Паччахьалкхен дума энергетиках йола комитет хилар ГIалгIай мехка платежни система хьал тохкаш — Сердало\nУкх деношка Паччахьалкхен дума энергетиках йолча комитета доакъашхой баьхка хилар ГIалгIай мехка, шоай тхьамада Завальный Павелга хьалхале а йолаш. БоагIаше хьаьший Iобессар «Магас» аэропорте, цига уж тIаэцаш царга моаршал хоаттачарца хьалха, ГIалгIайчен Мехкда Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бек а вар.\nМоаршал, хаттар даьлча, болхаше хьаьший бигар Шолжа района доазон тIа Сунжеи, Берд-Юртеи хьалъяь а даггара хьалъеш а латтача инвестиционни предприятеш йолча, царга хьажа. Эггар хьалха уж хьажар шахьар Сунже тIех йолчарех йолча йоккхача АПК проекташка, оптово-распределительни юкъарче «Агрокомплекс «Сунжа», ООО «Сад-Гигант Ингушетия», къахьегама боахам КФХ «Булгучев».\nЙоккхийча проекташка доаллар, цу чура болх дIа мишта бода хьожа хилар гулбеннараш. «Агрокомплекс «Сунжа» хьалъеш цига бехктокхаме а генеральни кулгалхо а волча Малсаганаькъан Махьмуда яхачох болх бе из йокха проект–гIишло йолалургья 2018 шу чакхдалале:\n— Вайна бIаргагуш доаца цхьа хIама юкъе ийккха, цIаьхха болх сеца хIама ца хуле 2018 шера сентябрь-октябрь бетташка йисте яргья ер комплекс. ХIаьта, халхара хаьс дIадогIа доладергда ноябрь-декабрь бетташка. Хьалха вай дIайогIаргьяраш помидораш я, хIаьта керда хьахулача 2019 шера хьалхара хьувкхам чуэцаргба январь-февраль бетташка – 5 000 тонна помидораш. Нагахьа санна вай цу хана чухьа нарсаш а дIайогIар хуле уж а помидораш а цхьана 10 000 тонна хьувкъам хургба. Цул совгIа, укхаза 126 балха моттиг Iалашергья, дукхагIча даькъе Сунжа шахьара бахархой хургба укхаза болх беш бараш.\nДIахо хьаший бигар ООО «Сад-Гигант Ингушетия» яхача предприяте, цигара болх а гIулакх а довзийтачул тIехьагIа Iажаш болча а, шапша йолча а, боалаш болча а бешамашка бигар хьаьший. Геттара тамашийна, мехкара боаца хьаьший цецбоахаш бар хIетта кхаьча боалаш. Йоккхача шахьаре Мосекве бахача цар цIаккха а биа бац шоай кулгашца шоаш гаьнаш тIара хьа а боахаш боалаш метал цхьаккха сом а. Госдумера енача тоабан тхьамада доаккхалдеш къамаьл дир ерригача беша гIолла бIарг кхоабаш.\n– Со а са новкъости а чIоагIа тамаш еш, цецдайна да укхаза доаллача хIамах. Ма дарра аьлча вай паччахьалкхен таро я ер. Укхазар бараш мо чам болаш Iажаш а, боалаш а биабац аз. Карарча хана санна юртбоахама таро Iалашъе аьттув хиннабац хьалха дIаихача ханашка. Россе хьувкъам а юртбоахама хьал а дика хиннадац яхилга дац из, бакъда, хIанз санна из лораде, талхаргдоацаш дIаоттаде аьттув цахиларах дукха дахаш хиннадац из. Бакъда, хIанз шабоаллоргаш а, шелаллелаергаш а хиларца, технологеш яржарца из аьттув болаш ба вай. Дукха къахьегам болаш хIама да ер укхазара дар, цунга хьежжа хьувкъам а ба беркате, – аьнна белгалдир Завальный Павела.\nЦигара баьлча Берда-Юрта фарель а, карп а, осетр а иштта кхыдола чкъаьрий а чулелача Iамашка хьажа бахар гулбеннараш. Цига Iамашкара чкъаьрий доахаш а, цхьацца бартбара гIулакхаш чIоагIдеш а ха дIайихьар вIашагIкхийттараша. Март де ха яьлча дика хIама а даийта дIахо лоам бигар хьаьший цигарча хозалах царга бIаргтохйта а вай лоаме дIайовзийта а.\n– Со массаза хьегаш дола хIама да – IодоагIача хи юхе, бIаргагуш лоамаш а долаш хIама дуаш ягIар. Гаьна доацаш Iододаш лоаман Эсс а долаш, Эсс хьачудилла Iалашдаьча Iамашкара хьабаьккха чкъаьра баар геттара доккха хIама да. МоллагIа саг хьагаргволаш таро я ер. Чам болаш, гIанахь дий-хьогI ер яхаш ягIа со укхаза. Баркал хилда укхаза вай тIаийцача фусам-даьшта, – аьнна дийцар тоабанца хинначарех цхьан депутата.\nДIахо депутаташ лоам гIолла чакхбоахаш шеръяь экскурси йир Госдума энергетиках йолча комиссе доакъашхошта царна хьалхаваьнна Мехкда Евкуранаькъан Юнус–Бек а волаш. 2 эзар совгIа тархьара архитектурни памятникаш дола лоаман хозал хьалхара бIаргагуш бар Россе керттерча шахьарера баьхкараш. Депутаташ хилар къаьнарча ерда чу – Тхаба-Ерде. Иштта хьаьшашта бIаргаяйтар 2008 шера, Россе 7 тамаша юкъе яха ВIовнашке.\nГеттара хьаьшашта чам болаш а тамашийна а хиннар дар, вай даар. Лоаман модз, кIолд чуелла чIаьпилг, иштта кхы а. ГIалгIай даарех чам баккхийтарал совгIа хьаьшашта кийчъяьяр лоаман хи чура баьккхача фарель чкъаьрах яь уха.\nХьалхарча дийнахьа ишта къахьийга, массанахьа бIаргтохаш, ГIалгIайчен боахамга а хозалга а хьожаш дIадахар комиссе ди. ХIаьта шоллагIча дийнахьа, шоай балха Iадатах баьхка Паччахьалкхен дума энергетиках йолча комитета доакъашхой шоай тхьамадаца Завальный Павелаца цхьана Мехкдас Баматгире Юнус-Бека Т. Х. Цурова цIерагIа йолча Даби-Юртарча Северо-Кавказский топливно-энергетический колледже бигар. Энергетика даькъе говзанчаш кийчбешйола заведени из цаI мара яц вай мехка. Ала деза из 360 сага хьожаяь йола дешара гIишло хьалъяьй ПАО «Россети» гIалгIайченца баьча барта тIагIолла хьахьождаьча ахчанца гIодирца. Укхаза кийчбу электроэнергица бувзам бола тайп-тайпара говзанчаш. Колледжа кулгалхочо хьаяхачох, укхаза дIахойодача хана Iалашъе лерхI кхыйола говзалаш, кхыча мехкашкара хьехархой тIаозарца.\nЦхьацца мехка долча хувцамашка хьожаш, кхоачам бараш а боацараш а довзаш вай мехка хьал тохкача хьисапе гобоаккхаш хиннача хьаьшашта Магаса а Назрана а тархьара моттигашка гIолла экскурси йир Мехкдас. ГIалгIайчен керттерча шахьаре уж хьалтIабайлар 100 метр лакха йолча Барта-гIала тIа, хIаьта Назране мемориальни гIалаш латтача гIолла гобаьккхар цига доалла хьал а из моттиг иштта вIаштIехьаяккхарах дола хIама а довзийташ.\nГIалаш латтаче хьаьшашта дIайовзийташ, цига долчун дух тIа баьхар уж Баматгире Юнус-Бека. ХIара бIухочун цIи белгал а йоаккхаш кийчъяь моттигаш бIаргаяйча геттара тоам хинна из хоза хеташ бар хьаьший. Цул совгIа, паччахьалкхен дума энергетиках йолча комитета доакъашхой сакъердам хулаш хьажар Кавказски туземни конни дивизена лаьрхIа баьреш тIа а багIаш оттадаьча чурташка–аламбекъашка. Эрсий Императорски эскар вIашагIдоллаш 1914 шера август бета 23 дийнахьа вIашагIъелла йоккха тоаба хиннай из шоашта юкъе гIалгIай эзди дошлой дивизи а йолаш. Геттара хьаьший исторен дух тIа боахаш а, шоашта хIанзалца цахайнар довзийташ а дар Бретски крепость лораеш тIеххьара виса хиннача Барханой Уматгирена оттадаь чурта хьал.\n– ЧIоагIа боккха болх ба ер. Укхаза ГIалгIай тархьар довзарал совгIа йоккхача вай паччахьалкхен Россе тархьар а хьадовз вайна ма дарра. Тахханалца тхоашта ца ховш, ца довзаш хиннача вай тархьарах дукхагIдола хIама дайзад, хайнад тхона. Ер цхьа мемориальни ков кхоачам болаш да, вай паччахьалкхен тархьара дух хьадовзийта, – аьнна белгалдир Госдума энергетика комиссе тхьамада Завальный Павела.\nДIахо Магасе Мехкадаь Администраце дIайихьар СКФО мехкашкарча хьаьшаша дакъалоацаш хинна йоккха, шеръяь кхетаче, кертте дакъалоацаш шоай балха Iадатах Паччахьалкхен дума энергетиках йолча комитета доакъашхой а болаш. ХIаьта кхетаче дIахьош хиннар Завальный Павел вар.\nКхетаче айдаь дашха оттадаь хаттар дар «Законодательное обеспечение развития энергетики и платежной дисциплины за потребленные энергоресурсы в Северо-Кавказском регионе». Из хаттар доххьал СКФО мехкашка дагадоаллаш а доацаш федерални даькъе а дагадоаллаш доашхаш да.\nШердаь дIадихьача вIашагIкхетаре депутаташца, энергетика говзанчашца, СКФО гIолла йолча РФ Паччахьа полпредствера, правоохранительнии налоговии органашкара, РФ Минэнергера викалаш санна цига керттера дакъалоацаш хилар ГIалгIайчен Мехкада Евкуранаькъан Баматгире Юнус-Бек.\nГулбеннараш дийцар электроэнерги даькъе ГIалгIай мехкага доаллача декхарах, хьоахадир хала дола хаттараш а, федеральни центр бахьан долаш цар гIонца дикагIча оагIорахьа ГIалгIайче дола хувцамаш а. Кхетаче дIахьош хиннача Паччахьалкхен дума энергетиках йолча комитета тхьамада Завальный Павела ший докладагахьа хьоахадир сов кIалдиса хIама деце а хьабе безаш болх дукха хилар.\n– МоллагIа хьадеш долча хIамангахьавай вай воайла кхеташ ца хуле, вай хIама ма хетта дIагIоргдац. Цхьанне дувцар фуд шоллагIчоа а ховш, воайла дага а дувлаш болх дIахьош вай хилча кхоачам боацараш юстара даха а, кIалдисар тоаде а, эшар вIаштIеха даккха а дикаг1а аьттув хургба вай, мел хала из хиларах.\nГулбеннарашта хьалхашка ший къамаьле ГIалгIайчен Мехкдас хьоахадир ГIалгIай мехка къаьстта ший энергокомплекс вIаштIехьа яккха еза аьнна. Ишта из хуле дуккха аттагIа хургда электроэнерги Iалашъе, цул совгIа эшамаш дуккха кIезигагIа а, тарон аьттув хоалуш дикагIа а хургба. Баматгире Юнс-Бека яхачох Эсса тIа, Фартан тIа, Iармхий тIа 15 мегаваттага кхаччалца чIоагIал йола гидроэлектростанцеш Iоовттайой 25 % кхаччалца мехка бахархошта электроэнерги Iалашъе аьттув хургба мехка. Цу тайпара станци хьайирца кхыдIахо йола цох тара гIилош дегIакхувла а балха моттигаш Iалашъе а аьттув хургба.\nТIеххьара кхетачен чаккхе еш, Паччахьалкхен дума энергетиках йолча комитета тхьамада Завальный Павела аьлар энеретика даькъе кийдаь керда закон кхы дIахо эшашдолча хIаманца хьал а диза, сов дар тIера а даьккха мара тIаэца йиш йолаш дац, аьнна: «Халонаш юстаръяхардухьа кийдешдола закон тIаэца деза кхоачам боацар, эшар фуд хьажжа. Боккъонца дар фуд ца хайча, лерттIа дизза кхоачаш из закон цахилча вай цхьаккха хIама дергдац», – аьлар цо кхетаче дIаерзаеш.\nВIашагIкхетара доакъашхоша соцам бир, паччахьалкхен а СКФО мехкий а низаш вIашкатеха, цхьана болх хьабирца мара гIалгIай мехка хиларал совгIа кхыча мехкашка а энергетиках дола хаттараш, кхоачамбоацараш а юстарадоахалургдац, аьнна.\n← Халкъа дезаденна мукъамаш


Ростовн махкахь Белокалитвинск гIалан кхело шолгIа листина ППС взводан хиллачу командиран Колбасин Николайн гIуллакх. Иза бехке веш вара схьалаьцначу нахана полицин декъехь еттарна. 3-нна тIера 10 шаре кхаччалц хан тоха мегаш яра цунна, зуламаш дарна. Амма хиллачу полисхочун аьтто баьлла баккъалла а набахтехь якхха хан тухучу метта, арахь а волуш, билламен хан кхайкхаяйта.\nКолбасина цхьана беттан чохь, Охан-баттера Стигалкъекъа-батте кхаччалц, пхоьазза йиттина административан гIуллакхашкахула полицин декъе балийначу нахана. Суьдехь билгалдаккхара цо цу ницкъах пайда эцна хилар, цхьа а бахьана а доцуш.\nКавказ.Реалиига оцу суьдан зорбан сервиса бинчу хаамца, стохка Лахьан-баттахь Колбасин чувоьллинера, 4 шо 10 бутт хан цуьнга колонехь яккхийта.\nДелахь а цо латкъам бинера, шена дина таIзар малдар доьхуш.\nКолбасин къера хилира ша бехке хиларна, ша дохковаьлла, бохура цо. Керлачу суьдхочунна иза тоьар долуш хийтира, полисхочунна тоьхна хан яцъян. Цо сацам бира 4 шо барамехь Колбасинна арахь якка хан кхайкхо, ницкъаллин структурашкахь шина шарахь эха шарахь болх бан цамагор ницкъ болуш а дуьтуш.


