Мангалан-бутт - нохчийн къизачу исторехь\nМангал-бутт 10, 2012\nНохчийчоь -- Ичкерийн президент а, нохчийн тIемалойн хьалханча а Садулаев Iабдул-Хьаьлим.\nЦара цхьа а хIума диц а ца дина, уьш цхьаьна а хIуманна Iама а ца Iаьмма аьлла, гIарваьлла хиллачу Францин пачхьалкхан политико Талейран Шарла. ХIинца а кхоччуш язйина йоцучу, нохчийн исторехь дуккха а хилла вайнаха йиц а ца йина, амма царна масала а ца хилла йолу сингаттаме а, къиза а агIонаш.\nИ стаг ца хилла нохчийн доттагI а, нохчийн хестош байташ а, дийцарш а яздеш волу поэт а, яздархо а. Мелхо а шайн Даймохк Iалаш бан гIерташ болчу вайнахца тIом беш хилла иза. Амма ТIехьа Мартан-кIоштахь ВаларгтIехь цхьана цIа чохь вовшахтоьхна ю цу стагана лерина йолу музей.\n1840-чу шарахь Мангал-баттахь Нохчийчу кхаьчна волу оьрсийн гIарваьлла волу поэт Лермонтов Михаил, поручик даржехь а волуш, дакъа лоцуш хилла инарло Галафеевс куьйгалла дечу бекхаман операцехь. ВаларгтIехь хиллачу тIамах лаьцна шен уггара евзаш йолу байт а язйина цо.\nОццу шарахь Теркайистерчу масийтта эвлара нах, шайна юкъахь Лакхара а, Лахара а Неврера а, Бена-юьртара а, НогIамирзин-юьртара а, Калаусера а нах а болуш, шайн бахам а оьций, лаьмнашка дIабоьлху, тIом беш болчу шайн махкахойх дIакхетар Iалашонца.\n1822-чу шарахь Охан-беттан 1-чу а, 2-чу а деношкахь ЦIоьнтарара наиб ШоIип-молла коьртехь волчу нохчийн тIемалойн тобано хIаллак до инарла Граббе коьртехь волу оьрсийн эскар. Цу тIамах лаьцна дуьйцуш ву историк Нашхоев Мурад.\nНашхоев Мурад: «Инарла Граббе цу хенахь вайн махкахь дика вевзаш хилла. ТIемаш а бина цо французашца а, кхечаьрца а. ГIура-баттахь 1816 шарахь полковник хилла иза. 1829 шарахь нохчашца тIом бина аьлла, цунна эскархочун цIе елла инарла-майор ву аьлла. 1837-чу шарахь иза хилла инарла-лейтенант.\n1842-чу шарахь Граббе ДаьргIа схьаяккха аьлла, тIом бан веана хилла. Цуьнца хилла 4 эзар сов эпсар а, салтти а. Цигахь тIом болийна цо, амма цуьнан цуьнах гIуллакх ца хилла. ХIунда аьлча, цунна дуьхьало йинарш ШоIип-моллас дика кечбина хилла. Алдара Юсуп-Хьаьжа а хилла цигахь. Цу хенахь иза вевзаш стаг хилла.\nИза хилла топограф а, тIеман инженер а, картограф а. Цо дуьххьара хIоттийна хилла Нохчийчоьнан карта. Цара чIогIа дуьхьало йина. ЦIеххьана дитташ охьаэгаш хилла, цIеххьана, мичара йолу ца хууш, топ йолуш хилла. Мангал-беттан 3-чу дийнахь ШоIип-моллас шен тIемалошца хIаллак йина Граббен арми. Граббе дIа а ца кхаьчна ДаьргIа. Мангал-беттан 1-чу дийнахь Граббес омра делла, юхадерза деза аьлла. Цуьнан оццула йоккхачу армех къезиг нах бисанера бохуш, дуьйцу историкаш, ша аьлча, Головина.\nГраббен арми Герзеле юха йоьду Мангал-беттан 4-чу дийнахь 1842-чу шарахь. Граббен армин юкъара вийна а, лазийна а хуьлу 66 эпсар а, 1800 салтти а».\n1877-чу шарахь Мангал-беттан 24-чу дийнахь, Нохчийчоь дIалаьцна лаьтташ долчу, оьрсийн эскаран буьйранчо инарло Свистуновс кхайкха до хIора гIаттамхочух иза дийна валахь а, я вийна валахь а 25 сом лур ду ша олий.\nОццу Мангал-беттан 24-чу дийнахь Iуьйранна Кожалк-Дукъ олучу меттигана гена доцуш кхаа агIора штурм йола йо оьрсийн эскарша. Цу штурмехь дакъа лоцуш хуьлу шина батальонах а, шина ротех а лаьтташ йолу полковникан Батьяновн тоба а, гIалгIазкхийн ши рота а, гIалгIайн а, хIирийн а, гIуьнкийн а кхо рота а, меттигерачу милцойх лаьтташ йолу нохчийн тоба а, подполковника Кнорринга куьйгалла деш йолу Куринский полкан ши рота а, полковник Долговн тобанаш а. Цу меттигана го бина лаьтташ хуьлу полковникан Нуридан 6 рота а, 300 гIалгIазкхи а, яккхийн тоьпаш йолу эскаран тоба а.\nЦарна дуьхьал лаьтташ хуьлу 300 нохчи, шайн коьртехь Элабек-Хьаьжа а волуш. Сарахь оьрсаша дIалоцу и лакхе. Бода булуш, мостагIчуьнан го а хадабой, Симсир олучу эвлана гонах йолчу хьаннашка вулу Элабек-Хьажа.\n1906-чу шарахь Мангал-беттан 28-чу дийнахь Оьрсийчурча хьоладайн бахамаш ларбан нохчийн къомах болу гIаролхой лийцар дитахьара олий, вист хуьлу Оьрсийчоьнан 1-чу Пачхьалкхан Думехь депутат волу Нохчийчура Iилманча Элдарханов Таьштамир.\n1918-чу шарахь Мангал-беттан 8-чу дийнахь Османан империца барт бо Ламанхойн Республико.\n1918-чу шарахь Мангал-беттан 22-чу дийнахь ГIойтIарчу кхеташоно сацам бо Шерипов Асланбек коьртехь волу нохчийн цIе арми кхолла.\n1927-чу шарахь Советан Пачхьалкхо сацам бо Гуьржийчоьнна а, Нохчийн Автономин Гонна а юкъахь доза билгалдаккха леррина комисси кхолла.\n1946-чу шарахь Мангал-беттан 26-чу дийнахь, нохчий махках баьхна ши шо даьллачултIаьхьа, «Известия» олучу газет тIехь масийтта могIа язбо, ГIирмера гIезалой а, нохчий а Советан Пачхьалкхехь кхечу метте дехьабаха указ арахецна РСФСР-н Лаккхарчу Кхеташонан президиумо олий. ГIалгIай цу хаамехь хьахийна а ца хуьлу.\n1950-чу шарахь Казахстанерчу Лениногорск-гIалахь нохчашна тIелатар до даш доккхучу шахтехь болх беш болчу цхьацца регионашкара цига балха баьхкинчу наха. Цу бохамехь воь 36 нохчи. Царна юкъахь хуьлу баккхийн нах а, зударий а, бераш а. Историкаш дийцарехь, уьш дIабоьхкина бу цу гIалахь шина кошахь.\nАмма цу гIалахь и кешнаш ду бохург бакъ дац бохуш, дуьйцу Лениногорскехь вина а, ваьхна а волчу Маршо Радион аналисто Шарипжанов Мерхата.\nШарипжанов Мерхат: «Белхан план кхочуш еш яцара. Амма иза кхочуш яйта жоьпаллехь болу нах жигара хьийзаш бара. Цундела цара тIеIаткъам бора нохчашна. Кхача тоьаш бацара. Кхачанан сурсаташ шайн карахь долу эпсарш гIертара уьш лечкъо а, дIадохка а.\nТIаккха нохчашна юкъахь реза бацар иккхира. Царна репрессиш йира Iедалша. Цунна юкъаозийна дара къаьмнашна юкъахь цабезам хилар а. Къепедацарш ши-кхо де далале сихха совцийра. Цхьаберш чу а боьхкира. Амма байина болу нохчий цигахь дIабоьхкина аьлла, хеташ вац со.\nЦу гIалахь йолу леррина комендатура долахь яра чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан. Цо Iуналла деш дара цигара хьал. Суна хетарехь, байинчера декъий, цхьана метте дIа а даьхна, лаьттах доьхкинера цара».\n1956-чу шарахь Мангал-беттан 12-чу дийнахь Советан Пачхьалкхан министрийн кхеташонан гIантде хьалхарчу когаметто Микоян Анастаса Кремлехь тIеоьцу нохчех а, гIалгIайх а лаьтташ йолу делегаци. Советан Iедалшка Нохч-ГIалгIайчоь юхаметтахIоттаяхьара аьлла, дехар долу кехат дIало цара Микояне.\n1989-чу шарахь Мангал-баттахь Нохч-ГIалгIайн Коммунистийн партин рескоман бюрос хьалхара секретар хоржу Завгаев Докку. Иза хуьлу дуьххьарлера Советан зама йолуш хIоттийна волу нохчийн куьйгалхо.\n1992-чу шарахь Мангал-беттан 8-чу дийнахь Нохчийчура ара доху дерриг а Оьрсийчоьнан эскарш. Оцу хенахь цу пачхьалкхан тIеман министр хуьлу Грачев Павел.\n1995-чу шарахь Мангал-беттан 14-чу дийнахь Басаев Шемил коьртехь волчу тIемалойн тобано рейд йо Оьрсийчоьнан территори тIе. Цара дIалоцу Буденовск-гIала. 1500 закъалтхо дIа а лоцу цара цигахь. Эххаре а Оьрсийчоьнан Iедалш реза хуьлу Нохчийчохь машаран дийцарш дIадоло.\n1996-чу шарахь Мангал-беттан 16-чу дийнахь президентан харжамаш хуьлу Оьрсийчохь. Хьалхарчу муьрехь толам боккху Ельцин Бориса. И харжамаш тIекхача къеззиг хан йисча, Ельцин Борис воьду Нохчийчу. И денош дагалуьйцуш ву «Грозненский рабочий» газетан редактор хилла волу, хIинца Коммерсант-газетан корреспондент Мурадов Муса.\nМурадов Муса: «Харжамаш хила дикка хан йолуш дара иза. Харжамашкахь толам баккха кечвелла волчу Ельцин Борисан авторитет охьаяьлла яра. Цуьнан коьрта бахьана, суна хетарехь, нохчийн махкахь боьдуш болу тIом бара. Цигахь бойуш, цIа кхоьхьуш бара гIазкхийн салттий.\nТIом бахбеллера, Ельцин Борисах нехан чам баьлла хIоьттина сурт дара. Цунна гонах болчу наха аьлла хир дара цуьнга хIун дан деза. Кавказехь а, Нохчийчохь а долчу гIуллакхца йист яьккхина аьлла, кхайкхам а бина, хIума ца дахь, шеко йолуш бара уьш, толам баккхалур бу бохучух.\nИ тIом бахьана долуш коммунисташ критика еш бара Ельцинна а, цуьнан уллерачу нахана а. ТIаккха цIеххьана веара иза Нохчийчу. Цуьнан Iедал дара, ша лелош долу хIума, цIеххьана деш. Эскаре а веана, дIахьедар дира цо, эскарна баркалла а олуш, тIом дIабизина аьлла.\nЦултIаьхьа цхьацца бахаьанаш лелийра цара, тIом дIаберзо а, иза чекхбаккха а аьлла. Несарахь нохчийн а, оьрсийн а делегацеш цхьаьна а кхетна, куьйгаш а яздина, цхьацца кехаташ а кечдира. Амма иза а баш бух болуш хIума дара аьлла-м ца хета суна».\n1999-чу шарахь Мангал-беттан 23-чу дийнахь Нохчийчоьнан президенто Масхадов Аслана шен омрица тIеман министралла кхуллу, Ханбиев Мохьмад коьртехь а волуш.\n2000-чу шарахь Мангал-беттан 12-чу дийнахь Оьрсийчоьнан президенто Путин Владимира Нохчийн Республикехь цхьанаханна коьлллинчу администрацин коьрте хIотта во республикера муфтий Кадыров Ахьмад-Хьаьжа.\n2006-чу шарахь Мангал-беттан 17-чу дийнахь Устрада-Эвлахь хиллачу тIематасадаларехь воь нохчийн тIемалойн хьалханча, Ичкерийн президентан даржехь волу Садулаев Абдул-Хьаьлим.\nЦигахь хиллачух лаьцна иштта хаам бира Маршо Радион Нохчийчурча корреспонденто Гичаев Бислана.\nГичаев Бислан: «Устради-Эвлахь Садулаев Iабдул-Хьаьлим ву аьлла, хааделла хилла царна. Дуьхьало а ца еш, кара вола аьлла, шега мохь тоьхча, цо дуьхьала герз тоьхна хилла. И бахьана долуш Садулаев Iабдул-Хьаьлим а, цуьнан накъост а вала а леш, хIума хилла цигахь. Кхин а ши нохчийн тIемло, шайна бина го а хадош, Мескер-Эвла йолчу агIора машенахь къайла ваьлла бохуш, дуьйцу.\nОцу тIематасадаларехь вийна ФСБ-н белхахо а, цхьа нохчийн милцо а. Пхи стаг еза чевнаш йина ву. Садулаев Iабдул-Хьаьлим а, цуьнан тIеман накъостий а тIебиссина хилла Устрада-Эвларчу цхьаьна хIусаме. Меттигерчу бахархошна хетарехь, Садулаев Iабдул-Хьаьлим а, цуьнан накъостий а цигахь бу аьлла, мот бинарш, ши-кхо де хьалха кара бахана болу нохчийн тIемалошца юкъаметтигаш лелийна болу нах бу».\nШа веле нисса цхьа шо хьалха, 2005-чу шарахь Мангал-беттан 17-чу дийнахь Маршо Радион хаттаршна жоьпаш делира Садулаев Iабдул-Хьаьлима.\nЦерах цхьаъ дара, хIун пачхьалкх хIотто гIерташ къийсам дIахьуш ву хьо а, хьан накъостий а аьлла.\nЦу хаттарна иштта жоп делира шен духхьара а тIаьххьара а интервьюхь Ичкерин лидеро Садулаев Iабдул-Хьаьлима.\nСадулаев Iабдул-Хьалим: «Цу хаттарна нохчийн халкъо, шен коьртехь шаьш нохчаша, шайн лаамехь хьаржина куьйгалхой а болуш, жоп делла дукха а хан ю. Нохчашна езарг маьрша а йолуш, бусулба а йолуш, лулахошна тешаме йолу, цаьрца гергарло долуш йолу пачхьалкх ю.\nИ пачхьалкх дIахIотто нохчийн халкъо дуккха а шен къентийн а, йоIарийн а синош кхоа а ца деш, цу некъатIехь дIаделла а ду. Иштта, иза дIадала кийча а болуш, лаьтташ муджахIидаш а бу, царна тIаьхьахIоьттина лаьтташ долу халкъ а ду. Ткъа нохчийн халкъ бIе процент бусулба хиларе терра, нохчин халкъана, дин юкъара а даьккхина, шен маршо гина яц. Дин шайн гIиллакхашна юкъахь а нохчаша лардина ду. Нохчийн дуккха а гIиллакхаш динан юкъара схьаэцна а ду.\nШайн културина юкъахь а нохчаша дин лардина ду. Цундела, иза юкъа а далош, шен оьздангалла а, шен маршо а, шен паргIато а, шен дин а муьлхха а тIевеанчу стаганна а, маьршша пачхьалкх а хилла, иза тIелаца ният а долуш, маьрша пачхьалкх а езаш, Iалашо ю схьалаьцнарг. И Iалашо дIахецна а яц, иза цкъа а дIахеца йиш йолуш а яц».\nИштта бара нохчийн исторехь Мангал-баттахь хилла цхьаболу бIаьрла хиламаш.\nМангал-бутт нохчийн декъазчу исторехь


