Бера хьаькъал – бусалба хилар — Сердало\nБера хьаькъал – бусалба хилар\nШе виззалца наб а яь, Рашид меттара гIеттача хана, даь-да, Iуйра ламаз деш воаллар. Чехка ший ламаз а даь, ер дIатIавахача кулгаш хьал а лаьца, кIувса тIа дуIа деш вагIар воккха саг. Цун юххе дIа а этта, цунна тIеххьа «амин» яха волавелар кIаьнк. Хоза хетар цунна воккхача сага деча дуIага ладувгIаш а, цунна тIехьа амин оалаш а.\nВоккхача сага, дуIа деш: «Веза Даьла, бусалба долаш доахаделахь тхо, бусалба долаш кхолхаделахь тхо, бусалба долаш гIовттаделахь тхо», – яхаш, Даьлагара дехар.\nДуIа даь из ваьлча, цунна юххе Iолохвелар Рашид. Воккхача сага хьаьстар из:\n– Ай, дадайна ваха, Рашид, хьо! КIант-м, даьра, ва са кIаьнк, Iурре гIеттавий? Наб йоагIаций хьона?\n– ЯгIац, дада, – аьлар кIаьнка.\n– ТIаккха набарах виза ва-кх хьо. Халид гIеттавий?\n– А, гIеттавац дада. ХIанз а наб еш ва из.\nХалид вар Рашида зIамагIвола воша.\n– «Iурра гIеттача Iун жийво ши Iаьхар баьб» яхаш да вай дай кица. Волле говра фуъ булларгба вай. Укх сахьате малх айбелча, хьажкIашта макха баккха беза, кхаь лордал тIехъяьнна, гIаххьа макха боаккхарг хиннай уж, – аьнна, хьа а гIетта, цIагIара араваьлар воккха саг, цунна тIеххьа Рашид а волавелар.\nБакъда говраца бала болаш вацар кIаьнк. Цунна дагадоаллаш, из ха гIерташ цхьа хIама дар, дуIа деча хана ший даь-дас Даьлагара «Бусалба долаш доахаделахь тхо, бусалба долаш кхолхаделахь тхо, бусалба долаш гIовттаделахь тхо» яхаш, дехача дешай маIан фуд. Воккхача сага дуIа мел деча хана хозар Рашида уж дешаш, бакъда цар маIан кхетаде магацар цунна. Таханарча денга ваьннавар из цунга хатта лоархIа ца веш. Юххера а, кхы Iе ца луш, аьлар:\n– Дада, цхьа хIама дар са хьога хатта.\n– Хьахаттал. Даьра, сайна ховчох аз дIа-м кхетавергва хьо, – аьлар воккхача сага, вела а къажа.\n– Дада, бусалба хилар фу яхилга да?\n– Ай, Дала дукха воахаве, са кIаьнк, хьо! – ше дIаараваьннача, отар кIалха пена юхе латтача гIанда тIа Iохайр воккха саг.\nБархI шу а даьнна ийслагIа шу доладенна мара веце а, ше лаьрхIа гIулакх юха а даьккха, кIаьнк цу дешах дIакхетаве лаьрхIар цо.\n– Бусалба хилар, даьра, да, Рашид, АллахI цаI хилар белгалдоаккхаш, Даьла салам хилда цунна, Даьла Элча Мухьаммад бакъхилар белгалдоаккхаш, тешал дар. Из тешал ца дича саг бусалба хилац. Цох шахIадат оал. Духхьал Даьла цаI ву аз, Пайхамар бакъву аз алар кхоачамбеш дац, из дIаоалашвар цу дешай маIан кхетадеш, из бакъдеш ца хуле. Из ха декхарийла ва саг, ший бусалба хилар кхоачашхургдолаш.\nБусалба дин пхе маьженах латт. Хьалхардар – шахIадат доаладар: Даьла цаI вари Элча Мухьаммад, IалайхIис-салату вас-салам, бакъвари. ШоллагIдар – ламаз, кхоалагIдар – параз марха, диълагIдар – ший рузкъан тIера загат дIадалар, пхелагIдар – ваха-ва низ кхоаче, ХьажцIа вахар, – аьнна, вела а къежа, уйла еча хьисапе, кIаьнка бIарахьежар даь-да.