Хьанна зулам дина «иеговисташа»?\n"Иеговисташ" кхеле ийзабо Дагестанехь\nХарцо ю Дагестанехь керста динерчу «иеговистех» волу виъ вахархо лаьцна латтор, аьлла сацам бина деношкахь Пятигорскерчу кассацин кхело (Оьрсийчохь 2017-чу шарахь дихкира «Иегован Тешашна» («Свидетели Иеговы») шаьш кхеточу кепехь динан ламасташ лело). Делахь а, ца хета адвокаташна Дагестанерчу Фемидас кассацин кхеле ладугIур ду аьлла.\nБехкебечийн адвоката Первунин Максима довзийтира "Кавказ.Реалиина" хьал. Дагестанан Лакхарчу кхело, ХIинжа-ГIаларчу Советски кIоштан кхелан сацам бакъ а беш, стохка гурахь шина баттана дIаяхйина Абдуллаев Арсен, Карпова Мария, Дергалев Антон, Абдулгалимов Марат изоляторехь кхаба магош йолу хан. И тайпа сацамаш тIе а оьцуш, тахана а лецна латтош бу «иеговисташ», цо дийцарехь.\nНах изоляторера ара ца бовлийтинехь а, Пятигорскехь тIеэцна сацам «вуно мехала» бу, боху адвоката.\n"И сацам пайде бу, суна хетарехь. Дин бахьанехь «Иегован Тешаш» лецна латтор низамехь доцийла гойту цо. Кхело цхьа а шалхо а йоцуш боху ишта. Ас догдоху кассацин кхелан сацам Дагестанан Лакхарчу кхело тIаламбеш тIеэцаре», - элира Первунина.\nИзоляторехь шаьш кхабар харцо ю аьлла, бехкебечара дина рогIера арз толлур ду Дагестанерчу кхело деношкахь.\n«Беламе ду оцу нахера даьлла бохуш дуьйцург»\nАдамийн бакъонаш ларъечу «Мемориал» центро далочу терахьаша бахарехь, Оьрсийчохь карарчу ханна жоьпе ийзош ву 204 «иеговист». Цхьацца зуламаш дарна бехкебо уьш. Тоха тарло набахтехь яха итт шаре кхоччуш хенаш. Лаьцна кхобуш ву царех 24 стаг, цIера дIасавалар а доьхкуш, талламна кIел ваьхьина ву I6. Бисинчарна а къастийна цхьацца набахтица доьзна доцу таIзарш.\n«Иегован Тешийн Европерчу ассоциацин» векала Сивульский Ярослава бахарехь, цхьа а логика а, нийсо а яц «иеговисташна» ечу кхелашца.\n"Массарна а къастош берг цхьа бехк белахь а, цхьаберш набахтешка хьийсабо, кхиберш, гIуданаш а тухий, буьту. ЧIогIа хала ду прокурораша, кхелаша, талламчаша шаьш бечу къастамна бухадуьллург хIун ду хаа. Оцу наханна бехкедийриг беламе ду – Библи дешар, доIанаш дар. «Иеговисташ» цкъа а ца гIерта политикана юкъа, Iедале яц церан цхьа а шовкъ» - боху Сивульскийс.\nДIадаханчу кIиранах Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра Лавров Сергейс а хьахийра «Иегован Тешаш», цара пачхьалкхера низамаш ма ларде боху нахе, аьлла.\nСеульскийс бахарехь, министра билгал ца даьккхира, муьлха низамаш ду ша дуьйцурш. «Баккха бехк ца карийча, зеделларг долчу политикаша олу ишта: «Низам талхийна». Муьлха низам? Стенна ца йоккху талхийначу низаман цIе? ХIун ду бехкедийриг дан а?» - цецвуьйлу Сивульский.\nХьалхо довзийтира "Кавказ.Реалиино" Дагестанерчу «иеговисташца» дерг. Оьрсийчоьнна а, цуьнан конституцина а дуьхьал пропаганда яржайо дагестанхошлахь, аьлла бу махкарчу кхелаша лецначарна дуьхьалбетта бехкаш.\nОьрсийчоьнан Лакхарчу кхело 2017-чу шарахь сацам тIеийцира, юстицин министраллин дехар кхочушдеш, низамца йогIуш яц «Иегован Тешийн Оьрсийчуьра центр», аьлла. Оцу хенахь дуьйна дIакъевлина ларало и урхалла.


Мусаева Малика. Исмаь1ал | ВАЙНАХ\n02.03.2017\tПроза, Статьи Оставить комментарий\n– Бехк ма биллаш, бухгалтери х1ара юй? – йиллина лаьттачу не1арах чу хьаьжира ткъа шарере ваьлла хир волуш, юьхь т1ера беран бос банза волу жима стаг.\n– Ю. Чоьхьа вала.\n– Х1ара кехаташ, т1е мух1ар тоьхна дац аьлла, юхадахкийтина тхуна, – бехкала вахана шегара кехаташ схьакховдийра к1анта.\n– Хьо муьлхачу туьканчуьра ву? – хаьттира чохьболчарех цхьамма.\n– «Глория Джинс», – жоп делира к1анта.\nРеза йоцуш, сихха кехаташ схьаэцна, т1ехьаьжира коьрта бухгалтер. Т1аккха елакъежна:\n– Хьажахь, дан а ма дац. Х1орш муха дитина хилла ас? – олуш, шена ишкапан г1уткхи чуьра схьаэцна, мух1ар туьйхира цо кехаташна т1е.\n– Хьо х1ун болх беш ву цу чохь?\n– Хьайн ц1е а, телефонан лоьмар а алахь соьга. Нагахь, шуьца кьастон дезаш г1уллакх хилча, хьоьга эр дара аса, шу коьрта офисе телефон ца етташ.\nК1ентан ц1е Исмаь1ал яра. Хаза ц1е яра, к1ант ша санна хаза. Иза эхь хеташ лаьттара, д1аса ца хьажа г1ерташ, шен кехаташка хьоьжуш, ша б1аьрг т1ера баьккхича, уьш довр долуш санна.\n– Дела реза хийла. 1одика йойла шун, – хезаш-ца хезаш олуш, не1арехь къайлавелира иза.\nЦул т1аьхьа наггахьа вог1ура Исмаь1ал, бухгалтерера кехаташ д1адахьан а, коьрта офисера даийтина кехат дохьуш а.\nИсмаь1ал эхь-бехк долуш вара. Эрна къамелаш а ца дора. Шен балх т1ехь дика ларавора, накъосташа, жима волушшехьа, лара а лорура.\nНаггахьа, туькан чу х1умнашка хьовса дахча, гора бухгалтерера зудаберашна Исмаь1ал.\n– Де дика… могуш-парг1ат… со хьажа оьшуш х1ума… оьшуш хилахь, со схьакхайкха… – хаза вист хуьлий, д1авоьдура х1оразза а.\n– Де дика дойла. Х1ара бухгалтери юй? – чоьхьа велира лекхочу дег1ахь к1ант.\n– Суна счеташ езара карарчу баттана.\n– Хьо муьлхачу туьканара ву?\n– «Глория Джинс».\nТуькан ц1е хезча массо а к1анте хьаьжира. Некха т1е латийначу кехата т1ехь к1ентан ц1е яра.\n– Хьо х1ун болх беш ву цу чохь? Х1инццалца Исмаь1ал вог1ура кехаташ д1адахьа, – шеконца хаьттира коьртачу бухгалтеро.\n– Исмаь1ал отпускехь ву. Со цуьнан метта ву, иза араваллалца, – жоп делира Ахьмада.\nЦул т1аьхьа а Ахьмад веара кехаташ д1адахьа. Туькан чохь а ца гора Исмаь1ал.\nКхоалг1а а счеташ д1аяхьа Ахьмад веъча коьртачу бухгалтеро цхьа бен доцуш элира:\n– Исмаь1алан отпуск ма еха ю. Шуна-м дика ма ду, иштта еха отпускаш йолуш.\nК1ант цецвелира. Т1аккха:\n– Иза Ростох вахана ву. «Ц1е ца йоккху» лазар ду аьлла цунна, – элира.\nБелита юьйхира, ша ца йог1уш йинчу забарна эхь хетта.\n– И суна хезна дацара. Дала маршал дойла цунна.\nМассара «Амин» элира.\nЦхьа тийна есалла йоьссира кабинета чу, сингаттаме есалла.\nХан йоьдура, цхьанаэшшара, хьалхачул сиха я меллаша доцучу боларца. Массара шайн болх а бора х1етталца ма-барра. Х1ора баттахь Ахьмад вог1ура кехаташ д1адахьа, наггахьа х1окхара шаьш туьканчу д1а а хьора уьш. Цхьана юкъанна «Исмаь1алера х1ун ду?» – олуш хетта а хиттира, дуьхьала: «Кхин хийцам бац», – жоп а хезаш. Т1аккха, цхьа хан еара Исмаь1ал хатта цхьанне а дага ца дог1уш.\nИштта йицло шен йоцу г1айг1а, вицло стаг а, шен чуьра воцу стаг, хьуна цкъа а вицлур вац аьлла хеттарг а.\nФевраль бутт. Оршот де. Керла белхан к1ира. Кхеташо. Болх. Кабинет чу горгам хьокхуш йолу Зина тахана къамелана т1ера яц. Йистхуьлуш къажар а ду цхьа нуьцкъара, ца ялла… Эххара, шегара г1айг1а совъйолий, Белитехьа йоьрзий, доладо:\n– Хьажахь, ма кхоам бара цуьнан, мел жима вара иза… «Глория Джинс» туькан чохь болх беш хилла Исмаь1ал вевзарий шуна? Хьалха вара и цу чохь, цхьа ах шо хьалха. Тахана 1уьйранна цу чохь болх беш йолчу 1айшата дийци-кх суна, иза д1аваьлла аьлла. Германехь хилла иза, дарба дан вахана. И дагара д1а ца волу суна, – елхар эккхаш, б1аьргех йовлакхан т1ам хьокху Зинас.\nТкъес кхета, шен суйнаш чохьболчеран дегнех детталуш. Муха… маца… Дала геч… ийманца собар…\nЖоп доцу хеттарш, кадамаш, д1аоьцуш стагга а воцуш… Б1аьрхиш…\nДуьне дасделира. Муха хуьлу иштта, кегийнаш дуьненчуьра д1аоьхуш? Т1ехьаьжна, могашаллех вуьззина волу жимха лазаро к1елахьош, хьошуш, вууш, х1аллаквеш… Дерриг дахар хьалха ду, деха дахар, ирсе дахар, уггаре самукъане денош, аьлла хеттачу хенахь дахар хедаш, еха оьмар къаго летта седа ц1еххьана д1абовш…\nИштта х1унда хуьлу?\nЦхьанаюккъана туькан чу ваьлча, д1о не1арх Исмаь1ал гучу вала везаш санна хетара. Х1уманашка хьовсуш лелаш болчу нахах цхьацца тар а лора цунах. Цхьаьнаюкъана…\nХан елира. Х1уммаъ хийца ца делира. Туька а ю болх беш. Нах бу цхьаццанхьа кхача сихбелла д1асаоьхуш, машенаш а. Х1умма а ца хийца делла дуьненахь. Амма цунна чохь Исмаь1ал вац. Иза д1авахна, цу чохь кхин ца хила. Цо дуьненна шех лаьцна сирла ойла йитина, наггахь, ша вевзаш хиллачарна коьрте ян, сирла ойла. Вацап чохь статус а:\n«Мир – это не фабрика по исполнению желаний», иза язъйина де а лаьтташ: 16.09.2016.\nВперед: Думбадзе Нодар. Ц1ий


ХIокху кIиранан Нохчийчура коьрта хаамаш\nТIаьххьара карладаккхар Мангал-бутт 23, 2012\nНохчийчоь -- Оьрсийн премьер Медведев Дмитрий (Аьт), Нохчийчоьнан куьйгалхо Кадыров Рамзан (Аьр), Соьлж-гlалахь Лермонтовн цlарах оьрсийн пачхьалкхан театр схьайоьллуш, 20Ман2012\nНохчийчохь ши тIемало вийна. И шиъ Кадыровна тIелатар дан кечлуш хиллера боху меттигерчу Iедалийн ницкъаша. ХIун хир ду Къилбаседа Кавказ кхиоран федералан программех? Дешаран системехь цхьа дан деза Нохчийчохь. Эхал тIехъэккхаш бен нохчийн дешархойн аьтто ца баьлла пачхьалкхан экзаменах чехкбовла. ХIокху кIирнах Къилбаседа Кавказехь хиллачуьн хьесапдеш ю Фуллер Элизабет.\nЯханчу шоьтан буса карарчу беттан 18 дийнахь Соьлж-гIалара Октябр кIоштахь вийра 2 тIемало – Алихаджиев Алберт а, Кусуев Сайхан а. Пхеа лерринчу сервисан эпсарца и операци дIаяьхьначу Куршлой эвлан Чоьхьарчу ГIуллакхийн Декъан хьаькамо Эдельгериев Хьамзата бахарехь, и шиъ Нохчийчоьнан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна тIелатар дан гIерташ вара.\nШи тIемало верах лаьцна Эдельгериевс аьллачун мах хадош Фуллер Элизабет элира.\nФуллер Элизабет: И ша долу дIахьедарш шеконе ду. Хьалхара, нагахь санна Кадыров вен операци кечъеш хилча, иза къайлайохуьйтур яра массарах а, масех командир воцчух. Хьалххе дуьйна Умаровс хааме доккхур дацара иза. Умаров цхьа геннара хьекъалш долу командир ца хила а мега, амма цхьа маьIна доцчу кхерамна кIел шен план а, нах а тосур бацара.\nШолгIа, нагахь санна Москохана муьтIахь долчу Нохчийчоьнан куьйгаллина тIемалошна юкъахь Умаровна тIекхаччалц а, церан коьрта къайленаш а хаъал шайн стаг хилча, Умаров волу меттиг хIунда ца юьйцу цо шен куьйгалле – эшахь иза лацийта я вейта.\nШайн мобилан телефонашца суьрташ доху нохчийн бахархоша тlемалой бу бохучу нахана lедалан ницкъаша герзаш деттачу хенахь, Соьлж-гlала, 15Тов2011\nКхоалгIа, Эдилгериевс ша керстадо ша дуьйцург. Цкъа делахь, тIемалошна юкъавахийтинчу шайн стага дийцина боху цо, ши стаг Кадыровна тIелатар дан кечлуш хиларх лаьцна. ТIаккха боху, иза билгалделира, царшинна тIаьхьахIиттийна хиллачу наха и шиъ билггал терроран тIелатар дан кечлуш вуй хиинчул таьхьа.\nДиалгIа, веккъа ши тIемало тоьаш вац Кадыровн улле а кхаьчна, вен. Гуттар а Кадыровна улле даьккхинчу гIаролан барам гича, цунах кхета хала дац. Мел лаххара а кхин цхьаъ а, я алсамо тIемалой хила беза. Цул сво, кхин а масех стаг оьшу, царах цхьаъ Кадыровна улле кхаьчча, оьккхургана генара урхалла дан.\nПхиалгIа, пхи полисхо кIезиг ву шиъ зеделлар долу тIемало хIаллакван. Ялх шо хьалха Ичкерин президент Салаев Iабдул-Хьалим вен бIеннаш оьрсийн эскархой а, нохчийн полици а яхийтинера.\nМаршо радио: Ларамаза ши тIемало каравеъча, Куршлой эвларчу полицино герзаш а тоьхна, вийна. Цунах шайна алссам пайда баккха а хьаьвсина уьш. Цхьана агIора, шаьш сема ду боху, вукху агIора, Умаров, карахь хIумма доцу командир санна гайта хьовсу, аьлла хета Фуллер Элизабетна. Ткъа хIун хир ду Къилбаседа Кавказ кхиоран федералан программех?\nФуллер Элизабет: ХIинций дуьйна 2025-гIа кхаччалц Къилбаседа Кавказ кхиорна лерринчу федералан программин хьокъехь эххар а вистхилла Медведев Дмитрий. Амма Соьлжа гIалахь, Къилбаседа Каваказан Федералан Гонан Социалан а, Экономика кхиоран а пачхьалкхан комиссин цхьанакхетарехь Медведевс а, Регион Кхиоарн министро Говорун Олега а бина хаам инзаре а, тамехь а бацара Нохчийчоьнан куьйгаллина.\nГоворуна бахарехь, программина хIинца билгалдоккхуш долу ахча 1.7 триллион сом барамехь ду. 2011-чу шарахь Товбецан баттахь хьахийначул а 3.89 триллион лахара ду иза. Ахча сел дукха хадоран бахьана ца дуьйцуш дисира. Оьрсийчоьнан финансийн министре Медведев тешавелла, оццул ахча доцуш хиларх.\nХууш дац цуьнан бахьана политикан бух болуш дуй - «тоьар ду Кавказ кхаба» боху радикалан оьрсийн националисташа бохург юьхьар а лаьцна.\nЯ, ша долу, кхиоарн программина билгалдаьккхина хилла ахча кхечу республикашна юкъахь декънан дера, иза лахделла.\nКадыров Рамзанан амалехь дац, лур ду аьлла билгалдаьхна хиллачу даккхий ахчанех атта дIакъастар. Амма цо и ахчанаш ша муха дойу бохург, кхин хаттар ду.\nХIокху цхьана шина кIирнах нохчийн Iедалша дIахьедар дина шаьш 100 хафизан 4-гIа школа ян гIерташ а ду, Нохчийчура набахтешкахь волчу 800 тутмакхана тIейохка, цхьаннах 100,000 сом доккхуш йолу гIоьмаш эца дагахь а ду, аьлла.\nНохчийчохь керла хафизийн школа схьайоьллуш церемони, Соьлж-гlала, 15Сти2012\nОццу хенахь "Кавказан узел" олучу интернет агенталло хаам бина кхушара кIа а, мукх, сос а чугуллур дац, тIелеттачу цIозо иза даале, аьлла. Тоъал комбайнаш яц ялта чудерзон. Юрт-бахаман министраллин хьесапехь, ерриг а Нохчийчохь 300 комбайн бен яц, ткъа уьш а итт шарал а тIех лилхина, хIуманна пайде яц. 400 сихонца оьшуш ю республикехь.\nОцу хIумане ладоьгIча цхьанненна хеталур ду Кадыровн коьртаниг – бусулба дуьне цецдаккхар а, набахтехь болчарна тIехьажар а ду. Амма коьратинг дац, нахана юург латтор.\nЦхьа дика агIо хила тарло, федералан программица а догIуш, кIезго ахча билгадьаккхича, цуьнан таро хир яц 14 шо мел кхаьчначу кIантана тIе электронан гIоьмаш а тоьхна, иза хьуьнха дIа ца вадийта.\nМаршо радио: Ахча лахдар беккъа цхьа вуон кхаъ бацара Кадыровна хIокху кIирнах.\nФуллер Элизабет: Кхушара Нохчийчура школа яьккхина бовлучу дешархоша пачхьалкхан экзамен дIалуш, стохкалерчул а вуон жамIаш гайтина. И хьал кхин а талхош дерг ду, экзаменаш дIалучехь массанхьа монитораш а хIиттийна, арарчу гIоьнах а, кечдина жоьпаш лелорх а дешархой ларбан гIерташ лаьтташехь, бозбуунчаллаш лелор билгалдаьккхина хилар.\nКадыровс шортта ахча дойур ду школаш еш, классаш чу компьютерш хIиттош а. Амма цу школашкахь къахьоьгуш тоьлла хьехархой бацахь, церан говзаллаш лакхайохуш яцахь, дешархойн цхьаа таро хир яц экзаменах чекхбовла. Таханлерчу дийнахь школийн хьехархошкара оьшург церан Кадыровна йолу муьтIахьалла а, цара хIора хIора баттахь цуьнан фонде дIадала шайн директоршка кхийдош долу ахча а ду. Шайн агIра, школаша кхаьънаш оьцу дай-наношкара. Ахча гулдан беккъа цхьа некъ бу, экзманех чекхбовлуьйтург дешархойн дай-наношкара ахчанаш ийзор.\nДешаран министро Музаев Анзора аьлла Кадыровга, Нохчийчоь а, Владивосток а ю, пачхьалкхан экзаменах дешархой чекхбовларехь Оьрсийчура тIаьххьара меттиг къуьйсуш. Хьехархойн Кадыровна йолчу муьтIахьаллина а, церан духарна а тIе тидам алсам мел бохуьйту лахлуш лаьттар ду, Нохчийчура дешархойн хаарш.\nКхушара пачхьалкхан экзамен дIаеллачу 14 эзар Нохчийчура дершахочух 55% бен чекх ца валавелла. 2011-чу шарахь хиллачуьнца дуьстича иза 4% процент лахара гайтам бу иза.\nКlиран коьрта хаамаш Фуллер Элизабетца


