Ийманан арканаш - Делах тешар\nХьалхара рукн: Сийлахь Лекхачу АллахIах тешар\nАллахIах тешар кхочушхилар\nДела цхьаъ вар кхочуш дар\nДела цхьаъ хиларан а, Иза цхьаъ ван везаран а баххаш, тешаллаш а\n1 – АллахIах тешар кхочушхилар.\nАллахIах тешар кхочуш хуьлу кху лахахь вай дуьйцур долчу хIуманашца:\n1 – Вай тешна хила деза хIокху Iаламан цхьа Дела хиларх, Цо цхьамма хIара Iалам кхоьллина хиларх. ХIара Iалам Цуьнан долахь ду, Цо лелош а ду. ХIокху Iаламан массо гIуллакхаш – рицкъ далар а, ницкъ балар а, са кхоллар а, са дIаэцар а, дика хилийтар а, зенаш а, вонаш а хилийтар а – и массо хIума цхьана Делан керахь а ду, Цо лелош а ду. Шена луург дан а до Цо, Шена луъучу хьукманца кхел а йо Цо, Шена луург нуьцкъала а во Цо, Шена луург сийсаз вой гIел а во Цо. Цуьнан керахь ду стигланийн а, латтанийн а паччахьалла. Массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш а ву Иза. Массо хIума хууш а ву Иза. Шел совнаха долу хIума ца хилча а мегаш а ву Иза. Ша мел болу болх Цуьнан керахь бу, дерриг дика а Цуьнан керахь ду. Шен балхехь цхьа а накъост вац Цуьнца, Цуьнан кхелана дуьхьал толам болуш цхьа а вац. Муххале а, дерриг халкъ – малийкаш а, адамаш а, жинаш а – Цуьнан лайш ду, Цуьнан паччахьаллера а, Цуьнан ницкъана кIелхьара а, Цуьнан лаамера а арадовлуш а дац. Цуьнан гIуллакхийн а, Цуьнан белхан а цхьа а доза дац, йа дагар далур долуш а дац уьш.\nИ дерриге сифаташ цхьа АллахIана бен хила хьакъ доцуш ду. Цхьа а вац Цуьнца оцу сифаташкахь цхьаьна вогIуш. И сифаташ цхьа АллахI воцучунна дала мегар долуш дац, йа и хIумнаш АллахI воцучуьнга кхечуьнга дан ло ала мегар а дац. Лекхачу АллахIа аьлла:\n﴾ХIай адамаш! Iибадат де шайн Далла, шу кхоьллина волчу, шул хьалхарниш а кхоьллина волчу, шу хила мега тIаккха (Делах) кхоьруш. (Аш Iибадат де АллахIана), дина волчунна латта куз санна (даржийна), стигал а гIишло (санна); стиглара хи а доссийначу, цуьнца стоьмаш а кхиийначу, шуна рицкъанна) [Сурат «Албакъарат» 21-22 аяташ].\nКхин а аьлла Лекхачу АллахIа:\n﴾Ахь ала: йа АллахI! (ХIай) паччахьаллин Паччахь, Ахь паччахьалла ло Хьайна луучунна, Ахь паччахьалла дIадоккху Хьайна луучуьнгара, Хьайна лууш верг нуьцкъала во Ахь, Хьайна лууш верг сийсаз вой гIел а во Ахь, Хьан керахь ду (дерриге) дика, баккъалла а массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш ву Хьо) [Сурат «Ал-Iимран» 26 аят].\n﴾Лаьтта тIехь цхьа а дийна хIума дац шен рицкъа АллахIехь долуш бен, Цунна хаьа оцу дийначу хIуманан еха меттиг (иза стенгахь хуьлу) а, иза соцу меттиг а; и дерриг а билгалдолчу жайни чохь (Лавхьул Махьфуз чохь дIаяздина) ду) [Сурат «ХIуд» 6 аят].\nКхин а аьлла Лекха хин волчу АллахIа:\n﴾Цуьнан (керахь) ду кхоллар а, болх а; сийлахь-беркате хили АллахI, Iаламийн Эла) [Сурат «Ал-аIраф» 54 аят].\n2 – АллахIах тешар шайца кхочуш хуьлуш долчу хIуманех шолгIаниг ду: вай тешна хилар, АллахIан цIераш а, кхачамаллин сифаташ а хила тарлучех, угаре хазаниш ю аьлла. Оцу цIерех а, сифатех а цхьаерш Дала Шен лайшна йовзийтина Къуръан чохь а, пайхамарийн а, элчанийн а мохIур долчу Мухьаммадан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Суннатехь а.\nЦIена а, Лекха а волчу АллахIа аьлла Шен Сийлахьчу Къуръан чохь:\n﴾АллахIан хаза цIерш ю, ткъа аш кхайкха Цуьнга цаьрца, Цуьнан цIерш хуьйцуш берш Iадда а бита аш, царна бекхам хир бу цара деш хиллачунна) [Сурат «Ал-аIраф» 180 аят].\nВайн Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – аьлла: «Баккъалла а, АллахIан йезткъе ткъаесна цIе ю, уьш Iамийнарг ялсамане гIур волуш, ткъа Иза (АллахI) цхьаъ ву, шалза хIума дезаш а ву» [Бухари, Муслим].\nАллахIан хаза цIераш ю аьлла тешна хилар шина хIуманна тIедоьгIна ду:\n1 – АллахIан хаза цIерш а, лекха сифаташ а хиларх тешар, Цуьнан кхачамалла гойтуш йолу, цхьане а кепара шайца эшам а боцуш йолу. Оцу цIерашкахь а, сифаташкахь а АллахIах тера хила йиш яц цхьа а Цуьнан халкъ (кхоллар). Цуьнан цIерашна а, сифаташна а юккъехь а, Цуьнан халкъан (кхолларийн) сифаташна юккъехь а вовшашца тера цхьа а хIума дац. Масала АллахIан цIерех цхьа цIе ю «Дийна верг» аьлла, цунах схьадаьлла сифат а ду «Дийна хилар». И шиъ ший а АллахIана хила хьакъ долчу кепара цIе а сифат а ю аьлла тешна хила везаш ву. Ткъа Иза дийна хиларан сифат даим кхачамаллин маьIна долуш сифат ду. Оцу сифат чохь гулбелла массо кепара болу кхачамаллаш – Iилма (хууш хилар) а, ницкъ а, иштта кхин дерш а. И сифат АллахIан даим хилла ду, и сифат доцуш АллахI цкъа а хилла а вац, йа и сифат Цуьнгара дIадер долуш а дац, пана хир долуш а дац. Цундела АллахI даим дийна хилла а ву, хир волуш а ву. Лекхачу АллахIа аьлла:\n﴾АллахI – Иза воцург кхин Дела вац, Дийна верг ву Иза, даим волуш а ву Иза, наб озор а ца хуьлу Цуьнан, наб кхета а ца кхета Цунна (набаран тар тосуш а вац Иза, вац йа хьашт долуш а набаран)) [Сурат «Ал-бакъарат» 255 аят].\n2 – Лекха волу АллахI массо эшаме долчу сифатех цIена хиларх тешар, наб яр санна долу, йа цахаар санна, йа зулам дар, йа гIорасиз хилар а санна долу. Иза цIена ву Цуьнан халкъ Цунах тера хиларх. Цундела вайна тIехь ду АллахIа а, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – юхатоьхна долу сифаташ духатохар, цаьршимма юхатоьхна йолчу эшаме сифаташна доьхьал йолу кхачамаллин сифаташ АллахIан хиларх тешар а.\nМасала, вай набаран а, наб озоран а сифат духатоьхчи, вай тIечIагIдо АллахIан кхачамаллин сифат «Даим сема хилар» аьлла долу. Оцу кепара, хIора эшаме сифат духатохарехь цунна доьхьал долу кхачаме сифат тIечIагIдар ду. ХIунда аьлча, цхьа АллахI бен воцу дела, массо агIор кхачамалла йолуш верг а, ерриг кхачамалла Шеца йолуш верг а. Ткъа кхин берш массо а шайца эшам болуш бу.\nЛекхачу АллахIа аьлла:\n﴾Дац Цунах тера цхьа а хIума, Иза Хезаш а, Гуш а ву) [Сурат «Аш-шура» 11 аят].\nКхин а аьлла Везчу АллахIа:\n﴾Хьан Дела (Шен) лайшца зуламе вац) [Сурат «Фуссилат» 46 аят].\nКхин а аьлла Сийлахьчу Дала:\n﴾АллахI вацара (вац) стигланашкахь а, йа лаьтта тIехь а долчу цхьана а хIумано Шен гIора гIелдийр долуш)1 [Сурат «ФатIир» 44 аят].\nКхин а аьлла лекха хин волчу Дала:\n﴾Хилла вац Хьан Дела вицвелла) [Сурат «Марйам» 64 аят].\nАллахIан цIерех а, сифатех а, Цуьнан балхах а тешар – иза бу цхьаъ бен боцу АллахI вовзуьйту некъ а, Цунна Iибадат дар довзуьйту некъ а, хIунда аьлча, Дала Шен халкъана Ша хIокху дуьненахь гайтар дихкина, амма Цо царна хIара Iилманан неI йиллина, оцу чухула халкъана шаьш Iибадат деш волу шайн Эла вовзийта, цаьрга нийса Iибадат а дайта хIокху нийсачу цIеначу хаамашца.\nIибадат деш волчунна ша и Iибадат деш волчуьнан сифаташ доьвзаш хилча, шена мила ву хуучунна бен деш ца хуьлу шен Iибадат. Ткъа АллахIан цIерш хуьйцуш болчара доцуш долчу хIуманна Iибадат до, АллахI Шен халкъах (кхолларх) тарвеш болчара цIуна Iибадат до, хIунда аьлча цара шайн Дела Цуьнан халкъах (кхолларх) тар во дела. Амма бакъ волчу бусалба стага Цхьаъ волчу АллахIана до ша деш долу Iибадат, Ша массарна хьашт волчу АллахIана йо ша еш йолу Iамал а. Бусалба стага шен Iамал цхьа АллахIа доьхьа йо, цхьа а Ша вина а воцчу АллахIан доьхьа, Ша цхьамма а вина а воцчу АллахIа доьхьа, Шех тера цхьа а хилла а воцчу Дела доьхьа…\nАллахIан хаза цIерш тIечIагIйарехь а, церан маьIнех кхетарехь а лардан дезаш ду вай лахахь далон долу хIумнаш:\n1 – Къуръан чохь а, Суннатехь а хьахийна йолу массо АллахIан цIерех теша дезаш ду вай, царна хIумма а тIе а ца тухуш, йа тIера дIа а ца доккхуш. Лекха хин волчу Дала аьлла Къуръан чохь:\n﴾Иза АллахI ву, вац кхин Дела Иза воцург, Паччахь ву Иза, Сийлахь цIена ву Иза, берриге эшамех ЦIена верг ву Иза, Тешаме ву Иза, Шен лайшна тIехь теш ву Иза, Шеца хила хьакъ доцчу кхачамбацарех веза верг ву Иза, цIена ву АллахI цара (Цуьнца) накъост варх) [Сурат «Ал-хьашр» 23 аят].\nПайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Суннатехь а деана ду хьадис: «Пайхамарна – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – хезира цхьана стага олуш: “Йа АллахI! Ас Хьоьга доьху Хьуна хастам хиларца, Хьо воцург кхин Дела вац, Хьо ву Къинхетаме верг, стигланаш а, латтанаш а кхоьллина верг. ХIай Сийлахь верг, Комаьрша верг, хIай Даим Дийна верг, хIай Даим Волуш верг…” ТIаккха Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: “Цо стенца дийхира хаьий шуна?” Асхьабаша элира: “Дела а, Цуьнан Элча а ву дика хууш верг ”. Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – тIаккха элира: “Сайн са Шен керахь долчуьнца (АллахIаца) дуй буу ас, АллахIан уггар йоккхачу цIарца деха а ма дийхира цо, цуьнца доIа динчунна (Дала) жоп лур долуш а, цуьнца дехначунна дехнарг (Дала) лур долуш а йолчу». [Абу Давуд, Ахьмад].\n2 – АллахIа Шена Шен цIерш Ша техкина хиларх теша дезаш ду вай. Цуьнан халкъан бакъо яц Цунна цIе йала, йа Цо Ша Шен яьккхина йоцу цIе Цуьнан ю ала а. Иза ву Ша хастийнарг оцу Шен цIерашца, Сийлахь а Нуьцкъала а ву Иза.\n3 – АллахIан хазчу цIерша вайна довзуьйтуш ду уггар йоккха кхачамалла йолуш долу маьIнаш а, оцу маьIнашкахь цхьана а тайпана кхачамбацар цахилар а. Цундела, оцу маьIнех теша дезаш ду вай, и маьIнаш схьадоьвлла йолчу цIерех тешаре терра.\n4 – Оцу АллахIан хазчу цIерех довлуш долчу маьIнийн ларам бан безаш ду вай, уьш цхьана а агIор йа хийца а, йа галдаха а бакъо а яц вайн.\n5 – АллахIан хIора цIарах долуш долчу хьукманах теша дезаш ду вай, оцу хьукманашца Iамал ян дезаш а ду вай.\nХIокху пхеа хIуманах дикка вай кхетийта цхьа масала далор ду вай, АллахIан “Хезаш верг” аьлла йолчу цIарца. Оцу цIарехь вай лар дан дезаш долу пхи хIума иштта хир ду:\n- “Хезаш верг” аьлла йолу цIе АллахIан цIерех цхьа цIе ю аьлла тешар, иза Къуръан чохь а, Суннатехь а хьахийна йолу дела;\n- И цIе Шена яккхинарг а, тиллинарг а АллахI ву аьлла тешар. Цо и цIе Шена яьккхина хиларх а, Сийлахьчу Къуръан чохь йоссийна хиларх а тешар;\n- Оцу цIарна чохь хезаш хиларан маьIна хиларх тешар, Хезаш хилар АллахIан сифатех цхьа сифат хиларх тешар;\n- Хезаш хиларан сифатан ларам бан безаш хилар, иза хийца а, йа цуьнан маьIна галдаьккхина, цуьнан маьIна кхин ду алар а мегаш цахилар;\n- АллахI массо хIума хезаш хиларх тешар, Цуьнан хазаро дерриге аьзнаш чулоцуш хиларх тешар. Оцу цIарах схьадолучу хьукманца Iамал яр: АллахI вайна тIехула вай хезаш вуй а хууш, Цунах кхерар, АллахIана гергахь мел къайлах долу хIума а къайла гIур доций хууш, цунах лаьцна кIорггера кхетам хилар а.\nХIинццалц схьа вай дийцинарг АллахIан цIерех тешарехь лардан дезаш долу хIумнаш дара, ткъа хIинца вай довзуьйтур ду АллахIан сифатех тешарехь лардан дезаш долу хIумнаш:\n1 – Къуръан чохь а, Суннатехь а даьхкина долу дерриге сифаташ къобул дар, уьш тIечIагIдар, хийца а ца хуьцуш, гал а ца дохуш.\n2 – КIорггера тешар хилар а, хууш хилар а, АллахIан сифаташ кхачамаллин сифаташ ду аьлла, массо эшамаллех а, кхачамбацарех а цIена а долуш.\n3 – АллахIан сифаташ а, Цуьнан халкъан сифаташ а цхьатера доций хаар, йа уьш цхьатера хила йиш йолуш доций а хаар. ХIунда аьлча АллахIах тера цхьа а хIума дац, йа Цуьнан сифаташкахь а, йа Цуьнан балхаца а, гIуллакхца а. Лекха хин волчу Дала аьлла Шен Сийлахьчу Къуръан чохь:\n﴾Дац Цунах (АллахIах) тера цхьа а хIума, Иза Хезаш а, Гуш а ву) [Сурат «Аш-шура» 11 аят].\n4 – АллахIан сифаташ муха ю шена хуур ца хиларх кхетар, уьш муха ду аьлла царна тIаьхьа ша кхиалур цахилар хаар. ХIунда аьлча, АллахIана Шена бен ца хаьа иза, ткъа Цо кхоьллинчу халкъана иза хаа цхьа а некъ бац. 2\n5 – Оцу сифатех схьадовлуш долчу хьукманех а, тIаьхьенах а тешар, хIунда аьлча хIора сифато гойтуш йолу дела, цхьацца тайпанара Iибадаташ дан дезаран агIонаш.