\nЦох кхоачам а баь, кхы дIахо хIама хьа ца оалаш, воккха саг гIаттар кхераш тIахаьттар кIаьнка:\n– ШахIадат фу яхилга да тIаккха, дада?\n– ШахIадат «тешал дар» яхилга да. Бусалба сага шахIадат хьадоаладарца хьахьокх, цхьан АллахIа мара е къайлагIа а е гучахьа а гIулакх де сага бокъо йоацилга. ШахIадат хьадоаладеш вола саг, дег чура цун маIанах тийша волаш, цох шийна даькъала хилар хургдолга кхетадеш хила веза.\nШахIадат доаладеча хана, из меттаца дIаоалача бусалба сага дог из бакъдеш хила деза. ШахIадат доаладу саг Даьла везарах а, Даьла салам хилда цунна, Даьла Элча Мухьаммад везарах а, из шахIадат бакъдеш бола бусалба нах безарах а дог хьалдиза хила веза. ДукхагIа шахIадат хьа мел кхувла, бусалба сага ший иман чIоагIду.\n– Ва, дада, тIаккха из ламаз дар фуд, малагIа пайда боал сага ламаз дича? Iа дукха ма дой уж.\n– Ламаз, кIаьнк, бусалба дин бIоагIа ба. Ламаз деш волча сага бусалба дин чIоагIду. ХIаьта ламазо саг бIехача хIамах юхатох. Ламаз деш волча сага гIулакхаш а нийслу. Ламаз адамгахьа йола дина чIоагIале я. Ший ханаш, цIераш йолаш да дийнахьа пхезза деш дола параз ламазаш.\n– ТIаккха ламаз деш хуле, дин чIоагIдечарех хургвий со а? – хаьттар Рашида, геттара цу гIулакха раьза хинна.\n– Даьра, хургва. Кхы а да хьона, нагахьа санна хьа ламаз дика хуле, вож дIахо мел йола Iамалаш дика хургья хьа. ХIаьта ламаз зехьа дой, уж еррига Iамалаш а зехьа йовр кхерам ба.\n– Марха хIана кхоаб тIаккха, дада, наха. Из хIана диллад Дала адама тIа? – даь-дас дукхагIа мел дувц, кхы а дукхагIа ха гIертар кIаьнк.\n– Марха, воIилг, ламаз санна, дина бIоагIа ба. Марха кхабар массаболча бусалба наха тIадиллад Дала. Вай Пайхамара уммата санна, хьалха хиннача Пайхамарий умматашта а тIадилла хиннад из иштта.\nМархий бутт дIаболалуш, ший къахетаман наIараш хьаел Дала, Iазапан наIараш дIакъовл. Вай Пайхамара а аьннад, Даьла салам хилда цунна: «Мархий бутт тIабеча, Дала Ялсмален наIараш хьаелл, жожагIатен наIараш дIакъовл, шайтIашта гIабаш тох». Дала, къахетам а бийя, мархий бетта дукха адам жожагIатенах хьалха дут. Иззал чIоагIа ший халкъан тIехьа къахетам гучабоаккхаш ва Даьла мархий бетта. Цу бетта сага яь дика Iамал дуккхаза маьлагахьа сов а йоаккх Дала.\nДаь-дас шийна дувцача хIамаех цецвувлар кIаьнк. Цо шийна дукхагIа хьехам мел бу, дукха керда хаттараш хулар цун. Бакъда воккхача сага ше кIордавар кхераш, алхха пхи параз дашхийтача, кхоачам бергболаш вар из:\n– Дада, тIаккха из загат… Цох лаьце дувца сона.\nЧIоагIа раьза вар воккха саг кIаьнка бусалба динах хIама ха чам болаш. Цудухьа цо дIалоацаргдолчча тайпара, из дIакхета а веш, лоацагIа дувцар цо:\n– Загат, хIанз аз Iохьоахадаь паразаш санна, кхоачаш де а дезаш, Даьла параз да. Нагахьа санна параз загат дIалуш саг ца хуле, цо доккха къа ду. ДукхагIа ший пайданна тIера загат дIалуш саг мел хул, Дала беркатагахьа совдоаккх цун рузкъа. Иштта да-кх, Рашид, загата гIулакх.