Туркойн "Сийлахь заманера" Кадыровс шена гулйина амалш\nДуьненахь гоьбевлла нах Нохчийчу хьошалгIа кхийкхар - цхьа фарс хилла дIахIоьттина мехкан куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна. Кеп-кепарчу хенашкахь хилла цигахь футболехь а, эстрадехь а, кинохь шуьйра бевза нах. Москвано гIо а деш, цхьабоса масех Iалашо ю Соьлжа-ГIаларчу Iедалхойн хьеший кхайкхарна. Уггар хьалха - республикехь массо а агIор маьрша ду, регионан урхалхо массарна а вевзаш ву, дуьненахь лоруш а ву боху, сурт хIоттор, яздо Кавказ.Реалии портало.\nМассо а седарчий вайга хьошалгIа\nКIира хьалха Нохчийчу баьхкинера туркойн гоьяьллачу "Основание: Осман" сериалан турпалхой. Теледрамин фанат ву ша боху Кадыровс. Хьешашлахь вара филмехь коьрта васт ловзийна Озчивит Бурак а, актераш Саваш Рагип а, Учан Йигит а, Самедов Забит а, кинон режиссер Гюнай Метин а, сериалан продюсер Боздаг Мехмет а.\nЦхьа эвхьаза цхьанакхетар долуш санна сурт хIоттийра цигахь, Нохчийчоьнан куьйгалхо хьешашна мараиккхина ца Iаш, шен гергарчу нахаца санна хьийзара царна гонах. Гуш дара, оцу кепара шаьш тIелацарна башха аьхна ца хетара хьешашна.\nХетарехь, кхин дIоггара цец ца бевллера уьш, шайна нохчийн эстрадан артисташа хIоттийначу концертех а, хIунда аьлча, шен комментарехь артиста Озчивита хьахийнарг говр хьовзош дина хелхар бен дацара.\nШозза аьтто белира туркойн хьешийн: тIаьхьо Кадыровца хиллачу цхьанакхетарехь юха а дийзира церан нохчийн иллешка а, эшаршка а ладегIа.\nСпецназан Iамораш дIахьочу, Оьрсийчоьнан Университетан цIарах Гуьмсехь йолчу базе а бигира артисташ. Кхузахь хьеший цецбаха гIертара шен лардамза конструкцица йолу тIеман "Чаборз" баги гайтина а, гIакхех герзаш детташ, аэродинамикан биргIи чохь тIома буьлуьйтуш. Иштта, Туркойчуьрчу седарчашна гайтира хадархой шаьш муха кечбо а. Тирехь герзаш кхийса массо а реза хилира.\n"Бераллехь дуьйна кхийсарех самукъадолуш вара со, дукха хан яьхьна ас тирашкхаь. Амма кху тайпа герз цкъа а караэцна дацара ас, цундела чIогIа самукъа делира сан", - дийцира актеро Учата.\nШелахь хьаладина, Мухьаммад Пайхамаран цIарах долу маьждиг хазахеттера хьешашна. Шена гиначарлахь "уггар а хазаниг" дара иза бохура продюсеро Боздаг Мехмета.\nIосманан импери кхоьллинарг ша волуш санна\nХьешийн дуьхьа сарахь хIоттийначу шуьнахь меттиг белира Кадыровна, шайн филмехь васташ ловзор цара муха тодан деза хьеха. Масала, коьрта рол ловзочу артистна хьоьхура цо, даим а буьрса ма хила, хIунда аьлча, "тIемало кIеда, дика хила ма веза" аьлла. "Суна сайна тIехь дика хаьа иза", - элира Кадыровс.\nДаим а тIом беш хила ца веза Iосманан импери йиллинарг аьлла, бехк баьккхира Кадыровс, пачхьалкхан гIуллакхаш а лело деза цо аьлла, тIе а тухуш.\nМасална дийцира Кадыровс, шен да вийначул тIаьхьа, шена тIе дуккха а хеттарш эгнера - динан а, дешаран а, спортан а аьлла. ТIемаш беш Iен хан яцара шен, цундела шена тешамечу накъосташна тIедиллира ша и гIуллакх, дийцинера Кадыровс.\nИшта нохчийн куьйгалхочо бехк баьккхира, "нохчашлахь а, Кавказан къаьмнашлахь а санна", устазаш а, шейхаш а чубаьхкича филмехь хьала ца гIовттарна.\n"Iосман хьулда иза, йа кхиниг хуьлда, бен дац, оцу тайпана болчу нахе шен ларам гайта беза", - аьлла, дIахьедира Кадыровс.\nМеттигерчу телеканалехь гайтинчу репортажехь дийцарехь, Кадыровн кхаа кIантацаи- Ахьмадца а, Iелица а, Адамца а гайна цхьанакхета лаарх хаийтинера хьешаша. Телехьовсархой ца кхетийра Кадыровн доьзалерчу 14 берах, гоьбевллачу хьешийн кхаанна тIекхача лаам хиллал, стенна тIехь гIараваьлла ву цуьнан кхо кIант. Шаьш туркашна а, хIетал-метал хилла дисинчух тера дара и хаттар.\nЭртугрулца хийцавелла Iосман\nТуркойн актераш дуьххьара богIуш бац Нохчийчу. 2019-чу шеран Охан-баттахь баьхкира Нохчийчу туркойн "Денвелла Эртугрул" ("Воскресший Эртугрул") сериалехь ролаш ловзийна актераш: Дженгиз Джошкун а, Нуреттин Соньмез а, режиссер Боздаг Мехмет а. "Бенойн бIаьсте" фестивалехь хилира уьш, цул тIаьхьа мехкан урхалхочо вовшахтоьхна, говрашкахь самукъадаккха бахара хьеший.\nЦул совнах, 2018-гIа шо довш Кадыров вахара дуьненахь евза сериал йоккхучу майдана. Цигахь цуьнан 11 шо долчу воIна Адамна цхьа жима рол елира. Стохка ГIадужу-беттахь юха а республике хьошалгIа баьхкира артисташ.\nДуккхаъчу Нохчийчуьрчу бахархошна хета, туркойн кинош, мехкан урхалхочун бераллехь хилла лаамаш бу, гоьбевллачу нахана герга ваха лаар.\nБузова а, Ван Дамм а\nКест-кеста Кадыров волчу хьошалгIа богIу ишта Оьрсийчоьнан шоу-бизнесера нах а – Тимати, Бузова Ольга, Басков Николай, Лопырева Виктория, Валерия, Рудковская Яна, Руслана, режиссер Бондарчук Федор, актераш Верник Игорь, Безруков Сергей, эшаршлакхархо Ротару София, иштта кхин дIа берш а.\nКадыров волчу баьхкира дуьненахь гоьбевлла нах а, масала, Мисарара футболхо Салахь Мохьаммад, Марадона Диего, Iад-пондар локху Мэй Ванесса, актераш Ван Дамм Жан-Клод а, Депардье Жерар а.\nЕккъа цхьана коммерцин Iалашонца богIура уьш Нохчийчу- шайна яккхий гонорараш елча.\nОцу юкъанна, бакъоларъярхоша бинчу тIеIаткъамца, дукхахберш декхаре хилира Нохчийчуьра дIабахначул тIахьа шайна гечдар деха. Кадыровн раж къобалъяр санна туьдура бакъоларъярхоша и нах Нохчийчу бахар.\nКадыровн кегийн хазахетарш\nКавказ.Реалиица къамел динчу республикехь вевзаш волчу юкъаралхочо К.Iабдурзака (цуьнан лаамца цIе хийцина-Редакцин билгалдаккхар )шен къамелехь тидаме ийцира, и хьеший Нохчийчу ца баьхкинера, мехкан урхалхо волчу хьошалгIа баьхкинера аьлла.\nЦунна хетарехь, Кадыровн шен амбицешца доьзна дара, регионехь дика евзачу туркойн сериалехь ролаш ловзон артисташ карарчу хенахь Нохчийчу бахкор.\n"Шен бераллехь шаьш сатийсинарг тиранашна кхочушдан лаарх тера ду хIара, - билгалдоккху Iабдурзака. – Цхьаммо а тергал ца деш, цхьаннан а бала а боцуш дуккхаъчу шерашкахь хиллачу нехан Iедал ду муьлххачу а сферехь гоьбевллачу нахах хьакабала гIертар. Шен массо а кепашца шена тIе тидам озон хьийза, ша цхьа чIогIа ву аьлла, гайта гIерта Нохчийчоьнан куьйгалхо тарло оцу тайпа комплексаш йолчу нахах. Тахана цуьнан массо а агIор таронаш ю, ша бераллехь а, кхиазхо волуш а мел лайначух "чIир эца".\nКадыровн Нохчийчуьрчу символех цхьаъ ю йоккха глобус, цу тIехь даккхийчу элпашца къастийна ду "Соьлжа-ГIала – дуьненан юкъ ю" ("Грозный- центр мира"). Цуьнца а цхьана маьIна ду нохчашна а, республикехь бехачарна а, боху бакъоларъяран "Мемориал" центран кхеташонан куьйгалхочо Черкасов Александра.\n"Ткъа муха гойтур ду, и центр кхечарна а евзаш хилар? Цундела кхуьйкхуш бу хьошалгIа "пенсхой", масала, Американ киночуьра Ван Дамм Жан Клод а, Сигал Стивен а, кхинберш а", - кхетадо бакъоларъярхочо.\nТахана хала дац Оьрсийчоьнан артисташ Нохчийчу балон, ткъа хьанна бу уьш интересе, ша Оьрсийчоь йоцчунна? Цундела Туркойчу гIерта Кадыров, ша дуьненахь а вевзаш ву моттуьйту сурт хIотторхьама.


Австрехь кхело бехказваьккхина нохчийн жима стаг\nАвстри -- кхел йоьдуш цо хiун сацам бийр бу ца хууш сингаттамца ладоьгIуш бара Абубакаров Асланан гергарнаш, Корнойбург, ГIад.4.2017\nАвстрерчу Корнойбург гIаларчу кхело массо а бехкех цIанвина Оьрсийчоьно террорхошца мазаболуш ву аьлла цIе а кхоьллина, дIавоьхуш хилла нохчо.\n32 шо долу Абубакаров Асланах лаьцна арз оьрсийн къайлахчу сервисаша австрин Iедале кху шеран бIаьста даийтина, иза садоIа Мисар махка вахана хиларх бахьана а дина, иза террорхошца зIенехь ву бохург чIагIдеш.\nИ арз бахьана долуш стигалкъекъа баттахь юхьтIе тутмIаьжгаш а йоьхкина чулилхинчу Австрин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллера леринчу тобан белхахоша дIа а лаьцна, ши де даккхийтира Аслане набахтехь. Цуьнан кхерчахь лехамаш бинчу царна цхьа а шеконе хIума ца карийра. Абубакаров кхел хиллалца цIаваийтира цул тIаьхьа.\nХIинца Лахарчу Австрин Корнойбург гIалин кхело Абубакаров цунна оьрсийн Iедалша кхоьллинчу харцачу цIарах цIанвеш сацам тIеэцна. Ша Австрехь даьккхинчу 13 шарахь цкъа а меттигера низам хьаьшна а воцуш, болх а беш, ясакхаш а луш, шен доьзална дика да а волуш вехаш ву и кхаа беран да бохуш тоьшаллаш дира цунна кхелехь тешаша а, адвокато а.\nЦхьанна а хIуманна Абубакаров бехке а вац, цунна дуьхьал бехкталламан гIуллакх схьадиллина хилла хиларх долу йозанаш цхьанна а официалечу пачхьалкхан регистаршкахь гуш а хир дац аьлла цIавахийтира иза.


