Муса Шамсадов. Илланча. | ВАЙНАХ\nАхь д1огахь лам буьххьехь\nЛекха б1ов йоьттира,\nТкъа хьуна адмаша,\n(Хьалха хьан хьайнчара),\n«Тилла ву» – элира.\n«Эрна къинхьегам бу –\nТ1ебоьдуш некъ а бац,\nГаз а яц» – элира.\n«Тоьллера цулле а\nБун йинехь шена.\nКъаналле вахча а\nХууш вац лела».\n«Ма дика хир яра\nЧохь даьхний лело».\n«Чуваха х1усам яц,\nЯй а бац олла».\n«Ма адам ца хьоьгуш\nХили хьан кхоллам –\nЦхьанне а ца оьшу\nХьан иллеш, хьекъал.\nХьо лелла некъаш».\nИштта кхел йира\nХьо ца вевзачара,\nДоцург а кхоьллира\nКхин кхетам бацара\nЦеран, я хьекъал.\nЦарна ца девзара\nХьан дог, хьан некъаш.\nХьо девне вацара.\nАхь-м царна дуьхьал цхьа\nДош а ца элира,\nХьо-м царна, пекъаршна,\nИлланча, хьо веха\nХьайн даг чу тарбина\nВаьлла хьо дуьхьал.\nДаим а лаьттар ю\nАхь йина г1ала.\nДика ду-кх хьо волуш\nТхан орцах вала,\nБодашлахь тхо некъах\nТилла ца лелийта,\nТхан дегнаш делийта.\nСо Нохчийчоьнан бер ду.\nСо Нохчийчоьнан – лаьттан цинц.\nНохчийчоь сан са ду.\nСо мел гена д1авахарх,\nНехан мехкан хазалло\nСо мел ч1ог1а 1ехаварх,\nДаим а ц1а валаво,\nШийла шовда маладой,\nИрсах дог сан 1абадо.\nСох ма ч1ог1а хьаьрчи х1ара г1айг1а,\nД1а ца хоьцуш сан са буса, дийнахь.\nКарзах дуьйлу дог а – аьрха айг1ар…\nХаьа синтем хир бац мел ву дийна.\nСо б1арлаг1ех хилла 1ехавелла.\nСуна туьйра тарделлера дахарх.\nТкъа тахана кхийти ваьлча набарх:\nКхозуш ву со бердах тасавелла.\nДагахь доцуш 1а т1екхечи шийла.\nКоьрте хьийза ойланаш а г1ийла.\nДахар ахь ма тешнабехк би суна…\nАмма со къарвелла гур вац хьуна.\nДог ду къона, къежбеллехь а корта,\nСа ду къар ца луш сан хьийзаш т1ома.\nНекъаш ду сан талла дезаш шорта,\nЮхаденъя езаш – ломахь к1отарш.\nХ1ай 1ожалла, доьху сих ма вехьа –\nДекхарш текхна вер ву сизал дехьа.\nАхь хье ца веш жимма витахьара\nТоллур яра ас дахаран ареш.\nХьо йовзар, хьо езар\nСан лазам хили..\nХьо ду сан дахаран\nДог 1абош, са дузош,\nМаьлхан нур мелла,\nХьо хестош лелла,\nВирзи со баланийн\nТ1емаш а дагийна,\nНекъаш а хаьдда…\nХьо йовза,хьо еза\nСан кхоллам хилла…\nХьо ду сан безаман\nТ1ам бойна илли.\nАмма со ирсе ву –\nИрсах ца тилла…\nКху мукъамо со хьер воккхуш лаьтта,\nЗевне аьзнаш нийсса даг чу 1енаш.\nСан са аш ма лехалаш кхин лаьттахь-\nИ 1аьршаьшка даьлла дахна гена.\nСо ноташ т1ехула стигала волу,\nДег1ах хьерчаш беттан аьхна серло.\nСан са долу синхаамийн дола,\nКху дуьненан сингаттамех херлой.\nДоьлура зезагаш, зазадаьлла беш…\nБ1аьстенан мукъамаш бекара вайна,\nСедарчийн дог1анехь лелара вайша,\nБезаман т1емаш т1ехь, ирс ловзадеш.\nХьо яра сан даг чохь массо а хенахь.\nСан лазам , баланаш байбора ахь.\nТахана хьо суна ю гена-ганахь,\nЯзъелла сан дагна къастаран къахь.\nХьо уллехь яра со висича дорцехь,\nЗерашкахь каг а ца елира хьо.\nТахана юха а оьшу хьан орца –\nДоккхачу дуьненахь цхьа висна со.\nСуна хьан г1о оьшу – ялахьа орцах –\nСа ду сан шелделла кху цхьаллин дорцехь.\nХьан б1аьргаш чохь суна\nБ1аьсте гора –\nЗазадаьлла, зевне ека б1аьсте,\nХелхадуьйлуш зезегаш а гора.\nХьан б1аьргаша суна йовхо лора,\nКхин а маьлхан з1аьнарш,\nКхин а г1ора.\nХьан безамо суна лора дахар\nТуьйранера – цкъа а гина доцу,\nАмма иза хили доца.\nХаац х1инца муха веза ваха\nХьо а йоцуш,\nДаг чохь малх а боцуш…\nХьо г1енах а дуьхьал кхин ца йог1у…\nДуьне хаздеш стела1ад ца догу.\nКхин мел лелар ву те хорам хилла,\nДаг чохь лозуш вайн безаман илли?…\nНазад: Чехов Антон. Дипломат.\nВперед: Муса Бексултанов. И завтра, как вчера


Исламан Нур - Свет Ислама - Iумдатул-ахькам: бисмалла чIогIа даккха дезаш цахилар дуьйцу дакъа\nIумдатул-ахькам: бисмалла чIогIа даккха дезаш цахилар дуьйцу дакъа\n100. Анаса ибн Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), Абу Бакара а, Iумара а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) шайн ламаз «Хастам бу АллахIна, Iаламийн Дела волучу!» («Алхьамду лиллахIи роббил Iаламийн!») бохучу суратна тIера дIадоладора».\nКхечу ривайатехь аьлла: «Абу Бакарца а, Iумарца а, Iусманца а ламазаш дина аса. Царех цхьаммо а «Къинхетамечу, Къинхетам бечу АллахIан цIарца!» («БисмиллахIир-рохьманир-рохьим») олий, бисмалла доккхуш хезна дац суна».\nМуслиман ривайатехь аьлла: «Сан ламазаш дар нисделла Пайхамарца а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна), Абу Бакарца а, Iумарца а, Iусманца а. Цара шайн ламазаш «Хастам бу АллахIна, Iаламийн Дела волучу!» («Алхьамду лиллахIи роббил Iаламийн!») бохучу суратна тIера дIадоладора, я «Фатихьат» суратна хьалха а, я цунна тIаьхьа а «Къинхетамечу, Къинхетам бечу АллахIан цIарца!» («БисмиллахIир-рохьманир-рохьим») аьлла, бисмалла а ца доккхуш» (ал-Бухари: 743, Муслим: 399).


Европехь нохчашкара Iедало бераш дIададахар хIоразза а ирча а, нах Iадош а хилам хуьлий дийцаре дахь а, амма и гIайгIане хилам лахлуш бац.\n"Югендамт монстр ма яц!"\nШо шаре мел долу, мелхо а, алсамдолуш ду Iедало нохчийн доьзалшкара дIадаьхначу берийн терахь.\nХьастагIа Малхбузехь бехачу нохчашлахь яьржира Австрерчу цхьана доьзалера 7 бер дIадоккхуш гойтуш йолу видео. Цу тIехь гуш дара полисхошца цхьаьна Грацехь бехачу АзимовгIеран доьзале баьхкинчу берашна Iуналла даран хьукматан белхахоша доьлхуш, маьхьарш хьоькхуш долу бераш дIадуьгуш.\nУьш мича бахьница дIадаьхна гуш дацара видеогайтамна тIехь, вуно йоьхна лела нана а, кхерделла бераш а доцург. Оцу сохьта даьржира цу видеонна гонахь вуно дукха дийцарш, берийн нанас а, дас а, ден керлачу зудчо а ватсапехула аудиохаамаш баржорца дела денна деба а дебаш.\nТкъа хилларг, Маршо Радионо бинчу талламца, 7 берий, церан наний Грацерчу цхьаьна пансиотан готтачу чоьнах хене бовлуш хиларца доьзна дара. Берашна Iуналла дечу хьукмато, берийн нанас ша дийцарехь, масийтаза хаийтина хиллера цу доьзална, оцул дукхачу берашна и петар дукха готта ю, берийн кхиарна зенехь ю и гатто, цундела шайна йоккхахо петар лаца, ца лацахь бераш цхьана ханна Iедалан Iуналле дохур ду, аьлла.\nТкъа и хаамаш берийн дас-нанас тергал ца беш битинчул тIаьхьа полицица цхьаьна неIаре югендамт яро цу эрчалле даьккхинера хьал.\nАзимовгIеран бераш дIадахар дагах кхеттачу Австрерчу вайнаха оцу сохьта гулдан долийра царна керла петар лаца ахча. Цул совнаха и видео яьржинчу буссехь ватсапехула цхьана цабевзачу наха ир-кара а хIиттийна, масех нохчо гулвеллера Венерчу югендамтана гIишлонна хьалха резадацаран митинг ян, амма цу митинган санкци ца хиларна полисхошна уьш цигара дIасабаьхнера.\nАвстрехь нохчийн я гIалгIайн доьзалшкахь цу тайпа Iотта-баккхамаш нисбелча уггаре а хьалха Венерчу Нохчийн, ГIалгIайн Кхеташоне боьлха гIо лоьхуш берш. Цу Кхеташонан куьйгалхочуьнга Мусалатов Шайхига хаьттира Маршо Радионо карарчу хенахь нохчийн доьзалера дIадаьхначу берийн кхолламах лаьцна. Шайхис дуьйцира: - "ВорхI бер дIадаккхаран бахьанна вай тIаьхьакхиа дуьйладелча, цигахь гуш дерг цхьаъ ду – ден-ненан бехк бу. Стенна бу церан бехк?\nЦеран барт ца хилар бу-кх, барт боцучехь беркат ца хуьлу. Массарна а дагах кхетта хьал ду цигахь. Югендамто бохург цхьаъ ду- цара шаьш чохь Iаш долу хьелаш берашна тоъалла тодичахьана шаьш и бераш цIадохкуьйтур ду аьлла. Цу нахана хIинца карарчу хенахь оьшуш кхин хIуммаъ дац, царна гIо дина, цу ден-ненан хIинца цхьа барт а хилла, цара шайна петар лаьцчахьана“.\nБераш дIадахар иштта цхьа цIеххьана, берийн дена-нанна хууш я дагахь хIуммаъ доцуш, нислуш дац бохуш дуьйцу Мусалатов Шайхис, хIинцалца схьа шаьш Кхеташонехь тергоне лийцинчу доьзалийн масалшна тIе а тевжаш.\nЯ цу берашна кхочуш Iуналла ца дина, я уьш чохь деха хьелаш сов ледар хилла, я царех цхьаъ заьIап хиларна да-нана цуьнна оьшучу кепара хьажа ца ларош, я дас-нанас цу берашна еттар гучудолий – иштта цу кепара хуьлу доккхачу декъехь бераш Iедало дIадахаран бахьнаш.\nКъаьстина дас-нанас берана еттар хьахийра Шайхис, цхьанна а агIор я нохчийн Iадаташца а, я бусалба динца а догIуш а доцуш, хIетте а вайнахалахь даьржина маьттаза хIума санна.\n„Кху Австрехь кхин а дуккхаъ меттигаш ю, югендамто бераш дIадаха кечдина дуйла, дIадаха кхерам шайна буйла хуушехь, дас-нанас хIуммаъ ца деш, тергал а ца деш. Югендамтах вай цхьа монстр а йина Iийча тоьуш ма дац, цара хIун лелдо, мича бахьанишца дIадоху бераш хаа ма дезий вайна.\nЦу берийн бакъонаш ларйан кхоьллина ю и югендамташ, цундела чIогIа дехар ду сан массо а дайшка-наношка, боккъалла а, и шайн бераш лардахьара аш, царна Iуналла дахьара аш, ишколе доьдучу хенахь хаза Iалашдина дахийтахьара аш уьш. Етта-м тешна а мегар дацара царна.\nБусалба динца я вайн Iадаташца а догIуш дац берашна еттар.\nИштта вайн Iадатца вуно бехке лоруш хилла берана тохар. Божабер кхоьруш ца хилийта тухуш ца хилла цунна, ткъа зудбер а, йоI а экам йолуш дена цунна-м хIетте-ветте а тухуш ма ца хиллий.\nЦкъа а вайн къомаца ца хилла долу маьттаза хIумнаш лелон буьйлабелла кху аренца и цхьаболу нах“, - бохуш, оезавоцуш дийцира Маршо Радионе Шайхис.\nIедало дIадигинчу берийн деца Азимов Сулимца а зIене елира Маршо Радио.Шен аз хазош, вистхила ца лаьа элира цо, амма бераш ган магийна шайна, кесталгIа петарца дерг дIанисдинчул тIаьхьа уьш цIадохкуьйтур ду а аьлла шайга, элира цо.\nАла догIу, хьастагIа Грацера дIадигина АзимовгIера бераш хилла ца Iа Австрехь Iедало шен Iуналле даьхна я кхечу доьзалшка кхион дIаделла нохчийн бераш.\nМаршо Радион информацица, масех бIе бер ду карарчу хенахь шайн нохчийн дех-ненах къаьстина кхуьуш. И бераш цIадерзон а, кхечу доьзалшкара керла-керла бераш Iедале дIа ца дахийта а уггаре а хьалха дай-нанойн кхеташ кхиоран болх бан беза, царна шаьш дехачу пачхьалкхан низамаш, и низамаш шайн мел гома делахь а, кхочуш ца дича девр доцийла а кхетош.


Ши ваша вийначу Бесланерчу вахархочунна 15 шо хан тоьхна набахтехь яккха\nКъилбаседа ХIирийчоьнан Лакхарчу кхело колонехь даккха 15 шо хан тоьхна Бесланерчу вахархочунна Хосонов Олегна, яздо Кавказ.Реалии портало. Цуьнан дов къевлинчу неIаршкахь хаьттина, бехккъасторхой декъехь а болуш. Талламбар а, кхелан процесс а кхаа шарахь дIадехьира.\n2018-чу шарахь Биченов Аланан а, Хосонов Сосланан а дов даьллера Хосоновн доларчу автосервисан гIишлона хьалха. Травматикан герзах пайда а оьцуш, летттера и шиъ вовшах.\nЦхьа хан яьллачу заманчохь конфликт кхин дIа а яхъелира, церан баккхий вежарий юкъа а гIоьртина. Шен жимахволчу вешех бекхам бечу Хосонов Олега "ИЖ-81 (Ягуар)" олучу 12-чу калибран таллархочун топ йиттинера Аланна а, Биченов Сосланна а.\nХосоновгIеран вежарша чIагIдарехь, церан доьзалан бизнесна уьш тIекховдарна иккхинера юьйцу конфликт, ткъа шаьш Iалашдархьама герз караэца дезнера церан.\nКхерамаш тийсарна пачхьалкхо Iалашбора юьхьанца ХосоновгIар. Ткъа шуьйра дийца даьккхина гIуллакх Къилбаседа Кавказан федералан гонашкарчу Талламан комитето шега дIаэцначул тIаьхьа Хосонов лецира.\n2019-чу шеран Чиллан-баттахь 400 стаг вовшах а тоьхна, Бесланехь митинг хIоттийра ХосоновгIеран гергарчара. "Бесланан наной" комитетан хьалханчаша а цхьана дакъа лецира оцу митингехь, цара кхайкхамбира ницкъаллийн структурашка и гIуллакх бакъонехь талла аьлла.\nБиченов Руслана, вийначу шина вешин воккхаволчу вашас тIаьхьо хиллачух шен верси йийцира. БиченовгIеран вежаршка маьттаза динчу къамела тIехула даьлла дов хиллера и.


Швецехь некъан бохамехь велла Мохьмад пайхамарна карикатураш ехкинарг\nСуртдиллархо Вилкс Ларс\nМохьмад пайхамарна ехкинчу карикатурийн автор, шведахойн суртдиллархо Вилкс Ларс кхелхина, дахначу кIирандийнахь Швецин къилбехь хиллачу некъан бохамехь. Швецин зорбанаша полицина тIетевжина яздо, 75 шо долчу Вилксан машен кир кхоьхьучу машенах кхетта бохуш. Суртдиллархо а, иза ларвеш дIасалелаш хилла ши полисхо а велла оцу некъан хьовзамехь хиллачу чевнех. Авари хиларан бахьанаш толлуш ду.\nПолицино ха дора цунна 2007-чу шарахь Мохьмад пайхамаран корта а буьллуш жIаьла диллинчул тIаьхьа, иза "исламан коьрта мостагIийн" тептаре ваьккхича. Карикатура зорбане яьккхира Швецин а, Данин а газеташа. Дуккхаъчу бусулбачу пачхьалкхара нахана провокаци йира оцу публикацино, Вилксна кхерамаш туьйсура, вуьйр ву бохуш а цхьаьна.\nТеррорхойн "Ал-Къайда" организацино 100 эзар долларшкахь ахча кхайкхийнера цуьнан коьртах.\n2010-чу шарахь Швецин къилбера художникан цIа даго гIоьртинера ши стаг. Уппсалан университетехь цо лекци йоьшучу заманчохь цхьахволу ладогIархо тIелеттера цунна, яйн чевнаш а еш. Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь Вилкс вен Iалашонца бинчу бертехь дакъалацарна набахтехь даккха итт шо хан туьйхира Лароуз Коллина.\nСатирикан Charlie Hebdo журнало а цхьана зорбане ехира Вилксан карикатураш, оцу тIехула царна динчу тIелатарехь 2015-чу шеран Дечкен-баттахь вийра 12 стаг. ТIелетарш деш, шайна кхерамаш туьйсушшехь масийттазза дIахьедира Вилкса, адаман маршонел а, дешан маршонел а деза хIума дац бохуш.\nФранцин сатирикан Charlie Hebdo журнална шаьш ехкина карикатураш инстаграман агIонера дIаехира нохчийн юкъараллан-политикан "Вести республики" газетано. Социалан машанан администрацино кхетийра публикаци дIаяккхарх, "юкъараллан бакъонаш йохайо" аьлла.\n47 шо долу францхойн хьехархо Пати Сэмюэль вийначул тIаьхьа кхин тIе а чолхе делира Charlie Hebdo журнало ехкинчу карикатурашна гонахара хьал. Дешархошна дешан маршонех дуьйцучу хенахь исламехь лоручу Мохьмад пайхамарна ехкина карикатураш гайтинера цо. Пати вийначул тIаьхьа Европехь масийттазза тIелетарш хилира, бакъоларъяран органаша бахарехь, радикалан исламхоша дина долу.