\n– Дада, тIаккха ХьажцIа хIана ух нах?\n– Хьажол, кIаьнк, пхе паразах тIеххьардар да. Хьажол дар вахеи ваи низ кхоачаш мел волча бусалба сага тIадиллад Дала. Цун маIан фуд аьлча, массадола дунен тIара адам: аьла вар а, лай вар а, вIаьхийвар а, къевар а, кIайвар а, Iаьржавар а – цу хана чухь, цхьа барзкъа тIадувхаш, цхьатарра хул. Цигга гучадоал наха АллахIа гарга шоаш цаIаш хилар. ЦIена хьажол даьча сага Дала цо хьалха мел даьча къиношта гешт а ду.\n– Хьо хиннавий, дада, ХьажцIа?\n– Со, къона волча хана, хиннав цига, кIаьнк. Далла хоза хет йоах, къона волаш, могаш волча хана, сага яь Iамал. Цу хана чIоагIа бIаьха никъ бар цига бахьа безар. ГIаш е говраца мара аьттув бацар ваха, водаш, доазол дехьа ца воалийташ, кхеставеш а нийслора. Волле, хIанз говра фуъ булларгба вай, – аьнна, ше вагIачара хьалгIеттар из.\nШийна даь-дас мел дийцача хIаманна уйла еш а лаьтта, тIехьаведар Рашид а.\nЮхасеца, кIаьнка тIа а вийрза, цхьа кIеззига уйла еча хьисапе сабар а даь, воккхача сага аьлар:\n– Бусалба дин, Рашид, саг цIенвеш, цунна Iунал латт.\nЧIоагIа хоза хеташ ладийгIар кIаьнка ший даь-дас мел дийцачунга. «Бусалба дин, саг цIенвеш, цунна Iунал латт» яха дешаш хезача, ший син кхетам цIена а лакха а лургболаш, динца хоттаденна мел дола хIама, ший аьттув ма боалла, Iомаде чIоагIо йир цо. Воккхача сага дийца пхи параз кхоачашде уйла а хилар. ХIаьта Халид сомаваьлча, даь-дас шийна дийцар цунна дIадувца а лаьрхIар. Дагахьа раьза вар из ший даь-даьна иштта дукха хIама ховш.


Human Rights Watch: къизаллашна дуьхьал Конвенцин низамаш ца лардо Нохчийчохь а, ГIирмехь а\nОьрсийн Iедалхоша къизаллашна дуьхьал Конвенци ларъярх меморандум зорбане яьккхина Дуьненаюкъарчу Human Rights Watch (HRW) организацино. Кест-кеста адамийн бакъонаш, къаьсттина ГIирмехь а, Нохчийчохь а Iалашъеш цахиларо сагатдо рапортан авторийн. Даьржина оцу мехкашкахь Нохчийчоьнан Iедалхошна критика йиначарна дуьхьал зуламаш лелор, террорхошца зIенаш хиларца шеконехь латточарна тIехь къизаллаш латтор а.\nМасална далийна Соьлжа-ГIаларчу "Мемориал" офисан куьйгалхо Титиев Аюб лацар. Йоллу регионехь а Iедалан харцонашна арз дан йисина цхьаъ бен йоцчу бакъонашларъяран организацин болх сацорхьама кхеле хIоттийна аьлла хета дуьненаюкъарчу бакъонашларъярхошна Титиев.\n"2014-чу шарахь Оьрсийчоьно аннекси йинчул тIахьа хьаькамаша шайца лелочу шогаллех" аьрзнаш дина ГIирмерчу бахархоша а. Ву царлахь режиссер Сенцов Олег а, жигархой Афанасьев Геннадий а, Параламов Ренат а.\nКъизаллашна дуьхьало латторан Конвенцин коьрта низамаш талхийна ца Iаш, Iедалхоша садоIийла гIелдина диссидентийн а аьлла, билгалдаьккхина Human Rights Watch-о.\nМитингашка а, дуьхьалонан акцешка а буьйлучу нахана тIехь даим а ницкъ латтабо Iедалан векалша боху цара.