Юнус-пайхамарх лаьцна (Делера салам хуьлда цунна)\nЮнус-пайхамар ИбрахIиман (Делера салам хуьлда цаьршинна) тIаьхьенах ву. Цуьнан ден цIе Матта хилла. Веза-Сийлахьчу Дала Юнус (Делера салам хуьлда цунна) элча вина вахийтина Iиракъехь йолчу Найнава олучу юьртан охIланна. Шена чохь бIе эзар сов адам дехаш йоккха юрт хилла и. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Оха вахийтира иза бIе эзарна (дуккха а нахана) тIе я цул сов болчаьрга». «Ас-Соффат», 147.\nИбн Касийра (Дала къинхетам бойла цунах) дийцина, оцу юьртахь дуккха жIараш яра, адамаша царна Iибадат деш, аьлла. Юнуса (Делера салам хуьлда цунна) масийтта шарахь Веза-Сийлахьчу Далла Iибадат даре кхайкхина уьш. Бакъду, уьш керсталла дечуьра юхабовлуш ца хилла, цара Юнус-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) харцвина. Шайгахь йолчу Iесаллица дозанал тIехбевлла, цунна кхерамаш тийса буьйлабелла уьш, цул хьалха баханчу пайхамаршна (Делера салам хуьлда цунна) кхерамаш тийсарх терра. ТIаккха Юнус (Делера салам хуьлда цунна) оьгIаз а вахана, царна юкъара дIавахана. Цо царна чIагIо йина, кхо де даьлча, цаьрга Делера Iазап кхочур ду, аьлла. Делера пурба доцуш, шен къам дитина, хIорда йисте вахана Юнус (Делера салам хуьлда цунна). Стиглахь Iаьржа мархаш гучуевлла, ткъес детта а доладелла. Юьртан охIланна хиъна, Юнуса (Делера салам хуьлда цунна) чIагIо йина долу Iазап шайна тIе досса герга дуйла. Дала царна дагатесна тоба а дина Шега берзар. ТIаккха уьш берриге а цхьана майданахь гулбелла. Деле ийман диллина, Цунна хьастабелла, кхаа дийнахь боьлхуш, шайна гечдар дехна цара. ТIаккха Везчу Дала Шен къинхетамца царна тIедан кечделла долу Iазап дIаайбина. Цундела Веза-Сийлахьчу Дала Къуръана чохь аьлла: «Ийман диллина цхьа а юрт хиллий ткъа, цуьнан иймано цунна пайда а беш, Юнусан къам доцург? Цара ийман диллича, Оха айдира царах дуьненан дахарехь сийсазаллин Iазап‚ Оха дика а хьегийтира цаьрга цхьа хан тIекхаччалц». «Юнус», 98.\nЮнусана (Делера салам хуьлда цунна) шен къомах хилларг хууш ца хилла. Дала дина омра а доцуш, иза адамех доьттинчу хIордкемана тIехиъна. Кема дехьо даьлча, хIорд ловзабаьлла, уьш хIаллакьхила гергабахана. Кема дайдархьама, цунна тIера маххьаш хIорда чу кхийсина цара, амма и дайлуш ца хилла. ТIаккха шайна юкъахь кхаж таса барт бина цара, кхаж баьлларг хIорда чу кхуссур волуш. Дуьххьарлера кхаж Юнус-пайхамарна (Делера салам хуьлда цунна) баьлла, амма царна и хIорда чу кхосса ца лиъна. ШозлагIа а, кхоазлагIа кхаж тесна, тIаккха а Юнусан (Делера салам хуьлда цунна) кхаж баьлла. Цунна хиъна ша Далла хьалха бехке хиллий, иза дохковаьлла Цуьнгара пурба а доцуш ша дIавахарна. Цара иза хIорда чу кхоьссича, хIорд карзахбаьллачуьра сецна. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Баккъал а, Юнус элчанех ма ву. Иза ведира (шен къомах) дуьззинчу кемана тIехь. Цо кхаж тесира – иза эшначарах хилира. И кхаьллира боккхачу чIеро, и бехке а волуш». «Ас-Соффат», 139-142.\nВеза-Сийлахьчу Дала оцу чIере омра дина, цуьнан жижиг ма даа, цуьнан даьIахкаш ма кегъе, иза хьан рицкъа дац, аьлла. Юнус-пайхамар (Делера салам хуьлда цунна) оцу чIеран кийрахь шовзткъа дийнахь лаьттина. Ша чIеран кийрахь волчу хенахь, цунна хезна хIорда чохь долчу Iаламо Далла деш долу тасбихь. Иштта Дала цунна дагатесна Шена тасбихь дар. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Боданашкахь волуш (Деле) кхайкхира иза: «Ла илахIа илла Анта, субхьанака, инни кунту миназзалимийн (Хьо воцург кхин Дела вац‚ Хьоьца там боцчух цIена ву-кх Хьо‚ со хилла-кх зулам диначарах)». «Аль-Анбияъ», 87.\nДелера пурба а доцуш, шен къам а дитина дIавахар бахьана долуш кхаьчна цуьнга и хьал. Юнуса (Делера салам хуьлда цунна) юх-юха а тасбихь дина: «Ла илахIа илла Анта, субхьанака, инни кунту миназзалимийн», – ша олуш.\nВеза-Сийлахьчу Дала боху: «Оха цунна жоп делира‚ иза сингаттамах кIелхьарваьккхира‚ иштта кIелхьарбоху Оха муъмин нах». «Аль-Анбияъ», 88.\nВеза-Сийлахьчу Дала Юнуса (Делера салам хуьлда цунна) дечу доIина жоп делча, оцу чIеро хIорда йисте а беана, шен кийрара охьатесна иза.\nВеза-Сийлахьчу Дала боху: «Баккъал а, иза ца хиллехьара тасбихь дечарах, вуьсур ма вара цуьнан кийрахь уьш юхадендечу (къемат) дийне кхаччалц. Оха иза кхоьссира есачу аренга, иза цомгаш а волуш. Оха далийтира цунна туьтен (гIабакхан) дитт». «Ас-Соффат», 143-146.\nГIабакхан дитт хIунда хаьржина Дала? Iеламнаха жоп делла: «Дала и хаьржина, цуьнан даккхий гIаш а, хаза хьожа а йолу дела, цунна герга сагалматаш (насекомые) ца йоьлху дела». Дала цунна тIе Iуьйрана а, суьйрана а газа йохуьйтуш хилла, цуьнан шура молуш и хене валийтархьама. Цунна гIоли хилча, Дала иза юха а дин кхайкхон вахийтина. Веза-Сийлахьчу Дала боху: «Оха вахийтира иза бIе эзарна (дуккха а нахана) тIе я цул сов болчаьрга. Цара ийман диллира, тIаккха Оха дика хьегийтира цаьрга цхьа хан тIекхаччалц». «Ас-Соффат», 147-148.\nХIокху дийцарехь боккха хьехам бу, Делан къинхетамах дог ца дуьллуш, нах нийсачу новкъа бохуш къахьега дезаш хиларна тIехь. Имам Бухарис хьадис далийна, Делан Элчано (Делера салам-маршалла хуьлда цунна) элира, аьлла: «Цхьанна а лайна товш дац ша алар: «Со Маттан кIантал Юнусал дика ву».\n1. Юнус-пайхамар ИбрахIиман (Делера салам хуьлда цаьршинна) тIаьхьенах волуш, веза пайхамар хилар.\n2. Пайхамарш (Делера салам-маршалла хуьлда царна) харцбинчу, Iесаллехь дозанал тIехбевллачу нахана тIе Дала Iазап доссош хилар.\n3. Шайгара дийлинчу къиношна дохко а бевлла, тоба дина, Шега бирзинчарна Дала гечдеш хилар.\n4. Юнус-пайхамаре (Делера салам хуьлда цунна) кхаьчна йолу сийсазалла – Делера пурба доцуш, шен къам дIатесна и дIавахар бахьанехь кхаьчна хилар.\n5. «Ла илахIа илла Анта, субхьа-нака, инни кунту миназзалимийн» деза тасбихь хилар.\n6. Дала кхоьллина мел долу халкъ Цунна тасбихь деш хилар.\n7. Ша кхоьллина халкъ Дала риц-къа ца луш тесна дуьтуш цахилар.\n8. Делан къинхетамах дог ца дуьллуш, нах нийсачу новкъа бохуш вай массара а къахьега дезаш хилар.\n«Whats up! I simply would like to give an enormous thumbs up for the nice info you could have right here on this post. I shall be coming back to your weblog for extra soon.»\n«Thanks a lot for the article post.Really thank you! Really Cool.»\n«I will invite all my friends to your blog, you really got a great blog.*:вЂ“`»\n«Really informative article post.Thanks Again. Keep writing.»\n«Im thankful for the post.Really looking forward to read more. Cool.»


Володин: "хьекъале кхажтасарна" тIехьа Малхбузера къайлаха сервисаш лаьтта\nЗазадоккху-бутт 20, 2021\nПачхьалкхан Думин куьйгалхо Володин Вячеслав\nПачхьалкхан Думин куьйгалхочунна Володин Вячеславна хетарехь, оппозиционера Навальный Алексейс юкъадаьккхина "хьекъале кхажтасар" – иза Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъагIерта кхоьллина проект ю.\nШен телеграм-каналехь цо яздина, проект схьакховдийнарш "дозанал арахьа бу", ткъа цунна тIехьа лаьтта, Пачхьалкхан Думин куьйгалхочунна гарехь, "Малхбузера пачхьалкхаш а, къайлаха сервисаш а".\n"Хьекъалечу кхажтасарна" бухахь цхьа а маьIна дац, ду деккъа дIа "Iедале кхача лаар", аьлла хета Володинна.\nГезгмашин-баттахь хинболчу харжамех лаьцна, яздина Володина, коьртаниг ду уьш "конкуренци йолуш, парггIат, лигитимехь" чекхбовлар. "Вайна массарна а оьшу политикан демагоги тIера маьIна доллучу балха тIе дерзар", билгалдоккху цо.\n"Хьекъале кхажтасар" – иза ду, Навальный штабо юьхьаръэцначу технологица а догIуш, "Цхьааллин Оьрсийчоь" партерчу кандидатна дуьхьалаьттачех уггаре дукха харжамхой шегахьа болчу кандидатна, иза муьлхачу партера ву а ца хьоьжуш, кхаьжнаш дIабалар. 2019-чу шарахь Москва гIалин Думин харжамашкахь, шайн-шайн каппашкахь волчу 45 кандидаташлахь туьйлира "хьекъале кхажтасар" боламо къобалвина 20 кандидат – проектан уггаре боккха толам ларало иза. Навальныйс юкъаяьккхинчу оцу технологина гонах къовсамаш латтабо оппозицино, масала, "Яблоко" партин векалша чIагIдарехь, оцу кепах пайдаоьцурш дукха хьолехь коммунисташ я демократина дуьхалболу ницкъаш нисло.\nТахана набахтешкахь бохкучу Новальныйн агIончаша аьшнашка даьккхина Володина машанашкахула дина къамел.


Буркини... никIаб... Iаьржа...кIайн\nМарсхьокху-бутт 20, 2016\nФранцехь а, Белгехь а, Германехь а бусулба динерчу талорхоша терроран тIелатарш дар бахьана долуш, и дин лелочийн духарш а, дахаран кеп а дийцаре даьккхина Европехь. Германехь а, Австрехь а бурка а, буркини а, никъабаш а ехкар ду Iедалан дайша юхьарлаьцна.\nЕрзина лийча, лечкъина лийча?..\nБурка, буркини, никъаб – и кхо дош ду кху тIаьхьарчу кIиранашкахь Европерчу хаамийн гIирсашкахь а, политикан учешкахь а, социалан машанашкахь уггаре а алсамох хьехочех. Цхьаболчара и духаран кепаш Малхбузехь ехка еза бохуш чIагIдо, вукхара бехкамех пайда бер бац, и духарш лелочу зударийн а, цаьрга уьш леладойтучу церан боьршачу нахан а гIолехьа интеграци ян еза, царна шаьш Малхбузерчу юкъараллин цхьа дакъа хилла дIахIиттар марздечу агIор дахаран хьелаш кхолла деза боху.\nЕвропехь бусалба шаьш лоручу я бусалба пачхьалкхашкара орамаш долчу талорхоша ницкъ баран а, цIий Iеноран а, терроран а акцеш кху тIаьхьарчу беттанашкахь дIаяхьанчул тIаьхьа юха а марсаяллачу ислам дин лелочийн, къаьстина зударийн, духарех йолу дискуссеш кху гонехь вуно кIоршаме а, эмоционале а дIахьош ю.\nНикъабаний, буркиний, хиджабний, химариний, ва масане ю уьш кхин, зударийн юхь а, дегI а хьулдо тIелхигаш- царна юккъехь башхаллаш ца евзачу политикаша шайн популизмечу хабаршкахь „бурка ехкар“ аьлла цIе тиллина цу дискуссешна. Австрин арахьарчу гIуллакхийн а, интеграцин а министр Курц Себастьян ву и тема кху муьрехь айъинчех цхьаъ.\nХIинцачул масех шо хьалха оццу Курц Себастьяна шега зударийн юхь къовлу духар дехкарх лаьцна хаттар дича жоп делира, и юхь къовлу никъабаш лелош Австрехь масех зуда бен яц, уьш лелош вайн урамехь зударий гича, доккхачу декъехь СаIуди Iарбара я Эмираташкара туристаш хуьлу уьш, вайн махкахь уггаре а езчу туьканашкахь шортта ахча охьа а дуьллуш, шоппинг ян баьхкина болу, цара вайн экономикана беш боккха пайда бу, аьлла.\nАмма хIетахь дуьйна даьллачу кхаа-деа шарахь дуккхаъ хIума хийцаделла бусалба динца а, иза лелочаьрга болчу хьежамашца а доьзна. Хийцаделла иштта иза лелочийн цхьаццаболчийн шайн леларш а. Иштта, масала, Австрехь алсам долуш ду никъабаш лелочийн терахь. Къаьстина къоначу нохчийн зударшлахь. Ма-дарра аьлча, цу махкахь Iаьржа доьхна, юхь къевлина урамехь йоьдуш зуда гахь, иза нохчийн хила там бу аьлла къовсавала а мегар долуш хьал хIоьттина.\nБусалба дино амма ца дуьллу зудчунна и юхь къовлу гIирс а, сел чIогIа, олуш ма-хиллара, мар веллачу метишкано санна Iаьржа доьхна лелар а бохуш дуьйцу Iелимнаха. Иза бусалба дино зударшна тIедуьллуш делахь а, Макка а, Мединате а хьаж дан баханчу зударшна дихкина хир дацара шайн яххьаш къовлар боху цара.\nВенерчу коьртачу маьждигехь хьехамаш беш волчу нохчийн имам Мусас а дийцира Маршо радионе, зударш Европехь никъабаш лелорах зе алсамох ду, пайданал, иза къаьстина нохчийн зударшна юккъехь цхьа башха мода санна хIума ду, бохуш.\nИмам Муса: „Iелим нехан цу тIехь ши ойла ю: цхьаболчара юхь къовла еза боху, амма дукхахболчара къовла ца еза боху. Иза цхьа мода санна хIума хета суна. Доккхачу декъехь кегийра зударий хуьлу уьш, хIинца маре бахана, церан хIусамдай а кегий хуьлу. И дIакъовлале я муьлха а кхин хIума шаьш дале хьовса беза, цунах зе ду я пайда бу. Яхьа а яхьана и никъаб Iедало ехкахь, во ду иза, хIунда аьлча иза йихкинчул тIаьхьа бусалбачарна цхьа кхин хIума дехка а мега цо“.\nИмам Мусас ма-аллара, никъабна тIера доладелла кхечу бусалба духарш дехкарна тIе а гIуллакх долуш хилар гойту Францехь хьастагIа бусалба зударшна буркини олучу хIурдалахь я бассейнехь луьйчуш тIедуху духар дехкаро.\nЦкъа хьалха Каннашкахь юккъебаьккхина хилла и бехкам пIераскан дийнахь Ниццерчу пляжашкахь а баржийна цу гIалин урхалло. „Йоллу юхь а, дегI а дIакъовлуш пляже эхар социалан юкъаметтигех вайн болчу кхетамца цхьаьна ца догIу“ - иштта кхетийра Ниццин мэран гIоьнчано Эстрози Кристиана шайн сацам. Ткъа Каннийн мэр волчу Лиснар Давида и буркиниш хиллане а исламхойн экстремизман символ ю элира.\nНиццехь хIурдана гена йоцуш Iачу вайн махкахочо Сардалова Элизас ша ца кхета цу сацамах бохуш дийцира Маршо радионе. Ах берзина бевлла нах хIурдалахь лийчар новкъадоцучарна дIакъовлабелла зударий цу чохь лийчар стенна новкъа хуьлу -те бохуш хоьтту цо.\nСардалова: „Со цу хIурда чохь луьйцуш яц, наггахь цу хи йистехь йолало со. Цигахь го суна и буркини йоьзна луьйцуш болу зударий. Уьш цхьанна а новкъа а ца хуьлу, уьш хьанна новкъа бу-м ца хаьа суна. Кест-кеста цхьацца керла исламца йоьзна тема карайо кхарна, хIинца и буркини карийна. Цу хIурда чохь луьйчуш берзина бевлла зударий а, стегарий а хуьлу. Уьш ма ца хуьлу цхьанна а новкъа. Вайца шайн цабезам хилар гойтуш хета суна уьш иштта хIумнаш юккъедахарца“.\nЦу юкъана Европехь хьалхарчех никъаб лелор юкъараллехь дихкинчу Францин болам Малхбузенан кхечу пачхьалкхашкахь а баржа гIерташ бу. Австрехь, масала, интеграцин министраллин лаамца, гурахь садоIаршкара парламентхой балха арабевлла дийцаре дилла там бу никъаб ехкарх долу низам. Ткъа цул тIаьхьа, хетарехь, буркини а шен роже хьежа юьссур ю, Францехь санна.\nХьажа комменташка (27)