Муха бирзира Бешту-лам экс-меран гергарчийн дола?\nСтавропол-махкахь кхелаш ю йоьлхуш Бешту-лам къуьйсуш. Цуьнан боьраш, баххьаш, гонахара некъаш, 300 гектар латта, долакхаьчна цхьана нехан, и хьал юхадаккхийта гIерта Iедале махкара жигархой.\nКIира ду кхел шен ладегIаршна кечлуш йолу. Кхо де даьлча долор ду дов хатта, элира «Кавказ.Реалиига» юриста Горшков Михаила.\nДолаберзийна, юха мукъабаьккхина, делахь а дIа ца хецна лам\nЮкъархочо Легкобитов Гергийс дийцарехь, Бешту Iедалан долаберзо некъ луш долу кехаташ хIиттийра хьаькамаша хьалхо, цунна а, цунна гонахарчу а меттигех «мехкан латта, жил-Iаламан хазна» цIе а тиллина.\n"ТIаккха губернатора Владимиров Владимира шен омрица пачхьалкхан долакхачийра латтанех цхьа дакъа. Делахь а, совдегаршка кхаьчна лам берриг а дIаэца Iедална аьтто ца ло пачхьалкхехь лелачу низамаша, ша премьер-министр Медведев бен вац Бештун кхоллам кхастон, боху юристаша», - дуьйцу Легкобитовс.\n«Лам Iедало леръечу Iил-Iаламийн территорин статусера баьккхина тоххара, цундела доьхкуш дац цу тIехь а, гонах а гIишлош хIитто, лам бизнесе берзо, ткъа и курорташна зуламе ду», - элира экологин, Iаламан бахамехь лелачу коррупцина духьалояран комиссин декъашхочо Фокин Андрейс.\n«Кавказ.Реалиица» къамелдинчу жигархоша бахарехь, Iедалхойх цхьаберш ма-хуьллу дуьхьаллаьтта, лам совдегарийн куьйгакIелхьара ца баккхийта гIерташ – резабоцучийнгуламийн протоколаш хуьйцу, лахдо лам маьршабаккха лууш, кхаьжнаш туьйсучийн терахьаш. Ткъа Бешту халкъан юкъара лам хилла биса беза бохучу ойланца ю лаххара а 20 юкъаралла.\nЛоман долахой –хьаькамийн гергарнаш\nШо хьалха кхелехь гучуделира Бешту долахь буйла. Амма бохура цигахь, йиш яц иза ишта а, вуьшта а бохо, ахка, шен хотIера баккха. Кехаташ а довзийтира хIетахь – долахо яра Минеральные Воды гIалахь мэр Iийначу Гамаюнов Константинан гергара зуда Костина А. а, цхьанне а вевзаш воцу цхьа Колиев А.Л. а – цунна жа лелон магийнера ломан когашкахь.\nЛистадаькххича хаало, Бешту долаберзийна дуккха хан хилар – ткъе пхи шо лаххара а. «Лелачу низамаша долахошна магадо цигахь йол кхион а, стоьмийн, хасстоьмийн бошмаш лело а», - бохура хьалхо Ставропол-мехкан Iаламан министраллин белхахочо Амелина Татьянас.\nАмма низамаш мухха а бахаь а, махкара хьаькамаш дагахь бу Бешту ломахь Wellness Park йилла, и болх дIахьош "Холдинг Резорт Интернешнл" (Минеральные Воды) компани а, ахча лург Китайра совдегарш а болуш.\n«Мах боцу лам»\nПротестхошна прокуратурера деана жоп ду церан сингаттам совбоккхуш. ТIеэцначу низамашца а догIуш, «Iилманна, Iалам Iалашдечу хьукматашна, синбахамаллина, эстетикана, могашаллин хIусамашна» пайде доцу латтанаш ду къийсадаьхнарш, аьлла прокуратуро.\n82 километр некъаш бохкур бу лома тIе, вилспетийн асанаш а хир ю, аьлла ю Iедало Бешту «къарбеш» дIакхайкхийна Iалашо. Ткъа хIиттийна и Iалашонаш Ломах хиндерг кхелехула листина а далале.\nЦундела ца хаьа шайн мехкан Iалам Iалашдеш, къовсамехь бохкучу эзарнашна-бахархошна, хьаьнгахьа ер ю кхел, буьйр бу Бешту-лам, я, бIе эзар шерашкахь а санна, баха магор ду цунна.\nШи бер хьийзорна лаьцна Нохчийчуьра яхархо\nГIиргIизойн хилла президент леван вигна Бишкекехь\nECHR кхело луьстур бу гIалгIайн хиллачу полисхойн латкъам


Г1АЛГ1АЙ МЕТТАХИ БАГАХБУВЦАМАХИ ФРАНЦУЗСКИ МЕТТАЛА БАЬ ТОХКАМ(I) | Свободен лишь тот, кто может позволить себе не лгать.\n1935 шера Париже кепатеха арадаьлар «Г1алг1ай халкъа тексташ» яха книжка. Д1ахо цу книжка т1а яздаь да: иллеш гулдаьр ва М. Джабаги; таржами, комментарийи, грамматически хоамаши даьр ва Ж. Дюмезиль.\nКнижкана эрсий меттала а г1алг1ай меттала а таржам а даь, цу книжках ер статья оаха язъяъ тоъал ха яр. Бакъда, из кепатохалга в1алла могадеш дацар. Тхога оалар: эмигранта М. Джабагиева гулъяь тексташи кхыдола йоазонаши мишта кепатохаргда?\nХ1анз вайна мукъ баьннача хана оаха из статья, тоъал тоа а яь, кепатох.\nДукха хаттараш духьала отт укх книжках лаьца: фу чулоацам ба цун, малаш б вай багахбувцама ж1овхьараш д1аяздаь хинна М. Джабаги (книжка т1а яздаьча тайпара), книжка т1а йолча тексташта французски меттала таржами вай грамматиках бола тохками баь хинна Ж. Дюмезиль? Хьалхаг1а цу хаттарашта жоп лургда вай.\nКнижкай чулоацам. Цунна хьалха доаг1аш да чудигар (введение), цу т1а Дюмезила хоам бу Джабагех, ше пайда ийцача книжкаех, вай метта ше баьча земах. Д1ахо книжка т1а тоъал йоккха моттиг д1алсац г1алг1ай меттала баьча тохкамо. Книжкай керттера дакъа да: г1алг1ай меттала яздаь иллеш, царна даь да ца1 подстрочнии, вож литературнии французски меттала ши таржам. Х1ара текстана яьй лексико-грамматически комментарий.\nЖорж Дюмезиль. Из хиннав ц1ихеза французски 1илманхо. Цо тохкаш хиннад индоевропейски, кавказски, кхыдола а метташ, багахбувцам. Дукха даь да цун тохкамаш х1ирий меттахи багахбувцамахи.\nДжабагех цхьацца хоамаш даьд вайна Дюмезила. Из ва, йоах цо, ха яха саг, эмигрант: ч1оаг1а хала вахаш ва. Массе хана цунна дагадаьллар хиннад, ший халкъана пайдане хилар. Кхелетача хана, эрсий гимназе дешаш волаш, Джабагес г1алг1ашта юкъе гулдеш хиннад иллеш, кицаш, этнографически материалаш. Халкъа тексташ дагахьа 1омаеш хиннай, ше кхеллача «тамашийнача» алфавитаца д1аязъеш а хиннай цо уж. Джабаге из болх д1абихьаб революци яллалца. Большевикаш Къилбаседа Кавказе ч1оаг1балалехьа хиннача Горски паччахьалкхе чувоаг1аш а, г1алг1ай мехка вовзаш а лоарх1аш а хиннав Джабагиев Висангири. Цунна ч1оаг1а ловр, язду Дюмезила, ший коллекцера цхьайола тексташ кепатохийтар. Цунна лагадаьллар дар, ший дукха йиса йоаца ха еррига а д1аяла ше д1аяздаьр кепатохийтара, хьалкхувча т1ехьеина цох пайда хилийтар духьа. Вайна гуш да Джабаги патриот хинналга, цун д1аязъяь а кхы а кепатоханза а дукха материалаш йолга. Уж хила мег Дюмезила архиве, е Джабагиевг1ар архиве. 1илмана хьалха тахан декхар эттад из архив хьалахар, цу т1а дола вайх лаьца х1амаш кепатохар.\n1934 шера ха яха саг Джабаги хиннавале, цо даь йоазонаш 1917 шерара хьалхаг1а даь хиннадале, кхы а гимназе, з1амига волаш, багахбувцами этнографии д1аяздеш из хиннавале, вай ч1оаг1де деза, Джабаги, революци ялалехьа хиннача вай культурни болхлоех ца1 хинналта.\nХьагучох, Дажабаги профессиональни лингвист хиннавеце а, Дюмезила новкъостал деш цо вай меттах лаьца доккхий хоамаш даь хиннад, вай тексташта подстрочни переводаш еш хиннай французски меттала.\nКъаьстта вай терко е езар да, Джабаге вай хьалхара г1алг1ай алфавит кхелла хилара. 1923 шера Мельсагов Зоврбика яздаьд: х1анзчул 40 шу хьалха а вай меттала алфавит кхоллаш нах хиннаб. Джабаги дагавоаллаш яздаь хила деза цо из, бакъда, эмигранта ц1и яккха йиш йолаш яцар. Кхы а да вай теркам т1аозаш цхьа х1ама. 1918 шера, кхы а эмиграци йолаялалехьа. М. Джамирзаев яхача автора ший статья т1а яздаь хиннад: г1алг1ай меттала дола дешар наха юкъе д1адоладе деза, кхелла долча (1918 шера) алфавитах пайда а эцаш. Тхена хетачох М. Джамирзаев М. Джабаги ше хиннав. М. Джамирзаев цун псевдоним хинна хила еза. Цу шерашка псевдонимаш дукха лелайора, масала, А.-Г. Гойгова массехк яр уж цу хана. Джамирзаев яха тайпан ц1и г1алг1ай яц, бакъда, статья т1а мел яздаьчунга хьажача, шеко яц из г1алг1ачо язъяь хиларах.\nКъаьстта терко ергья вай Джабаге оттадаьча алфавита. Эггар хьалха белгалде деза вай, цо г1алг1ай метала йола оазаш къамаьла юкъера хьакъоастаяь хилар. Цу г1улакха лингвистически талант эш. Х1анзарча вай алфавита йола цхьацца оазаши алапаши (э, ч1, ъ,ь) къоастаяьяц цо. «Э» яха оаз «е» яхар санна цхьан алапаца белгалъю цо. Къоастора шин хьарака когаметта (ъ, ь) Джабаге лелаяьй апостроф (‘). И1аьха мукъа оазаш белгалъеш хиннай цо, алапана лакхе такилг хьакхарца (масала — а). «Оа» яха дифтонг Джабаге белгалъю: «оа», «о». Белгалъю дифтонгаш а: «уо», «ий». Вай меттаца йола оазаш «дз», «дж» белгалъю цо къаьсттача хьаракашца. Вай меттаца ца хилар бахьан долаш, «щ», «ё» яха оазаш белгалъяц.\nЦхьаннахьа а йоалаяь яц Джабаге алфавит. Цо даьча йоазонех хьакъоастаяьй оаха из. Шаона гуш я из алфавит: аьрдехьа да х1анз вай леладу алапаш, аьттехьа да Джабаге кхеллараш:\nа -а о -о\nлоацааь а-д-ä пп1 -р-р’\nб -в р -r\nв -w c -s\nг -g m -t\n1 -Ɣ m1 -t’\ng -d y u\ne,э -e ф -f\nж -ǯ х -х\nʒ -ʒ х1 -h\nu -i xь -h\nй -y ц -c\nк -k ц1 -c’\nк1 -k t -č\nкъ -q ш -š\nкх -к ю yu\nл -l я ya\nм -m яь yä\nн -n 1 -Ɛ\nуо — uо\nХьан хов х1анз вай доаладаьча алфавитах пайда баргбий, г1алг1ай керда алфавит кхолла г1ертачарна. Ца1 да бакъ: вай йоазон исторена юкъе яха езаш я ер алфавит.\nЙоазон бокъонаш а ший тайпара хьахьокх Джабаге. Ма хулла деча къамаьлана йоазув гаргадига г1ерт из. Вай тахан дукхача дешашка чаккхенга язду алапаш да «ш», «с», «х». Масала: на1араш, вошас, корах. Шоаш хоззача тайпара язду Джабаге «ж», «з» е «дз», «г1» яха алапаш. Масала: на1араж, вошаз, кораг1. Укхаз ала доаг1а, Мальсагов Зоврбика «ш», «с» яха алапш лешай чаккхенга яздара бокъо юкъейоалайир, г1алг1айи нохчийи йоазош в1аший гаргадигара г1улакх дагадолаш. «Рг» яхача шин алапа когаметта цхьацца йолча метте, «б» яха алап язду; масала: х1анэ язду «буаргба», Джабаге яздеш хиннад «буабба», — вайна хоззача тайпара. Шин овлах в1ашаг1кхийтта дешаш Джабаге яздеш хиннад, юкъе такилг а долеш; масала: «гул — беннаб», «дага вала», «бенна-балара». Дешахъалхенаш а язъеш хиннай, дешах такилгаца хоттаяь: «д1а-вахар», «т1а-венав».\nДжабаге доаладаьча йоазонца белгалдаь дац доала (заглавные) алапаш. Йоазонца г1алаташ а нийслу книжка т1а. Уж, хетаргхьа, дувзаденна да, французски типографе кулгаца яздаь хинна г1алг1ай йоазув белгалде хала хиларах. Иллей муг1араш (стихаш) къоастадаьдац. Цу мел долча х1амачо, къаьстта х1анзолца довзаш ца хиннача алфавито, хало яьй тхона уж йоазонаш х1анзарча вай орфографен т1а даха.\nМассехк дош ала деза Дюмезила вай метта грамматикана баьча тохкамах. 1илманхочо ювц мукъа оазаш (зовне, къора, лоаца, й1аьха, дифтонгаш), мукъаза оазаш (лелхараш, лака т1ара яраш, мерег1а яраш). Дюмезила язду г1алг1ай къемаьл сиха деш хул, аьнна. Д1ахо 1илманхочо дувц ц1ердоши цун грамматически формаши кхетамеи кхетамзеи дараш, классаш, легараш, соттамаш, таьрахьаш). Цар йола грамматически формаш а ювцаш язду белгалдешах, таьрахьдешах, ц1ерметтадешах, хандешах, деепричастехи причастехи, кхыдар а. Укхаза теркалде деза, доаладеш мел дола масал Джабагегара шийгара доаладаь хилар, х1ана аьлча, уж деррига дукха масалаш Джабаге алфавитаца яздаь да.\nГ1алг1ай мотт тохкача 1илманхоша цхьацца пайда эцаргоа Дюмезилеи Джабагеи вай грамматиках яздаьчох.\nКнижкана юкъе доаладаьд барайтта г1алг1ай илли. Ховш да фольклорни текстий, дукхаг1а йолча хана, ц1и (заглавие) хилац. Оаламхочо цхьалха оал: аз хьанехках е цхьан х1амах илли аргда. Цхьаццача гулламашка кепатехача вай багахбувцама тексташта техка ц1ераш 1илманхоша техкай. Иштта Дюмезила а шийгара язъяьй уж французски меттала, цудухьа уж ц1ераш г1алг1ай меттаца дукха товш яц. Д1ахо доаладеча иллешка дукхаг1чарна оаха тхоашкара ц1ераш техкай, иллей чулоацамга хьежжа, Дюмезила техка ц1ераш а зувш. Д1ахо доаладу оаха иллеш, х1аранена т1ехьа комментарий а еш:\nЕлха нана йоацачаЧергизхой раьгйаш,\nКада йиша йоацача\nПала цу дуне…\nЕлха нана еце\nЙовла меца борз,\nКада йиша еце\n1аьржа ва хьарг1а?\nСа дайнача сеца\nСийна оалхазар —\nТ1ом лирача сеца\nСай жержа ма йоахий\nЦу сай ва довкъашка.\nКер ц1увза ма йоахий\nЦу хена керте!\nСай хиннабац из жиржар,\nКер хиннадац цига\nХьалхьежача вайна гу\nФерта кхолла а еш\n1охьежача вайна гу\nМаьчех доха а деш\nУкх дуненахь ца биа\nЦу готтача лаьхьта,\nНажа к1алха, Кисе мерчи марх1а делла,Биар, буаргбар малав?\nИлли ца оале,\nСа ца къийрдача,\nСела Сатий маха\nЦу Села Сатех биса\nОаш, кагий йижарий.\nЦу пайхьамарех диса\nФесаца ловзадолда оаш,\nУж лакха лоамаш,\nТопа молха хинна\nЛоаман аьлий кадаш\nАьлий сувнаш белхаш\nШе аьннар ца хинна\nТопа лерга т1ара\nМолха хинна делхаш\nСийна ц1и хинна\nКерзга корта а била,\nШал шийла кхера Хин бухе хиннабоацаб?Шийла лоха буц\nШийл сийрда седкъа\nУкханна комментари еш, Дюмезила язду: Джабагена бера хана хеза хиннад б1аргаш дайнача Са1е иллеш. Цо дувцачох, Са1и г1алг1ай илланчашта юкъе белгалаг1а хиннав, ше локкаш хиннача саготане а низе а долча иллешца. Цо ловзарашка, саг йоаг1ачайодача, наха кхайка д1авигача, г1айг1ане ладувг1а иллеш доахаш хиннад.\nИлле т1а да, йоах тохкамхочо, Кавказана т1аэтта хинна хало, талхаш латтача дуненах йола уйлаш; 1оажалах йола сагото духьала оттало дунен морзонна; укх дуненах дехке валарах, дуне х1алак хилча бакъахьа хеташ йола уйла я илле т1а. Из чакхдоал дег чура доаг1ача муг1арашца. Д1ахо Дюмезила еш я илле т1а мел долча дешана лексическии грамматическии комментарий. Из еррига ювца хьашт дац, вайна уж дешаш довзаш хиларах. Бакъда, шеко йолаш дола цхьадараш дийцача бакъахьа хет. Цу комментаре т1а йоах, «чергисхой» яха дош г1алг1аша хьалха леладаь хиннад, т1ехьаг1о цар цхьалхадерзадеш оал «черсий» яха дош. Язду, «пала» яха дош, къаьнара, дицденна дош да, цун ма1ан ховш а дац. Тхона хетарах, «пала» яха дош хила деза «пара» яхаш (вокха варианташка иштта долаш а да из дош). «Пара» яха дош хила деза «фара» яхача дешах хьадаьнна. Ховш ма дий, «ф» яха оаз вай меттаца хьалха ца хинналга (нохчашка х1анз а йоацаш я из, г1алг1ашка а кхы дукха лелаеш яц). Х1аьта «фара — пара дуне» яхача дешай ма1ан да — «беркате дуне» яхалга. «Йовла» яхача дешах язлу: къаьнара дош да, цун ма1ан ховш дац, х1аьта тхона ховчох «йовла» оал берза фоартах; ший тайпара т1аена а, сома а, цудухьа ч1оаг1а а я из. Г1алг1аша оалаш хиннад: берза йовлах Сеска Солсий низ боал.\nД1ахо Дюмезила «Села Сатах» оал, из я «мифологически персонаж». Иштта да а да из. Вай теркам т1аозаш ба ер хоам: ноанала доал деш хиннай Села Сата, кхы а доал дош хиннай кхалнаьха балхашта, искусствона. Джабаге баь из хоам, х1анзалца вайна ховш хиннабац. «Лоам» яхача деша дукхашен таьрахье ши вариант йоалаю вайна: «лоамаш», «лоамарч», — из шоллаг1а йола вариант вай х1анз лелаяц, еце а, вайна ховш да, из хьалха хинналга. «Малх» яха дош вай цхьоален таьрахье мара леладац, х1аъта укхаза вайна хьахойт хьалха дукхален таьрахье латташ из дош хинналга — яздаьд «малхаш». «Лерг» яхача деша кхыйола вариант йоалаю — «лаьрг». Х1анз иштта алац вай. Цу «лерг» яхача деша ши ма1ан хинналга а гойт вайна: сага лерг: топа е топча лерг — моакхазача герза молх дулаш йола моттиг. «Сеткъа» яхача деша а вай тахан леладеш доаца «сеткъарч» яха дукхален таьрахь доаладу…\nТ1еххьара ала деза, укх илле вариант кепатеха я. Бакъда, Джабаге вариант хьалхаг1а д1аязъяь а ший тайпара белгалонаш йолаш а я.\nЦА1 МАРА ВОАЦА ВОША\nКХАЛХАРАХ БОЛА ЙИШИЙ КОДАМ\nХьо шодан татаца.Гургала динаца коа т1а\nКхы гургвац шийна.\nВа нанас яьр яларг!\n1а к1омала т1ирг\nЕлла эттача, фу даь\nВа нанс яьр яларг!\n1а аьшкалца гулъяь,\nКхуврчара ц1и йоаржае\nФу даь йоаржоргья ше,\n1а хьай хьаьшта аьлашта\nгерга шу, беха кад\nМаг1а юхе в1ашта теха\n«Аз к1аьда моттК1ала буларгба хьона,\nДаьре коч герга гон т1а\nЮларгья хьона» —\n(1а) яха… хьа нана\nЙокъ кегаеш яг1а хьона.\nХьа йиткъача юкь т1а\nХьийрча аьса т1ехкар,\nХаьн т1ара къоарза\nИраз дарий нана\nГерга кхадж бетташ\nФу даь б1арахьежаргья ша,\nГазета «Сердало» 1990, 18 декабря