Киркоров ХIинжа-ГIала веъча иза вен кечлуш хилла аьлла, набахте хьажийна виъ стаг\nКъилберчу тIеман кхело (Ростов) бехкевина Казуев Хидирнеби, Халдузов ГIабибулла, Ибрагимова Самир, Магомедов Шемал ХIинжа-ГIала вогIучу Киркоровн концертехь эккхийтар дан кечамбина хиларна. 10-19 шераш кхайкхийна царна набахтин луьрачу хьолехь такха.\nТалламан версица, 2017-чу шеран Товбеца-беттан 6-чу дийнахь ХIинжа-ГIаларчу "Хазар" ресторанехь Оьрсийчоьнан артистан Киркоров Филиппан концертехь куьйга йина бомба эккхийта бохкуш хилла кегийнах. Амма ха чIогIа хиларна аьтто ца баьлла церан концерте кхача.\nХенаш кхайкхийначех цхьамма даредина талламна, шаьш Кирокоров вен дохкура, аьлла. Иза вен мах кхайкхинарг артист Галкин Максим вара аьлла ду цо дина тоьшалла. Шен зуда Пугачева Алла бахьанехь шегахь лаьттачу хьогIаца доьзна Галкин воллура Киркоров шайга вейта аьлла дара дина даре. Ткъа Галкина харц дира и тоьшалла.


Дахначу денойн бΙаьрла хиламаш\nМаьрша Европа/Радио Маршо - Фуллер Элизабет, 2008\n- Ша 6 кΙира хьалха инстаграмхочух министр вина Тамаев Ιаьрби даржах вохор ву бохуш, кхерамаш туьйсу Кадыров Рамзана. - ГΙалгΙайчоьнан а, Нохчийчоьнан а дозанаш къуьйсу мехкан дай шайн-шайн ницкъаш чуьччатийса боьлла. - Бостонехь лелхийтарш дина хиларна бехке бен вежарий ЦарнаевгΙар шайн мехкашкахь ца Ιаьмма зуламаш дан, боху Дагестанан а, Нохчийчоьнан а хьакамаша. Маршо Радионо комментаторца Фуллер Элизабетица дийцаре до кху кΙиранах Къилбаседа Кавказехь тергаллуш хилла керланаш.\nМаршо Радионо комментаторца Фуллер Элизабетица дийцаре до кху кΙиранах Къилбаседа Кавказехь тергаллуш хилла керланаш.\nХьакъ доллуш министр ца хили Тамаевх\nЯ лакхара дешар деша а, я дахар ма-дарра Ιовша а кхиина воцу 23 шо долу Тамаев Ιаьрби министр хΙоттош, Кадыров Рамзана аьлларг дара, «ас инстаграмхой вовшахтоха аьлча, жигара гΙаьттинарг Тамаев Ιаьрби вара, хΙинца цо и шен жигаралла халкъаний, Ιедалний юкъахь зΙенаш латточу министран дарежехь гойтур ю».\nИнстаграм – интернетехь сурташ даржаде гобаьлла маша бу, цу чу шен кхетамца а, шен гΙиллакхашца а догΙуш, доьзалан а, доттагΙийн а, шен дахаран а тоьшаллаш тардо Кадыров Рамзана. Оцу сурташна гонаха Кадыровна товш болу мах хадош, дΙагулло дуккха а нохчийн кегийрхой. Царех хаьржира цо, керла министралла а кхуллуш, жимха Тамаев Ιаьрби а.\nАмма Тамаевс шегара цкъачунна Ιаламаташ ца дилийтина, гарехь. Оршотдийнахь Тамаевца а, цуьнан гΙовсаца Вахидов Ιилманца а къамел деш, "юхьанца Ιаьрбис гайтина эвсаралла йоьжна, со реза вац шун балханна, бутт хан ло ас, хьал то ца лахь, даржера дохор ду, шун метта хьакъ дерраш а хΙиттош," -бохура Кадыровс.