Нохчийчохь "къамел а ца дойту" адвокаташка\nАдамийн бакъонаш ларъечу "Мемориал" Центран Соьлжа-ГIаларчу декъан куьйгалхочун Титиев Оюбан дов луьстуш ю Шелан кIоштара кхел. Шо сов ду кхелахо Зайнетдинова Мадина девнан доладеш йолу. Хийцам боццуш, цхьа сурт латтадо цо кхелехь: тIе ца оьцуш, юхатотту адвокатийн Заикин Петран, Дубровина Миринин, Новиков Ильян хIора дехар, шеконе ца доккхуш, кхочушдо прокурораша Ахматов Жабраила а, Байтаева Миланас а мел эриг.\nМуха лехьийра полисхоша "тоьшаллаш"\nМассех бутт хьалха дара кхелехь Титиев Оюба шена дуьхьал полисхоша "тоьшаллаш" муха дехира дийцича. Ша лаьцначу шолгIачу дийнахь – стохка, Дечкен-беттан 10-чохь – шена бетах скотч хьарчийра, массийттаза коьртах го а боккхуш; юха иза, коьрта тIера месах буха а йохуш, лаза а веш, оззийна схьаяьккхира, элира цо кхеле.\nДеккъа дIа Титиев хьийзорхьама ца лелийнера скотч – Дечкен-беттан 9-чохь цуьнан машен чохь "карийна" кIомал билггал цуьнан юйла гойту "тоьшалла" чIагIдан эшнера полисхошна скотч. Кхеле кхаьчначу тептарша дийцарехь, кIомал полимеран тIоьрмиг чохь карийна, ткъа оцу тIоьрмигах хьарчийначу скотчца хилла "месех тера долу чоьш".\nШен месаш тоьшалле язъярхьама, бетах скотч хьарчийра шена, юха иза дIаяьккхира, цунах пайдаэцна полисхоша, Оюба аьлча, кхелахочо иза тидаме а ца ийцира. ТIе ца дитира, скотч а хьахош, документ хIоттийна эксперт левар дехча а.\nТитиев Оюбах наркотикийн тоьрмиг цхьаьнабузуш таханенна и цхьа "тоьшалла" бен а дац – цуьнан месаш тIехь йолу скотч. Яц тоьрмига тIехь ур-атталла куьйгийн лар а.\nНаркотик стенна чохь яра, муьлхачу хьолехь, суьртахь карийра – оцу тIехь а ю яккхий галморзахаллаш. Юьхьанца полицино тоьрмиг кхечу тIоьрмига чохь бара бохура, тIаьхьо хьехочуьра баьккхира шолгIа тIоьрмиг. Кхеташ дац, маца баьстина полисхоша "кIомал чохь йолу тIоьрмиг", маца, муха карийна цуьнца Оюбан коьрта тIера чоьш.\n" Iалашо цхьаъ ю - бехк тIехьарчор"\nАдвокаташа кхин а массех дехар дира кхеле – Титиев лоцуш хIоттийна кехат харцдар, тIаьхьо талламан эксперимент дIахьош куьйгаш хьан, муха яздина таллар (куьйгаш яздинчех массех ву бакъо а йоцуш тоьшалле валийна). Уьш а, кхидолу а дехарш тергамза дитина кхело.\n"Мемориалан" куьйгалхойх волчу Орлов Олега кхеташ ду боху кхелахочо лелориг.\n"Документашна бухахь хьенан куьйгаш ду къаьсташ дац, ткъа кхел дуьхьал ю графологин экспертиза яйта. Iалашо бехк тIехьарчор ю ", - билгалдоккху Орловс.\n"Юьхьанца кхело кеп лелайора, ша низамехь йолуш санна, адвокаташа дуьйцург ша лере ухьуш санна. Амма тIаьхьо низамаш хьеша йолаелира ша кхел а. Билггал гуш ду дов бехкбилларца дерзо иза гIертийла", аьлла хета Орловна.\nАдвокаташа кхин а массех дехар дийр ду кхеле тIедогIучу кIиранах, цо "нийсонца уьш тIеоьцур доцийла гуш делахь а, ца дича ца довлу и дехарш", элира мемориалхочо.


"Россия" телеканало хиллачу терактах лаьцна яьккхина кино гайтина ФСБ-н пурбанца Бесланерчу школехь\nКъайлахчу сервисийн пурбанца, Бесланерчу лоьмар 1 йолчу школехь гайтина "Россия" телеканалан журналисто Рогаткин Александра яьккхина терактах кино, дийцина "Бесланера наной" комитетан куьйгалхочо Дудиева Сусаннас. Телехьожийлехь официалехь гайтале школехь трансляци йина филман.\nОцу юкъанна, хьалха могуьйтуш дацара цу теманех лаьтта талламаш бина кинош теракт хиллачу школехь гайта, аьллачу Дудиеван дешнаш далийна "МБХ" ресурсо.\n"Ас хаьттинера тхайн кIоштан администрацехь, оха дехарш дечу хенахь керла кинош гайта бакъо стенна ца лора, ткъа хIара кино гайтина аш аьлла. Цара боху ФСБ-но пурба делла. Иштта схьаэлир-кх соьга, иштта дIа ас а боху-кх", - аьлла, билгалдаьккхина Дудиевас.\n"Россия" телеканалан болх профессионале бацара, чакхе муха хир ю а хууш кино яра иза аьлла "Бесланера нанойн" куьйгалхочо. Шо хьалха Дудь Юрийс арахецначу филмана дуьхьал яьккхина кино яра иза аьлла хьажам бу цуьнан.


"Новая газето", Нохчийчохь вийна аьлла, хьахийначех 5 стаг дийна вац\n"Новая газето" Нохчийчохь кхел янза вийна аьлла хьахийначех 3 вахархо кхелхина стохка ГIура-беттан 18-чу дийнахь, кхин а шиъ велла шаьшшина Iожаллица. Цунах лаьцна хиина Оьрсийчоьнан омбудсмен Москалькова Татьяна Нохчийчуьрчу ницкъаллин сруктурийн векалшца цхьаьнакхеттачул тIаьхьа.\n"Новая газето" дийцарехь, Нохчийчохь терроризм хьокъехь схьадиллина ду 12 бехктакхаман гIуллакх. Церан фигуранташ берш а юкъахь бу, гарехь, цхьа а йина кхел а йоцуш, байина болчу нахана. Москалькован аппаратан векалша чIагIдо, уьш лехамехь бу бохуш.\nКхаариндийнахь омбудсмено дIахьедар дира Нохчийчохь 18 бехктакхаман гIуллакх схьадиллина ду лар йоцуш нах бар хьокъехь аьлла.\nКхушеран Товбеца-баттахь "Новая газето" зорбане ехира кхел янза республикехь байинчу нехан цIераш. Газето далийначу терахьашца а догIуш, Дечкен-баттахь Нохчийчохь вийна 27 стаг. Уьш стенна бехке бина хууш дац. Нохчийчоьнан Iедалша харц бина газетан хаам.


Хасавюртара имам чувоьллина тIеман суьдо\nГIадужу-бутт 24, 2016\nДагестан - Имам Магомедов Магомеднаби.\nОьрсийчоьнан Къилбаседа Кавказан тIеман суьдо 5 шо колонехь даккха хан тоьхна Хасавюртарчу «Малхбален» олучу маьждиган имамана Магомедов Магомеднабина. Иза бехке лерина терроран тIелатарш даре кхайкхарна а, цабезам кхолларна а. Цунах лаьцна хаам бина «Кавказский узел» интернет-портало.\nМагомедов лецира полицино кху шеран Охан-беттан 8-чу дийнахь, кхечу маьждигехь лецна бусулбанаш дIахецар аьлла иза полици хьалха веача. Цунна бехке диллинера Чиллан-баттахь маьждигехь хьехам беш низам дохор. Цу хенахь Магомедовс доьхург дара «салафиташ» олучу нахана Iаткъам бар сацор.\n«Мемориало» юкъатоьхна Магомедов политикан тутмакхашна. Бакъонашларъярхойн центро динчу дIахьедарца, Магомедовс бина хьехамаш а, полицина критика яр а хIора а стагера дIаяккха йиш йоцу адаман бакъо ю.


Закаев Ахьмад Брюсселерчу гуламехь\nНохчийчоьнан Талламан комитетан ТIехьа-Мартанарчу декъо бехктакхаман гIуллакх долийна мухIажарна Закаев Ахьмадна дуьхьал. Иза бехкевина, цуьнан материалашкахь террор къобалъеш билгалонаш хааелла аьлла.\nЮьцург ю Дечкен-беттан 21-чу дийнахь Akhmed Zakaev цIарца лелочу ютюб-канале яьккхина, нохчийн гIаттамхой байъарх лаьцна Закаевн "Сиха дIахьедар 20.01.2021" аьлла видео. Оцу материалех, говзанчаша динчу хьесапашца, ницкъ бан адам гIаттош бина кхайкхам бу. Контекстехь къаьсташ ду, Оьрсийчоь а, оьрсийн бахархой а вовшашца ийна хила луучу, оцу тIехь болх бечу нохчашна дуьхьал зуламаш дар хьоьхуш хилар, яздо махкарчу хаамийн гIирсаша.\nПолитикна Закаев Ахьмадна вен кхерам тесира Кадыров Рамзана кху шеран Дечкен-баттахь. Нохчийчоьнан куьйгалхочун видео ю цо пайдаоьцучу инстаграм-агIонехь.\nОьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министре Лавров Сергейга а, Инарла прокуроре Краснов Игоре а дехар дира пачхьалкхан Думан депутато Саралиев Шамсаила а, Нохчийчоьнан омбудсмено Нухажиев Нурдис а нохчийн оппозицин политик Закаев Ахьмад Британига схьавеха аьлла.\nСаралиевс бахарехь. Закаевс кадам бира байъинчийн гергарчаьрга, уьш "къоман турпалхой" бу аьлла, билгалдоккхуш.\nЗакаев Ахьмадна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх долийна Нохчийчохь. Шуна муха хета, вуй иза цхьана а хIуманна бехке?


"Гуьржийн сатийсам" тоьлаш ю Гуьжийчуьрчу харжамашкахь\nГIадужу-бутт 03, 2021\nГуьржийчоь. Харжамийн комисси дагардеш ю харжамашкахь тесна кхаьжнаш,2ГIад2021\nIедалехь йолу "Гуьржийн сатийсам" парти толам боккхуш ю Гуьржийчохь хиллачу меттигерчу Iедалан харжамашкахь. Цунах лаьцна хаам бина Харжамийн коьртачу комиссино, 40 процент харжамхойн кхаьжнаш дагардинчул тIаьхьа.\n"Гуьржийн сатийсамо" гулдина 48,5 сов процент кхаьжнаш. ШолгIачу меттехь ю "Цхьааллин къоман болам" парти. Хилла волчу президентан Саакашвили Михаилан партина шайн кхаьжнаш дIаделла 31 сов процент харжамхоша. Лидерех кхоалгIачу меттехь ю премьер-министр хиллачу Гахария Георгийн "Гуьржичоьнна" парти. Цуьнгахьа кхаж тесна 7 гергга процент харжамийн каппашка баьхкинчу наха. Ерриг а бюллетенашна тIехь ю 50 парти.\nТбилисин мэран харжамашкахь хьалхаваьлла воьдуш ву "Гуьржийн сатийсам" партин векал Каладзе Каха – 45 сов процент кхаьжнаш. ШолгIачу меттехь ву Мелия Никанор. Саакашвилин партин векало гулдина 34 сов процент харжамхойн кхаьжнаш. КхоалгIа ву Гахарий Георгий. Цуьнгахьа бу 9 процент харжамхойн кхаьжнаш. Толам баккха кандидатана оьшу 50 сов процент кхаьжнаш. Иза ца хилахь дIахьура бу харжамийн шолгIа мур.\nЦул сов, 50 процент сов харжамашкахь кхаьжнаш гулдан аьтто ца баьлла цхьана а кандидатан мэр хоржуш кхин а Гуьржийчоьнан яккхийчерах йолчу 4 гIалахь – Батумехь а, Кутаисехь а, Потехь а, Руставехь а.\nХаржамхой кхаж таса бахкаран терахь ду 52 гергга процент. Вуьшта аьлча – 1 миллион 800 сов эзар харжамхо.\nГуьржийн оппозицино хьалхо дIахьединера, ГIадужу-беттан 2-хь хилла харжамаш лара мегар ду референдум санна а аьлла. Цуьнца а догIуш, нагахь "Гуьржийн сатийсам" партино 43 процентал а лахара кхаьжнаш гулдахь, махкахь хенал хьалха дIабахьа безаш бу парламентан харжамаш.\nИ биллам дакъа дара Гуьржийчоь политикан кризисах хьалхаяккха бинчу бертан. И документ тIеэцнера кхушара бIаьста, юкъарло лелош Евробарт а болуш.\nСаакашвили Михаилан "Цхьааллин къоман болам" парти еххачу хенахь дуьхьал яра и барт бан. "Гуьржийн сатийсам" парти юкъараелира хиллачу бертана. Гурахь экс-президентан партино дIахьедира ша барт бан реза хиларх лаьцна, амма "Гуьржийн сатийсам" партино дIахьедира, шаьш шайн сацам хуьйцур бац аьлла.\nСаакашвилис а, цуьнан накъосташа а кхайкхам бина шайн агIончашка митинге арадовла Тбилисехь кIиранан дийнахь, ГIадужу-беттан 3-чу дийнахь аьлла.\nГIадужу-беттан 1-чу дийнахь Саакашвили Михаил Гуьржийчуь веара Украинера, цигахь тIаьххьара масех шо даьккхинчул тIаьхьа. Тбилисехь экс-президент, дIа а лаьцна, набахти чувоьллина. Цигахь цо дIахьедира мацалла хьегар.\nХилла президент, дуьхьал а воцуш, Гуьржийчохь шозза хан тоьхна ву 3 шо а, 6 шо а набахтехь даккха. Цунна бехке диллинарг ду шена даржо лучу бакъонел тIехвалар.\nСаакашвилин украинахойн махкалла ду. 2020-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь дуьйна политик ву Украинин реформаш кхошчушйон къоман комитетан куьйгалхочун даржехь.\nКиево хаийтина шаьш Саакашвилина оьшуш йолу гIортор йийр хилар. Гуьржийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедина, Киеван а, Тбилисин а юкъаметтигаш йоьзна хила ца еза цхьана стагах аьлла.