ГIалгIайчуьрчу адвокатна Беков Мохьмадна а, оппозиционерна Хазбиев Мохьмадна а ша чIир а кхайкхош, кхерамаш тийсарх тоьшаллаш даладе шена аьлла, дIахьедина Нохчийчоьнан парламентан куьйгалхочо Даудов Мохьмада.\nКху деношкахь социалан машанашкахь а, хаамийн гIирсашкахь а цхьана даьржира, парламентан спикера Даудов Мохьмада кхерамаш а туьйсуш, чIир хьейина ГIалгIайчуьрчу шина вахархочунна, бохуш.\nПIерасканан дийнахь пандемица къийсам латточу оперативан штабан кхеташо йирзинчул тIаьхьа "Чечня Сегодня" агенталлан журналисто цунах лаьцна деллачу хаттарна ишта жоп делла Даудовс: "Социалан машанашкахь даим а цхьацца провокаторш хуьлу, шайн мах айбан гIерташ. Царна тхешан хан яйа лаам бац тхан. Нагахь санна, чIир хьейина йа кхерамаш тийсина тоьшаллаш делахь, юкъараллана дIадовзийта уьш, йа бакъоларъяран органашка бовла".\nКарладоккху, Нохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада а, пачхьалкхан Думан депутата Делимханов Адама а шена чIир кхайкхийна аьлла, дIахьедира гIалгIайн оппозиционера Хазбиев Мохьмада кху беттан 4-чохь шен инстаграм-агIонехь. Цо бахарехь, чIир хьеяран бахьана ду - ши де хьалха цо видеохула бина кхайкхам. Цу тIехь Хазбиев вистхилла Нохчийчоьнан куьйгалле, емал бина, цунна хетарехь, гIалгIайн къам сийсаздийраш.\nХазбиевна тIаьххье гIалгIайн адвоката Беков Мохьмада фейсбукерчу шен пена тIехь яздира, Нохчийчоьнан парламентан спикера Даудов Мохьмада шена кхерамаш тийсина аьлла. Бахьана ду элира цо, оппозиционер волчу Хазбиев Мохьмаде узуш, ша язйина пост.\n2019-чу шеран бIаьста блогерна Абдурахманов Тумсона чIир кхайкхийра Нохчийчоьнан парламентан спикеро Даудов Мохьмада. Кадыров Ахьмад-хьаьжех ша ца веша, иза къоман ямартхо лору ша аьлла, Абдурахмановс дIахьедар дича, цунна жоп луш, чIир кхайкхийра спикеро. Оцу сохьта, официалехь сихха дIакхайкхийра Соьлжа-ГIалано: цо чIир хьахийна а яц аьлла.


Динул-Ислам - Хаттаршна жоьпаш - "АллахI" - Делан цIе юй?\nАссаламу Iалайкум! "Аллах" - Делан цIе юй, йа Iарбийн маттахь просто "Дела" бохург ду? Масала, шахIадат гочдеш хилча "Дела вац Аллах воцург" аьлча нийсо хуьлу, йа "Дела вац цхьаъ Дела воцург" нийсо хуьлу? Вайна ма хаара, Делин 99 цIе ю (вайн хууш ерш), царна юккъе йогIий "Аллах" цIе?\nАллахI (иштта, тIаьххьара лаьтташ «хI» а долуш) – Кхоллархо волчу Делан цIе ю. Масала, хьан цIе Ахьмад хилча муха хир дара, оцу цIарца нахана хьо вевзаш а волуш – иштта цIе ю иза стигланаш а, латтанаш а, дерриге Iалам а кхоьллина волчу Кхоллархочуьнан. Массо хIумана Эла а, Дела а волу Кхоллархо шеца вевзаш йолу Цуьнан уггар коьрта цIе ю иза. Цхьаболчу Iеламнаха ма-аллара, йовзийта ца езаш, уггар евзаш йолу цIе а ю иза. Иза Цуьнан цIе хилар тIехь Iеламнехан бартхилла бу. Ахь юьйцуш йолчу (вайна евзаш йолу) 99 цIарах уггар доьххьара яьккхина ю и цIе, и цIераш юьйцуш деана долчу хьадисехь.\nАмма шахIадат гочдечу хенахь аьлча нийса хир дерг – суна хетарехь иза иштта ду: «АллахI воцург кхин дела вац», йа «Кхин дела вац АллахI воцург», йа «Шена Iибадат дан хьакъ долуш кхин дела вац АллахI воцург», йа «Бакъволу дела вац АллахI воцург». Кхузахь «иллаллахI» бохург доккхачу элпаца «Дела» а яздина дитича нийса хир ду аьлла ца хета суна, хIунда аьлча цкъа делахь иза ладугIуш волчунна кхетаме а дац, шолгIа делахь АллахIа Ша Шен сийлахь цIена цIе ю оцу тешаллийна хIоттийна ерг, Ша цуьнца вовзийтархьама. Иштта ша ма-йарра и цIе йоккхуш ала а, яздан а деза «ЛаилахIа иллаллахI» боху дешнаш а, оцу маьIнехь оцу кепара долу дерриге дешнаш а.\nТIаккха, «Кхин дела вац АллахI воцург» олучу хенахь «дела» боху дош оьрсийн «бог, божество» бохучу маьIнийца хуьлу, цундела жимчу элпаца яздар нийса хир ду («Нет бога, достойного поклонения, кроме АллахIа).\nАмма кхидолчу дешнашкахь мегар дуй аьлча, АллахI бохучу дешан меттан Дела ала, масала «росулуллахI» гочдеш хилча «АллахIан элча» ала деза, йа «Делан элча» ала а мегар ду? Ишттачу меттехь «Делан элча» аьлча гIалат хир ду аьлла ца хета суна, и шиъ ший а ас айса лела а до. Ткъа вайн нахана юкъахь дукха хьолехь олуш дерг «Делан элча» ду, «АллахI» ишттачу меттехь кIезга леладо. Шена лиъча иштта а, вуьшта а ала мегар ду аьлла хета суна иза, и санна йолчу меттигашкахь.\n29.12.2010 = 23.01.1432\n Ерриге и цIерш цхьаьне юьйцуш долу и хьадис Тирмизийс дийцина ду, иснад гIийла ду а боху цуьнан, Iеламнаха. Делахь а, цу хьадис юкъахь йолу и цIерш кхечу нийсачу хьадисашкахь, йа айаташкахь яьхкина ю.


Хиво бегаш биц — Сердало\nСага вахаре эггара хозагIйола ха бера ха яр аргдар аз. ХIана аьлча, дешара салаIа чухийца, гIад а даха ловзаш, удаш, мерза сомаш буаш, хи тIа лувча ухаш царна дукха еза маьрша ха я из. Цул совгIа, мукъа хул уж.\nВоккхачунна а зIамигачунна а дукха дезаш, цунца чам болаш хIама да, хи тIа лувча ахар. Ахка хьатIадеча долалу бераш додача хи тIа, е Iам тIа аха. Геттара хоза хеташ, хий кIоарга дале а, цу чу тувсалаш, дог гIоздаьле хьувзаш хул бераш. Уж бIаргадайча хеталу, массадола бераш цхьатара да-кх, аьле, цар оамал я из. Вай а хиннад цхьан хана ишта.\nДIайхача дийнахьа Iам чу е додача хи чу лийчача геттара дегI мукъадоал. Эсс, Шолжа, Iарамхи, Тирк, Фарт, Кен, Наьсар, Яндар, ГIалми иштта кхы а дукха хиш да. БоккхагIчарна дика довз уж хиш, уж лувча иха цар цхьана самукъане ха дIакхихьа моттигаш я уж.\nВай оалаш да, ший лоIамагIа а волаш хи чу дIачу а ваха венна саг кхераме ва, аьле. Цул совгIа, хий, мух, цIи уж кхо хIама чIоагIа унзара лоархIаш да. Лоравала везача унзарча хIамах да хий, цкъа цу чу лайжа чу ваха саг дийна а волаш хьалваккха хала ва. Цудухьа лоравелча бакъахьа ва зIамига а воаккха а.\nТIехьарча деношка хьахоз вайна вай мехкарча додача хи чу а, боккхача Iам чу лувча уха кагирхой, бераш дайнад яхаш. Уж Дала Iалаш болба. «Водар кога кIалха доал», оал вай. Хаьтта дагIац во а, ше хица мел хьакхашта вале а лоравалар зене дац сага.\nЧам болча сага, нагахьа санна из лувча ховш веце Iомавала аьттув болаш ба вай мехка. Наьсаре а, Магасе а долаш да вай мехка кIаьнкашта а йиIигашта а лувча белгалдаь бассейнаш. Миччахьа доде а лувча дIадодача бераца воккхагIа саг дIавахийта веза уж лорадергдолаш, царна цаховр дIахьалха доаккхаргдолаш. ХIама хьанийсденначул тIехьагIа ишта-вешта даьдаларе хургдацар из вай аларах доалаш дац, цу хана тIехьа хул из гIулакх.\nВай ма гIо яхе а бераш даханза Iац хи тIа, цар са тIалатта моттиг я из. Цудухьа, уж цига дIадахача лора а луш лерттIа доаггIача тайпара нек а деш лувчаргдолаш, гIулакх гоал далале ханнахьа воай бераш нек де Iомаде деза вай. Цул совгIа, шийна йовзаш йоацача метте чу ца гIийртача а бакъахьа ва саг – зIамига а воккха а.\n← Дийнахьа мукъагIа дIайоае шоай лампаш\nЦхьан овлан тIара дешаш →


ГIажарийчоь реза яц шайн хьаьжойн кхерамазалла ледар ларъярна\nГезгмашин-бутт 25, 2015\nЕарин дийнахь Сауди Iаьрбийн пачхьалкхехь хьаьж деш веллачу 700 сов стагана юкъахь 131 гIажаро ву. Цунах лаьцна хаам бина ГIажарийчоьнан Iедалан векалша. Сауди Iаьрбийн пачхьалкхан векалша дийцарехь, тIеххьара болчу хаамца, Мина гIалахь адам вовшашна тIетIатаIар бахьана долуш вийнарг ву 717 стаг. 805 стаг чевнаш хилла ву. Оццул дукха хьаьжой байина бацара цу махкахь 1990-чу шарахь дуьйна. Цу шарахь Мина гIалахь тоннел чохь вийра 1426 стаг.\nГIажарийчоьнан лидерша, шайна юкъахь аятолла Хаменеи Iела а волуш, критика йина Сауди Iаьрбийн пачхьалкхан Iедалан векалшна, цхьа а низам а ца лардеш, адамаш дала хьовсорна. Гезгмашин-беттан 24-чу дийнахь Хаменеис дIахьедар дира, Саудин Iаьрбийн пачхьалкхан куьйгалло шена тIелаца беза и адамаш даларан бехк аьлла.\nМина гIалахь хилларг шолагIа бохам бу кху баттахь Сауди Iаьрбийн пачхьалкъехь хилларг. Гезгмашин-беттан 11-чу дийнахь Маккахь Хьаьжин цIанна уллехь, тIе кран а йоьжна, вийра 111 стаг. Кху шарахь пхеа денна лерина хьаж доладелла кху беттан 22-чу дийнахь. Хьаж дечу нехан терахь ду ши миллион гергга стаг. Уьш бу 164 пачхьалкхера бусулба нах.


Вай къаман Iилма агара даьнна зама я ала мегаргда 1926 шу. Цу шера Буро тIа хьаяь хиннай мохк тахкарца ювзаенна институт. Кхыдола дуккха дика хIамаш деш санна, из хьае дагадехар а хьаелла гIерташ къахьийгар а хиннав гIорваьнна гIалгIай Iилманхо, политически болхло Малсагнаькъан Кураза Зоврбик. Цун оагIув хьаллоацаш а, института болх дийнбеш а хьабаьхкаб, вай къамах бола нах санна, кхыча къамий дикагIбола викалаш а. ГIалгIай хьалха хинна а дола а вахар довзаш, хьинаре къахьийгарех хиннаб Л. Семёнов («ГIалгIай а нохчий а халкъа багахбувцам»), И. Щеблыкин («ГIалгIай говзал хIамай культура чурташка»), Г. Мартиросиан («Лоаман ГIалгIайче»), иштта кхы дIахо а.\nЦу хана хьахулаш латташ хиннай моттигера интеллигенци а. ДIаболабаьча балха хьинаре юкъебоагIа литературан классикаш санна вайна тахан бовзаш бола Малсаганаькъан Оарцхо, Исмейланаькъан (Йовлой) Зархмат, Малсаганаькъан Дошалкъа, Озанаькъан Салман, кхыбараш.\nЮвцаш йола институт болх беш хиннай 1934-ча шерга кхаччалца. Нохчех вай Iотехачул тIехьагIа, цун доалахьа мел хинна хIама дIаденна хиннад нохч-гIалгIай институтага. Карарча хана, юххьанца мо, ший фусам кораяьй цунна хьамсарча ГIалгIайчен лаьтта. ГIалгIай Республика хьаяьчул тIехьагIа, цхьан юкъа Наьсаре болх беш хилар вай Iилманхой, цул тIехьагIа Магасерча «Неон» оалача цIагIа, юххера а Малсагнаькъан Дошалкъий цIерагIча урам тIа цунна хьалдаьд доккха а паргIата а цIа. Из хьайича денз цу чу къахьегаш хиннаб вай толашагIбола Iилманхой: исторически Iилмай доктор, профессор Мужахой Макшарип, истроически Iилмай кандидат, профессор МутаIаланаькъан Тимурлан, филологически Iилмай кандидат, профессор Дахкилганаькъан ИбрахIим, филологически Iилмай кандидат ЦIечой (Тенканаькъан) Лида, кхыбараш. Тахан цо лелаю вай къаман хьалхара этнограф хиннача Ахриев ЧхьагIа цIи. Меттаца, литератураца, багахбувцамца дувзаденна, Iилман кIийлен тIа кхелла дукха йоазош арадаьхад цо ше хьахилча денз.\nЖурналистий тешаме новкъост\nЙIаьххача хана радио а телевидене а передачаш кийчъе журналисташта гIо деш хилар Беканаькъан Мухьмада Роза\nНаджганцӏей бетта 3 ди 2021 шу\nЕрригроссийски яхье дакъа лоацаш ба наьсархой\nЧакхбаьннаб эрсий культурах йолча сочинене районашкарча дешархошта юкъера къовсам\nАьрхIий бетта 30 ди 2021 шу\nДIадахача денна-бийсана дIалаьрхIача COVID-19 лазарах, цамогаш хиннав 85 саг, тоабеннараш 117 саг ва\nРоссе Следственни комитета кулгалхочо тIадиллад, ГIалгIайче бераш дIа-юха кхувлача, микроавтобуса хинна хатар тахка аьнна\nЗязиков-Юрт-Гарагорск бода никъ кердабаьннаб\nНазрановски районе дийцар социально-халача хьалашка бахача дезала хьал\nНазрань-шахьаре къовсам лоаттабергба санитарни хьалаш телхадерашца