Магмадова Iайшат Набахтера Араялийтина\nДечкен-бутт 20, 2012\nМагмадова Iайшат, терроризмана бехке а йина шина шарана чуйоьллинера. Iайшатан архивера сурт.\nДаханчу шеран ГIуран беттан 26-чу дийнахь Москох-кIоштан кхелан сацамца а догIуш, ши шо хан кхайкхинера Магмадова Iайшатана, терроизмана гIортор ярна а, низамехь йоцу тобанаш кхолларна а, бехке а йина. Изза бехкаш а кховдийна, ялх шо хан тоьхна цуьнан вешина, Аптина. Iайшатана тоьхна ши шо, хIокху беттан 19-чу дийнахь чекхдаьлла.\nIайшат шен цIаеана дукха хан а ялале, Маршо радионо мобилан телефонехула къамел дира цуьнца.\nМаршо радио: Шун гIуллакхца доьзна ду, Летувехь кхеле озийначу Кусайте Эглен гIуллакх а. Террорехь бехке еш ю иза а. Хьуна Эгле йовзар муха хилира аьлла хаьттира оха Iайшате.\nМагмадова: Цхьана нохчийн форумехь евзина. Дукха хан ю иза хилла. Сан 17 шо долуш, 2005-гIа шо хир ду иза. Москох суна девзаш хиллачу зудаберашца цу форумна т1ехь дIаса хIума а яздора, доттагIалла леладор-кх оха. Цо (Эглес) соьга ша яздира соьга. ХIинца-м и форум йоцуш ю, дIаяьккхина иза. Москох доьшучу берийн цхьана тобан "цхьанакхета" меттиг ма ярий иза. Иза цу тIе муха кхаьчна а-м ца хаьа суна, бакъдерг дийцича. Цхьаннена а евзаш яцара иза. Москохара а яцара иза. Соьга сайга хаам баийтира цо, "дин тIелаьцна яра ша, бусулба нах бацара (шена бевзаш) гергарло дезара шена" аьлла. Цу тIера дуьйна доладелира тхан вовше довзар.\nМаршо радио: ХIетте а, кхело кхийдочу бехкий коьрта бух, шина йоIа, билггал вовше яздинчунна тIехь хIоттийна бара.\nМагмадова Iайшат: Сан бехк бечу кхелан документашна тIехь охашимма вовше яздинчух хIумма дан а дац. "Привет", "пока", "мама хIун деш ю" алар доцург... Вуьшта, цо Арсагераевн почтин тIе яздинарг ду. И почта сан а, Аптин а ю моьттуш. Аса Эглега дийциний, я Аптис цуьнга дийциний, хIумма а дац. Диктофон тIе яздина цхьа къамел ду цо дина. Ткъа тхоьца дийцина хIумма а дац. Ур-атталла, дин а ца дийцина оха цу тIехь. Массо а бусулба наха оха долу хIума аьлла охашимма "элхьамдуьлиллахI", "иншааллахI" бохург. Амма кхин-м дац. Я оцу кехаташна тIехьаа дац-кх кхин х1умма а.\nТеррорца боьзна бехкаш кхийдочу, нохчашца доьзначу цхьа моггIа гIуллакхашкахь санна, кхузахь а, нохчо Арсагераев Хьасан ву тIеозийна. Iайшатан вешица цхьана школехь дуьйна дешна а, доттагIа а хилла волу. Цо талламхошка дийцинарг йишиний, вешиний дуьхьала даьллера\nМагмадова: И почта юй (имейлан почта), цо (Арсагераевс) суьдехь а элира иза, "шен почта ю иза, делахь а, Аптига а лелалуш почта яра иза". Я Аптина а, суна а и кехаташ гина дац. Оха дешна а дац уьш. Таллам дIахьучу хенахь девзина ду суна и адрес а - utro1429. Ша Арсагераев а къера вара, ша Эглеца юкъаметтигаш латтийна хиларна. Ша Апти волчуха яздеш хилла иза. ТIаккха оха элира кхелехь, цо (Арсагераевс) ша а оццул жигара ша Эглеца юкъаметтигаш латтийнера бохуш хилча, иза тхуна уллехь хIунда вац? Ла ца догIар-кх цара. ХIа, Аптис и ахча (500 доллар) дIахьажочу хенахь а, цхьана хилла ма вай и шиъ. Оха "вербовать" иза (Эгле) еш хиллехь, оха вовше дIасахьовсийна кехаташ гайта тхуна, къамелаш схьагайта аьлча, кхелехь берш цхьана агIора тхоьга ладугIуш бацара тхоьга.\nМаршо радио: ХIара бу аьлла, кховдо бехк боцчу талламо, Iайшатега муьлхха бехк лаций а, тIелаца бохуш хилла:\nМагмадова: "ХIуъа бехк лаций а, муьлхха бехк лаций а, цхьана зуламна къера хилахь. Ша дерг ца лацахь, цхьаъ мукъа а тIелаца. Зуламан цхьа дакъа мукъа а тIелацахь," ма олий цара. "Къаьхьа де дан кечделла шу цхьа тоба ю Москох. Тхуна хаьа, Керлачу Шарна а кечамаш беш дара шу", бозура. Кхерамаш тийсара чIогIа. "Схьадийца тхоьга, хьайна тIелаца зулам", бохуш. Хьайн ойла ца яхь, ден а, ненан а ойла е, хьан веший бераш а ду хьалакхуьуш. Уьш хьалакхиийта лууш юй хьо? Лууш елахь, хьайна тIелаца" алара.\nШаьш со Хоси-юрта, Рамзан (Кадыров) волче дIахьажор ю хьо. Цо ловзор яц хьо, бохура. Кхерамаш тийсара. АлхьамдулиллахI, Аптина санна, етташ, хьийза ца йира.\nМаршо радио: Шех Iоттаделлачуо дикка ягийна Iайшат. Нахах болу тешам дIа ца баьлла шен, амма, интернетехь ларлуш хила веза олучунна тIехь а, къамел дан тIелоцучу нахаца а, элира цо.\nМагмадова: ЧIогIа ларвала веза. Цхьамма, ша бусулба ву аьлла, яздича, хаза-м хета. Даггара массо а тIелаца веза аьлла ца хета суна. Ларлуш лела веза. Интернетехь бен вевзаш вацахь, мелла а, генахь латтон веза ца вевзаш волу стаг. Дог а диллина, комаьрша хила ца веза интернетехь. Интернетехь а, форумашна тIехьа а вайн цIера тема йийцарх, толур долуш хIума а дац. Ларвала веза.\nМаршо радио: МагмадовгIеран адвокат Хадисов Муса цхьана агIора, воккхавевеш ву, Iайшатана тоьхна хан, иза мел харц кхайкхийнехь а, кIезиг хиларх.\nХадисов Муса: Иза боккха кхиам хета суна, хан а тоьхна, иза араялийтича а. ХIунда аьлча, оьрсийн кхелаш йозуш йолун дера. Со-м кхоьруш вара цунна цхьа йоккха хан тохарна. Цара араялийтина иза, чохь яьккхина хан дIа а лерина. Цуьнан (Iайшатан) бехк боций, оха кхелехь, дуьххьала дIа дуьйна, яздеш, дуьйцуш, къийсинера. Цуьнгахьа къуьйсуш тхо дийнна доьзал бара - сан ши кIант а, со а. Баккхийбеш бу уьш а. Делахь а, цу тIехь севцца, Iа дагахь дац тхо. Совцур а дац. ХIунда аьлча, тхуна хетарехь, суьдана гайта шортта тоьшаллаш ду тхан. Цундела, иза араяьлла йоллушехь, иза бехке яц аьлла, Кассацин инстанце аьрзнаш яздина оха.\nМаршо радио: Еххачу хенахь Летуверчу лерринчу ницкъаша, кIамъеш, цхьаъ далийта гIерташ, лелийначу Кусайте Эглен гIуллакх, МагмадовгIерчуьнца дуьйзира оьрсийн кхелахоша а. Делахь а, и ши гIуллакх цхьанатоха реза ца хилира.\nХадисов Муса: Кусайте Эгле, цо бусулба дин тIеэцна аьлла, цара (Летувин Къайлаха Ницкъаша) тидаме эцна хилла иза. Вай, кхузарчарца цхьана. Оцу юкъа валийна цхьа нохчо, теш вара церан. Цо ФСБена болх беш санна хийтира тхуна. Аптица кхиъна а, цуьнан доттагIа а хилла волу. Цуьнца цхьана чохь Iаш воллушехь дина цо иза. Ша ерш а, иза (Апти) бехке веш, тоьшаллаш дина цо талламана хьалха. Амма, цо мел дийцинарг бакъ доций оха дIахаийтира царна.\nМаршо радио: Оьрсийчура кхелаша нийсонца кхелаш еш йоцийла, дерриг дуьненна а хууш хIума ду боху Хадисов Мусас.\nХадисов Муса: Суьдаш юй, уьш парггIат, шайн лаамехь, низамца сацамаш бан юьтуш яц. Коррупци кхелашкара дIаяккхахьара, тIаккха таханлера хьал хир дацара. Хьал муха ду аьлча, хIокху кхелах тешаш цхьа а вац.\nМаршо радио: ХIинца Оьрсийчура Лаккхарчу Кхеле а девлла, цигахь а нийса ца караяхь, Страсбурге бовла Iалашо йолуш бу, МагмадовгIеран доьза ла, цуьнан адвокаташ а.\nХадисов Муса: Страсбурге дIалур ду-кх оха и гIуллакх. Кхузарчу Лакхарчу Кхело нийсо ца яхь, Страсбурге девр ду-кх тхо. Кхин дан хIума дац.\nМаршо радио: Бехк а боцуш, чубоьхкина хиларал совнаха, террорахой бу боху нохчашна тIекхоьллина цIераш, буьззинчу барамехь, дIаяха езаш хиларх тешна ву адвокат Хадисов Муса.


Юккъерчу Азехь Санна Хьаьким Вазво Кавказехь а - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Главная новость » Юккъерчу Азехь Санна Хьаьким Вазво Кавказехь а\nЮккъерчу Азехь беха нах боьлла, шайн президентийн сурташ массо а маьIIехь хиларна – автобусийн социйлашна тIера урамашкахь кхозучу телаташна а, гIишлойн пенашна а тIекхаччалц. Назарбаев Нурсултанна ша-тайпа хIоллам хIоттош ю Казахстан. Таджикистанехь, шайн президенте «Хьайн Сийлалла» аьллий бен бист ца хуьлу. Юккъерчу Азера политикан културин дакъа-м дац те президент вазвар? Къилбседа Кавказехь муха лелаво хьаким? Вазвина…\nХIора шеран коьртехь даздеш долу «Туркменийн Кузанийн де» билгалдаьккхира хIокху Стигалкъекъа (Май) беттан тIаьххьарчу дийнахь. Дуккха а, куьйга дина кузанаш дара, Ашгабатерчу гайтамехь. Уггар а даккхий а, бес-бесара а кузаш тIера хьоьжуш вара мехкан президент Бердымухамедов Гурбангулы.\nДукха ехачу хенахь туркменийн гойла дара, хIокхул а хьалха, мехкан коьрта гIантахь Iийначу, Ниязов Сапармуратан васт. Ша шех вазвеш дукха хIуманаш лелийра Туркменбашис – массо а туркменийн дас – цуьнан сурташ а, хIуолламаш а массанхьа а бара. Цуьнан ненан цIе елира Оханан (Апрел) баттана. Бердымухамедов Iедале веъча дукха хIума ца хийцаделла.\nТуркменийн газеташ а журналаш а арадуьйлу, хьалхара агIо дIалаьцна, цуьнан сурташ а долуш. Мел йолу Iедалан транспорт – автобусаш а, троллей-бусаш а, кира лелон машенаш а – Бердымухамедвон суьрташ тIехь долуш ю.\nОцу кепара, мехкан урхаллехь верг вазвар, Юккъерчу Азин кхечу махкашкахь а даьржина ду.\nЦецваллал ехачу хенахь пачхьалкхийн архаш карахь латточу нехан сурташ, дагар а лур доцуш, дага догIучехь а, ца догIучехь а дIадиттина ду. Ерриг а регионехь, керланийн бюллетенаша а, Iедало урхалла дечу телевизионаша – шайн гайтамаш дIаболабо, президентийн цхьанакхетаршна а, къамелашна а тIера.\nПрезиденто аьлла боху дешнаш тIехь долу телаташ ду, дарбан хIусамашкарчу палаташна чура долийна, геннарчу эвланашкарчу, автобусийн социйлашна тIекхаччалц дIадиттина.\nIедалан гIуллакххоша – эвланийн администрацешна тIера, лакхарчу даржашкахь болчарна тIекхаччалц, шайн офисаш чохь пенах детта президентийн сурташ. Президенто язъйина книгаш хIиттайо моггIара. Уьш, догIуш ма-хиллара, дезачу кехатах а, мужултах а йина хуьлу.\nКазахстанан коьртачу гIалин Астанан бахархоша дийцарехь, мехкан президентан Назарбаев Нурсултанан бIаьргаш, гIалин массо а маьIIера шайна техьуьйсуш санна хета царна. Маршо радион казахийн сервисо чIагIдарехь, гIалара хIора шолгIа телат ду, шеца цуьнан сурт я, цо динчу къамелан я, цуьнан книгин тIера дешнаш тIехь долуш.\nТкъа Таджикистанехь президент вазвар, гуттар а гена даьлла. «Хьан Сийлалла» аьлла бен, таджикаш бист ца хуьлчу, Рахмон Эмомалис омар динера хьастагIа, массо а Iедалан векалшна – шайн офисаш чура шен суьрташ а, шен васт тIехь долу кузаш дIадаха аьлла.\nВуно шорта телаташ дассаделира Душанбехь, президенто аьлларг кхочушдан дIалилхинчу Iедалан векалийн гIоьнца.\nШариф Хироншоха, Таджикистанан коьрта гIалахь туп тоьхначу журналисто бахарехь, уьш даьсса деха лаьттар дац. Iедалан белхахоша вуно маса дIатухур ду цига, президента сурташ.\nШариф Хироншох: Оцу кепара дIахьедар дуьххьара ца дина таджикийн президенто. Нахе, официала кепара цо дехнера, президентан цIе а, цуьнан сурташ а, цо аьлла дешнаш а оьшучехь а, ца оьшучехь а дIа ма деттахьара аьлла. Президенто тIаьххьара дина омар юха а дицлур дуй те моьттуш ву со, кхин а пхеа шарахь.\nМаршо радио: Назарбаевин царна юкъара схьаэцна долу «Нур» Казахстанерчу банкаша а, бизнесо а, клубаш а лело даьккхина. Фергана.ру вебсайто дийцарехь, церан цIе йолалучехь гуш хуьлу и Нур – Нур-гул кафе, Нур-баса, Нур-Доорфооне Кампани. Нур-аларх хьалха ца яьлла, президентан политикан парти – Нур-отан а.\nДукха хIума оьшу хIинца Казахстанехь, иза вазвечу нахана юкъахь къаста. Амма, казахийн Iедалан белхахошна дагадеана, иза муха дан деза. Цара а, казахийн бизнесхоша а ойла кховдийна, аэропортана, Нусрултанан цIе тилла еза аьлла. Цул сов, тIедогIучу шарахь, президентан 70 шо кхочуш, 330 эзар доллар харж хир болу, хIоллам хIоттон а дагахь бу уьш.\nУзбекистанан президент Каримов Ислам – литературехь амбициш хиларца вевзаш ву. Цо язъйина бохучу жайнашна, ткъе итт миллион копи йина. Президентан жайнаш хила дезаш ву хIора профессор а, студент а. Ткъа, могIарерчу нахана юкъахь, оцу книгех, «йоьшур йоцу книгаш» олу.\nХIокху хIуманашка ладоьгIча хетало, хIара Ази, Къилбседа Кавказехь а ма гина олий. Къаьсттина, Нохчийчохь. Азехь дерг, басадолуш санна хетало кхузахь. Кадыровн де а, кIентан а сурташ, хIолламаш, бюсташ, телаташ – хIокху дуьнентIехь мел йолу хIума ю Нохчийчохь.\nЮккъерчу Азе хьаьжча, ши президент воцург, вуьйш массо а Советан пачхьалкхана юкъайогIучу республикийн куьйгалхой хилла бу. Иза йоьхначул тIаьхьа, и дарж церан карахь дисира. Цундела, царна а, Калыровна а юкъахь башхаллаш ю аьлла, Фуллера Лиза – Маршо радион аналисто цунах иштта кхетийра.\nФуллер: Ма-дарра аьлчи, цара цкъа Iедал шайн кара а эцна, цул тIаьхьа, шайн культ кхолла буьйлабелира и Iедал чIагIдеш. ХIунда аьлча, коммунистийн режимо гIортор еш хилла кхин доцуш дара. Нохчийчохь вайна гуш дерг нийсса пурхнехьа сурт ду. Суна хетарехь, шен да дIа а волавале дуьйна, шен култ чIагIъеш вара Кадыров Рамзан. Кегийчу нехан клубаш кхолла волавелира иза. ТIекхуьучу чкъуран ша дика масала долуш санна дара цуьнан лелар. Премьер-министран когаметта бен ша воцчу хенахь дуьйна а, шен култан бух кечбеш вара иза. Цуьнан цунах мел гIуллакх хилира гайтира, Кремлан, Алханов дIа а ваьккхина, Кадыров куьйгалле хIоттор бен кхин, хIумма а ца дисча.\nМаршо радио: Цхьана агIора, бусулба нах беха республика ю Нохчийчоь. Исламо, хууш ма-хиллара, магош дац, хIолламаш хIиттор а, сурташ деттар а.\nВукху агIора, массо дин а, Дела а керставеш хиллачу коммунистийн режимехь санна, КадыровгIарна яьхна байташ йоьшу школерчу дешархоша, хIуолламаш хIиттабо. Амма, Кадыров Рамзанан карахь болччул ницкъ хилча, иза йоккха проблема яц.\nФуллер: Кадыров Рамзанан санна, массо а хIума карахь долуш, мел болу ницкъ карахь долу стаг хилчи, нахе, хIун дан деза хьовха, хIун ойланаш ян еза а, Делах муха теша веза а дийцало. Шена хетачу кепара, ислам шена ма-гарра леладойту цо. Иза мел бакъдолчуьнца догIуш дацахь а. Ткъа цунна хетарг, цхьана а кепара догIуш дац, исламо бохучуьнца. Амма, аса ма-алларра, цуьнан карахь ницкъ бу нахе хьаннах а, муха ламаз де а дийца. Цуьнга и хIума дийцийта кийча ю Москох, цо Нохчиййчохь къепе мел латтайо.\nМаршо радио: Къепе – хIара ю аьлла къепе Нохчийчохь йоцуш ю, ма-дарра аьлча. ХIинца а луьйцуш, чубухкуш а, бойуш а Нохчий бу. Хьалха иза оьрсийн салташа деш хиллехь, тахана, нохчий бу вовше бойуш. Схьагарехь, Кремлана иза къепе ю.\nГражданская война или национально-освободительная