\nЮхьанца дуьйна кхеташ дара, аьлла хета комментаторна Фуллер Элизабетина, бахархошца зΙенаш латтаен министралла хьашт йоцийла. Цо бахарехь, махкахь низам латтор тергонехь кхобучу Оьрсийчоьнан президентан векалан а, парламентерчу юкъараллин палатан а болх шегахьа берзабо Тамаевга еллачу министралло.\nФуллер Элизабетина хетарехь, кхин бахьана хила а тарло Тамаевна Кадыров резавацарца.\nФуллер: «Проблема Тамаевна кхоьллина керла министралла наха ахча-бохчанца, хΙусамаш яларца гΙо доьхуш дахкийтинчу кехаташа лаьцна хила а мега. Тамаевс дийцира Кадыров Рамзанна, шен министралло 15 000 кехат дешна, теллина, аьлла. 500 кехат дийнахь нисло, нагахь санна и министралла кΙиранах 5 дийнахь болх беш елахь».\nДозанийн къовсамо ...хан яхйо Умаров Доккин\nШина мехкан дайша, Кадыров Рамзана а, Евкуров Юнус-Бека а, цара мехкийн дозанаш къуьйсу ах шо сов делахь а, хΙинццалц ала доггΙу дош а аьлла, сацийна вац Кремло. Цундела нохчаша а, гΙалгΙаша а олу, Путинна пайде хуьлучух тера ду царна юкъа довдолар.\nХΙинца, таьххьара а, тидаме эцна лакхарчу Ιедалша и конфликт. Иза тидаме дуьллу комментатора Фуллер Элизабетас.\nФуллер: «Эххар а тΙаьхьа дозанаш къуьйсучу Нохчийчоьний, ГΙалгΙайчоьний юкъайоьлла конфликт тидаме эцна федералан Ιедалша. Амма оцу кепехь ечу тергоно тамаша бу хΙумма а хийцахь. Оршот дийнахь пачхьалкхан чоьхьарчу гΙуллакхийн министралло ша толлур ду аьлла дахначу кΙиранах Эрштахь гΙалгΙайн полицина Делимханов Адам коьртехь а волуш 300 нохчийн ницкъахо духьалвалар».\n«Ден долу жамΙаш хьоле хьажжина луьра хир ду», аьлла конфликтан хьокъехь шегара комисси кхоьллинчу Къилба федералан гонан дас Хлопонин Александра а. Амма цкъачунна бехк-такхаман гΙуллакх айдаза долучух тера ду, гΙалгΙайн кхерамзаллин кхеташонан хьалханчас Котиев Ахьмада прессехь хаам барехь.\nНохчийчоьнан агΙоно чΙагΙдо, ша мехкан низамхой хьовсийнера Эрштана гонахарчу хьаннашка Умаров Докка лаца, ткъа гΙалгΙайн полисхоша дуьхьал а бевлла, шайн и операци юкъахъяьккхира, бохуш.\nИ дов дΙадахдеш, ГΙажарехь (Нестеровская) рогΙерчу деношкахь шина мехкан полисхой чуьччабахначохь лазийна 6 гΙалгΙа, чΙагΙдо Магасо. Кадыровс иза бакъ ца до. Цо вуно резавоцуш къамел дира Нохчийчоьнан хаамийн хьостанашкахула, Евкуровн агΙоно новкъарло йо Умаров Докка лаца, аьлла. ГιалгΙайн куьйгалхоша, шайна кхерамзалла оьцуш, луш долчух тера а ду тΙемалошна даккхий ахчанаш, аьлла, лелаш долу эладитанаш дага а дохкуьйтуш.