Йоккхача гIишлон чу керда дешар — Сердало\nЙоккхача гIишлон чу керда дешар\nМоллагIа керда хьадеш дола хIама, боча а хьамсара а хул. Къаьнардар леладаьчул дикагIа а, эздигIа а леладу из наха, хIана аьлча кердача, цIенача хIаманца са а къердалуш, цунца чам а болаш къахьега дог доагIа вай. Бакъда, дукха ха ялале из кердадар къадолиташ а тишдолийташ а нийслу вай. Ишта Дала кхелла дийна адамаш да вай.\nКерда хьахулача 2018-2019 дешара шера 1500 бер деша дIаховргдолаш цхьаькха йоккха керда ишкола хьаелларгйолаш я ГIалгIайче. Пенаш хьал а детта тхов IотIа а тилла йисте а яьнна тIера а чура а балхаш деш ба ишкола гIишлон болхлой.\nКъилбаседа Кавказа гIулакхах вола Министр Кузнецов Леви, ГIалгIайчен Мехкда Евкуранаькъан Баматгире Юнусбеки баха хилар Дошлакъа-Юрта хьалъеш латтача 1500 бер деша ховргдолча цу №13 йолча йоккхача ишколага хьажа а цигара болх мишта дIабодаш ба ха а. Цу тайпара йоккха дешара гIишло шоллагIа я вай мекха. Хоза Iадат а хинна дIаотташ латт, цу тайпара гIишлош ГIалгIайчен доазон тIа хьалъяр. Хьахулаш долча дешара шера бераш чу а ийца эздича Iаьдалах болх бе йолалургйолаш я из ишкола.\nМехкал арахьара тIабаьхкача хьаьшашка моаршал хоатташ, уж ишкола йолча дIабугаш а юха накъа боахаш а Мехкдаьл совгIа ГIалгIайчен Халкъа Гуллама Тхьамада Йовлой Зелимхани, Правительства тхьамадан ЖКХ даькъе долча хаттаршкахьа гIонча вола Оздой Бек-хани, Дешареи Iилмани министр Къоастой Юсупи, Наьсарен шахьара да ТIумгIой Iалихани, иштта дешара гIишлон кулгалхойи, гIишло хьаьлъеш йолча организацен викалаши бар.\n№13 йола ишкола 3 гIатах латташ, 4 дешара корпус йолаш: уж я 60 дешара кабинет, столовии, библиотекаи, йоккха актови зали, 4 спортзали йолаш йоккха гIишло я. Цу йоккхача гIишлон чудоагIача лаьттан тIа ишколан стадион а ба берашта ловза кийчбеш. Из керда дешара гIишло хьалъер дувзаденна да 2016-2025 шерашка ГIалгIайче гIолла керда юкъерча дешара моттигаш Iалашъерах йолча «Создание новых мест в общеобразовательных организациях Республики Ингушетия в соответствии с прогнозируемой потребностью и современными условиями обучения на 2016-2025 годы» яхача программах.\nЕр юкъерча дешара гIишло кердача заман технологи кхоачамо дIадехаш дола хаттараш кхоачашдеш я. Ишколе йолаш я кизга телевизор онлайн-вещани а йолаш. Иштта актови зале мультимедиа-проектор а я вIаштIехьаяьккха. Цул совгIа, дисплейно-сенсорни ражах латта электронни табло а йолаш трибуна я.\nИшколан уйчешка гIолла а, дешара классашка гIолла а чакхваьлча массанахьа вIаштIехьайоаккхаш садоаха фо цIенагIа хургдолаш ультрафиолетови лампашца я Iалашо я. Ма хулла берий кхерамзле Iалашъяра тIехьа къахьегаш дIабодаш ба ишколера болх, цу чу деша дагIа дезача берий дай ноаношца дага а бувлаш.\nИз йоккха ишкола хьалъе белгалъяь моттиг араюкъе гIолла хержа яц. Дошлакъа-Юрта керда фусамаш ехкача метте 700 гарга дезал баха, дIалаьрхIача хIара дезале ялхнега кхачалца бер а долаш. Цудухьа цу берий гаьна дIа-хьа аха дезаргдоацаш царна лаьрхIа хержа да из ишкола хьалъяь доазув.\nВайна дукханешта дагадоагIаш ма хиллара, дIадахача шера ГIалгIайчен керттерча шахьаре Магасе а ший дешара болх дIаболабир цу тайпарча 1500 бер дешаш йолча йоккхача ишколас. ХIаьта цу Магасе яьча ишкола хьахьожадаь ахча «Содействие созданию в субъектах Российской Федерации новых мест в общеобразовательных организациях на 2016 – 2025 годы» яхача проектах дар.\nЦу ишколас дешара болх дIаболабаь дукха ха еце а деша дагIаш дукха бераш да цига, дешар а тоъам болаш дика да цу чу таханарча дийнахьа. Болх болабаь цхьа шу а даьннадац, бакъда бераш дешарах кхеташ а кхетам лакха болаш а да. ХIаьта дIахойодача хана кхы а дикагIа цар шоай болх кхоачашбар догдоахаргда вай.\nТIехьарча шерашка керда хьаьлъяь а ягIачара къаьнаръяраш дIайоахаш царна когаметта кхыяраш хьалъеш а дукха ишколаш я вай мехка кердаяьнна. Хийцца ала йиш я цу ишколашкара дешара болх дика дIабода аьнна. Иштта Дошлакъа-Юрта хьалъяь ер керта йоккха ишкола а дега ма хетта товр долаш, наха пайдане а иразе а хургхиларах теша догдоагIа са.\nТIехдика дешаш, дунен тIара тIеххьара кхетам вай берашта хьалуш гIишло хийла цох. Воашка дар лораде а, боагIача боараме цу чу деша а аьттув балба вай.\n← ДIалехкача доахан же хьал\n«BlogING-2018» форум дIахьоргья ГIалгIайче →\nПроцесс чтения – процесс понимания


"Талламхойн гIалатах жоп лур ду хазно"\nРажапов Хьамид а (аьрро агIорхьара), вежарий ЦетиевгIар Хьусайн а, Сайд-Мохьмад а.\nМоскох Тверан кIоштан кхело бух болуш лерина Нохчийчуьрчу вежарша ЦетиевгIара Сайд-Мохьмада а, Хьусайна а ткъа иштта Ражапов Хьамида а, харцонца бехктакхаман гIуллакх а долийна, шаьш хьийзорна дуьхьал компенсаци йоьхуш чуделла арз.\nЦунах лаьцна хаам бо "Коммерсанто", "Талламхойн гIалатах жоп лур ду хазно" цIе йолчу артиклехь. И кхо жима стаг бехке веш вара 2014-чу шарахь Гезгмашин-баттахь Керла Москох эвлан йистехь Орцаллин министраллан белхахошна тIелеатар дарна.\nЭххар а гIуллакх толлучура сацийра, и зулам дарна вежарий ЦетиевгIар а, Ражапов а декъах ца хиларна, амма уьш кхиийра талламан изоляторехь кхоккха шо даккха.\nЛакхарчу кхело маьрша буьтур бу кхаа шарахь лецна латтийна кегийнах\nКхело сацам бира царна 500 эзар соьман тIера 1 миллион соьме кхаччал компенсаци яла. Кхаа стеган суьдехь гӀо лоцу агӀо дагахь ю цу ахчан барам кхузза алсамбаккхийта а, ткъа иштта бехк боцуш царна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх долийнарш жоьпе озабайта а.\nВежарий ЦетиевгIар а, Ражапов а бехке ца хиларан шеконаш дIаевлира 2017-чу шарахь МЧС белхахошна йиттинарг ша ву аьлла, Нохчийчуьрчу вахархочо Даутов Шейхис даре дича.\nМоскох кхело арабовлийтина МЧС белхахошна еттарна бехке бина нохчий\nЦо а цуьнца цхьаьна цу дар-дацарехь дакъалаьцначу кхин а шина стага а, Москох а вахана, тоьшаллаш дира. Цул тIаьхьа уьш къайлабевлира, шаьш дIалацаре а ца хьоьжуш. Уьш хIинца мичахь бу хууш дац.


ГIалгIайчоь: хьан меттахIоттор бу къоман барт?\nАкиев Тимур Эхо Кавказа\nПротестан лидерш а, жигархой а кхидIа лоьцуш хьийза ГIалгIайчуьра Iедал. Политикехь, юкъараллехь хIоьттина кризис диканца ерзорхьама Магасе баьхкина Оьрсийчуьра бакъоларъярхой. Мехкан куьйгалхочуьнга Евкуров Юнус-Беке цара доьху луларчу республикехь лецна кхобу гIалгIайн оппозицин лидерш махка юхабалабайтар, маьршабахийтар.\nКIира ду Оьрсийчуьрчу бакъоларъярхойн юкъараллийн куьйгалхоша, Нальчикехь чубоьхкина латтабе гIалгIайн оппозиционераш даймахка юха а балийна, дIахеца алахьара Талламан комитетерчу хьаькамашка, бохуш, Евкуров Юнус-Беке доьху.\nЛецна латточийн дуьхьа, махка а дуьйлий, гIо дан гIортахьара бухарчу оппозицин векалша аьлча, баьхкина уьш Магасе: "Халкъан цIарх гIодар" ("Гражданское содействие") Ганнушкина Светлана а, "Мемориал" центрера Черкасов Александр а, Орлов Олег а, ХIелсинкин тобан Москварчу декъера Борщев Валерий а. ЦIарца аьлча, уьш махка бехнарг вара гIалгIайн омбудсмен Оздоев Жамболат.\nМосквара бакъоларъярхой Магасе кхочучу хенахь бухарчу Iедало лаьцна латтош вара 18 оппозиционер, гIуда тоьхнера 70 сов стаганна. Уьш Магасе а кхачале, бухахь Iойла дацарна, махкахбевлла лецаза буьсуш хилла оппозицин лидерш, цхьаберш Iа шайн болх къайлахчу хьелашка а берзийна.\nГIалгIайн тайпанийн Кхеташонан куьйгалхо БуритIе дIавигина\nГIалгIайчохь даьккхинчу кIиранах бевзаш болу бакъоларъярхой къамелаш дан кхиина Iедалан, оппозицин векалшца: мехкан куьйгалхочун гонца, цуьнгахьа я цунна дуьхьал болчу юкъархошца. Шозза хилла церан къамел шеца Евкуровца а.\nБакъоларъярхоша дийцарехь, юьхь-дуьххьал дечу къамелашкахь шаьш Оьрсийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а патриоташ ду, машарехьа лаьтта, олу шина а агIоно – Iедалхоша а, оппозицино а. Амма ца карийна хьешашна девне яьллачу шина а агIонна товш хета юкъ – хьаькамаша а, протестан жигархоша а вовшашна тIетоьтту махкара хьал талхорна бехк.\nЦхьаьнакхетарш жамIе дерзош, бакъоларъярхоша кхайкхам бина гIалгIашка. Iедалний, оппозинийн юкъахьуггаре чIогIа диалог оьшу сахьт тIехIоьттина хIинца, и ши агIо машар лаха ца гIортахь, эгIа кийчча бу къоман барт, боху хьешаша.\nХьан меттахIоттор бу машар? Мила вер ву оцу гIуллакхна хьалха? Тахана уьш коьрта хеттарш ду ГIалгIайчоьнна. Бакъоларъярхошна хетарехь, Iедало яккха еза хьалхара гIулч.\nОьрсийчоьнан Бехктакхаман кодексан 212-гIа (нах къепе йохо гIовттор), 318-гIа ( Iедалан векална гIелояр) артиклшца лецна оппозиционераш талламчашка мукъабахар деха хьехна бакъоларъярхоша Евкуров Юнус-Бекна. Ша кийча ву иза дан, амма лецначара я церан гергарчара еха еза и маршо шега я ницкъхошка, жоп делла Евкуровс.\nЕвкуров – Кремлан гIортор\nНальчикерчу изоляторехь бахкочу нахалахь хилла ца Iа Iедалца къийсалурш, бу гуламхошка а, Iедале а бертахь хилар доьхуш хьийзинарш а. Амма Евкуровс бакъоларъярхошкахула къадийнарг шайга "къурд ала" бахар санна ду, аьлла хета лецначех дукхахболучарна.\nЕвкуров а, оппозиционераш а яхьебевлла хьийзаш хилча, Iедале дан догIу дехар шаьш дийр ду, сацамбина бакъоларъярхоша.\n…Амма кхуьуш ду оцу юкъанна ГIалгIайчохь лоьцучу протестхойн терахь. Бакъду, лецнарш ца буьгу хIинца луларчу махка чубохка – чохь-цIахь совцабо, лецначу нехан хьолехь Iойту, юьртах, махках бевр бац, олуш, куьйгаш а яздойтуш.\nГIалгIайн тергамчашна гарехь, арара чубаьхкина бакъоларъярхой хилла Iа ца беза бартбан арабевллачаралахь, хила беза къоман къаной а, нахалахь цIе лелаш болу динан дай а.