\nИ пхи хIума гIоли довзийта масала далор ду вай «АллахI Шен Iаршана тIехулахь хиларан» сифатца. ХIокху сифатехь лар дан деза хIара пхи маьIна:\n- Къуръан чохь а, Суннатехь а и сифат деана долу дела иза тIечIагIдан дезаш ду, и сифат хиларх теша везаш а ву. Лекха хин волчу Дала аьлла:\n﴾Къинхетаме верг ву Иза, Iарш тIехула лакхаваьлла Иза) [Сурат «ТIахIа» 5 аят].\n- И сифат тIечIагIдан дезаш ду АллахIан хила хьакъ долчу кепара, Цуьнан Сийлахьаллийца йогIуш йолчу агIор. Ткъа оцу сифатан маьIна иштта ду: Шен Сийлахьаллийца догIуш ма-дарра АллахI Шен Iарша тIехулахь лекха ваьлла ву, Иза массо хIумнал Лекха ву, дерриге Iаламна тIехулахь а ву. Вуьшта аьлча, АллахIан лекхалла гойтуш ду и сифат.\n- Кхоллархо волу АллахI Шен Iарш тIехь лекха валар тера дац Цо кхоьллина долчу Цуьнан халкъах цхьа адам Iарш тIехь нисдаларх а, йа иза Iарш тIе охьахаарх а. АллахI Iарш оьшуш вац, и Iарш ца хилча а волуш а ву, хир волуш а ву. Ткъа адамаш Iарш тIе ховшуш хилар церан эшамалла гойтуш ду, церан кхачамбацар гойтуш а ду. Оцу кепара, АллахI Iарш тIехь хилар тера дац адам Iарш тIехь хиларх, хIунда аьлча Лекха хин волчу АллахIа Ша аьлла дела:\n- АллахI Iарш тIехь муха ву хаа гIертар мегаш дац, йа иштта хаттар шен дагчу даийта мегаш а дац, хIунда аьлча иза АллахIан къайле йолу дела, цхьана АллахIана бен хууш йоцу.\n- Оцу сифатах схьадовлуш долчу хьукманех а, тIаьхьенах а теша деза вай, АллахI Веза хилар санна долу, Цуьнан Сийлахьалла а, Возалла а санна долу.\nХIокху маьIнаша вайна хоуьйту, Дела дерриг халкъана тIехулахь, лекхахь хилар. Иза кхин а вайна хаало вай дегнаш Иза волчахьа хьаладерзарца, вай Цуьнга кхойкхучу хенахь, Цуьнгара вай доьхучу хенахь, вай Цуьнга доIа дечу хенахь. И маьIна долуш ду вай сужуде дахча олуш долу зикр: «Субхьана роббийал АIла» - «ЦIена ву сан Лекха Дела».\n3 – Делах тешар шайца кхочуш хуьлуш долчу хIуманех кхоал- гIаниг ду вай тешар, дерриг Iибадат – гуш дерг а, къайлах дерг а – Шена дан хьакъ долуш верг Цхьаъ волу, Бакъ волу цхьа АллахI бен вац аьлла, Шеца цхьа а накъост а воцуш. Лекха хин волчу Дала аьлла Шен Сийлахьчу Къуръан чохь:\n﴾Бакъдолуш, Оха хIора умматана Элча вахийтина, АллахIана Iибадат а де, тIагIутах лар а ло аьлла (оцу нахе)) [Сурат «Ан-нахьл» 36 аят].\nИштта массо элчанаша аьлла ду шайн умматашка:\n﴾Iибадат де АллахIана, кхин Дела вац шуна Иза воцург) [Сурат «Ал-аIроф» 59 аят].\n﴾Царна омру дина дац АллахIана Iибадат де аьлла бен, динлелор цIенчу даггара Цуьнан доьхьа долуш, хьанифаша (динлелор) санна) [Сурат «Ал-баййинат» 5 аят].\nШина Шейха – Бухарис а, Муслима а – шаьшшинан «Сахьихь» цIе йолчу шина жайни чохь дийцина ду хьадис, Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – МуIаз цIе йолчу шен асхьабе элира аьлла:\n«Лайшна тIехь долу Делан хьакъ а, Далла тIехь долу лайн хьакъ а хIу ду хаьий хьуна хIай МуIаз? Ас (МуIаза) элира: “Дела а, Цуьнан Элча а ву дика хууш верг”. Цо (Элчано) элира: “Лайшна тIехь долу Делан хьакъ цара Цунна Iибадат дар ду хьуна, Цуьнца цхьа а накъост ца вар а ду хьуна. Ткъа Далла тIехь долу церан хьакъ, Iибадат дарехь Шеца цхьа а накъост ца винчунна Iазап цадар ду хьуна».\nБакъ волу Дела Иза Шега дегнаш доьрзуш волу Дела ву, Иза дукха везарна дегнаш дузуш, кхечуьнга цхьа а безам ца буьсуш волу Дела ву, Шега дог дахаро кхечуьнга дог дахарх тоъам хуьлуьйтуш верг ву, Цуьнгара гIо лехча кхечуьнгара гIо леха ца оьшуш волу Дела ву, Цунах кхийрича кхечуьнах кхерам даг чу цабогIуш волу Дела ву. Лекха хин волчу вайн Дала АллахIа аьлла:\n﴾Иза (толам) цундела бу – АллахI волу дела Бакъ верг, АллахIе а ца кхойкхуш уьш кхойкхуш болу кхин берш харц болу дела, АллахI Лекха а, Воккха а волу дела) [Сурат «Ал-хьадж» 62 аят].\nОцу аято вайна гойтуш долу маьIна ду, лайша шайн Iамалца Дела цхьаъ вар бохург.\nТкъа Дела цхьаъ вар – тавхьид – боккха ларам болуш ду. Иза лараме хилар вайна гойтуш долчу хIуманех цхьадерш дуьйцур ду вай:\n1 - Дела цхьаъ вар Бусалба динан юьхь ю. Дела цхьаъ вар Исламан Iалашо ю, цуьнан чаккхе а ю, цуьнан гуче а ю, цуьнан къайле а ю. Дела цхьаъ вар массо элчанийн кхайкхам а бу – Делера салам хуьлда царна.\n2 - Дела цхьаъ варан доьхьа кхоьллина ду хIара дерриг Iалам – стигланаш а, латтанаш а, царна чохь дерг а, малийкаш а, адамаш а, жинаш а. И дерриге халкъ-Iалам кхолларан бахьана ду Дела цхьаъ вайтар. Цуьнан доьхьа бахкийтина Дала массо элчанаш. И кхочуш дархьама диссийна жайнаш. И бахьана долуш декъа делла а ду халкъаш бусалбанаш а, керстанаш а хилла, ирс долуш берш а, ирс доцуш берш а хилла.\n3 – Дела цхьаъ вар адамашна тIехь долу доьххьара парз (важиб) ду. Стаг доьххьара бусалба хилар Дела цхьаъ варца хуьлуш ду. Дуьненчура иза ара волуш тIаьххьара оцу тIехь иза ара вала везаш дерг а ду.\n2 – Дела цхьаъ вар кхочуш дар.\nДела цхьаъ вар кхочуш дар бохург – иза Делаца накъост варх а, Пайхамара а – Делера салават а, салам а хуьлда цунна –, цуьнан асхьабаша а лелийна доцучу, бусалба динан баххашна тIедоьгIна доцучу юкъадаьхначу хIумнех а, Iесаллех а, шен Iибадат цIандар ду, оцу хIумнех цунах эделларг дIадаккхар а ду.\nДела цхьаъ вар шина декъе декъалуш ду: важиб дерг а, мандуб (суннат) дерг а. Ткъа важиб дерг кхаа хIуманца кхочуш хуьлу:\n1 – Дела цхьаъ варна нисса доьхьал долчу Делаца накъост варха шен Iибадат дIацIандар.\n2 – Дела цхьаъ варан баххашца а, иза кхочуш хиларца а цхьаьна догIуш доцучу, стаг керста веш долчу, Бусалба динна юкъадаьхначу хIумнех шен Iибадат а, шен Дела цхьаъ вар а дIацIандар.\n3 – Дела цхьаъ варан мел кIеззиг беш йолчу, цунна тIехь чIогIа Iаткъам беш йолчу Iесаллех ларвалар.\nТкъа мандуб долу Дела цхьаъ вар кхочуш дар иза - дича дика ду аьлла омру динарг дар ду. Цуьнан масалш ду:\n1 – Ихьсанан лаккхара дарж кхочуш дар.\n2 – КIорггера Делах тешаран лаккхара дарж кхочуш дар.\n3 – Хазчу собаран лаккхара дарж кхочуш дар, АллахI воцучуьнга латкъам ца бар.\n4 – АллахIе дехарца тоъам хуьлуш долу дарже кхача хьажар, Иза воцучуьнгара, Цуьнан халкъе дехарш ца дан хьажар.\n5 – Цхьадолу магийна долу цамгарийн дарбанаш Iад дитарца, массо агIор АллахIана тIе таваккул дар, дегайовхо Цуьнца хилар, болх Цуьнан кера дIабалар, болх Цунна цхьанна тIебиллар кхочуш дар.3\n6 – Суннат долчу Iибадаташца – къаьсттина ламазаш дарца – АллахI везаран а, Цунна ша везийтаран а дарже кхачар кхочуш дар.\nВай лекхахь ма дийццара, Дела цхьаъ вар кхочуш а дина, Делаца накъост варха цIена хилларг паргIат ву даиманна жоьжахати чувахарха. Жима а, доккха а долчу Делаца накъост варх цIена волчунна а, даккхийчу къинойх а, Iесаллех а ларвеллачунна а маршо ю дуьненахь а, эхартахь а. Лекха хин волчу Дала аьлла:\n﴾Баккъалла а, АллахIа геч ца до Шеца накъост варна, (амма) Цо геч до иза доцург Шена луучунна) [Сурат «Ан-нисаъ» 48 аят].\nКхин а аьлла Лекхачу Дала:\n﴾Ийман а диллина (Делах теша а тешна), шайн Ийман зуламца э ца динарш – царна ю маршо, уьш нисбелларш а бу) [Сурат «Ал-анIам» 82 аят].\nДела цхьаъ варна нисса бIостанехьа доьхьал ду Делаца накъост вар.\nДелаца накъост вар кхаа тайпана ду:\n1 – Доккха Делаца накъост вар. Доккха Делаца накъост вар Дела цхьаъ варан бухана доьхьал ду. Иза чIогIа доккха къа ду, Дала гечдеш къа а дац иза, тоба дича бен.ХIокхунна тIехь велларг даиманна жоьжахати чувоьдуш ву. Доккха Делаца накъост вар иза Iибадат дарехь Делаца накъост вар ду, Деле санна цуьнга деха а доьхуш, Дела везар санна иза веза а везаш, цунна тIе болх а буьллуш, цуьнга дог а дохуш, Делах кхераре терра цунах кхера а кхоьруш. Лекха хин волчу Сийлахь ЦIенчу Дала аьлла:\n﴾Баккъалла а, АллахIаца накъост винарг – АллахIа хьарам йина цунна ялсамане, иза воьрзур волу меттиг (жоьжахатин) цIе ю, зулам-нахана цхьа а гIоьнчаш а (хир) бац) [Сурат «Ал-маидат» 72 аят].\n2 – Жима долу накъост вар. Иза Дела цхьаъ варан кхачамаллийна дуьхьал дерг ду. Жима Делаца накъост вар – иза доккхачу Делаца накъост варна тIевуьгуш мел болу некъ а бу, бахьана а ду. Цуьнан масала ду кIеззиг долу рияъ (шен цIе яккхийта гIерташ, нахана ша гайта гIерташ Iамала яр) а, Дела воцучуьнца дуй баар а.\n3 – Къайлах долу, гуш доцу Делаца накъост вар. ХIара дакъа лаамашца а, ниййаташца а доьзна ду. Амма хIокху тайпанара долу Делаца накъост вар цкъацкъа йа доккханиг, йа жиманиг санна а хуьлу, лекхахь вай ма дийццара. Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – асхьаба Лубайда кIанта Махьмуда – Дела реза хуьлда цунна – дийцина:\n«Пайхамара – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – элира: “Уггар чIогIа со шуна кхоьруш верг жима Делаца накъост вар ду”. Асхьабаша элира: “ХIун ду и жима Делаца накъост вар хIай Делан Элча? ” Цо элира: “Рияъ ду”». [Ахьмад].\n3 – Iибадатан маьIна.\nIибадат – иза АллахIана дезаш а долу, Иза реза а волу массо хIума вовшах тухуш йолу цIе ю. Цунна юкъа богIу кхетамаш а, деган Iамалш а, дегIан меженийн Iамалш а, массо АллахIана герга мел вуьгуш йолу Iамалш а, вон хIума Iад дитар а.\nИштта цунна юкъа догIу Дала Шен Къуръан чохь а, йа Шен Элчанан Мухьаммадан – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Суннатехь а дийцина массо хIума. Цундела Iибадаташ тайп-тайпана ду. Iибадатах ду – дагца деш долу Iибадат: Иманан ялх арканаш а, кхерар а, догдахар а, таваккул а, безам а, цабезам а, иштта кхиндерш а. Иштта Iибадатех ду – гучахь деш долу Iибадаташ: ламаз а, закат а, марха кхабар а, хьадж дар а санна долу.\nIибадат нийса хиларан ши бехкам бу:\n1 – Иза цIенчу даггара Делан доьхьа дар, Цуьнца накъост а ца веш. «ЛаилахIа иллаллахI – Кхин Дела вац АллахI воцург» аьлла тешалла даран маьIна ду хIокху бехкамца долу маьIна. Лекхачу АллахIа аьлла:\n﴾ХIаъ! АллахIан ду цIена дин, ткъа АллахI а воцуш кхинберш шайна накъостий лийцинарш – (цара олу) оха царна Iибадат ца до цаьрга тхо АллахIана герга дигийта бен. Баккъалла а, АллахIа хьукма дийр ду царна юккъахь уьш дIасакъаьстинчу хIуманна тIехь. Баккъалла а, АллахIа ца нисво харц луьш верг, керста верг) [Сурат «Аз-зумар» 3 аят].\n2 – Пайхамаран – Делера салават а, салам а хуьлда цунна – Суннат тIехь вазар, Iибадат цо ма-дарра дар, хIумма а тIе а ца тухуш, йа эша а ца деш. «Мухьаммад Делан элча ву» аьлла тешалла даран маьIна ду хIокху бехкамца дерг.\nЛекха хин волчу Дала аьлла:\n﴾Ахь ала: нагахь санна шу Дела везаш делахь суна тIаьхьа хIитта, Далла дезар а ду шу (тIаккха), къиношна геч а дийр ду Цо шун) [Сурат «Áл-Iимран» 31 аят].\nКхин а аьлла Сийлахь волчу АллахIа:\n﴾Шайна Пайхамара деанарг – схьаэца иза, цо шайна ца магийнарг – Iадда дита иза) [Сурат «Ал-хьашр» 7 аят].\nКхин а аьлла Лекхачу Дала Къуръан чохь:\n﴾ХIан-хIа! Хьан Делор, уьш Делах тешаш хир ма бац цара хьоьга хьукма дайтталц, шайна юккъахь хиллачу къовсамна, тIаккха ахь динчу хьукманна шайн (дегнаш чохь) гатто а ца кара йойтуш, (хьан хьукманна) уьш муьтIахь а хиллалц) [Сурат «Ан-нисаъ» 65 аят].\nВай Делан лайш хилар шина бехкамца бен кхочуш ца хуьлу:\n1 – Дела везар кхочушдар. Дела везар кхочуш хуьлу нагахь санна вай Дела везар а, Цунна дезаш долу хIума дезар а дерриг кхиндолчу хIумнал хьалхадаккхьахь.\n2 – Далла муьтIахь хилар кхочуш дар, Цо де аьлларг дан а деш, ма де аьлларг Iадда а дуьтуш.\nТкъа Делан лайш хилар бохург ду: Дела кхоччуш везар а, Цунна кхачам боллуш муьтIахь хилар а, Цунах кхерар а, Цуьнга догдохуш хилар а. Иштта кхочуш хуьлу вай Делан лайш хилар. И кхочуш дарца Дела реза варе а, Цуьнан безаме а кхочу стаг, хIунда аьлча Далла Шен лай Ша тIедехкина долчу парзашца шена герга вар деза дела. Ткъа стага суннат долу Iибадаташ дукха мел до, Сийлахь-Лекхачу Далла герга хиларехь сов волу иза, Далла гергахь даржехь лекха волу иза, иштта цо и Iибадаташ дар бахьана хуьлу цунна Делан къинхетамца а, комаьршаллийца а ялсамане ваха. Лекха хин волчу Дала аьлла:\n﴾Деха шайн Деле, (шаьш) эсала а, муьтIахь а долуш, къайлах а (деха Цуьнга). Баккъалла а, Цунна ца беза тIехбовлуш берш (доIа деш аьзнаш ийдеш)) [Сурат «Ал-аIроф» 55 аят].