\nХΙоьттинчу хьоло Евкуров декхаре вира сихха мехкан гулам вовшахтоха а, цигахь нахе дозанашца йолу Кадыровн позици емалъяйта а, шена рогΙерчу ханна президенталлехь виса могуьйтуш хила а тарло сацам нахе вовшахтохийта а. ГΙалгΙашна хьашт бац маьрша харжамаш – Кремло шегахь юьтийла и бакъо, боху гуламан сацамо.\nЦарнаев Тамерлана мел хан яьккхира Дагестанехь ца хаьа хьакамашна\nУггаре Ιаткъаме а, нохчаша а, дагестанхоша а тергонехь кхобу тема ю: дина ЦарнаевгΙара – Тамерлана а, ЖовхΙара а Бостонехь лелхийтарш, я цхьана спецурхаллашна эшна царех террорхой бан.\nДагестано а, Нохчийчоьно а официалехь дΙахьедарш дина, ши кΙант кхетош-кхиийнарг Ιамеркан Цхьанатоьхна Штаташ а ю, цу пачхьалкхо ша царах жоп дала а деза, аьлла.\nБакъду, Оьрсийчуьрчу хΙора а хьакаман ЦарнаевгΙарех лаьцна шен-шен ю информаци. ФСБ-но ши шо гергга хьалха Штатийн ФБРе дехна хилла Царанев Тамерлан экстремист-террорхо хила тарло, иза зехьара аьлла.\nТкъа Дагестанан цхьана урхаллаша Царнаев Тамерлан кхаа дийнахь хилла стохка Дагестане веъна, боху. Кхечара чΙагΙо, цо цигахь ахшо даьккхира бохуш.\nХьаькамашкара информаци галморзаъюьйлуш хиларо лахбо, боху комментатора Фуллер Элизабетас, цара дуьйцучун мах – генадоккху бакъдерг хиламех.\nФуллер: «Оцу дацаре дарша ши шеко кхоллайолуьйту. Ιедална хаьа, хьан боху керла кегийрхой тΙемалойн могΙаршка, амма ца лоьцу и нах. Я цунна ца хаьа кегийрхой хьан ийзабо хьаннашкарчу нехан могΙаршка. Шина а версино аьтто ло вайна ала: тарло Царнаев Дагестанехь гΙаттамхойх веттавелла хила а».\nДоьрзучу кIиран хиламаш


Ичкерин Байракх Яра Шемарчу Протесташкахь Хьалаайина\nЧиллан-бутт 07, 2012\nШема - протесташкахь берш байракхаш лестош бу, царна юкъахь Ичкерин байракх а ю, Рас аль-Iайн, 06Чил2012\nIаьрбийн Пачхьалкхийн Лиган ойланца Шеман пачхьалкхан хьокъехь Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеташоно кховдийначу резолюцина Оьрсийчоьно а, Китайно а вето кхайкхоро гIаьххьачул талхийна Малхбузенан а, Москохан а юкъаметтигаш. Цул сов, оцу сацамо харц билгало гайтина Шемахь цIий Iеночу, цу мехкан президентана Асад Башарна. Аналистийн хьесапехь иза кийча ву ницкъ бар кхин а эвсардаккха. Оццу хенахь, Шемахь жигара бевлла, хIинццалц, мелла а йистах лаьттина хилла Шемахь беха нохчий а, чергазий а.\nШемара дов доладелчхьана дуьйна массо а Москохе хьаьжна вара. ХIунда аьлча, Оьрсийчоь – ладамечух еккъа цхьа бертахо ю Шеман. Еххачу хенахь Шемаца тIеман а, экономикан а, дипломатийн а уьйраш латтош ю Москох Димашкъаца.