлча, ян ма яц иза. Нахе ю бохуш, чIагIонаш муха йийр ю, ткъа ша маска а ца лелош?".\nМайданахь гулбеллачарлахь дукхахберш масканаш а йохказа, куьйгах каранаш а доцуш бара. Цул совнах, бевза-безарш вовшашна тIекхаьчча, "вежарша санна", мар-мара а кхеташ, маршалла хоттура.\nРеспубликан санитаран коьрта лоьро Тибилов Алана бахарехь, ун даьлларш тIейогIучу заманчохь совбийла куц ду.\n"Кхераме ма ду хIара. Тобанашкахь гулбелла, лаьтта уьш, масканаш а йоцуш. Хила тарло уьш ун даьлларш. Уьш цхьана а хIуманах тешаш бац. Суна хетарехь, масех де даьлча Iаламат дукха хир бу вайн махкахь коронавирусан ун кхетта нах", - дуьйцу Тибиловс.\n"Пандемиян хьелашкахь эзарнашкахь нах майдана кхайкхар, суна хетарехь, зулам ду. Массарна а ун даьржаш, доьрзур долуш гIуллакх ду иза. Меллаша а йоцуш, маса эккхийта биологин бомба юьйлина цара. Халкъан бакъо ю, ара а даьлла, шайна луучух дIахьедан бохуш, маьршачу заманчохь хьалха бийлинчех ву со. Амма хIара митинг вовшахтоьхначара ХIирийчоьнан къомана хьалха дина зулам ду", - аьлла "Кавказ.Реалиига" меттигерчу "Основа" сайтан редакторо Тотров Руслана.\nРегионан куьйгалхочунна Битаровна зене а ца йолуш, юьсур юй-те акци? Тотровна хетарехь, шен гIантахь виса там бу Битаров: "Оьрсийчоьнан Iедалан вертикалехь дац, халкъо дарж охьадилла аьлла, тIедожийначу губернаторна таIзар деш. ХIунда аьлча, регионашкахь бахархойн карахь цхьа хIума ду аьлла, чIогIа кхераме прецедент кхоллало тIаккха.\nДелахь а, Къилба ХIирийчоьнан Iедалхошна гIайгIане тIаьхье хир яц а олийла дац. ХIумма а дийр дац аьлла, тешам алсам бу сан. Беслан дагалоцу ас: оцу гIишлочуьра Дзасохов Александр араэца нах кийча боллушехь, кхин а масех баттахь урхаллехь витира иза. Халкъаца йолчу шен юкъаметтигашкахь эгIазалла гойтур яц федералан центро".\nСуьйранна ялх сахьт долучу заманчохь ОМОН-о майданара дIадохийра адам. Республикан чоьхьарчу гIуллакхийн министро Скоков Михаила, мегафонах пайда а оьцуш, омра дира - лерина гIирс лелон мегар дац аьлла. ОМОН-нна дуьхьало ечарна чхьонкарш еттара. Делахь а каде бара митингхой, ницкъахошна тIулгаш лестадора цара. Эххар а аьтто белира протестхой дIасабохо. Бара лецнарш а.\nЦкъачунна официалехь хаийтина дац, маса стаг ву церан каравеанарг, амма "Кавказ.Реалии" порталана церан хьосташа дийцарца, мел кIезиг а, 65 стаг ву лаьцнарг. Ишта хаамбарехь, шина ницкъахочунна чевнаш хилла.\n"Коронавирусан катастрофа" хир ю митингех аьлла, тешна ву меттигерчу Роспотребнадзоран куьйгалхо Тибилов Алан. "Эзарнашкахь цхьана меттехь гулбелла нах бахьана долуш COVID 19 марса ца яла йиш яц", - элира цо "Кавказ.Реалиига".\nТкъа Битаровс дIахьедина, "республикехь таро йоцчу нахана а, пандемияна тIехула балхах бевллачу нахана а социалан гIо латтор ду" аьлла.\nТалламан изоляторехь вуьтур ву шина баттана ковид-диссидент Чельдиев Вадим. Иза бехкевина, коронавирусех лаьцна фейкаш яржорна а, полисхочунна тIелатарна а.\nЛаьцначун адвокато Кульчиев Батраза хаам бира, протест еш, Чельдиевс беттан 20-чохь дуьйна мацалла кхайкхийна аьлла.