“Хьуна хан тухуш ю, нохчо хиларна а ву хьо бехке“\nНабахтехь хан текхна ваьлча а тIаьхьара ца йолу харцо\nЦхьа стаг вен а вуьйш, набахтехь хилла гIаттам айбеш хьийзарна бехкево нохчо Хайдаев.\nТитиевс бахарехь, набахтерчу хьаькамаша лелочу харцоно гIовттина хилла тутмакхаш, ткъа оцу протестехь Хайдаевс лаьцна хуьлийла а дац дакъа. “Шена тоьхна 13 шо текхна, аравалийта везаш вара иза. Охан-беттан 10-чохь цо набахтера телефон тоьхна шен вешига. Дийцина, ша набахтера цхьа белхахо, цунна тIелеттачу гIаттамхошка ца вейта гIиртира, амма шен гIодан аьтто ца белира, аьлла“. Иштта довзуьйту хьал Титиевс.\nЦо бахарехь, Охан-беттан 11-чу дийнахь тутмакхийн гIаттам хьаьшна, изоляторе кхачийна Хайдаев йовхо лучу батарейх вихкина латтийна. Бакъоларъярхочо дийцарехь, “юьхьах маска а латийна, цул тIаьхьа иза леван баьхкинчара, иза оззийна, схьаяьккхина бета тIера, юьхьан чкъураца цхьаьна“.\nХайдаев Хьумайдана цхьа а гIо ца дина набахтин хьаькамаша цуьнан юьхь тIера чкъор бухадаьккхинчул тIаьхьа. КIиранах Iийна иза вихкина. Цул тIаьхьа вигина талламчина а, адвокатна а тIе. Амма тоьшаллаш дан де ца хилла, меженашка цIий хIоьттина долуш.\nСтигалкъекъа-беттан 1-чу дийнахь адвокат веана иза волчу, амма вистхила де доцуш карийна цунна Хайдаев.\nИза тахана а ву “пресс-хатехь“ (администрацин хьаькамаша шайн айкханчашка йоьттуьйту чоь), боху Титиевс.\nБакъоларъярхочунна гарехь, Хайдаевга ша кечбина набахтера гIаттам алийта гIерта ницкъхой. Куьйгийн, когийн пIелгаш кегдина нохчочун, амма ца вигина лоьрана тIе, цундела нийса метта ца хIиттина уьш, дарба деш, юхакегдан дезар ду лоьрийн, боху Титиевс.\nХайдаевн адвокаташа дехна иза кхечу камере ваккхар, амма аьтто ца баьлла. Арз яздина цара Оьрсийчоьнан Талламан комитете а, Инарла прокуратуре а, амма жоп ца деана.\nОьрсийчуьрчу набахтийн урхалло йовзуьйту верси кхин ю. “Охан-беттан 9-чу дийнахь низам талхош билгалбевлла даккхийн зумаш дарна набахтехь бохку тутмакхаш бу набахтин белхахочунна тIелеттарш, цунна цара йиттина. ШолгIачу дийнахь цIелатийна набахтех“, - боху документо.\nНабахтийн урхалло дийцарехь, тутмакхашка белхаш бойту меттиг, даьхний чохь кхобу чоьнаш, хасстоьмийн четарш, набахтин школа ягийна, доккха зен дина.\nТитиев Аюба, дикка хан яра ша а, шен коллегаш а набахтин куьйгалло цхьа тешнабехк бийриг хиларх догу, боху.\nХайдаевна 2008-чу шарахь набахтехь яккха 13 шо хан кхайкхийра ницкъхошна тIелатарна. Амма чохь токху хан ягаръян йолийра 2006-чу шарера схьа, хьалхо кхин цхьа зуламдар тIе а хьарчийна. Лаххара а, кхушеран хьалхарчу баттахь арахецна хила везаш вара иза. Амма Ангарскерчу набахтехь кхаьбна хан чекхъяьлча а. Тутмакхан ваша леткъина юристашка, прокаци еш гур ду шуна, аьлла цуьнга цара, шайна хьал довзаре терра”, - дуьйцу Титиевс.\nХайдаевн вашас – Iелас – дийцира “Кавказ.Реалиига” лелашдерг. Охан-беттан 9-чу дийнахь къамел хилла Iелин вешица, ша изоляторера дIахецна, набахтехь ву, аьлла цо. Амма телефон тоьхна шолгIачу дийнахь, «спецназ (лерринчу ницкъийн тоба– ред.) еана” шена, аьлла, ткъа эццахь хаьдда зIе.\n”Стохка шо доьрзуш иза цIаваре хьоьжуш Iара тхо, некъанна билет а дара цуьнгахь. Набахтин куьйгалхочо а аьллера цуьнга, ”шеран тIаьххьарчу дийнахь дIагIур ву хьо”. Амма ара ца волуьйтуш латтийра, цундела оха адвокат лецира. Вуно дукха хан йолура пошта Иркутске дIакхачале. Тхо хIинца чIогIа догу иза дийна тхаьшна цагарх. Хьо нохчо велахь, хьоьга шатайпа цабезам хуьлу ницкъхойн. Хьуна хан тухуш ю, нохчо хиларна а ву хьо бехке”, - леткъа Iела.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллин Иркутскерчу урхаллехь, шайца къамел ден де кIира хиларх бахьана а дина, реза ца хилира комментари яла. ”Кавказ.Реалиино” кехат дахьийтина цига, Хайдаевх йолу информаци йовзийтар, ша динчу хеттаршна жоьпаш далар доьхуш.


ГIалгIайчоьнан куьйгалхо Калиматов Махьмуд-Iела а, Оьрсийчоьнан тIеман министран гIовс Евкуров Юнус-Бек а, Къилбаседа Кавказан векал Матовников Александр а\nГIалгIайчоь: сингаттаме шеран жамIаш\n2019-чу шарахь республикехь хиллачу коьртачу хиламех\nТIаьхьий- хьалхий баларш\nСуфийн шейхан Белхороев БатIал-хьаьжин тIаьхьенах волу Белхороев ИбрахIим а вуьйш, доладелира 2019-гIа шо ГIалгIайчохь. 2018-чу шеран ГIуран-беттан 31-чу дийнахь кхочушдира и зулам. Мехкан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллех (МВД) шеконаш кхоллаелира вийначийн векалийн.\nТIаьхьо Белхороев верца лерира гIалгIайн экстремизмна дуьхьало латточу Центран (ЦЭП) куьйгалхочунна Эльджаркиев ИбрахIимна Дечкен-баттахь йина кIело а. ХIетахь дийна висира Эльджаркиев, бакъду, йинчу чевнех хьалха ца велира цхьа полисхо.\nДелахь а, лар ца велира Эльджаркиев шена тIаьхьабевллачу нахах. Лахьан-беттан 2-чу дийнахь Москвахь вийра иза. Оьрсийчоьнан коьртачу шахьарахь лоьран болх беш хилла цуьнан важа а цхьана вийра цуьнца. Полисхойн коьрта верси яра- чIирца бина бекхам бу аьлла. Вийначу батIалхьажойн лидеран гергара нах дIалийцира полисхоша талламаш бечу юкъанна.\nГIуран-беттан юьххьехь Талламан комитето дIакхайкхийра, БелхароевгIеран доьзалца юкъарлонаш хилла Полонкоев Хьасан коьртехь лаьтта тоба билгалъяьлла шайна аьлла.\nРеспубликан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан могIарш а цIандан долийра. Хьарамлонаш лелийна аьлла, шеконашца лецира регионерчу МВД-н штабан куьйгалхо Шадиев Саварбек. Керлачу куьйгалхочунна дуьхьал протесте бевлла аьлла, вовшахъяьккхинчу ДПС-н батальонан эскархой а балхара дIабехира. Кхаьънаш эцна аьлла, кхеле озийра 3 ницкъахо, эххар а даржах ваьккхира МВД-н министр Кава Дмитрий а. Цуьнан метта куьйгалле хIоттийра Муравьев Юрий.\nРеспубликехь совцош яцара протесташ. Нохчийчоьнна а, ГIалгIайчоьнна а юкъахь дозанех бинчу бертана дуьхьал болчу жигархоша митинг хIоттийра Зазадоккху-беттан 26-чохь Магасехь. ШолгIачу дийнахь ницкъахошца вовшахтийсадаларш хиллачул тIаьхьа полисхоша дIасалаьхкира протестхой. Зазадоккху-беттан митингехь хилларш леца болийра йоллу ГIалгIайчохь а, цул арахьа а лоьхуш. Цхьаберш ларийра пачхьалкхера арабовла, бухависина 30-х стаг лаьцна ву тахана а.\nОьрсийчоьнан а, дозанал арахьарчу а маьI-маьIерчу меттигашкахь жигархой митинге буьйлура, лецнарш дIахецар тIе а дожош.\nГIуданаш диттинчу, Магасехь хиллачу митингехь дакъалаьцначу 11 жигархочо латкъамаш бира Европан кхеле (ЕСПЧ), хетарг дIаала а, гуламаш хIитто а шайн бакъо хилар тIечIагIдар доьхуш.\nIа герга кхочуш кхелан кхеташонаш йолийра "гIалгIайн гIуллакхах", хьалхара сацамаш бовзуьйтуш. Бехкаш тIе ца лецначу протестийн лидершна дуьхьал керла бехкаш дехира, экстремистийн гонаш кхуллуш, церан могIаршкахь лаьттина бохуш.\nЦхьа паччахь дIавахна, и саннарг кхи тIевеана\nМангал-беттан 24-чу дийнахь гIалгIайн куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека шегара дарж шен лаамехь охьадиллира. Дукха ца Iаш, Москвано цуьнан метта Калиматов Махьмуд-Iела дIахIоттийра, цхьана хенахь ГIалгIайчохь прокуроран болх бина волу.\nТкъа Евкуров Оьрсийчоьнан тIеман министран гIовсан гIента хаийра.\nШа урхалле веанчу юкъанна керлачу куьйгалхочо дина кIад а дац. Ма-дарра аьлча, Евкуровс дIаяьхьначу политикех къаьсташ дац цуьнан лелар а.\nГIалийн хилла мэраш хийцина цо, дIабаьхна ишта, шел хьалха хиллачо дIахIиттийна дукхахболу министраш а. Шега кхехьийтина политикан тутмакхийн дехарш а - жоп доцуш дитира цо.\nЕвкуровс а санна, Iедална муьтIахь йоцу муфтият дIакъовла гIоьртира Калиматов а. Дозанех лаьтта хаттар цкъа а ца хьахийра цо.\nАиша а, ИбрахIим а\nЙоллу пачхьалкхо бохург санна, массара а терго латтайора 7 шо долчу Ажигова Аишин кхолламна тIехь. Дейишас къизаллица йиттинчу йоIана дарбадора Москварчу тоьллачу клиникехь. Шайн ма-хуьллу гIоьртира лоьраш йоьIан куьг дIа ца доккхуш, дарбадан, амма ницкъ ца тоьира.\nКерлачу шарна цIа ялийначу йоIна Магасерчу реабилитацин центрехь кхин дIа лоьралла деш ду.\nЯлх шо долчу ГIалгIайчуьрчу кIанта Льянов ИбрахIима дуьненан рекорд хIоттийра, лаьттара хьала пхи эзарза дегI айдина.