Вайнехан гIиллакхийн жарга - Chechenews\nГлавная » Все Новости » Политика » Вайнехан гIиллакхийн жарга\nТΙемаша адамийн дуккха а дика агΙонаш човхийначу кху муьрехь, ца хилча ца долу жайна арахецна, говзанчашна хетарехь, нохчийн яздархочо Бурчаев Хьалима а, журналиста Аболханов Хьакима а. ГΙиллакхех лаьцна школашкарчу дешархошна лерина ду иза.\nШа нохчо лоруш волчу муьлххачу а могIарерчу стеган бала кхача а, тIехь бIаьрг саца а там болуш, керла жарга зорбане яьккхина Соьлжа-гIалахь — «ГIиллакхийн хазна». Иза хIоттийнарг ву журналист Аболханов Хьаким а, яздархо Бурчаев Хьалим а. Цара шаьш билгал ма-даккхара, авторша цу тIехь далийна нохчийн къоман гIиллакхийн бIе масал.\nШайн хила тарлучу дешархошка-кегийрхошка хьалхарчу дашехь авторша яздо: «ГIиллакхо лех эла во, гIиллакх дацаро элах лай во», — олуш кица ду вайн. Хийла хаттар хIутту стагана хьалха, оцу я кхечу хьоле нисвелча, ша хIун дан деза теша, олий. Иэхь-бехк долуш, Далла а, нахана а хьалха хотIе хиларх кхоьруш волчунна-м муххале а. Оцу тIехь шуна гIо хиларе догдохуш, вовшахтесна оха нохчийн гIиллакхах долу хIара йозанаш. Тхайгара кхоьллина хIума а дац. Оха халкъан барта кхоллараллина а, исбаьхьаллин литературин масалшна а, гIиллакх- оьздангаллех долчу йозанашна а тIе а тийжаш, бина болх бу хIара».\nКъоман гIиллакхийн, Iадатийн бала мел кхочучара а, яздархоша а даре а деш, тахана хаза нехан санна хьашто йолуш, шен хенна арахецна киншка ю «ГIиллакхийн хазна». Цу тIехь карладоху вайн заманахь дайлуш долу, дицдина догIу, вайнехан ворхIе дас заманан йохаллех чекхдохуш, лардеш схьадеъна гIиллакхаш. Дахаран массо тIегIанах хьакхалуш, дозуш ду авторша даладен масалш. Цу юкъара ду хIара гIиллакх а.\n«Нохчочун шен цIийца, сица ду Даймохк безар. Ницкъ а кхочуш, велларг а хийрачу махкахь вуьтуш Iедал дац вайн. Шен Даймохк безар, цунна тIе цхьа кхерам хIоьттича, и ларбан кийча хилар, маьршачу хенахь цуьнан зовкхан дуьхьа хьанал къахьегар ду. ХIораммо а дагахь латто дезарг цхьаъ ду – Даймохк ларбар, къоман сий айдар леррина хаьржинчу я къастийначу къонахийн дакъа дац, иза хIора а нохчочун сийлахь декхар ду».\nИшта дагах кхеташ ду маттах лаьцна далийна гIиллакх а. «Вай нохчий ду, — яздо авторша, — нохчийн мотт вай мел буьйцу. Цунах кхеташ хила веза ша нохчо ву мел бохург…».\nБурчаев Хьалиман а, Аболханов Хьакиман а кхиам а, шатайпа некъ карор а лара догIу, схьахетарехь, хIора а шаьш даладен гIиллакх цара фольклора, я исбаьхьаллин литература тIера масал а далош, тIечIагIдар. Даймохк хьахабелча, цара ишта кица даладо: «Нехан махкахь эла хуьлучул, шен махкахь лай хилар тоьлу», ткъа маттах лаьцна дийцар цара дерзадо Мамакаев Мохьмадан лийр доцчу дешнашца : «Шен ненан мотт халкъо, сий ойуш Iалашбахь, цу халкъан паргIато цхьаммо а хьошур яц».\nКерла араяьллачу жарги тIехь дуьйцу вайнехан хьаша-да тIеэцарх, дош лардарх, доттагIаллех, де эшначунна тIехIоттарх, ишта кхин дIа а.\nДерзош дало догIу, гарехь, тахана цхьаболчу нохчашна дицделла догIу Бурчаевс а, Аболхановс а далийна масех гIиллакх.\n«Цхьадолчу къаьмнийн санна, салам тIекхаьч-кхаьчначуьнга луш дац вайн. Масала дас- кIанте, вашас-йише, хIусамдас-хIусамнене а…».\n«Салам даларехь хьалхе яккха къуьйсуш дац вайн, цуьнан нохчийн халкъалахь чIагIъелла кеп (бакъе) ю. ХIоьттинчу хьолехь гIоли волчо эшна хетачуьнга хьалха дала догIу салам. Масала, куьйгалхочо – шен куьйгалли кIел волчуьнга, могашчо –цомгашчуьнга, воккхачо-жимачуьнга».\n«Да волчохь кIант вистхилар, жимачо воккхачун дешнаш кегдар хьалхалелхар, воккхачуьнгара я тхамдера пурба доцуш, вистхилар, къамелехь «со», «ас» бахар вайн оьздангаллица догIуш хIуманаш дац».\n«Чохь стаг волуш дас шен доьзалхо хьестар-м хьехо а ца оьшу, ур-атталла, нахана юккъехь шен доьзалхочун цIе йоккхуш а ца хозуьйту дас».\nЦу кепара далош масалш-гIиллакхаш дукха ду керла араяьллачу жарги тIехь. Тахана Нохчийчохь, цхьанне къайле а йоцуш, кIезиг бац, къаьсттина кегийрхошлахь, шайна хIуъушшехь цу а, кхечу а гIиллакхашна пебеттарш а, вайнехан гIиллакхаш диц а дина, Iаьрбийн къоман гIиллакхех къилба а дина, церан духарх дезар а дина леларш.


Баганан тайпана дерш билгал ду онда, даиман сийна (наггахь аьхка сийна), мехах тера я пиллакаш йолуш гӀашца, кӀохцалгаш олу царах, тӀелета бӀараш я аьрсан цӀазамаш. Оцу тобана йукъадогӀу, масала, баганаш, базанаш, зоьзнаш, кипарисаш, секвойяш.\nТсу́га (лат. Tsúga) — Баганан (Pinaceae) доьзалера даиман а сийна дитт ду. Даиман а сийна диттанех йуккъера я баккхий барамера дитташ ду 20—65 метр лекха а долуш. Кондарш конус кепара я симметри йоцучу хӀоьан кепара (азин цхьайолу кепаш) ю, коьртан зуьгалаш охьаоьгу, охкало. Чкъор сира я мокха, пелагаш долуш, дукха хьолахь харош долуш. Геннаш анна ду, дукхаха чӀапделла а, охьаситтина а. Доца зуьгалаш барамехь кхиина ду; къона геннаш а, гӀодан йисттера дакъа а ситтина, охкаделла ду, шагдо мӀарах терачу голанаша гӀа охьадоьжначул тӀехьа. Даьржина Азин (Гималайш, Ций, Япон) а, Къилбаседа Америкин а барамера шораллехь. Даймохк лору Япон. Россе а, луларчу пачхьалкхашка а чуеана масех кеп, царна йукъахь Канадин тсуга (Tsugacanadensis) а, тайп-тайпана гӀаш долу тсуга (Tsugadiversifolia) а.\nКхор я Хьормат (лат. Pýrus) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера стоьмийн а, декорацин а диттийн а, коллийн а тайпа. ПаргӀат кхуьуш долчу диттан кондаран кеп — пирамидан кепара я гоьрга, юькъа хила таро ю. Шарахь 30—40 см лакха долу. Дикачу хьолехь кхор 5—25 метр лакха долу, кондаран диаметр 5 метре кхочу. ГӀаш, дукха хьолахь, охьаоьгуш ду. ГӀаш лаьтта спираль кепара 5 могӀанехь. ГӀа шуьйра хӀоьан кепара, 2,5—10 см деха, доцца ирадина; бос — таьӀана-баьццара, къегна, гӀан лахара агӀо сино-баьццара, гурахь деши-цӀехо-можа. Стом, дукха хьолахь, — озийна лахара дакъа шорлуш бу, гоьрга стоьмаш долуш тайпана а ю. Европехь акха кхор баьржина 60° къс. ш. кхаччалц, ареалан къилбаседа дозанехь — кӀезга бу. Ойланаш ю, культурин тайпана кхораш схьадовлар доьзна ду цхьа могӀа кепийн гибридизацица, мадарра аьлча, Pyrus achras Gärtn., Pyrus persica Pers., Pyrus cordata Desv., Pyruselaeagnifolia Pall.. Кхораш лелийна ширачу Персехь, Желтойчохь, Риман имперехь. 2006 шарахь, аьттонца йинчу селекцица йукъадаьккхина шелонах ца кхоьру тайпа, кхор эвсара кхиош бу бошмийн дакъошкахь, Уралехь, Малхбузан Сибрехахь 55° къс. ш. ХӀинца бевзаш бу эзар тайпана кхор.\nХьа́йба (лат. Cydonia) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера дечиган ораматийн монотайпанан кеп. Ӏаламехь ареало чулоцу Кавказ, Чоьхьара Кавказ, Йуккъера Ази. Долу хьуьнан йистехь, ламанан басешкахь лахарчу асанехь хӀурдан барамал 1400 м кхаччалц. Дика кхуьу кӀорга семса, ялта хьоькъучу тӀуьнчу латан тӀехь. Хаало гӀамарийн, аллювиалан, цӀе, Ӏаьржа латтанаш тӀехь, ткъа иштта ишалаш долчу тӀуьначу меттигехь а. Шуьйра даьржина дӀатарделла шайолчу Йуккъера хӀордан йистехь, Азин барамера кӀошташкахь, Европин къилбан а, йуккъера а кӀошташкахь. Культиваци йо Европин дукхаха йолчу кӀошташкахь (Шотланде кхаччалц а, Норвегин, 63°50’ къс. ш. кхаччалц а), Къилбаседа, Къилба Африкехь, Къилбаседа, Къилба Америкехь, Австралехь, Океанехь. Иза гӀа дужу дитт я колла ю, 1,5 до 4—5 метр лекха а, раз ирх оьху геннаш а долуш. Чкъор дуткъа, пелакаш йолуш, туьлуш, гӀад тӀиера къеначу геннийн таьӀана-сира, цӀегӀо-бора я Ӏаьржо-мокха, шера; къонанаш — бора-сира, чо болу истанг кепара; маргӀалш сира-баьццара, буькъа истанган кепара чо болуш. ГӀаш моггӀара ду, хӀоакепара я овалкепара, иракепара, наггахь гоьрга я гӀеххьа дагах тера бух болуш, лакхара таьӀна-баьццара, лахара сиро, 5—12 см деха, 7,5 см шуьйра, 2 см гӀаж йолуш. Зазанаш нийса ду, дукхах дерш цхьалха, доцачу зазан когаш тӀехь. Заза бесар-ровзанан, кӀайн я ровзанан басахь, доккха, диаметрехь 4,5—5 см. Стом — харц Ӏаж, чо болуш, гоьга я кхоркепара, дукха хьолахь аьрта сенаш болуш, лимонан я таьӀна-можа бос болуш, юьхьанца чо болуш, кхиъча шера болуш.\nХьач (лат. Prúnus) — стоьмийн тайпа лаганийн орамат, шена йукъайогӀу кепаш ЦӀера хьач, Балл, ГӀаммагӀа, Туьрк, Миндаль, кхин дӀа а. Дукха хьолахь Ровзанан (лат. Rosaceae) доьзалера Хьечийн (лат. Prunoideae) я Миндалан (лат. Amygdaloideae) доьзал бухарчу кепашна йукъатуху. Бевза масех бӀаь кепара хьач, баьржина болу, коьрта Ӏалашонехь, дуьненан къилбаседан барамерчу областашкахь.\nТуьрк (лат. Prúnusarmeniáca) — йуккъерачу барамера гоьрга кондар йолу гӀа дужу дитт. Ровзанан (Rosaceae) доьзалера Хьечан тайпана дитт а, стом а. Туьрках кхин цӀе гӀайси а олу. Туьркийн дитт дукха хенахь дуьйна кхиош ду йовхачу бараман климатера пачхьалкхашкахь. Россехь шуьйра леладо Кавказехь а, европин декъера къилбан кӀошташкахь. Даурин лаьмнашкахь акха кхуьуш йолу Сибрехан туьрк (Prunussibirica L.), — кхин Хьечийн тайпанан кеп ю. Туьркийн дитт кхуь дукха хенахь, йовхачу климатехь 100 шо кхаччалц. Зазан чӀенгаш гӀорайо −16 — −21 °С шелонехь. Дукхаха долу туьркийн дитташ шелонах ца кхоьру, −25 °С шело лов, ткъа кхин а чӀогӀанаш −30 °С лов. Дитташ йокъаллех а ца кхоьру (орамаш кӀорге кхачарна), уьш кхио мега йовхачу регионашкахь минимум йочанаш йолчу. ГӀаш гоьрго, хӀоан кепара, дуьххьехь озийна, кегийра цергаш йолуш я шалха цергаш йолуш. КӀайн я сирла цӀе заза деллало гӀа далале. Стом — можо-цӀе («туьркийн») басахь цхьаъ лаг долуш, гоьрга а, эллипс кепара а бу. Лаг стомма а, шера а ду.\nМинда́ль (лат. Prunusdulcis, хьалха — лат. Prunusamygdalus я лат. Amygdaluscommunis) — Ровзанан (Rosaceae) доьзалера Хьач тайпана Миндаль тайпана бухара (Amygdalus) колла я жима дитт (4—6 м лекха). Миндаль дукха хьолахь бӀарашна йукъатуху, лаг долу стом болушехь. Барамца а, кепаца а миндаль тера ю туьркан лагах. Миндаль кхуьу тӀулгийн а, тӀон а басахь хӀурдан барамал 800 — 1 600 метр лакхахь (бухарин миндаль хьалакхочу 2 500 метре), гӀоле хета кальци алсама долу латт. Геннаш чӀогӀа даьржина ду. Патаргаш шина кепара ю: вегетацин еханаш а, генерацин йоцанаш а. ГӀаш ланцет кепара ду. Зазанаш цхьалха, диаметрехь 2,5 см, кӀайн я сирла-цӀен жазаш долуш. Стом — бекъа, бархатан чо болуш, овал кепара цхьа лаг долуш, стом бекъа кхиъча атта дӀакъаьста лагнех. Кхуьу кегийра тобанашкахь 3—4 цхьаьна, вовшен 5—7 метр гена. ЧӀогӀа серло дукха еза, дика йокъалла лов, орамийн система дика яржарна а, кхоош транспираци ярна а.\nСаллар-дитт, я комарийн дитт (лат. Morus) — комарийчеран доьзалера тайпана орамат, оцу йукъахь ду 10—16 кепара гӀа дужу дитташ, даьржина Азин, Африкин, Къилба Америкин йовхачу бараман а, субтропикан а асанашкахь. Къоначу хенахь дитт чехка кхуьу, амма тӀехь-тӀехьа кхиар лагӀло, наггахь бен 10—15 метрал лакха ца долу. ГӀаш моггӀара, гӀоргӀа, дукхаха пелака кепара, къоначу патаргаш тӀехь муххале а, йистехь цергаш йолуш. Стом — чолхе, лаьтта тӀехула дилх долучу легнех, 2—3 см беха, цӀечун тӀиера тьа1на цӀехо-сийна я кӀайн басахь, бууш бу — цхьацца кепарнаш мерза а, хаза хьожа йолуш а. Саллар-дитт деха 200 шарахь, наггахь 300—500 шарахь а.\nДиттан гӀадо кондаран гӀортолан функци кхочуш йо, ткъа кхин а орамашний, кондарний йукъара аьхна даар дӀасхьало. Ӏаьнан заманахь тӀуналлин а, аьхна дааран а пхьегӀан роль кхочуш йо цуо. Дечиган гӀад лаьтта дагах, дечигах, иза чухула тӀекхуьу камбий тӀиера, цуо кхуллу шеран хӀоьзнаш — дитт хадийча йукъахь гуш долу таьӀна а, сирла а дакъош. Барамера зонашкарчу хьаннашкахь хӀора шарахь цхьацца шеран хӀоз тӀекхета, ткъа церан стоммала — диттан хӀора шеран дахаре хьаьжжина тӀекхета. Екъачу кӀошташкахь диттийн харц хӀоьзнаш хила тарло йочанаш яьхкича. Арахьара гӀад къовлу чкъоьро. Шен дахарехь диттан, дукха хьолахь, цхьа гӀад хуьлу. Коьрта гӀад лазийча (хадийча) цхьадолчу диттийн йийшинчу чӀенгех йишийн гӀад дала таро ю. Бух тӀиера хьалхарчу геннаш тӀе кхаччалц долу гӀадан декъах штамб олу<refname="Фёдоров" />.\nДитт, тӀулг санна, Ӏаламан гӀирс бу, шен тӀехь дехкина суьрташ Ӏалашдинчарех, цуо гӀолаьцна дукха меттанашкахь йоза даржарехь. Дечиг догуш хиларо гӀолаьцна цӀе караерзорехь, цуо цӀеххьана шорйина адаман ареал къилбаседехьа, караерзина керла тайпана хӀусамаш: хьехарш, цӀенош, иглу кхин дӀа а. Даьгначул тӀехьа буьсуш болу кӀора лелош хилла дуьххьарлера тархаш тӀера суьрташ дохкуш. Хинал а дечиган чордо кӀезга хиларо даржийна хикеманаш лелар: бурам тӀиера каравеллашка кхаччалц — дукха шерашкахь хикеманаш дечигах дора. Цхьадолчу диттийн заза даларан башхаллаш йукъара хилла дуьненан дукхачу къаьмнийн, иштта, Японехь сакуран заза илланчаша дийцина, иза леладо медитацехь а, садаӀарехь а. Малхбалехь даьржина гӀаммагӀан зазан васт, Россехь иллешкахь бийцина Ӏежан бос.\nМеталлашца цхьаьна музыкин пондарш баран гӀирс бу. Дуьнен тӀехь уггар хьалхара дечиган музыкин пондар австралийн диджериду хилар лору, хӀунда аьлчи, иза бан цхьа а къинхьегам ца оьшу — термиташ, эвкалиптан тӀуьна дечиг йуккъера дӀа а юуьй, Ӏаламо ша зурма кхуллура, йохалла хьайна маеззара нисйора.\n↑ Экологи: Россия оказалась на первом месте по числу деревьев на Земле. РИА Новости (2015, 2 сентябрь). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 11 сентябрехь. Теллина 2015 шеран 11 сентябрехь.\nДуьнен тӀехь уггар а шира дитташ карийна Архивйина 2017-04-03 — Wayback Machine\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Дитт&oldid=7993234»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 5 май, 10:46.