Къинхетам ца кхиабахь... - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nКъинхетам ца кхиабахь...\n«Замано ерзайо чов», — олуш хеза халкъалахь. Иштта дан а ду иза. Замано хуьйцу, заманца хийцало адам. Хийцало цуьнан мал, кхетам, дуьнене болу хьежамаш. Ц1ена, г1айг1а-бала боцуш, самукъане, дуьненах воккхавеш хьежна ши б1аьрг г1айг1ано кхулу, хан-зама\nяьлча, к1айн марха йог1у царна дуьхьал. Лаа ма ца аьлла: «Шовзткъа шо кхаччалц мекхех кадетташ, шовзткъа шо кхаьчначул т1аьхьа б1аьргех каетташ». Х1аъ, замано\nб1аьргашка кхуьйдуьйту куьйгаш, т1ехь т1уналла а хаалуш. Ткъа дог лазамца деттало, ойланаш карзах а йохуш. Б1аьргашна хьалхахула чекхдуьйлу баьхначу, бехачу гергарчийн, йиша-вешин, бевза-безачийн юьхь-сибаташ, аматаш, г1аларташ. Теша ца лаьа, уьш кхин уллехь хирг цахиларх. Ткъа теша везарх кхета, 1уьйре а, суьйре а цхьалла йохьуш\nеача. Уггаре а халаниг цхьа а цхьаъ висар ду, бевза-безачаьрга туьйсу са эрна дуйла замано ч1аг1деш. Хала ду татанашка ладег1ар, корах ара а хьоьжуш, цхьамма не1 еллар лардар. Хийламмо лайна, лан езаш ю цхьалла, вайл хьалха лайна а, вайл т1аьхьа лан а езаш йолу. И чов, сингаттаме, синхьийзаме йолу, уггаре а хала ю. И чов ца ерзало, ца ерзайо замано а. Замано к1аргйо, дарйо цхьалло синна йина чов. Цхьаллехь верг цхьа-а цавитаран дарба, ницкъ вайгахь бу. Оцу цхьаволчун лулахошкахь, бевза-безачаьргахь, къинхетамечу адамашкахь.\nВай, адамаш, б1аьрзе а, къора а ду х1окху сихачу заманахь кхечуьн вонна, балина, г1айг1анна, сингаттамна. Вайна цкъацкъа ца хеза орца доьхург. Ца го кет1арчу г1антахь\nхиъна 1аш волу воккха стаг я йоккха стаг. Ца го церан, б1аьрхиш а кхачийна, ц1ийбелла б1аьргаш. Хеназа, замано, къиза еанчу замано, бераллехь дех-ненах къастийна,\nсийначу Сибрехахь мацалла, шело лайна, Даймахке тийсинчу сино дегнаш а дуткъдина болчу царна улле охьа а лахделла, церан дог хьаста, дог эца хан яц вайн. Вай сиха ду. Сиха ду, кхача йиш йоцчу лакхенашка кхача, каракхача йиш йоцу бахамаш гулбан. Вай кхоадо цаьрга ала аьхна, ховха, дог хьосту дош, куьйгийн йовхо. Х1ун хаьа, дуьненахь царна оьшург цхьа а молха доцуш, цхьа а совг1ат доцуш, дог хьосту вайн дош дуйла! Деган, дешан\nкомаьршаллина, масла1аталлина б1аьрмецигалла хаало вайн дахарехь. Ца лаьа я ца кхуьу, адамна вон т1едеача, цунна улле д1ах1итта, цуьнца бала бекъа. Вайн к1оштахь ду, массо а\nк1ошташкахь санна, т1емаша, хено, замано ц1ийнда, к1ентий, йо1арий, йиша-ваша, гергарнаш\nд1абаьхьна адамаш. Царна оьшург латтайо 1едалан векалша, ков-кертахь оьшург до. Баланел а бала бу, г1айг1анел а г1айг1а ю доьза, каш доцуш, ган чурт доцуш гергарниг вар. 1уьйранна а, суьйранна а, кхоьланчу а, декхначу а дийнахь, массо а хенахь царна дуьхьал\nх1уьтту уьш, хьалха санна: къона, хаза, дахаре, ирсе сатесна. Шайна уллехула д1асалелачу адамашлахь лоьху, карадо царна шайн гергарчийн аматаш. Карадо, шайна карон лаьа дела шайн синошна гергарчу адамийн аматаш. Хеза, шайна хаза лаьа дела, церан аьзнаш. Тера\nхета церан болар, амалш шайн д1акхелхинчарах, т1епаза байначарах. Цара а са хьосту церан. Т1аккха г1енаш, са тедо г1енаш-лаамаш, сатийсамаш. Юха а д1адолало сатийсаме де, буьйса, йочане гуьйре, хеза кхечу махка д1айоьлхучу г1арг1улийн г1айг1анечу иллих\nтера тийжаме белхар-узам. Х1аъ, белхар-узам. Къаьхьачу къурдашца бо белхар-узам. Цхьана а 1аламан хийцамо ца беа дог хьосту хаза кхаъ. Юх-юха а сингаттамо, г1айг1ано хьоьшу, дуу са, хан-хене яьлча, зама д1а мел оьху жимло… Ткъа вай сихачу боларца хьоьшу\nцеран охьаоьху б1аьрхиш, вешан бен а дацарца церан дегнашна юхюха а чевнаш еш.\nХьоьшу, юхахьажар а доцуш. Сихаллехь. Хууш я ца хууш, леррина я ларамза… Царна ца хаьа, ткъа вайна хаьа, муьлхачу дог-ойланца, 1алашонца деха вай, тахане а, кхане а вайн хир ю а моьттуш… Х1аъ, моьттуш, хеташ… «Гумс» газетан редакцехь болх\nбечу журналисташна дукха го вайн к1оштахь, республикехь вовшахтоьхна, д1ахьо цхьаьнакхетарш. Царах кегий, яккхий а статьяш язйо оха, церан кхетош-кхиоран маь1на, 1алашо билгалйоккхуш. 1аламат дукха цхьаьнакхетарш ду къона чкъорана\nпайде, кханенна бух кечбина, селханенан хьесап а деш, кечйина. Уьш\nд1ахьо берийн бошмашкахь, школашкахь, кхечу дешаран хьаьрмашкахь. Шеко йоцуш бакъду цхьаъ: кечам дика бо, стихаш дика йоьшу, эшарш дика локху, г1иллакхех\nдийцар лаккхарчу т1ег1ан т1ехь д1адоьду. Дешархоша «артистийн» ролаш ловзайо дика, говза. Уьш дахарехь «дахарх» ловзу, хьехархочун семачу б1аьрсино лерина тергам беш «ловзу», олуш ма-хиллара, школан беа пенна юккъехь. Оцу г1уллакхийн, цхьаьнакхетарийн дукхалло 1индаг1ехь, тергамза дуьту коьртаниг: Къинхетам, нехан Вонна орцахвалар я орцахвала кийча хилар, нехан б1аьрхийх шен деган хиш д1аэйта кийча хилар. Ишттачу цхьаьнакхетаршкахь олу х1ора а дош дагах, синах кхеташ хила деза. Уьш дагах, синах а кхеташ хир ду, нагахь нохчийн берийн кхетамна, ойланна, хьежамашна, доьзалийн\nмехаллашна т1е а хьажийна, яздина, аьлла а делахь. Кхечу меттанашкара гочдина\nтуьйранаш, дийцарш х1итто сих а ца луш, вешан фольклорера, литературера говзарш х1итто, 1амаяйта хьовса деза вай. Уьш хир ю вайн берийн синошна гергара, уьш д1ауьйр\nю церан ойланех, кхетамах. Ойла, кхетам кхиор бу цара. Цаьргахула –\nКъинхетам, Адамалла. Ткъе итт шо хьалха дийцира суна цхьана стага, шайн юьртахь хилла\nбохуш: «Тхан юьртахь ша ехаш-1аш цхьа йоккха стаг яра. Ша цхьаъ яра иза, кхобуш цхьа етт, ши уьстаг1, иттех котам а йолуш. Хьаьжк1ашна, картолашна а бешахь асар деш и\nгича, хьекъийла хьан олий, керта улле цунна т1е а воьдий, цуьнца къамеле волура со.\n- Дела реза хуьлийла! Дела реза хуьлийла хьуна! – олий, суна т1е а йог1ий, къамеле йолура иза. Шеца цхьамма къамел дан луучо цо шен ваша хьахавора, хьох мел\nтера вара хаьий хьуна и, олий. Изза кхечаьрга а олура цо. Цунна массо а шен вешех тера хетара я хила лаьара. Шовзткъа шо хьалха т1ам т1е вахана ваша. Иза вийна, велла,\nдоьза вайна ала ца лаьара цунна. Сибрехахь кхойтта шо а даьккхина, нохчий ц1а бирзича, х1ара а еанера шен ден керта, йиша-ваша дала а делла. Шен доьзал ца кхуллуш,\nша ехачу йоккхачу стеган ц1а жима делахь а, гуттар а к1айн кира а тоьхна, ц1ена, хаза дара. Оцу кертахь ехаш яра и, жимачу ц1ийнан цхьа чоь шен вешина кечйина, иза тахана-кхана ц1а вог1ур ву бохуш. Йоккхачу стагана яха ницкъ лора дегайовхоно, сатийсамаша. Иза шен\nваша ц1а вог1ур хиларх тешарна, цуьнан дог хьостуш, лула-кулахь бехачара олура цуьнга: «Хелист, Дала рицкъанаш ц1ент1е дерзадойла 1елин!» Цунна хаза луург, цо сатуьйсург хазадора цунна. Шен ваша ц1а веача санна хазахетий, елалойекхалой, самукъадолий, хьийзара\nХелист. Оцу Сатийсамца Далла дуьхьал а яхара Хелист. Дала гечдойла\nцунна…» Къинхетамо дуккха а х1ума чулоцу. Дерриге а дахар ма ду къинхетамо кхоьллина, Къинхетамо латтош а. Адаман синехь, ойланехь, кхетамехь аганахь дуьйна кхио беза Къинхетам. Берийн бошмашкахь биллинчу бух т1ехь кхио еза Адамалла. Адамалла, Къинхетам кхио беза школашкахь исбаьхьаллин говзаршца, нохчийн маттаца, г1иллакхийн хазаллица. Дешархошка хьалха кхочу хаамаш, хьекъал а дай-наношкара, хьехархошкара, книгашкара бен\nкхочуш ца хиллехь, х1инца «хьекъал» (маьхза!) даржош, доькъуш ду телефонаша, интернето. Чолхе, хала, къиза, тешнабехке хиламаш бу ХХI-чу б1ешарахь вай ловш.\nКъинхетам хьаьшна, къизалла яьржина дуьненахь. Доьзалшкахь, каппашкахь, ярташкахь,\nг1аланашкахь, йхьайолчу пачхьалкхашкахь кхайкхош, даржош ду боьханиг, маьттазниг, къизалла. Ницкъ, г1ора, бахам болчу адамаша, пачхьалкхаша хьоьшу, х1аллакдо кхин\nадамаш, кегий пачхьалкхаш. Ц1ий, б1аьрхиш дукха ду х1окху дуьненахь. Эзарнаш, миллионаш адамаш ду хьогалла, мацалла ловш. Дукха дац зовкхе, ирсе деха адамаш. Яккхийчу пачхьалкхийн къизаллин кегий а, даккхий а бахьанаш оцу пачхьалкхашкахь дехачу адамийн\nбераллехь ду. Бераллехь амалх доьлларг ду воккхачо шен дахарехь даржориг. Къинхетамечу берах кхуьу, хуьлу къинхетаме адам. Доьзалехь, берийн бешахь, школехь\nберо доккху х1ора де – вокхаллина иза т1евог1у терхи, т1ег1а ду. Цунна лаахь а, ца лаахь а, иза дика велахь а, вон велахь а, иза кхача везаш ву оцу дахаран лакхене, мацца\nа цкъа чаккхене, анайисте. Х1ун дохьуш вог1у иза кхечарна? Х1ун ду цуьнгахь юкъараллина д1адала? Х1ун ду цуьнгахь шел т1аьхьа бог1учаьрга д1адала? Вай хьехнарг, вай 1амийнарг бен кховдо йиш яц цо цаьрга. Вай кхиъний-техьа оьздангалла, Тешам, Къинхетам, Адамалла, г1иллакх, эхь-бехк церан ц1ийх, т1амарх болийта? И ницкъ буй-техьа таханлерачу литературин урокийн? Ца карабо суна и ницкъ, шегахь исбаьхьаллин дешан аьхна т1е1аткъам а, шайх масал эца хьакъ болу турпалхой, васташ а долуш. Советийн заманахь баьхна бу вайх цхьаберш. Вайна евза и зама, пачхьалкхан низам хилла, идеологи. Пачхьалкхан низам луьра дара,\nбехкамаш дукха бара, къизалла йоккха яра. И дерриге а цхьаболчара шайна т1ехь лайна, репрессешна т1ера, дийнна халкъаш махках даххалц. И къизаллаш пачхьалкхера «ахархой, белхалой» ирсе бахийта лелош йолуш санна д1ахьош яра политика. Цунна т1е а доьг1на,\nоцу бух т1ехь х1оттийна, д1ахьош а бара идеологин болх. Хаамийн г1ирсаша, исбаьхьаллин литературо, театраша, киноша кхиавора «керла советски стаг», пачхьалкхан вон мел дерг къайладаьккхина, дика мел дерг даржа а деш. Школехь 1амош йолу исбаьхьаллин произведенеш (оьрсийн, нохчийн а) оцу заманца, пачхьалкхан мехаллашца йог1уш яра. Пачхьалкхан мехаллаш кхиорна, яржорна, ч1аг1ъярна\nт1ехьажийна бо болх кхочушбийраш баккхий 1илманчаш, яздархой,\nговзанчаш бара. Уьш кхиийнера пачхьалкхан дешаран хьаьрмашкахь «керла советски стаг» кхиоран 1алашонца. Коьртачу декъана уьш (идеологаш) шаьш шайна хьалха х1оттийначу 1алашоне кхечира цунна тоьшалла дара кхоьллина\nнуьцкъала пачхьалкх, оцу пачхьалкхан литература, театраш, кинофильмаш… Ткъа тахана? Дийнна пачхьалкхехь цхьана низамехь, 1алашонехь, къепехь ца бо кхетошкхиоран болх. Х1ун оьшу а, стенна оьшу а ца хууш (къастийна 1алашо а йоцуш) вовшахдеттарг вовшашца\nз1е йолуш ца хуьлу. Цундела цунах цхьана к1иранна, баттанна вовшахтоьхна «белхи» (цхьана ханна) хуьлу. Вайна оьшу, селхане а теллина, таханенан хьесап а дина, къоман\nсинмехаллийн а, 1илманан а бух т1ехь идеологи. РФ-хь Конституцехь къобалйина, ч1аг1йина идеологи яц, бохуш, хеза вайна. Билгалйина, къобалйина идеологи ца хилча, пачхьалкхан ч1аг1о, цхьаалла а ледара хуьлу. Адамаллин, къинхетаман (халкъийн, динийн мехаллаш тидаме а эцна) а бух т1ехь кхоьллинчу, вовшахкхеттачу пачхьалкхехь нийсо ца хуьлийла дац, ткъа нийсо йолчу пачхьалкхехь маьрша а, ирсе а деха адамаш. Маьрша а, ирсе а\nдеха адамаш кийча хуьлу шайн ц1а, пачхьалкх муьлххачу а мостаг1чух\nларъян. Иштта бен, оцу тайпанчу бух т1ехь бен кхио йиш яц бакъйолу патриотизм.


Нохчийчоь -- Ичкерин байракх\nХΙора шарахь а кху дийнахь вайн къоман доккхахчу декъо даздора де, шаьш шайна яьккхинчу маршонах дозалла а деш. Хуьлура тΙеман гайтамаш, халкъан гуламаш, ловзарш, синкъерамаш.\n1992-чу шарахь, дуьххьара Маршонан де даздечу барамийн хьеший бара гуьржийн хьалхара президент Гамсахурдиа Звиад, Прибалтикера лидерш, Москохара политикаш, шайлахь, масала, тΙаьхьа нохчашна духьал дуккха а гома къамелаш дина волу Жириновский Владимир а тΙехь волуш.\nНохчийчохь шолгΙа тΙом боьдуш а болуш, 2002-чу шарахь, Ичкерин Маршонан Де лачдоккхуш, оцу денна кхи цΙе тиллира мохк Кремлан олалле юхаберзош леллачу Кадыров Ахьмада – Республикан Де. Оцу кепехь иза даздойту махке тахана мехкан администратор волчу цуьнан воΙа Рамзана а.\n«Тхоьга институттехь аьлла, ГΙали юккъехь хΙуттучу гуламе дуьйла, ца водахь, дешарх воккхур ву, амма сайн лаам хилча-м гΙур вацара со цига, адам алссам дара аьлла тΙаьхьа яржор йолчу статистикан терахь дузуш ваха веза-кх, - элира кху денца доьзна Маршо Радиоца къмел динчу Соьлж-ГΙаларчу цхьана студента.\n...Ичкери дамар-дарце ерзийнехь а, Маршонан Де даздо дуккха а нохчаша, къаьсттина махкал арахьа бехачара.\nДийнан дозаллах лаьцна Лондонера дуьйцу Ичкерин дозанал арахьарчу куьйгалхойн лидер волчу Закаев Ахьмада.\nЗакаев Ахьмадан къамел\nНохчийн къоман Маршонан Де


Сан нанас соьга хьиджаб ца юхуьйту, коьртахь мас дIакъовлуш йовлакх хилча, тIеюьйхина еха хIума хилча тоьар ду бохуш. «АллахIа ма боху тIе духар доха» - аьлча, - «со йала а елла, сан докъа тIехь духийла ахь иза» - олу цо. Оцу дешнаша со сацайо.\nХаттар: цо и сардам боьллиншехь ас духар дехча, сан нана йаларна кхерам буй и сардам бахьана долуш? Ма чIогIа ца лаьа суна сайн нана йалийта!\nБусалба зудчо, ша хийра божаршна гур йолчу меттехь а, хьолехь а, шен дегIан меженаш – ши куьг а, юьхь а йоцург – дIахьулйар вай кхоьллина волчу АллахIа тIедожийна важиб ду. Хийра божаршна ша гур йоцучу меттехь дегI дIахьулдар важиб дац, гIиллакхца догIуш хилчахьана муьлхха а духар лело мегаш ду.\nIаишас, Дела реза хуьлда цунна, дийцина, Абубакаран йоI Асмáъ, Дела реза хуьлда цаьршинна, цхьана дийнахь Пайхамар волча – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – чуеанера аьлла, тIедуьйхина дуткъа, чекх са гун духар а долуш. ТIаккха Пайхамара – АллахIера салават а, салам а хуьлда цунна – цунах дIа а вирзина, аьлла: «ХIай Асмáъ! Зуда, хIора баттахь ламазана цIена ца хуьлучу хьоле кхаьчначул тIаьхьа (кхиъна яьллачул тIаьхьа), цуьнан дегIа тIера хIара а, хIара а бен ган мегаш дац» - шен ши куьг а, юьхь а билгал а еш.\nБусалба зудчо духа дезачу духаран ШариIатехь хIоттийна куц-кеп дац, сурт дац. Ши куьг а, юьхь а йоцуш, кхидIа долу дерриге дегI дIахьулдеш хилчахьана, чекх са гуш а ца хилчахьана, тIелетта а ца хилчахьана, муьлхха а кепара, муьлхха а суьртехь долу духар лело мегаш ду.\nЦундела, нагахь санна хьоьга хьан нанас ма духа бохург къаьсттина вайн нахана юкъахь девзаш долу «классически бусалба духар» делахь, масала чухта а, кортали санна охьахоьцуш йовлакх а, йоккха еха цхьа коч а – и духар ахь ца лелийча а къа дац хьуна. Масала, и лакхахь болу кхо биллам ларбеш хилчахьана, ахь лело мегар ду шуьйра «кофта» а, шуьйра, еха «юбка» а, месаш къайла а йохуш коьрта тIехь гуобоккхуш хьарчийна «шарф» а. И вай далийнарг масал дара, и доцург а муьлхха а кхийолу «фасон» йолуш духар лело мегар ду ахь. Лело мегна ца Iаш, хьайн ненаца йолу юкъаметтиг ларйеш ахь иштта духар лелор вукхул гIолий хила а мега хьуна. Хьан нанна хьуна ца гург гуш хила тарло, хьо кхечерах дукха къаьсташ хилар дика ца хеташ хила тарло, йа иштта цхьа кхидолу нийса бахьанаш хила а тарло цо хьоьга иштта аларан.\nАмма нагахь санна хьан нанас хьоьга дегI хьулден духар ма духа бахахь, бусалба зудчуьнан духарна ШарIо хIоттийна болу и кхо биллам бохош долу духар духа бахахь, масала месаш хьулйеш коьрта хIума ма тилла бахахь, йа лаг гуш, йа пхьаьрсаш гуш, йа когаш гуш долу духар духа бахахь, тIаккха хьуна мегар дац цо бохучунна тIета́н, цо бохучунна муьтIахь хила, хIунда аьлча цо хьоьга иза а, хьо а кхоьллина волчу АллахIана Iеса хила бах, ткъа «АллахIана Iеса а хуьлуш (кхечунна) муьтIахь хила мегар дац». Цундела, хьайн нана кхето хьажа еза хьо, цуьнца даим дика а хила еза хьо. Ахь кIеда-мерза дийцича, жим-жима хьо иза кхето хьаьжча, ахь цуьнца собаре а хуьлуш къахьегча, ахь АллахIе иза йоьхуш дагарра доIа дича, Делан пурбанца кхетар ю иза, Дала мукъа лахь. Хьайн нана хьайн духарна реза хиллалц йолчу юкъахь араялар хьайн ма-хуьллу кIеззиг хилийта хьаьжча а дика хир ду.\nБакъду, нагахь санна хьан нанас хьоьга хила ма-дезза духар ма духа аларан бахьана хьан дахарна а, хьан сийна а кхерам хилар бахьана долуш делахь, масала хьо хьайн даймахкахь, нана-дегIастанахь йоцуш, хийра нахана юкъахь елахь, керста-нахана юкъахь елахь, тIаккха мегар ду хьуна хила ма-дезза долу духар ца лело. Цунах лаьцна вай дийцира хьалха хIокху хаттарехь: «Йовлакх лело кхерам хилча, иза ца лело мегий?».\nХьан нанас и дешнаш аьллачул тIаьхьа ахь хила ма-дезза духар тIедохар кхерам болуш хIума дац цо аьлла долу и дешнаш кхочуш хиларна. Iожалла Шен керахь йолчу АллахIана хьо муьтIахь хиллера аьлла, хьан ненан Iожалла шена тоьхначу хенал хьалха ер яц. Хьуна хьайн нана дукха еза, муьлхха кхечу адамна санна, цундела хьуна хала хуьлу цо шена вониг олуш хезча, делахь а хьо хьайн духарца дикчу агIор хийцайаларе терра, цуьнца лелош йолчу юкъаметтигца хьо кхин а дикчу агIор хийцаелча, хьо цунна хьалхачул чIогIа хьастаелча, жимма хьалха вай ма-аллара хьо хьайн лаамах иза кхето хьаьжча, Дала мукъа лахь иза хьуна реза хир ю.\nДала гIо дойла хьуна Шена муьтIахь хиларна а, хьайн да-нана дезарна а, и шиъ ларарна а!\n «Ас-Сунан», Абу Давуд; «Сохьихьул-ДжамиIис-СагIир», СуйутIи – Ал-Албани.