Барахоева Лемкай вахарцара кIезига йовза моттигаш - Сердало\nНаьсарера даьнна Буро кIалха бодача новкъа гIолла долх тхо. Бера хана укхаза нийсделча, тхона сакъердам хулаш цхьа хIама дар. Укх наькъа йисте яхача берригача мехка йовзаш йолча Барахоева Лемкай ковнах, цIенах бIаргтоха чIоагIа безам хулар тха. Из кхоачашхилча, боккха тоам а хулар. Дикка йIаьххача хана бIаргашта хьалхашкара из сурт дIа а далацар.\n— Хьажал, хьажал, цу чу ях шоана из! – оалар цхьанне.\nБерригаш цу миноте машена корагахьа берзар, цхьа тамашийна, доккха хIама бIаргагорга сатувсаш, бакъда кхыча наьхачарел эргаш боаца боахам хулар гуш бар. Цу коа яхар дунен хало дукха хьийга, хIаьта а вахара эшае ца мега, хьинар дола кхалсаг Барахоева Лемка.\n— Мичай из? – хоаттар шоллагIчо.\nИз ше-м бIаргаго атта дацар, хIана аьлча балха деношка а салоIача деношка а цхьатарра къахьега дезаш хулар из. Шоатта е кIиранди да аьнна, бита йиш йолаш бацар цун болх. Цудухьа дукхагIйола ха цо дIахьора хьайбай ферме. Наггахьа деза денош хилча, цига го йиш яр из, дукхагIча хана баьде дувхар а дувхаш, цу тIа къегаш Социалистически Къахьегама Турпала седкъа а болаш. Цу хана вай къаманна юкъе из цаI мара яцар цу тайпара мехка деза совгIат денна кхалсаг. МаIача наха юкъе цу тайпарча къахьегамца белгалваьнна саг хIанзарчоа вацар. Хург-м ба уж, бакъда из тIехьагIа хургда. Цхьаькха цхьа хIама а дар тха теркам тIаозаш а тхона чIоагIа хоза хеташ а. Наьсарерча районни культура цIагIа хулар цIайш дезде вIашагIтеха кхетаченаш, из мара кхы моттиг яцар дуккха нах цхьатарра тIаэца йоккха зал йолаш. Цига Лемка хьакхувлар сийрда-IажагIа бос болча, цу заман чухьа вайцига кIезига хинннача М-21 оалача «Волгаца». Из сурт бIаргадайча къахьегамхо хила, мехка вовзаш хила, наьха теркам а безам а тIаоза ловра. Вешта аьлча, нийсача, хьаьналча новкъа дIаваха безам болча сага дика масал дар цу кхалсага вахар. Цу хана из ца йовзаш школан дешархо хургвацар из яхача районе меттел, ерригача республике а. Даим цар бIаргашта кIал дар цун вахар: телевиденега, газеташка, бе-беча книжкашка, жураналашка, стендашка, плакаташка гIолла довзар царна сий долча кхалсага даьха а доаха а къахьегама толамаш. Тахан мишта эттад хьал? Школашка болх беча хьехархошкара дIаийккхача, берашта ер ма бий аьнна къахьегамах бола кхетам луш саг вац. Уж хьалха санна къахьегама коллективашка кхувлац, балхацара цар хьоашал чIоагIде дагахьа, толамаш дахарца белгалбаьнна нах шоаш болча хьехац, царца дагара дувца, дагабала, хIама довза-хатта дагахьа. Школе ухача берашта йовзац къахьегама турпалий цIераш. Из дикка новкъа а хул сона, хIана аьлча цар яьккхар санна йола сийле йицъе йиш яц, из даим йовзаш, дагакхоабаш хила деза тIехьа тIакхувш дола ноахалаш. Къахьегам бувцаш хилча, даим айса гIалгIай мотт хьехача берашта йовзийт аз, балхаца гIорбаьннача наьха цIераш. Царна юкъе а эггара хьалха хьоахаю гIалгIай эздий кхалсаг, нана, къахьегамхо хинна Барахоева Лемка. Из кхычарел хьалхаяккхара бахьан да, къаман турпалашта юкъе эггара хьалхарча мугIар тIа из латташ хилар. Цкъаза са-сайца оал аз; тахан хIана бац кхувш боагIарий къахьегамца хьалха хинна безам, лоархIам? Геттара кIезига хIанаб ахархо хургва со оала кIаьнкаш, доярка хургья со оала йиIигаш? ДIаихача шерашка санна эшаш деций мехка ялат, шура, дулх, даьтта, кхыдараш. Эшаш-м да, хIаьта а ше а ца деш, уж хIамаш кхычо хьадича бакъахьа хеташ ба дуккхабараш. Ший декхараш кхычоа дIатIадахка кийча ба. Цхьа дешархо яр са. Йоллел пахашк Iойиттал, мел хьаял Iа цунга оалае; из ше хьа а ца деш, шийца цхьан классе ягIача йиIигага хьаде оалар цо шийна тIадожадаь гIулакх. Из хьал эттача санна хет сона тахан вай халкъа боахаме а, къаьстта а из доагIаш да лаьттанца беча балха. ХIанад из? Хетаргахьа, из дувзаденна да бувцар хала къахьегам хиларца. Дукха шоашта хало е ловш бац вай заман кагий нахи мехкарийи. Хоза барзкъа тIадувха а дикача машенаш тIа багIа а лов, амма шоай кулгашца из хьаде-м безам бац. Иштта хиннаяц Барахоева Лемка. Саг цецваллал хала хиннаб цун никъ. ХIаьта а кхело шийна тIакхухьача саготонашта духьала латташ чакхъяьннай. Царна сатоха а уж ла а цунна эггара хьалха гIо деш хиннар да ше хержа хинна доярка гIулакх.\nБарахоева Лемка яьй 1918 шера МагIалбика района СоагIапча. Вайна ховш да-кх из фу зама хиннай. Политически хьал вай мехка геттара кхохкаденна ха хиннай из. Цхьа шу хьалха яьнна хиннай революци, кегабенна мохк дикка меттабена хиннабац, Граждански тIом хьалхьебеш паччахьа заман викалаш хиннаб. Кхы а кIеззига ха яьлча, из яьча а цунна гонахьа ядача а юрташта тIагIерташ хул моастагIа. Цун юртахо Гарданов Тоаркхо-Хьажа хьалха волаш хинна гIалгIай гIовтт шоай мохк лорабе. Ше ахархо вале а, цу гIулакха юстара лаьтта хургвац аьнна хет сона Лемкай да Мержой Элбазкъа а, хIана аьлча кIеззига а шийх къонахчал, денал доалла саг цIагIа вагIаргвоацаш, селлара лира ена хиннай зама. Цхьаннахьа а цох яздаь хIама деце а, из иштта хиларах теша лов. Из кхетаде хала дац. Вай истореца цу хана садехка майра хиннав яхаш вувцараш вац верригаш иттех саг мара. Итт сага беррига мохк лорабаьб, моастагIа эшаваьв аьлча, из нийса хургдац. Вайна тахан белггала малашб а ца ховш, бIаьш а эзараш а мугIарера нах лаьттаб «дийна пен хинна» мехка доазонаш лорадеш. Цар белггалара цIераш ца хой а, вокхар санна сий де доагIа цар а.\nЛемкай нана Аьлтий-Юртара хиннай. Мархиева Амината даь ши йоIи воIи хиннад Элбазкъий. Лемка йоккхагIа хиннай, цун тIехьа ваь хиннав Осман яха воI, йишел цхьа шу зIамагIа хиннав из. Эггара тIехьа яь Довхан яха йиIиг зIамига йолаш еннай. Вешта аьлча, тIемо мохк эггара чIоагIагIа мерца ха хиннай из. Цу хана ваьча йоазонхочо Ведзижев Ахьмада яздаьд, ший да герз бедоаллаш тIем тIа лаьттав, хIаьта нана, ага гидоаллаш, удаш лийннай аьнна. Хетаргахьа, уж дешаш ала йиш я Элбазкъий дезала нана хиннача Аминатах а. Элбазкъа бераш зIамига долаш веннав. ХIаьта йоккхагIча Лемкай пхи шу даьнна хургдолча хана кхалх берий нана Аминат а. Шийла дарз делхаш, ара йиса хиннай из. Цига шелъяларах лазар лоац, кхы цох тоа ца луш кхалха а кхалх. Цул совгIа, латтача замо а дикка хьийша, кIаьддаь хинначох тара да цун дегI, цунца цхьана мар воацаш шин бераца цхьаь йисар а хиннад Iаткъаш а сагото яйташ а. Цу тайпара массехк бахьан хьавIашагIкхатаро кийчъе тарлу гаргагIертача Iоажала йола кIийле. Мичча беса из хиннадале а, бераш бойла дус. Из санна йола моттиг эттача, вай фуннагIа дувце а, дукхагIа къахетаме хул ноанахой. Иштта нийсденнад укхаза а. Да-нана доацаш диса бераш хьалкхеду наьна-вежараша Махьмада, Хьадажкъас, СаIипа. Шоаш СоагIапча баьбале а, бакъда цар бера ха дIаяхай Аьлтий-Юрта. ДIахо дIа мел дода цар вахар а айхха дувзаденна хургда цу юртаца. Лемка а Осман а, цул тIехьагIа цар дезалаш а цига баьхаб, хIанз а бах. Вурийтта шу даьнна яр Лемка, Барахоев Муте Мухтарага маьре йодача хана. ЗIамига саг вар Юкъерча Ачалкхера. ХIанз мукъагIа кIеззига ираз, дезала йIовхале йовзарг ма йий аьнна хийттадар цунна. Бакъда юха а кхел къиза хул цунца. ГIайгIан тIа гIайгIа яхьаш, дIаух бетташ, шераш. Дукхача хатарашта садетта дезаш хул. Маьре яхача а ираз хилац цун: мар Сийлахь-боккхача Даьймехка тIем тIа вода, цига моастагIчун карах ла. НийсагIа аьлча, де доацаш вов. 1942 шу тIакхаччалца, цIагIа каьхаташ яздеш а, дезалца бувзамаш лоаттадеш а хул Мухтар. Эггара тIехьа ше дайтача каьхата тIа цо яздаь хиннад, шоаш хи тIагIолла фордал тIехбоахаш ба, кхоачача кхаччалца шийга ма язде, аьнна. Цигга хад Лемкай маьрацара бувзам. Кхы каьхат дагIац цунгара. ХIаьта Iаьдало хоам бу, из де доацаш вайнав аьле. Дуккхача шерашка, кIаьд ца луш, маьрах дола бакъдар лехаш къахьег цу кхалсага. ХIаьта а кхыметтел герзашцарча низий архиво а цунна тоам хургболча тайпара дола жоп луц. Цох ховш ер ма дий аьнна кхы хIама дац хIанз а. Лемкай ши маьр-йиша – Гошархани (Чориева) Минати (Полонкоева)– яьхай Ачалкхе. Цига бах цар дезалаш. Шин бераца (Тамарецеи Мусайцеи) юс къона кхалсаг. ТIа-тIа йоагIар халагIа йолаш хул цунга уха саготонаш. Кастта Сибрен хало такха езаш а хул из, ший шин бераца. Тамарий цу хана ворхI шу даьнна хиннай, ялх шу даьнна хиннав Муса. Лемкай школа яккха а кхыдола доккхагIдола дешар деша а ший вIаштIехадаьннадац. ХIаьта а ший бераша дешар ловш хиннай из чIоагIа. Мехках баьхача хана, Казахстана Кустанайски областа Щербетски района Костерковка яхача юрта баьхаб уж. Цига ворхI класс яккха мара вIаштIехьадалац берий. Из а цу ханарча гIалгIашка дикка дегаондало яйташ дола дешар хиннад. Ишттал дийша дезала нана ше хиннаяларе, из Iилман даькъе а, балха тIа лакхъялара а дикка гаьнаяьнна хургьяр. «Хьо дийша яларе, Iа доккхий гIулакхаш леладергдар», — оалаш хиннад цунга хьакимаша а бовзача наха а. Вешта, дийша йоаццаше а леладаьд Лемкас-м, сога хаьттача, доккхий гIулакхаш. Ше бе аьнна караийцача балха тIа, шийна саг тIехьа ца кхуйташ, эггара йоккхагIйола коталонаш яьхай цо. Цхьаболча наха хет, къаьстта а къонабарашта, мехка ший цIи дIахазийта е паччахь е министр хила веза, аьнна. ХIаьта вахаро вайна кхыдола масалаш гойт. МоллагIа болх шийга кхаьчабале а, из цIена, дика, хьаьнала хьабеш хуле, цо сийленга вуг саг. Иштта сийленга кхаьчарех яр Барахоева Лемка а. Ше яхача казахий юрта дIаболалу цун къахьегама никъ. Эггара хьалха укхазарча хьайбай ферме балха отт из, вай цIадахккалца йолча хана, хьаьлий детташ, цар маша нахага дIакхоачийташ беча балха тIарча яхье дакъа лоацаш а хул. Бераша школе мишта деш хьажа, цIа леладе, балха тIа латта езаш хул. Цу декхарех дика лоархIа а ю. Хала хиннадий уж шеддар леладе? Хинна хургда цунна хала а, хIаьта а вахаро кIезига хьийста йола кхалсаг уж халонаш ца зе гIийртай. Вешта, зийча а яцар цунна хила гIойле, ше хьадаьр мара хIама доацаш из хьайоагIа дикка ха яр. Ший шаккха бер а тIехьа, хIанз-м уж кхийнадар, эггара хьалха цIабоагIача нахаца юха мехкайоал Лемка, ший ноанахошта юккъе яха хов. Бера хана денз дIаIемаяр из цу юртага, гонахьа бахача гаргарча нахага. Ховра, моллагIа моттиг нийслой а, уж шийна оарцагIбоагIаргболга, эшаш дола гIо дергдолга. Цу тайпара нах юхе хилар чIоагIа лоархIаме да. ЦIайоагIаш доахан деттара говзал Iоаяь а цу балхаца дикка хьакхаштаяьнна а яр из. Бахьан из долаш, дIахо а цу къахьегамца ший вахар дувзаде лоархI цо.\n1957 шера Барахоева балха йода «Назрановский» оалача совхоза Аьлтий-Юртарча хьайбай ферман доярка йолаш. Ткъаь шера цига къа а хьег. Ала деза, цун къахьегама книжка тIа даь ши йоазув мара хиннадац, аьнна. Хьалхардар — балха дIаэцарах, шоллагIдар – пенсе яхарца балхара мукъаялийтарах. Балхаш хувцаш, цхьан меттера вокх метте удаш, доккхагIдола дикаш лехаш, оамал хиннаяц дояркай. Ше йолча меттера лаха гIийртай ираз а аьттув а. Цунна, со эгIаваьвеце, уж шаккха хIама кора а даьд. Наьсаре а из яьхача Аьлтий-Юрта а гIолла IодоагIар Алханчуртский канал. ЙоагIаш-йодаш цу юхе ше нийсъелча: «Из IодоагIа канала хий миссел шура яьккхай-кх аз»,- оалар нане, яхаш, дагалувц Лемкай йиIий-йоI хулаш йолча Кодзоева Лидас. Из бакъ а да. Цунна тешал деш массехк масал доаладергда вай. 1958 шерагара дIайолаенна 1966 шерага кхаччалца, цо яьккха хиннай 4 700 центнер (100 кг) шура. ТIехьа тIадоагIача кхаь шера кхы а 2 178 центнер яьккхай. 1964 шера хьалхарча дийнахьа арадаьннача «Сердало» газета тIа (№ 8957) дукха доккха доаца йоазув даь хиннад Барахоева Лемкас. Цу тIа дика гу, мишта дог айденна болаш накъабаха хиннаб тIадоагIача кердача шера из а цун новкъостий а. Хьожаргда вай цу йоазоно фу йоах: «ТIехкхоачашдир оаха 1963 шера тIаийца социалистически декхараш. 1 300 центнер планал совгIа шура яьккхай. Къаьстта а дика да шура яккхара хьокхамаш дояркай Алимжанова Жовхьарата, Пугоева ШафиIата, Мархиева Лемкай. Царех хIаране 140 – 160 процент кхоачашъяьй шура яккхара шера план. Иштта дика къахьийгад бежIуно Калаев Тажудина… 1963-ча шера 5000 килограмм гаргга шура яьккхай аз хIара кхоабача Iаттагара, укх шера кхы а дукхагIа шура яккха дош лу». Ше аьнна дош дизза кхоачашду цо. ХьатIаденача кердача шера, СССР оалаш болча, дунен ялхлагIдола дакъа дIалаццал боккха хиннача мехка, вай зIамигача къамах хьаяьннача кхалсага шура яккхара рекорд оттаю.\nИз йоазув даь хиннад гIалгIай меттала. Цар даьха хиннача толамаша санна, гIадвуг Лемка ший наьна мотт безаш а цунна хийраяла ца гIерташ, цунца хьоашал леладеш хинна хиларо. Тахан къаьстта а дика кхетаду вай, мел лоархIаме хиннад наьна мотт хар а бувцар а, хIана аьлча хIара шера кIезиглуш латт из бокъонца лоархIаш, цун сий деш бола нах, агара воаллаше английски, французски, эрсий, Iарбий мотт бувца гIерташ хул вайх саг, наьна мотт хара дукха тIера хилац. Вож метташ дезац ала гIертац со. «Цхьа мотт ховр — цхьа саг, ши мотт ховр –ши саг» яьхад вай даьша. ХIаьта а эггара хьалха ший къаман мотт ховш хила веза саг. Иштта хиннай Лемка, цу моттиго кхы а дукхагIа езайолийт из ше а цо хьабена атта боаца вахара никъ а.\nБерригаш цо лелабераш, беттараш 25 етт хиннаб. ХIара дийнахьа 3500 – 4000 кийла шура йоаккхаш хиннай цо царгара. Хала хиннадий цу тайпара толамаш даха? Цу хаттара дола жоп цаI мара дац. ВIалла а атта хиннадац, хIана аьлча из миссел шура, доахан кулгашца детташ, йоаккхаш вола саг аьшках ваь хила везаш хиннав. ХIаьта вай мехкахо балхаца дегI чIоагIденна саг хиннай. ХIаьта а гIо деш нах а хул цунна уллув, царех цаI яр Лемкай йоI Тамарий. Ер йоазув аз деча хана, дарба де яха Москве яр из. ХIаьта а телефонаца цунца къамаьл де вIаштIехьадаьлар са. Доахан детташ нанна новкъостал де дезаш нийслорий хьа, аьнна, хаьттача; Тамаре аьлар: «Дукхаза дийттад. Цхьадолча дийнахьа 10 – 12 етт беттар аз. ХIара етт ше-ший цIи йолаш бар цун. ДагадоагIа цун хинна Ромашка, Цыганка, Данко, Динамка яха доахан. Хьалхарбар лаьрххIа хьокхамашка (выставкашка) кхувлаш, боархача доаханах етт бар, кIай кIаьдаш латташ. ШоллагIбар Iаьржа етт бар, цудухьа тиллаяр цох иштта цIи».\nТIехьагIа наьн-нанна новкъостал де ухар йиIий мехкарий а. Царех цаI яр лакхе вай хьоахаяь Лида. «ХIара Iаттаца сагаца санна къамаьл дувцар нане, — яхаш дагалувц цо.- Из дIачуйоаллаше, деррига доахан цхьатарра хьаIахар. Доахан деттийтар цо сога, бакъда шурий хьоанал йистари, из дIаяхьийтари сагах тийша дитацар, из даим а ше дора.». Цун кулго дукха хьийста а цунга Iема а хиннад цо детташ дола хьаьлий, цудухьа дукха йийзай царна шоашта Iунал лоаттадеш йола, кIаьда кулг дола кхалсаг. Иштта ца хилча даха йиш йолаш толамаш хиннадац цо даьхараш. ХIанз районе а, республике а, берригача мехка а дIайовзаш латтар гIалгIай хьинар дола кхалсаг. Эггара хьалхара цун грамота я 1960 шера енна. Цу хана социалистически яхье толамаш доах цо, из белгалдоаккхар цу тIа. Наьсарерча музее дадача Лемкай каьхаташта юкъе я цу тайпара енна 13 грамота. Цхьа тамашийна хIама а дайра сона царца. Цо йоаккхаш хинна шура санна кIай, дояркаша керта тIа тулладу массехк йовлакх доаллар царна юкъе. Вай къаман Iаьдал да, цIена хIама даим кIайча хIаманца дусташ: «лоа санна кIай», «киси мо кIай», «шакIа санна цIена», иштта кхы дIахо а. Лемкай уйлаш, нахацара безам, къаманцара дог уж йовлакхаш мо цIена хиннад аьнна хет сона. Хьалхара грамота енначул тIехьагIа цхьа шу даьлча (1961 шера 15 февраль), из дIаязъю Нохч-ГIалгIай республикан къахьегама сийлен книжка тIа.Цох дола тешал хьа а лу Лемкайна. Лоам тIара боагIа лай токхам санна, низ болаш а нах шийх тешабеш а хулар цун къахьегама коталонах бола хIара хоам. Къаьстта а ерригача республикан боккха кхаъ хулаш моттиг нийсъелар 1965 шера 24 декабре. «Нохч-ГIалгIай АССР халкъа боахам дегIакхувлача, къаьстта а доккхий гIулакхаш карахдувларах» вай мехкахочоа елар Социалистически Къахьегама Турпал яха сийдола цIи. Берригача гIалгIай цу хана гIадбахар дийца варгвац. Со ворхI шу даьнна кIаьнк вар цу хана. Массанахьа хозаш яр Барахоевай цIи, доаккхал дора, курал йоар из шоай къамах хиларах. ХIаране безам хулар из го, цох бIаргтоха. Кхыметтел из яха ков бIаргадайча а боккха тоам хулар, боккхагIчарна меттел, берашта а. ХIаьта дезале хинна гIадбахар-м, цхьа тамашийна хIама санна дагадоагIа Тамарена. «Москве Iо а йийха, дошо седкъа хьа а бенна цIайоагIаш, самолётаца а ца йоагIаш, цIермашинаца ера из, — йоах цо.-Цунна духьалбаьхка дукха хьакимаш, гаргара нах, шийца болх беш бола нах бар. Цига дар нанна духьалдаьхка тхо а. Доккха дикахетар а цIай а дар из».\nХIанз духхьал доярка хинна ца Iеш, дерригача къаман юкъара саг яр из. Цу ханара а хIанзара а вай къаман къахьегамхочун юхь яр а ала мегаргда цунах. Мехка юкъарча балха хьинаре дакъа лаца йолалу Лемка. Кхоачам ба цу хана цунна карахдаьннарашца дувзаденна массехк масал доаладича. 1970 шера 21 апреле цо дакъа лоац В. И. Ленина 100 шу дизара хетаяьча Кремлерча съездий Двореца чу хиннача кхетаченна юкъе. Цох хул парте ХХII – ХХV съездий делегат, 1966 – 1974 шерашка из шозза хержа хиннай мехка Лакхехьарча Совета депутаталла, ВЦСПС доакъашхо хиннай Лемка. Из боккха а, дукха низи хаи езаш а болх бар. Цу шеддолча хIамах лоархIайора, деррига ший ханнахьа хьаде кхоайора из. Вешта аьлча, массадолча ше караийцача гIулакхашка гуш яр турпалхочун оамал: шийна хала дале а, из нахах лочкъаде хар, халонаш эшаеш, денгара денга ший берашта, лоалахошта, мехкахошта дика хетар дар. Депутата болх беш, цо гIо даь нах дукха бар. ХIанз мо дацар цу ханара вай мехка хьал. Асбестах яь цIен тIа ехка шифер хьакхачацар нахага, шоай боахам тоабе. Кхы доккхагIдараш-м аз дувца а дувцац. Наькъаш дукхагIдараш жагIа билла а билланза а дар. Кхы массагIа хIама дар депутата наха тIакхухьаш хиннар. Ший хур дийя, хьакимашта тIаяхе, цар дехараш кхоачашде хьожар из.\nЦIаккха кIаьдъялар доацаш, къахьийгад цу кхалсага балха, цIагIа, наха эшачунга хьожаш, школан даьй-ноаной комитета доакъашхо йолаш, кхы а массагIа дар уж. Из ца зувш дисацар муг1арерча наха, къаман йоазонхоша, суртанчаша. Озиев Салмана я «Лоаман йоI» яхаш стихотворени.Цу тIа аьннад :\nвай халкъ кхувлаш,\nХьо я халкъа депутат.\nБолх мел беча яхьеювлаш,\nХьо массаза хьалха латт.\nIилма тохкар, говзал Iомор\nМаIачоа нийсса хIанз хьо я.\nХалкъий вахар дегIадоалор,\nМашар кхайкор хIанз хьо я.\nИз хьа накха сийрдабоахаш,\nТурпалхочун седкъа ба.\nИраз долаш хьоца бахаш,\nУж хьа йижарий а ба…»\nВIалла шеко яц, уж мугIараш цо Лемкайна хетадаь хиларах, хIана аьлча из стихотворени язъеча заман чухь гIалгIашта юкъе цаI мара кхалсаг хиннаяц, цо ма аллара, «турпалхочун седкъа» лелабеш. Цул совгIа Озиев хиннав Барахоевай юртхо а. Из яьхача моттигах хIанз Дошлакъий-Юрт лоархI, хIаьта Салмана а ше дунен чу мел яьккха ха цу юрта вахаш яьккхай.\nГIорваьннача скульптора, суртанча хиннача Мамилов Руслана сурт диллад цун. ХIаьта Лемкай йиIий Тамаре воIа Тимура яхачох, Москве ВДНХ лаьттай дояркай бюст. «Цунна шоллагIа дошо седкъа бала аьнна арадаьнна указ хиннад. Цу хана ВДНХ уж шаккха дошо седкъа а уллаш, хьаяь бюст яр латташ. Из иштта латташ бIаргаяйнарех ва со-се а. Лемка цамогаш а хинна, цул тIехьагIа цун кхалхар нийсденна, хьа ца луш бисар из шоллагIбола седкъа. Из дош юха хьал а айдаь, из седкъа вай хьакимаша цIабеча нийса хургдар аьнна хет сона», — йоах Тимура. Берригача гIалгIаша аргдар да цо яхар. Нагахьа санна из указ кулг яздаь хиннадале, Лемкай шоллагIбола седкъа цIабар вай хьакимий декхар да. Уж хинна ца Iеш, кхы а дукха паччахьалкхен совгIаташ тийннад Барахоевайна. Царех я Ленина орден, Къахьегама ЦIеча Байракха орден, Октябрьски революце орден, дукха медалаш. Из лелае аьнна еннаяр, ер йоазув дIадолалуш, аз хьоахаяь «Волга». Цунбар санна бос болаш, цу тайпара машен районе яцар, цудухьа цу сахьате ховра йоагIар малий. Цун цIи лелаеш я Дошлакъий-Юртара цхьа улица.\nУж шеддар дIадаьлча, ший берий дика нана яр из. ЙоI-воI хиннад цун. Тамарий йоккхагIа хиннай, из яьй 1937 шера, кхы цхьаькха шу даьлча, 1938 шера ваь хиннав Муса. Царна –лаьрхIа нанас хьадайта хинна цIенош хIанз а дагIаш да из яьхача коа. Тахан дераш санна лакха а говр хахккал дIаьха а дац уж, хIаьта а цун дезала кхоачам боллаш паргIато хиннай цар тхов кIалха. ХIанз цхьацца цIенош а тикаш а го йиш цига керда хьатIаяь.\n1954 шера, ткъеста шу даьннача хана, ший йоI Наьсар-Кертерча Кодзоев Мухтара Iумарага дIалу нанас а кхоачарле йолча наха а. Вай Сибрера цIадаьхкача денз, уж дезал Наьсарерча Орджоникидзе цIерагIча улицагIа баьхаб, хIанз а бах. Тамареи Iмареи ворхI дезалхо ва – виъ воIи ши йоIи. Шоай ханашка хьежача, уж дIаязбе беза укх аргIагIа: Мадина, Лида, Руслан, Тимур, Назир, Мухьмад, Макшарип. 1975 шерага кхаччалца Тамарий ший бераш кхедеш, цIа леладеш, цIагIа яьгIай. Цу шера денз, бераш ондадаьнначул тIехьагIа, из балха йода ГI. Ахриева цIерагIча «Электроинструмент» яхача завода литейни цехе. 1989 шерага кхаччалца цига къахьегаш а хул. Тамарий тахан а могаш-маьрша я. Соца къамаьл деча хана, хIама дика дагадоагIаш а шаьра хьадувцаш а яр. Укх шера нийсса 80 шу даьннад цун. Деррига бераш вахаре хоза дIанийсденнад. ХIаравар, ше-ший моттиг хьа а лаьца, дIаводаш ва. ЦIен-да Iумар воаца-м, бакъдар аьлча, дикка ха я.\n1938 шера ваь хинна воI наьнаца цхьан коа вахаш вар. Из вар Лемкай машен лелаяьр а, из дIа-юха кхувлаш хиннар а. Мусас гаргалол тессаяр Ачалкхерча нахаца, цигара Точиева Аза яр цо йоалаяр. Наьсарерча мельзаводе 33 шера болх бир цо, из вар цига хьадена ялат хьачуийдеш. 1993 шера, ший 55 шу даьннача хана, велар Муса. Лемка яьхача коа хIанз вахар цун воI Мухьмад ва. ВиIий а йиIий а дезалашта дагайоагIа мехка цIихеза хинна шоай кхоаччара гаргара саг. «Тамашийна кIаьда дог долаш, нах дукха безаш саг яр из, — йоах Тимура.- Тха нана цаI мара йоI яцар цун, цудухьа даим цунна а цо Iодаьча тхона а гIо эшаш хилча, эггара хьалха оарцагIйоагIаш хиннар из яр. Ше Москве яха, цигара цIайоагIаш хилча, массанена совгIаташ дахьаргдар. Наха дикахетар де ховш яр из.»\n1976 шера Барахоева Лемка пенсе йода. Цу хана цхьацца лазараш гучадувла доладеннадар цун. Лидас яхачох, доахангара хьадаьннача бруцеллёз яхача лазаро кIалдитадар цун гош. ТIехьарча шерашка саготдеш дог а лакхлуш дола цIий а дар. ХIаьта а каст-каста ше болх баьча ферме ца яхача Iелуцар Лемка, ше кхебаьча дояркай гIулакхаш довза ловра. Цо хьехам луш, кхийнабар укхаза болх беш хинна Оздоева Люба, Мальсагова Макка, Цолоева Тамарий, Мархиева Лиза, кхыбараш. Цар доахача толамех боккха кхаъ хулар хьехамчанна. Каст-каста из йолча хьоашалгIа бахе нийслора дояркаш шоаш а. Къаьстта из цIагIа сецачул тIехьагIа, цунга фу хьал да, фу эш хьажа ихарех яр ши энгар хулаш йола Мальсагова Маккеи Лемкаи, Цолоева Рукъет. Дувца а дагабовла хIама цар дукха хулар. ХIаьта а къаьстта цар теркам тIабохийташ хиннар яр Барахоевай могашал. Из цу хана къахьегама ветерана дика яцар ала деза. Метта Iойижа, кIалйиса ха яккханзар Лемкас. ЦIаьхха, цхьаннена дагадоацача хана, кхелхар из. 1988 шера 25 апреле детта ца луш сецар вахара халонаша гIелдаь дог. ШоллагIча дийнахьа (26 апреле) доккха таьзет эттар турпал яьхача коа. Из дIаеллар Дошлакъий-Юртарча кашамашка. Бакъда цу тIа кхоачалуш дац цун вахар, ший къаман вахаре, къахьега Iемача кулгашца дошо оагIув язъяьй Лемкас. Цо цIаккха йицйолийтаргьяц бе-беча ноахалашта кхалсаг ше а цо яьккха хала урхе а. Къоначарна даим масал хинна латтаргья цо йита тIехьале. Мел дукха замаш дIаахарах, музеяша дувцаргда мишта яьха, малагIа гIулакхаш карахдаьнна, ший къаман сий мишта даьккха саг яр из. Йоазонхой а журналисташ а цкъа яздаь Iергбац цо яьккхача къахьегама сийленах. Цхьаькха а да, укхаза хьоахаде дезаш. Массехк ноахал да цох шийх хьадаьнна а. Цо а хьахайт Лемка яхаш йолга, из ях ший берий, цар берий оамалашка. ТIехьа тIабоагIарий оамалашка а яхаргья из иштта. Цун цIий кIеззига а шоай пхаьнашка лела нах, из ше санна сабаре, кура-сонта боацаш, «со» аьнна боацаш ба. Укхаза дагадох сона дIадахача бIаьшерен 70-гIа шераш. Школа яьккха ваьннача 1975 шера со деша эттар Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен университета филологически факультета къаман отделене. Цу хана цига, шоллагIча курсе дIачуяьнна, дешаш яр Кодзоева Мадина яхаш йоI. Со дунен чу дала хьакхеллача денз, цул сабарех вайнаьха кхалсаг яйнаяц сона е хьалха а е тIехьа а. Из чIоагIа йистхинна, гоама бIарахьежа дагадоагIаш цхьа студент хуле тамаш я. Цу хана тхона хацар из мичара хьадоагIаш да. Из мукъагIа Лемкай йиIий Тамаре йоI хиннаяр. Наьн-наьна сабар дар аьнна хет сона Мадинай оамалца хиннар. Ше цун йиIий-йоI йолга цхьан сага дIа ца хайташ, университет яьккха яьлар из. Из яхаш яр Минуткерча университета общежите. Цига а, «со иштта я» аьнна хьоаха ца деш, чакхъяьлар Кодзоева. ХIанз, ер йоазув де волавелча, мара сона а ханзар, из Тамаре берашта юкъе эггара йоккхагIйола йоI йолга. Каст-каста го йиш я Мадина автобусаца Магасе йодаш, цига яхаш я йоах из карарча хана. Со университете деша вагIача хана, цхьа цIихеза журналист вера со волча. Со цу хана цхьацца хIама яздеш а, Шолжа-ГIалий тIарча журналисташта кIезига-дукха вовзаш а вар. Цудухьа, сох тешам хеташ, венавар из. Из вайта хила тарлора Мадинай цIенца гаргалол хотта безам болча сага.\n— Кодзоева яхаш йоI йий шо долча деша ягIаш? – хаьттар цо сога.\n— Я, — аьлар аз, — бакъда са къамаьл доагIаш яц из, кхыча курсе я из дешаш.\n-Фу саг я из оамала, гIулакха?\nУкхаза, сов сабаре йола Мадина дагайийха, кIеззига вела ца велча Iеваланзар со.\n-ХIана вел хьо? – шекваьлар са хьаьша.\n-Сов сабаре из хиларах вел-кх, — аьлар аз. Цу хана вIалла дагадацар сона Лемкай гаргара саг из хург ма йий аьнна, бакъда тешал-м чIоагIа дир аз цунна. Сона дагадоагIаш, иштта тешал даьдац аз цхьан сага.\nЕр йоазув де волавелча, гучаяьлар сона со цецваьккха цхьаькха моттиг а. Тхоца университете массехк курс лохагIа (ши курс яр мотт сона) дешаш вар Мержоев Османа Ваха. Цхьана даьккхача кхаь шера цкъаь-цкъа Лемка ший даь-йиша хилар хьоахаданзар цо. Наха юкъе белгалвала гIерташ, ше цхьаццадолча хIамашта кхычарел тIех хеташ, вацар из зIамига саг а. Дийнахьа деша а дешаш, ди юккъа бийсан болх а беш, хьавоагIар Мержоев. Иштта сабаре а моллагIа ше ду хIама уйла йий деш а вар Барахоевай веший-воI. Даьшкара хьайоагIаш яр цун оамал а.\nВай беррига кагий нахи мехкарийи Барахоева Лемка санна хIаман сатохаш, шоаш дIадоладаь гIулакх дизза дIачакхдоаккхаш, кура-сонта боацаш, наха безаш хилар ловргдар сона.\nСурташ тIа: 1) Барахоева Лемка; 2)Наьсарен района хьакимаши\nБарахоева Лемкаи. Хетаргахьа, сурт даьккхад, къахьегама турпала седкъа бахьаш, из цIаенача хана.