Протасевичца лаьцна Оьрсийчуьра йоI ю Минскерчу талламан изоляторехь\nRyanair авиакомпанин кема цIеххьана Минскехь охьахаийначул тIаьхьа белорусийн журналистца Протасевич Романца цхьаьна лаьцна Оьрсийчуьра 23 шо долу яхархо Сапега Софья ю Минскехь Окрестина урамехь йолчу милцойн талламан изоляторехь. Цунах лаьцна хаам бина Би Би Си-н оьрсийн сервиса йоIан нанна Дудич Аннина тIе а тевжаш- иза Беларусехь ехаш ю, яздо Свобода Радионо.\nДудича дийцарехь, ша дIалацале цуьнан йоI кхиийна WhatsApp-хь "мама" дош яздан, цул тIаьхьа зIе хаьдда. Оршотан дийнахь ден-ненан къасто аьтто баьлла Сапега Окрестина урамерчу талламан изоляторехь хилар. Иза стенна бехке еш ю хууш дац.\nОкрестина – цхьана ханна адамаш латто изолятор ю, цига дIабуьгуш Iедал ду административан гIуллакхашкаху бехке бон нах. Оцу изоляторан цIе юкъара цIе хилира стохка Товбеца-баттахь Беларусехь дуьхьалонан акцешкахь лецначу дуккха а нахана ницкъ бар бахьана долуш.\nДудича дийцарехь, иза цхьаьнакхетта Оьрсийчоьнан Минскерчу консулца, цуьнгара гIо хиларе ладоьгIуш ю нана. Хьалхо хаам кхечира Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло дехар дарх лаьцна шайн векал лаьцначу йоIанна тIекхачийта аьлла. Беларусин Iедалша официалан кепара мукъарло ца дина шаьш иза лацар.\nШа Протасевич волу меттиг хууш яц. Беларусехь цунна дуьхьал толлуш ду бехктакхаман гIуллкх.\nRyanair авиакомпанин кема Стигалкъекъа-беттан 23-хь нуьцкъала охьахаийра Минскехь, Беларусин Iедалша цунна тIехь бомба ю иза эккха мегаш ю аьлла хаам а бинчул тIаьхьа. И хаам харц хиллера. Лайнер лаца хIаваъе даьккхинера тIеман кема. Некъахойн кемантIехь хилла Протасевич лецира, лайнер охьахиъна дукха хан ялале. ТIаьхьо хиира Сапега а лаьцна хилар.\nRyanair компанино бехке йина Минск стигалахь пираталла лелона а, политикан оппонент лаца харц бахьанах пайда эцарна а.\nПротасевич Роман - оппозицин журналист а, блогер а, гIардаьллачу NEXTA телеграм-каналан хилла коьрта редкатор а ву. 15 шо хан тоха кхерам бу цунна, Беларусин Iедалша, Лукашенко Александран режимана дуьхьал хилла акцеш лоруш ма хиллара, къепедацарш вовшахтохарна. Протасевич махкал арахьа вехаш вара, Беларусе иза кхаьчна шен лаам боцуш.