Обновлено 28.08.2019 07:41 Автор: Administrator 28.08.2019 07:38\nЧубузчу малхе а хьоьжуш, ойланашка а ваьлла, лаьттара Аслан. Ша-тайпа хаза, исбаьхьа яра тахана суьйре. Малх а бара, эхь хеттачу стеган юьхь санна, цIийбелла, богуш. Тахана санна, Iаламан терго йина вацара иза хIокху тIаьххьарчу масийтта шарахь. Ватсап юкъаяьлчахьана, ерриге а хан цунна дIаелла, Iаш вара иза. Нанас кIантах «харцсапан лай», – олура. Аслан нанас аьллачунна кхин башха оьгIаз ца воьдура. Цуьнан, оьгIазвахана, Iен а хан яцара, иштта а, ватсап чохь массарна а жоьпаш дала кхууьш вацара иза. Шайна жоп ца делча, ватсап чуьра нах реза ца хуьлура кхунна, цара бехк боккхура: «Хьо тхоьца гергарло дезаш вац?» – олий.\nОлхазарийн эшарша мукъаваьккхира Аслан ойланийн йийсарера.\nТахана цкъа а ца хиллачу кепара сахьийзаш, даьхни дайна бежIу санна, дIасауьдуш лелара иза. Интернетан зIе дIаяларх боккха сингаттам хиллера цунна.\nАслан дас-нанас, бераллехь дуьйна цхьа а хIума ца оьшуьйтуш, кхиийна вара. Тилпо юкъаяьлча, уггар хьалха иза а ийцира цара цунна. Тилпо эцча дуьйна, нисса бIостанехьа хийцаделира цуьнан дахар. Де а, буьйса а ца лоруш тилпо тIе пIелг хьоькхуш хуьлура кIант. Тилпо бен цунна гуш хIума дацара. Хан йоццучу хенахь арахь кхерсташ ца лелчхьана, дас-нанас хIума ца олура кIанте.\nАслан хIинцалерачу дахаран стаг вара.\nБуьйса юккъе яхча, схьаеара интернетан зIе. Цунах чIогIа самукъадаьллера цуьнан, хIунда аьлча, цо сахиллалц бан безаш «болх» бара. Ватсап чохь шега мел даийтинчу хаттарна жоп дала дезара цуьнан. Кхуьнан накъостий дукха бара, хIара санна, керлачу заманан нах.\nВатсап чохь орца даьккхинера Асланан накъосташа, кхунна хIун хилла ца хууш, шайн сагатдаларна. «Жоп хIунда ца ло ахь? Тхоьгара хIун даьлла?..» – бохуш, хоьттура цара массара а.\n– Суна хIумма а ца хилла, са ма гатде, – бохуш, цхьа а ца къастош, жоьпаш делира Аслана шен накъосташна. Кхуьнан жоп шайга дIакхаьчний хоуьйтуш, хIорамма а, хазахетар гойтуш йолу «смайликаш» яхкийтира. Уьш орцахбовлар Асланна тайнера. «Со-м оьшуш хилла, со-м оьшуш хилла!» – бохуш, ша ца хезаш цхьаъ висарна кхоьруш санна, мохь беттара цо… набаро ша лаццалц.\nАслана цкъацкъа нанна ватсапан дика агIонаш юьйцура: хьаьнцца а къамел дан йиш ю, суьрташ д1адахьийта йиш ю… Нана шега ладугIуш йоций хиъча, гIеххьа оьгIаз а воьдий, юха а шен «болх» бан волалора иза.\nКIентан тилпоца долчу гергарлонна ша резайоций хоуьйтуш, ЗабиIата олура: «ЗIе дIаяьлла виса хьо!». Цул тIаьхьа ша а елалора, керла сардам Iамийна ас, – олий. Нанас дуьйцург Аслана, коьртан хье ойла ян болабалале, дицдора. Шен бехкенна, коьртан хьега къахьоьгуьйтур долуш вацара иза.\nЗабиIат, дахаро озабезам бина яцахь а, халонаша кIел ца йитира. Хаъал хилчахьана, къахьега Iамийна яра иза. Жимчохь дуьйна кIантана дахаран халонаш ца йовзийтарна, ша бехке хетара цунна. Цхьаъ бен ца хиларна, белхан чам ца бовзуьйтуш, кхиийнера цо иза. Амма тахана тIаьхьа дара кIентан амал хийца…\nЧIогIа бертахь доьзал бара кхеран. Амма, цхьаьнан бIаьрг хилча санна, цIеххьана гучуяьллачу цамгаро бакъдуьненчу дIавигира ЗабиIатан хIусамда. Алхаст кхелхичхьана, цамгаро лаьцна яра иза. Амма, чохь а, арахь а дан дезачунна бIо-м ца къажабора цо, могашалла хьалха санна яцахь а.