Автор: Administrator 28.06.2016 10:38\nЦIеххьана даьллачу татано, Iадийна, араиккхира Зугу. «Вай, ас хIун до, со ма воьхна?!» – аьлла, юха чуиккхина: «Же, зуда, ма Iелахь, бераш кIелхьардахалахь!» – аьлла, шен барзакъаш тIеузуш воллучу цунна, юха а хезира, шайн корера шело чу ца яийта боьллина гIайба чу а кхуссуш, иккхинчу, йоккхачу тоьпан гIовгIа.\n«Вай Дела, орцахвалалахь!», – аьлла, мохь белира луларчу Забун. «Керта тIехула вер ву со, кетIахула вахча хан ер ю, цхьаъ лазийначух тера ду церан!», – аьлла, дIахьаьдда воьдучу Зугина, ЗабугIарна шайна юккъара керт йоцуш карийра. Цкъачунна соцунгIа хилира иза. «Ванах, хIара керт стенга яхана?!» – ша-шега хоттуш санна, элира цо. Керт лаьттинчохь шиъ ор дара. Иза кхийтира, яккхийн тоьпийн хIоьънаша шайн болх бинера. Юха а Забун мохь хезна, цу агIор дIахьаьдира Зугу.\nЦунна хьалха хIоьттинарг ирча сурт дара. Велла уьйтIахь Iуьллуш Забун цIийнада Хьумайд, дехьа елла Iуьллуш церан йоI Сепият, охьахиъна узарш деш Iаш Забу, тIекхетта хIусам а. Шена наха бехк билларна кхоьруш, ца йоьлхуш, сецара Забу. ЦIеношна кIелхьара схьаваьккхина, кхетамчохь воцуш Забун марда Iаьлбиг а вара. Накъосташца вахна цIахь вацара Забун цхьаъ бен воцу кIант Iимран. Иза вара хIинца цуьнан тIехь са лаьттарг. «Пхийтта шо кхачале дIавели да а, йиша а, гIийла денда а, ма цхьа виси-кх хьо», – бохуш, ойланашкахь Забу а йолуш: «Нана, вайна хIун хилла, хIара хIун ду?» – аьлла, шега вистхуьлуш хезира Забуна шен кIант. СапаргIатделира ненан, кIант гича.\nЗабугIеран керта деанарг доккха хIума дара. Нах Хьумайд, Сепият дIадерзош бохккушехь, дIавелира Iаьлбиг. Адам иштта доьхна хьийзаш а долуш, паччахьан эскаро юьртана голецира. Цхьадериг юьрта деара. Лекхачу, кIайчу динахь хьалха ваьлла эпсар а волуш, тезет долчу керта баьхкира салтий.\n– ХIун ду кхузахь? – аьлла, хаьттира хьалхаваьллачу эпсаро. Цо буьйцучу маттах ца кхетара тезетахь лаьттарш.\n– Цуьнга вистхилахьа, Далда, хьуна жимма церан мотт ма хаара, – элира, юьртарчех цхьамма. ТIевахна хьалха дIахIоьттира Далда.\n– Госпожа генрал, – аьлла, вистхила воьлча, «И хIун къамел ду ахь дийриг?» – аьлла, эпсаро ластийна шед туьйхира Далдина. Юьхьа тIехIула охьахьаьдира цIий.\n– Моя, твоя говоришь хотел, почему твоя бьешь моя? – аьлла, оьгIазвахана, шен гIодаюккъе куьг даьхьира Далдас, шаьлта тоха дагахь.\n– Далда, ас пурба ца ло хьуна, цIий Iенар ду, – элира юьртакъедас Вахас. Далда вухавелира, хIуттурдолчу суьртан ойла а йина, ца велира кхеравелла-м. Юххехь лаьттачу кхечу эпсаро Далдега къамел дечуьнга элира:\n– Андрей Николаевич, и стаг цхьаъ ала гIерта моьтту суна, хIун боху хьовса вай цо?\n– ХIун дуьйцур дара вай оцу акха хIумнашка, Виктор Сергеевич, хьо вицца-м ца велла, даханчу кIирнах хIокхара тIелатар а дина, хилла зулам?\n– Массо а цхьатера бехке ван мегар ма дац, царна юкъахь ма бу дика нах. Муьлххачу къомана юкъахь а хуьлу вуонаш, диканаш а!\n– Дитахьа, Виктор Сергеевич, иза тIаьхьа дуьйцур ду вай, – аьлла, ша нийса воций хиъна, вухавелира воккханиг. Шина эпсаро, резавоцуш, вовшашка дечу къамеле ладоьгIуш Iара юьртахой.\n– Дийцал, хIун ала лууш дара шу? – хаьттира эпсаро Далдега.\nДалдас, шен оьгIазло гIеххьа юха а яьккхина, ша хьалха аьлларг нийса доций а хиъна, шен хаттар хийцира.\n– Инарла, аш яккхий тоьпаш йиттина, адамаш дайина! – аьлла, сецира. Логехь оьгIазе шад хиларна, кхин дош ца аладелира цуьнга.\n– Со кхийти аша лелочух. Шун хIоккхехь тезет ду?\n– Ду, – аьлла, Далдас корта таIийра.\n– Хьан цIе муха ю? – хаьттира полковнико (массарах нохчаша инарла олудела, шех инарла аьлча, магийтира цо).\n– Сан цIе Далда ю.\n– ЛадогIал соьга, Далда! Цхьа сахьт даьлча маьждиган хьалха нахе дIагулло ала, со вистхила лууш ву!\nШа кхеттий хоуьйтуш, Далдас корта таIийра.\n– ХIун боху цо? – хаьттира юьртакъедас.\n– Дера боху, цхьа сахьт даьлча маьждиг хьалха дIагулло, ша вайга вистхила воллу.\n– ХIун ала воллу-те, ша динарг кIезиг хеташ ву-те хIара?! – элира, Далдега хоттуш санна, цуьнан лулахочо, Салмана.\n– Дера хаац, хIун ала гIерта-м, амма диканиг дохьуш ца веаний-м хаьа суна иза, – аьлла, доккха садаьккхира Далдас.\n– Хьажахьа, Ваха, хьо дешна стаг ву, хIунда хьийзадойту-те вай Дала, хIара хьал гуш-хууш ма ву Иза?\n– Гора Далда-яI, гуш-хууш ма ву, шадерриг Цуьнгара а ма ду, сиха вац-кха, собаре ву-кха, вайшиъ санна сиха хилча, гIуллакх хир ма дац, – аьлла, велакъежира Ваха. Юха нахе кхайкхам бан вуьйлира иза:\n– ХIай нах, вай дIакхойкху оцу эпсаро маьждиг хьалха. Цо хIун боху хьовса деза вай. Цхьа хIума ду: сихдала мегар дац, ца оьшу гIовгIанаш ма е. Вайгахь толам хинболу агIо яц тахана ерг. Массо а маьждиг хьалха дIадуьйла. Муха доьрзу хьовсур ду вай хIара гIуллакх!\nГенна урамновкъа бIаьрг тоьхча, маьждиге дIагуллуш адамаш гора. Массо а гIийла вара. Оьрсийн эпсар пайтона тIе а хIоьттина, къамел дан кечлуш вара. ЧIогIа оьгIазе юьхь яра цуьнан. Жимма хан а ялийтина, адам тIе а гулдалийтина, вистхилира иза:\n– ЛадогIал соьга, дIадаханчу кIирнах тхан салташна тIелатар дина. Цхьаъ вийна, шиъ лазийна, уггара тоьлуш йолу говраш дIа а йигна,. Церан лараш шун юьрта йогIуш ю. Бехкенаш аша схьа ца лахь, ас луьра таIзар дийр ду шуна! Оьрсийн эпсар сецира, Далде а хьаьжна. Далдас гочдира. Нехан гIовгIанаш евлира, резабоцуш: «Наха динчунна тхан хIун бехк бу, бехкечаьрца листа деза», – бохуш. Обаргаша йигний массарна а хаьара, амма эпсар тешар вацара. Говраш дIаюьгуш гинарш а бара.\nНаха бохучунна талмажалла дира Далдас.\n– Акха хIуманаш! Шун юьртах хIумма а дуьтур дац аса! Со шуьца хаза дийца гIертара, цуьнах гIуллакх хила доллу моьттуш вац со! ХIета, дуьйцур ду ас шуна, хIун дан деза а, айса дийр дерг а. Тхан вийначу цхьана салтичунна дуьхьал – кхоъ, лазийначу шинна дуьхьал – шиъ, говр яла дезар ду шун, цу тIе тоьлларш а.\nПолковник, шен къамел саца а дина, Далдега хьаьжира. Ткъа Далда цо дуьйцучух цецваьлла, бага а гIаттийна, лаьттара. Меллаша лере а таьIна, Далдега: «Гочде!» – элира Виктор Сергеевич цIе йолчу эпсаро. Далдас цо бохург гочдира. Нах вовшашка хьоьжуш лаьттара. Уьш боьхна бара. Церан яцара цу эпсара юьйцу говраш, я уьш эца хьал а дацара. Юха а вистхилира полковник:\n– Оцу гIуллакхна аса шуна кхо де ло, – аьлла, сецира эпсар. Далдас эпсаро аьлларг гочдинчул тIаьхьа, нах ойлане кортош а охкийна, дIасаэха буьйлира.\n– ТIаккха, талмаж, схьагарехь, уьш реза бац. ХIун олу ахь?\n– ХIун эр ду, оцу тайпана говраш яц тхан. Ерриге гIийла, декъаза ю, эца ахча дац, деши дац, делла дIадовлар гIолехьа дуй-те тхуна?!\n– Ца хаьа, шуна уьш мичара евр ю, амма кхо де далале аш говраш ца лахь, шун юрт-м хир яц! Кхийтин хьо? – элира полковнико.\n– ХIаъ, кхетта, – гIийла элира Далдас.\n– Далда, оьрсийн мотт мичахь Iамийна ахь? – хаьттира Виктор Сергеевича.\n– Соьлжа-ГIалахь мехкадаьтта доккхучохь къахьегна ас. Цигахь дуккха оьрсий бара. Цара Iамийна со.\n– Далда, кхо де даьлча жоп хила деза, – аьлла, дIавахара эпсар.\nТап-аьлла дара майданахь. Тийналла йохийра юьртакъедас:\n– ХIай нах, вай кортош охкийна Iерах гIуллакх хир дац! И говраш йигарна вайн юрт бехке йоций хаьа суна, амма и бехк вайна тIехь бисина, цундела вай цхьаъ дан деза!\n– ХIун де вай, хьаьнга орца олу вай, шена хетарг алал массара а, совнаха гIовгIанаш ма е?!\nЦхьамма цхьаъ олура, кхечо кхиниг олура, амма цхьа а новкъадолуш хIума дацара.\n– Нах, со вистхила мегар дацара-те, жима велахь а? – аьлла, сехьавелира Салманан кIант Леча.\nХаза кхиъна вогIуш жимха вара Леча. Оьзда гIодаюкъ, шуьйра белшаш йолуш, лекхачу дегIахь кIант вара иза.\n– Леча, сехьавалал, жима хиларх шена хетарг ала мегар ду, вайн массеран бала ма бу хIара! – аьлла, Лечина меттиг луш, дIахилира молла.\n– Со шуна хьалхалелхаш товш-м дацара, шул хьекъал долуш а вацара, аша де аьлларг а деш, дехьо лаьттичхьана волура, делахь а сайна хетарг ала лаарна, эхь-бехк а дайина, сехьаваьлла со..! – аьлла, сецира кIант.\n– Алал, ала пурба ду хьуна! – бохуш, маьхьарий девлира нехан.\n– Нах, цу эпсаро вайна тIедиллинарг вайга кхочушдалур долуш хIума дац!\n– Ткъа хIун дан деза вай, хьо цхьаъ ала гIерташ ма вара?!\nСецна ойла а йина, Лечас элира:\n– Вай, тIом бан беза!\nТийналла хIоьттира майданахь. Iадийна лаьттара нах. Лечас аьллачу дешнийн ойла йора цара. Дага-м и хIоранна а деана хила тарлора, амма церан ницкъ бацара паччахьан эскарна дуьхьало ян. Моллас тийналла йохийра.\n– Леча, айхьа дуьйцург хIун ду мукъне а хаьий хьуна?! ТIом бан тIемалой мичахь бу? Къена нах, зударий, бераш. Шу цхьа иттех жимха-м ву.Ткъа кхидIа хIун до вай?!\n– Тхо иттех ву. Шовзткъе иттангабовлаза шортта нах бу. Воккха а, жима а летар ву-кха, чекхдовллалц тIом бийр бу вай, ишта а цара хIаллакдеш ма ду вай. Жимма а сийдолуш дала ца мега вай?!\n– ДIавала, Леча, хьо юрт хIаллакьяйта воллу, ахь дуьйцург тIелаца йиш яц, – элира, моллас.\n– Цалуург шен чохь Iийр ву. ТIамо шена хIун дохьу хьожур и.Ткъа биснарш летар бу. Дийна висинчо и цIенойн лаппагIанаш муьлххачу хенахь а вовшахтухур ю!\n– Ахь хIун дуьйцу, хIай кIант, со а вац кху юьртара, шуна дерг дац суна а, со сайн оцу тоьланех тамаш беш вац хьуна!\n– Ас хьуна бохуш хIума дац, юкъара сурт ду ас дуьйцург, Ваха, – аьлла, юха шен къамел дIадолийра Лечас.\n– ХIун до вай? Кхо де даьлча, царна яла говраш яц, уьш эца аьтто а бац – аьлла, ладоьгIна, сецира кIант. Цхьаболчара Леча чехавора, вукхара оьрсашна тIедахна, барт хуьлу агIо лаха езара бохура. Иштта хIорш къийсалуш бохкуш, хьалхаваьлла полковник а волуш, юхабаьхкира салтий. Пайтона чуьра хьала а ца гIоттуш, Лечина тIе пIелг а хьажийна: «Схьалаца и дIо-о лаьттарг!» – аьлла, омра дира полковнико. Шина салтичо, тIехьаьдда, тоьпан хенаш тоьхна вожийра Леча. Нехан гIовгIанаш евлира. Юххехь лаьттачу ворданна тIе кхоьссира кIант. Кхетамчохь вацара.\n– ХIокху шун юьртахочо шен гIуллакх доцург а дийцина, кхин а цхьа говр тIекхийти шуна, ас шуна тIейожийнарг пхи говр яра, ткъа хIинца ялх говр лур ю аша, – аьлла, дIавахара эпсар.\nОнда бала хьаьрчира юьртахойх. Ялх говр ялар, уьш ца лахь, йохор ю аьлла юрт, говраш эца доцу хIума, дIавигна Леча а. Цхьамма оцу сохьта тIе мотт баьхьнера.\nЛечица шаьш туптоьхначу схьакхечира салтий. Ворданан чкъургах, буржалш а тоьхна, дIатесира. Кхуза схьа а кхачале, меттавеанера иза. Хилларш, лелларш а дагаоьхура кIантана. Къаьсттана дагаоьхура шена еза йоI Хеда. Цо йогIур ю аьлла дош а луш, караделла йовлакх дара Лечин даима кисанахь лелош. Йовлакхе хьоьжуш, дагадеара шена и йовзар, цуьнга безам бахар а.\nДечиг дохьуш вогIучу Лечина, ченан кIур эккхийтина, цхьана хIумано къахкийна, нисса тIехьаьлхина йогIуш говраш гира. ТIаьхьара ворда а яра пиллиг санна ловзош.