Набахтехь Хугуев Халид верца доьзна дов айдина Талламан комитето\nПриморскан махкарчу № 27 набахтехь велла карийна, 1999-чу шарахь Москварчу "Интурист" хьешан цIийнахь а, йохк-эцаран "Охотный ряд" базарахь а лелхийтарш кечдарна бехкевина хилла, Хугуев Халид, яздо Радио Свобода сайто.\nТалламо бахарехь, конфликт иккхинчохь кхечу тутмакхо вийна Хугаев. Оцу хьокъехь хаам баржийна Оьрсийчоьнан Талламан комитетан регионерчу урхаллин сайто. Бехктакхаман схьадиллина стаг верца доьзна.\n"Чиллан-беттан 13-чохь колонин дарбадечу декъахь дов иккхина тутмакашна юкъахь, бехке хила тарлучу 41 шо долчу тутмакхо логах канцелярин уьрсан дитт хьаькхна 65 шо долчу тутмакхна. Чевнех велла дархо. Девнан бахьана ду веллачо иза верна бехке хила тарлучуьнга сийсаз къамел дина хилар", - аьлла бу хаам.\nМоскварчу "Интурист" хьешан цIийнахь эккхийтар дира 1999 шарахь Охан-баттахь. 11 стаг нисвелира оцу бохамна буха. Йохка-эцаран "Охотный ряд" комплексехь эккхийтар дира 1999 шеран аьхка. 40 стаг лазийра цигахь, цхьа зуда елира тIаьхьо. Зулам кечдарна набахте хьажийра нохчо Хугаев Халид, иза кхочушдарна – дагестанхо Гаджиакаев МагIумадзаир. Хьалхарчунна 25 шо кхайкхийра колонехь даккха, шолгIачунна – 15. Талламо зуламаш дан уьш арабаьхнарг ву бохура Басаев Шемил.


Герзах йоьттина ю Къилбаседа Кавказ\nГIадужу-бутт 05, 2016\n150 сов масатоьпаш, 60 хьажош йолу тоьпаш а, 63 карабин а, 77 граната кхуссу герз а, иштта 160 ца кхоччуш эзар тIеман гIирс а. Иза ду, хIара шо доладелча дуьйна Къилбаседа Кавказехь полисхоша нахера схьадаьккхина. Иза гучудаьлларг бен дац, нехан карахь долчуьн кIеззиг дакъа бен дац иза, аьлла хета полисхошна.\nЖурналисташца шен хиллачу цхьанакхетарехь и терахьаш гIардаьхна Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин Къилбаседа Кавказан коьрта урхаллин куьйгалхочо Бачурин Сергейс.\nПолицин даржхочо билгалдоккху регионехь къайлах лелочу герзаца долу гIуллакх чIогIа кIоршаме лаьтташ ду, аьлла. Шадерриг кху шарахь нахера схьадаьккхинчу герзан барам 600 сов бу. Иза лелийна, доьхкина аьлла схьа а лаьцна чувоьллина ву 1050 стаг, аьлла хаам бина цо.\nКъилбаседа Кавказехь уггаре а дукха герз къайлах духку меттигаш а билгалъяьхна инарла Бачурин Сергейс. Кхарачой-Чергзойн мохк а, Къилба ХIирийчоь а, ГIалгIайн мохк а бу боху цо оцу зуламашна тIехь жигаралла гойтуш.\nКIира хьалха Несар-ГIалахь дIалаьцнера герз шаьш дан а деш духку тоба. Масийтта тапча а, масатоп а, гIовгIа йоцуш герз туху гIирс а, патармаш а дохка ларийна цу юккъера декъашхой.\nХIирийн махкахь а лаьцнера иштта герз духку тоба. Цаьргара схьадаьккхинарг алссам ду: 20 масатоп а, 200 сов тIеман гIирс а. Кхарачойн-Чергазойн махкахь а дIалаьцнера герз духкуш зуламан некъа тIехь лела нах. Царна юккъехь болх беш волу ши эскархо а хилла. ХIинца талламо къастош ду царна и герз мичара даьлла.\nКъилбаседа-Кавказехь тийна ду, паргIато а ю, Оьрсийчуьра уггаре а дика курорташ тахана-кхана схьайоьллур ю, бохуш кхайкхочу хенахь, муха тида деза полицин инарлас иштта деш долу дIахьедарш?\nГерзаца уьйр йолуш а, иза дезаш а кавказхой хилар-м дерриге а дуьненна хууш ду, амма кхузахь леррина гIовгIа ца еш болу гIирс тIе а хIоттош, леррина нах байъа кийча болуш санна сурт кхоллало, Бачурин Сергейс далочу терахьашна терго йича.\nКавказехь герз дукхадеза, цуьнан ларам а бо. ХIинца а нахехь иза дIадиллина ду аьлла хета Нохчийчуьра вахархочунна Абубакаров Асланна. Амма дац иза дукхачара зуламна аьлла, мелхо а, шайн а, шайн доьзалан кхерамазаллина латтадо наха, элира цо.\nАбубакаров: «Хьалха заманахь наха лелош шаьлтанаш хилла. Нехан коча баха аьлла, лелош а ма ца хилла уьш. Шайна тIехь гIело ца ейта лелош хилла. Вайн Къилбехьара лулахо ву-Оьрсийчоь. ХIинца вай цуьнан бахархой а ду. Ма хуьллу нохчий герзаца эвхьаза хилахьара бохуш хIума лелийна цо. ТIаккха шена иштта гIело еш хилча, стаган герз деза а хета, цо цуьнах куралла а йо».\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь болх беш программа ю, нахера ахча а луш герз схьаэцар. Йоккха хIума ца лахь а, шена кхин тIаьхьало а йоцуш Iедална дохка бакъо ю къайлахь латтош долу герз. Кхечу мехкашкахь и программа болх беш ю, амма Нохчийчохь иза сацийна. Герз Iедалшна дIадала ца ларийнарг хIинца низамца догIучу таIзарна кIела воьду.\nНехан карахь долчу герзан бала, еккъа цхьана Кавказехь хилла а ца Iаш, иза ерриге а Оьрсийчохь ира лаьтташ ю, аьлла хета ша а цхьана хенахь Iедалан структурашкахь болх бинчу Исаев Мохьмадна. И бала мичара богIуш бу а, цунна Iуналла деш мила ву а дийцира цо Маршо радиога.\nИсаев: «Советан Iедал доьхначу дуьйна и герз шен новкъа а даьлла, доьдуш ду. И герз, Iедалехь болчу наха духкуш ца хилча, иза цхьаннахь а лелар дацара. Таханлера Iедал, хила ма деззара Iедал а хила, дIахIоттахь, и герз дIадера ду.\nХIара дерриге дуьне ма ду, кху Iедалах къаьхкина доьдуш. Тахана, Кавказ олий, бехк ма буьллу кхара сихха. Кхузахь доьхкина ца Iаш, ерриге Оьрсийчоь мел ю духкуш ма ду иза. Кхин гена ваха а ца оьшу-Интернет чохь а ду иза духкуш».\nКъайлахь герз дохкар, наркотикаш дIаяьхча, уггаре а сайолу хIума ду. Цундела, еккъа цхьана регионера иза дIадаккхарх гIуллакх хилахь тамаш бу, ерриге а пачхьалкхехь и болх ца бахь. ХIетталца и зулам дехар ду. Экономикан низамца, сурсат оьцурш мел бу, дохка кийча берш а хира бу.


Эзди Саки — Сердало\nЦхьан гIалгIай юрта, яхаш хиннай, Дала теха хоза йоI, Саки. Хи тIа яха из араьялча, цу юрта мел вар ара а ваьле, нах хьежаш хиннаб цунга, сов хоза из йолаш. Дукха ихаб Сакех бIаргтоха. Ше йолча венар хоза хьаьсте, мерза дийце, цхьа къайле йолаш я ше аьле, дIавохийташ хиннав йоIо. Дукха хиннаб Саки езаш, шоашка, еча югаргьйолаш.\nСаки яхача юрта вахаш хиннав, цхьа къаьна нана мара, тайпан бараш дIабаьлча ший кхоачара кхы саг воацаш Iази яха зIамсаг. Цхьа говр а хиннай цун бер санна боча лелаеш, хIаьта ший сил дукхагIа Саки езаш хиннав из. Саки хи тIа ялехьа, цул хьалхагIа вахе хьаста керте дIаотташ хиннав Iази.\n— Маьржа-яI-кх Саки, — оалаш хиннад цо. – Хьо са коа чуухаргйолаш ираз долаш валар-кх со.\n— Дика хIама деха Iумар Даьлагара, дийхар луш ва хьона Даьла, — аьле, дIайодаш хиннай йоI.\n— Со дийна волаш хье сога ца йоагIе а, со велча, са боарз болча мукъагIа еллахь. Хьо цига, еча кIай зиза гургда хьона са боарза тIа дагIаш. Хье езача са дегах из хинналга халахь, – оалаш хиннад Iазе.\nЦкъа цхьан дийнахьа Iази зоахалол дувца волавелча аьннад йоIо:\n— БIаьстий яьннай вайна Iази, Iан кхоачо, бIаьстий ю хьона наха аьнна!\nЙоIо аьннар кхетадаь Iази ког лаьттах ца кхеташ сов гIадваха, мух мо масса чувахав. Ма хулла чехка нах бахийтаб цо нускал деха. Шозза, кхозза, нах бахийтача жоп ца луш юхабахкийтаб бахараш. Цул тIехьагIа Сакех дIакхийтав Iази. Ер бIаргвайча йоIо аьннад:\n— Цхьа хаттар дар сога хьога де. Лаккхача лоам тIа, лоаман зиза дагIаш хилча дутаргдарий Iа из хьа ца доаккхаш, хьалтIавала хала да аьнна?\n— Даьра дутаргдацар! – аьннад зIамсаго. – МIараш гIертаеш хьалтIа а ваьнна, хьа-м даьра доаккхаргдар аз из.\nЦу къамаьлах кхийттав Iази, йиIий цIагIара цаI духьала волга. Сиха чу а ваха, нохчашкахьара, селашкахьара, черсашкахьара, гIалгIашкахьара наха сийдеш бола къоаной гул а баь, зоахалола юхабахийтаб укхо. Цу гIулакха шекваьннача йиIий дас хаьттад ший сесагага:\n— Фуд ер?\n— Кхозза баьхкача а ворда соа каг ца луш, диазлагIа юхабаьхкаб ераш, — аьнна жоп деннад йиIий нанас.\nТIаккха кхийттав йиIий да ше цаI мара цу гаргалонна духьал воацилга. Чехка дIачу а ваха, йоI дIаенний дас, кхы дукха ца гоаеш цIа а яхийтай. Баха хайша цхьа ха яьннача хана, нускало аьннад марага:\nКхел рузкъеи, хинна вахар дIадоладаьд вай шинне. ВIаший барта а долаш, цхьанне яхар шоллагIчо дIа а эцаш вай цIен сий даргдолаш, хьаьнала къа а хьегаш дахе даькъала хургья вай тIехье. Кхы цхьаькха дар са хьога ала, хьо ва вай цIен-да, хьо сийдолаш хилча, цIа а сийдолаш хул. Аз яхар Iа дой, вай юрта а, мехка а, Iази дика къонах ва, аьнна цIи хозаргья хьа. Эггар хьалхагIа тIера гIирс наха тара хила беза, дикан тIа, вон тIа дIаваха йиш йолаш. Дикан тIа хила веза, вон тIа хила веза, наха нийса хьай дакъа хьалоацаш. Дикан тIа ваха тIехьа вуссе а, кодаме массарел хьалхагIа дIаваха веза, массарел тIехьагIа чува а веза, гIайгIа бала нахаца бекъа беза. Со хьона хьехар де яллац, наха леладер да аз яхар, — аьннад Саке, мара хIама моттар кхераш. – Ший ханнахьа аргIа тIехьа ца йоалийташ Iулга ваха веза, юрто сагIа луча хана нийсса дакъа лаца деза. Уж хIамаш вай даьша леладаь а да, Iа уж леладой хьо сийдолаш а, наха лоархIаш а, царна дукха везаш а вахаргва.\nХало, атто, гIайгIа, бала, нахаца декъаш, шийгара гIо дезача оарцагIвоалаш, ма хулла шийгара дикал бIаргаяйташ, хьаьнала къахьегаш хьадаьчох беркат хулаш, боахам тоалуш рузкъа совдувлаш, хоза вахаш хиннав Iази.\nIази дика къонах ва аьнна, цIи дIаяхай юрта, мехка.\n— Сесага ваь къонах вар из-м, аьнна, хьогI наха аргдоацаш, вай фу дергда хой хьона? – аьннад Саке. Юртара нах сагIаш декъа вIашагIкхеташ ба, цига де бежан деза. Нах пхьегIа тIа хьагулбеннача хана, цар бежан хьоадича аргда Iа, Iоа са кхий чу латт кхаьра яьнна бугIа. Аз из Даьла ший духьа юрта сагIийна е дIалу, цунах юртагара аз ахча хьа а эцаргдац. Нах IочубоагIаргба бугIа дIайига. Бежан дIадига мегаргдий оаха, цар сайга хаьттача аз аргда, Iазе аьннадале кхы дувца дезашдац, хIана из ва укх ковна да. ТIаккха ховргда наха хьо хьай цIен-да волга а, аьннача дош долаш хьо волга а.\nИштта сесага хьехарца наха юкъе цIи дIаяхай Iазе. Хийла кхалсаго къонах ву ший марах, хийлане цун ираз а доаду. Саки моргаш хилба вай.\nХьадийцар 90 шу даьнна\nХамхой Эскхий-Хьажамурдий Ахьмад.\nХамхой Бекмарзий Дауд.\n← Халкъа йоазонхо дагалаьца\nТуризма къонача говзанчий толамаш →\nАнсамбль «Сийг» обладатель Гран-При и двух первых мест II Международного фестиваля «Ореол славы» в Волгограде\nМишта кхоаб оаша шоашта бехкеча, шоай гаргарча наьха цIераш?