"Цхьа галдаьлларг цо аларна кхоьру": федералан каналашка стенна ца вуьту Кадыров\nОхан-бутт 22, 2022\nОьрсийчоь Украине гIоьртинчу хьалхарчу деношкахь дуьйна Кадыров Рамзана пиар лелайо тIеман теми тIехь. ХIинцале бIе видео хIоттийна цо Нохчийчуьрчу эскархошца яьккхина, масийттазза кхерамаш тийсира Киев схьаяккха (иштта Оьрсийчоьнан тIеман министраллин дIахьедаршна дуьхьал а), 26-зза дIакхайкхийра Мариуполь мукъаяккъарх, шога дIахьедарш дира украинхойн президенте а, оьрсийн хьаькамашка а, кхерам тесира зарратан тохар дан а. ХIетте а оьрсийн пропагандо, схьагарехь, тергал ца во Нохчийчоьнан куьйгалхо. ТIом боьдучу 56 дийнахь федералан телехьожийлашкахь масех эфиран минот елира цунна, къаьстира Кавказ.Реалиина. Кадыровн чуьравийлар социалан машанашкахь бен хаалуш дац, оцу тIехула цунах кхаьрда цу чохь.\nЧиллан-беттан 24-чуьра схьа дуьйна Хьалхарчу каналан сайтехь Нохчийчоьнан куьйгалхочунна лерина кхо сюжет бен яц. Царех хьалхарниг керланийн эфире елира, Оьрсийчоьно тIелатар динчу шолгIачу дийнахь. ХIетахь Соьлжа-ГIаларчу коьртачу маьждига хьалха къамел дора Кадыровс. Леррина цунна аьлла дIахIиттийнера масех эзар герзашца эскархой – чIагIдора, меттигерчу Росгвардин белхахой бу уьш бохуш. Оцу барамехь даьхна суьрташ пачхьалкхан ТАСС агенталло иштта билгалдоху: "Кадыров Рамзан ву, шайн резиденцин декъа тIехь нохчийн тIеман дакъойн а, спецтехникан а гайтам дIахьочу хенахь" аьлла.\nЧиллан-беттан 25-чохь Кадыровс кхетийра Оьрсийчоьнан тIелатарх "терроризмаца къийсам" бу аьлла, масала далош хьахийра Шемара тIеман кампани, цул тIаьхьа тIаме кхайкхира украинхойн шайн лаамехь вовшахккхеттачу батальонехь болчу къобалъязчу Ичкерин агIончаш, "Украинера уггар буьрса тIемаш боьлхучохь нохчийн эскархой хир бу" аьлла, чIагIо а еш. ТIеман техника тIехь дIасабахара эзара кадыровхой майданара. Бакъду, оццу дийнахь къаьстира, Украине боьлхучу меттана юха а шайн тIеман дакъошка уьш дIабахана хилар.\nКадыровс динчу къамела юккъера Хьалхарчу канало Украинан президенте Зеленский Владимире хьажийна аьллачу дешнех бен пайда ца ийцира – Нохчийчоьнан куьйгалхочо "хьийхира" цунна Путин Владимирна хьалха гечдар дехар. Стенна – билгал ца даьккхира цо. Чиллан-беттан 25-чохь телеканалан эфирехь шозза гайтира регионан куьйгалхочо аьллачу дешнашца йолу йоца сюжет (миноте кхочуш а яцара).\nЗазадокху-баттахь къаьстира, Оьрсийчоьнан Iедалхоша ма-аллара "спецопераци" маса ерзорах гIуллакх хир доцийла. Цул совнах, хаамаш баьржира дуккха а баларш хилла аьлла, иштта кадыровхошлахь а. Оцу юкъанна хаамбора, Нохчийчуьра эскархой, гарехь, тIамехь дакъалоцуш бац, меттигера нах кхерош, видеош йохуш уьш леларна, цIе яхара царех "TikTok-эскарш" аьлла.\nХьовсархойн цхьа кхин ойланаш гIовттарна, йа совнах хеттарш хиларна кхерам бу\nТIамтIехь яьхна дийнахь масех видео шен телеграм-каналехь хIоттош, дIаволавелира Кадыров, кест-кеста кхайкхам бора конфликт марсаяккха бохуш, Оьрсийчоьно Киеве гIерта эскарш юхадаьхча а. Оцу заманчохь Нохчийчоьнан куьйгалхо чIагIвеллера "тIеман партин" цхьахволчу лидершлахь (маьрша конфликт ерзон дуьхьал болчу Оьрсийчоьнан хьаькамех нахах иштта олу зорбанаша).\nСоциалан машанашкахь жигаралла Кадыровс гойтушшехь, Хьалхарчу каналан эфирехь юха а гучувелира иза бутт баьлча – Зазадокху-беттан 28-чохь. ХIетахь кхин а кIезиг эфиран хан елира цунна – 25 секунд. Opersvodki телеграм-каналера эцначу видео тIехь Кадыров мараветтало оьрсийн тIеман барзакъца волчу стагана, тележурналисто "Оьрсийчоьнан эскарийн инарла-лейтенант Мордвичев Андрей" олу цунах.\n"Ахмат – билггал ницкъ бу", – олу видео тIехь ву бохучу инарло. "Иштта олу тхан буьйранчас, уггар а тоьллачу буьйранчас", - жоп ло цунна Нохчийчоьнан куьйгалхочо. Мордвичев вийна боху, Киево динера иштта дIахьедар, хаам бакъ боций дIахаийта Iалашонца, пайдаэцнера оцу видеох Хьалхарчу канало. Амма, видео дIаязйина меттиг (Хьалхарчу канало чIагIдора, и Мариуполь ю бохуш.- Редакцин билгалдаккхар.), йа де а хууш дацара, и хаам талла а аьтто бацара зорбане яьккхинчу видео тIехь.\nБилгале ду, и сюжет эфире яьллачу дийнахь Соьлжа-ГIалахь дIахьедар, Кадыровна Оьрсийчоьнан инарла-лейтенан чин даларх. Охан-беттан 7-чохь бен дага ца деара Хьалхарчу каналана цунах лаьцна, оцу хеначохь Нохчийчоьнан куьйгалхо ларийра президентан пресс-секретарьца Песков Дмитрийца девне вала, керлачу погонашца регионан куьйгалхо декъал ца вина аьлла.\nКадыров Рамзанна совгIат дIалучу барамехь\nКадыровн дахарера оцу хиламех лаьцначу сюжето федералан телеканалан 42 секунд дIалецира, хьалхара шиъ юх-юха гайтинехь а, цкъа бен ца гайтира хIара. Соьлжа-ГIаларчу официалан церемонехь яьккхина видео гойтуш, тележурналисто дагадоуьйту, Нохчийчуьра эскархой Мариуполь къуьйсучу тIемашкахь бу. Кхин дIа Нохчийчоьнан куьйгалхочо "муьлхха а совгIат, йа чин кхачар – доккха жоьпалла ду" олу цитата гойту ,– тIаккха дерзадо.\nИштта, Оьрсийчоь Украинана тIелеттачул тIаьхьа Хьалхарчу каналан керланашкахь Кадыровс дIалаьцна эфир ю, программа дIахьочийн дешнашца лерича 3 минот 14 секунд, юх-юха гайтар ца лерича, шина минотал а кIезиг.\nКадыровн дIахьедарш дийцаредар а, цунна муьтIахь болчу эскархоша Украинехь лелориг а гайта йиш яра политикан ток-шоушкахь, амма сайтехь а, Хьалхарчу каналан социалан машанашкахь а уьш хьехор дац.\nКадыровн "трофей" а, цуьнан йоьIан йиш а\nПачхьалкхан ВГТРК медиахолдинго, цуьнан сайтехь а, телеканалийн социалан машанашкарчу аккаунташкахь а хьаьжча, Нохчийчоьнан куьйгалхочунна кхин а кIезиг терго йина. "Смотрим" онлайн-платформехь (ВГТРК-н йоллу ресурсаш вовшахтуху цо. –Редакцин билгалдаккхар.) Зазадокху-беттан 12-чохь цкъа бен хьахийна вац Кадыров тIом болабелчхьана. Оцу дийнахь украинхойн "трофейн" ю бохучу тапчаца "Соловьев LIVE" эфирехь гучувелира иза.\nМасех минотехь къамел хуьлу Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан Соловьев Владимирца. Цигахь а Кадыровс хьахайо шен телеграм-канал: "Хьуна гинехь, цига[видео]чу хIиттайо", даредо, шен Украинера коьрта "Iалашо" - и Iалашъен нохчий хиларх. Иштта цо дIахьедо, махкара "шайн лаамехь" баха гIертарш "Iаламат дукха бу". "Зударша а цхьана олу: "И шайтIанаш хIаллакдайтахьа тхоьга", - тIетуьйхира Нохчийчоьнан куьйгалхочо йоьдучу эфирехь.\nТIаьхьо телеграм-каналаша зорбане яьккхира, "шайн лаамехь" Украине боьлхучу нохчийн тобанех лаьцна видео – оцу тIехь хеза, ковра новкъайоккхучу зударийн белхар. Бинчу гона тIехьа бу уьш, царна хьалха лаьтташ бу герзашца нах. Кадыровн критикаша Чиллан-беттан 24-чуьра схьа дуьйна масийттазза дIахьедира, меттигерчу бахархошка бертаза тIамехь дакъалоцуьйту, ницкъахой боцурш а, цига хьийсабо шаьш тIаьхьадевлла лела нах а цхьана. Масала, Охан-беттан юьххьехь "шен лаамехь" верг санна, тIаме хьажийна Туркойчохь вехачу оппозицин блогеран Халитов Хьасанан ваша.\nОхан-беттан 20-чохь ахчанах шайн лаамехь олу нах "леца" волавелира Кадыров, 300 эзар сом лур ду аьлла, тIе а лоцуш. Цул хьалха Кадыров Ахьмадан цIарахчу фондо дIасайийкъира кхачан-сурсатийн яьшканаш Украине бахначийн доьзалашна.\nВГТРК-н ресурсаш тIехь Кадыровца йоьзна рогIера видео гучуелира ши кIира даьллачул тIаьхьа – Зазадокху-беттан 24-чохь. Нохчийчоьнан куьйгалхочун телеграм-каналера схьаэцна монтаж йина видео яра иза. Цу тIехь йохийначу украинхойн гIалахь "АллахIу Акбар" бохуш, маьхьарий детта, герзашза болчу наха, Эрнесто Че Геваран хотIехь фуражка тиллина даьккхинчу Кадыровн сурт тIехь долу байракх лестош, герзаш дIасадетта цара.\nЗазадокху-беттан 25-чохь "Россия 1" телехьожийлан "ВКонтактерчу" агIонехь зорбане яьккхинера кхин а цхьа башха видео- Нохчийчоьнан куьйгалхочун йоIа Кадырова Iайшата йиш локхуш, яьккхина клип. Оцу тIехь Соьлжа-ГIаларчу шахьарара арайолу иза къоман духарш доьхна зударш а, божарий цхьаьна болуш, царна уллохь догIуш ду, Z а, V а билгалонаш тIехь йолу футболкашца бераш. Оцу видео юкъахь гойту, нохчийн куьйгалхочун телеграм-каналера схьаэцна, Украинера кадраш. ТIеяздинчу "Прямой эфир" йозано а, публикацина бухахь яздинчо а гайтарца, кхаа минотехь яьккхина клип гайтина "60 минот" политикан ток-шоухь. Кадырова Iайшатан илли юкъахь, масала, ду ишта дешнаш: "Лакхарчун багара даьлла омра/Нохчийн бIахочо кхочушдийр ду".\nЗазадокху-беттан 30-чохь зорбане яьккхина "Россия 1" телеканало кхин а цхьа видео. Шена агIоне язбеллачаьрга Кадыровс ша бина кхайкхам бу иза. Оцу тIехь Нохчийчоьнан куьйгалхо къовсаме волу Украинаца хиллачу машарийн дийцарийн делегацин векалца Мединский Владимирца, дIахьедо, Путин "цхьана а кепара юхавериг" цахиларх, тIейогIучу хенахь Киевна тIелатарх дуьйцуш.\nШен сонта хиларца, эскаран Iалашонех дIаала тарло цо, йоьдучу эфирехь а цхьана\nХууш дац, цуьнан кхайкхам гайтирий "Россия 1" телеканало. Пхеа минотехь йолу видео цхьахйолчу программехь гайтина аьлла, цхьанхьа а хьахош дац. Яц видео тIехь "Россия 1" логотип а, цунедла, хетарехь, социалан машанашкахь гина иза, телехьовсархошна гина яц. Кадыровн вистхиларех лаьцна ВГТРК-н ресурсаш тIехь кхин хьахош ца карийра Кавказ.Реалиина.\n"Россия" телеканалашкахь нохчийн къоман векалан роль тIеман хенахь кхаьчна информацин а, зорбанан а министрна Дудаев Ахьмадна. Кадыровга хьаьжча, машарехьа верг санна хIутту иза Оьрсийчоьнан хьовсархошна хьалха.\nСоловьевн эфирашкахь (Кадыровнчул а дукха ю уьш, ала дашна) министро дуьйцу, масала, "маьршадаьхначу" дозанашкарчу бахархошна "гуманитаран гIо латторах". "Россия 1" телеканалана лерина яьккхинчу сюжетехь, нохчийн корпункт санна, иза кхочу чевнаш йина бераш долчу Донецкерчу дарбанан цIийне, сагатдо молханашна. Сюжет йоьрзу нохчийн корреспонденто ког баьккхинчу кIантаца къамел деш- журналисто хоьтту цуьнга, муьлхачу позицехь футбол ловза луур дара цунна.\nОьрсийчоьнан эскарша оккупаци йинчу Украинан дозанаш тIехь гуманитаран гIо латторах кест-кеста дIахоуьйту кадыровхоша. Меттигерчу бахархоша баркаллаш боху видеош Нохчийчоьнан куьйгалхочо маса зорбане йоху. Делахь а, зорбанан гIирсийн хаамашца, оцу кепара видеош хIиттийна хила тарло.\nМасала, Охан-беттан юьххьехь Кадыровн телеграм-каналехь цкъа дI а хIоттийна, юха а дIаяьккхира, Соьлжа-ГIалара кхаьчна гуманитаран гIо доькъуш ду аьлла, яьккхина видео. Журналисташа тидам бира, оцу сурсаташна тIерачу йозанийн – Украинехь арахецна хиллера уьш. Возуш воцчу талламхочо Христо Грозевс бахарехь, цо тоьшалла до, камера тIе а хьежош, Мариуполян бахархошна кадыровхоша дIасаекъна сурсаташ лечкъйина хиларан.\nЦуьнан тоьшалла до, Зазадокху-беттан юьххьехь Оьрсийчоьнан эскарша дIатийсинчу гIаланийн бахархоша а. Цара дийцира, кхерамаш а туьйсуш, берашна юург лур яц бохуш, шантаж а еш, (Украинера хаамаш кхочура, мацаллина тIехула оккупаци йинчу дозанашкара маьрша нах леш бу бохуш; пачхьалкхан президенто Зазадокху-беттан 8-чохь дIахьедира, хьогаллех бер делла аьалла), дIаязйира цара видеош, шайна баркаллаш бохуьйтуш аьлла. Бучехь а, Ирпенехь а, Гостомелехь а маьршачу нахана дуьхьал лелийначу тIеман зуламашна бехке хила тарло аьллачу Оьрсийчоьнан эскаршлахь Кадыров Ахьмадан цIарах йолчу 141-чу лерринчу полкан цIе а яьккхира Киево.\nКавказ.Реалиина иштта хууш ду, нохчийн шина батальонан командираш дIабаьхна хила тарлуш хиларх, Украинехь шаьш даьккхина герз дохка гIортарна. Яккхий тоьпаш а, дIасакхоьхьу ракетийн комплексаш а йоцург, Охан-беттан 20-чохь къастарца, кадыровхошна хьашт хилира юьртбахаман техника а цхьана. "Новое время" гIирсан хаамашца, Соьлжа-ГIалина гена йоццучу нохчийн Закан-Юьртахь хааелла "кхо комбайн а, трактор а, кхо хIутосург а, 20 тонн даьтта а". И йоллу хIума лачкъийна хиллера, GPS-н хаамашца, Украинерчу Мелитополехь. Техникан мах бу – цхьа миллион ах миллион евро.\nНТВ-канал ша цхьаъ бен йоцу Оьрсийчоьнан федералан телеканал ю, кест-кеста Кадыровн дIахьедарех дуьйцуш йолу. Чиллан-беттан 24-чуьра схьа дуьйна Нохчийчоьнан урхалхо каналан сайтехь 16-зза хьахийна, амма и дерриг а текстехь йозанаш дара, массао а бахархошна лерина телесюжеташ яцара.\nШена пиар еш а, Оьрсийчоьнан чоьхьарчу политикан системехь шен позицеш чIагIъярхьама а пайдаоьцу Кадыровс Украинерчу тIамах аьлла, яздира Кавказ.Реалиино. Делахь а, тера ду пропаганда сих луш цахилар, зарратан герзах пайдаоьцур бу бохуш, кхерамаш туьйсучу Нохчийчоьнан куьйгалхочун бIахочун вастах пайдаэца. ТIеман коьрта турпалхойх хуьлучу меттана, ша иштта волуш санна гойту цо социалан машанашкахь, мемийн а, забарийн а персонаж хилла цунах.\n"И дон диги-диги-дон – цуьнан цхьа флешбэкаш ю? Цхьана хенахь Дон хи йистехь цхьаммо йиттина цунна?", - забарш йо Нохчийчоьнан куьйгалхочун къамел деш "дуй хьуна", хезаш "дон", ала марзваларх, Сума гIаларчу бомбанех лоьчкъийлехь къамел дIаяздинчу украинхойн комико Редька Феликса. "ХIара тIом бирзинчул тIаьхьа кадыровхошна гIенах гур ду даьсса тIекIелдина цIенош, - яьссачу гIишлошна тIе йеттачу Нохчийчуьрчу эскархойх кхаьрда Оьрсийчоьнан стендап-комик Долгополов Александр "Навальный LIVE" эфирехь. – ЦIа лаьттачу меттигера церан массо а видеош хуьлу иштта, цунна тIе герзаш детта цара, ткъа цу чохь ца хуьлу цхьа а", - билгалдоккху юмористо.\n"Дождь" телеканалехь Fake News программа дIахьош хиллачу журналисто Шепелин Ильяс билгалдоккху, керлачу хаамашкахьчул а дуккха а "импровизаци а, треш а" магочу федералан каналашкарчу политикан шоухь, Кадыров дукхазза хьехон йиш хиларх. Оцу шоун къаьстина стенограммаш зорбане йохуш яц. Оцу юкъанна, журналистан мах хадорца, Нохчийчоьнан куьйгалхочун Хьалхарчу а, ВГТРК-н а каналашкахь дакъалацар тIаьххьарчу шина баттахь билггал лахделла.\n"Суна хетарехь, тIом болабеллачу хенахь [телехьожийлехь] Кадыров дуккха а гойтура. Олийла дац сан, цигахь иза коьрта хуьлура. Мухха делахь а, интернетхь цо дIалоцу меттиг юстийла дац, телехьожийлехь цуьнан гучувийларца", - элира Шепелина Кавказ.Реалиица къамелехь.\nЦунна хетарехь, тIеман юьххьехь Кремло Украинера маьрша бахархой кхерош, Кадыровх пайдаэцнехь а, кхиам боцуш Киевна тIелеттачул тIаьхьа Нохчийчоьнан куьйгалхочун пропагандистан эффектан маьIна дайна. Цул совнах, политикан "фейкаш" гучуяха атта ду, ткъа шен чIагIонаш дукха хьолахь кхочуш ца йо.\n"Цхьадолу Кадыров хьехор лахдалар нисделла, цо гуттар а еш йолу чIагIонаш йовш йолу дела (масала, Мариуполь схьяаккхарх), дуккхаъ нах оьгIазоьхуьйтуш", - аьлла хета журналистана.\nПропагадистийн тезисашца дустуш, Нохчийчоьнан куьйгалхочун тIеман риторикех дуьйцуш, Шепелина билгалйоккху цхьа "къоман колорит" а, Кадыровн радикале хилар а – "керла хIума" кхоллар дика нисло цуьнан.\n"[Телехьожийлехь] иштта болу шайнаш а тоаме бу царна. Оцу юкъанна, суна хетарехь, мел хIуъа дийцича а, Кадыровга цатешамца хьоьжу, 2010-чу шерашкахь ма-хиллара, суьйренан хаамашкахь иза ганне а ца гойтура – ца гойтура, Нохчийчохь хиллачу шина тIаме шайна хеттачу кепехь хьежамаш болу божарий хьуьйсучу каналашкахь. Юха а цхьацца кхерамаш бу, Кадыровх лаьцна хьовсархойн кхечу тайпа дог-ойла хиларна, йа совнахдолу хеттарш хIиттарна. Масала, хIун "оьрсийн дуьне Iалашдо" вай, нагахь санна, и къуьйсуш верг шариIатан агIонча хилча? Йа хьанна герга ду вай – Кадыровна йа Европана, хилийта иза телехьожийлехь дарстийна дуьйцу гей-парадашца йолу Европа а? И хеттарш массо а телехьовсархошна ца хета тарло даьсса", - дерзийра Шепелина.\nМел беламе ву Кадыров, цо дийриг кхардаме ма ду!\nОьрсийчохь дIаяьккхинчу "Мемориалан" кхеташонан хилла куьйгалхо Черкасов Александр адамийн бакъонаш Iалашъеш вара 1990-чу шерашкара схьа дуьйна, Кадыров Iедалан коьрте хIоттош а, иза кхуьуш а гина ву иза. Цуьнан массо а дIахьедарш Кремльна товш хир дац аьлла туьду цо, Оьрсийчоьнан коьртачу телеканалашкахь мехкан куьйгалхо цахилар. Делахь а, Москван таро яц Кадыровс мел олучунна тIехь терго латтон - "иза юхаозон тарло, амма сацор вац" аьлла, хета къамел дечунна.\nХIаъ, де-факто Кадыровна муьтIахь герзашца дуккха а вовшахтохараллаш, де-юре дацахь, - уьш оцу тIамехь дакъалоцуш бу. Амма тамаш бу-кх цхьаммо контроль латтош елахь, тамаш бу-кх цхьанна дага а дагIахь, Кадыров Рамзанан аларшна тIехь терго латтош ю", - боху бакъоларъярхочо.\nИштта хьал нисделла, Кавказ.Реалиица къамелдечунна хетарехь, Кадыровс Нохчийчохь урхалла дечу шерашкахь а, гIаттамхошна а, шен оппоненташна а дуьхьал дIаяьхьна ницкъахойн операцеш бахьана долуш а республикехь йоллу бакъо шена тIелацарна, иштта Къилбаседа Кавказехь "хьал маьрша латторан гарант" хиларна иза Москвана гергахь. Оьрсийчохь Путин Владимир дIаваьккхича, "хийца йиш йоцу политик" ву Кадыров Рамзан, билгалдоккху Черкасовс.\nОьрсийчоь Украине гIортале хьалха доьзалца хилла конфликт тIаьххьара а, уггар резонансе хиллачу информацин компанех нисъеллачу бакъоларъярхочунна Янгулбаев Абубакарна хетарехь, тIамна пропаганда еш, Нохчийчоьнан куьйгалхо телеканалашкахь вийца цалаар доьзна дац цуьнан радикале дIахьедаршца.\n"Оьрсийчочоьнан хьосархошна - тIамехьа болчарна, - царна товр ду хIуъа а, къаьсттина радикале дерг. Кхузахь, суна хетарехь, Кадыров беламе хилар ду [тIамна тIехь пиар ян гIортарца], цо мел дийриг ма ду беламе!, - боху Кавказ.Реалиица къамелдечо. - ТIаьхьий-хьалхий айхьа цхьаъ дийр ду бохуш, чIагIонаш йо ахь. Масала, Киев схьяккха, [ткъа иза ца нисло], тIаккха беламе хуьлу".\nЯнгулбаевна хетарехь, юьхьанца Кремль "кхерам тосу факторх" санна, Нохчийчоьнан куьйгалхочух тешна хиллехь а, чугIоьртира ши кIира даьллачул тIаьхьа "массарна а хууш дара, оцу кхерамашна тIехьа хIуммаъ а доций". Аьлча а, къамелдечунна хетарехь, Нохчийчоьнан куьйгалхо хIинца вац пропагандан пайден гIирс.\n"ШолгIа фактор – Кадыров, суна хетарехь, дукха бехкала вахна Путинна хьалха сан ненаца хиллачунна тIехула (Мусаева Зарема нохчийн ницкъахоша бертаза дIайигира Нижний Новгорлера Соьлжа-ГIала, цигахь лецира иза, бакъоларъярхошна хетарехь, шаьш кхоьллинчу, политикан буха тIехь долчу гIуллакхехула. Оьрсийчоьхь а, дозанал арахьа а шуьйра йийца яьккхира и скандал, цхьахйолчу весрица, Чиллан-беттан юьххьехь Кадыров Москва кхайкхар а цуьнца доьзна дара.- Редакцин билгалдаккхар.). ЦIанвала таро ю цуьнан хIинца, дерриг дан а дира цо цунна: тиктокаш дIаязйора, кхайкхамаш бора, оьгIазло гойтура, шайн лаамехь нах хьийсабора, бертаза а цхьана. Амма жамIаш дац Кадыровн – даьсса дешнаш доцург", - боху Янгуобаевс.\nЦундела эххар а Кремлан тешам байна Кадыровх – оцу тIехула, кхин дIа боху бакъоларъярхочо, Кадыровна билггал хууш дац, тIамехь хIун ду.\n"ХIун хир ду, муьлхачу гIалана тIелетар бу – оцу планех лаьцна цуьнга ца дуьйцу. Цхьаъ багара эккхийта тарло цо. Шега цхьаммо аьллачух а доцуш, ларамза "лекхачу" ученашкахь хезнарг. Шен сонта хиларна эскаран Iалашонех дIахьедан тарло цо, йоьдучу эфирехь а цхьана", -дерзийра Янгулбаевс.\nОхан-беттан 17-чохь оппозицин телеграм-канало видео зорбане яьккхира, хетарехь Украинан дуьхьал тIемаш бечу Нохчийчуьрчу эскархойх лаьцна. Цара дIахьедора шайлахь дуккхаъчу беллачех а, лазийначех а. Кхечу видео тIехь цхьахволу нохчийн эскархо ву 19 шо долчу Тамерланца къамел деш, цо дIахьедо, эзар стагах хиллачу шайн могIаршкахь 300 бен дийна ца висина бохуш. Дуьйцург муьлха дакъа ду, билгал ца доккху. Украинехь Нохчийчуьра ши эскархо валар бен бакъ ца дина Кадыровс.\nХьалхо Украинан дозана тIехь тIемаш беш хаабелира Кадыровн гонера, даккхийчу политикан зуламашна бехкебина нах. Доккхачу декъанна, оппозицин политик Немцов Борис вер вовшахтохарна бехкевен Геремеев Руслан а, иштта, нохчийн блогер Алиев Iимран (Мансур Старый) верна бехкехета Мамадиев Iусман а.\nКавказ.Реалиино ма-дарра теллира, Украине гIортале хьалха стенца "гIарабевлла" Нохчийчоьнан куьйгалхочунна муьтIахь долчу тIеман дакъойн командираш, - еша цунах лаьцна кху линкаца йолчу материалехь.