\nIуьйранна шаьшшинна юуург а кечйина, кIант самаваларе хьоьжуш, кхачанах ца кхеташ, Iаш яра ЗабиIат. Сахиллалц наб ян йиш ца хилла Аслан, делкъехь бен набаран йийсарера ца велира. Кхачанах кхета волалучу кIанта элира:\n– Нана, дадин маьхчин зуда дIаяьлла.\n– Хьуна мичара хаьа иза? – хаьттира ЗабиIата, кIанта аьллачух цецъяьлла... Иштта забарш ян жима а ву хьо! – аьлла, аз хийцира цо. Шек а воцуш, ненан дешнаш ца хезаш санна, чай молуш Iаш вара Аслан. Юха а хаьттира ЗабиIата:\n– Хьо набарха валанза ву, ва кIант, айхьа дуьйцучуьнан ойла йой ахьа?\nЧай чохь долу куршка кхин дIа ца хоьцуш, нанна резавоцуш, Аслана жоп делира:\n– Вайн гергарчеран ватсап чохь тоба ю тхан, массо а кадам беш вара, со а дIа вистхилла.\nКIентан дешнаша дегIера гIора дIа а даьккхина, Iадийча санна, лаьттара ЗабиIат. Жимма ша меттаеача:\n– Дала гечдойла цунна, ма дика адам дара иза! – элира, бIаьргех даьлла хи дIа а доккхуш, ЗабиIата.\n– Тезета муха гIур яра-техьа, могашалла а яц гена некъ бан, хIун дийр дара-техьа? – бохуш, ша-шега хаттарш дан елира иза…\n– Нана, – элира, тилпо кегош волчу кIанта.\n– Ас санна, ватсап чохь кадам бан ца мега ахь?\n– Хьо дIа а гуш, къамел дан йиш ю хьуна ватсап чохь.\n– Хаза а хир яра со, тилпо чохь кадам беш! – элира ЗабиIата, бIаьргех Iена хиш дIа а дохуш.\n– ЭхI, маржа яI! Ма хийцаелла зама, ма яйна тIаьхье ю-кха хIинца ерг, – аьлла, елхаран къурдаш дира цо.\nЗабиIат ехха Iийра, ша-шега хаттарш деш, кIанта аьллачунна жоп ца луш. Эххар а, кхин шен дан хIума ца хилча, резахилира иза. Кадам а бина, шена тIера бехк дIабаларна йоккхаечу ЗабиIата элира:\n– «Харцсап-м» дика хIума хилла.\n– Ас дуьйцучунга ахь ла-м ца дугIура, – бохуш, тилпо чохь цхьаъ язъеш воллура Аслан.\nТилпо чохь кадам дуьххьара бинера ЗабиIата, цунна хала дара тезетан Iадат хийца. Кегийчеран хIун бехк бу, со а иштта хилча?! – аьлла, басана хийцаелира иза. Нахана дIахезча а эхь ма ду хIара-м. Машенахь йигийта ца мегара ас со? Ас динарг!.. И хаттарш, хIора элп къастош, юх-юха дора цо ша-шега. Ша динчо, деана вуон а дицдинера цунна.\n«Иштта, бехказлонаш а лоьхуш, дайдо-кх вай деана вуон, хийрадоккху гергарло. Тилпоний буй-те бехк? Я адам Iесадаьлла-те?» – бохуш, ойланаша хьийзош, ехха Iийра иза луларчу Маржана шен маьхьарца ойланаш къахкаяллалц.\nОрга №7. 2019. Эл.кеп


КъатӀар КъатӀар: 195 558\nИсраил Исраил: 31 000\nФилиппинхо́й — Филиппинийн архипелаг тӀехь я политикин агӀора республика Филиппинашкахь (ткъа церан дозанаш цхьатерра аьлча санна ду) еха къаьмнийн тоба. Берриш — 103 млн гергга стаг ву, царна юкъахь Филиппинийн республикин бахархой— 99,9 млн ст. (2010).\nФилиппинийн меттанаш ду филиппинийн зонера малхбуза-австронезийн тобанан австронезийн меттанаш. Уьш гергара ду хӀиндонезийн а, малайн а меттанийн. Филиппинийн республикин пачхьалкхан мотт — филиппинийн мотт, стандарт йина бу тагалийн бух тӀехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Филиппинхой&oldid=6314700»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 17 июль, 12:02.