\nТартусехь йолчу шен тIеман-хIурдан базех мелла а жигара пайда а йолаелла Оьрсийчоь. Дов марсадолуш лаьтташехь, цу пачхьалкхе герз кхехьар ца сацийна цо.\nАмма оьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министро Лавров Сергейс хьастагIа динчу къамело массо а кхетийра, дерриг а дуьне цхьанабертахь Шемара режим емалъян кечъелча, Оьрсийчоь царах дIакхетар йоцийла. «Шеман къоман хийцамашка болчу лаамна гIортор йо Оьрсийчоьно. Цо гIортор йира Iаьрбийн пачхьалкхийн Лиган хьажархой Шема бахийтарна. Шеман Iедалшка дийхира уьш чубита, аьлла» - бохуш вара Лавров. Ткъа хIинца Шеман политикан дахар хийца Iалашонца, дуьненаюкъара эскарш тIелатийта болчу сацамна шаьш дуьхьала дуйла хаийтира Лавровс.\nОьрсийн арахьарчу гIуллакхийн министро динчу къамело эргIадбахийта Шемара дуьхьалонан ницкъаш а, хIинццалц, мелла цу девнна йистах лаьттина хилла, оьрсийн паччахьан заманахь Шема дIакхелхина хилла кавказхой а. Даханчу оршот дийнахь Фейсбук тIера Shishan Fakhr al-Ummah (Нохчийн Дозалла Дар) тобано шайн агIонна тIе тоьхна, Рас аль-Iайн гIалахь хиллачу дуьхьалонан митингашка арабевллачеран карахь Ичкерин байракх а йолуш даьккхина сурт.\nИ сурт гучудаларх лаьцна дуьйцу Бибисера Iаьрбийн гIуллакхашкахула волчу аналисто Мурад БатIал Шишанис.\nМурад БатIал Шишани: Дуьххьара и сурт Фейсбук тIехь арахецна. Цхьа тоба ю «Нохчийн Дозалла Дар» бохуш цIе а йолуш. Цу тобанера а волуш, Суьйличура волчу цхьана нохчочо Даиев Рашида тIетоьхна иза. Цара дийцарехь Хьасата агIора йолчу Рас аль-Iайн гIалахь хилла ду иза. Цигахь болчу кавказхоша Iедална дуьхьала кхайкхамаш беш бу (хIокху шеран) Зазадоккхучу баттахь дуьйна. Суна хетарехь, хIетахь дуьйна, Оттоман импери йолуш оьрсийн паччахьан заманахь дIабахана кавказхой, дукха хьолахь цигахь бехаш бу. Израилан а, Iаьрбийна тIом баьллачу хенахь нохчийн Голанан (лакхенашна) уллехь дIатарбелла бара. Цу хенахь Димашкъе а, кхеченхьа а дIаса а бекъабелла, дIасабахана. Амма доккхачу декъана Рас аль-Iайнехь Iаш бу. Оцу Рас аль-Iайнехь даьккхина ду аьлла, Фейсбук тIе тоьхна дара иза.\nМаршо радио: Шемахь долу хIара хьал доладелчхьана дуьйна, цунна юкъа ца гIерташ, йистах латтара оьрсийн паччахьан заманахь малхбале дIакхелхинчу кавказхойн векалш. Цунна шен бахьана дара боху аналисто.