Кхин а цхьа жима стаг вайна Нохчийчохь\nСтигалкъекъа-бутт 18, 2012\nНохчийчоь -- Нохчийн полицин дакъо Соьлж-гIалин урамашкахь.\nГIалгIайчоьнца дозанехь йолчу Эха-Борзехь вехаш волу 24 шо долу Магамаев Iийса ву меттигерчу низамхоша лоьхуш верг.\nИза дан долийна цара, оцу кIентан нанас орца даьккхинчул тIаьхьа. И жимастаг масех де хьалха ГIалгIайн махкахь йолчу Сипсо-гIалахь бехачу шайн гергарчаьрга воьду аьлла, цIера ваьлла хилла.\nСарахь иза дIакхаьчний хьажа цуьнга телефон тоьхча, дуьхьала жоп луш ца хилла цхьаммо а. Цул тIаьхьа телефон а дIаяйна. Сипсо-гIалахь болчу цуьнан гергарчаьрга, телефон а тоьхна, хаьттича, цара иза шайга кхаьчна вац, аьлла жоп дела.\nШен кIантана сагатдечу нанас Магамаева Лизас, шаьш дехачу Сунжа-кIоштарчу полице арз дина а ца Iаш, луларчу ТIехьа-Мартан а, Хьалха-Мартан а кIошташкарчу полице а дина шен кIант лахахьара, аьлла дехар.\nПолицерачу хьостано даре деш ду, шайга и арз кхаьчна хилар. Цу тIехь болх беш ду шаьш, бохуш хаамаш бо цара. Амма хIара коьрта ю аьлла цхьа верси билгал яккхина яц низамхоша.\nХууш дерг ду, масийта верси толлуш хилар. Царна юкъахь ю и жимастаг, шен цIера нах Iеха а бина, тIемалойн тобанех дIакхетна хила мега бохург а. Амма, цуьнан нанас, Магамаева Лизас, иза аьттехьа а бакъ дац, бохуш чIагIдо. Сипсо-гIалара ша юхавирзича, шен воккхах волу ваша вехачу Пермь-гIала болх бан ваха дагахь вара иза, боху цо.\nМухха а далахь а, кIоштан полицин белхахоша, шаьш оцу хьолехь дан дезаш дерг дийра ду аьлла, и гIуллакх тIелаьцна. Амма бакъонашларярхой башха дегайовхонца ца хьоьжу Нохчийчохь болчу талламхошка, ишштачу хьолехь муххале а. ПIераскан дийнахь «Къизаллашна дуьхьала комитет» цIе йолчу бакъонашларярхойн вовшахтохаралло зорбане яьккхина, шаьш кечийна йолу талламан артикал.\nЦу тIехь, кIорга чулацамца, баккъалла а хилларг бен бухе а ца дуьллуш, мах хадош бу таханлерчу Нохчийчохь болх бечу низамхойн. Полицерчу а, прокуратурерчу а, талламан комитетерчу а талламхойн аьтто бац, тахана шай белхан декхаршца богIуш болу болх дIабахьа, бохуш чIагIдо бакъонашларярхоша.\nЦундела, боху цара, кIоршаме зуламаш, стаг лачкъор санна дерш, гучудовлуш дац дукхахьолахь. 5--6 масал а даладо цара шайн артикалехь. Царах цхьа а гIуллакх, теллина, чекхдаьлла дац, талламхошна леррина еш йолу новкъарлонаш бахьанехь бохуш, тидам бо «Къизаллашна дуьхьал комитет» цIе йолчу бакъонашларярхойн организацино.\nНохчийчохь нах бовш хиларх лаьцна дуьйцуш хилча, хьахо богIу Дуьненаюкъарчу ЦIечу ЖаIаран Комитетан Къилбаседа Кавказехь долчу декъо гIарбаькхкина болу хаам. Цо дийцарехь, оцу комитете шайн стаг вайна аьлла, 2300 сов арз дина цу регионерчу бахархоша. Царах мел лаххара а 2000 стаг Нохчийчохь вайна ву.\nНохчийчохь вайна рогIера жимастаг