Гуьржийоь -- Лапанкури эвлан йистехь хиллачу операцехь дакъалоцуш дара тIеман беркеманаш, 29Марс2012\nНохччийн кегийрахой а бойуш, Лопота-чIожехь хилларг талла аьлла, кхайкхам бина Гуьржийчоьнан парламенте гуьржийн халкъан коьрта бакъонашларъярхочо Нануашвили Учас. Омбудсменна хетарехь, бакъдерг къасто кхолла еза леррина комисси. Нануашвилина дийцарехь, цигахь динарг зулам хилар гучудала мегаш ду.\nДIадаханчу 2012-чу шарахь Марсхьокху-баттахь хилларг ду Нануашвили Учас хьехош дерг. Цу беттан 29-чу дийнахь гуьржийн-оьрсийн дозанехь шаьш дIахьош йоллачу операцех Рустави-2 телеканале дийцира Гуьржийчоьнан кхерамазаллин кхеташонан секретаро Бокерия Гигас.\nГуьржийчоьнан территори тIе герзаца тоба а яьлла, закъалтхой лийцина аьлла, элира цо. Бокерияс дийцарехь, цара Iадалийн карадуьйла аьлла хилла цу нахе. Амма вукхара герзаца дуьхьало йина. ТIаккха йолийна полицино тIеман операци.\nЦу хеннахь Оьрсийчоьнан агIоно дIахьедар дира шайн доза хадийна меттиг бац аьлла. Шалхонаш дукха а яра цу хиламехь. ТIаьхьо сурташ даьржира, цигахь даьхна долу. Царах цхьадолчерна тIехь бара, бийшина боллушех тIе герзаш а диттина байина болу тIеман барзакъ дуьйхина нах.\nЭххаре хиинарг дара байинарш коьртачу декъана нохчийн къомах болу кегийрахой хилар. Царна тешнабехк бина бохуш чIагIдора Гуьржийчурча ПIаьнгаз-чIожехь бехачу вайнаха.\nТIаьхьо, Гуьржийчохь Iедал хийцаделча, дуккха а керла хIуманаш гучудевлира цу хиламехь. Иштта Гуьржийчохь вехачу нохчийн юкъараллан жигархочо Кавказерчу къаьмнийн интеграцин фондан куьйгалхочо Идигов Iумара цхьамогIа интервьюш елира Гуьржийчоьнан а, дуьненаюкъарчу а зорбанан гIирсашна хилларг дуьйцуш.\nМаршо Радионе а дийцира цо хиллачух лаьцна а, шен шеконех лаьцна а.\nИдиговс дийцарехь, нохчийн кегийрахой Оьрсийчоьнан доза хадо дагахь хилла, меттигерчу ницкъаллин структурийн векалша гIо а деш, амма иза тешна бехк хилла царна кечбина.\nИдигов Iумара дийцарехь, Европерчу пачхьалкхашкахь беха нохчий зIене бевлла хилла цуьнца, гуьржийн Iедалша герз а ло, Нохчийчу баха гIо а до аьлла хезна.\nАмма ша варе беш хилла цхьаболу кегийрахой Iехо аьтто баьлла гуьржийн ницкъаллийн структурийн векалийн бохуш, кхин дIа а дуьйцу Идиговс.\nИдигов Iумар: «Оцу шина дийнахь цара I2 «Апачи» беркема а гIаттийна, шаьш коридор ло аьлла, чу а бахийтина и 20-х кIант вийра. Царах дукхах берш кхузара меттигера нохчий бу. Чу а бахийтина, тешна бехк а бина, гул а бина, герз охьадилла аьлла, 2 эзар эскархо дуьхьал а ваьккхина, го а бина, цара уьш хIаллак бина».\nОпераци дIахьош лаьцна стаг а вара гуьржаша. Иза вара Австрехь политикан тховкъело карийна волу жима стаг Чатаев Ахьмад. И стаг кхеле озийнера Iедалша, зуламхо ву аьлла. Амма Iедал хийцаделча Чатаев дIахтийцира, бехк а ца карийна.\nИдигов Iумара дийцарехь, Чатаев Ахьмад гуьржийн ницкъаллин структурийн куьйгалхоша шаьш юкъаозийнера цу хиламна.