\n4 – Дела цхьаъ хиларан а, Иза цхьаъ ван везаран а баххаш а, тешаллаш а.\nБаккъалла а чIогIа дукха ду Дела цхьаъ хиларан тешаллаш а, баххаш а. Царна тIехь ойла йинчуьнан Дела цхьаъ хиларан хаам а сов бер бу, кхетам а чIагI лур бу. Царна тIехь ойла йинчунна гIоли хуур ду Дела Шен гIуллакхашкахь а, цIерашкахь а, сифаташкахь а цхьаъ хилар, Шех тера кхин цхьа а хIума доцуш.\nОцу тешаллех цхьадерш дуьйцур ду вай, ткъа дерриг дийцина вер а вац.\n1 – ХIара Iалам кхолларан доккхалла а, цуьнан нийсалла а, цунна чохь долу халкъ тайп-тайпана хилар а, хIара Iалам лелош долу нийсса низам а. ХIокху хIуманна тIехь ойла йинарг, шен хьекъале оцу тIехь ойла яйтинарг билггал тешар ву Дела цхьаъ хиларх. Стигланаш а, латтанаш а кхолларан ойла йича, малх а, бутт а, адам а, дийнат а кхолларан ойла йича, ораматаш а, чохь са доцу хIумнаш а кхолларна тIехь а ойла йича стагана хаьа оцу массо хIуманан Кхоллархо хилар, Шен цIерашкахь а, сифаташкахь а, Ша Дела хиларехь а Шеца кхачамалла йолуш волу. ТIаккха стагана хаьа, цхьаъ волу и Кхоллархо бен Iибадат дан хьакъ долуш кхин цхьа а ца хилар. Лекха хин волчу Дала аьлла:\n﴾Оха чIогIа лаьтташ долу лаьмнаш дира лаьтта тIехь, иза меттах ца дилийта цаьрца, оцу лаьмнашкахь чIожнаш а, некъаш а дира Оха, уьш нийсачу некъа тIе нисбалийта. Стигал а йира Оха тхов санна, (ша) ларъеш йолу (охьайожарха); ткъа уьш (Делах ца тешаш берш) юха буьйлуш бу Тхан аятех (царна тIехь ойла ца еш)﴿ [Сурат «Ал-анбияъ» 31-33 аяташ].\nКхин а аьлла Сийлахьчу АллахIа:\n﴾Цуьнан (АллахIан) аятех (билгалонех) ду стигланаш а, латта а кхоллар а, шун меттанаш а, бесаш а тайп-тайпана хилар а. Баккъалла а оцу хIуманашкахь аяташ (билгалонаш) ма ю хууш болчарна﴿ [Сурат «Ар-рум» 22 аят].\n2 – Дала Шен элчанашка делла долу шарIаш а, Цо царна делла долу тешаллаш а, муIжизаташ а Дела цхьаъ хилар гойтуш ду, Iибадат дан хьакъ долуш Иза цхьаъ бен ца хилар гойтуш а ду. Дала Ша кхоьллинчу Шен халкъана делла долчу шариIатехь сирла тешалла ду, Хьекъале волчу, Ша кхоьллинарг доьвзаш волчу, оцу халкъана пайде дерг доьвзаш волчу Делера бен и ШариIат хилалург ца хиларна. Сийлахьчу Дала аьлла:\n﴾Оха бахийтира Тхайн геланчаш кхетаме сирлачу тешаллашца, цаьрца доссийра Оха жайна а, терза (нийсо) а, адамаш нийсонна тIехь латтийта﴿ [Сурат «Ал-хьадид» 25 аят].\n﴾Ахь ала: адамаш а, жинаш а вовшахкхетча, хIара Къуръан санна жайна дархьама – цаьрга далур дац и саннарг, уьш вовшийн гIоьнчий хилчи а﴿ [Сурат «Ал-исраъ» 88 аят].\n3 – Вай дуьненчу довлучу хенахь дуьйна схьа Дала вайн дегнаш чу биллина болчу дегахаамо а, синхаамо а, тIечIагIдо Дела цхьаъ хилар. Ткъа и синхаам вай дегнашкахь чIагIбелла бу, цундела адамана зен хилар гуча доллушшехь оцу синхаамо вай Деле дерза до. Ткъа адаман хьекъал шеконех а, харц лаамех а цIена хилахь, цуьнан кхин дан хIума хир дац Дела цхьаъ хиларна мукIарло дар бен, шен даг чохь цунна карор дац Дела Шен цIерашца а, сифаташца а цхьаъ хилар бен, Цунах тера кхин цхьа а хIума дац аьлла болчу кхетамна тIетар бен, Цо Шен элчанашка – Делера салават а, салам а хуьлда царна – даийтина долчу шарIана муьтIахь хилар а бен. Лекха хин волчу Дала аьлла:\n﴾Ткъа ахь латта йе хьайн юхь дин тIехь (хьайн дин Дела дуьхьа хилийта), цунна тIетовш, (хьо латта) Дала адамашкахь кхоьллина болчу синхаамна тIехь (Бусалба дин тIехь); бац цхьа а хийцам Делан кхоллараллийна (Цуьнан дин кхечу динца хийцар мегар дац); иза (Дела цхьаъ вар) ду нийса дин, амма дукхах болчу нахана хаам ца хаьа. (Шу хила) Цуьнга доьрзуш, Цунах кхера а кхера, ламаз а де, Делаца накъост веш болчерах а ма хила﴿ [Сурат «Аррум» 30-31 аяташ].\n«Дерриг деш долу бер (доьххьара дуьненчу долучу хенахь) “фитIрат” долуш дуьненчу долуш ду, амма цуьнан дас-нанас до и бер йа жуьгтийн динехь, йа керста динехь, йа цIарна Iибадат деш болчеран динехь. (Цуьнан масала ду) дийнато деш долу дийнат, шеца цхьа а эшам боцуш хуьлу иза. Шуна гой и (хIинца дуьненчу даьлла долу дийнат) лерг хадийна долуш? (цуьнца цхьане кепара эшам гой шуна? – аьлла хаьттина цо шен асхьабашка). ТIаккха цо дийшира Къуръан чура аят: ﴾Дала адамашкахь кхоьллина долу фитIрат (синхаам)﴿» 4 [Бухари].\n1 АллахIан ницкъ кхочур боцуш хIумма а дац бохург ду оцу аятан маьIна.\n2 АллахIан хьокъехь долчу маьIнашкахь «Муха?» боху хаттар даийта мегар дац шен коьрта чу, хIунда аьлча адамийн хьекъал барам болуш ду, массо хIуманна тIаьхьа кхиалуш а дац. Ткъа нагахь санна иштта хаттар шена дагадагIахь «АIузу биллахIи мина-шшайтIониррожийм» аьлла Деле шайтIанах лар вар деха деза.\n3 АллахI воцчунна тIе болх биллар, Цуьнца кхечуьна кера болх балар а мегаш дац, иза даккхийчу къинойх лоруш ду Бусалба динехь. Массо хIуманна тIехь ницкъ кхочуш волчу, дерриг Iалам цхьана хенахь гуш а, хезаш а волчу, Шена луург Шена луъучу хенахь хилийта йиш йолуш волчу АллахIан кера дIабала беза болх, таваккул Цунна тIе дан а деза. Вай иза муха дийр дац, Шена тIе болх биллинчунна Ша тоьаш ву шуна бохуш, Дала Ша вайга бохуш хилча.\n4 Дела цхьаъ варна тIехь хуьлу ша долу бераш доьххьара дуьненчу довлучу хенахь бохург ду хьадисан маьIна.


Кхета-м кхета, дуьххьара хила ца лаьа\nНохчийчура коьрта маьждиг, Соьлж-ГIала, Сти2013\nБусалба динца ца догIу цхьадолу нохчийн гIиллакх-Iедалш. Цу бахьанехь там ца хилла болу нохчий, дино бохург хьалхадаккха лууш бу, вайн Iедалш хуьйцуш.\nБусулбанан дин леладан ма дезза леладеш дукха бусалбанаш бо маситта културера схьабевлла. Амма цкъа наггахь Бусалбанан динца ца догIу Iедалш дIатаса ца лаьа цхьаболчарна. И Iедалш дукха хьолехь цхьана тобанан нийсо еш хуьлу, вокху тобанан харцо еш хуьлу.\nВайн бала кхочуш берш вайн нохчи бо. Динца дуьстича, Зудрашна харцо ю вайн Iедалш. Майра велла йисна нана маре ца яхийта бераш. Ишттачарех цхьаъ дуьйцуш хIара къамел до Абдалла Асета.\nАсет: "Со университетехь доьшуш ю. ЦIера а Юропера а нохчашца юкъаметтигаш лела ю ас. Интернет чухула бевзина нохчаша цхьаьцца хIума дуьйцуш тамашнна хетар суна. Цхьаъ иштта дара « ницкъах жима йоллуш ядийна маре а йигна цхьаъ ю. тIаьхьа майра велча, маре яха лууш ю амма бов болла кIенташа ца яхийта тIе эхь догIур до бохуш» - сан нана хира яц хьо маркегIахь - цхьамма олу. Дуккху халха майра велла кхин ю.\nИ йоьхуш цхьа стаг веача бов бевлла кIенташа – хьо маре гIахь тхуна тIе эхь догIу- аьлла цуьнга. Цара соьга хетта цигахь дуй иштта, къайлах мах бича мегаш дуй бусалбанан динехь. Вайн Iадатехь иза эхь тIедалош хIума ду, аьлла суна а я ас хаьттича сан нанна хезна дац. Тамашена хета суна зудчуьнгар и бакъо дIаяккхар. тIаьхьа бисна нехан Iадаташ хетало уьш."\nБуслба дин хьоьхуш нахана КъорIан Iамош йолу Надьяс цу хьокъехь динан кхел юьйцуш хIара къамел до.\nНадья: "Зудчуьнан маре яха бакъо Дала елла майра велла йисча я йитича а. Бераш даккхий хуьлий цара иза эхь даий, наха тIе девр даий бохуш сеца ера, ШарIехь магош дац. Дала и бакъо елар терра цунна атто бан беза. Майра велла я зуда елла да-нана дисча, берашна тIе ду царна маре нисдан.\nЭлчанан а, Асхьабийн а заманахь, зуда, гIазотехь майра велла йисча, маситтазза маре йоьдуш хилла, цхьана марехь мел дина бераш тIевогIучо кхобуш хилла. Зуда маре дезаш ю бохуш сийсаза еш ца хилла. Бов девлла берашна тIехь декъар ду де а ненан бакъонаш талха ца яра. Нанна маре яха лаахь, цуьнан иза атта дара, дена а зуда яла ер. Дала и иштта аьлла ду, хIумма а эхь я хьарам долу хIума дац. И хIуманаш хийцадала дезаш ду."\nЦхьа айп доцуш цхьа а култура яц. хIара киртиг дино магош, Iадатехь ца магош ю. хIинца хIун дан деза бакъа бусулба дин тIе эцна болу нохчаша. Вайн дино боххург дан дезахь, ткъа муха ла деза, къаьсттина божабераша шайн нанна йолчохь нуц хилар? Я, Надьяс ма аьллар, шоза а кхуза яхча, невцаршца эхь-бехк лоцуш, гергалонаш лелон деза?\nКхета-м кхета, даго тIе ца дуьту


Бесплатно Асхаб вахарагов хавашка mp3.\nАсхаб вахарагов хавашка Mp3. Бесплатно Асхаб Вахарагов ма елха хьоменаг New mp3. Бесплатно Аюб Вахарагов Аида New mp3. Асхаб Вахарагов и Амалия. Слушайте и скачивайте музыку на Асхаб вахарагов хава хавашка.\nЧеченская песня Асхаб Вахарагов Хьавашка New Чеченская песня Асхаб Вахарагов Кийра бат1ош New Асхаб Вахарагов - Диана New [M95]. Асхаб Вахарагов - Мадина New [M95].\nАсхаб Вахарагов - Мадина New [M95]. Почта для жалоб и предложении: Асхаб Вахарагов - Дуьхьарлера безам New [M95]. Асхаб Вахарагов - Джамиля New [M95].\nНовая Чеченская Хава Хавашкаа New 2016\nSee Saw Mono Remastered Mp3. Асхаб Вахарагов - Хава New Асхаб Вахарагов - Тешаме йо1 хьо ца хилла. Асхаб Вахарагов - Х1удуте хьа даго лоьхуриг Асхаб Вахарагов - Марьям\nАсхаб Вахарагов - Вайшин хилла мерза безам New [M95]. Аюб Вахарагов - Хьава New [M95]. Асхаб Вахарагов и Дукхваха Очиев попурри New Новая Чеченская Хава Хавашкаа New\nАсхаб Вахарагов - Иман New [M95]. Асхаб Вахарагов - Безаман 1еха бела уьш New [M95]. Асхаб Вахарагов - Алахьа са езар соьга New [M95]. Аюб Вахарагов Новая песня. Песня Бейблэйд Birds Mp3.\nНикандр к записи Асхаб вахарагов хава хавашка


Мудрые наставления наших предков [Архив] - Форумы galgai.com\nФорумы galgai.com > Общество и культура > Культура > Ингушский язык > Мудрые наставления наших предков\nПросмотр полной версии : Мудрые наставления наших предков\nЙОIО ДЕННА ЖОП\n- Хьайна хой, хьаалал фуд из, дуне кхоллалехьа кхелла а долаш, дуне дехачул т1ехьаг1а мара д1адарг а доацаш дар?\n- Сога хаьттача, из да, - аьннад йо1о, - эхь-эздели хоза г1улакхи.\nСалам! Я с МИРОМ!....покачто.......\nСкажите, как по-ингушски :\nпокачто тебе не мешает отдохнуть!\nПарпат? Тебя же свои соплеменники за червонец укокошили... ха-ха-ха\nГрабовой наверное потрудился, что бы труп тут на форуме ожил... ненадолго... ха-ха-ха\nАдминистратор, будь добр, заходи на форум почаще и занимайся чисткой\nНадо же, труп не успел зайти, а уже пытается угрожать...\nДи хехкка наькъаг1а водаш хиннав говрабаьри. Гаьннара ейнай цунна духьала йоаг1а бер кара а долаш цхьа кхалсаг. Цунна а ванав гаьннара хьат1авоаг1а из баьре. Сихха наькъах д1аюстар яьнна, баь т1а из бер 1о а дила, юха а наькъ йисте а яьнна, оаг1ора йийрза, д1аэттий из. Деррига зувш хиннав говрабаьри. Хехкка хьат1аотташехьа дин т1ара а весса, бера д1ат1авахав из. Хьалъэйдаь хьежав из цунга. Хоза к1аьнк хиннав. Из 1о а вила, хьаяьккха ший ворх1аза ювла тепча к1аьнка юхе 1ойиллай цо. Ловца а баьккха, шийца эздел лаьцача кхалсага баркал а аьнна, ваьнна д1авахав.\nШий доттаг1ех кхийттача, из деррига д1адийцад баьречо. Цу кхалсага хоза эздел хилар бахьан долаш еннаяр ше из тепча а аьннад. Цхьан къонахчо хаьттад:\n- Из йи1иг яларе, фу дергдар 1а?\n- Хьай, сай даьсара, кхо ца беш, кхий чура хьаара а баьккха, етт-м лургбар, - жоп деннад вокхо, - сел эхь-эздел долаш из кхалсаг хилар бахьан долаш цун сий а деш.\n- Зирак, наха юкъе дукха сий долаш а дош отташ а вац со. Алал-хьей, фу де деза аз, мехко са сий дергдолаш?\n- Ц1аг1а а хьай юрта а сий долаш вий хьо? – хаьттад зирака.\n- 1а яха кхы дукха сий а дац са цар. Иштта, цхьа моллаг1а волча сагага санна мара сога кхы хьахьажац, - аьннад къонахчо.\n- Воле, - аьннад зирака, - хьай ц1аг1еи юртеи сий хьалдаккха, т1аккха со волча юхавоаг1аргва хьо.\n- 1а яхар дир аз, юрта а дезала юкъе а сай сий хьалдаьккхар аз. Бакъда, х1анз мехко а ду са сий. Мишта хиннад из?\n- Иштта хила а доаг1а, - аьннад зирако, - мехка ший сий хазийтар духьа къонахчо хьалхаг1а ший ц1аг1еи ший юртеи сий хьалдаккха деза.\nkak mne hochetsia viuchit vainahski iaziki....\nИз "Зирак"-яьхар малув? Ц1и хеза саг ва из?)\nКХЫ ХАЛАГА ФУД\n- Къонах, укх дешах хьона фу хет? - аьннад цунга.