2018 шерара хьажол ДИКА чакхдаЬлар — Сердало\nЯлсмала бодача наькъах АллахIо вайна тIадахкача паразех цаI да – вайна ма харра Макка а ваха хьажол дар. Из чIоагIа дего къоабала а деш тIаийцад вайнаха. Долче, аргда вай дIахо а Хадж -2018 дикка кхоачашдир ГIалгIай къамо, аьнна.\nАтта дац хьажол де. ХIаьта Даьлагара гештдар деха а, Из къин тIера ваккха а къахьега деза хIара бусулба саго. Дийца варгвоацаш доккха да цун дозал геттара доккха. Дукха ха яц хьажцIа баха нах цIабаьхка. ТIеххьарбараш цIабаьхкар август бетта 29 дийнахьа карарча 2018 шера. Боинг яха фекема хьалгIаттар г. Медина. г. Магас яхача маршрутах. Фекема хьалдизза бар нах. Ала дезаш да цу атта боацача наькъа кулгал деш вар хьажой кулгалхо хинна Сурхо тIара Овшанаькъан Ахьмада воI Абубакар-молла.\nИз дуккхаза хьажцIа ваха саг ва, цунна дика довз деррига а. Арабист ва Абабукар, шаьра бувц цо Iарбашца цар мотт, гIалгIайбар санна. Из ца хилча йиш яцар тхога. ХIаьта вайна юкъе дукха ма бий хала оамал йолаш нах. Иштта белгалдаккха лов сона, Муцольгов Iусман молла воI Башир-Хьажа а ва дика арабист. Цо а дика гIо новкъостал ду наха. ГIулакхаца саг ва из. Мича ваха веза, фу де деза хьалхадоаккхар цо наха, Iарбий мотт цIена бувцар. Ца хилча варгвоацаш саг ва Башир-Хьажа.\nМаIа нах хинна ца Iеш кхалнах а бар тхоца хьажол деш. Хоза иман долаш бар уж: Хьажий мурдаж, Даьдий мурдаж, Iовдий мурдаш, БатIал-хьажий мурдаж – берригаш цхьан нанас баь вежарий санна бар цига Iобаьхка хинна вIашагIкхийтта нах. Доккха беркат ма дий Iалама нах, цар сий де а уж лархIа а беза вай. Уж ба къулба санна вайна хьалха латтараш. Нийса никъ хьех цар наха. Ак аьнна хетар мунапакъ ва. ШахIадат хьалха доаккхаш шоайла къин тIера довла яхаш хьувз уж:\nКаст-каста мовлат дешар наха. Кхо сахьат шовзткъе итт минот яьлча йода самолет аэропортера г. Медина г. Магас. Эггара езагIйола рейс я из бусулба наха. Поалхаме волга ховргдолаш ва фекема пилот а. ВIалла агийтац цо из. Персидски залив, Каспийский форд, Азербайджана цхьа оагIув дакъа лоацаш тIехьйоал из, хоам бу диктора пассажирашка хьаьшашка. Ма эздий нах ба уж, хьажой, царна юкъе я куст а долаш хоза шиъ кхалсаг – лораш.\nГанижева Жимсари лор-терапевт, балха я Назранерча поликлинике, травматолог а я из. «Универсальный врач, высшей категории я из», оал цох наха. Ший даггара удаш, наха дарба деш шахьа яха лел из. ЙIайха я корпусашка а, ара городе а, са даха хала да. ЙIовхараш хинний наха, кхайкабу… корта лаз, насмарка хиннад, ангина а да. «Даьла кхела раьза да вай», яхаш шек дIабоацаш кадай лел цхьабараш. ХIаьта гIов-сибат хоза лор – Жимсари массанахьа кхоаю. Пациенташ ловцаш доахаш оал, «хоза йолаш, товш саг я доктор Ганижева», аьле. Из ший кабинете нийсъелар сона, шоллагIча корпусе. Хаттар лу аз цунга:\n– Со журналист Сулам-Бек Аушев ва. Фу аргда Iа вай хьожолах а хьай лоралах а лаьца.\nКIезига уйла а я, са хаттара жоп луш цо аьлар:\n– Ламаз дича Iумрат дича ялац со. Лорий болх чIоагIа бехктокхаме ба Далла а наха а хьалхашка. Воккхача Iилманхочо Гиппократа хиннар мо дола айс даь нигат, биъа дув къараде йиш яц са. Наха дарба де деза са сай ма хулла. Сай хьинарца къахьег аз. Харцле йиш яц са Далла гу деррига а. Сай хьаькъал низ кходиц аз. Наьха вахарах жоп дала декхарийла я со а хIара лор а. ХIаьта сай хьажцIа я вIаштIехьдаларах доаккхал а ду аз, аьлар сога Жимсаре.\nДика дийша говзанча я Ганижева Жимсари. 48 градус йIовхал я хьажцIа, Iарбий мехка, хала я из наха. 1988 шера яьй Ганижева Жимсари. ГIалгIай Мединститут, Паччахьалкхен унисерситет дийша чакхъяккхай цо. Ялх шера дийшача Назрановски Клинически больнице балха эттай из. Цу хана денз лорий болх беш хьайоагIа из тахханалца, хьаьнала къахьегаш. «Вай тоаба юкъе ва вайца Гадаборшев, доктор медицинских наук», йоах сога Ганижевас. Дика да. Баркал хьона «Сердало» газета интервью яларах, оал аз цунга.\nИштта аланза даргдац цхьоалагIча корпусе г.Мекке лорал деш йолча Балайнаькъан Хас-Мухьаммада Маремах а. ГIалгIайчен Паччахьалкхен Университет дийша чакхъяккхай цо. Из я лор, скорая помощь яхача машена тIа болх беш г. Сунже. Ший лорий балхах бIубенна яшаш хьайоагIа Марем. Врач высшей категории я Балаева, оал цох. Балхах дика кхеташ я Марем. Пациенташ лат цун наIарга, дарбанга сатувсаш. Шаккха а лорашта тешал дир наха, Балаевайна а Ганижевайна а. Цар аьлар дика ба ераш Балаева Марем Ганижева Жимсари, доктор ИрахIим а. Тхона дарба даьд цар тешаме, царна баркал ях оаха.\nВрач высшей категории ва Гарбаков Идрис. Врач пенсионер ва Арчаков Микаил, ортопед ва Мургустов ИбрахIим, хирург-онколог ва Гадаборшев Зелимхан, иштта кхы дIахо а ба.\nЙоккхий шахьараш я Мекка а, Мендина а, Мина а хало да цу шахьарашка лела. Тувлавала а торлу цхьавар. Со а висар нахах дIакъаьста шайтIашта кхертIой тувсача хана. ХIаьта новкъост Бекмурзиев а кхийтта гостинице хьавера со. Даара малара камаьрша ба укхаза гIалгIай, вай мехкара нах дика Iимерза ба шоайла. Фоторепортераш снимкаш доах наха, из доккха совгIат лоархI хьажоша. Баьццара гаьнаш кIезига я укх шахьарашка. Сомий гаьнаш вIалла а яц. ДIа-хьа хьожача кхерий лоамаш да бIарг ма кхоачча. Уж Iохерцаш Iолаьтта долхаш латт. ДогIа делхац вIалла а. ДIа мел хьажача къамий нах ба бIаргагуш. Ше ший мотт лебу хIаране: Iарбий, Туркий, Узбекий, Ираний, ГIалгIай, Нохчий, Селий, Татарий, Афганий, Пакистаний, кхы дIахо а. ЦаI эрсе гуц сонна укхаза. Корта берзан а дегI гойташ а кхалсаг яц, еза моттиг я ер. Ца хаддаш «лаббайка» яха дош оал массане а.\nДаьла салам хилда цунна, ИбрахIим Пайхамар, хьеву наха. Кааба гобоах дукхача оазашца. ХIара го мел боакх, гон тIа мел кхоач кхера уллача зерата бисмиллахI, АллахIу Акбар оал бордаш тIа кулг а дилле. ВорхI го боакх, цу хьалха кулгалхо ва хIара тоабан тIалатташ. Дударов Беслан-кулгалхо, Ваделов Мажит-кулгалхо, Аушев Абабукар-Хьажа Сурхо тIара иштта кхы дIахо бараш а.\nХьожол деш ба Катиев Умат-Гири, Кусиев Абазбик, Бахьаудин, Арчаков Хьасан, Аушев Абуезит, Экажкъонгий–Юртара, Аушев Руслан, Муцольгов Зяудин, Барахоев Микаил, Нальгиев Махьмад-Гири, Баркинхоев Бекхан, Хутиев Хажмурад, Хутиев Аламбек, Хутиев Муса, Беслан – назма зикар хьалха дика оал Беслана, муам дика ба цун. Баркинхоев Дауд назманч ва. Къаьстта белгалбаха лов сона гIулакхаца, эзделаца бола Аушев Хаваж ИбрахIим, Аушев Мурад, Аушев Адам ИбрахIима воI.\nХIаьта Сурхо тIара саг, Нальгиев Вахий воI Хьусен туркх ва. Укх езача тоабанна, шоаш безийта хов царна. Дабриев Мухьмад–хьажас солот а оалаш долх тхо наькъа. Тха автобус йизза нах ба. Ровзате кхаьчача цига ламаз де лерхI оаха. Баьдлуш латт ара. Юкъ-юкъе лампаш сагай шахьарашка. Ийсс сахьат пхийт минут яьннача хана Дзортов Iаьлий да веннача сагIа даьккха сагIа диъар наха. Зикар а дир, маьл дIакхайкабир. Цхьа Iарбе а вар укхаза Иорданера вена. Кодам бир цо, аьттув хилба шун аьллар хьажол дирах хоза дош аьлар нахага Iарбечо. Раьза хиллар нах Дзортов Iаьлас перевод а яь цо фу йоах хайча. ГIулакх даьрашта баркал аьлар. Из бархI сахьат даьнна ха яр, бийсана, г. Мина.\nДаьла хьехаве веза дег чура йоах Iарбечо! Дог-уйла нигат цIена хила деза вай вежарий оал цо. Аз дувцар дег чура къамаьл да АллахI хьехаварах лаьца. ТIатох Iарбечо, Дала аьттув лулба шоана хьамсара вежарий! Алхьам деша Iарбечо, сагIа хилда оал. Куст долаш саг ва Iарбе. Сулхьаш лу Iарбечоа Iаьлас. СагIа хилда а аьле дIаэц цо шийна денна сулхьаш.\nАвгуст бетта 22 дийнахьа кхелхар Сурхо тIара Ахьмад, кхаьрача дийнахьа дар из, бийсанна 21:20 сахьат даьннача хана. Полонкоев Ахьмада истол хьалдиза даъар оттадаьд, хий а чай а да молаш, туркхаш имамаш хьагулбаьб Ахьмад–хьажас. Iо ца ховш нийсса уралат Поалонкой Ахьмад 40-совгIа саг хургва укхаза Iохайша багIараш. Со а вагIа царца. Хьаькъал долаш къамаьл да наха дер. Доккха мовлат дар из. Кулгалхо Теркакиев Ахьмад дизза ший декхар кхоачашдеш хьувз. Бехк ца хилийта шийх наьха чам ца бойта гIерт из. ХьажцIа баьхкарий хьашташ дизза кхоачашду.\nАхьмад со аьнна саг вац. ТIехьагIа ший нахаца вахавезилга хов цунна. Iалама нахах 6 саг ва укхаза. Царех цаI дикка белгалваьнна ва наха юкъе. Дика лоархIаш ва Халухаев ИбрахIим. Цо оалар дика кхетаду наха. Эггара хьалха Мухьаммад с.а.в. Пайхмара са кхеллад Дала аьлар цо. Цун умматах хилда вай. Амин йоах наха. Элчан зерат де деза вай, салот даха деза даим, гIурба а къоабала хилда вай. Нах раьза ба цо яхачоа. Акмоленски областера хьалбаьхка шиъ саг Патиев Мухтари, Патиев Солсбеки хьажол дика деш чаккхбаьлар эзделаца. ГIулакхаца нах болга хайтар цар шоаш. Вайнаьха мотт дика, цIена лебора цар. Уж моргаш хилба вай дукхадезача ков–карта, сийдола Патинаькъан къонахий!\nИштта дика чаккхдаьлар наьха 2018 Хьажол. Фекема Боинг 737 Iодессар аэропорт «Магас» – 3 сахьат 10 минут яьлча. Доккха дика да–кх ер хIанз, аьлар хьажоша. Хоастам Далла наIараш хьа а йийла нах лаьтта бессар. Хьажол къоабал хилда шун аьнна духьалвера, аэропорта начальник Евлоев ЗаIми воI Ваха. Могаш хилда шо аьнна ловца баьккхар цо хьажошта. Наха конвейера тIара шоай багаж хьаийцар, цIенгахьа бийрзар уж. Духьалбаьхкараша цIабигар хьажой. Доккха ираз да вай гIалгIай, Дала ший дикаех кхедолда вай хьамсара бусулба нах!\nХадж 2018 дика чакхдаьлар, г. Мекка, г. Медина, Ингушетия.\n2018 шера хьажол даьча наьха дехарца, са дехар да шуга, ер статья тIайола газет бIехача метте дахьа мегаргдац. Из кхераме да.\n← Ваши года – наше богатство\nКхы биабац уж мо чам болаш Iажаш! →