\nХIинца, гарехь, цу версина тIетевжинчух тера ду Гуьржийчоьнан омбудсмен Нануашвили Уча. Бакъдерг къасто леррина комисси кхолла оьшу аьлла хета цунна.\nАмма Нануашвили Учас дуьйцург шаьш дуьйцу дуккха а хан яра бохуш чIагIдо Маршо Радионна ша еллачу интервьюхь эсксперто Арешидзе Мамукос.\nМамука Арешидзе: «Аша со цецвоккху. ХIунда аьлча, омбудсмено дийцинарг аса дуьйцу ши бутт хан ю. Альча а, цо шен рапорта тIехь далийнарг, аса дийцина ца Iаш, сан белхан накъосташа а дицара»,\nГуьржийчура нохчийн жигархочо Хонгишвили Тумишас дийцарехь, тахана керлачу Iедалша ПIаьнгаз-чIожехь дIайолийна керла политика. Цхьацца программаш, шайна юкъахь нохчийн мотт Iамор а долуш, кхочуш ян дагахь ю вайнах бехачу меттигашкахь културан министралла.\nГуьржийчоьнан чохьарчу гIуллакхийн министран когаметта хиллачу Лорткипанидзе Гияс бах гуьржийн омбудсмено Нануашвили Учас Лопота чIожехь хиллачух лаьцна дуьйцург цхьа а доцу хIума ду. Цо чIагIдарехь, хьалха хилла Iедал аьшнаш дан дуьйцуш ду иза.


"Боруссия" эккхийтина оьрсийн спекулянто\nГерманерчу футболан "Боруссия Дортмунд" клубан акцешна тIехь ахча даккха дагахь хилла иза.\nНемцойн Тюбинген латта тIехь Iуьллучу Фройденштадтехь пIераскан Iуьйранна сахуьлучу хенахь полицин леринчу тобанан операци дIахьочу хенахь цу операцин декъачарний бен хууш дацара, лоцуш верг мила ву.\nТкъа операци дIаяьллачул тIаьхьа Тюбингенерчу полицин векалша шаьш лаьцначух лаьцна информаци журналисташка а, юкъараллийна а йовзийтича, теша хала долуш сов инзаре а, тамашийна а хIума гучуделира.\nДаханчу кIиранахь Германехь уггаре а сийдолчех футболхойн Боруссия Дортмунд клубан ловзархой чохь болу автобус эккхийтинарг оьрсийн къомах стаг хилла, ткъа цо иза даран бахьана футболхой байъарна тIехь шена са яккха Iалашо хилар хилла. Ткъа иза муха саяккха дагахь хилла бохург вуно чолхе а, маьттаза а схемица дагадаийтина хилла цо, цинизмаллин доза а доцуш.\nСергей цIе йолчу оьрсийчо план хIоттийна хилла, ша нагахь санна Боруссия клубан финансийн биржера акцеш эцахь, ткъа цул тIаьхьа цу клубан футболхошна дуьхьал террорхойн тIелатар хилахь, шайн ловзархойн кхерамазалла Iалаш ца ялуш йолчу клубан акцеш механа яйлур ю, тIаккха шен уьш йохкар-эцарна тIехь саяккха таро хир ю, аьлла.\nЦу Iалашонца цу оьрсийчо банкера кредит а эцна, кху беттан 11-чохь 15 эзар Боруссия клубан сертификат эцна хилла, цул тIаьхьа царех акцеш эца бакъо а йоккхуш шена. Цу сертификатех цо 78 эзар евро делла хилла, ткъа шена терактехь футболан клубан акцийн сийдайча ер йолу сана цо гергарчу хьесапехь 4 миллион евро мах хIоттийна хилла.\nЦу Iалашонца цо Боруссия футболхойн тоба шайн рогIерчу ловзаре стадионе дIайюьгучу церан автобус тIех йолчу новкхахь кхоъ куьйга йина фугас йоьллинера. Ткъа цу фугасашна уллохь куьйга яздина йоза дитинера, и эккхийтар радикалечу исламхоша дича санна, ДаIиш тобан цIарах футболхошна а, Германин урхаллина а кхерамаш а туьйсуш.