Шуьйра тIеман Iамораш долийна Оьрсийчоьно\nСтигалкъекъа-бутт 26, 2015\nШуьйра тIеман Iамораш дуьйладелла Оьрсийчохь. Царна юкъахь дакъалоцуш ду 250 кема а, беркема а, 700 гергга тIеман техника а. Оьрсийчоьнан тIеман министралло бинчу хаамца, деа денна леринчу цу тIеман Iаморашкахь дакъалоцуш ву 12 эзар эскархо.\nОьрсийчоьнан тIеман куьйгалхоша шаьш зуьш ду боху шайн эскарш тIаманна кийча хилар. Маневрийн планаца а догIуш, тIеман кеманаша хила мегаш волчу мостагIчунна тохарш дийр ду ракеташца Коми республикехь йолчу «Пембой» олучу полигонехь.\nПолитикан эксперташна хетарехь, Оьрсийчоьно дIахьош долу тIеман Iамораш политикан Iалашо йолуш ду.\nКоронавирус кхеттачу нахах 15 стаг халачу хьолехь ву ГIалгIайчохь\nГIалгIайчуьрчу дарбан х1усамашка бехкинчу коронавирусо лецначу бахархойх 15 стаг реанимацехь, вон хьолехь ву, хаам бо цигарчу уьнна дуьхьалоечу оперативан штабо.\nДархойх цхьаъ шегга садаIалуш вац, хIуо латтош йолу аппарат х1оттийна цунна.\n"169 стаг ву дарбан хIусамашкахь, царех 69-ннан тесто бакъдина уьш ун кхетта хилар, 15 ву халачу хьолехь, реанимацехь", - яздо РИА Новости агенталло.\nТовбеца-бутт 01, 2020\nПутин "цкъа а хийцалуш воцу президент" хила веза, боху Кадыровс\nОьрсийчоьнан "цкъа а хийцалуш воцу президент" хила веза Путин Владимир, аьлла Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен гонан кхеташонехь. "Мила хир ву иза хийца? Вац дуьненан тIегIане кхаьчна и санна волу политик", - боху Кадыровс социалан машанашкахула яьржинчу кхеташонерчу видео чохь.\nЦунна гарехь, Путин куьйгаллехь волчу заманахь лаккхара ирхенаш яьхна Нохчийчоьно. "Низамца чIагIъеллачу пачхьалкхехь, Оьрсийчоьнан Федерацехь, деха вай", - аьлла Кадыровс, махкахой Конституцин хийцамаш тIечIагIбечу харжамийн бараме а кхойкхуш.\nКхаьжнаш тасар доьрзу Товбецан-беттан 1-чу дийнахь, амма Нохчийчохь дукхахболу харжамхой - 75% сов - чекхбевлла оцу барамах. Ткъа ерриг а Оьрсийчохь шинарийн дийнахь бацара кхаьжнаш тесна 45% нах бен.\nХьалхо хиллачу харжамашкахь Нохчийчуьрчу бахархойх, даима а санна, 90% сов хуьлура барамах чекхбевлларш. Ткъа дукха хьолехь хуьлуш бац махкахь дIахьочу харжамашна тIехьожуш тоъал тергамчаш, цундела оппозици кIезиг теша жамIех.\n2018-чу шарахь, президентан харжамаш хилале а дIахьедира Кадыровс, Путин "даиманна вита веза пачхьалкхан куьйгаллехь", аьлла.\nКонституцин тIетохаршна юкъахь кхоже дуьллуш ду Путинан президенталла "юхадолор"– хийцамаш тIеэцначул тIаьхьа кхин а шина харжамашка ваха бакъо хир ю цуьнан, Iойла хир ду президентан даржехь 2036-гIа шо тIекхаччалц (оцу хенахь Путинан хир ду 84 шо).\n"Даиманна президент" олу кеп яц Оьрсийчоьнан Конституцехь, дIахьедина Путинан пресс-векала Песков Дмитрийс шинарийн дийнахь.\nБелла дIабовллалц президенташлахь Iан магош нисделла шайн авторитаран пачхьалкхашкахь, масала, Броз Тито Иосипна а (Югослави), Ниязов Сапармуратана а (Туркменистан). Къилбаседа Корейн лидер Ким Ир Сенна а кхайкхийра велча "даиманна президент " – хIинца цигахь и дарж данне а дац харжаме доккхуш.\nМангал-бутт 30, 2020\nБерлинехь Хангошвили верца доьзна лаьцна шолгIа стаг ФСБ-ра волчух тера ду\nБерлинехь нохчо Хангошвили Зеламха верца доьзна дIахьочу талламехь вуьйцу Оьрсийчуьра шолгIа вахархо ФСБ-ца (Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисца) зIенехь хила тарло. Цо динчу дарешна тIе а тевжаш, талламчийн аьтто баьлла ФСБ-ца юкъарло долу кхин а массех стаг вовза. Царах лаххара а кхоъ ву дозанал арахьа нах байъарца доьзна шеконехь. Оцу хьокъехь ша бина таллам бовзийтина Британерчу Bellingcat тобано а, Германерчу Der Spiegel журнало а, Оьрсийчуьрчу The Insider портало а.\nСтохка, Марсхьокху-беттан 15-чу дийнахь вийра Хангошвили. Зулам динчу сахьтехь лецира герз диттина хила тарлуш волу стаг. Цуьнан цIе къайленехь латтайо Германерчу талламчаша. Ткъа журналисташа дийцарехь, иза ву Красиков Вадим. Болчу хаамашца, ФСБ-хь болх бина а, нах бойъуш лелла а ву иза. Немцойн прокуратуро зулам дарна ша бехк тIехьош билгалдаьккхина и стаг Хангошвили вен Оьрсийчоьнан Iедало араваьккхина хилар.\n"Кремлан а, ФСБ-н а пурбанца вийнарг"\nКху деношкахь къаьстина Хангошвили верца доьзна толлучу гIуллакхехь кхин а цхьа стаг шеконе эцнийла – Д. Роман. Bellingcat-о бахарехь, иза Давыдов Роман ву. Журналисташ тешна бу иза кхоллина йолу, йоцу цIе хиларх. 2019-чу шеран Товбецан беттахь делла цунна арахьара паспорт, ткъа и хан кхаччалц ишта цIе йолу стаг хилла вац Оьрсийчоьнан пачхьалкхан базашкахь, боху цара. Красиковна луччу дийнахь елла ю «Давыдовна» а Шенгенан виза.\n«Давыдов» шен паспортца веана Полше. Циггара кхаьчна Берлине Красиков а. Bellingcat-ехь йолчу некъаш тIерачу камерийн видеоша гойту Давыдов Москвахь лелла меттигаш: 2019-чу шеран Товбецан-баттахь иза виллина хуьлуш ву Красиков вехачу «Осенний бульвар» олучу урамехь а, тIаьхьо Балашихехь йолчу ФСБ-н леррина Iалашонаш кхочушъечу центрехь а.\nЦкъачунна дуьззина кхеташ дац, хIун дакъа лаьцна Давыдовс Хангошвили вуьйш. Талламчашна хетарехь, Красиков ша цхьаъ ларавойла дац, сихха кечам а бина, стаг вен. Цхьана дийнахь кхиина хила веза Хангошвили вийнарг Германехь юхкуш а йоцчу тайпанара вилспет шена эца а, герз кечдан а, вен леринарг стенгахь веха хаа а, цунна ша стенгахь тIенислур ву зен а – ткъа иза хуьлийла дац.\nЕвродепутат: Оьрсийчоьно нах бойъу Германин а, Евробертан а территореш тIехь\nЖурналистийн-талламхойн аьтто баьлла Давыдовн кхин а цхьа паспорт довза. Оцу тIехь иза «Николаев Роман» ву. Праге а вахна иза оцу документаца 2015-чу шеран аьхка. Иза Праге вахханчу дийнахь оццу гIалахь хилла шайн паспорташ Оьрсийчоьнан базехь данне а доцу кхин а пхи стаг. Талламхой тешна бу, уьш а Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисера нах хилла бохучух.\nХарц паспорташца хилла Нохчийчуьрчу тIамехь дакъалаьцна волу, ша Туркойчохь вуьйчу хенахь "Кавказ-центран" администратор лаьттина Эдильгериев АбдулвахIид вийначаьргахь а. Дуккха а ду, харц паспорташца цхьацца пачхьалкхашка а кхочуш, Оьрсийчуьрчу нцикъхоша нах хIаллакбеш хиларх тоьшаллаш.\nКъилбаседа Кавказехь дийнахь-буса уьнах велла 7 стаг, цомгуш хилла - 434\n7 стаг коронавирусах велла, кхин а 434 цомгуш хилла Къилбаседа Кавказехь.\nОьрсийчоьнан уьнна дуьхьалоечу Оперативан штабо Мангал-беттан 30-чу дийнахь бинчу хаамца, Ставропол-махкахь а, Адыгейхь а, Краснодар-махкахь а шишша стаг велла тIаьххьарчу дийнахь-буса, Дагестанехь – цхьаъ.\nВерриг а ун даьржичхьана схьа цунах Къилбаседа Кавказехь велла, официалан информацица, 774 вахархо.\nДийнахь-буса а, юхьанца дуьйна а тIеккхина терахьаш:\nСтавропол-мохк +78 (5141)\nКхарачой-Чергазийчоь + 72 (3520)\nДагестан + 65 (7840)\nКраснодар-мохк + 60 (5982)\nГIебарта-Балкхаройчоь + 52 (5010)\nАдыгей + 51 (1898)\nГIалгIайчоь + 27 (3047)\nКъилбаседа ХIирийчоь + 22 (4006)\nНохчийчоь + 5 (1713)\nГIалмакхойчоь +2 (1483)\nЕрриг а Къилбаседа Кавказехь цомгуш хилла коронавирусах 39 640 стаг. Оьрсийчоьнан юкъара терахь ду, официало гайтарца, 647 849. Даржахоша и хьал дузу легарш даран башхаллашца.\n"Открытые медиа": Деклараце ца йоккхуш йитина петар ю Кадыровн доьзалан Москвахь\nНохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана шен хьал гойтучу деклараце язйина йоцу петар ю цуьнан доьзалан Москвахь. Оцу хьокъехь Мангал-беттан 29-чу дийнахь хаам бина "Открытые медиа" портало, Оьрсийчуьра бахам тидаме оьцучу Росреестр хьукматерчу шен хьосташна тIе а тевжаш.\nЮьйцург ю Веерная, 2 цIа чуьра 153,6 квадрат-метр йолу №30 петар. Мах бу цуьнан 50 миллион гергга.\n1997-чу шарахь "Президентан гIуллакхаш лелочу урхаллин" хIусамаш ечу хьукмато (Управление по эксплуатации жилого фонда "Управления делами президента") дина и цIа. 2000-чу шарахь оцу чохь петар елла таханлерчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун дена Кадыров Ахьмадна. Цо 2002-чу шарахь шен долаяьккхина и петар. 1/8 дакъош кхаьчна хIетахь оцу чохь цуьнан зудчунна Айманина, шина йоIанна Зарганна а, Зулайна а, кIантанна Рамзанна а, цуьнан зудчунна Меднина а, йоIаршна Iайшатна а, Каринина а. 2004-чу шарахь да веллачул тIаьхьа, шен дакъа 2010-гIа шо тIекхаччалц долахь кхаьбна Кадыров Рамзана, ца гайтина и бахам шен хьолан декларацехь. 2010-чу шарахь массо а доьзалхоша шайн дакъош, хуйцу барт а беш, дIаделла Кадырова Айманина.\nВеерная урам хьахош бу вийначу Оьрсийчуьрчу политикца Немцов Борисца доьзна айдина хиллачу бехктакхаман гIуллакхехь. №46 цIенна чувахана Немцов вийна цхьа сахьт ах сахьт даьлча Дадаев Заур (иза бехкевира кхело политик верна, набахтехь такха туьйхира 20 шо хан).\n"Открытые медиа" портало бахарехь, Немцов верах йолчу талламчийн цхьана версино бахарехь, Веерная урамехь къайлабевлла Iийна зуламхой шаьш оппозиционер вийча.\nМосквахь кхин, вуно еза петар ю Нохчийчоьнан куьйгалхочун зудчун Кадырова Меднин долахь. "Воробьевы горы" олучу кIоштахь, тоьллачу меттехь, Мосфильмовская урамехь ю иза. Барам бу цуьнан 210 квадрат-метр. 2016 шарахь оцу петаран мах къастийна 200 миллион соьме кхоччуш.\nКадыров Рамзанан невцан, йишин майрачун, Нохчийчоьнан парламентан вице-спикеран Закриев Салманан а ю Москварчу "Соколиное гнездо" олучу меттехь шина гIаттах лаьтта пентхаус.\nУн бахьанехь юкъадаьхна дехкарш Нохчийчохь чIагIдийр ду бохург бакъ дац\nКоронавирусца къовсам латтош юкъадаьхна дехкарш чIагIдийр дац. Иштта дIахьедар даржийна коронавирусна дуьхьалоечу мехкан оперативан штабан кхеташонехь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана оршоьтан дийнахь.\n"Товбецан-беттан 5-чохь республикехь изоляци чIагIйийр ю бохург ас харцдо. Эладита ду иза. Эпидемин хьал дуьззина тергонехь ду. Дарбан хIусамаш шаьш даима бечу белхан хорша йоьрзуш ю", - аьлла Кадыровс шен инстаграм-каналехь тахана, Мангал-беттан 30-чохь Iуьйранна.\nЦо бахарехь, Нохчийчохь COVID-19 уьнна дуьхьало ян хьажийна 2 миллиард 527 миллион сом ду федералан а, мехкан а бюджетера. Оцу ахчанах бухадисина 22%.\nКадыровс дийцарехь, хьалхалеррачу рожехь шен болх бо "Грозный" аэропорто. "Коронавирус яц аьлла, карахь кехат долу пассажираш парггIат дIасалела махкахула. Сан омрица кестта дуьйлалур ду цIерпошташ а, ма-хуьллу паргIатдоккхур ду республикан доза а", - дIахьедина цо.\nНохчийчохь Мангал-беттан 22-чу дийнахь юхаяьккхина изоляцин кеп. ПарггIат дIасабаха паргIат бу махкахь бахархой. Амма хьалха а санна, бихкина лаьтта мехкан чу-араволу некъаш.\nЗазадоккху-бутт бовш юкъаяьккхира Нохчийчохь карантин. 300 эзар соьме кхаччалц гIуда тухура дехкарш лар ца дарна. "Низам дохийнарг вен догIура", элира цкъа Кадыровс.\nОьрсийчоьнан уьнна дуьхьалоечу штабо оршоьтан дийнахь бинчу хаамца, 1708 вахархочух коронавирус хьакхаелла Нохчийчохь.\nБахьана а ца довзуьйтуш, изоляторехь латтаво 21 шо хан тоьхна нохчо\nНабахтехь 21 шо токхуш волу Нохчийчоьнан вахархо Гадаев Беслан Коми махкара Владимир гIала вигина йисина хан такха. Амма ца хаийтина, хIун бахьана ду цуьнан, хаам бина "Кавказ.Реалиига" тутмакхан адвоката Чванова Юлияс.\nАдвоката бахарехь, бахьана дацара Гадаев ша хан токхуш волчу набахтера дехьаваккха. "Яздина гойтуш документ а доцуш, деккъа схьааьлла тхоьга, цуьнан кхерамзалла лакхайоккхуш дина иза, амма хIун кхерам бара Бесланна, кхеташ дац, иза цхьаьнцце вац девнехь хилла. Набахтийн федералан урхаллера официалехь жоп кхачаре хьоьжу тхо", - боху Чвановас.