Обновлено 24.09.2018 13:07 Автор: Administrator 24.09.2018 13:05\n/ «Игоран полкан хьокъехьчу дешан» 800 шо кхачарна /\nХууш ма-хиллара, кху шарахь 800 шо кхочу «Игоран полкан хьокъехь дош» аьлла долчу оьрсийн ширачу литературни жовхIаран. Дуьненаюкъарчу ЮНЕСКО организацин сацамца и терахь дерриг а дуьненахь билгалдоккхуш ду.\n1185-чу шарахь половцашна дуьхьала новгород-северски эла Игорь Святославич тIамца вахаран хьокъехь язйина ю и исбаьхьа произведени. Игоран боламехь дакъалоцуш цуьнан ваша трубчевски а, курски а эла Всеволоддий, Путивлера воI Владимиррий, Рыльскера йишин воI эла Святослав Ольговиччий а хилла. Ипатьевский, Лаврентьевский шертептаршкахь а бу и болам буьйцуш. «Игоран полкан хьокъехь дош» 1185 шеран чаккхенний, 1187 шарний юккъехь кхоьллина ду. Цуьнан авторх дерг хIинца а къаьстина даьлла дац. Амма цхьаъ ду билггала хууш: и стаг черниговхо я киевхо хуьлда, дружинник я эло шена гергаозийнарг хуьлда, – иза дешна а, шен заманан литература, халкъан барта кхолларалла дика евзаш а хилла. Цунна деза хилла дерриг а оьрсийн халкъан хьашташ, оьрсийн массо а мехкийн дезарш. Вовшашца тIемаш бечу элашна нийса кхетам баларан Iалашонехьа дерзадо «Дешан» авторо Игоран эскарийн эшаран масал. Вовшашца бен тIемаш дIа а баьхна, оьрсийн латта балех хьалхадак- кхарехьа кхойкху цо уьш.\n«Игоран полкан хьокъехьчу дешан» лекхачу патриотизман чулацамах К. Маркса ша Ф. Энгельсе дохьуьйтучу кехата тIехь яздора: «Поэмин маьIна – дуьххьалдIа монголийн сур тIелеттачу муьрехь оьрсийн элий цхьаалле кхайкхар ду».\nХетарехь, XVI-чу бIешарахь схьаязйина а, оьрсийн ширачу произведенийн гуларехь хилла а долу «Дешан» куьйгайоза XVIII бIешеран 90-чу шерийн юьххьехь гоьваьллачу оьрсийн шираллаш гулъярхочо графа А. И. Мусин-Пушкина Ярославлехь эца а ийцира, цо иза Москвахь I800 шарахь А. Ф. Малинозскийций, Н. Н. Бантыш-Каменскийций цхьаьна зорбанехь ара а хийцира, керлачу оьрсийн матте а даьккхина. Наполеон тIелеттачу I8I2 шарахь «Дешан» хьалха арахецначу экземплярех дукхахъерш хIаллакьхилира. «Дош» гучудаьллачул тIаьхьа дукха хан ялале цуьнан куьйгайозанна тIера Екатерина II-нна копи яьккхина хилла куц дара. Цунна дуьххьара зорба I864 шарахь а туьйхира.\nБовлаза ца буьсура «Дош» боккъалла а хилла произведени хиларх ца теша шекончаш а (масала, О. И. Сенковский, М. Т. Каченовский, кх.). Амма кхидIа хиллачу талламаша тIеттIа бакъйора иза. И исбаьхьа жовхIар кIорггера теллина а, деза хеташ а хиллачу А. С. Пушкинан а яцара цунах цхьа а тайпа шеко. «Дашал» тIаьхьа девллий, цуьнан чулацамаш а, васташ а долий кхин куьйгайозанаш а девлира гучу («Задонщина» а, кхидерш а).\n50-чу шерашкахь, славянийн историца доьзна, К. Марксий, Ф. Энгельсий а бахийтира «Дашна» тIе тидам. XIX бIешеран юккъехь цу произведенин хьокъехь гIарабевллачу оьрсийн Iилманчийн талламаш а бевлира ара. Царна тIехь маьIна деш дара хьалха кхетийна ца хиллачу истори хьал довзуьйтучу дешнийн.\nДелахь а «Игоран полкан хьокъехьчу даша» тIера цхьайолчу меттигийн кхачо йоллуш маьIнадар хIинца а тIехь ду талламхошна. Иштачу «боданечу меттигех» цхьаъ кху тIаьхьарчу хенналц цу тIехь эла Игорьна половцийн йийсарера вада гIo дина волу турпалхо Овлур схьаваьлла къам билгалдаккхар лорура. Уггаре хьалха а, мелла а нийса а, чIагIдан йиш йолуш а ду хIинца вайна юкъахь воцуш волчу профессоро Д. Д. Мальсаговс Овлур Кавказан къаьмнех цхьаннах схьаваьлла хиларан хьокъехь юкъадалийна шена хетарг. Тахханалц йолчу ханна цо дало тоьшаллаш кхечерачел маьIне а, нийса а хилла схьадогIу. Вайнехан меттанийн лексика кIорггера талла а теллина, иза цхьана жамIе кхаьчна: оьрсашний, Къилбаседа-Кавказан халкъашний, иштта церан меттанашний юкъахь лелла герггара уьйраш генна шираллехь бух болуш а хилла, цундела цу къаьмнийн этнографино «Игоран полкан хьокъехьчу даша» тIера цхьайолу «бодане меттигаш» – делахь-хIета, Овлур цIе а цхьаьна – нийса кхето аьттонаш а ло.\nХIетталц схьа цхьа а шеко хилла вацара Игорьна половцийн йийсарера вада гIo дина а, ша цуьнца Русе ведда дIавахна а волу Овлур «половчин» хилла хиларх. «Даша» тIехь цу турпалхочун цIе Овлур я Влур олий йоккху. Шертептара тIехь оцу майрачу «половчинах» Лавор а, Лавр а аьлла ду.\nМила ву, тов, и Овлур, Влур, Лавор, Лавр? Муьлха ю цуьнан бакъйолу цIе? Муха вадийтавелла цуьнга сел билгалаволу йийсар, ша а цуьнца цхьаьна дIа а воьдуш, половцийн ханийн дераллех, церан бекхамах оза а ца луш? Церан бекхамо, и ша кIелхьараваларх, цуьнан тукхамера, гергарчаьргара чIир оьцур ма яра.\nОцу дерриге а хаттаршна жоьпаш карадо вайна профессоран Д. Д. Мальсаговн «Игоран полкан хьокъехьчу дашехь» цхьайолчу цакхеташ йолчу меттигех лаьцна» аьлла йолчу статьяхь.\nОвлур боккъалла а «половчин» хилча, цо, Игорь кIелхьара а воккхуш, вадарца шен доьзал а, тайпа-тукхам а хIаллакдора. Ткъа, шайн ханаш хиларх, половцаша тайпанийн юкъаметтигаш лерина лелор шератептара тIехь вайна гуш ду.\nКхузахь ша-шаха хIуттуш ду цхьа хьесап: Игорь вада а водуьйтуш цуьнца дIавахарца Овлуран я шен доьзал, тайпа дарбеллачу половцийн ханийн къизачу кхиэла кIел дита дезара я иза ша, гергара нах а, тайпа-тукхам а доцуш цхьалха стаг хила везара, я, эххар а, цуьнан доьзаллий, тайпий половцийн бекхам тIецакхоччехь хила дезара.\nЦул совнаха, къайленах юьзна йолу Овлур (Влур, Лавор, Лавр) боху цIе муьлхачу къоман ю а, цуьнан транскрипци нийсачунна герга шератептаро ялайо я «Дешан» авторо ялайо а ду вайна къасто мехала.\nТаханлерчу денна Iилмано шеконза лоруш ду «Дешан» автор ша сел нуьцкъала, тоьшуьйтуш язбинчу леламан дакъалацархо хилла хилар, цундела вайн бакъо ю цу хиламийн теш а, дакъалацархо а хиллачу цо Игорь йийсарера кIелхьараваьккхинчу стеган цIе мелла а нийса яьккхина хила езар чIагIдан.\nТкъа Овлур «половчин» а воцуш, цунах иза шератептарчас и половцийн кIоштахь, церан куьйгалли кIел хиларна аьлла а, я половцийн аьлларехь хиллачу этнотобанех ишта аьлла а хиларрий, Овлур ша половцийн ханийн бекхамо цалоццехь, Кавказан лаьмнашкахь даьхначу къаьмнех стаг хила магаррий вай тардалийтича, – тIаккха вайна кхеташ хуьлу Игорь кIелхьараваккха юкъ йихкинчу Овлуран сел хецна йолу майралла а, хьалха цунах тешна воцчу элин цунах тешам бахар а.\nКъилбаседа-Кавказан ламанхо половцийн кIоштахь нисваларо вай цецдаха цхьа а бахьана дац, хIунда аьлча цу муьрехь ламанхой, половцаш болчохь хьовха, оьрсийн элий болчохь а хуьлуш хилла. Эла Андрей Боголюбовн ков-кертахь хилла волу цхьа Ясын Анбал дагалаьцча а тоьур дара.\nЛаманхо Овлур, хила мегна а ца Iаш, хила везаш ву керста, хIунда аьлча, лаьмнийн меттигашкарчу вайнахана юкъахь малхбалехьарчу славянийн Iаткъамца – VIII бIешеран шолгIачу эхенгахь-м хьала а охьа а – керста дин дикка даьржина хилла.\nРеволюци хилале хьалхалерчу литература талламхочо академико В. П. Татищевс Овлуран нана оьрси а, и ша керста а хилла хиларан хьокъехь бина хаам вай бухе биллича, кхеташ хуьлу, Игора Овлурах шен цатешар эша хIунда до а, вукхо гIараваьлла оьрсийн эла йийсарх хьалхаваккха сацам мича бахьаница бо а. Ша В. П. Татищевс цу хьокъехь ишта яздо: «Россин шератептаршкахь цунах (Овлурах. – Ш. А.) Лавер, «половцийн чиновник», аьлла ду, цуьнан нана оьрси хилла. Лавера эле ша цунна вада гIo дийриг хилар хьахийча, важа цунах цкъа хьалха ца тийшира, амма тIаьхьа, шен говрашлелорхочо а, тысяцкис а и шена тешамей, тIах-аьллий хилар дийцича, цуьнца дIаваха резахилира».\nХIинцалерчу талламхоша оьрсашна кIезиг евзаш а, царалахь лелаш йоцуш а йолу Овлур цIе шератептарчас, керстанийн цIарна гергаялош, Лазор-Лавр аьлла, хийцина хилар тардолуьйту. «Дешан» авторо, и цIе яккхаран башхаллаш шена хезна хиларе терра, хIетахьлерчу оьрсийн йозанан таронашка хьаьжжина, мелла а нийса йоккху иза. Оцу дерригено тоьшалла до «Дешан» автор ша цу леламехь дакъалаьцна а, хьаллий, турпалхой дика бевзина а хиларна.\nВай аьлларг бух боллуш хилийтархьама, половцийн Iаткъамехь хиллачу мехкийн къаьмнех Овлур цIе цхьаммо а лелош хилла я ца хилла а къастош, цу цIеран этимологи ю талла езаш. Гоьваьллачу лингвиста, профессоро: Д. Д.Мальсаговс кхачам боллуш гойту Овлур цIе вайнехан меттанашкахь йисина а, оццу меттанашкахь этимологин маьIна долуш а, «Дешан» авторо и цIе вуно нийса ялийна а хилар. ЦIе нийса ялийна хиларо, шен рогIехь, тоьшалла до «Дешан» автор Русан къилба-малхбале йистаца герггара зIе йолуш а, ша буьйцучу леламан дакъалацархо а хилла хиларна.\nОвлур – иза вайнахалахь дукха хан йоццуш хьалха лелла цIе ю. Масала, хьалха Несарера гIап лаьттинчу меттигний, Гамурзиево юьртаний 2-3 чаккхарма юьстах Соьлжан лекхачу, пен хилла лаьттачу берда тIехь хIинца а болуш бу «Iовлурга гIала» олуш болу дукхагIаьтнийн бIаьвнан херцамаш. И бIов лаьмнашкара шерачу аренга охьабевллачу гIалгIаша XIX бIешеран юьххьехь йоьттина ю. Юьртахоша хIинца а «Iовлурга наькъий» олуш болчу Гамурзиево юьртарчу ОвлурговгIеран – МальсаговгIеран цхьана горан да хилла Iовлург. Хууш ма-хиллара, кхиаран лахарчу тIегIанаш тIехь долчу хенахь дуккха а къаьмнашлахь адамийн цIерш шайн цхьацца маьIна долуш хуьлу. Иштачех ю Iовлург цIе а. Вайнехан маттахь «Iай бина Iaxap» боху маьIна ду цуьнан. Бусалба дин тIеэцале хьалха вайнехан, Iовлург санна, кхийолу цIерш а хилла хьайбанийн, олхазарийн, кхечу хIуманин цIepex схьаевлла. Малхбузехьарчу вайнахалахь бусалба дин даьржинчул тIаьхьа и тайпа цIерш Iаьрбийчара юкъара дIаяха йолийна.\n«Игоран полкан хьокъехьчу дешан» турпалхо Овлур мича къомах схьаваьлла къастор доккха маьIна долуш ду: Овлуран кхолламо къеггина гойту малхбале славянийн вайнахаца а, Кавказан кхечу къаьмнашца а ширачу заманашкара дуьйна схьа доттагIаллин зIенаш яьхкина хилар.\nАндрей Боголюбскийн вельможа хиллачу Ясын Анбалал тIаьхьа исторехь Къилбаседа-Кавказан къаьмнийн векалех ширачу Русьца зIе еана шолагIа стаг хилла дIахIоьттина Овлур.\nВай лакхахь ма-аллара, академика В. П. Татищевс билгалдаьккхина, Овлур ша керста а, цуьнан нана оьрси а хилла, бохуш; делахь-хIета, Къилбаседа-Кавказехь олуш ма-хиллара, Овлур «оьрсийн йишин кIант» хилла-кх. Ткъа вайна хууш ду, мел еза лоруш ю нохчаший, гIалгIаший тахана а ненан aгIo. Цундела вайна хIумма а тамашийна ца хета, шен дахарна болу кхерам а ца лоьруш, Овлур шен ненан динаххий, къомаххий волчу стагна орцахвалар.\nХууш ду, Русе ша дIаваханчул тIаьхьа Овлура тысяцкичун Рагуилан йоI ялоррий, цунах цуьнан кIентий хилла а, ткъа царах хан-зама яларца Новгород-Северскехь вельможаш хилла хиларрий. Хетарехь, Овлур винчу лаьмнашка вуха ца воьрзуш, шен доьзалца цхьаьна Русехь ваха-Iен висина куц ду.\nВайна ма-гарра, Овлур цIеран буххий, этимологий къастор дуккха а агIонашкахьара а мехала хIума ду: цкъа-делахь, билгалдолу генна дIаихначу заманашкахь дуьйна малхбалерчу славянийн, Къилбаседа-Кавказан аренашкарчу бахархошца хьовха, иштта ламанхошца а лулахойн вежараллин зIенаш лаьттина хилар; шолгIа-делахь, «Игоран полкан хьокъехьчу дешан» турпалхой билггал хилла долу адамаш ду, боху ойла чIагIло.\nАмма Кавказан а, цуьнан халкъийн хьокъехь оьрсийн ширачу хаамаший, шира тептарший дуьйцурш леррина, кIoрггepa талларо кхин керла агIонаш а йовзуьйтур ю «Дешан» турпалхочун Овлуран дахарера. Цуьнан цхьа а шеко яц.