\n«Йо сан Дела, цу вордан тIехь цхьа адам ма ду, и цара вон лазо там бар-кха, я цхьаъ цара хьашахь вуьйр ма ву!» – аьлла, дуьхьал а иккхина, говраш совцийра Лечас. Амма дикка текхош дIа-м ваьхьира цара и. Говраш паргIатъевлча, Лечина гира, ворданан тIегIанах а тасаелла, багара дош а ца долуш,Iаш йоI.\n– ЙоI, говраш паргIатъевлла, кхера а ца кхоьруш охьайосса! – элира Лечас. Амма, ца хезаш санна, Iара важа.\n– ЙоI, со-м хьоьга луьйш вай. Охьайосса! – элира Лечас юха а. ТIегуллуш нах а бара. ЦIеххьана меттаеана, елха йолаелира йоI.\n– Хьо елхарх хила хIума дац. Охьайосса!\nМеттаеана йоI, шен коьртахь йовлакх доций а хиъна, коьрта тIе куьг а диллина, йовлакх лаха хIоьттира.\nШена йовлакх ца карийча, кхин дан хIума а ца хилла, вордан цIа чуьра схьаэцна коьрта тIе йол йиллира цо, куьйгаца саца а еш. И сурт гина, гIадвахана, велавелира Леча. Бийлабелира гонаха лаьттарш а. БIаьргех хиш а оьхуш, цIийзаш йолу йоI, дIаса а хьаьжна, юха Лечига а хьаьжна, ша а елаелира. Цу дийнахь, йоIана тIехь бIаьрг сецира кIентан. Ойланаш йора Лечас:\n«Ванах, хIинццалц и ган а гуш, и юй а хууш, лелла-кх со. БIаьргаш хилла а дац-кха сан!» – бохуш. Цу дийнахь хIоьттина сурт дага а деъна, велар а иккхира Лечин.\nЦIеххьана коьрте вада ойла иккхира.\nIуьйрана сатосу хан яра. Шеллуш, хьаьвзина Iара кIант. Дехьо, топ а марахь, наб ийзош хиъна Iачу солтичуьнга мохь туьйхира кIанта, кхечарна хазарна а кхоьруш.\n– ХIун хилла хьуна? – аьлла, вистхилира гIарол.\n– Со сайн гIуллакхна дехьаваккхахьа! Салтичо, Лечас бохучух кхетта, куьйгийн буржалш схьа а даьстина, хьуьн чу вигира.\n– Дехьо валахьара, со вадалур волуш ма вац, – дийхира кIанта. Юха а, салти ца кхетча, куьйгаэшарца хьаьжира кIант иза кхето. ГIам-гIим а деш, резавоцуш, дIахилира важа. Тап-аьлла тийналла хIоьттира хьуьн чохь. Шекваьлла салти кхайкхира Лечига:\n– ХIей, мичахь ву хьо?\nЦхьа а вист ца хилча, хьалхалаьцна топ а йолуш, Леча тIехьаваьллачу коьллашна юкъагIоьртира иза. Кулла тIехьа дIатаьIначу Лечас, тоьпан цхьамза а лаьцна, шена тIе а озош, шен гIора ма-дду буй тоьхна кхетамчуьра ваьккхира иза. И меттавале, кисанашкахь карийначу догIанашца когашна тоьхначу буржалех ша мукъа а ваьлла, цаьрца салти дечках дIатесна, къайлавелира.\nДикка некъ бира Лечас. КIад а велла, ша сецча, лаккха хьалабаьлла малх гира цунна. Ша вадар, шена оьрсаша еттар, дерриг диц а делла, хазачу Iаламан хIоно токх а вина, хьуьн чохь лоькхучу олхазарийн эшаршка ла а доьгIуш, садоIуш Iара Леча. Дехьо охьадогIуш шовда а карийна, цу чуьра Iаббалц хи мелира цо. ТIаккха, охьахиъна, ойла йира: «Вада-м ведира со, ткъа кхидIа хIун дан деза-те ас. Юьрта ваха ваьхьар вац. Юха а лоцур ву, тIаккха Сибрех хьажор ву, я вуьйр ву. Соьлжа-гIала гIорта веза со, цигахь цхьанне вевзар вац. Сан маьхча, Лоьма ву цигахь. Наха лоруш стаг ву иза. Ткъа топ а, патармаш а, гIала кхачале лаьттах юхкур ю. Оьшуш меттиг хан йогIуш ю. Жимма хIара гIулкх мал а далийтина, хьала а веъна, Хеда а дIаюьгур ю» – аьлла, оцу Iалашонца дIаволавелира кIант.\nЛеча веддачул тIаьхьа дикка хан елира. Томка оза араваьллачу цхьана эпсарна тутмакх воций хиира. Цо орца даьккхина, дIасахьаьлхича, вихкина салти а карийна, тоьпаш кхуьссуш, чIогIа гIовгIа яьккхира цара. Цхьаберш Леча лаца бахара, иза кара а ца вина буха баьхкира.\nСагатлуш, маьI-маьIIехь цхьацца дуьйцуш лаьттачу нахана гира, геннахь чан эккхийтина йогIу полковникан пайтон. Иза лаа ца вогIий хаара царна. Нах тIегулбелира. Дуьйцург гочдан схьавалийра Далда а.\nЛечин да Салман нахана тIехьа соьцура. Ша а, кIант санна, лацарна кхоьрура иза. ТIаккха, кертахь боьрша стаг ца вуьсура. ЦIахь хьусамнене а, йоIе а, хIуманаш кечъяй Iе, хьуьн чу дахна къайладовла дезахь а, аьлла, веънера Салман. Полковнико мохь тоьхнна элира:\n«Оха йигна и шун юьртара боьха хIума едда, амма оха лоцур ю иза», – аьлла. И дешнаш шена ма-хеззанехь, ведда цIа а иккхина:\n«Вайн кIант дийна ву, иза церан карара ваьлла. Ма Iелаш, и салтий хIинцца вайга богIур бу», – аьлла, Салман шен доьзал а эцна, хьаннашкахь къайлавелира. Ткъа салташа уьш цIахь ца карийча, церан керт-ков ягийра.\nКха-деа дийнахь тилавелла лийлира Леча. ЦIазамаш, хьуьнан стоьмаш а бууш, мацалла юхаеттара цо, амма чIогIа гIора эшна, гIаддайнера цуьнан, делахь а, кIелвиса, гIаддайна вацара иза\nЦхьана попа кIел, садоIуш, хиъна Iаш, цунна хезира, лахо чохь говрийн бергийн татанаш, терсаш говр а.\n«Ванах, уьш хIун татанаш ду-те»? – аьлла, лахо чу воьссича, цунна уьш оьрсий буй хиира. Лечина вевзира хьалха вогIург. Кура аркъал а сетташ, наггахь томкин кIур а боккхуш, тийна узам а беш, вогIура кхуьнан довхо, оьрсийн полковник. Топ дика тухуш вара Леча. Жима волуш дуьйна шен деца талла лелла вара кIант. Ша гунвоцчу а ваьлла, дIатийра кIант. Полковникан, хье юкъ Iалашо а лаьцна, тоьпан лаг озийра Лечас. Тоьпан гIовгIано лаьмнийн тийналла йохийра. Хье юккъе дIаьндарг кхетта, говра тIе Iункар вахара эпсар. Лечица барт бича санна, цуьнан топ ма-еллинехь, тоьпаш йийла юьйлаелира хьуьн чохь. Охьаэгара салтий. Боьхна, маьхьарий хьоькхура цара. Тоьпийн гIовгIа сецира. ТIом чекхбелира. Тийналла хIоьттира. Нохчийн маттахь кхайкхира цхьаъ:\n– ХIей, стаг, хьо мила ву? – аьлла.\n– Со нохчо ву, топ ма тохалаш! – аьлла, ша волчуьра араваьлла тIевахара Леча. Мохь тоьхнарш а тIебаьхкира. Лечина хиира, уьш обаргаш буй. ТIевеара обаргийн баьчча.\n– ХIокху хьакхийна со тебаш волу бутт хан яра, хьан кадели-кх!\n– Суна шу дуй ца хаара. Со а, дагахь а доцуш, нисвелира кхуза, сан а яра кхуьнца чIир! – аьлла, полковнико шайн юьртахь динарг, ша лаьцна вигар, дIадийцира Лечас обаргийн баьччина.\n– Хьан цIе хIун ю?\n– Сан цIе Леча ю.\nСан цIе Ахьмад ю.\n– Леча, хьо ма мокха ву, чов-м ца йина хьуна?\n– Вац, чIогIа меца ву со, Ахьмад. Аша жимма кхалла хIума елча, дегIе ницкъ богIур бара сан! Обаргийн баьччас пIаьлдиг чуьра схьаэцна дакъийна жижиг а, сискал а елира. Лечас хIума кхоллушехь, цо шен накъосташка элира:\n– КIентий, акхароша дIаса а ийзош, лаьттар бу хIорш, герз схьалахьаде, говраш дIаюьгу вай, цхьа таьIано меттиг а лахий, тIе латта хьакха царна. Ткъа полковникан чоа цхьана дитта тIе хьалаолла, шайчарна хIорш мичхьа бу хаийта. ХIума кхаьллина ваьлча, Лечига элира:\n– Хьо тхоьца дIава веза!\n– ХIан-хIа, со гIала ваха хьожур ву.\n– ГIалахь лоцур ма ву хьо!\n– ХIунда лоцу со?\n– Хьо хIинцале Iедало лохуш хир ву. Цара лаьцначуьра ведда ма ву хьо, ткъа ишта хIума цара чIогIа луьра лору. Караводахь, Сибрех а хьажор ву хьо! Жимма ойла а йина:\n– Ишта хьал хилча, сан шуьца дIава деза, моьтту суна, – аьлла, мел шена дегаза делахь а, цкъа а обарг боху дош, обарг лелар дезна воцу кIант цаьрца дIавахара.\nПолковник вийначул тIаьхьа дарбеллачу салташа ягийна дIаяьккхира Лечин юрт. Адам, дедда, кIелхьара даьлла, хьаннаш чохь къайладелира.\nЛеча обаргаша лелочу некъана резавацара, уьш шаьш лелочу, вуочу новкъара баха гIертара иза. Цо цаьрга сих-сиха олура:\n«Вай нахана зенаш дича, адамо букъ тухур бу вайна, ткъа адам дIадирзича, вайга, вешан некъ дIакхехьалур бац. Вай Iедална дуьхьал нах ду, вайн чIир цуьнца ю, нахаца яц», – олий. Сиха ца баьхкинехь а, Лечас бохучунна тIебаьхкира уьш.\nОнда стаг хиллера Лечех. Накъосташа чIогIа лорура иза. Леча цецвоккхуш дерг цхьаъ дара: даима цунна жимхалла лелош, цунна накъосталла деш, хьийзара, дукха хан йоцуш кхарех схьакхетта Iимран цIе йолу цхьа жима стаг. Цкъа шаьш садоIуш Iаш, Лечас хаьттира цуьнга:\n– Iимран, суна накъосталла деш, жимхалла лелош ву хьо, чIогIа гIиллакх долуш, аьллачунна каде, майра кIант а ву хьо. Мичара ву хьо?\n– Леча, со хьуна ца вевзий хаьара сунна. Со жимо вара, хьо юьртах волучу хенахь. Хьумайдан кIант, Iимран ву со. Цхьана юьртара ву вайшиъ!\n– Iимран, суна дагавогIу хьо, ма воккха а хилла, ткъа хьо тхох схьакхетаран бахьна дийцахьа суна, и белш а ма ю хьан чов йина? Ма хала некъ бу-кха оха дIакхоьхьург, стаг воккхавен хьал дац-кха хIара!\n– Дера, Леча, ишта-м дара иза, делахь а ца ваьлла ваьлла со кху новкъа. Цкъа вайн юьртарчу хи юххехула волуш, гIовгIанаш евлира цигахь. ХIун ду хьаьжча, когаш тIе лах а елла, йоьлхуш Iара цхьа йоI. Ткъа дехьо воьжна, коьртах оьхуш цIий а долуш, оьрсийн салти вара. Говрана хи мало веанчух тера дара иза. Цаоьшург аьлла хилла цо йоIе, ткъа йоIа, юххехь Iуьллуш болу тIулг тоьхначух тера дара. Суна и салти велла ву, моьттура. Амма и дийна хиллера, кхетамехь ца хиллера. Со цунна букъ тоьхна вара. Цхьана хенахь топ елира, сан аьрру белшана ов туьйхира, кхин ойла а ца еш, ас цунна шаьлта туьйхира. Иштта юьртах вала дийзира сан. Цу салтичо топ тоьхна йина чов ю сан белшана ерг.\n– Дера, Iимран, цкъачунна харцо ю лелаш! – аьлла, вевза-везарг хаьттина ваьлча, ойлане Iара Леча. Цуьнан цхьана хIумано садуий хууш, вист а ца хуьлуш, ладоьгIуш Iара Iимран а. Цхьа хан яьлча, Лечас хаьттира:\n– Iимран, тхан дех-ненах, йишех хилларг хаьий хьуна? – аьлла, Хедех хилларг хаттар товш ца хийтира цунна.\n– Уьш Iаьндахь бу. И цхьа ялх говр яра цара луо бохуш. Ткъа уьш эца хIума ца хилира вайн юьртахойн, тIаккха юьрта яккхий тоьпаш етта йолийра цара. Дерриг а адам дедда, хьаннашкахула, ломара ярташкахь дIасадаьржира. СалманагIар а, тхо а Iаьнда нисделира. Салманан хьеший хиллера цигахь. ЧIогIа дика, оьзда, гIиллакх долуш къам хиллера и Iаьнди. ХедагIар а цигахь бу, – элира Iимрана, Лечин а, Хедин а юкъаметтиг хууш волу.\n– Ма дика ду-кх, Iимран, уьш дийна болуш, чIогIа саготта вара со, царна хилларг ца хууш.\n– Вайн юрт ян а яц, ма боху. Бакъ дуй иза?\n– Дера яц, Леча. Цхьа гунаш ду-кха. Яьгна дIаяьлла юрт.\n– Хаза-м хезнера суна, даго тIе ца дуьтура, ткъа хIинца бакъдерг хии суна. ХIумма дац, цхьа хан йогIур ю вайна маршо йохьуш, цкъа тахана лелаш харцо ю, паргIат дехар ду вай! – аьлла, юха а ойланаша йийсаре ваьхьна, дIатийра Леча.\nIимранца шен къамел хиллачул тIаьхьа, чогIа ойлане вара Леча. Цунна кIордийнера акха стаг санна, юуш а йоцуш, молуш а йоцуш, бовхачу, кIедачу метта вижар а доцуш, ша йоккху хан. Да-нана ган а лаьара, йиша-ваша ган а лаьара, латта а охуш, ялта а дуьйш, паргIат ваха лаьара цунна. ЦIа верза ойла сецира цуьнан. Амма, хIинццалц шеца мацалла, гIело, бала Iийшинчу накъосташка, и муха эр ду ца хууш, холчохь вара иза. ХIоранна а гуш дара, Леча цхьана хIумано тоьдуш хилар.\nЦхьана Iуьйрана, цуьнан уггар тешамечу накъосто Ислама, хаттар дира цу хьокъехь. Цуьнан цецвалар лур дацара шена цуьнан жоп хезча. Леча шен ойланех вохо а гIоьртира иза, хиндолчух и кхето а, Сибрех хьажориг хиларх, амма и шадериг а дIатоьттура цо. И дерриг а хиъча, Ислама а цуьнан накъосташа а шен лаамехь витира Леча.\nОбаргийн некъ а битина, Iаьнда, шен нах болчу схьа а веана, Хеда долаяьккхина иттех де а далале, лаьцна, пхийтта шо хан а тоьхна, Сибрех хьажийра Леча. И чувоьллина итт шо кхочуш, цамгаро а лаьцна, дIакхелхира Хеда. Да лаьцначул тIаьхьа дуьнен тIе ваьлла Адам, дендеций, дененаций нах юьрт меттахIотто бохкуш бу аьлла хезча, юьрта схьавеана, наха гIо а деш, шайн ков-керт юхаметтахIоттийра.\nПхийтта шо Сибрехахь а даьккхина, цIа вирзира Леча. Дахарх а, шен цхьаъ бен воцчу, шен дегIа ваханчу кIантах а воккхавера иза. Амма и хазахетар диэкъа юххехь яцара Хеда...\nГуьмсе, 1985 шо