\nАмма Владимире дIакхачийна волу Гадаев Беслан цигарчу тутмакхийн №1 изоляторехь латтош ву низамо магочул а дукха. "Иза COVID-19 ун даржарца дузу, амма олуш дац, ун лелаш а долуш, стенна хьажийна стаг кхечу метте".\nВладимире кхачийначу Гадаевс латкъам бина шен адвокате, набахтийн урхаллерчу белхахоша тIеIаткъам бо шена аьлла. Маж йошу урс шеца карийна аьлла, 15 денна таIзаран изолятор чу воьллина иза.\nУкраино 2007-чу шарахь Оьрсийчоьнан ФСБ-н каравелира Гадаев Беслан. Цо федералан эскаршна дуьхьал тIом бина аьлла яра ФСБ-н верси. Нах байарна, талораш дарна бехкевира иза, амма ша дина дареш шегара етташ даьхна, чIагIдора Гадаевс талламе а, кхеле а.\nМангал-бутт 29, 2020\nКъилбаседа Кавказехь 6 стаг велла коронавирусах дийнахь-буса, цомгуш хилла 476\nТIаьххьарчу дийнахь-буса Къилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 6 стаг, цомгуш хилла 476.\nОьрсийчоьнан уьнна дуьхьалоечу Оперативан штабан хаамца, Дагестанера ву велла ши стаг, Ставропол-махкара, ГIалмакхойчуьра, ГIалгIайчуьра, ГIебарта-Балкхаройчуьра – цхьацца.\nДийнахь-буса а, юхьанца дуьйна кхиина долу а терахьаш:\nСтавропол-махкахь дийнахь-буса цомгуш хилла 90, юхьанца схьа – 5063\nДагестан + 68 (7775)\nКраснодар-мохк + 62 (5922)\nКхарачой-Чергазийчоь + 69 (3448)\nГIебарта-Балкхаройчоь + 53 (4958)\nАдыгей + 52 (1847)\nГIалгIайчоь + 25 (3020)\nКъилбаседа ХIирийчоь+ 24 (3984)\nГIалмакхойчоь +19 (1481)\nНохчийчоь + 14 (1708)\nИсламов Султан, кинон, театран, эстрадин артист веана цомгуш волчу Жимчу АтагIарчу Iабдул-Малике хьажа\nАх шо ду даймахкара а, дозанал арахьарчу диаспорашкара а нохчий, гIалгIай Нохчийчуьрчу Шелан кIоштан Жимачу АтагIара Гачаев Iабдул-Малик дахарх ца хадийта, орцахбевлла хьийза.\nЦхьа шо ах шо гергга хан йолу кIант ву дегI лоцучу, хенан йохалла Iожалле кхачочу цамгаро хьийзош – нервийн-дилхан атрофи.\nБIе эзарнаш берашлахь наггахь бен хуьлуш йоцу и цамгар юхайоккхуш дац таханенна цхьа молха бен – Америкехь арахьоьцуш долу, дуьнентIехь уггаре деза ларало Zolgensma. Цкъа тухуш болчу оцу механ мах бу 2 миллион 200 эзар доллар гергга. Ткъа иза Нохчийчуьрчу Iабдул-Маликна ца тоьхча ца болу хан ю тIекхаьчна ларалуш.\nКху баттахь къаьсттина жигара хьийза бер даларх кIелхьардаккха Iалашо йолу нах-волонтераш. Цара Нохчийчохь, Казахстанехь, Европерчу мехкашкахь – нохчий а, гIалгIай а бехачу меттигашкахь доху орцанаш, хIиттадо некъан йистошца чу ахча таса гIутакхаш, дIасахьийсадо дехарш вайнах бех-бехачу меттигашка.\nСоциалан машанашкахь дуккха ю Гачаев Iабдул-Маликна гIо доьхуш хIиттийна посташ. Беран дас-нанас а, волонтераша а кху муьрехь бечу хаамца, гулдан аьтто баьлла нехан оьшучу ахчанаш ах. Уьш теша, шаьш ханна тIаьхьа ца дуьсуш, цомгашчунна дарба дан оьшу ахча гулдийриг хиларх.\nМаршо Радионо хьалхо тергонехь латтийра нервийн-дилхан атрофи йолчу ХIирийчуьрчу Персаева Арнеллина Оьрсийчуьрчу могIарчу бахархоша а, бевзаш болчу артисташа а, футболхоша а, бизнесменаша а гIодеш дIаяьхьина акцеш.\nКерла авиарейс ю схьайоьллуш "Соьлжа-ГIала - Новосибирск"\nS7 авиакомпанино Товбеца-беттан 13-чу дийнахь дуьйна юкъайоккхур ю кIиранах цкъа Соьлж-ГIалара Новосибирске лелачу кеман рейс. Иштта хаам бина Нохчийчуьрчу аэропортан директора Шахгириев Iаьлвис.\n"Оцу компанино латтор ду Москва лела кема а. Йоккха аэропорт хир Соьлжа-ГIалахь, массо тайпа кеманаша дIасалелор ву шарахь 1,5 миллион пассажир. Цунна кечдала деза тхо – кхион еза пассажирийн дукхалла, схьаелла еза керла рейсаш, шоръян еза географи ", - аьлла Шахгириевс ТАСС агенталле.\nАэропортан директора бахарехь, Европе рейс еллар дуьйцуш ду карарчу муьрехь: "Цигахь дукха бу нохчий, 300 эзар гергга. И рейс вуно оьшуш хир ю".\n" Транспортан инфраструктура кхиор" цIе йолчу федералан программин декъа яхийтина Соьлжа-ГIаларчу аэропортехь керла терминал йилла йолу Iалашо – цунна хьажор ду 4 миллиард 700 миллион сом. Аэропортан инфраструктурина оьшур долу кхин а 9 миллиард сом шена хиларе а сатуьйсу Нохчийчуьрчу Iедало.\nКъилбаседа Кавказерчу аэропорташлахь уггаре кIезиг нах богIу-боьлху аэропорт ю Соьлжа-ГIаларниг: 2019-чу шарахь 100 000 кхочуш турист бен дIаса ца вигина цо. Бахьанашлахь ду кеманашца бен некъ сов беза хилар, аэропортан белхахошкара юьйлу шогалла, кхидолу а хьелаш ледара хилар.\nНаханна оьшуш а ца хилла, юкъахйисира Соьлжа-ГIалара Оьрсийчоьнан цхьацца гIаланашка йоьлху рейсаш. Масала, ХIинжа-ГIалара, БуьритIера гIуьттучу кеманаша дIалакъийра Нохчийчуьра Петербурге лела рейс. Дасецна Соче лела кема, ГIирме лелар ду баьхна кема а дисина гIаттанза. 20I7-чу шарахь хир ю баьхна Казане лела кема а ду доцуш. Сацийна Мюнхене лела доьлла кема а.\nТрамп: Американ эскархой байъинчу тIалибашна Оьрсийчоьно ахча лора бохург бакъ ца до талламчаша\nТIалибашка мехах зуламаш дайта барт хилла Оьрсийчоьнан бохург бух болуш информаци яц аьлла хета Американ къайлахчу сервисна, цундела цо иза ца кхачийна Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенте а, вице-президенте а. Иштта яздина президента Трамп Доналда шен твиттерехь кIиранан буса.\nХьалхо The New York Times газето хаам баржийра, Цхьаьнатоьхначу Штатийн къайлахчу сервисна тIе а тевжаш, ОвхIанистанехь Американ эскархой баъарна Москвано ахча луш хилла тIалибашна, аьлла. Амма Мангал-беттан 28-чу дийнахь КIайчу ЦIийно дIахьедира, оцу хьокъехь къайлахчу сервисо бина бац хаам я президенте Доналд Трампе а, я вице-президенте Пенс Майке, аьлла.\n«Оьрсийчоьнца боьзна кхин цхьа аьшпаш» цIе тиллина Трампа New York Times-о арахецначу хаамна. Президента бахарехь, фейк-хаамашца "республикан партера нах Iовдалш хетийта" гIерта газета.\nЦунах тера хьажам бу газетан хааме Оьрсийчоьнан дипломатин министраллехь а. Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкарчу Оьрсийчоьнан векалто дийцарехь, журналисташа яздинарг бахьана долуш, кхерамаш тийса болийна Штаташкарчу цуьнан белхахошна.\n"ТIалибано" а харцбина, Американ эскархой байъийта гIерташ лелла Оьрсийчоь, аьлла баьржина хаам.\nЧиллан-беттан 29-чу дийнахь Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташа а, "Талибано"а куьйгаш яздина машар бечу документашна кIел. Цаьрца а догIуш, Штатийн эскарш арадевр ду ОвхIанистанера 14 батта чохь. ТIалибаша шайн агIор чIагIойина шаьш доладечу кIошташкахь террорхошна Iойла ца йита а, пачхьалкхарчу Iедалца бертан къамелаш дIадахьа а.\nЗазадоккху-баттахь долийра ОвхIанистанера Американ эскарш арадаха. Нагахь санна тIалибаша барт боха ца бахь, 10 бутт баьлча мукъа хир ду овхIанхойн латта Цхьаьнатоьхначу Штатийн эскарех.\nМангал-бутт 28, 2020\nКъилбаседа Кавказ: COVID-19 вирусах кхелхина 8 дархо, ун даьлла 484 стагана\nТIаьххьарчу дийнахь а, буса а Къилбаседа Кавказехь кхелхина 8 коронавирусан ун даьлла стаг, инфекци яьлла кхин а 484 стагана. Эпидеми ца яржийта вовшахтоьхначу оперативан штабан зерашца, Дагестанехь а, ГIебарта-Балкхаройчохь а, Ставрополан махкахь а велла шишша дархо, Краснодаран кIоштахь а, Нохчийчохь а цхьацца велла.\nВерриг ун даьржичхьана велла Къилбаседа Кавказехь 761 COVID-19 вирус кхетта стаг.\nТIаьххьарчу 24 сахьтехь динчу зерашца, къаьсттина дукха бу ун даьлла нах Ставрополан кIоштахь - 98.\nСтаврополан кIоштахь +98 (4 973 эпидеми чуеачхьана)\nКхарачой-Чергазийчохь + 74 (3 379)\nДагестанехь + 71 (7 707)\nКраснодаран кIоштахь + 59 (5 860)\nГIебарта-Балкхаройчохь + 54 (4 905)\nАдыгейхь + 49 (1 795)\nКъилбаседа ХIирийчохь + 25 (3 960)\nГIалмакхойчохь + 20 (1 462)\nГIалгIайчохь + 17 (2 995)\nНохчийчохь + 17(1 694)\nВерриг а Къилбаседа Кавказехь цомгаш хиллера 37 328 вахархо. Оперативан штабан статистикаца, Оьрсийчохь COVID-19 вирус къаьстина 634 437 вахархочух.\nСаратова Хеда а, Умаева Мадини нана а\nГуьмсерчу 23 шо долчу жимачу зудчун Умаева Мадинин кхалхарх лаьцна репортаж йинчу ЧГТРК "Грозный" телеканалан корреспонденто Батукаев Хьамзата латкъамаш бина социалан машанехь, ша хьийзош ву аьлла. Инстаграмерчу шен аккаунтехь пост хIоттийна цо цу хьокъехь.\nИштта, цхьа могIа вон комментареш язйира бакъонашларъярхочо Саратова Хедас шен инстаграмерчу агIонехь хIоттийначу видеона бухахь а. Цу тIехь Батукаевс интервью ю оьцуш еллачун ненера Довлетмирзаева Хутматера. Бахархоша бехкаш даьхна корреспондентера, "товш доцучу кепехь" зудчуьнца дина къамел бахьанехь.\n"Билггал хьийзо ваьккхинера со. Балхаца ларош вацара со царна жоп дала. Со инстаграм чу мел волу гора суна бIеннашкахь сайга язйина комментареш. Сан цIерачарна а гина уьш, сан нанна а гинера, оцу тIехула вон хиллера цунна", - дуьйцу Батукаевс шен агIонехь.\n"Хьан доьзале кхочийла цу тайпаниг, Довлетмирзаева Хутматехь долчу хьоле воккхийла хьо, цуьнгара бала кхетийла хьох бохуш, яздора соьга", -дуьйцу Батукаевс.\nДовлетмирзаевгIеран цIахь дIаязйина корреспонденто видео, цо бахарехь, уьш шена къинтIера баха веана иза, нагахь санна, гIиллакхах ша воьхна меттиг нисбеллехь.\nВидео тIехь Батукаевна уллохь ю Довлетмирзаева а, цуьнан ши йиша а, ваша а. Цара массара а боху, шайн цуьнгара баккха бехк а бац, "Грозный" телеканалан белхахо шайца нийсонца ца хилла олийла а дац.\nШен йоI йийна ю бохуш, информаци ма яржаяхьара доьху еллачун нанас, ткъа цуьнан вашас сардам боьллина уьш яржочарна.\nКху беттан 12-чохь елла карийра 23 шо долу кхаа беран нана Умаева Мадина Гуьмсехь ша марехь ехачу хIусамехь. Ненан тIедожорца а, Талламан комитетан пурбанца а жимачу зудчун дакъа юха хьала а даьккхина, экспертизаш йира. Нанас дIахьединера, шен йоьIан дегIа тIехь чов а яра, цуьнан марчо цIийх дуьзна а дара аьлла. Цундела иза йийна аьлла, шеконаш ю шен аьллера Довлетмирзаевас.\nГуьмсехь шина а агIонан нах вовшахтоьхначу Кадыровс дIахьедира, йоI йийна алла цхьана а кепара тоьшаллаш дац Довлетмирзаеван аьлла.\nДуьненчохь коронавирусан ун даьллачийн терахь 10 миллионе даьлла\nДуьненчохь коронавирусан ун даьлла нах 10 миллионе гIоьртина. Эпидеми яьржичхьана велла 500 эзар стаг. Къаьсттина дукха бу COVID-19 вирус кхетта нах Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь - 2,5 миллион сов ву ун токхург. 128 эзар пациент кхелхина.\nУн даьлла нах алсам хиларца шолгIачу меттигехь ю Бразили. 1 миллион 300 эзар ву цигахь COVID-19 вирус кхетта.\nКхоалгIачу меттигехь ю Оьрсийчоь - 634 эзар дархо ву пачхьалкхехь цомгаш. Эпидеми чуеачхьана кхелхина 9 073 стаг. ТIаьххьарчу дийнахь а, буса а коронавирус къаьстина 6 791 стагаца. Велла 104 дархо.\nВирусах мел велларг вац Оьрсийчоьнан Iедалша коронавирусах беллачийн статистике язвеш. Валаран коьрта бахьана- COVID-19 инфекци ерг бен ца воккху цу статистике.\nФедералан штабан зераш дукха хьолахь цхьана ца догIу регионало дIахьедечуьнца. Штабо Iорадоху терахьаш масийттаза лахара хуьлу Росттато а, регионаша а дIакхкайкхочул а. Дагардар кеп-кепарчу методикашца хиларна нисло иштта аьлла, кхетаво Iедалхоша цунах.\nНохчийчохь кхин а цхьаъ велла коронавирусан уьнах\nНохчийчохь коронавирусан инфекцех кхин цхьа стаг велла аьлла, хаам бина мехкан могашалла Iалашъяран министро Сулейманов Эльхана.\nТIаьххьарчу хаамца, 3 826 пациент ву лоьраша магашалла зуьйш Нохчийчохь. COVID-19 вирус кхетта ву 1 677 дархо. Товелла, карантинера дIаваьккхина 1 181 стаг. Верриг цу уьнах кхелхина Нохчийчохь 22 дархо.