Нохчийчуьрчу тIамехь кхоьллина фейкаш\nЧиллан-бутт 06, 2020\nВоронов Владимир Маршо Радио, Оьрсийн сервис\nМуха кхуллура доцург «Мазалкан фронтерчу» журналисташа (Хьалхара дакъа)\nЦхьа а тIом ца буьсу наха шена гонах цахилларш, тIуьллигаш, аьшпаш кхоллаза. Мукъа ца бисира доцург дуьйцучех Нохчийчуьра 1994–1996 шерийн тIом а. Цхьаболу пуьташ бицбина хено, вуьйш тахана а бу дийна, «могуш-маьрша», бакъдерг санна, исторе а бирзина, бехаш. Олу уьш Iорабохучаьрга: «Ахь хIун дуьйцу?! «Википедехь» яздина ма ду иза!»\nМаршо Радио тешна ю тIеман фейкаш урхаллаша кхоьллина а, яржийна а хиларх. Ткъа уьш, и аьшпаш, дIасабаржабора тIом бIаьрга гина а боцчу, Мазалкерчу «Оьрсийчоьнан эскарийн цхьаьнатоьхначу штабехь» хан хьочу "тIеман" журналисташа. Цара хаздора, кIаргдора, «тешаллашца» а, «тешашца» а тIечIагIдора тIамах кхоьллина туьйранаш. Иштта бехдора цхьаболучийн сий, айора кхечийн цIерш, бехказбохура маьрша бахархой хIаллакбеш хьийза инарлаш.\nЛеонтьев Михаил а, ирхкхозу кIентий а\nСоьлжа-ГIаларчу министрийн кабинетан цIийнан (халкъалахь "Совмин") корашкахь ирхъоьхкина кхозу оьрсийн салтий – дуьххьара и хаам "Сегодня" («Тахана») газетехула кхоьллинарг вара «Мазалкерчу штабан журналист» Леонтьев Михаил. Шена нохчийн шахьарахь шен бIаьргашна гича санна хаза гайтира цо и къиза сурт. Оцу хьокъехь интервью а елира "Эхо Москвы" радиона.\n"…Хаттар: Дечкен-беттан 9-чохь нохчаша «СОВМИНАН» корах шаьш лецна оьрсий хьалаихкина боху ахь. Дийна болуш, я белла хьалаихкина уьш? Хьуна хьайна гиний и сурт?\nЛЕОНТЬЕВ: Лецнарш ирхъоьхкина гина дивизин штабан цигахь лаьттачу декъан эпсаршна-хьаькамашна…[«Эхо Москвы». 1995 шеран Дечкен-беттан 23 -чу дийнахь елла интервью]\nЦа гина Леонтьевна шен бIаьргашца ирхъоьхкина салтий. Муьлш бу и сурт дайнарш, муьлхачу дивизера бу, хьерабаьлла тIом боьдучу Нохчийчоьнан министрийн кабинетна хьалхарчу майданахь хIун штаб лаьттина – ца дуьйцу оцу хьокъехь Леонтьевс хIумма а. Дац даьккхина сурт, дац далош цхьа а тоьшалла – деккъа багахь, шеггара кхоьллина журналиста «ирча хилам».\nЦхьа Леонтьев хилла ца Iа цо довзийтина сурт дIасадаржийнарш хIетахь. Оцу хьокъехь «Камсомольская Правдерчу» Герасимова Ольгас а, Устюжанин Василийс а репортаж арахийцира, 18 шо долчу Ивановскерчу хIаваан-десантан дивизерчу салтичун «Андрейн» дешнаш а далош: «ТIемаш бинчу бераша дуьйцу, Совминан корех вайн лазийна болу салтий а уьхкуш, церан догIмашна юккъехула герзаш детта нохчаша, бохуш» [О. Герасимова, В. Устюжанин тIом боьдучу 41-чу дийнахь зудаялор дерзийна Соьлжа-ГIалахь // «Комсомольская правда», 1995 шо, Дечкен-бутт, 24-гIа де.]\nОцу репортажан авторшна а ца гина шаьш дуьйцург шайн бIаьргашца, мила ву кхеташ а доцчу «Андрейн» цIарах, цуьнга кхечара дийцира бохучух даладо тоьшалла.\nСоьлжа-ГIалахь тIом боьдуш, 1995 шо. Дуьйцучу "Совминан" корашкара арадаькхина сурт. Даьккхинарг ву кху материалан автор Воронов Владимир\n…ХIокху материалан автор, со, хилла Леонтьевс а, кхечара а туьйра кхоьллинчу Совминан цIа чохь, хилла нийсса цара дуьйцучу деношкахь. Гина сайн бIаьргашца оцу гIишлонна бухахь лаьцна латтош хилла 19 Оьрсийчоьнан салти. Оцу буха со воьссира "Московский комсомолец" газетерчу Колпаков Александрца цхьаьна. Шеран хьалхарчу дийнахь аьчка некъан вокзалехь нохчийн тIемалоша гурашка лаьцначу Майкоперчу дивизера дара и бераш.\nКолпаковс иштта яздира шен газетехь суна а, шена а гиначух лаьцна: «Ткъе берхIитта бIаьрг бу тхоьга бодашкара схьа сатийсамца, гIийла хьоьжуш. «Вуй шуна юкъахь лазийна цхьа а? – хоьтту ас. «Вац» ло жоп. «ХIун дийр ду царна?» хотту ас месала куй коьртахь болучуьнга (нохчочуьнга – ред). «Цхьа дош ду сан дала, оха уьш бойур бац, амма ца теша Оьрсийчоьнан Iедало уьш дийна буьтур бу бохучух» - шогга ло суна цо жоп. [А. Колпаков. ТIом а, чIир а // «Московский комсомолец», 1995 шо, Дечкен-беттан 19-гIа де].\nЯздинчунна тIетоха хIума дац сан хIара цхьаъ бен: «месала куйно» ца магийра тхуна хIетахь тутмакхашца къамелдан, Дудаевгара санкци еха еза, элира… Совминна бухахь нохчийн тIемалой а, цара лецнарш а, журналисташ а Iара. Стенний? Дера Iара оцу гIишлонна гобаьккхина массо тайпа герзаш геннара схьа тIедустуш Оьрсийчоьнан эскар хиларна.\nОцу денойх лаьцна «Общая газетерчу» Мнацаканян Александра ма-яздарра, «луур дара суна массо а калибран, системийн герзашна кIел лаьттачу меттера, тутмакхаш а эцна, йохийна Iуьллучу гIишло чуьра аратакха ваьхьинарг ган»! Яздира Александра цул тIаьхьа: «И хIуманна пайде боцу, сов кхераме болх шайгга бен эр дара ас, «корех оьхкина декъий кхозура» бохуш даржочаьрга. ДогIа санна, тIедоьлхуш хIоьънаш а долуш, йохийна, цIарах йогучу шолгIачу, кхоалгIачу гIат тIе а валий, хьостамашца, я кхечу кепара, хьайна дуьхьало еш, деттало адам хьажал бохийначу коран гурах ирхъолла». [Мнацаканян А. Iожаллал а халаниг // «Общая газета», 1995 шо, Дечкен-бутт, 26-гIа де].\nТIаьхьо Совминан гIишлонан бух боха буьйлира тIедеттачу хIоьънех, чуоьгура оганаш. Майкоперчу дивизера каравалийна верриг а 19 салти шайца а волуш, арабевлира нохчийн тIемалой, цхьа вацара я «корах оьллина» а, я «жIара вина» а. Лецнарш дIабигира «Минуткехь» йолчу цхьана парикмахерске, цигахь цаьрца къамел а дира НТВ телеканалерчу Грунский Вячеслава. Репортаж арахийцира оцу канало «Тахана» программехь 1995 шеран Дечкен-беттан 16-чохь. Юьйцу тоба, массо а салтий, нохчаша дIахецнийла а ду шера хууш.\nАмма хьанна оьшу бакъдерг, туьйра кхоьллина даьлла хилча?\nИ тайпа туьйранаш даржош хьийзара «Мазалкерчу штабан» журналисташ. Уьш хьийзина а ца Iара – инарлаш а бара изза лелош, масала, Рохлин Лев. Цхьана интервьюхь цо элира: «…оха Совмин йоккхуш цуьнан хIора корах иръоьллина кхозура велла я лазийна вайн эскархо. Стенна ца дуьйцу цунах лаьцна бакъоларъярхоша?» [«Аргументы и факты», 1995 шо, № 5, 2-гIа агIо] "\nДац «Совминан корашка оьхкинчу салтийн» хьокъехь цхьа а документ, цхьа а тоьшалла. Дац, иза пуьташ болу дела, амма туьйра дисина даха.\n«Къайн колготкаш» лецархой\nНохчийчохь шолгIа тIом болабала кIеззиг хан юьсуш дара оьрсийн экранашкахула Невзоров Александра шен «ЖоьжахатIи» («Чистилище») филм яьржийча. Олигархан Березовскийн лаамца, цуьнан гIоьнца арахецна яра иза. 1994-чу - 1995-чу шерийн Iай Соьлжа-ГIала яккхар гойтура цо. Чохь лебеш дуккха а боьха мотт а болуш, хиллане а хилла доцург «довзийтира» Невзоровс.\nКоьртачу сюжетех цхьаъ яра Балтикера баьхкинчу мехкарша-снайпераша, нохчашна гIо деш, оьрсийн эскархой бойу аьлла. Тер-мера бойъуш а бацара салтий, авторо бахарехь, Литуварчу, Латверчу зударша-иччархоша – Iовратах деттара герз! Муха, муьлхачу кепехь цара иза туху а хоуьйтура филмо: нийсса ира а хIуттий, массарна ган а гуш, даьндарг яссайора салтичун дегIах Балтерчу «кIайн колготка» шех олучу снайперо.\nХьовсал шаьш цо дийрриг дан! Караэцал даш санна еза йолу Дегтяревн топ, иза куьйгаш тIехь дIа а яхъяй, лехал ит-пхийтта минотехь вен везарг оптикан биргIанехула! Иза мел атта дацахь а, кино чохь ду дан хIумма а хала доцург. Керла тIом кечбечу пропагандина чIогIа оьшуш, пайде филм яра Невзоровс шен хенна яржийнарг. Дицдаладоьлла туьйра а нисделира авторна куьйга кIел – «кIайн колготкаш».\nНохчийчу Балтикера зударий-снайпераш баржарх болу аьшпаш кхоьллира цигахь хьалхара тIом болалушшехь. Дудаевн эскар толамца оьрсашна дуьхьаллаттар дузура Литувара, Эстонера, Латвера баьхкинчу снайперийн корматаллица. Кхин хьан сацор яра, оцу майрачу зударша ца сацийча, Оьрсийчоьнан танканийн дивизеш, «Градийн», «Ураганийн» дакъош, тIеман министран Грачев Павлан «сийна береташ», кхечу инарлин, Ерин Викторан, «къорза береташ», Балтикера баьхкинчу зударша ца сацийча!\nТIеоззийна йоьхна трико а йолуш лелачу царна атта ма дуй …тIом бан\nГарехь, «КIайн колготкаш» туьйра Днестрерчу тIамехь кхолладелла ду. Ерриг а Оьрсийчуьра цига дIахьалхинчу гIалгIазакхаша балхо болийра дуьххьара Балтикера оьрсашна дуьхьал тIом бан баьхкина зударий-снайпераш. Цхьа да вац хIинццалц и мехкарий бIаьрга гина, амма уьш «хила бу», «лелла бу» тIемаш беш!\nТирасполерчу, Бендерерчу тIеман оьрнашкара гIевттина, Абхазе «бахара» и зударий-снайпераш – цигахь уьш «гуьржашкахьа бара».\nКхоллал кхуллуш, и туьйра Балтикерчу зударех-иччархойх стенна дуьйзира-те? Иза хууш вац стагга а, цхьа Кремль йоцург. Iедалан газеташа, агенталлаша дуьйцура, Эстонехь, Литувахь, Литвахь дукха IаьIна герз кхуссучу спортехь зударий, ахча эшарна лела уьш генарчу тIемашка, бохуш. Биатлонера мехкарий бара доккхачу декъанна бийца баьхнарш. Ткъа уьш «Балтикера хилар» дозура Оьрсийчоьнца цигара кхуьй а пачхьалкх гIоьртинчу хьелашкахь ехаш хиларца, царна Москва цаезарца.\nМехкарех-иччархойх Москвано «кIайн колготкаш» стенна олура а дац кхеташ. Авторан фантази дика хилар-м гойту оцу кепо! Спортан къовсамашкахь и зударий, дегI билгалдоккхуш, тIеоззийна йоьхна трико йолуш гарца доьзна хила а тарло кхоьллина васт. Атта ма дуй царна оцу духарахь тIом бан а!\nБакъду, юхьанца Абхазерчу туьйранашкахь гуьржийн снайпераш-мехкарий бара бийца баьхнарш – «Iаьржа колготкаш». Амма сихха «хийцира» церан даймохк, «Балтикера кIайн колготкаш» аьлла. Цара а туху, бохура, герз салтийчунна нийсса гIаш юккъе! И мехкарий тобанашкахь лоьцуш, цаьрца, уьш хьийзош, эскархоша самукъадоккху а бохура. Шаьш цаьрца дийриг дина бевлча, салташа «танканашна тIаьхьатосий, текхабой, догIмех лар ца юьтуш, хIаллабо уьш» яздора прессехь.\nКхеташ ду, Нохчийчохь тIом болалушшехь, цига «дехьабехира» Лубянкерчу хьаькамаша Балтикера снайпераш-мехкарий. 1994-чу шеран ГIуран-беттан 20-чу дийнахь, тIом гена а балале, къайлахчу сервисан, ФСК-н (ФСБ-н хIетахьлера цIе) директора Степашин Сергейс дIахьедира телеканалан хаамийн «Вести» программехь, шен «белхахойн каракхаьчна шина снайперан дакъа, царех цхьаъ Балтикерчу къамнех ю», аьлла. Кхечу интервьюхь элира цо, «40 зуда ю» Прибалтикера еана нохчашкахьа тIом беш. [Доккха маьIна долу интервью. Иччархой Нохчийчохь //Аргументы и факты, 1995, № 5, 01/02/1995].\nСтепашинал тIаьхьа оццу Леонтьевс а, кхечу цхьацца «Мазалкерчу штабан» журналисташа а дийцира прессехь «кIайн колготкех» лаьцна. Мехкарий-снайпераш юкъахь болу «Iаьржа пайхамари» тоба а ю бохура Балтикера еана, нохчашкахьа тIом беш. [Г. Ромашов. Цо хIусам дIатесна шен, вахана тIом бан… // Коммерсант, 1995, Дечкен-беттан 18-гIа де].\nСоьлжа-ГIалара тIом, 1995 шо, авторан сурт\n«Коммерсанто» Афганистанера муджахIидаш а кхаьчна Нохчийчу, уьш Карабахера баьхкина бохура, цаьрца хуьлуйтура Азербайджанера инструкторш а, цигара «Сира берзалой» тоба а. Хан ялалле «кхачийра» Кремлан туьйранаша Нохчийчу Туркойчуьра, Пакистанера,кхечу иттех пачхьалкхера тIемалой – нохчашца цхьаьна Оьрсийчоь йохо арабевллачу тIемалойн могIаршка «хIиттийнера» уьш а. «КIайн колготкаш» а, «Iаьржа пайхамареш» а, «Сира берзалой» а хилла ца Iаш, нохчашна гIодан баьхкина, «леташ бара» Пакистан пачхьалкхан леррина ницкъаш а тIехь! Мичара яьллера и информаци?\n«Дагестанерчу ФСК-на» гучудаьлла бохура Оьрсийчоьнан прессо и дерриг а. Оцу хьокъехь яздора «ЦIен седа» («Красная звезда») газето. Оцу хьостано дийцарехь, 50 доллар лора нохчаша шайгахьа сахьтехь тIом бечунна, масала, «кIайн колготкашна». [Красная звезда, 1994,Дечкен-беттан 27-гIа де]. Делахь а, цхьа урхалла, цхьа инарла, цхьа салти ца хIоьттира шаьш шайн хабаршкахь балхабен арахьара ницкъаш Нохчийчохь хиларх тоьшалла дало. Дацара и тайпа тоьшаллаш данне а.\nОьрсийчоьнан лаккхарчу даржашкара бара туьйранаш кхуллу нах. ТIеман журналисто полковника Асташкин Николайс арахецначу книги чохь далийна ду цхьа документ - «Оьрсийчоьнан Дозан эскарийн лерринчу тобан буьйранчас, инарла-лейтенанта Шербаковс Оьрсийчоьнан премьер-министран гIовсе Егоров Николайга а, тIеман министре Грачев Павле а 1994-чу шеран ГIура-беттан 31-чу дийнахь дахьийтина къайлах кехат». Оцу документо, бегашбар а боцуш, боху, нохчаша беза лелабо Балтикера баьхкина снайпераш-зударий – «кIайн колготкаш». Цара бечу балханна, аьлча а, хIора вийначу салтичунна дуьхьал ло 1500 доллар, и ахча доцуш, хIора дийнахь нохчаша ло Прибалтикерчу мехкаршна 1000 доллар, боху документо. Асташина дийцарехь, Грачев ца тешна Щербаковс хIоттийначу документах, аьшнаш дина иза. [Н. С. Асташкин. Берзан лорах, 120-гIа агIо]. Делахь а, «Красная звезда» газето кест-кеста хьахадо и "документ".