Данехь дIадаьхна шайн бераш юхаделча даймахка бирзина доьзал\nДанерчу берашна тIехь терго латточу хьукматаша хIусамера пхи бер дIадаьккхина хиллачу доьзалан аьтто баьлла, шайн бераш юха а дерзийна, даймахка бахка. ТАСС агенталле бина цунах лаьцна хаам оршотдийнахь доьзалан Полшерчу адвокато Ханзадян Бабкена.\n"И гIуллакх дIадирзи. Полшин Iедалхоша пурба дели доьзална цхьанакхета. ДомбаевгIар Москва дIахьажийна, цигара Соьлжа-гIала кхочур бу уьш", - аьлла адвокато.\nДуккха а зама яра ДомбаевгIар Данехь беха, мухIажирийн статус а еллера царна. Залинин а, Артуран а пхи бер дара: 15 шо долу Муслим а, 14 долу Элина а, 11 шаре ваьлла Малик а, 10 шо дуьзна Мансур а, 3 шо кхаьчна София а.\nБолчу хаамашца, 2017-чу шарахь хIусамда а, хIусамнана а дIасакъаьстина хиллера, цул тIаьхьа социалан хIукмато цаьргара схьадаьхна бераш кхаа доьзалехь дIатардинера. Данера къайлах шайн бераш Польше дIадига гIоьртинера да а, нана а, амма иза тусаделлачу пачхьалкхан Iедалхоша маса хаамбинера Шенгенан информацин системе.\nТересполехь дозанхоша дIалаьцнера и доьзал. Юха а цаьргара дIадаьхна бераш кхечу доьзале делира лелон. Полшерчу адвокаташа дехар динера кхеле, бераш дега, нене дIадалар доьхуш. Бяла-Подляска гIалин кхело юхаелира ДомбаевгIарна ден а, ненан а бакъонаш.


Инфоурок / Начальные классы / Презентации / Презентация на тему "Мохьмад Мамакаевн дахар а, кхолларалла а"\nМохьмад Мамакаев (1910-1973) Гулдархуо: Бахарчиева С.М\n● Мамакаев Мохьмад вина 1910 шеран 16 декабрехь Ачхой-Мартанехь, ахорхочун доьзаллехь. ● Шен ворх1 шо лолуш дех- ненах ваьлла. ● Асланбековски берийн (дет доме) дешна юьхьанцарчу школехь. ● Юккъера школа чекхъяькхина Соьлжа-г1алахь. ● 1930 – чу шарахь араяьлла дуьххьаралера поэтически сборник ● 1931-чу шарахь «Ч1ег1ардиг» ц1е йолу шолг1а сборник.\n«Даймахке» Хьо муха буьйцур бу ас дашца? Вайн безам 1алашбан дош ма дац, Сайн безам ас дашца лелор бац; Дош дижна, сан безам тарло бац. Д1аалахь, дош мохо д1ахьур ду, Кехат т1ехь макхделла довр и ду. Х1ан-х1а, ас хьо дашца буьйцур бац. Ца дуьжчу дагна бен д1алур бац Наггахь, дог д1адижча цо шеца Д1аоьцу даимна безам а… Х1ан-х1а, ас хьо дашца буьйцур бац, Ца дуьжчу дагна бен д1алур бац!\nПроизведенеш «Ненаца дина къамел» «Т1улг1аша а дуьйцу» «Кемсийн хорха» «Зеламха» Революцин мурд» Кхийолу произведенеш а.\nСада1аран миноташ: «Х1етал металш» ● Къеначу стеган говр? ● Массо а меттехь оьшуш йолу х1ума? ● Буса доттаг1а, дийнахь тесна 1уьллу? ● Дуьненан т1ехь йоцу пхи х1ума? ● Чу вог1уш цхьаъ хилла, араволуш цхьаъ хилла. Чувоьдучо аьлла: «Х1ара г1ала хьена ю хаьий хьуна?» Вукхо жоп делла: «Х1ара-м сан ден яра, амма со цуьнан к1анта-м вац» Оцу хаттарна жоп делларг мила хилла?\n«Кицанаш» Шен ненан сий лардечо – Даймехкан сий а лардийр ду. Воккачо аьлларг динарг дохко ца ваьлла. Г1иллакх дезаш волчунна и генахь дац. Деца къамел ма де, нана юккъе лелае. Стеган мах ша хадийнарг бу. К1езахь 1еминарг, пхьарахь а ца дитина. Нахана хьекъийна цергаш шех яхна. Дика дош саг1а лерина, вон дош къа лерина. Стеган дагара матто схьадуьйцу.\nЯздан волавелла шен 15-16 шо долчу хенахь.Шен ерриг стихаш дагахь хууш хилла, накъосташна хьалха еша лууш а, йоьшуш а хилла цо уьш.\n«Ленинан некъ» газетан редактор волу Мохьмад лоцу 1937-чу шарахь. 1940-чу шеран апрелехь бакъво иза. 1941 шеран сентябрехь юха Гулагех яккха 5 шо хан туху цунна. Цигахь Мамакаевс 16 шо хан токху. Кхелхийна 1973 шарахь.\nШен ненан мотт халкъо сий ойбуш 1алашбахь. Цу халкъан парг1ато цхьаммо а хьошур яц» М.Мамакаев\nНомер материала: ДБ-323774


Мотт халкъан иэс Нохчийчоь хьан нана елахь - Айза Барзанукаева - Тхан яздархой (наши авторы) - Зорба (публикации) - Неофициальный сайт села Старые Атаги\nШинарин де, 14.07.2020, 16:33\nКхечу къаьмнийл а ч1ог1а ю, аьлла, хетта суна вайн къоман маттаций, Даймахкаций йолу з1е. Иштта дацахьара, вешан Даймахке сатуьйсуш пана махкара ц1а валор вацара вай бакъдуьнене вирзина муьлхха а вешан къоман во1. Кхойтта шарахь сатийсина вайн дай-наноша шайн махке, дай баьхначу лаьтте, шаьш ц1а бирзича, Даймехкан лаьттана барташ баьхна. «Нохчийчоь хьан нана елахь нохчийн мотт синкхача балахь» - и дешнаш ду поэта Бухадиев Мусас аьлла. Цундела баьхна цара х1етахь Даймехкан лаьттана барташ.\n«Муьлха дезде ду уггаре хаза хеташ, дукха дезаш? – аьлла, хаьттича, дукхах болчара эр ду, аьлла хета «Делан Элча Муххьаммад Пайхамар (с.1.с.) вина де, марханаш лоцу – досту денош, Ненан меттан де.\nИтт шо сов зама ю вайн республикехь 25-чу апрелехь Ненан меттан де даздеш долу. Шо-шаре мел долу даздаран кепаш сов йовлуш, бес-бесара хуьлуш. Ч1ог1а мехала х1ума ду и.\nДаздарш чекхдовлу. Т1аккха шеран бисинчу цхьайтта баттахь (дукха хьолахь) хин тулг1е лахъелча х1уттуш йолу тийналла санна, «тапп» олий ненан мотт а, цуьнца йоьзна йолу проблемаш а тийналлин йийсарехь юьту вай. Дахаран «ц1ерпошт» социйла йоцуш д1айоьду, юхахьовса вай лара а ца до.\nАса дукха ойла йина: тхо кегий долш, Советан 1едал ч1аг1делла долчу хенахь, ненан мотт 1аморан хьал х1инцалерачух тера х1унда дацара теша? Х1инцалерачул кхин сов даьхна школьни программица сахьташ а дацара. Цул сов, дукха хьолахь ненан маттахь переменехь а къамел дар дихкина дара. Бакъдерг аьлча, тхан Йоккха Атаг1арчу школехь и эрчо яцара.\nХ1етте а ненан мотт бийца а, цу маттахь нийса яздан а хаьара. Цкъа а бицлур бац ненан матте марзо кхоьллина хьехархой – Витушев Сулиман, Умхаев 1амади, Экаев Сулиман. Бакъдерг аьлча, х1инцалера кехатийн «барз» ца хуьлура школашкахь. Хьехархочуьнгара оьшуш дерг цхьаъ дара: дешархойн хаарш хилийтар. Ткъа х1инца оцу мискачу хьехархочуьнгара ца доьхуш кехат дац. Оцу кехаташца бустуш берг «болх», аьлла, х1ума ду. Лаккхара дешар дешна боцу тхан дай – наной ондда «г1ортолаш» хуьлура хьехархошна. Ткъа х1инца дай – наной я гуш а бац, я хаалуш а бац. Бакъду, халонаш лайна вай. Шина т1амах а девлла. Цул т1аьхьа хан зама а яьлла. Сибрехахь даьккхина 13 шо а ма дацара х1умма а атта.\nНохчийн мотт хьехаран хьелаш гуттар а хилла къен. Х1инца-м мелла а, х1уъа а зорбане а яьлла. Нохчийн яздархойн книгаш а ю алссам арахоьцуш. Нохчийн классикийн ц1ерш, церан произведенеш йовзийтина ца 1аш, керла чкъурах болу яздархой а бовзийта беза дешархошна. Бакъду, урокан сахьташ тоьар дац цу балхана. Школьни кружокаш а, факультативаш а ю цу балхана д1аяла мегар долуш. «ЕГЭ» - аьлла, орцанан мохь бер бу дай-нанойн а, хьехархойн а. Со царех кхета. ЕГЭ а дера ю. Цунах цхьа вер а ма вац. Оцу ЕГЭ-хь экзамен луш йолчу предметийн шайна д1аделла сахьташ ду. Г1од-юкъ йихкина урокан заманахь къахьегчахьана д1анислур долуш х1ума ду иза. Ткъа вай дуьйцург – цкъа а довр доцу, х1аваъ санна, оьшуш дерг ду – кегийрхой кхетош-кхиоран (воспитательни) болх бу. Ненан маттаца йолу уьйр классал арахьара болх бичий бен ч1аг1лур яц. Цу маттаца доьзна ду вайн къоман мел долу х1ума- башхаллаш, г1иллакхаш, 1адаташ.\nАла дашна, Нохчалла бохучу дешан к1орггера маь1на ненан маттахь бен достур дац.\nНенан мотт тахана вайгара г1о оьшуш бу. Х1орамма а ша-шега хаттар делча «Суна х1ун делла ненан матто? Аса х1ун дина сайн ненан маттана? «Х1ун жоп даллур дара вайга? Вай эр ду «Синкхача бу». Матто эр ду: «Буьйцучара со х1аллакбеш бу». Дан а ду иза иштта. Къоначара а, баккхийчара а шайна ма хетта буьйцу ненан мотт. Хьехош ерш диалекташ яц шуна. Аса дуьйцург – легаран чаккхенаш, классни гайтамаш, цхьана а кепехь доцу дешнаш ду. Мел дукха х1ума ду нохчийн матах «худар» деш дерг.\nСоветан 1едалан хенахь телевиденехь билгалъяьккхина эфирни хан яра передачаш оьрсийн а, нохчийн а маттахь еш. Цхьанне а (!) йиш яцара оьрсийн меттан редакцис кечйина передачехь нохчийн мотт юкъабалон, ткъа нохчийн маттахь йолчу передачехь оьрсийн маттахь х1умма а ала ца мегара. Иза нийса а дара. Т1ера духар санна оьзда хила беза мотт. Муьлххарниг. Меттан оьздангалла (культура речи) хила еза. «Хьапар-чупар» деш хила мегар дац, аьлла хета.\nХ1ара мог1анаш яздале, нохчийн меттан цхьаболчу хьехархошца къамел хилла сан. Цара аьллачунна т1едоьг1на ду аса дуьйцург. Хьехархошка хиттина аса: «Шуна «Литературная Чечня» ц1е йолу баттахь цкъа арайолуш хир ю аьлла керла альманах гиний, ешний?» «Ца гина, ца ешна», -дара жоп. Уггар ч1ог1а хьехархошна оьшу цу тайпана керла х1ума. Мел дика хир дара цхьацца экземпляр мукъне х1ора школан библиотеке кхаьчнехьара, хьехархоша цунах пайда эцнехьара. Нохчийн меттан хьехархошкара хиъна суна цхьа керла х1ума. Х1инца юкъадаьккхина ду предложенин кхоъ коьрта меже ю бохург. Цунах цецъяьлла со. Дешархошна и ницкъ х1унда бо? Нийса кхачам олуш йолу предложенин коьртаза меже ша ма-ярра 1ад х1унда ца юьту? И доцург а ма дукха дара ненан мотт «астаг1а» а ца хуьлуьйташ цуьнга шерра «болар» дайта. Муьлхха а книга арахоьцуш корректоро толлу цу т1ехь г1алат ду я дац. Нохчийн меттан учебникаш т1ехь шортта г1алаташ ду, бохуш, дийцира соьга хьехархоша. Иэс – оьрсийн маттахь «память» ю. Мотт – халкъан иэс ю. Халкъан синкхача бу. Т1аккха иштта олийла ду вайн: «Мотт – халкъан СА долу («живая») иэс (память») ю. Цундела х1ораммо а ша-шега хатта деза: «Соьга х1ун дика далур дара сайн ненан маттана?» Денбеш, ларбеш, лоруш кхиабей вай вешан нохчийн къоман ненан мотт?\nХьоьвсина 2419-за | Тидам бар: 0.0/0