\nМинистро юха а кхайкхам бина меттигерчу бахархошка, масканаш лелоран а, социалан дистанци ларъяран а, кхин долу санитаран хьелаш Iалашдаран а мехаллех лаьцна.\nНохчийчохь еллачу Умаева Мадинин нанас къинтIера баьхна шена цуьнан марзой\nЕллачу Умаева Мадинин нана Довлетмирзаева Хутмат\nКху беттан 12-чохь марзойн хIусамехь еллачу Умаева Мадинин нанас Довлетмирзаева Хутмата шен невце Хамидов Висхьаьжига шена гечдар дехна. Видео зорбане яьккхина "Чечня Сегодня" агенталло.\nХамидовна а, цуьнан гергарчарна а хьалха бехказайийлина зуда, шен йоI цуьнан хIусамдас йийна, ткъа цуьнан наха зулам къайладаьхьна аьлла, шеконаш кхоллаяларна\n"Шуьга массаьрга а сайна гечдар деха еана со. ШайтIано Iехийнера со, эдадиташка ла а дийгIина", - боху йоьIана нанас, ХамидовгIеран кертахь.\n"Тхо девлла-кх хьуна къинтIера, Дела а волийла хьуна къинтIера", - жоп ло цунна Хамидов Висхьаьжин нанас.\nДовлетмирзаевга хоьтту, хьан аьллера хьоьга йоьIан дакъа хьаладаккхийта. Вукхо жоп ло: "Массара а бехира". "Вай бертахь хир ду, вайн берийн бераш ду, церан терго ян еза вай", - олий, тIетуху Довлетмизаевас. Церан кертара арайолуш, мара кхета Хутмат.\nБилгалдаккха догIу, Хамидов Висхьаьжа хиина вара шен хиллачу стунананна хьалха. Нохчийн гIиллакхашца стунанна йолчахь охьахууш дац невцан.\n23 шо долчу Умаева Мадинина эксгумаци яйтира талламан комитетан сацамца а, йоьIана ненан тIедилларца а. Довлетмирзаева Хутматна хаа лиира, мича бахьанашца елла шен йоI, иза дIайоллар сихдарна. Буьйсанна юккъехь дIайоьллина хиллера иза. Дийнахь жимачу зудчун дов даьллера шен майрачуьнца, берийн ахчанах цо телевизор эцарна, яздора хаамашкахь.\nГуьмсехь шина а агIонан нах вовшахтоьхначу Кадыровс дIахьедира, йоI йийна алла цхьана а кепара тоьшаллаш дац аьлла.\nМангал-бутт 27, 2020\nКъилбаседа Кавказ: COVID-19 вирусах велла 8 дархо, ун даьлла 517 стагана\nТIаьххьарчу дийнахь а, буса а Къилбаседа Кавказехь коронавирусах велла 8 дархо. Инфекци къаьстина 517 стагаца.\nКоронавирусан ун ца даржийта Iалашонца кхоьллинчу оперативан штабан зерашца, Дагестанехь а, Ставрополан а, Краснодаран а мехкашкахь а шишша стаг велла уьнах тIаьххьарчу дийнахь а, буса а. ГIебарта - Балкхарочйохь цхьацца велла. Верриг а Къилбаседа Кавказехь ун чудеачхьана велла COVID-19 вирусах 753 дархо.\nТIаьххьарчу 24 сахьтехь къаьстарца, дукха бу лазаршца Ставрополан кIоштахь - 104.\nСтаврополан кIоштахь +104 (4 875 ву эпидеми яьржичхьана)\nКхарачой-Чергазийчохь+ 84 (3 305)\nДагестанехь + 75 (7 636)\nГIебарта-Балкхаройчохь+ 60 (4 851)\nКраснодаран махкахь + 58 (5 801)\nАдыгейхь + 34 (1 746)\nГIалгIайчохь + 32 (2 978)\nГIалмакхойчохь +32 (1 442)\nКъилбаседа ХIирийчохь+ 25 (3 935)\nНохчийчохь + 13 (1 677)\nКъилбаседа Кавказехь ун къаьстира ву 36 844 стаг.\nОперативан штабан информацица, Оьрсийчохь ву коронавирусан инфекцица 627 646 стаг.\nКъилбаседа ХIирийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а дозанехь машенна герзаш диттина. Цхьаъ вийна\nКъилбаседа ХIирийчоьнан а, ГIалгIайчоьнан а административан дозанехь виъ стаг чохь волчу машенна герзаш диттина. 22 шо долу жимстаг велла, кхоъ дарбан цIийне кхачийна. Мехкан чоьхьарчу гIуллккхийн министралло бина цунах лаьцна хаам.\n"Цхьана тобана юкъахь доладелла хилла дов герзаш деттаре дирзина. Карарчу хенахь хууш ду хьенан карах хилла ду зулам. Оцу конфликтан массо а декъахо лаьцна", - аьлла урхаллехь.\n"Кавказ.Реалиин" хьостано бахарехь, "Старый замок" ресторанна гена доццучохь хилла ду и зулам. Декхарна тIехула доладелла хилла дов. Полицино талла долийна гIуллакх.\nКарарчу беттан 16-чохь а цхьана хилира Наьсарахь меттигерчу бахархойн шина тобана юкъахь герзаш деттар. Виъ стаг вийра, дарбан хIусаме вигира кеп-кепарчу учевнашца хилла кхоъ. Вийна кхоъ вовшашца гергарлонашкахь хилла, латтана тIехула йолаелла хилла конфликт.\nНохчийчохь тоько вийна кхо шо долу кIант\nКхо шо долу шайн доьзалхо велла карийна шайн кертахь Нохчийчуьрчу дена а, нанна а, яздо МК (Московский комсомолец) хьостано. Дийцарехь, тоьках зулам даьлла цунна.\nНевран кIоштарчу Талламан комитетан декъан белхахоша талларца, кху беттан 25-чохь йоццачу ханна шен ден а, ненан а тергонера ваьллачу кIанта розетки чу шуруп йоьллина хилла. Тоько цIераш тоьхна, оцу мIаьргонехь вийна кхо шо долу кIант.\nТалламчаша гIуллакх зуьйш ду кхин дIа а.\nТуркойчохь кхин а 121 стагана велла дIаваллалц набахтехь яккха хенаш тоьхна\nБелла дIабовллац набахтехь яккха хенаш тоьхна Хонкарарчу кхело 2016-чу шарахь Iедал карчон гIоьртинчу 121 стагана, хаам бина пачхьалкхан Анадолу агенталло. "Шогачу хьелашкахь" хан йоккхур ю 86 стага, уьш конституци йохо гIортарна. Изза сацам бина вукху 35 вахархочун хьокъехь а, амма юкъарчу хьелашкахь латтор болуш бу уьш. 121 стаг бехкевина Хонкарарчу жандармерин штабана тIелатарна а, Iедална карчам бан гIортарна а.\nТаIзар кхайкхийначарех цхьана полконикана велла дIаваллалц шогачу хьелашкахь яккха исс хан кхайкхийна цо "стаг верна". Цунна бехке диллина, полицин антитерроран декъан командир а, цуьнан хадархо а вен кхайкхор.\nПолковникана гIоле хилира къизачу чевнех, ткъа цуьнан хадархо велира.\nБелла дIабовллалц набахтешкахь яккха хенаш тоьхна пачхьалкхехь путч ян гIортарна 1 934 стагана.\nТуркойчоьнан Iедало 6000 стаг лаьцна шаьш аьлла, дIахьедира, махкахь карчамбан гIортарна бехкевеш. Пачхьалкхан хьукматаш кхидIа а «уьнах цIанйийр» ю, аьллера Истамулехь тезетахь къамелдеш президенто Эрдоган Тайипа.\nАмерикехь тховкIелонехь веха оппозиционер-Iеламча Гюлен ФетхуллахI карчам кечбинарг лору туркойн Iедало.\nЛецна махкахь 50 инарла а, лаккхара эпсар а. «ЦIанонан операци» ю дIахьош, аьлла оцу хьокъехь юстицин министро Боздага Бекира. 245 стаг велла карчамхойх а, царна дуьхьаллаьттинчерах а, боху Iедалхоша.\nНохчийчохь еллачу йоьIан нанас шена гечдар дехна Кадыровга\nНохчийчуьра Москва дIавахана криминалан авторитет Шалинский Ахьмад\nДижонехь - литтарш, набахтешкахь - гIаттамаш


Талламан комитето нохчийн жигархо Тепсуркаев вар талла долийна\nTelegram-каналерчу "1Adat"-пабликан модератор Тепсуркаев Салман лачкъорах долу дIахьедар зен долийна Талламан комитето. "Iазапна дуьхьалояран комитето" бечу хаамца, талламхой Тепсуркаев лаха лерина бац аьлла бакъоларъярхоша динчу орзан лорах бина и сацам.\nДокументо бахарехь, юхьанца талламчаш реза ца хилла стаг вадорца доьзна бехктакхаман дов айдан, амма байначу беттан 2I-чу дийнахь и сацам юха а баьккхина, лехамаш дIаболийна.\n"Толлуш ду стаг вар, бакъду тхуна хаийтина дац бинчу балхах лаьцна. Цкъа ай а дина, дIа а къевлина, юха а бехктакхаман гIуллакх гIатторо гойту талламчас юхьанца кхоччуш болх цабинийла", – билгалдоккху "Iазапна дуьхьалояран комитетан" Къилбаседа Кавказерчу декъан куьйгалхочо Пискунов Дмитрийс.\nГезгамашин-беттан 7-чу дийнахь 1ADAT пабликехь араелира Тепсуркаев Салмана ша редакце хьажийна боху видео. Ша IADAT пабликехула махкарчу нехан наношна а, зударшна а вон мел дерг баьхна машанехула, царна ша баьхнарг шена дуьхьалдаьлла, цундела ша до шена таIзар, аьлла, верзина ваьлла волу Тепсуркаев хиира шишанна тIе.\n"Кавказского узел" газето яржийначу информацица, ши бутт хьалха Нохчийчохь лачкъийра лаххара а 53 стаг, байначу а, карарчу а беттанашкахь цIера бигина иттаннаш кегийрхой. Доккхачу декъанна и нах идийна Тепсуркаев Салманан контакташ лохуш а, Европерчу нохчаша мехкан Iедална критика еш араюьйлу материалаш ешарна, цаьрга хьовсарна.


ГIадужу-бутт 26, 2016\nФранци -- Чермыханова Аза, нохчийн лингвист\n"Тахана мотт ца 1амабахь, кхана тIаьхьа хир ду"\n- Ас шуьга моссаза аьлла нохчийн мотт бийца! – тIечевха сарахь жуларахь ловзучу берашна да я нана. Бераш тап-олий дIатоь, дIалекъа пхеа минотна церан немцойн я норвегийн, францойн я ингалса мотт, амма кхин мотт банне а бацарна, меллаша дIаболабо шайна юкъахь хууш бен а боцург юха а.\nДега я нене хотту ахь, «сан ваша (йиша), ахь мел хан йойъу кIиранах хьайн берашна нохчийн мотт Iамош?». Гучудолу и ша дан дезийла дас-нанас кхета а ца дойла. Амма бер бехкедо къоман мотт цахаарна.\nХIун дан догIу Европехь, я кхечу дуьненан маьIIехь дехачу дас-нанас шен берашлахь ненан мотт бисийта?\nОцу проблеми тIехь иттех шо ду Францерчу Чермыханова Азас къахьоьгу. Керлачу меттехь болх дIакхехьархьама университет а яьккхина Азас.\nЧермыхановас санна, меттан бала а кхаьчна, болх когахIотто гIерташ Европан малхбалехь а, малхбузехь а, къилбаседанерчу Скандинавехь а бу нохчийн меттан говзанчаш. Амма ца бо и болх юкъарлонца, яц цхьа методика, дац вовшашца гергарло.\nХIун дан деза-те хьал хийца, ерриг а Европехь цхьа кеп а яржийна, меттан охIланаша юкъахь и болх бича? Оцу хьокъехь хилира Маршо Радион Чермыханова Азица къамел.\nЧермыханова: "Кегийн берийн уггар хIума хоьтту хан ю, цуьнан хьекъал дузу хан, ахь мел аьлларг а дIалоцу хан. Оцу хенахь ца Iамийнарг я Iемар а доцуш. Беро дIаIалашдо шена Iамийнарг, цкъа мацца а иза гучу а долу. Мотт кIорга хаа ца оьшу юьхьанца, амма шенначул хаа беза.\nМаситта тайпа методикаш ю Европехь. Царех магош ерг, дешаран системо къобалйийриг, юьхьар а эцна, вайн массо а бераш дехачу мехкашкахь яржо еза.\nИштта, цIера "СтелаIад" а тергоне эца деза, кхуза а кхачо деза и журнал. Цу тIера муьлхха а туьйра, дийцар ду берашна пайде а, кхузахь вуно оьшуш а. Дена-нанна хьехархо хила а ца оьшу, схьа а эцна, берана дешчхьана.\nСарахь, Iуьйранна шен берана итт-пхийтта минотехь мукъане а Iамо деза дешнаш. Иза а деш дацахь, кхане янне а яц берийн, нохчаллехь яц-кх кхане.\nХала дац юкъара методика кхолла а, иза ерриг а Европехь яржо а. Оьшург лаам бу, вайн, дай-нанойн лаам".\nГерманехь, Австрехь, Голландехь, Полшехь, Чехехь, оццу Францехь, Скандинавин мехкашкахь, Финляндехь, Ингалсехь бу, хьал гIийла делахь а, берашна нохчийн мотт Iаморхьама болийна белхаш. Амма ледара ду болар.\nУггаре а эшнарг ду нохчийн мотт экономикан мотт, чуо кхобу мотт бацаре терра, ца хилча йиш яц аьлла хетачо бен шен беранна ненан мотт Iамош бацар. Чермыханова Азас догдоху ша болийна некъ массо а нохчийн диаспоршкахь баржаре а, шена ша санна меттан патриоташ, дахарехь жигархой кароре.


Эшаршлакхархо Батаева Аза кхин дIа а лоьхур ю нохчийн полисхоша\nШемарчу тIемалойх дIакхетта хила мега аьлла, лехаме елла йолу эшаршлакхарахо Батаева Аза кхин дIа а лоьхур ю Нохчийчуьрчу полицин белхахоша, хаам бо «Кавказский узело». Сайто дийцарехь, Нохчийчуьрчу талламхошна цкъачунна тоьшаллаш ца карийна иза, гергарчара ма диццара, кхелхина хиларан.\nМаршо Радионо дийцина ма хиллара, Батаева Аза ДАIИШ тобанах дIакхетта ши шо гергга хан яра. Иза шен хIусамдеца цкъа хьалха Туркойчу а кхаьчна, цигара кхин дIа Шема яханера. Даханчу шеран Охан-баттахь Батаевас интернетехь яржийра, ша ДАIИШ тобанехь хиларх лаьцна дуьйцу видео.\nЦу тIехь никъабца юхь къевлинчу йоIа нохчийн маттахь дийцира, зудчо лело дезачу духарх а, Iеламнах муха хила беза а. Батаевас шен ший паспорт этIош а гайтира цу клипехь, иишта Иракъерчу Мосул гIалахь герзашца машенаца дIасалелаш а гайтира.\nAза Батаева 1983-чу шарахь йина яра. Москохахь Николаев Юрийн исбаьхьаллин школа чекхъяккхинчул тIаьхьа AZA цIарца концерташкахь дакъалоцуш яра иза.