Оьрсийчоьнан эскархойн зуламаш таллар тIедожийна Нохчийчуьра схьабевллачара Нидерландашкахь\nГаагера акци, Охан-беттан 23-гIа\nОьрсийчоьнан политикан а, тIеман а ницкъаша Нохчийчоьнан бахархошна тIехь дина зуламаш ца хьехорна дуьхьала пикет хIоттийна Европехь бехачу нохчийн диаспоран векалша. Гаагерчу Дуьненаюкъарчу бехктакхаман кхелан гIишлонна хьалха дIаяьхьна и акци.\nАкцехь гулбира бIе гергга Австрера, Нидерландашкара, Бельгера, Францера, кхечу пачхьалкхашкара нохчий, хаамбо Кавказ.Реалиин корреспонденто. Иштта цига баьхкира украинхойн диаспоран векалш а. Ичкерин байракхаш йоцурш, гуламе баьхкинчаьргахь яра Украинан а Азербайджанан а байракхаш а. Украине тIамца оьрсийн чугIортар Нохчийчуьрчу шина тIамах тардора къамелдечара.\nМитингехь вара тIе ца эцначу Ичкерин урхаллин куьйгалхо Закаев Ахьмад. "Нохчийн къам цкъа а къера хир дац шайн Оьрсийчоьнах доьзна долчу хьолана", - дIахьедина политика.\nГаагера акци, Охан-беттан 23-гIа де\nЖоьпалла ца хиларо аьтто ло Путинна Украинехь керла зуламаш дан, Ичкерина дуьхьала лелийна некъаш ду цо цигахь лелош дерш, аьлла гуламехь дуьненаюкъара "Машар а, адамийн бакъонаш а" ассоциацин президента Ибрагимов Саид-Эмис.\n"2014-чу а, 2018-чу а шерашкахь оха Дуьненаюкъарчу бехктакхаман Гаагерчу кхеле арз хьажийра, Путина а, цуьнан эскарша а лелочу цIий Iеноран зуламашна тоьшаллаш а долуш. Амма хIинца а оцу зуламийн таллам бац болийна", - дIахьедина Ибрагимовс.\nМитингехь гулбеллачийн кхайкхам тIехь болу резолюци кхелан белхахошка дIакховдийра.\nОьрсийчоь Украине гIоьртинчу хьалхарчу деношкахь дуьйна Кадыров Рамзана пиар лелайо тIеман теми тIехь. ХIинцале бIе видео хIоттийна цо Нохчийчуьрчу эскархошца яьккхина, масийттазза кхерамаш тийсира Киев схьаяккха (иштта Оьрсийчоьнан тIеман министраллин дIахьедаршна дуьхьал а), 26-зза дIакхайкхийра Мариуполь "мукъаяккъарх", шога дIахьедарш дира украинхойн президенте а, оьрсийн хьаькамашка а, кхерам тесира зарратан тохар дан а.


Къизачу шоу-бизнесехь дIатарвелла схьавогIуш ву Умханов Шарип\nЛахьан-бутт 07, 2015\nУмханов Шарип. 2014, автор Элина Исмаилова\n«Аз» цIе йолчу конкурсехь, шолгIа меттигаца юккъера велира Шарип. Амма, дукхачу хьовсархошна кхеташ дара, иштта похIма долуш волу артист эрна арахь вуьтура воцийла. И къийсадалар дIадаьлча, цуьнца контракт йира Лепс Григорийн продюссеран центро.\n«Аз» цIе йолчу программе кхачале Умханов Шарип, готтачу гонехь бен вевзаш вацара. Амма, тIемаш а лестош, леккхачу стиглахь лелаш долу аьрзо санна, паргIата цуьнан аз хезча, цо йисаре лоцу муьлха а. Иштта йийсаре лаьцнера цо оцу программехь, жюрихь мел хиина Iаш верг.\n«Аз» цIе йолчу конкурсехь, шолгIа меттигаца юккъера велира Шарип. Амма, дукхачу хьовсархошна кхеташ дара, иштта похIма долуш волу артист эрна арахь вуьтура воцийла. И къийсадалар дIадаьлча, цуьнца контракт йира Лепс Григорийн продюссеран центро. Тахана ша, Шарип, Москохахь вехаш ву. ХIора де аьлча санна цхьаццанхьа концерташкахь дакъа а лоцуш болх беш ву иза. Шен доьххьарлерчу альбоман тIехь къахьоьгуш а ву. Маршо радионо телефонца къамел дира иллиалархочуьнца, цуьнан кхоллараллех а, хийцаделлачу дахарех а.\nУмханов: «Хийцамаш дукха бу. Уггаре а хьалха нахана вевзина со. ЛадогIархой а бу сан дуккха а. Дикачу агIора хийцамаш хилла. Оьрсийчоьнан шоу-бизнес а евзина суна. Болх муха бан беза а Iемина суна. Айса дIаолуш долу иллеш дIахазийта аьттонаш хилла сан. Хьалха-м башха бала а бацара цхьанна а. И конкурс бахьан долуш ду и ша дерриг. Хьо вевзаш ца хилча, нахана ца оьшу-кх ахь лелош дерг».\nШоу-бизнесан шен луьра низамаш ду. Iуналле лаьцна волу артист кхоллараллехь шен лаамехь ца хуьлу дукхачу декъана. Ишттачу хьолехь ву Умханов Шарип а. ДIаолу эшар а, кхоллараллехь доьзна мел дерг, цаьрца дагаваьлла дан дезаш ду цуьнан. Цундела, Шарипан репертуарехь нохчийн маттахь эшарш кIезга ю.\nУмханов: «Альбом тIехь болх беш ду тхо. ВорхI илли дIаязйина. Кхин цхьанна тIехь болх беш ву. Кхиъ массийта дIа а язйина, тIаккха хуура ду-кх, наха тIе муха оьцура ю иза».\nМаршо Радио: «Шоу-бизнесан шен чолхаллаш юйла массарна а хууш ду. Ткъа, Оьрсийчуьраниг-м гуттара тамашийна юьйцу. Хьо, нохчийн амалца, муха дIатервелла цаьрца?\nУмханов: «Со сайн нохчийн гIиллакхаш а, амалш а юьйла царна хууш ду. Соьца лераме хила а беза уьш, иштта бан а бу. ХIан-хIа, ас хIара дийра дац аьлча, соьга иза де бохуш, хьийза-м ца во со, бакъдерг дийцича».\nОьрсийчоь мел ю концерташца лелаш ву Умханов Шарип. Ерриге а пачхьалкхехь вевзина иза. Кхо октава эцалуш аз долуш, нохчех дукха иллиалархой бацахь а, иза шен Даймахке веана вац концертца. Ша кхайкхича, дукха хаза а хеташ вогIура вара, элира цо.\nУмханов: « Къилбседа Кавказерачу дукхачу мехкашкахь, шортта нах бу тхан концерташ еш. Нохчийчохь а, Дагестанехь а и нах бац Лепсийн центран. Суна хаа-м ца хаьа, со хIунда ца кхойкху. Кхайкхича, хаза а хеташ гIура-м вара со. Цакхойкху. Цкъачуьнна».\nКхоллараллийн шен лакхане хIинца а кхаьчна аьлла ца хета Умханов Шарипан. ХIора дийнахь аьлча санна, Iемаш схьавогIуш ву иза. ДIагIерта веза, айхь йохьарлаьцна болу некъ бита а ца буьтуш, бохуш дийцира иллиалархочо.\nУмханов: «Юьртахь а, кхечанхьа а ас со культуран институте воьдуш ву аьлча, боьлуш бара. Шай хьекъал ца хилар дара церан иза. Ша верриг юрист а, экономист а хила аьлла ма даций. ХIинца, дуккха нохчий бу оцу конкурсашка гIерташ. Суна хазахета, со оцу конкурсехь новатор волуш. Дуккха а кегий нах баха гIиртина, амма чекха-м ца бевлла уьш. Суна хазахетара дара, уьш чекхбоьвлча. Атта хира дара суна а».\nУмханов Шарипан, Интернетехь йолчу официал агIонна тIехь массийта могIанца дийцина цуьнан дахар а, цуьнан хилла болу аьтто а. Голливудо кино яьккха сценарий язъян а ца оьшуш, цуьнан дахар ду иза яьккха мегар долуш масале, боху цу тIехь. Жима волчу дуьйна, эашаршца долу цуьнан уьйра, гергарчаьра а, юьртахоша а къобал ца дар а, ткъа, тахана, пачхьалкхехь а, дозаналла арахь а, цуьнах вевзаш иллиалархо хилар-гайтаме ду, адамана шена лиъча, да ца луш хIумма а доцийла хоуьйтуш.\nЭшарлакхархо Умханов Шарип\n"Голос" къийсамера дIаваха дезна Умханов Шарипан\nХала ду толам баккха... нохчо хилча\nТенор Умханов Шарип


Пентагон: Шемахь дозанхойн керла эскар кхуллуш дац Iамерко\nIамеркан тIеман буьйранчаша Шемахь меттигерчу бахархошлахь вовшахтохарш дан беш кечамаш бу, амма керла арми я дозанхойн ницкъаш кхолларх дуьйцуш данне а дац. Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн тIеман министралло бина и хаам.\nПентагонан дIахьедарехь дуьйцу, "Исламан пачхьалкх" шех олу тоба хIаллакъян йолийна кампани ерзаза ю, Шеман цхьайолчу кIошташкахь хIинца а беш тIемаш бу. Цул совнах, Iамерка коьртехь лаьттачу коалицин ницкъаша джихIадхойх маьршаяьхначу кIошташкарчу бахархошна кхерамзалла ю латтош.\nИшта тIеман министралло билгалдоккху, Шемахь тIеман операци дIахьочу хенахь Вашингтоно Туркойчоьнан интересаш тидаме а оьцуш хиларх а, кхи дIа а Хонкарана ДаIишхошца къийсамехь гIортор латториг хиларх а.\nШеман-туркойн дозанера курдойн кIошташ Iалашъян мисси тIейожорхьама Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн тIома кIел кхуллу "кхерамзаллан ницкъаш" луьрачу критике даьхнера Туркойчоьнан президенто ЭрдогIан Реджепа.\nБеккъа курдойх а, церан агIончех а лаьтташ хир ду 30 эзар гергга стагах вовшахтуху эскарш аьлла, хаамашкахь даржийнера.\nХонкарарчу митингехь вистхуьлуш ЭрдогIана дIахьедира, туркойн Iедалшна шайн бартхо лоручу пачхьалкхо, Туркойчоьнна кхераме хир йолу террорхойн арми вовшахтухуш ю аьлла.\nШеман къилбехьа Iамеркан инициативаца кхуллуш долу тIеман эскарш, шаьш зIидигаш хецале хIаллакдийр ду аьлла, кхерамаш теснера туркойн президенто.


ХIун хаьа Москвахь вийначу гIалгIайн "Э" центран куьйгалхочух\nКху беттан 2-чу дийнахь Москвахь вийна ГIалгIайчуьрчу экстремизмана духьало йон центран (ЦПЭ, "Э" центр) хьаькам Эльджаркиев ИбраьхIим а, цуьнан ваша, цу гIалахь вехаш волу нейрохирург Эльджаркиев Ахьмад а. Цу шинна тапча йиттира Академикан Анохинан цIарахчу урамехь долчу цхьана цIенна хьалха.\nВежарий ЭльджаркиевгIар бойуш яьккхина видео сихонца дIасаяьржира социалан машанашкахь. Москох кхайкхийра "Перехват" операци, амма тIелатар динчу нехан аьтто белира кIелхьарбовла.\nИ зулам дарна карарчу хенахь лоьхуш ву 3 стаг. Ши ваша вуьйш дакъалаьцна хила мега бохуш хьехош ву кхин а 9 стаг, хаам бира шолгIачу дийнахь ТАСС агенталло. Коьртачу версица, тIелатар даран бахьана ду Эльджаркиевс шен балхахь лелийнарг.\nОьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан экстремизмана духьало йон Центран ГIалгIайчуьрчу урхаллан куьйгалхо хIоттийра Эльджаркиев ИбраьхIим 2016-чу шарахь ГIуран-баттахь, цул хьалха цигахь хьаьким хилла Хамхоев Тимур Iедалша лаьцначул тIаьхьа.\nХамхоев а, цуьнан куьйгакIеллахь болу белхахой а бехке бора кхерамаш туьйсуш ахча даккха гIертарна а, лецначу нахана ницкъ барна а. Кхел йина 7 шо колонехь даккха дIахьажийра Хамхоев.\nКхушера Дечкен-баттахь герзаца тIелатар динера Эльджаркиевна машенахь иза вогIуш. И бахьана долуш вийра цхьа стаг.\nГIалгIайн журналисто Евлоева Изабеллас Фейсбукехь бинчу хаамца, и тIелатар динчул тIаьхьа Iедало ларвеш а, гIагIдиллинчу машенахь дIасалелаш а вара Эльджаркиев ИбраьхIим. Цундела цу стагана тIелатар дина Москвахь, боху цо.\nЭльджаркиев "Э" центран коьртехь волуш а хаамаш кхачара цу цигахь адамашна тIехь Iазап латтош хиларх лаьцна. Иштта шена цу наха ницкъ бина хиларх лаьцна латкъам бинера меттигерчу вахархочо Албогачиев Iабдул-Малика.\nГIарделира боксах латархочун Хамхоев Альбертана тIехь цу центран белхахоша Iазап латтийна хилар. Цара нуьцкъала бехк тIелацийтинера цуьнга герз латторна а, тIемалошна гIо дарна а. ТIаьхьо спортхо чувоьллира герз латтийна аьлла.\nЭльджаркиев дика вовзара Хамхоев Альбертан адвокат хиллачу Караваев Александарна. Цо дийцарехь, гIалгIайн "Э" центрехь лецначу нахана еттара, хьийза бора уьш электрошокерца ток етташ, ткъа церан хьаькамо Iаткъам бора таламхошна, шен "карамарзбина чалтачаш" кIелхьара бохуш.\nЦуьнан белхахошна дегаза ца хетара бехк боцучу нахана герз а тесна, бехке а бина, уьш кхеле дIахьовсор. Изза хилера ас кхелехь гIо лоцучуьнца а. Эльджаркиевн белхахочо кхелехь дIахьедира, Хамхоевна тапча теснера шаьш аьлла. Иза динера цара "Э" Центран куьйгалхочун омра кхочуш деш, дийцира Караваевс Кавказ.Реалии корреспонденте.\nГIалгIайн "Э" центрехь Хамхоевна тIехь Iазап латтийнера боху адвокато. "Ша аьлча, иза динарг вара Центран белхахо Овада Андрей. Овада Талламан комитетехь дIалоцучу хенахь цига Эльджаркиев кхаьчнера, "зен хиллачуьнца, кхин уллехь стаг а воцуш, къамел дайта шега, дерриг а дIанислур ду тIаккха" аьллера цо. Эххаре а и хаттар дIадерзийр. Овада висира шен даржехь", - дуьйцу Караваевс.\nМосквахь Эльджаркиев вийна меттиг\nХамхоев Альбертан гIуллакхехула кхелехь левеш эхь доцуш лелара Эльджаркиев, деррриг а шен карахь долуш санна, билгалдоккху Караваевс: "Суна хетарехь, шена цхьа а таIзар дан стаг вац моьттуш вара иза. ТIаьхьо соьга а, Хамхоевн кхелехь гIо лоцучу кхечу сан накъосташка а хаамаш кхачара Эльджаркиев тхуна Iаткъам бан некъаш лоьхуш хиларх лаьцна, гIалгIайн "Э" центрехь хуьлург нахала ца даккхийта.\n"ХIинца цуьнан гергарчарна ирча хьал хIоьттина, къаьсттина цуьнан ваша а вер бахьана долуш. Царах дог лаза мегар ду. Амма иза вацара я сий долу стаг а, я турпалхо а. МогIарера "эшник" вара иза. ЧIогIа шех бIобулуш вара. Цундела версеш миллион хила мега: республикехь масарна а хаьа меттигерчу полицино муха болх бо", - элира Караваевс.\nЦу юкъана, жимачу республикехь "массерна а массерах а дерриг а хаахь а", социалан машанащшкахь Эльджаркиев верх лаьцна хаам собаре тIеэцна. "Дала гешт долд, - яздо дуккха а ГIалгIайчуьрчу бахархоша.\n"Нейрохирург хилла кIант верна халахетарх кхета со, амма аш вехь а, со кхеташ вац "Э" центран хьаькам вер хьокъехь халахеттачу нахах", - эргIад вуьйлу Москох веха гIалгIа Кодзоев Борис. "Тамашийна нах ду шу, кийча ду шу муьлхха а боьхачу стагана делха, нагахь иза гIалгIа велахь", - яздина цо шен комментарехь. Цуьнан пост шайна тайна хилар хайийтина иттаннаш иза ешначара.\nТалламан комитето хаам бина вийначу шина вешина лаххара а 10-зза тапча тоьхна хиларх лаьцна. Видеона тIехь гуш ду цу шинна дийна висина хилахь а аьлла кхин цкъа а герз тухуш. И шиъ вер таллар шен Iуналле эцна Оьрсийчоьнан Талламан комитето.