Стаг верна бехке хила тарлучу полисхошна дина таIзар юхадаьккхина Нохчийчохь\nАптекан долахо верна таIзар динчу Омаров Сайд-Мохьмадан хьокъехь хьалхарчу кхелан инстанцехь бина сацам юхабаьккхина Нохчийчуьрчу Лакхарчу кхело. Иза вен а вийна, цуьнан машен лачкъийна аьлла, кхеле хIоттийначу Омаровн гIуллакх юха талла дIахьажийна.\nХьалхо Омаровс бехкевира Кардашов лачкъорна нохчийн виъ полисхо, амма тIаьхьа шен дешнаш юхаийцира цо. Бакъо йоцуш Кардашов сацорна полисхойх шинна арахь яккха кхо шой, ах шой хенаш кхайкхийра, важа шиъ федералан лехамашка велла ву.\n2017-чу шарахь Гезгамашин-беттан 14-чохь Хасу-Юьртарчу цхьана урамехь лачкъийна вигинера 43 шо долу аптекахо Кардашов. Телефон тоьхна, Iехийна кетIа ваьккхинчу цуьнан коьртах хIума а тоьхна, иза шен Lada Vesta машенан "багажник" чу а воьллина, лачкъийна вигинера. Талламчашна къастарца, Нохчийчу вигинера иза. Цул тIаьхьа цуьнан гергарчарна гина вац иза, дуьйцу "Iазапна дуьхьалолатточу Комитето".\nОмаровс динчу мукIарлонна тIехь 2018-чу шеран ГIадужу-беттан 15-чохь Хасу-Юьртан талламан декъо бехкзуламан гIуллакх диллира, Кардашов верца доьзна. Ткъа шеконаш эгна нохчийн полисхой лехамашка белира.\nБакъду, гIуллакх таллар Нохчийчу дIакхачийначул тIаьхьа оцу гIуллакхан башхаллаш цӀеххьашха хийцаелира. 2019-чу шеран Чиллан-баттахь Омаровс дIахьедира Гуьмса кIоштан полицига тIе а вахна, Кардашов вийнарг ша ву аьлла. ХIинццалц теш хиллачу Омаровх бехкевийриг хилира.\nКерлачу версица, Росгвардин ши белхахо Абдурашидов Бекхан а, Дукаев Аслан а веана хиллера цуьнца цхьана. Кардашов лоцучу хенахь цунна дуьхьал ницкъ ца баьккхинера полисхоша, Гуьмсерчу полицин декъе вола шайца аьллера, чIагIдора талламчаша.\nКардашовгахь шеца препараташ йоцийла хиъна Дукаев а, Абдурашидов а Соьлжа-ГIала дIавахнера, хIара шиъ цхьана а вуьтуш. Оцу заманчохь дов даьллера цу шиннан, оьгIазвахначу Омаровс лергаюххе тIулг туьйхира цунна, цул тIаьхьа машен чу тоьхна, дIавигира. Ткъа Кардашов садоьIуш воцийла хиъначул тIаьхьа, Терек хи чу кхоьсира ша, цуьнан машен базарахь йоьхкира аьлла, дийцинера Омаровс.\nЦо кхечу тайпа дийцинашшехь, 2019-чу шеран Зазадокху-баттахь Кардашов лачкъийна вигарна лецира Абдурашидов а, Дукаев а. Стаг лачкъорна арахь яккха хенаш тоьхна, витира и шиъ.\nСтохка Лахьан-баттахь набахтехь даккха исс шо хан кхайкхийра Омаровна, Кардашов верна а, цуьнан карти тIера ахча даккхарна а.


Бюджет ца лачкъорна совгIаташ лучу даьлла гIуллакх!\nКъилбаседа Кавказ деньян ахча хьажо дагахь ю Москох\nΙедало дΙахоьцу бюджет цΙена а, эвсаре а дахаран хьелаш тодарехьа ерзорца Оьрсийчоьнан Ιедалша билгалбаьхначу мехкийн декъаяхна Нохчийчоь. Иза иштта делахь, ала деза нохчийн дахарера юьстахъялла коррупци, шайн доцчу рицкъане хьаькамаша куьйгаш тΙекхехьар, кхаьънаш эцар. Амма и шеконе делахь а, вон хIума дац Москох Ιечу хьакамаша даржийнарг.\nБюджетера ахча лачкъош бац аьлла, сийллале баха мега Нохчийчоьнан куьйгалхой. 100 миллион сом гергга совгIат лур ду царна оцу хьокъехь, Москохахь кечбина сацам чекхбалахь . Нохчийчоьнна и совгIат догIу, аьлла хIокху деношкахь Оьрсийчоьнан шина министрлалло - финансийн а, регионийн а. Оцу хьокъехь шайна хетарг дIахаийтина цара Оьрсийчоьнан министрийн кабинете.\nХIекъалца ахча даъарехь Нохчийчоь хьалхарчу метте яллехь а, иза цхьалха яц ша санначаралахь. Ишшта ахчан совгIаташца билгалъяккха кечйина ю Оренбург а, Брянск а, Марманск а, Коми республика а.\nАхча хьахочохь Нохчийчоь даима а яцара ишшта дика юьйцуш. 2000-чу шерашкахь, республика лоруш яра Оьрсийчоьнан бIеннаш миллиардаш а, цаьрца цхьаьна пачхьалкхан гIора а дIадоьду меттиг. Ткъа, хьалхара тIом балале дерриге а дуьнено гезйохура «нохчийн авизо» олуш хилла банкашкара ахча лачкъоран кеп.Телевизионаша цхьамоггIа фильмаш а яьхнера, нохчаша ахча доккхуш лелаен кийтарлонаш ялхош.\nАла догIу, оцу фильмашкахь дакъалоцуш вара 3-4 де хьалха Соьлжа-гIалин де даздан веъна хилла оьрсийн актер Шакуров Сергей а. ХIинца санна, нохчашка болу шен безам ца буьйцура цо яхначу заманахь. Билгладохура, Оьрсийчоьнан бух малбан гIерташ, сийдоцчу нохчаша "авизо" олу долу зулам кечдина хиллера, бохуш.\nКъилбседа Кавказна хIара шо чекхадалле дала кхачийна ду 12 миллиард сом. 2013-чу шарахь кхин 6 миллиард цига хьажон дагахь ду Оьрсийчоьнан Iедал. Премьер-министра Медведев Дмитрийс дина и дIахьедар регион кхиоран хьокъехь шен министршца хиллачу цхьанакхетарехь. Ткъа ерриг регионна гергарчу шерашкахь хьажон лерина ду 1 триллион 7 бIе миллиард сом ахча. Цунна дуьхьал меттигерчу республикийн Iедалша белхан меттигаш кхолла еза. Белхаш ца хиларан барам 16 процент тIера 5 проценте охьабаларе сатуьйсу и программа тIеэцначара.\nКъилбаседа Кавказ кхион хьажош долчу ахчан доккхаха дакъа ду лаьмнашкахь курорташ яхка лерина. 451 миллиард ду цу гIуллакхна дала кечдина. Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а оцу ахчан декъахь. Амма цигахь а, кхузахь а шаьш оцу программи юккъе бахийтина ца хиларе а ца хьоьжуш, шаьш шайн курорташ еш бу нохчий, гIалгIай а.\nБакъду, Медведев Дмитрийс дукха хан йоцуш дIахьедар дира, Нохчийчуьрчу Хьачарахь бизнесмена Байсаров Руслана ян тIелаьцна йолу когасалазан курорт «Ведучи» а юкъайохийтар дийцаре дан мега, аьлла. Амма оцу дIахьедарал тIехдаьлла дац и гIуллакх. Цул совнаха, Нохчийчохь курорт ян йолаеллачу «Мостовик» компанин хьокъехь таллам бан болийна Краснодар-мехкан Талламан урхалло. Сибрехара еъна и компани Сочи-гIалахь Олимпиадан кечамашкахь бечу гIишлошъяран белхашкахь ахчанашца бозбуанчаллаш лелорна бехке йо.\nТаханлерчу Оьрсийчоьнан мехкашкахь коррупци тIех сов яьржина хиларо талхийна латтош ду хьал. Пачхьалкхехь тахана даржхо хилар са йолуш хIума ду, бизнесхо хуьлучул а. Цундела Iилманехь болу кхиамаш кIезга бу Оьрсийчохь. Ткъа Iедалша луш долу ахча Iалашонца дойъуш йолчу республикана 100 миллион сом дала мегаш хилар, масала, Нохчийчоьнна, кхечу агIор аьлча, баркалла иза лачкъа цадарна бохург санна ду.\nБюджет цIена лелорна...