Нохчийчохь онкологи а, рогIехь лаьтта лазархой а\nНохчийчохь кIезиг лоруш бу цIе ца йоккху цамгар ловш болу нах, амма дарбанан меггигаш тоьаш яц.\nОьрсийчоьнан Росстат урхалло далочу терахьашца, уггар могаш нах беха меттиг ю Нохчийчоь. 2017-чу шарахь таллам бинера говзанчаша Оьрсийчуьрчу регионашкахь онкологин цамгарш яржарх лаьцна. Нохчийчоь яра уггар могуш республика. Цигахь хIора 100 эзарнах вон цамгар кхетта вацара 153 стаг бен. Дагестанехь, масала, и гайтам бара 160, ГIалгIайчохь – 178.\nУггар вон хьал дара онкологин цамгаршца доьзна Орловн кIоштахь – 541 стаг хIора 100 эзар вахархочунна юкъахь.\nСтенца дузу говзанчаша нохчашна юкъахь могуш болу нах дукха хилар - цIена а, дика а кхача лелорца я статистикаца бозбунчаллаш лелорца – кхеташ дац. Амма ду гуш дерг: республикехь болх беш ю 210 лазархочунна лерина онкологин цхьа диспансер. Цигахь меттигаш массарна а тоьаш яц, ткъа мехаза хила дезачу дарбалелорах ахча дала деза.\nСтохка ГIуран-бутт юккъебаьлча Нохчийчоьнан Iедало план хIоттийра онкологин цамгарш ловш болчу нахана гIо дарна хьажийна йолу. Иза лерина ю 2019-2024 шерашна.\nЦу планна юкъахь ду зорбанан гIирсашкахула бахархошца шуьйра болх бар, цу Iалашонна хьажийна рицкъ дацахь а.\nДелахь а, республикехь кхуллур йолуш ю вон цамагар гучуяьллачу нахана сихха гIо дан 4 амбулатори. Уьш йийр ю Гуьмсехь а, Шелахь а, Хьалха-МартантIехь а, Соьлж-ГIалахь а, цигарчу дарбанана хIусамашкахь оьшу гIирс а хIоттийна. Соьлж-ГIаларчу онкологин центрана тIехIуттур ю керла гIишло. Иза болх бан йолаяла езаш ю 2021-чу шарахь.\nЦу гIуллакхна дохка лерина ду 4411,6 миллион сом, цунах 811,6 республикан бюджетера а долуш.\nЦу хеннахь, Нохчийчохь сихха лоьрийн гIо оьшу нах дуккха а бу. Цамгарш ловш беш охьабийшо меттигаш кIезиг хилла ца Iаш, тоьаш бац Нохчийчохь говза лоьраш.\nМассарна а меттигаш тоьаш яц.\nСоьлж-ГIаларчу онкологин диспансерехь дарба дойтучу шен цIе яккха ца лиинчу зудчо дуьйцу, ах шарахь диагноз хIотто аьтто боцуш лийлира ша бохуш. Интернетехь цхьацца хаамаш бешча, ша кхийтира боху цо, шен легашна цIе ца йоккху цамгар кхетта хиларх.\nОнкологин диспансерехь Iуьллуш хIора денна вуно дукха адам го шена лоьрашна тIе рогIехь лаьтташ, дуьйцу цо. Онкологин цамгарш йолу нах вуно дукха бу республикехь аьлла хета цунна. Иза ца теша статистико далочу терахьех.


Шемара Ирланде цIайогIу зуда лаьцна Дублинан аэропортехь\nИрланди -- Дублинера аэропорт\nБусалба дин тIеэцна "Исламан пачхьалкх" тобанах дIакхета Шема яхана, цигахь тIемало хилачу Британин махкахочуьнгахь марехь хилла Ирландин махкахо лаьцна цу пачхьалкхан коьртачу гIалин Дублинан аэропортехь.\nШема яхале хьалха Ирландин тIеман-хIаваан ницкъашкаш гIуллакх дина йолчу 38 шо долчу Смит Лайзина цуьнан 2 шо дочу йоIаца цхьаьна депортаци йира Туркойчоьно. "Дублинехь цунна дуьхьалбаьхкинера Ирландин полицин белхахой", - хаам бина цу мехкан юстицин министро Фланаган Чарлис.\nИрландин премьер-министран когаметто Ковени Саймона дIахьедар дина, RTE телерадиокомпанега, Смит цIаяло гIерташ дара Iедалш Зазадоккху-баттахь дуьйна, шайна иза мухIажирийн четарийн гIалахь хилар хиинчул тIаьхьа дуьйна аьлла.\nЦо дийцарехь, коьртачу декъана церан сагатдийриг бара, Ирландин махкахо йолчу цу зудчуьн беран кхоллам. Карарчу хенахь жима йоI дIаелла Дандолк гIалахь бехачу Смит гергарчу нахе.\nIедалш леррина леян дагахь ду Смит кхин дIа хIун дийр ду бохучух сацам бале. Цу зудчо харцдо ша "Исламан пачхьалкхан" дкъашхошна юкъахь тIом бина бохург а, ша зударий-салтий Iамош хилла бохург а.


Сахьтан аса — Википеди\nТаханлера сахьтан асанийн бух бу дерриг дуьненан координаци йина хан, цунах йозу ерриг сахьтан асанийн хан. ХӀора дукхаллин градусан (я хӀора минотана) меттигера хан ца хоттохьама, Дуьне доькъу 24 сахьтан асане. Цхьаьна сахьтан асанера кхечу асане ваьлчи миноташ а, секундаш а ма-ярра юьсу, хийца ца ло сахьт бен. Цхьацца пачхьалкхашкахь, меттигера хан къастало дерриг дуьненачух дийна сахьташ доцуш, кхин а тӀе 30 я 45 минотана.\nТеоретикехь дуьненан горгалан 24 сахьтан асанийн дозанаш хӀора асанан юккъерачу меридианан дехьа а, сехьа а 7,5° гена йоьдучу меридианашца хила деза, цу тӀе гринвичан меридианан гуонаха лела дерриг дуьненан хан. Амма меттигашкахь, цхьаьна я масех административан махкахь цхьа хан хилийтархьама, асанийн дозанаш дӀасахилийна меридианийн теоретикан дозанал. Меттигашкахь сахьтан асанаш йовш меттигаш а нисло. И амал ю 60° шораллал лакхарчу регионийн, масала: Аляска, Гренланди, Российн къилбаседа регионаш.\nКъилбаседа а, Къилба а полюсашкахь меридианаш цхьаьнакхета, цундела сахьтан асан кхетаман маьӀна дов, цуьнца цхьаьна меттиган хенан а. Полюсашкахь дерриг дуьненан хан лело езаш лору, амма Амундсен-Скотт (Къилба полюс) станцехь лела Керла Зеландин хан.\nАьхкенан хенан тӀейовлу регионаш Аьхкенан хенан тӀевалар дӀадаьккхина регионаш Цкъан а аьхкенан хан лелийна йоцу регионаш\nКоьрта йаззам: Аьхкенан хан\nКхин тӀе а сахьтан асанийн системана чолхалла йо дукхачу пачхьалкхашкахь аьхкенан хан лелоро. Аьхкенан хене дехьабовлуш дерриг дуьненан хенал шайн хан дӀатотту. Цу тӀе массанхьа а дехьа я сехьавалар цхьаьна хенахь а ца леладо. Цул сов, нагахь къилба эхиг тӀехь аьхке елахь, къилбаседа эхиг тӀехь Ӏа хуьлу.\nДекретан хан — 1930—1931 шерашкахь ССРС юкъадаьккхина хенан низам «асанан хан тӀе цхьаъ сахьт тохар».\nКоьрта йаззам: Декретан хан\nСахьтан асанаш тайп-тайпана мехкашкахьНисйе\nЦхьацца пачхьалкхийн мехкашкахь масех сахьтан аса лелайо. Уггаре дукха сахьтан асанаш ю Российн материкан декъехь (11). Цхьайолу пачхьалкхаш дукха сахьтан асанаш юкъахь ю гӀайренийн а, хӀордал дехьара а мехкаш бахьнехь:\nЙоккха Британи хӀордал дехьара мехкаш — 8 сахьтан аса.\nАЦШ гӀайренан мехкашца (Америкин Самоа, Мидуэй, Виргинийн гӀайренаш (АЦШ), Пуэрто-Рико, иштта кхин а) — 11 сахьтан аса.\nФранци хӀордал дехьара департаменташца а, кхин мехкашца а (Сен-Пьер а, Микелон а, Мартиника, Гваделупа, Французийн Гвиана, Майотта, Реюньон, Къилба-антарктикан мехкаш, Керла Каледони, Валлис а, Футуна а, Французийн Полинези, Клиппертон, кхин цхьа могӀа тӀехь нах беха а, ца беха а гӀайренаш) — 12 сахьтан аса.\nДукхах йолчу пачхьалкхийн мехкаш (оцу юкъахь Франци а, Йоккха Британи а, церан хӀордал дехьара мехкаш а, латтанаш а) лаьтта цхьаьна сахьтан асанехь. Цхьаерш еха ю пачхьалкхан географин меридианца, цара цхьа аса лелайо. Масала, Цийн латта пхеа географин сахьтан асанехь ю, амма церан берриге а махкахь цхьа хан ю, Цийн стандартан хан.\nЦхьацца пачхьалкхашкахь административан-мехкан дакъошкахь лелайо шиъ я сов сахьтан асан хан. Масала, кхаа сахьтан аса лелайо Российн Федерацин субъект йолчу Республика Сахано (Якути) а, канадан мехко Нунавута а.\nАЦШхь а, Канадехь а сахьтан асанийн доза доькъу штато, провинцис я мехко, хӀунда аьлча цхьаьнан я вукхан мехкан долахь хилар я асанехь хилар билгалдоккху шолгӀачу низаман административан-мехкан тӀегӀанехь (графалла я гуонаш).\nШиъ я сов сахьтан асанаш йолу пачхьалкхашНисйе\nТаблицехь гайтина цхьацца пачхьалкхаш, материкан я коьртачу мехкан декъехь шиъ я сов сахьтан аса лелош йолу (масала, ХӀиндонези).\nАвстрали 3 UTC+8 UTC+10 массанхьа яц\nБразили 3 UTC−5 UTC−3 массанхьа а яц\nДемократин Республика Конго 2 UTC+1 UTC+2 яц\nХӀиндонези 3 UTC+7 UTC+9 яц\nКхазакхстан 2 UTC+5 UTC+6 яц\nКанада 6 UTC−8 UTC−3:30 массанхьа яц\nМексика 4 UTC−8 UTC−5 массанхьа яц\nМонголи 2 UTC+7 UTC+8 яц\nРосси 11 UTC+2 UTC+12 яц\nАЦШ 5 UTC−9 UTC−5 массанхьа а яц\nСахьтан асанийн испискаНисйе\nОцу сахьтан асан хан лело пачхьалкхаш а, мехкаш а,\nшайн официалан хан санна дерриг шарахь я Ӏаьнан заманахь\nUTC−12 терахь хийцадаларан аса\nUTC−11 Америкин Самоа\nUTC−10 АЦШ (Гавайш)\nUTC−9 АЦШ (Аляска)\nUTC−8 Канада, АЦШ, Мексика къилбаседаамерикин тийнаокеанан хан\nUTC−7 Канада, АЦШ, Мексика ломан хан\nUTC−6 Канада, АЦШ, Мексика, Гватемала, Белиз, Гондурас, Сальвадор, Никарагуа, Коста-Рика юккъераамерикин хан\nUTC−5 Канада, АЦШ, Мексика, Багаман гӀайренаш, Куба, Гаити, Ямайка, Панама, Колумби, Эквадор, Перу, Бразили къилбаседаамерикин малхбален хан, къилбаамерикин тийнаокеанан хан\nUTC−4 Канада, Доминикин Республика, Пуэрто-Рико, Венесуэла, Гайана, Бразили, Боливи, Парагвай, Чили атлантикан хан\nUTC−3 Дани (Гренланди), Бразили, Аргентина, Уругвай, Чили къилбаамерикин малхбален хан\nUTC−2 юккъераатлантикан хан\nUTC−1 Португали (Азорийн гӀайренаш), Кабо-Верде\nUTC+0 Исланди, Йоккха Британи, Ирланди, Португали, Марокко, Испани (Канарийн гӀайренаш), Малхбуза Сахьара, Мавритани, Сенегал, Гамби, Мали, Гвиней-Бисау, Гвине, Сьерра-Леоне, Либери, Буркина-Фасо, Кот-д’Ивуар, Гана, Того малхбузаевропан хан, малхбузаафрикан хан\nUTC+1 Европа: Австри, Албани, Андорра, Бельги, Босни а, Герцеговина а, Ватикан, Германи, Гибралтар, Дани, Испани, Итали, Косово[~ 1], Лихтенштейн, Люксембург, Мажарчоь, Македони, Малта, Монако, Нидерландаш, Норвеги, Польша, Сан-Марино, Серби, Словаки, Словени, Франци, Хорвати, Черногори, Чехи, Швейцари, Швеци\nАфрика: Алжир, Ангола, Бенин, Габон, ДРК, Камерун, Республика Конго, Намиби, Нигери, Тунис, ЮАР, Чад, Экваторан Гвиней юккъераевропан хан, малхбуза юккъераафрикан хан\nUTC+2 Финлянди, Эстони, Латви, Литва, Росси, Украина, Молдави, Румыни, Болгари, Желтойчоь, Кипр, Шема, Ливан, Исраил, Урдан, Ливи, Мисар, ДРК, Замби, Малави, Мозамбик, Зимбабве, Ботсвана, КЪАР, Эсватини, Лесото малхбаленевропан хан, калининградан хан, киевн хан\nUTC+3 Росси, Республика Абхази[~ 1], Белорусси, ДХР[~ 2], ЛХР[~ 2], Къилба ХӀирийчоь[~ 1], Туркойчоь, Ӏиракъ, Къилбаседа Кипран Туркойн Республика[~ 1], Кувайт, Днестрйисттера Молдавин Республика[~ 2], СаӀудийн Ӏаьрбийчоь, Бахьрайн, Катар, Судан, Эритрей, Йаман, Джибути, Эфиопи, Къилба Судан, Сомали, Сомалиленд[~ 2], Уганда, Кени, Танзани, Мадагаскар москохан хан, малхбалеафрикан хан\nUTC+4 Росси, Гуьржийчоь, Эрмалойчоь, Азербайджан, Ломан Карабах[~ 2], Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ, Оман Самарин хан\nUTC+5 Росси, Кхазакхстан, Узбекистан, Туркмени, Таджикистан, Пакистан екатеринбурган хан\nUTC+5:30 ХӀинди, Шри-Ланка\nUTC+6 Росси, Кхазакхстан, ГӀиргӀазойчоь, Бутан, Бангладеш омскан хан\nUTC+7 Росси, Монголи, Таиланд, Лаос, Камбоджа, Вьетнам, ХӀиндонези красноярскан хан\nUTC+8 Росси, Монголи, Цийчоь, Тайвань, Филиппинаш, Малайзи, ХӀиндонези, Австрали иркутскан хан\nUTC+9 Росси, КХДР, Республика Корей, Япон, ХӀиндонези якутскан хан\nUTC+10 Росси, Папуа — Керла Гвиней, Австрали владивостокан хан\nUTC+11 Росси, Соломонан гӀайренаш, Керла Каледони магаданан хан\nUTC+12 Росси, Маршаллан гӀайренаш, Кирибати, Фиджи, Керла Зеланди камчаткан хан\nUTC+12:45 Керла Зеланди (архипелаг Чатем)\nUTC+14 Кирибати (Лайн гӀайренаш)\n↑ 1 2 3 4 Ахкъобалйина пачхьалкх\n↑ 1 2 3 4 5 Къобалцайина пачхьалкх\nТерахьашца хан гойту сахьат:\n↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху ЧПГ тIетовжаран йоза йаздина дац\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сахьтан_аса&oldid=6147036»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 8 июль 20:36\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 8 июль, 20:36.