Кавказан эксперт: «Полицин, прокуратуран хьаькамаш хийцарх, ша ма-ярра юьсу система»\nОьрсийчоь -- Оьрсийчоьнан регионашкахула социалан а, экономикан а талламаш бечу RAMCOM Центран куьйгалхоч Соколов Денис, 03Мар2010\nКху тΙаьххьарчу деношкахь Къилбаседа Кавказехь шен цΙарх латтавен пачхьалкхан ницкъаллин урхаллийн ши векал даржера дΙаваьккхина Кремло. Уьш бу Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гΙуллакхийн министраллан Коьрта Урхаллан куьйгалхочун Къилбаседа Кавказехула гΙовс лаьттина инарла-майор Жернов Валерий а, Инарла прокуроран Къилбаседа Кавказехь гΙовс Ιийна Сыдорук Иван а. Оцу хьокъехь ю Маршо Радиона Москохарчу Оьрсийчоьнан регионашкахула социалан а, экономикан а талламаш бечу RAMCOM Центран куьйгалхочо Соколов Дениса елла интервью.\nЖернов Валерий даржехь Ιен шо бен а дацара. Дагестанан а, ГΙалгΙайчоьнан а ницкъаллин урхаллашкахь белхаш бина а, кавказхой дика бевзаш а волчу цуьнан омранашца тΙаьххьарчу шарахь жигара даьккхина дΙахьош дара гΙаттамхой лехар а, полицин ницкъаша цаьрца тΙемаш бар а, уьш хΙаллакбар а. Оцу хьаькамах мукъабаьккхина меттиг хьанга кховдор бу Кремло цкъачунна билгалдаьлла дац.\nШолгΙаниг - Сыдорук Иван - 6 шо дара, цкъа Ессентукехь, тΙаккха Пятигорскехь куп тоьхна латточу Оьрсийчоьнан Инарла прокуроран урхаллин коьртехь волу. Цуьнгарчу метте хΙоттийна Пенза-махкахь прокуроран гΙовс лаьттина Цуканов Алексей.\nКавказехь къепе латточу ницкъийн хьаькамаш хийцар стенца дозу довзуьйтуш дац пачхьалкхан дайша. Амма хаттар лаьтта могΙарчу кавказхошлахь а, цигарчу хьаькамашлахь а.\nМаршо Радио: Лаккхара хьаькамаш хийцар стенца дозу, аьлла, хета хьуна?\nСоколов Денис: «Суна хетарехь, и дозу куьйгалла хуьйцуш хиларца, иштта чоьхьарчу гΙуллакхийн министраллин система, Ιедалан дерриг а кочар, бухара дуьйна, хьалакхаччалц.\nЦхьана агΙор, Путин президентан гΙента юхавеана, цо оцу хьесапехь Ιедалехь юха а шен система ю дΙахΙоттош, уггаре хьалха ницкъаллин урхаллашкахь. Полицин хьаькамаш хуьйцуш хиларо керла нах буйла гойту даржашкахь оьшуш, керлачу куьйгаллина уьш шена муьтΙахь хилар оьшу, цо эвсаре болх бар оьшу».\nМаршо Радио: Пачхьалкх яхахаорехь а, цуьнан сибат хийцарехь а, адамийн кхерамзалла лакхаяккхарехь а дика хьелаш кхолла гΙерта хир ву Путин Владимир. Ткъа и аьттонаш кху хийцамаша бохьур бу, аьлла, хетий хьуна?\nСоколов Денис: «Ерриг а политикан система хийцича бен, суна ца хета, хийцамаш балур бу, кегарехь йолчу Къилбаседа Кавказехь-м муххале а. Вукху агΙор аьлча, вайнаш санна гΙоьртина лаьттачу хьелашкахь муьлхха а и тайпа хийцамаш бар кхераме ду. Вай йоккху хΙора а гΙулч охьанехьа йоккхуш нисло.\nКхеташ ду, коррупцина духьало ян еза. Амма оццу корупци тΙехь ерриг система а лаьтташ хилча, деккъа схьаэцна коррупцина духьал ден гΙуллакхаш, уьш эрна ду, цара кхин а талхойо дечу куьйгаллин эвсаралла, нагахь санна иза елахь а.\nКΙошто – юьртах, махко - къоштах жоп далар дохадахь, дерриг а урхалла Москохара дан гΙортахь, кхерам бу ерриг а система йохарна. Ревизи ян езаш ю ша ерриг а система».\nМаршо Радио: Къилбаседа Кавказехь хьаькамаш хийцар беккъа дΙа ницкъаллин урхаллашкарчу хьаькамашна тΙера стенна долийна, иза муха кхетадо ахь?\nСоколов Денис: «Оцу хийцамашкахь уггаре кхерамениг ду, соьга хаьттича, ницкъаллин урхаллаша Къилбаседа Кавказехь бен болх Нохчийчуьрчух дΙатарбан мегаш хилар. ТΙехь Ιуьналла а доцуш, Нохчийчохь санна, ма-тов низам а талхош, Ιедало цаьрга болх бойтуш хилахь, боху ас.\nХΙунда аьлча, тоьлла болх беш ю Нохчийчуьра урхаллаш бохучунна бухахь ду цара цигахь адамашна теΙхь къизалла яллош хилар.\nТкъа и кеп чекхъер ю, аьлла ца хета суна, масала, Дагестанехь а. Оцу агΙор аьлча, вон бина и хийцамаш. Ткъа вуьшта, шаьш нах хийцар – иза, дукхахдолчунна, пайде дац, аппаратан ловзарш ду».


ХIАМА ЛОЧКЪОР - ДОККХА ЗУЛАМ -\nХIАМА ЛОЧКЪОР – ДОККХА ЗУЛАМ\nМассахана хиннад, долаш да хIама лочкъор яхар санна дола зулам. Со зIамига кIаьнк волаш, Наьсаре цаI мара базар яцар. Из яр Аьлтий-Юртаи Наьсарени юкъе. ХIанз цох Малсагнаькъан базар оал. Хийла хеза ва со цу базара гувна тIара боккхача наха, чIоагIача оазаца цIогIа тохаш, деш хинна хоамаш. Хьанаьхка е манаьхка доахан дигад, жа дигад, уж хьан дигад хьааьннача сага кхаанна ахча лургда, хоам баьча сага цIи нахал а йоаккхаргьяц, оалар цар. Цхьадараш цу къоалех гучадаьнна а хила тарлора, цхьадараш къайладаха а хила мегар. Цхьаькха цхьа моттиг дагайоагIа сона. ХIанз цIермашена станци йолча, цхьан шера, шоай говраш а дезалаш а тIехьа, сайца цигаьнаш лаьттар дикка ха йоаккхаш, Iотеха чаьтараш а долаш, бувшар-гIовттар а долаш. Дукха ха яккханзар цар цига, хIана аьлча цхьан бус лочкъаяь йигаяр цар говраш. Цох йоккха вас хинна, уж цигара дIабахар. Цунах ца йича сенах ергья тамаш. Дерригача дуненна ховш да, цигаьнаш шоаш даим говраш дукха езаш а уж лечкъаеш а хиннилга. Царгара а говраш йига къуй ма чIоагIа хила беза, гIалгIаша къаьра къуй оал цу тайпарча нахах. Вешта аьлча, наьха хIаманна тIакховдар чIоагIа во лаьрхIа да, доккха къа лоархIаш а да массаболча динга диллача. Бусалба дино яхачох, лочкъадаь хIама къемата дийнахьа юхадала дезаш ва из дихьа саг, цо вайха саг къинтIера ца воале, балан кIалъотта а веза цун. Цул совгIа, КъорIан чухьа аьннад йоах, хIама лочкъадаьча сага кулг даккха аьнна. Цу моттигех а ха йиш я, мел доккха зулам да къоал дар.\nЦIаьхха, вIалла дагадоацаш хьахулаш а нийслуш а хIама дац къоал дар. ЗIамига бер долча хана денз, кIезиг-кIезига Iомаеш, хьаIомаяь сага оамал я из. ЗIамига волча хана кагий къоалаш ду цо, воккха мел хул къоалаш а доккхагIа хул. Цу хьакъехьа даь дуккха йоазош а да вай литературанна юкъе. Масала, Мальсагов Оарцхоси Дошалкъаси язъяьча «Кердача наькъа тIа» яхача пьеса тIа вувцаш вола 25 шу даьнна Саьлмарза наьха хIаманна тIакхувдаш, кулгá цIена воацаш ва. Боков Ахьмада «Тиша цIа» яхача повеста тIара Солсбик, тIом латтача деношка, колхоза жа лочкъадаь вода. Чахкиев СаIида «Иштта мара» яхача романа турпал Тухан къоал деш ва, из зулам де Iомаву цо йоазон керттера турпал Берд. Ведзижев Ахьмада «Кхоллам» яхача пьеса турпал Мунап а колхоза хIама шийна чудахьара тIера ва. Плиев Махьмад-СаIида «Хиво вахьар» яхача дувцар тIара Къахьии Махьии наьха доахан лечкъаде Iемаб. Кхы а ба уж, цу тайпара турпалаш. Бакъда деча къоала юхьигаш дIайолалу, аз лакхе ма аллара, бера хана. Бераш бIараш даха, Iажаш, гIамагIаш, боалаш баха коа-карта чудувлаш хул. Царна цох къоал хетац, деррига бераш а хул из оамал йолаш, аьнна хет царна. Масала, тха школе деша ягIача цхьан йиIига дийцачох, лоалахо (даь-веший кIаьнк) даим цар беша тIа мел яьнна керда хоха буц юаш хул, из дIайийначарна хIама ца дуташ. Гаргарча наьха ма йий, яхаш, дIаюа хургья-кх цо из. Хоатта ца хоатташ, яа йиш яц гаргарча наьха хIама а. Царна цох вас хуле, из дин оагIорахьара а дунен оагIорахьара а нийса хургдац, къа хургда цунна. Цхьан молла аьнначох, кхыметтел наьха беш йохаяь, Iатто чуена шура яар а хьарама хIама да, хIана аьлча беш йолча даьшта цох бохам бала тарлундаь. Цхьадолча берашта хет, аьхки Iаьдала кхай тIа е наьха беша дIайийна массехк моша хьажкIа яккхар зулам дац аьнна. Цу тайпара моттиг нийслу Хашагульгов Iаьлий «Фу ховли, фу довзали?» яхача пьеса тIа. Ший новкъостий ловзаш боахкача юкъа, Моло яха кIаьнк, юрта а ваха, моша хьажкIаш яхьаш воагIа. Берашта юкъе укх тайпара къамаьл хул:\n«-Эъ, хьо мичара воагIа?\nХьажкIаш я-кх уж цо яхьараш…\nХьажкIаш я. Мишта хет шоана? Шо уккхаза, сийрдача цIера юхе «Фу ховли, фу довзали», яхаш даггIашехь; со, юрта ваха, хьажкIаш яхьаш воагIа.\nМичара яхь Iа уж?\nХоасботар бешара. (Аз-м тхоай бешара ма яхьий ераш, мамайга а хаьтта).\nАй, из Хоасбота дIахой, фу дергда Iа? Кхоана цунна дIаховрг ма дий из.\nИз тIехьагIа дувцаргда вай. ХьажкIаш ятта оаш шоашта…»\nМолос шоай хьажкIаш енаяле а, бераш Iехаду, уж Хоасботар бешара яьхай аьле. Ялх берах цхьанне алац, лочкъаяь хьажкIа юаргьяц аз. ХIана алац? Наьха бешара хьажкIа яккхарах, дукха доккха къоал хетац царна. Бераш-м иштта хиннад массаза – иштта я Хашагульговс бувцарий уйла. Вешта аьлча, хьаьналеи хьарамеи хIама къоастадилла хиннабац уж хIанз а. Бакъда из хIама мерзлой, царех цхьабараш, боалаш-боалаш, харцача новкъа бала а тарлу. ДегIах хьарча тарлу къоал дар яха зулам, уж боккха хилча а дIа ца доалаш дус из. Къоал деш вола саг харцлувш а къаьра дувнаш дуаш а хургва. Цул ийрчагIа фу хургда? Горчханов Бадрудина «Гуржий боалаш» яхача дувцар тIара Ибайги Исайги яха ши кIаьнк, воккхача сага шоаш хьалийцача, харцле болалу, нанас бIалг бола шекар да аьнна дахкийтадар тхо, йоах цар. БIалг бола шекар-м беша багIача гуржий боала тIа хьалтIадувлаш мича хул.\nЦхьайолча хана берий къоал могадеш хул боккхагIчар. Цкъаза цар шоаш бераш хIама лочкъаде Iомадеш а нийслу. Укхаза дагадох сона Осмиев Хьамзата яздаь «ХIана йийттар сона?» яха дувцар. ПхелагIча классе Iомадеш да из. Цу тIа вувца кIаьнк Хьуси цу классе дешаш ва. !аьдала помидораш чуэцача новкъостал де йодача даь-сесага, дешарах мукъа волча кIирандийнахьа оал цунга, велосипедаца помидораш чукхахьа кхай тIа хьалвеллахь. КIаьнк шекваьннав, уж Iаьдала помидораш я е шоай я ца ховш. Уж помидораш вай я, цIаккха кхетаргболаш бац-кх из хьа корта аьле, йода даь-сесаг. Кхозза помидораш яхь цо, велосипедаца хьая ма могга. ШоллагIча дийнахьа бераша боккхагIчарна новкъостал мишта ду дувцаш сочинени язъю, Хьусе дувц помидораш цIакхухьаш ше нанена новкъостал мишта дир. Хьехархочо хьал а йийхе, из кIаьнк къоал де хIана Iомаву Iа, аьнна, бехк боаккх даь-сесагах. Из бахьан долаш пIазваллалца етт Хьусена. КIаьнкá хац, фу бахьан долаш шийна йийттай: помидораш кхахьа новкъостал дарах е сочиненех дика оценка яккхарах.\nОсмиевс ювцар санна йола моттигаш нийсъяла тарлу моллагIча бера вахаре а, нагахьа санна цунна юхера боккхагIбараш хьаьнала нах беце. Бер, дIахо дIайодача хана, зуламерча новкъа дала а тарлу. Цудухьа чIоаггIа лоархIаме да, зIамига долаш бер наьха хIаманна тIакхувдаргдоацаш, харц лувргдоацаш кхедар. Иштта кхедаьча берах дика, ший гIулакхашка диллача цIена саг хургва. Осмиев Хьамзата дувцар пхелагIча классашка тоахкача хана, аз каст-каста оттадеча хаттарех да:\nШун вахаре хиннайий цу тайпара къоал деш моттигаш? Ювцал вайна.