Екатерина Габашвили. Тинин хелхар. | ВАЙНАХ\nЕкатерина Габашвили. Тинин хелхар.\nЕкатерина Габашвили йина 1815-чу шарахь Гори-г1алахь. Тбилисехь, г1алин училище чекхъяьккхина. Цул т1аьхьа Гори-г1алахь хьехархочун болх бина. 1871 шарахь дуьйна шен дерриг дахар литературан д1а ло. Произведенеш: «Тамара теяр», «Дидихевехь безаман марзо», «Ворданчий ойланаш». Кхелхина 1938 шарахь.\nНоябрь бутт, везчу Гиоргин де. Вуно шийла ю. 1а доьлла дацахь а, амма цуьнан геланчо – к1ацо – шурул-к1айн йина Зедашени юрт.\nШело дег1ах чекхйолу, стаг хебаво, сихдойту, куьйгаш чета а доьхкина дан 1емина, гуьржичун болар. Х1ора ц1ийнан тхов т1ехула ирх оьхуш бу к1ур. Малх, дегабаам бина нускал санна, мархашна т1ехьа д1алечкъина, цунна х1уьттаренна массара а ц1е латийна, ц1арна хьалха мукъане а жимма вохвала.\nЕрриге эвлахь а цхьа Тимин кхерчахь яц ц1е, цуьнан цхьаннан к1ентан бераш ду сенделла, зарзделлачу юрг1анех а хьаьрчина, шийлачу кхерча хьалха мацалла, берзан к1езий санна, ц1ийзаш 1аш.\n– Шелделла, баба, тхо, шелделла! Баьпкан юьхк мукъана лохьа.\nХ1ун дийр ду мискачу Тинас? Мичара тардийр ду дечиг, хьаьнга йоьхур ю баьпкан юьхк? Хьанна т1ег1ур ю, хьаьнга доккхур ду орца? К1ордийна х1ара лулахошна а, ц1арна алу йоьхуш, нехан ков-керташкахула ч1еш лехьош. Мосазза дов дина, кхуо, кертах даха а дахий, серий д1акхоьхьу бохуш, ткъа кемсашна доьг1на хьокхий деза къа хилла кхунах хьаьрчина дукха хан ю.\nБакъду, яьшки чохь масех кана хиллал ахьар-м ду, амма бепиг муха доттур ду? Х1ара шолг1а де ду Тина ладоьг1уш 1а: лулахойх цхьамма кхаллар дотту пеш латор яцар техьа бохуш – царел т1аьхьа мукъана а масех хьокхам батта. Мичара! Массара хьалхе деттина дезчу денна бепиг, цундела цхьана а х1уманна саготта бац х1инца.\n– Декъачу ченийн ц1ов бан, я коьллаш яха хьуьнах яха ницкъ мукъана белахьара. Цхьана ханна кхачо хир яра, – шабарш до Тинас. – Давелла диссарг, дог ду-кха сагатдеш, настарш ю аьлларг ца деш, пхьаьрсаш охьадаханчуьра хьаладахийта а ца ло. Цкъацкъа тохало дог, хорам бо легашна, х1ан, х1инца-м чекхдели шадерриг, аьлла, хоьтуьйтуш! Балано т1аьххьара ницкъ а д1абаьккхина. Не1алт хуьлда хьуна, нус, х1ара кегий бераш суна, к1елйисинчу йоккхачу стагана а кхиссина, ша маре яхана, эхь дицделла.\n– Баьпкан юьхк лохьа, баба, баьпкан цхьа цуьрг! – ц1ог1аране дехарш до бераша.\n– Везан Дела! Х1ун де техьа ас, муьлхачу хи чу эккха-те со? – до1ане мохь болу Тинин кийрара. – Д1о элашна т1еяха а карх ца дели, церан ялхошна г1одийр дара ас – Гиоргий вина де даздеш бу уьш, хьеший бог1ур бу. Цхьа ши-кхо шай доккхур дара, цхьажимма дечиг доьхур дара. Х1окху сайн дагца ломан буьххье а муха ер яра со? Детталуш ду-кха ч1ог1а.\n– Баба, бепиг лохьа!\n– Везан Дела! Д1аэцахьа сан са, яккхахь со кху балех хьалха! – амал дайначу г1ийлачу озаца доьху Тинас Лекхачуьнга. Ур-аттала, берашна а хаабелира цуьнгахь бала, уьш кхин а ч1ог1а делха х1иттира.\n– Х1унда, баба, х1унда? Оха х1ун дийр ду хьо ца хилча? Т1аккха тхуна юург хьан йийр ю?\nЦ1еххьана элан кертара схьахезира хьеший д1акхойкхуш самукъанечу зурманан аз. Иза Иблисан г1аддахначу делакъажарца дийкира кху мискачу х1усамехь, мецачу берийн ц1ийзарна оьг1азечу кхардаман озаца жоп луш даьржира.\nИ аьзнаш хезча Тинина цхьаъ дагадеанчух тера дара, цуьнан можачу, ч1ич1къа яханчу юьхь т1ехула елакъажар хьаьдира. Дуьненах догдиллинчу дагчохь дегайовхонан сирла з1аьнар кхерстира, цунна керла ницкъ луш.\nТекъамаш совцийра Тинас, хьалаг1аьттира, юьхь-марш йилира, месаш д1ахьулйира, кога пазаташ юьйхира, цул т1ехьа тиша тударгаш. Зурманан аз долчу аг1ор новкъа елира.\nЭлан доккха ков-керт дика лекхачу гу т1ехь дара. Даккхий синош дохуш, хьуьхйоьлла, хала д1атекхара. Цуьнан иэсо хьалха оьхура къегинчу басаршца кечдина исбаьхьа сурт, – цо тидам ца бора хьере детталучу деган, шок еттачу саде1аран. Иза ерриге мерзачу дагалецамийн йийсаре яханера.\nКъеналлина б1аьрса эшначу цуьнан б1аьргаш чохь ц1еран суйнаш къегира, лаьттан баса йирзина цуьнан юьхь алонан басахь йогура, т1екъевлина балдаш делладелира, чукхетта, багахь цхьа а церг йоцу бат елаелира.\n– Эх1, х1инца мичахь ю тохарлера зама! – доккха садоь1ура декъазчу Тинас. – Нийсса шовзткъа шо даьлла х1етахь дуьйна, амма шерра дагадог1у и де, селхана хилла долуш санна. Вуьшта, муха дицлур дара иза суна? Цул дика цхьа а х1ума ца гина сан б1аьргашна. Тхан керлачу хьоладас ден ков-керт, шордеш, басар хьаькхна къагош ц1индинера. Иза х1инца а циггахь лаьтташ ду, шен локхаллера Чартулан 1ине б1аьрг а бетташ. Дика стаг вара иза. Къеначу иэсо х1инца дагалоьцу и хьолада, комаьрша доккха ловзар а х1оттийра – дикачу тайпанах йолу сов хаза йо1 ялийнера цо. Бакъду, оцу дийнахь иштта шийла а яцара, ноябран шелонаш т1еяьхкинехь а. Ловзарга, элий боцурш, ворх1 эвлара ахархой а кхайкхинера. Со марехь йолу цхьа шо дара. Эх1, зама я1, со яцара, ткъа, тайна йо1?! Суна т1ехь яра некхан ваза т1ехь ц1ен бустамаш а долуш дарин баьццара коч, юкъах шуьйра доьхка, ахальцихахоша бина т1аьрсканан ц1ен к1архаш. Вукхарна юкъахь со, дешин т1улг санна къаьсташ яра, леро схьалоьцуш дерг цхьаъ дара: «Дала сийдойла хьан ден-ненан!» – ткъа со, пет1аматан зезаг санна, ц1ийлора. Т1аккха ц1еххьана марненан аз деара:\n– Гайтал вайн нускална мехкарийн хелхар!\nТхо а чудахкийтира кегий нах болчу. Корта охьа а бахийтина, нехан баккъашна т1ехьа д1алечкъина лаьттара со, ткъа кхечу эвлашкара мехкарий шайн тоба а йина 1ара. Тхуна т1ехьа бара марда а, марнана а, ханна бакхий зударий а. Вотанан тата делира. Рог1-рог1ана, цхьацца йолуш, гона юкъа дуьйлура тхо а.\nСан раг1 т1екхечира. Настарш егон юьйлира, дог тохаделира, ткъа юьхь шаерриг ц1е летта йогуш яра. Х1ун дийр дара аса? Гона юкъаелира, корта лоха охьабохуьйтуш, массо аг1ор куьйгаш д1аса а дахийтина, ког шаршийра. Массо аг1ор маьхьарий дуьйлура: «Машшалла я1! Машшалла я1», – бохуш. Пондарчаша сихйира йиш, кхин а ч1ог1а детта долийра т1араш. Цул т1аьхьа айса х1ун дира дага ца дог1у суна. Со метта еара марнана сайга кхайкхича: «Схьалахьаде ахча. Иза хьуна совг1ат ду. Дикачу нахана баркалла а ала».\nЛаьттахь 1охкура ж1ар т1ехь йолу ялх-ворх1 шай, ткъа гуьржийн шовзткъаэппазнаш мел дара!..\nЦиггахь хедира Тинин самукъане дагалецамаш: иза хала синош а дохуш, ц1ийнан не1арехь лаьтташ яра. «Х1ара х1ун ду суна хилларг? Иштта сан дог цкъа а деттаделла ма дац, х1инцца садукълур ма ду сан-м, пхьарс меттаххьаба а ца ло, пхенашкахь ц1ий шеллуш ду. Ма хан йоцуш т1екхочуш доллу-кха сан т1аьхьара де. Ткъа бераш? Везан Дела! Царех х1ун хир ду?»\nСенъелла Тина, схьалелха дохкучу б1аьргашца, керарчу г1ожах а тевжина, чоьхьаволучу ламин терхи т1ехь хиъна 1ара. Даго хьоьхура герга г1ерташ 1ожалла хилар, кхераелла, дерриге дег1 дегадора. Гонах цхьа а са а дац. Верриге самукъано яьккхинчу чохь вара, дууш-молуш, я дууш-молуш болчаьрга хьуьйсуш 1аш.\nЕхха лаьттира Тина дахарний, 1ожалний юккъе тоьхначу зилехь. Эххар а дог детталучуьра сецира, пхьаьрсашкара лазарш д1адевлира, цаьрца цхьаьна д1абелира 1ожаллах кхерам. Меллаша чоьхьа а яьлла, ялхойн тобанна юкъаийра Тина.\nДаарша саттийна ду шаннаш! Вайх, вайн ширачу г1иллакхехь, г1овг1ане а, самукъане а! Комаьрша, доггаха шун х1оттийна х1усамда, векхавелла, малх санна, хьогамечу безамца гуош туьйсуш, чот йина цаваллал дукхачу хьешашна, берриге цхьаьна а, ша-ша а тайп-тайпанчу даарех чам баккха д1акхойкхуш, хьаьддий-веддий ву. Цхьана маь11ехь д1айолало к1еда-аьхна хаза йиш, вукхузахьа – дехна-г1орг1а «х1арий-х1арало». Стаг цхьана меттехь хиъна ца 1алуш, когаш к1амлуш, кхин а доккха самукъане, дезачу т1ег1ане даьлла той.\n– Х1ей, Иосеб, хелхаран йиш д1алакхахьа! – мохь туьйхира цхьамма.\nХьеший шайн-шайн меттара хьалалилхира. Дерриге иэделира. Даарх йоьттина хилла стоьлаш, х1инца т1ехь берзалой яьжна аьлла хетало, юьстах уьйзира. Массо д1асаволавелла, велавелла, забарш еш вара. Ц1еххьана бийкира хелхаран юкъа кхойкхуш пондаран мукъам.\nСихха бинчу гона юкъахь нисвелира цхьа тайна жима къонаха. Аьрзуно т1емаш санна, д1асадаржийра цо шен онда куьйгаш, товш охьабахийтира корта, т1аккха, шен дерриге дег1 дегош, т1ома вала санна, ши куьйг д1асалестош, гуонехь когаш шаршийра. Шен хаза 1аьржа б1аьргаш мехкаршка къерзабора цо, х1оккхул хаза кхоьллинчу царех муьлха къастор яра-те ша, муьлха кхойкхур яра-те шеца хелхаяла, бохуш.\nЗалан д1айиллинчу не1арехь гулбелла дуккха а ялхой, багош а г1овттийна, хьоладайша доккхачу самукъане, б1аьргаш къерзош 1аш бара. Царна юкъахь гуш дара ахархойн масех боьха чоа. Ткъа божарийн баккъашна т1ехьара эхье схьахуьйсура миска зударий. Ц1еххьана, тобанах схьа а къаьстина, хьалхахьа, д1айолаелира къена Тина. Керара г1аж соне д1а а х1оттийна, когара тударгаш д1аса а кхиссина, цхьана пазаташца, к1антана юххе а яхана, хелхарна ког шаршийра цо. Хьешаша г1овг1а эккхийтира. Бес-бесарчу духаршлахь, коча кечбелла хьолахойн йо1арий, акъ а г1уш, бийлабелира. Ц1ийндена, воьхна, ша х1ун дан деза ца хаьара – ялхошка х1ара беркъа, эхь доцу йоккха стаг аракхоссийта я, массара санна, вела а воьлуш, мохь бета?\nТкъа Тина-м, х1умма а ца гуш, я х1умма а ца хилча санна, куьйгаш шуьйра д1аса а дахийтина, корта лаккха хьала а айъина, балдаш т1етт1а а гулдина, «давлури» хелхаран бал д1ахьош яра. Юкъ-кара охьа а лахлора, ширачу заманахь санна. Шех б1обулуш волу тайна жима къонаха ца вуьйхира. Тишачу, йомеша къуьйлучу кучах йолчу йоккхачу стагаца хелхавалар эхье ца хийтира цунна. Массара эккхийтинчу г1овг1ано оьг1азвахийтинчу цо, т1етт1а шовкъе йохура шен исбаьхьа йо1, цуьнан г1одаюкъехула шуьйра даржадой куьйгаш д1аса а дохуьйтуш. Цуьнга безам бахана волуш санна, озачу, 1ожалле можа бос тоьхначу Тинин юьхь т1ера цо д1а ца дохура шен делакъежа б1аьргаш. Чуьйраш а лаьцна, хьерабевлча санна, буьйлура хьеший, ткъа йо1арий б1аьргех хиш оьхура, божарша пенаш а дегош т1араш, маьхьарий деттара. Къайллаха, безачу хьешех д1а а ийна, цхьацца хабаршка бевлла 1ара ялхой а. Ц1еххьана йокккха стаг сацаелира. Гонаха б1аьрг кхарстийра, куьйгаш шуьйра д1аса а дохуьйтуш, доккха са а даьккхина, ц1енкъа охьакхийтира. Пондар сецира. Маьхьарий детта божарий а, мехкарий а, оцу акхачу сурто 1адийна, д1атийра. Хьере самукъадалар тийналлин 1инчу дижира.\nЦ1енкъахь, къаьрзинчу б1аьргашца, куьйгаш шуьйра д1аса а дахийтина 1уьллура дег1ера йовхо д1айолуш шеллуш йолу Тина. Ж1аръяханчу цо, хьажа тамехь доцчу шен дерриге дег1аца, гулбеллачийн дегнаш чу эхь доссийра. Цхьана а озо, цхьаннан а боларо метах ца доккхура и инзаре сурт.\n– Баба, баба, хьо боккъала елла? Ткъа тхо хьан дузор ду? – схьахезира 1адочу тийналлехь, т1аккха дерзина, шелоно сендина, бабига ладег1а к1ордийна хьаьдда деана зала чу иккхина жима ши бер, делхаран маьхьарца шелделлачу дег1ах хьаьрчира. Ирча сурт дара иза. Жимма хьалха чохь х1оьттина хилла тийналла массеран белхаро юкъах яьккхира… Минот, ши минот хьалха беларо г1адбахийтина хиллачу наха х1инца боккъала б1аьрхиш легадора.\n– Саг1ина х1ума лойша байшна, – кхайкхам бира цхьаммо.\nДог доьхначу хьешаша, бумаьштигашна чу а кхийдаш, комаьршша саг1а делира. Дала жоп делла хилла Тинин до1анна. Иза даимна парг1атъелира, ткъа цуьнан т1аьххьарчу хелхаро байшна баьпкан юьхк еара.\nГуьржийн маттера – МАРГОШВИЛИ Султан.\nНазад: Малика Хамидова. Стихи.\nВперед: Абу Исмаилов. ЭДАЛ. Драма в стихах.\nУсманов Iарби. Къу-берзан буьйса.


Оьрсийчоьнан къоман гвардин бакъо хир ю кхайкхамаш цабеш герз тоха\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан президент Путин Владимир а (аьрр) цхьаьнакхетта Оьрсийчоьнан чоьхьарчу эскаран куьйгалхочуьнца Золотов Викторца. Москох, Кремл, Охан-бутт 5, 2016\nКерла кхуллучу Оьрсичоьнан Къоман гвардех лаьцна низамаш кхаьчна Пачхьалкхан Думан депутаташка. ХIинца долу чоьхьарчу эскаран бух тIехь и керла тIеман дакъа кхолларх лаьцна дIахьедина президенто Путина.\nОьрсийчоьнан къоман гвардин бакъо хир ю шен лаамехь герз тоха\nОьрсийчохь Къоман гварди кхолла сацам барх лаьцна дIахьедина президенто Путин Владимира Охан-беттан 5-чу дийнахь. Цигахь гIуллакх деш болчу эскархойн бакъо хир ю, туху аьлла кхайкха а цадеш, герз тоха, нагахь царна бахархошна, я шайна кхерам хилар тусалахь. Цунах лаьцна дуьйцуш ду Путина Думе дIаеллачу низаман проектан тIехь.\nПрезидентан администрацино кечдинчу низамца а догIуш, Къоман гвардехь гIуллакх дечу эскархошна магош дац шайгахь болу леррина тIеман гIирсаш дуьхьал баха берах хилар гуш долчу зударшна а, заьIап нахана а. Царна иштта дихкина герз детта дуккха а гулбелла нах болуш а.\nЗакъалтана дIалецна нах маьрша бохуш а, дуккха а адамаша дакъалоцуш къепедацарш хуьлуш а Къоман гвардин эскаршна бакъо луш ю хи тухучу гIирсех а, гIагI диллинчу техниках а пайда эца, тIаьхьо прокуроре цу хьокъехь хаам а беш. Ткъа иштта Къоман гвардин эскархойн бакъо хир ю адамаш леца, оьшуш меттиг нислахь церан хIуасмашна чу а лелхаш.\nКъоман гвардин эскаршна бакъо луш ю кехаташ хетта а, администрацин чулацам болу низам дохийна аьлла протоколаш хIитто а, 3 сохьтана бахархой лецна латтон а аьлла ду Пачхьалкхан Думан сайт тIехь зорбане яьккхинчу низаман проектан тIехь.\nКъоман гвардин куьйгалхо хаьржина чоьхьарчу гIуллакхийн министран когаметта, Путинан шен хилла гIаролхо Золотов Виктор. Хьалхо «Интерфаксо» шен хьостана тIе а тевжуш хаам бира Къоман гвардехь гIуллакх деш 350-400 эзар стаг хир ву аьлла.\nНохчийн къам - Путинан гIаш-салтий?\nБерлин яккха кечлуш бу-те оьрсийн эскархой?