ГлавнаяХоамаш2018-ча шера шахматех ловзара Парламента кубок Новрбенаькъан Ахьмадага я\nТурнире котбаьннараштеи призераштеи грамоташи совгӏаташи делар. Февраль бетта 24-25-чеи деношка «Ади-Ахмад» спортивни клубе чакхъяьннача турнире дакъалоацаш хиннача 70 сага юкъе бар 10-11 шу даьннараш а ветеранаш а. Призовой моттигаш яьхай аьнна белгалвир 7 саг. Эггара дикагӏа толам баьккхар ветерана Оздой Мухьмада, хӏаьта пхелагӏа моттиг – Гадаборшанаькъан Хаматхана. Дӏадахача шера котваьннача Дебзиев Джабраила йиълагӏа моттиг яьккхар.\nКхоалагӏа моттиг Осменаькъан Ӏаьлийга я, шоллагӏа моттиг – Гӏалгӏайчен шахматий Федерацен вице-президент волча Гадаборшанаькъан Тимурага.\nЭггара боккхагӏа толам баьккхар Новрбенаькъан Ахьмада – цунна дӏахьожайир хьалхара моттиги Парламента Кубоки. Белгалве воагӏа Йовлой Амир а, берашта юкъе дикагӏбола толам баьккха. Амира цхьайтта шу мара даьннадац, цхьабакъда, шахматисташа яхачох, из гаьнавала мегаш ва. Цунна Халкъа Гуллама грамота а елар, шахматех дола литература а делар.\nЙовлой Заьлмаха дег-тӏара даькъалбийцар турнира беррига доакъашхой. Цо белгалдир из турнир 1994-ча шера февраль бетта хьалхарча созыва Парламент харжара хетаяь йолга.\n«Оаха чӏоагӏа раьза а долаш хьаллоац из ловзар Гӏалгӏай мехка дегӏаахар. Дог-гӏоздоаккхаш хӏама да ер яхьаш лакхарча боарам тӏа дӏакхухьаш хилар а укхаза дакъалоацаш сел дика шахматисташ хилар а. Шахматаша хьаькъал алсамдоаккх, къаьстта бера хьаькъал. Со дог-тийша ва, укх шахматни турнира доакъашхой хӏара шера дукхагӏа хургхиларах, ер ловзар наха юкъе дӏадаржаргхиларах», – аьлар парламента спикера.\nЙовлой Заьлмаха яхачох, вай республике спорт дегӏаахар алсамдаьннад Гӏалгӏай Мехкада волча Евкурнаькъан Юнус-Бека цу гӏулакха теркам беш хилар бахьан долаш. Вай республике тахан йолаш я шиъ шан дворец, дегӏаухаш я вай хоккейни командаш.\nГӏалгӏайчен шахматий Федерацен вице-президент волча Гадаборшанаькъан Тимура белгалдир укх шера дакъалоацаш хиннараш чӏоагӏа шахматисташ болга, гроссмейстераш дика кийчбенналга. Шахматий Федераце цӏерагӏа баркал аьлар цо Парламента кулгалхошта турнир дика вӏаштӏехьъяккхарах. Цу тайпарча турнираша аьттув лу из спорт наха юкъе дӏайоаржае, шахматаш наха дӏайовзийта.\nПарламента Кубок яккхара турнир укх шера кхозлагӏа чакхъяьлар.\nПарламента Председатель волча Йовлой Заьлмахеи Гӏалгӏайчен шахматий Федерацен президент волча, Европан 2016 шера чемпион волча Инаркъанаькъан Эрнестои дӏадахача шера лаьрхӏад из турнир хӏара шера хилийта а республикански яхьий календара из юкъеяхьа а.


www.islamannur.org - IУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Къилбехьа верзар дуьйцу дакъа\nIУМДАТУЛ-АХЬКАМ: Къилбехьа верзар дуьйцу дакъа\n65. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) эмкалахь - эмкал йирз-йирзиначу агIор дIа а воьрзуш, шен коьртаца ишарш а еш, ламаз дора. Ибн Iумара а (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дора иштта».\nКхечу ривайатехь аьла: «Шен эмкалахь витар ламаз дора цо».\nМуслиман ривайатехь аьлла: «Амма парз-ламаз ца дора цо (эмкалахь волуш)» (ал-Бухари: 1097-1105, Муслим: 37-39/700).\n66. IабдуллахI ибн Iумара (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Къубаъ олучу маьждигехь, нах Iуьйран ламазехь а болуш, царна тIе а вена, цхьана стага аьлла: «Боккъалаъ, Пайхамарна тIе (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) хIокху буса хаам боссийна, цуьнга омра дина: КаIбехьа верза аьлла. Цундела шу а дерза оцунна тIе». (Оцу хенахь) церан яххьаш Шемехьа ерзийна хилла. Ткъа и (хезча), хьаьвззина КаIбехьа дIабирзина уьш» (ал-Бухари: 4491, Муслим: 526).\n67. Анас ибн Сирина дийцина: «Шемара (Басре шен цIа) вогIучу Анасана (АллахI реза хуьлда цунна) дуьхьал даханера тхо. Ткъа цуьнца вовшахкхийтира тхо «Iайн ат-Тамр» олучу меттигехь. ХIетахь суна иза вирахь ламаз деш гира, юьхь (къибланна тIера кхечу) агIор йирзина а йолуш (къибланна аьрру агIор вирзина). Аса хаьттира цуьнга: «Къиблехьа вирзина а воцуш, ламаз деш ма гира суна хьо?!». Цо жоп делира: «Дера, аса дина-м хир дацара и, сайна АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) деш гина ца хиллехь» (ал-Бухари: 1100, Муслим: 702).


Навальныйс Iораяьккхина шахьар хьенан ю дийца реза ца хилла Кремль\nКоррупцица къийсам латточу Фондо Путин Владимиран ю боху Геленджикера хIусамаш цхьана совдегарийн долахь ю, церан цIераш йохур яц Кремло аьлла, дIахьедина президентан пресс-секретаро Песков Дмитрийс. Объектана хадарх лаьцна хеттарш къайлахчу сервисашка а (ФСБ), Федералан хадархойн урхалле а (ФСО) де аьлла Песковс.\nКарладоккху, оршотан дийнахь Путина дIахьедира: "Сан долахь ю аьлла, билгаляьккхина цхьа а гIишло, йа сан а яц, йа сан гергарчийн а яц, йа цкъа а хилла а яц" аьлла.\nАргумент ялош элира цо, хIокху иттех шерачохь цхьа кехат мукъна а диса дезарий, оцу гIишлонан долахо со, йа сан доьзалхо хиларх.\nШинарин дийнахь Песков Дмитрий кхин цкъа а тешон гIоьртира, президентан гIуллакх долуш шахьар яц иза аьлла.\n"Фондо бинчу талламехь чIагIдо, Путинан гIишло ю иза, Путинна лерина йоьгIна ю бохуш, цундела со кхузахь тIе ца тов. Путина ша а делла цунах жоп, шена цахиларал совнах, цо дIахьедина, и шахьара йа шен гергарчийн а яц аьлла", - боху Песковс “Ъ FM” гIирсан хаттарна жоп луш.\nХила тарло, боху Песковс, и шахьар "совдегарийн долахь. "Билггал йоккха объект ю иза, Геленджикехь дика евзаш а ю иза. Цхьа долахо хила куц ду цуьнан, тарло масех хила а. Кремлан цхьана а кепара бакъо яц церан цIераш Iораяха, яьхча гIиллакхехь а дацара", - аьлла Песковс.\nКоррупцица къийсам латточу Фондо бинчу талламехь юьйцу 100 миллиард соьмах йина, Геленджике дIакхоччучу меттигера "Путинан шахьар". Фондо чIагIдарца, Путин Владимирна аьлла, хьалайина ю и объект.\nОьрсийн маттахь йолчу YouTube агIонехь карарчу беттан 26-чохь 91 миллион стаг хьаьжна оцу талламан видеога.


Европа низамашца чIагIлуш ю террорна дуьхьал\nЕвробертан керлачу сацамца, террорхошца уьйраш йолчу нахана дуьхьал санкцеш яхар аттох хир ду. Цуьнца цхьаьна Евробертана юккъера араяьллачу Британино террорца къийсам латторхьама къайлахчу сервисийн белхахойн терахь лакхадоккхур ду.\nТеррорхошца къийсам латтор эвсаре даккхар ю Цхьаьнакхеттачу Европано кху деношкахь тIеэцначу керлачу низаман кеперчу сацаман коьрта Iалашо.\nЦу сацамца, муьлхачу а терроран цхьаьнакхетараллашца я тобанашца зIенехь хиларна шеконе лаьцначу нахана я тобанашна дуьхьал дайдинчу хьесапехь санкцеш яха бакъо ю Евробертан къепе ларйаран институцийн а, цхьа-цхьаццачу пачхьалкхийн Iедалийн а.\nЛерина билгалъяьхна ю ша шех Исламан пачхьалкхе олу ДаIиш тоба а, аль -Къаида а, цхьа могIа кхинйерш а, Малхбузехь ца магийначу террорхойн цхьаьнакхетараллин могIаршкахь лаьтташ йолу.\nАмма уьш хилла ца Iаш, хIинцачул тIаьхьа цаьрца уьйраш я зIенаш йолуш, я цаьрца симпатеш йолу нах я тобанаш а, уьш официале террорхойн могIаршка язбина бацахь а, жоьпе озон йиш хир ю хIинцачул тIаьхьа Iедалийн, Евроберто пIераскан дийнахь шен сайта тIехь бинчу хаамца.\nЦу нахана я тобанашна дуьхьал Iедало даха йиш йолчу санкцийн гIуданашна юккъехь церан Малхбухерчу чоташкара ахчанаш гIорор а, Евробертан декъа йолчу пачхьалкхашка бахкар царна дехкар а, ткъа иштта Евробертан пачхьалкхашкахь бехачу нахера сагIина я кхечу хьесапехь ахчанаш эцар дехкар а ду.\nИ тIаьхьарлера ши пункт керла хилла ца Iаш, къаьстина мехала ю Iедална.\nМасала, цхьа-цхьаццачу пачхьалкхашкахь гаррехь маьждигашкахула а, диаспорашкахула а дIаса а лелаш, нахера официале сагIина а бохуш, ткъа бакъдолчохь хьулдеш а доцуш, джихадана ахчанаш гулдеш лелачу тайп-тайпанчу миссионерашна я террорхойн тобанийн векалшна дуьхьал гIулчаш яха цара куьйгаш достуш хиларна, цкъа делахь.\nМасала, хьастагIа Австрерчу кхело масех шо хан туьйхира Имарат Кавказана ахчанаш гулдеш хиларна бехке а вина цхьана нохчочунна. ХIинца, и низам Евроберто тIеэцначул тIаьхьа цуьнан дов хоттуш хиллехь, цунна кхин а алсамох хан тоха йиш хир яра кхелан.\nШозлагIа делахь, Шемахь а, Иракъехь ДаIишан я кхечу тIемалойн тобанийн могIаршлахь тIемаш а бой, Европе юхаоьхучу джихадхошна дуьхьал гIулчаш яха а цу керлачу низамо бакъо луш хиларна, хIунда аьлча цу сацамехь ша къаьстина билгалдаьккхина ду, тIом бинарш хилла ца Iаш, террорхойн лагершкахь хан яьхнарш а цунна кIела боьлхуш хилар.\nТкъа иштта террорхойн тобанашкахь дакъалацар нахана марздеш болу нах а, ур-атталла зударшна маьттаза ницкъ беш а, уьш церан лаамаза маре буьгурш а, цара и зуламаш Евробертан дозанал арахь дина делахь а.\nМалхбузера Iедалхой террорхошца а, цаьрца уьйр-марзонаш йолчаьца а къийсам алсамбаккха дагахь хиларан кхин цхьа а тоьшалла ду кху деношкахь Британерчу Ми6 къайлахчу сервисо ша гергарчу хенахь шайн агентийн маша кхин а эзар стагаца алсамбоккхур болуш хилар довзийтар.\nЦу сервисан куьйгалхочо Янгер Алекса Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь дIаяхьанчу кхерамазаллех конференцих ма-аллара, гергарчу пхеа шарчохь шайн белхахойн терахь 3500 стаге кхаччалца лакхадаккха Iалашо ю цуьнан, хIинцалца схьа иза 2500 стаг бен дацара.\nБританехь вехачу политолого Асхабов Хьамзата, Европерчу стратегикаллин талламийн институтан белхахо волчу, дийцира Маршо радионе, цу махкахь къайлахчу сервисийн болх а, цуьнан белхахойн терахь а мел лакхадалахь а, могIарерчу бахархойн дахарна цунах хуьлуш цкъачунна цхьа а новкъарло я тIеIаткъам бац, бохуш.\nАсхабов Хьамзат: „Кхузахь цкъачунна нехан бакъонаш хедош, масала, урамашкахь я петаршкахь, я маьждигашкахь царна новкъарлонаш еш, хааделла хIуммаъ дац.\nВуьшта къайлаха шайн болх леринчу сервисаша хьалхехь дуьйна а беш бу, нахана иза гойтуш а боцуш. Террорхой тIаьхьарчу хенахь даима а бусалбачаьрца бузуш хиларна, кху махкарчу бусалбачех аьлча, царна цхьанна а агIор Iедале хуьлуш Iаткъам бац.\nМелхо а, кху Британехь кхечу Европерчу мехкашкахь чул а чIогIох стабилалла а, нахана юккъера машар а ларбо Iедало“.\nКхин хьал ду Евробертан дукхахйолчу пачхьалкхашкахь. ТIаьхьарчу шерашкахь террорхошца къийсам латтон безаш хиларан бахьанца, жим-жима лахлуш ю могIарерчу бахархойн маршонаш.\nИштта, масала, дукхахан йоцуш Германин чоьхьарчу гIуллакхийн министраллин векало хаийтира юкъаралле, кесталгIа цу махкахь шайх препайд олуш долу, цхьанхьа а регистраци ян а ца езаш, эца ма эцна къамел дан лелон йиш йолу мобилан телефонийн сим-карташ дехка мегаш ду, аьлла.\nБахьана изза ду – террорхоша шаьш гучу ца довлийта, и препайд карташ лелош хилар.


Оьрсийчоь -- Оьрсийн салтий бу Соьлж-гIалахь, Нохчийчура Дуьххьара тIом, 1995\nТIом боккха бохам бу, нехан дерриг дахар тIекIелдоккхуш. И санна баккхий бохамаш даима буьсу халкъийн иэсехь, церан туьйранашкахь а, локхуш йолчу эшаршкахь. Нохчийн дуккха а бан дезна тIемаш шайн исторехь. Тахана а хаало Нохчийн фолклорехь оцу заманийн билгалонаш. Наха даьхна долу Дади-Юрт Яккхаран Илли, я Таймин Биболатан Илли, я Девлитгирин-Эвла Йоккхуш Даьккхина Илли историн бакъдолу документаш санна тIеоьцу наха тахана а.\nНохчийчохь хIокху тIаьххьарчу итт шарахь гергга боьдуш болу тIом а бу эшаршкахь а, иллешкахь а шен меттиг йолуш. И эшарш тIех дукха хиларна, соьга церан цхьа жимма дакъа бен хьахалур дац хIокху йоцачу программехь. Нохчийн эшарш-лакхархоша, масала, дийнна цхьа жанр кхоьллина тIоммий, цо беана болу балий буьйцуш. И тайпа эшарш лекхар кхераме дуйла а хиина нахана, Алимсултанов Имам вийча. И хьа вийна хIинца а къаьстина дац, амма массо билгалонашца и вер бахьана цо лоькхуш йолчу эшарийн чулацамца доьзна дар. Алимсултанов да лара мегар ду Нохчийчохь хьалакхиинчу бардийн чкъуран.\nНохчийн эшарш-лакхархоша дийна цхьа жанр кхоьллина тIоммий, цо беана болу балий буьйцуш...\nДIадаханчу шеран гурахь, ГIалгIайн махкахь Iедалша базаршкара дIаяха йолийра Муцураев Тимуран эшарш тIехь йолу видео а, аудио а кассеташ. Нохчийчохь цуьнан эшарш паргIат юхкуш а, лоькхуьйтуш йоллушехь -- ур-аттала Оьрсийн блокпосташкахь а -- ГIалгIайн махкахь мах лелочарна дихкинера Муцураевн эшарш йохка а, лекхийта а. Омра дохийнчуьнгара дIаяккхара аппаратура а, 30 туьма гIуда а тухура. Зязиковн Iедална ца тайна хир дара ГIалгIайн кегийчу нахана а, Нохчийн мухIажаршна а Муцураевн зурманаш езаш хилар\n<Муцураевн йиш «Сан Нана-латта»>\nШайн агIор оьрсаша а йоху эшарш, шаьш Нохчийчохь беш болу тIом буьйцуш. ДогIуш ма-хиллар, оцу эшаршкахь оьрсаша беш болу тIом хазбина а, кIайнбина а буьйцу. И тайпа кхолларалла дика карадирзина цхьамогIа эшаршлакхархошна а, тобанашна а. Масала, "Нохчийчоь цIергахь" боху тоба Нохчийчоьнах лаьцна бен эшарш лоькхуш а яц.\n<"Чечня в огне" тобанан йиш>\nТIом зенаш доцуш ца хуьлу. Нохчийн эшаршлакхархоша наггахь бохам массарна цхьатерра хуьлуш бу, бохуш, буьцуш белахь, оьрсийн артисташа шайн салтийн хуьлуш долу кхалхар дуьйцуш бен ца хезна суна. ДДТ-н тобанан куьйгалхо Шевчук Юри ву локхуш\n<ДДТ тобанан йиш «Пацаны»>\nНохчийн снайперша Оьрсийн салташна деш долу зенаш къаьсттина дукха хьехадо оьрсийн авторша язъечу эшаршкахь. Нохчийн снайперша бойуш берш кIайн месаш а йолуш, довха деганаш а долуш Оьрсийн кегийн нах хуьлу. Александр Маршал: "Снайпер"\n<Маршал Александран йиш «Снайпер»>\nТIом атта богIуш бац оьрсийн эскаршна а. Нохчийчура дIавоьду зама тIееача, хазахеташ дIабоьлху салтий а, эпсарш а. Урале а, Сибрех а\nОьрсийн авторша язъечу эшаршкахь Нохчийн снайперша бойуш берш кIайн месаш а йолуш, довха деганаш а долуш Оьрсийн кегийн нах хуьлу ...\nдIавахар, дийцарехь, гIолехь ду Нохчийчохь вуьсучул. "Мазлаке доьду ши беркема" боху йиш локху "Сийна береташ" цIе йолчу тобано\n<"Сийна беретийн" йиш «Две вертушки на Моздок»>\nКхин а цхьа тема ю дукха а эшаршкахь хьехош: Соьлж-гIала. Иза а юьйцу шинне агIора шайна ма-тов. Йоха-м йоьхна и, амма жаIар ца хилла цунах, боху Шевчукс.\n<ДДТ тобанан йиш «Грозный»>\nШен схьавалар Соьлж-гIалара долчу Ацаламов Артура жоьжахати санна юйцуш ю и. ХIинца Москох Iаш волчу Ацаламовс шен эшаршкахь дукха буьйцу шан Нохчийчохь лайна бу бохуш болу баланаш\n<Мёртвые дельфины тобанан йиш «Мертвый город»>\nАцаламовс Соьлж-гIала жоьжахати санна йийцахь а, Умарова Лизина аьрзу санна кура а, ломара йоI санна хаза а хета и. Цхьа гIала сел цхьатерра ца гар тамашийна хIума а ду. Цхьана хIуманна тIетан мегар ду Умарован эшарехь: Соьлж-гIала баккъал турпал гIала ю.\n<Умарова Лизин «Город-герой»>\nЧекхъели Маршо Радион Нохчийн маттахь йолу программа. И кечйинарг а, дIаяьхьнарг Аюбов Аслан вара. Ас шу Iадикайо, амма шуьца вуьсуш ву Юрт-Да\n<Юрт-Да тобанан йиш>\n(ХIара программа дуьххьар эфире яьллера 2004-чу шарахь.)\nНохчийн тIамо кхоьллина эшарш