\nЮвца безам бараш дукха хул:\nОаха наьха бешара Iажаш баьхабар.\nБIараш даха чудаьннача хана, жIали тIехьадеддадар тхона.\nКен чу хьажкIаш дIаюв, оаха моша хьажкIаш кхихьай цигара.\nКхыча дешашца аьлча, Сурхо тIара бераш а, кхыча юртара берел эргаш дац. Каст-каста нийслу ший боаца ручка хьа а ийце, из ручка дIабала ца тугаш, ший ба из яхаш, къар ца луш йола моттиг. Цкъаза наьха книжка ший да яхаш, цунна доал деш а хул цхьавола кIаьнк е йиIиг. Библиотеке оттаяьча номерга хьежача, цу миноте гучадоал из хьан книжка да. ДIахо тха къамаьл хул, цу зIамигача къоалах доккхадар хьахила тарлуш долга хьехадеш. Цунна дола масал, дукха гаьна ваха а ца везаш, доаладе йиш хул. Школе кхоъ корпус яр – кхо цIа. Юкъерча цIен наIарга видеокамера еллаяр, хIана аьлча цу цIагIа яр учительски, директора кабинет, музей, компьютераш. Цхьан дийнахьа Iуйрийна тхо хьадаьхкача, ара яьлла камера, устагIан муIа йоаккхаш санна, хьовззаяь хьаяьккхаяр. Хьанна новкъа хиннай школе йоалла камера? Цох вIаьхий хила-м йихьа хургйий-те из, аьнна, хийтар сона. Чухьнахьа латтача мониторашка хьежача, овкъара беса пазата куртка ювхаш, цох йоалла кий керта тIа тиллар бахьан долаш, юхь бIарга а ца гуш, хетаргахьа, кхувш воагIа ондарг вар из. Гучаваланзар, юхь лочкъаяь хилар бахьан долаш. Эггара хьалха цо даь къоал из доацилга ха йиш яр, сел говза цо из дарах. Кхычахьара а кхихьа хила тарлу цо камераш а царел доккхагIдараш а. Видеокамерех хьулбала Iема ба вайна цхьабола къуй. Вошас дувцаш хезад сона царех. Из гIишлош еча моттигашка балха вар. Iуйрийна балха хьабаьхкача, цхьаццайола хIамаш лочкъаяь, дIайихьа хулаш хиннай. Чубаха монитора чу хьежача, кIур отташ хиннаб камера хьалха, из дIабаьлча цига илла толь е кхыйола гIишлон материал йоацаш хиннай. Иштта ба-кх хIанзара къуй.\nБераша кхетаду, къоал де Iема нах цхьанна хIамах къахкаргбоацилга: е Даьлах а е нахах а. Из дика гойташ да ер масал. Школе соца деша ваьгIа, са цIерхо вар Джамбулатов Сали. Наьсарерча №1 йолча школанна юххе бахар цар дезал. Воккха хилча, саг а йоалаяь, шийна цхьацца хIама де, къахьега, дезал Iалашбе Якуте вахавар из. Цигара ше цIавеначул тIехьагIа, машен а ийца, цунца рузбан дийнахьа маьждиге вахав наьсархо. Ламаз даь а ваьнна хьаараваьлча, машен ше Iооттаяьчара кораяьяц цунна. Лочкъаяь дIайига хиннай. ХIанз дIауйла ел оашош, малагIча дезале, мишта кхийна саг хила веза из йигар? Нахах цакхерар ше да, бакъда Даьлах а кхераш хиннавац из хIама хьадаь саг. Дикка ха яьккхар из машен кора ца еш, дIахо цох фу хилар хац сона.\nЦул тIехьагIа бераша дувцача хIамаех цецваьле вус со-се. Цар яхачох, цхьайолча хана юртарча маьждигера маьчеш лечкъаеш а ханаш хул. Шоай тишаяраш латта а йите, наьха цIенаяраш тIа а йийхе, дIаболх йоах. Кхыча тайпара аьлча, маьждиге водаш цIена хIама тIаювха а кхераме долаш зама я-кх ер вай дахар. Да ма хьакха цунна, ма чIоагIа кIалвиса саг хила веза из хIама хьадергдар. КIалвиса хилар а дий-хьогI из-м, сийдоацаш хилар да-кх. Болаш ма бий цхьаккха хIамах къахкаргбоаца нах. Массехк шу хьалха, маьждиг тоаде ахча гулдеча хана, Сурхо тIарча цхьан сага 100 доллар денна хиннад. ТIехьагIа ахча лархIа эттача, из мукъагIа компьютерца цIагIа хьадаь, бераша ловзадеш дола ахча хиннад. Из деннача сага маьждигера маьчеш а хьоргья, цун наIаргара машен а югаргья.\nСо чIоагIа дукха везавенна хиннав цу къушта. Студент волаш, Шолжа-ГIалий тIарча университетерча общежите вахар со. Минутка оалача моттиге яр из. Ийца чудена, Iодилла книжка дукха ха ялале доацаш хулар. Хьан хьоргда из, студенташа ца дихьача? «Симфония разума» яхаш, дошоца яздича санна алапаш а долаш, чIоагIа хоза, сома книжка дар афоризмаш тIайолаш. Шоатта ди хьатIакхаьчача, Наьсаре цIадахьа лаьрхIа вар со из. Бакъда из шоатта ди хьатIакхаьчача, книжка доацаш дар. Хьан дихьад хаьттача, цох пайда хиланзар, дайна дIадаьлар. Цу общежите вахар татрий къамах волаш, философе хьехархо. Цун цIагIара цу хана дукха мах болаш дола КъорIа дихьадар. Иштта къуй нийслора хургболча хьехархошта юкъе а. Бакъда бегашта лелаш цхьа кица-м дар царна юкъе: «Лочкъаде хьарама доацаш ши хIама да – хоза йоIи дика книжкеи». Бегаш-м бегаш ба, хIаьта а къоал дар во гIулакх да. Балха вахачул тIехьагIа аз леладеш, И. А. Оздоевс оттадаь «Эрсий-гIалгIай дошлорг» дар. Цхьан Iуйрийна из а кораданзар сона сай истола тIара. Цул совгIа, са цIагIа мел йола евроотоплени йихьаяр, Магасе хьадаьча цIеношка со хьалчувахале. Къуй а тайп-тайпара хул. ЦаIаш кисакхувдаш, шоллагIбараш цIагIа чубувлаш, кхоалагIбараш машенаш кхувлаш, биълагIбараш бешамаш йовхаш, ялхлагIбараш доахан е говраш кхувлаш, базар тIа латтача тикашка чубувлаш, иштта кхы дIахо а. Царех цхьаккха тайпа къу ма хилва вайна везача сага коа тIа. Цу тайпара саг волча коа цIаккха беркат а дика а чудоагIаргдац. Из вайна ховш да къоала а къушта а хетадаьча кицаех. Къаьстта шерра даьржа а довзаш а да «Къоал дечун коа йоархIаш яьннай» яха кица. Цун маIан да, хана йIоахал къоала ваха саг меттахьа теха ве тарлу, цун ков да воацаш диса, йоархIаш яьнна латтийса тарлу яхилга. «Къоала ухачо, къаьра дув буъ» яхаш да цхьаькха кица. Цун маIан дашха дезаш дац аьнна хет сона. Къоали харцлери йиша-воша санна гаргара хIамаш да. Хьагуча беса, зIамига волаш Iажаш лечкъабаьчо, воккха хилча машен, ахча, Iаьдала доалахье лочкъае тарлу. Къу воккхагIа мел хул цунца дегIадоагIа цо деш дола зуламаш а. Цудухьа массане а – дас-нанас, хьехархоша, юртахоша, лоалахоша, тайпан боккхагIчар – къахьега дезаш моттиг я, вайна юкъера цу тайпара нах гучабувргбоацаш, дIабаргболаш дола хьалаш Iалашдар. Бера наьха боал е зиза доаккхе, цох бехк баккха а из хIама цунна къахьлургдолаш дола масал доаладе а деза. ХIаьта а укх тIехьарча хана кIезигагIа хоз сона наьха доахан дигад, хьанаьхка цIагIа къуй чубаьнна хиннаб, ара Iооттаяьчара лочкъаяь машен йигай яхараш санна дола хабараш. Нах тоалуш латтилга хургда-кх из тIаккха. Сона цхьа хIама-м хов: йоазонхоша шоай йоазош кхоллаш а, хьехархоша берашта уж дIахьехаш а, къоал дарца даим къовсам лоаттабеш хилар. Оалаш ма хиллара, «бетташ-бетташ кхера а баттI», цIенденна дIадала мег вайна юкъера из ийрча гIулакх. Цунга сатувса чIоагIа лов.\n← ГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА ЗАKOH\nКъоначар денца →


"Новая газетано" вийцинчу нохчочо гIо дехна Оьрсийчоьнан омбудсмене\nОьрсийчоьнан омбудсмен Москалькова Татьяна пачхьалкхан Инарла прокуроран гIовсе яьлла, "Новая газетано" шен агIонехь зорбане яьккхинчу матераил тIехь ЛГБТ-н векалшлахь вуьйцу Нохчийчуьра вахархо бахьана долуш.\nБакъонашларъярхочо бахарехь, телефонехула хиллачу къамелехь цо чIагIонаш йо, ша лачкъийна вигина цахиларх, ишта ша сийсазварна, шена тIехIоттар а доьхуш. Шинаридийнахь журналисташца хиллачу къамелехь Москальковас хаамбина, цхьана публикацин турпалхочо шега латкъамбина аьлла.\n"Саратова Хедин офисчуьра телефон тоьхнера цо соьга, шен сурт а, паспортан скрин а яийтира соьга. Ша гейх дIатохарна оьгIазвахначу цо, ша Iалашвар доьхура соьга", - аьлла Москальковас. Оцу юкъанна омбудсмено билгалдаьккхина, и стаг лачкъийна вигина аьлла, "Новая газетано" шега информаци кхачорах.\n"Прокуратуре дехар дина ас, оцу стеган сий а, репутаци юхаметтахIотторехь цхьа а агIо лелош юй талла аьлла", - дIахьедина Москальковас, Инарла прокуроран гIовсе кехат ша дахьийтина хилар билгалдоккхуш.\nМаршо Радионо яздира, ша гомосексуал а лерина, полисхоша шеконашца дIалаьцнера аьлла, "Новая газетано" а, ЛГБТ- юкъаралло а шех информаци Iораяккхарна, Нохчийчуьрчу вахархочо Юсупов Бекхана меттигерчу хаамийн гIирсашкахь кхайкхамбина аьлла. Пачхьалкхан "Грозный" телевизионан эфирехь вистхиллера иза.


Ιедалан охΙланийн герз - къизалла\nГIезалойчоь -- Лецна бусулба нах набахтешкара арабахар доьху гуламхоша, Kазан, 31Тов2012\nГΙезалойчоьнан Нижнекаменск-гΙаларчу набахтехь тΙехьажархоша тутмакхашна етташ хилла бесболан гал-гΙаж карийна бакъоларъяхошна. Къепе латточу урхаллийн векалш къиза хилар гойтучу масалша хьалхо гΙаттийна гΙовгΙа а йижале ду набахтехь и чалтачан гΙирс карор. Оцу хиламо кхин а марсабоккху нехан ницкъаллин хьукматашка болу цатешам.\nНабахтерчу дарбан хΙусамехь карийна тутмакхашна етташ лелош хилла бейсбитан гал-гΙаж. Тутмакхашна ловзарш хΙиттош лелаен хир яра иза-м, аьлла, ΙадΙан а там бара бакъоларъярхой, цу тΙе яздинчу йозано ца гайтинехь, иза чалтачаша лецначарна ницкъ бен гΙирс буйла.\n«Анальгин», «Адвокат» хилла гал-гΙожа тΙе яздина. Молханна метта гΙаж узуш, адвокат вехначунна а изза гΙаж хьокхуш хилла набахтехь, бохуш бу гал-гΙаж шайна карийначу Казанерчу бакъоларъярхоша Рубашный Владимира а, Архипов Николайс а баржийна хаам. Иштта, гина, суьрташ а даьхна цара оцу гΙирсан , кхин а ду цу тΙехь йозанаш: «транквилизатор» (корта бахабе молха), « гемморойн дарба», «Батта тΙе кхачориг».\nНабахтин хьаькам жоп а доцуш висинера, шаьш и гал-гΙаж стенна лелош ю кхузахь, хаьттича, бохуш дуьйцу Рубашный Владимира.\nРубашный Владимир: « Ас схьа а эцна, гайтира иза хадархочун гΙовсана, хаьттира, хΙара хΙун ю, аьлла, дала жоп а ца карийна, шаьш иза тутмакхашкара схьаяхна хΙуманаш ю, элира цо. Иза пуьташ буйла кхеташ ду, схьаяьккхина хилча иштта охьайиллина, хьанна а етта кийчча, латтор ма яцара уьш».\nГΙезалоша шайн тергонера баханза бу хΙинца а, лецначаьрца къиза, оьздабоцуш леларца, шишанца борша нахана гΙелоеш хилла болу, кхушеран бΙаьста нахалабевлла полисхой а. 52 шо долу Назаров Сергей полисхойн карах велча даржахвала дийзира ГΙезалой-мехкан полицин куьйгалхочунан а.\nРубашныйс а, цуьнан накъоста а Ιораяьккхина бесболан гал-гΙаж сихха ягийна набахтерчу хьаькамаша, зорбанехь дийцарехь.\nБакъоларъярхой бехкебо шен агΙор набахтин дайша а, уьш Оьрсийчуьра лецнарш кхетош-кхиоран система сийсазъеш бу, нехан бΙаьргаш чохь пайда боцчу йоккхуш бу, бохуш.\nАмма Рубашный Владимир а вац къарвалла лерина. Цунна хетарехь, бакъдерг хьулдан гΙерта къизаллийца билгалбевлларш.\nРубашный Владимир: «Дуккхаза а лелийна, Ιарж а елла яра гал-гΙаж. Кеп-кепара, маситта стага дина дара цу тΙера йоза».\nСкандал гΙаьттина а, яьржаш а ю тахана. Иза бухахь цхьа бахьана доцуш ца гΙаьттинийла гойту гΙезалойн муфтешна зулам динарш лоьхуш лаьцначу нахах цхьамма, Кудакеев Марата, дахначу кΙиранах динчу аьрзано а – шега доцург дийцийта гΙерташ, ша левечара электрошок йиттина шена, боху цо.\nIедалан охIланийн герз - къизалла