\nФугасан эккхаро, Делан къинхетамца, цхьа а ца вийнера, футболхойх цхьанний, футболхой ларбечу полисхойх цхьанний яй чевнаш яр бен, автобус йохор бен кхин зе ца хуьлуш диснера и эккхарш.\nШа Сергей шен талор динчул тIаьхьа Боруссия клубан гIишлонна гена\nПIераскан дийнахь Сергей В. - цуьнан ма-ярра фамили меттигерчу низамашца гIарйоккхуш яц, - Тюбингинерчу прокуратурин сацамца бехкталламан набахте хьажийна. Амма цо динчу террорхойн тIелатарца боьзна болу талламаш кхин дIа а хьош бу Iедалхоша.\nЦара лохуш ву Сергейна фугасаш яхка гIо дина волу кхин а шиъ оьрсийн къомах волу жимстаг. Цу шиммо аренда йиначу машенахь Сергейс лелийна долу оьккху молха цунна тIекхачийна хиларна шеконе лаьцна ву Iедало. Роттенбург цIе йолчу гIалахь цу шиннах цхьаъ вехачу петарехь лехамаш дIабаьхьира полисхоша.\nТалламаша бечу полисхойн кхин а къастон дезаш ду, Сергейна тIехьа лаьтташ цхьа а кхин ницкъаш хиллий-те бохург. Цул совнаха, цунна сел дика оьккху молха лелош мичара хууш хилла, фугасаш яран а, яхкаран а говзалла цунна хьан я мичахь Iамийна хилла бохург а ду хаттарш кхуллуш, Маршо радиоца къамелехь Австрерчу нохчийн диаспорин жигархочо Исханов Хьусейна ма-дийцара.\nЦунна хетарехь, сахьт дац и Сергей санна болу нах Европерчу пачхьалкхашкахь диверсеш я оьрсийн къайлахчу сервисаша хьовсийн хила а, меттигера Iедалш совтIехь радикалечу исламхойн талоршна тIе тидам бахийтина хиларх пайда а оьцуш.\nИсханов Хьусейн: „Кху Европе зуламаш дан чубахкийтина дуккхаъ нах хилар къайле яц, хьастагIа Германерчу ЦДФ канало филм а гайтира цу Оьрсийчуьрчу къайлахчу сервисаша схьаоьхуьйтучу шпионех лаьцна. Европа а, Германи а Оьрсийчоьнца юкъаметтигаш телхина ю, цундела муьлхачу агIор йина а цигахь дестабилизаци ярехь интерес хир ю оьрсийн Iедалийн.\nЕвроперчу Iедалхоша сема ларбан беза цу махкара схьаоьхуш болу нах, мухIажарш санна баькхина хуьлийла уьш я кхечу агIор. ХIинца оцу Дортмундехь дерг-м цхьадика доккха зулам ца хуьлуш дIадирзи, амма цу хиламо гойту, и санна долу хIума хьанна санехь ду“.\nЦу юкъана цецвоккхуш бу немцойн полицино Оьрсийчуьра талорхо гучуваккхарехь бина болх. Цара тидам бинера, Боруссия клубана уллорчу хьешийн цIийна чуьрчу интернетан вай-файх пайда а оьцун, ойланехула цхьаммо цу клубан акцийн сертификаташ эцна хиларна.\nТIаккха царна гучудаьллера уьш эцнарг ши де хьалха цу отелехь сецна хилар а, цо шена лерина урамехь кораш долу чоь эхна хилар а- хетарехь, футболхой автобус чу ховшу хан ларйархьама, нийсачу хенахь фугас эккхийта Iалашонца.\nЦунна дуьхьал схьадиллина нах байъа гIортарна а, лелхийтарш дарна а, чевнаш ярна а бехке веш долу зуламан гIуллакх. Германин чоьхьарчу гIуллакхан министро Де Мезьер Томаса элира цу хьокъехь журналисташка: „Цу стага иза боккъал а иштта динехь, иза къаьстина маьттаза зулам ду“, аьлла.\nХIун ду Германерчу курдашна а, нохчашна а юкъадоьлларг?\nДаIишан декъашхой лоьхуш бу Европехь\nМеркел: "Берлинехь хилларг теракт ду..."