Обновлено 18.07.2018 18:45 Автор: Administrator 18.07.2018 18:38\nТоххарехь маьркIаж-хан а хилла, дIасавоьдург вогIу-воьдучура ваьлла.\nГуьйренан цIемзалло сахьт-доза туху адаман лаамашна – мел лиъча а, арахь латта, хьошалгIа ваха догдог1у хан-зама яц тIехIоьттинарг. Мичара богIу а ца хууш схьахецабеллачу махо Iуьйранна дуьйна тIуналлах дистина мархийн гай дат1ош, догIа охьахийцира. Кийра уьйзучу шийлачу хIавао цхьа тамашийна ша буьллура пехашна – дегIехь халла сийсачу йовхонах хьаьрчий, кхарзаеллачу йовхаршца юха арататталора.\nБIаьста-аьхкенан ховхачу махо-малхо хьистина, дехха самукъане той дIакхехьна дитташ хIинца можа-мокхачу басе дирзина. Шаьш горахIитто гIертачу дерачу мехашна ма-хуьллу дуьхьало ян гIерташ, наггахь гIийла узарш а хеза церан. Амма, мел кадеттарх а, тIаьххьара шайх къаьста гIа а ца сацало. ХIокхеран луьстачу гIашлахь зевне декначу олхазарийн долу ирс а ца хили – шелонна тIам ластийна, кхидIа а шайн той дIакхехьа бовхачу махка, дIадаха.\nТIегIертачу буьрсачу Iаьнна йилхина яьлла гуьйре тIаьххьара сауьйзуш ю.\nАсхьабан дагара хууш санна, Iийжа иза.\nМашенан не1аран ангали охьадахийтина, цигаьрка а латийна, кIур сутара чууьйзира цо.\nТаханлерачу дийнах догдилла дезар ду – мел ладегIарх а цхьа сом пайда ца беа. «Дахар – кепек», – бохург хIун ду хии.\nХIан-хIа, хIуьттаренна Iийр ву-кх иза. Iан дезахь, буьйса юккъе яххалц а.\nБолх-м яцара хIара, делахь а хене ца ваьлча волий? Дийнна де дIадолу, рагI ца кхочуш а: машен мел йолчух а, таксист хилла.\nХIун до дIавахана а?\nЧуьраниг яц чомахь йистхуьлуш а, бераш а ду иштта дех уьдуш. Къаьсттина йоккхахйолу йоI.\nКхуьур ю маре яха а, дIаяхча юхаян а… Беран тIорза!\n– Ваши! – ойлане а ваьлла, вицвелла Асхьаб меттавалийра корехь гучуваьллачу къоначу стага.\n– Ваши, хьо мукъа вуй?\n– Дера ву-кх, Iуьйранна дуьйна-м. Хьо стенга ваха веза?\n– ГIалара аравала а ца деза. Тхо кхоъ ву. Машен галъяьлла тхан, кхин лоьхуш Iен хан яцара…\nК1ант, воьхна, дIасахьаьвзира.\n– Сингаттаме хIумма-м дац? – шекваьлла, хаттар дира Асхьаба.\n– Ваши, хан йиллина йоI ю-кх тхоьга хьоьжуш лаьтташ… ТIаьхьадисича, товш ма дац ишттачохь!\nРезавоцуш корта ластийра Асхьаба.\n– ЙоI ядо дохку-кх шу!?\n– ХIан-хIа, ваши, йоI реза ю, цуьнан шен гергарчу зудчо арайоккхуш а ю...\nМашен, шен чиркхийн серлонца Iаьржа бода цоьстуш, буьйсане кхин а цхьа къайле кховдо новкъаелира.\nКегийрхой юкъа-кара вовшашка лохха бистхуьлуш хезара. Гуш дара: уьш ханна воккха волчу Асхьабах, гIиллакх лоьцуш, ийзалуш хилар. Къоначу нахехь долчу иэхь-ийманах бIаьрг буьзира кхуьнан.\n– Кхин некъ ца карийра шуна?\n– Бехк ма биллаллахь, ваши, ахь аьллачух ца кхийтира со, – аьлла, хьалха хиъна вогIург хаттарца схьавирзира.\n– Ас-м, йоI, иштта, обаргаш санна, тебар доцуш, массарна а хууш, еза-йоккха йига ца мегара? – бохура.\n– ВаллахIи, мегар-кх, дукха мага а мегаш-м. Вайн дайн оьздачу гIиллакхца, шарIо ма-бохху и чекхдаккха а ма хьаьвсира тхо. Баккхий нах а бахийтира йоI еха, молла хьалха а ваьккхина… Да дукха буьрса стаг хиллера-кх цуьнан…\n–Реза ца хили?\n– Нуц муьлханиг ву шух? Хьо-м вац?\n– Вац дера-кх, – куьг ластийра жимхас. – Тхо доттагIий ду.\n– Ша хIунда вац куьг бехкениг?\n– Шен куьйгаш цIена дитархьама, – велавелира кIант. – ЙоьIан сий лардархьама! Захалонна хьалхара некъ бихкича, шолгIа некъ харжа дийзи тхан, амма иза а ма бу цIена дIакхехьа безаш… Там-мах барца долу хIума дIадирзича, гучувер ву нуц а…\nАсхьабана тайра и къамел.\n– ЦIерачарна хууш дуй аша юьхьарлаьцнарг? – хIоьттина тийналла йохорхьама хаттар дира цо.\n– Ду дера-кх, – юха а къамеле велира хьалха хиънарг. – Тховсалерниг-м, Дала мукъалахь, зен-зулам доцуш дIадоьрзур дара, ваши! Стохка тхуна хилларг ца хилчхьана…\n– ХIун дара иза?\n– ЙоIа тешамана елла чIуг а йолуш, цо аьллачу дийнахь ехийта баккхий нах бахийтинера оха. Да вацара цуьнан, вежарий бара. Амма тIаьххьарчу минотехь чIогIа захалонна дуьхьалбевлира уьш. Бахьана хIун дара аьлча, дIо мацах цкъа, микли заманахь, шина а агIорчеран тайп-тукхамашна юкъахь хилла цхьа дов-питана айбина хиллера цара. ХIун дийр ду ткъа? Тур-тапча а яьккхина чугIертийла а ма дацара нехан нахана! ХIинца-хIинца нускал цIа кхочу бохуш, доккха той хIоттийна Iаш кIентан цIеранаш а бу, схьахуьлуш нускал а дац… Эццахь дIатохавеллачу тхан тобанан хьалхарчу стага, Якъуба, оцу юьртахь марехь йолчу шен шичица барт бина хиллера, цуьнан йоI яло… Шен дагахь оха айбина гIуллакх юьхьIаьржонца ца дерзийта…И тусаделлачу тхан захало духатоьхначу вежарша тхоьга хабар туху, шаьш реза ду, шайн йиша дIайига олий…\n– ХIунда? – дуьйцучо цецваьккхина Асхьаб, кхеташ вац вежарша лелочух.\n– ВаллахIи, ваши, хьуна догIу аьлла ца боху ас, ахь бехк а ма билла иштта аларна, наггахь баккхийчара лелочунна, мел тIекхиа гIиртича а, тхо, кегийрхой, царах кхета ма ца кхета хьуна… Тхоьгахь сакхташ лоьху, шайн сакхташ гучохь а ца хуьлу. Тхо-м, дуьне-дахар довзаза хилийтахьа, ткъа шортта дахаран зиэделларг а долуш, хан-замано кIорггера хьекъал а, кхетам а белла хила ма беза тIекхуьучу тхуна хьехарш дан декхарийлахь болу къаной… КъинтIеравалалахь, ваши, массо ледара бу бохург дац хьуна иза…\n– Хьо харц вац-кх, жима къонаха, бакълуьйш ву, – дахарехь шех йийлина ледарлонаш дагаяьхкинчу Асхьабана ша-шех иэхь хийтира. Цхьадика, бодашкахь гойла а дацара хьаьжа тIехь буьрттигал даьлла хьацар а, цIийелла юьхь а. – ТIаккха, дIадигин аша нускал?\n– Ткъа тхуна хууш ма дац Якъуба бина сацам... – соцунгIа а хилла, дийца волавелира кIант. – Тхо нускал иэцна, дукха хазахетарна, хьерадевлча санна, дIакхочу, тхуна тIаьххье Якъуб а вогIу-кх кхин цхьа нускал а далош!\n– И бохург хIун ду? – Асхьаба, ша хIун леладо а ца хууш, машен а лаг1йинера.\n– И ду-кх. Тхан доттагIчунна шиъ нускал хили-кх!– велавелира дуьйцуш верг. – Шинненна а хууш дац хIоьттина хьал, тхан цхьаъ нускал долуш ду, хьо дIагIо бохуьйла а ма дац тIедалийначуьнга…\n– ХIун ди аша?\n–ДоттагIий стенна оьшу, ишттачохь орцах а ца бевлча?! Царах цхьамма шена дерзийра шолгIа нускал. Цхьана дийнахь ши той дир-кха оха. Долалуш худар кегийнехь а, чаккхе, Делан къинхетамца, дика хилира!\n– АлхьамдуллилахI, Далла бу хастам! – доггаха вистхилира Асхьаб. – ХIинца муха ду оцу шина доттагIчун Iер-дахар?\n– Оцу тIехьа хиъна Iаш ву-кх и шиъ, цаьршинга хаттахьа! – гIадвахана, велавелира жима къонаха.\n– ЭхI, Дала дукхадахадойла шу! – самукъаделира Асхьабан а.\n– И чолхенаш хIуьттур ма яцара, баккхийчара шаьш лелочун ойлаеш хиллехьара! – ша хIинцца дийцинчун дегаIийжамца жамI дира кIанта.\n– ХIумма дац, тхуна бехк билла сихлой шу-м. Олуш ма ду: – «Къоначарна – хьехамаш, къаношна – бехказбийлар!»\n– Цунах а кхета тарло, амма тхох дийлина гIалаташ нисдан йиш хиларх, баккхийчарех девлларш доккхачу зуламе доьрзу-кх.\nБуьйсанна дIаиккхинчу машенах вота етташ охьаIеначу догIано долчун тIе а сагатдора.\nХьажахьа, хIара кегийрхой-м, хьанора бу, жимчохь хIокхуьнгахь ца хилла кхетам болуш а, лела хууш а!\nТкъе пхи шо хьалха, хIара санначу гуьйренан цIевзинчу буса дара иза а. ХIинца кхарна т1ехIоьттина киртиг яра – йоIан да резавацара захалонна. ТIаккха йо1а ша араер ю элира. Йиллина хан тIекхечира. Дагна езарг хьеялайоьлча, сагатделла, шен доттагIий машенахь а битина, кертал дехьа а ваьлла, бешахула, тебаш, йоI ехачу цIийнан коре дIаохьавелира хIара. Чиркх байина бара. Кор деллалуш а хезна, ша волччохь бIаран стоммачу гIодах дIаийна, са оззийнчохь дIатийра безамо хьалхатоьтту къонах.\nБеш хадош дIахьаьдира ший а, амма гена ца делира – когаш кIелара латта дедира.\nДен бертаза ша хIинцца яьккхинчу гIулчо Iадийначу йоIанна дицделлера шен дас бешахь гIу яккхар.\nХIинца, таллархочо ижуна биллинчу гурахь санна, ший а гIорасиз доьхна хьийзара готтачу гIу чохь. Орца а я гIар-тата йокхийла а дац. Цхьадика, меже ца каглуш, дийна дисира, амма цу чуьра хьалавалалур ву бохург аьттехьа а дацара.\n– Вайшимма хIун де-те? – дукхахдерг бIаьргашца хаттар дира кхераяларна яхьийначу йоIа.\n– Цкъа хьо хьалаяла, новкъахь лаьтташ кIайн «Волга» ю, ахь сан накъосташка хилларг дийца, цара суна гIо дийр ду…\n– Со хьала муха йолу? – шабаршца, дуьйцург а хазарна кхоьруш, дистхилира нускал.\n– Сан коьшкала хьалаяла… Хьалхе-м дара хIара, делахь а мацца цкъа коьшкала хаориг хилча, тховса дуьйна хуьлуьйтур вай иза! – иштта шабаре ваьлла, забар ян гIертара хIокху йоьхначу буса нуц хила араваьлларг а.\n– ХIинцца хии-кх суна… и вайн йоI боху хIума… хьаьдда маре яхана… еха ма яхарг... – Юха «ахIи-ахIи» деш, мара ийза йолаелира.


Баьде-сийна дале а унзара дац из цIеракIаьга (редакце дена хаттар) -\nБаьде-сийна дале а унзара дац из цIеракIаьга (редакце дена хаттар)\nТамашийна ба Даьла кхоллам. ХIара кхоллар ший тайпара да, цIаккха адам тамаш яь а даргдоацаш. Iаламцара гIулакх тахка Iилманхой болабелча ди тIехьа йоккахагIа а еш тамаш ю цар из гIулакх тахка дайза ца бовлаш.\nМассехка кIира хьалха, ший кара аьшках а дахчах а хIамаш хьаеш волча пхьаро, суртанча, байтанча волча Яндарерча Цхьорой Дауда Аюба хьунагIа ваха ше нийсвеннача сурташ а даьха цIеракIаьга оттадаьдар инстаграмма ший оагIон тIа. Из фуд ца ховш, цох тамаш еш бар дукха нах. Цхьаболча наха сога а хеттар фу чоапильгаш я уж, мичара яхкай уж яхаш. Цхьаболчарна хета хьалха хиланза тIехьагIа гучаяйна чоапильгаш уж йолаш санна. Массехка шу хьалха вай мехка сигала гIолла дIадоча фекемо цхьа чоапильгаш чукхайсай, яхаш дувцаш хабараш а дар цIеракIаьга ца довзача наха арадаьха. Йоаржаеш хиннача видео тIа нахага кхайкам бора царех лорале, унзара я уж яхаш. Амма,из цхьаккха дош доацар дар, дале а шоашта ца довзаш долча хIамах кхераш унзарабувлаш хул цхьабола нах.\nУкх шера а болаш ба царех зе далар кхераш, цIеракIаьга фуд ца ховш бола нах. Царга а кхыча из ца довзача нахага а ях аз сона а, иштта кхычарна а йовзаш йола, «ЦIеракIаьга» яха, кагарий а йолаш, геттара тувсалуш, лила беса йола чоапильгаш я уж. Январь бетта тIеххьарча деношка хьагучайовл уж. Геттара дукха уж хул февраль бутт юкъе кхаьчача хана. Цкъаза, Iа остдаьнна лоа доацаш хилча январь бетта хьалхарча деношка а нийслу уж. ХIаьта, Iа дукха гайна, ха шийла латташ хилча март бетта мара ара ца доалаш а нийслу. Нагахьа санна, январь бетта цIеракIаьга гучадоале бIаьсти хьалха йоал, февраль бетта гучадоале, ханнахьа я, хIаьта март бетта мара из цIеракIаьга хьагуча ца доале бIаьстий тIехьаюс оал гIалгIай боккхийча наха. Царех дувцаш дукха хIамаш да, цул совгIа гIалгIай йоазонхоша шоай романаш тIа а, байташ тIа а хьоаду из цIеракIаьга.\nМассехка шу хьалха из деррига долчча тайпара хардухьа, из тохкаш волаш са къамаьл хиннадарр Г1алг1айче г1олла йолча ФГБУ Россельхозцентра кульгалхочунца Мурадова Маремаца. Цу хана цо тхога хоам баьбар цу чоапильгех наха дала цхьаккха зе дац аьнна. Цудухьа кхы ер дош хьоа ца деш дита а венавар со, амма тхога редакце каьхат денад цох шоашта ховр ала тхона аьнна, цудухьа кердоаккх оаха ер гIулакх.\n2016 шера Мурадова Маремагара интервью а ийца оаха даьча къамаьле цо тхога цIеракIаьгах баь хоам ба дIахо: «Экажкъонгий-юрта ишта уж чоапальгаш я аьнна, нах кадачул тIехьагIа, даха, тхо хьежадар цига, уж фу я ха. Тхоца цига тхоай центрерча говзанчал совгIа, МЧСа болхлой а Юртабоахама Министр а бар. Микроскопаца а, вешта кхыча говзалца а из гIулакх техкачул тIехьагIа, тхона гучадаьлар из цIеракIаьга дольга. Эрсий меттала «снежная блоха», «снежная муха» оал цох. Цо е адама а е хьайбашта а де зе дац. Вай мехка хинна а ца Iеш, кхыча мехкашка а йолаш я уж чоапильгаш. Глицерин яха хIама йоал цар дегIах, цудухьа гIорайича кхыйола чоапильгаш санна леш яц уж. Лоаи, шаи дашача хана цох хьадоалача хих йоахка органически хIамаш юаш я уж, кхача из болаш я уж. Дехар дар са нахага, нагахьа санна, шоашта цу тайпара хIама бIаргдайча, фуд ца ховча хIаманна тIехьа кхайкамаш ца а деш, тхога е кхычахьа хоам бе, аьнна, тIаккха вай из тахкача берригача мехка пайда баргба цох».\nУж чоапильгаш цIаракIаьга хиларах цхьаккха шеко яц. Эрсий меттала аьлча, «снежный блох» е «леднечник» оал цох. Царгара наха а е хьайбашта а зе доалаш хIама дац. ЦIеракIаьга лаьттан кIалхара арайовлаш чоапильгаш я, сигалара а йосс уж. Мух хьахьекхача цо хьа а яхь гурматах. Боккъонца гурматах, оасах хул уж. Геттара кадай а йолаш, йIайха чоапальгаш я уж. ЧIоагIа лоа дошадеш хIама я цIеракIаьга. Из дIахьокхаделча даш лоа а ша а. Селхан, тахан гучаяьнна яц уж, е дуне Iодиллачахой йолаш чоапильгаш я. Цхьаболча Iалама тохкамхоша яхачох, 500 миркха (500 000 000) шу да уж укх дунен тIа яхаш йола.\nВай мехкарча боккхийча наха дика йовзаш я уж чоапильгаш. ГIалгIай йоазонхочо Сурхо тIарча Матенаькъан Iабаса йоах: «Ткъаь цхьоалагIча дийнахьа цIеракIаьга сигала дода, цу дийнахьа Iурре денз цхьа ший тайпара хул, чила хана сенна йоацаш, Iана хьаж а хувцаяле хул Iалам. ВорхI дии-бийсеи сигала а даьккхе, лаьтта досс цIеракIаьга. ЦIеракIаьга фу я аьлча, сагалий миссел а йолаш садоахка хIамилгаш я. Уж IотIаювш лай тIа, гаьнаш тIа – массанахьа. ТIаккха лоа Iаьрж а луш даша долалу, гаьнаша а лаьттано а шоай болх дIаболабу. ДIахо ворхI дии-бийсеи кхы даьлча, цIеракIаьга хича дода, тIаккха баьчара ша а баше, хий долалу».\nНагахьа санна хьунагIа хьонк баккха саг вахавале, цунна бIаргадайна хила деза из цIеракIаьга. Лоа е гIаьнаш хьа ма хьаккханге а цу кIалха йоахкаш хул уж чоапильгаш, цул совгIа, гаьнаш тIа а ша баьча хи чу а хул уж гульяле.\nЦIеракIаьгах оалаш да вай “цIеракIаьга сигала дода”, е «цIеракIаьга лаьтта досса», е «цIеракIаьга хила дода» аьле. Цудухьа са дехар хургдар вай мехкахошка а кхычарга а боккъонца воашта ховш дола хIама мара ма язде, аьнна. Цхьаккха зе дац цар вайна де. Даьла кхолламах цаI да из, ший гIулакх кхоачашдеш лаьтта десса.\nСунженские школьники вспоминают о жертвах блокады Ленинграда →


Сборник проповедей Салаха-Хаджи Межиева (чеченский ...\nСборник проповедей Салаха-Хаджи Межиева (чеченский язык)\nВай Хам Ца Бахь\nСалафийн Делах Кхерар\nМусафиран (Некъахочун) Ламаз\nЦомгуш Хилча Къинойх Цiанлой\nМаж Муха Хила Еза\nДуьнене Хьуо Iеха Ма Вайталахь!\nМуфассир Имам Къуртуби Iакъийдат\nЭхь Ца Хета Царна!\nМа Деза Ду И!\nКочахь Жайна Лелорах Лаьцна\nIумар Ибн Аль Хаттiаб\nМа Ойла Ца Йо Вай!\nАль-Iаср Суратан Чулацам\nХьо Дуьхьала Хiунда Ваьлла\nТiаьххьара Жоьжагiатера Араволушверг…\nВай Хiара Дахар Дiа Муха Хьуш Ду Те\nДела Тарвеш Болу Нах\nСуннатехь Мекх Муха Хила Деза\nТобадарца Деле Верзар\nАятийн Маьiнаш Харцахьа Дахар\nЖамаiатаца Доiа Дар\nХiусамда Ламаз Деш Ца Хилча, Зудчуьнан Дiаяха Бакъо Юй\nИ Дац Хьаьжи Тiарекъат!\nДелах Кхийринчу Нехан Масалш\nИштта Бакъо Ю Шареiатехь\nМуьлш Бу Iеламнах\nВай Деш Долу Гiебаташ\nКъуръан — Йоккха Кiорге Ю\nДела Ма Къинхетаме Ву Кх!\nДела Вовзар — Iакъийдат\nУьш Бицбан Мегар Дац!\nШен Бусалба Вешин Сакхт Хьулдар\nЗудчуьнан Ламазах Цхьадерг\nВай Тахана Кхелхича\nIилма Iамор А, Маьждиге Вахар А\n1акъийдат (Хабашиташ А, Вахабисташ А)\nСема Хила Деза Вай!\nЗуль-Къарнайн Мила Хилла\nIусман Бин Iаффан [Murshid]\nДiайоьдуш Йолу Хан\nДалла Тiе Харцо Ма Кхолла!\nИбн Таймияс Тавхьид Кхаа Декъе Декъар [Ваххабистийн, Хар\nДуьненан Бала Хьийгирий Цо\nЛамазан Хьикматаш (Полная Версия)\nЭтхьагехь П1елг Айбар\nШайна Цахуург Дуьйцу Цара!\nИбн Хьаджара Тавассулах Лаьцна Далийна Долу Хьадис\nВина Де Даздан Мегий\nДала Пайхамар Ларвар\nТiаккха Хiун До Ахь\nLилма Lаморах Лаьцна\nМа Доккха Хiума Ду И!\nВирд, Мела Дiакхачар\nДиц Ма Делахь\nЭлчанан Нана Кхалхар


Къоман г1иллакх-оьздангалла нохчийн маттаца ю\nАрзуева Н.Х., нохчийн меттан, литературин хьехархо\nНохчийн мотт, ма дукха хан ю-кх хьо Кавказан лаьмнашкахь, цул арахьара а, дика-вуонехь а, хьайца хила ма безза лерам болуш, хьо хезаш яхнарг. Хьан г1оьнца, хьан аьхналлица кхолладелла-кх сан къоман оьзда г1иллакхаш, амалш, ламасташ. Хьан мукъаман г1оьнца къомо шен 1ер-дахар нийсонан, бакъонан низаме далош кхоьллина-кх 1адаташ а. Нохчийн мотт, хьан дешнашца кхиъначу кхетамца кхолладеллачу 1адатийн низамца карийна-кх, бевзина-кх сан къомана цхьана хенахь бусалба дине дерза къам декъалден беркате некъ а. Хийла къоме орца ахь аьлла-кх, мостаг1ера т1ебог1учу муьлххачу а кхерамна, самояр, кийча хила дезар хоуьйтуш. Хийла хьан къоман юккъехь дош дашера даьлла, вас хилла, хьаг1 тоьлча, хьан дешнийн ницкъ тоьъна-кх и хьаг1-дов эшош, гергарлонаш тийса, уьш ч1аг1дан. Ишттачу меттехь хьан сема хиларо кхоьллина эзар-эзар шерашкахь нохчийн къоман, майра доьналла долуш, яхь йолуш къонахий, хьекъале, лераме къаной, церан сий дан оьзда мехкарий а, наной а.\nНохчийн мотт, тхуна хаьа хуьна, нохчийн къам кхуллуш, аьлча а къоман синош кхуллуш, Дала хьо тхуна дина совг1ат дуй а. Цундела Далла хастам беш, цо дуьненчохь еза лаьрра йолчу ненан ц1арах хьан ц1е хуттуш, нана санна, къомо шен сина герга, баьрче хьо балош, аьлла-кх хьох цхьана заманчохь къоман дайша, тхьамданаша дуьххьара Ненан мотт. Шо шеро хуьйцуш, зама замано хуьйцуш, къомо йо1б1аьрг санна ларбеш, шен дахаран коьрта маь1на хьо дуй а хууш, т1аьхьарчу т1аьхьене хьо ларбар весеташ а деш, тахана тхан чкъуре кхаьчна-кх хьо, Ненан мотт. Ткъе ялх шо ду хьехархочун даржехь Джалкерчу №1 йолчу ишколехь ас болх бо. Нохчийн къоман оьздангаллин башхаллаш а евзира суна сайн ненера. Хьоьгу со, таханлерчу кегийрхойн йолчу маршонах (шайн къоман дерг довза), амма ца кхета царна бен цахетарх, цул совнаха церан дай-нанойх. Шайн берийн аьтто лоьхуш, уьш кийчча бу (дукхахберш) къаста махках, маттах, оьздангаллех. Аьттонна т1екхийдаш, т1аьхьалонна ойла ца йо цара: «Мила хир сан доьзалхочух? Мичахь хир ду церан кешнаш? Муьлхачу маттахь орца доьхур цара г1аддайча?» Я и де царна т1ех1уттур дац моьтту-те царна? Я х1инцалерчу дахаран хьелаша цуьнан ойла ян хан ца юьту-те царна?\nТкъа бакъйолчу халонех чекхбуьйлуш, ц1ий 1енош, шайн лаьтта т1ехь маьрша къахьега ца буьтуш баьхначу вайн дайша, дедайша муха лерина-те и мехаллаш? Дийнахь, цхьана пхеа минотехь мукъна а, ойлане валахьара х1ора а цу хьокъехь. Хож-Ахьмад Берсановн «Г1иллакхан хазна – ирсан некъаш» ц1е йолчу жайни т1ехь х1ара мог1анаш ду: «Стаг кхетор, кхиор шина декъехь ду. Хьалхьарчу декъехь дас-нанас доьзаллехь кхиаво иза. Шолг1ачу декъех стаг ша кхета веза. Стаг ша лаха беза шен вахаран некъ». И дешнаш т1едузуш ала лаьа: кхоалг1ачу декъех цу мехалчу г1уллакхех шатайпа меттиг д1алоцу нохчийн меттан хьехархоша. 1аламан исбаьхьаллех, адамийн башхаллех, дахаран маь1нах, дуьненан х1уманах болу кхетам ишколехь хьехархоша ло берашна. Цара алссам боккху дас, нанас шен кхерчахь Даймахке, нене, дайшка, вайнехан оьздангаллига кхоьллина безам. Ткъа и сийлахь болх кхочушбан хьехархочунна оьшу уггар хьалха: болх безар, берийн амалш йовзар, собар, ша оьзда хилар, шен хаар даима кхиор а. «Марша дог1ийла», – олий, т1еоьцу 1-чу сентябрехь дуьххьара ишколе даьхкина кегий бераш. Цу дийнахь дуьйна долало дешархойн дахар: дуьххьарлера хьехархо, урокаш, уьйр, юкъараллин т1едахкарш, кхиамаш, халахетарш, хазахетарш…\nИ тайп-тайпана амалш йолу бераш цхьаьна а тухий, цаьрца болх бан волало хьехархо. Цо 1амадо царна йоза яздан, хьесап дан, суьрташ дахка, эшарш лакха, доттаг1алла лело, воккханиг лара, жимчуьнца нийса хила, ден-ненан пусар дан, диканиг а, вониг а къасто, къинхетаме хила… Амма и бераш, цхьана чуьра схьадог1уш дац, цхьаъ дац церан да-нана, цхьаъ бац церан орам. Ткъа вайна ма-хаъара, ораме хьаьжжина хуьлу г1ад, бакъду малхе-м кхийда генаш, и болчу аг1ор хаза хуьлу г1аш а, стом а. Иштта, хьехархочун оьздангалла евзича, цунах масал эца г1ерта дешархой а, цундела доккха жоьпалла ду цунна т1ехь. И хуу хьехархо къахьоьгуш хуьлу, ткъа и шайна г1о деш хилар дицлой да-нана, шадерриг цунна т1е а дуьллий, парг1атдолу.\nИшколехь хьоху: «Хьо д1асавоьдуш, автобус чохь воккханиг нислахь, цунна меттиг лолахь, эхь ду хьуна и лаьтташ а волуш, хьо хиъна 1ийча». Ткъа нанас, шен доьзалхо кхоош, баьрчче воккхе охьахааво. Ша х1ун дича нийса хир ду ца хууш 1а доьзалхо: «Хьехархочо иштта ма бахара, ткъа нанас х1ара ма боху. Хьан аьлларг дича бакъхьа ду-те?» – бохуш, ойла йо цо. Жиманиг ойла еш хуьлу (цхьаверг), воккханиг лаьтташ хуьлу. Нана а парг1атйолу – цуьнан к1орни дика хьоьгуш ду. Ду, цу дийнахь, цу сохьтехь, ткъа зама а яц цхьана меттехь лаьтташ, и а ю шен болар эцна йоьдуш. Къаналлин раг1 схьакхочур ю къона хиллачуьнга, т1аккха кхо шен хенахь д1а ца кховдийнарг, кхунна схьакховдо а хир дац. Цунах шен доьзалхо кхето декхаре ду да-нана. Вайн халкъан барта кхоллараллехь а, исбаьхьаллин литературехь а дуккха а чулацаме произведенеш ю вайн дайн оьздангалла гойтуш, масал эца йиш йолуш. И произведенеш йийцаре еш, зеделла суна дешархошна хетарг. Царна моьтту и хиламаш а, г1уллакхаш а, г1иллакхаш а цхьана генарчу хенахь хилла. Оццул генара уьш хетаро гойту, церан доьзалехь уьш лелор, боху вай, дуьйцуш а ца хилар.\nМ. Сулаевн «Лаьмнаша а ца дицдо» романехь кхоьллина Товсолтин васт дийца даьккхича, дешархой цецбуьйлу цуьнан шен доьзалца йолчу юкъаметтигах: кхача Товсолтина шена х1оттабо; йо1е олуш дерг а, к1анте ала дезарг а шен х1усамнене олу цо, ша цаьрга д1а ца олуш, уьш ша хезехь боллушехь. Дешархойн бехк бац царна и тайпа юкъаметтиг тамашийна хетар, бехк ден-ненан бу, шайн дахар аттачу дерзорхьама, и г1иллакхаш д1ататтарна. Цуьнан т1аьхье хаалуш ю: ден-ненан лаамаш кхочуш ца бо доьзало. Дас шен доьзалхочунна дан х1ума дац, цо ас аьлларг дан-м ца до олуш меттигаш нисло таханлерчу дийнахь.\nМасала: «Хьайн к1анте ишколе телефон ма кхехьийта ,дешарна хераваьлла иза, кхечарна новкъарло а йо цо», – аьлча: «Кху к1антий, цуьнан нанассий к1елвита-кх со, шайга аьлларг ца деш», – олуш а нисло. Шаид Рашидов «Ч1аг1о» стихотворенехь го вайна ден а, к1ентан а, ненан а вовшашца йолу юкъаметтиг. Шен к1ентан дахаран некъ сийлахьчу хорша берзо лааран 1алошанца, сецаво дас аравала сихлуш волу шен во1. Ткъа нана к1ентан холчах1оттар гушшехь цунах шен дог лоззушехь, ц1индас бохучунна т1етайна 1аш ю. Ишттачу произведенеша 1амадо муха хила беза бакъболу нохчийн доьзал.Цундела тахана вайна т1ехь долу угар коьрта декхар – оьздангалла кхиорна т1етовжийна болх эвсара баккхар ду.\n«Некъ дика хуьлда шун!» – аьлла, ишколера кегийрхой арахоьцуш,1илманах долчу хааршца, дуьненах болчу кхетамца, гуттарлера накъост – оьздангалла, дикалла еза церан некъан таьлсаш чу. «Г1иллакх доцу стаг – т1ехь г1а доцу дитт», – аьлла, дешнаш ду А.-Хь. Кадыровн. Ч1ана ца довла хьовсий вай! Г1иллакх-оьздангаллин лакхенашка кхачарехь Дала аьтто бойла вайн! Ойланаш ян воьлча,карладолу ширачу заманхь дайша дийг1инчу чартийн суьрташ, церан г1айг1ане латтар.\nТахана вешан меттан доладан вайн лаам, хьуьнар ца хилахь, бехк баккхарал сов, ма лахара мах хадор бара цара вай лелочуьна а, меттан хьокъехь дечу къамелийн а. ХIара къамел дерзош, дало лаьа Мамакаев Мохьмада шен заманахь яздина долу хIара хьекъале дешнаш: «Шен ненан мотт халкъо, сий ойбуш, Iалашбахь, цу халкъан паргIато цхьаммо а хьошур яц». Деза хабарш, моттаргIанаш йитина, мотт дийначел а дийна латторна тIехьажийна пайдехь долу дIадолораш, гIуллакхаш дан хьажа веза вайх хIора а. Доллучул а дика хир ду хIораммо шена хетарг алар. Вовшех дагадовлуш хилча, цхьана беркатечу новкъа нислур ду вай Дала мукъалахь!