\nМурад БатIал Шишани: Суна хетарехь нохчий хила мега и гIуллакх дIакхоьхьуш берш. ХIунда аьлча, youtube.com тIехь гойтуш, кхеченхьа гойтуш нохчий хилла, гIебартой хилла (Iаьрбийн махкахь чергазий олу цара), тIаккха, дагестанхой а хилла шаьш оцу Шемарчу Iедална дуьхьала ду аьлла, кхайкхийна. Амма и (байракх хьалаайина хилларш) билггал нохчий бу-бац ца хаьа. Вайна ма-хаъара, Шеман Iедалша журналисташ чу буьтуш бац. Шайгахьа дуьйцурш бен ца бохкуьйту. Цундела, Осман импери йолуш Шема а, Урдане а, Туркойчу а бахана болу нохчий – уьш бекъабелла бу. Цхьаберш Иракъехь а бу. Царна хIинца цигахь (Шемахь) лаьттачу хьолахь лаьцна хIун хета хаалур дац цкъачунна. Амма youtube чухула а, кхечу социалан машанашкахула а шемахоша дIакхоьхьучу протесташна гIортор йо шаьш бохуш яздо цара. Иза бакъ ду, хьалха уьш политикина юкъа ца гIертара. Нагахь санна режим хийцаелла хIума хилахь, шаьш кIезиг хиларе терра, Iедалшка ницкъ ца байта. Массо а Iаьрбийн махкашкахь нах арабевлла шайна луьрчу режимаша бечу ницкъална дуьхьала. Цундела тIетайна хир бу уьш царна. Бакъду, байракхаш эцна арабевллаш Лавровс, аьлчи а, оьрсийн Iедало Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацин Кхерамазаллин Кхеташонан резолюцина вето кхайкхорна дуьхьала бевлла бара. И хIума а дина, Iаьрбийн махкашкара нах шайх къахкийна Оьрсийчоьно. Фейсбук тIехь а, Твиттер чохь а цара (Iаьрбийн махкашкара наха) оьрсийн Iедална дуьхьала яздо. ХIокхул а хьалха цкъа а хилла дац и тайпа хIума Iаьрбийн махкашкахь.\nМаршо радио: Хьалха санна, Iаьрбийн махкашкахь гIортор яц хIинца Оьрсийчоьнан. Ур-атталла, Кремло Нохчийчохь тIом бечу хенахь а, лечкъа а ца деш, оьрсашкахьа бара Iаьрбий. Ткъа хIинца, шайн къиза режимаш хийцарна Москох дуьхьала яларо, цуьнна Iаткъам байина болуш лаьтта Малхбалехь.\nМурад БатIал Шишани: Суна хетарехь сов йолуш ю Iаьрбийн махкашкахь Оьрсийчоьнна дуьхьала йолу оппозици. 1995-чу шарахь Нохчийчохь Оьрсийчоьно тIемаш бечу хенахь дийцара аса шортта, Iаьрбаша оьрсашна гIортор йича, нохчашна халахета, бохуш. Цара цунна дуьхьала алара, еккъа цхьа Оьрсийчоь бен яц Iамеркана дуьхьало еш, цундела озабезам бо шаьш оьрсашкахьа, олий. Алара, шайна халахета, нохчашна тIехь къизаллаш еш, таIзар деш а хиларна, амма Iамеркана дуьхьала яьлларг Оьрсийчоь бен яц, алара дукха хьолахь.\nТкъа хIинца и хьал чIогIа хийцаделла. Дукха нах резабоцуш бу-кх Оьрсийчоьно (Шемаца йоьзначу резолюцина) вето кхайкхорна.\nШемахь лаьттачу девнех а, цунна гонаха долчух а лаьцна дийцинарг вара Бибисера Iаьрбийн гIуллакхашкахула аналист волу Мурад БатIал Шишани.


"Известия": Эльджаркиев хьан вийна къаьстина\nМосквахь ЭльджаркиевгIар байинчу меттигехь лаьтта полисхой\nКхин а виъ стаг дIалаьцна ГIалгIайчоьнан экстремизмна дуьхьало латточу Центран куьйгалхо Эльджаркиев ИбрахIим верна тIехула, яздо "Известия" хьостано. Ткъа "Коммерсанто" дийцарехь, батIалхьажойн тобанера пхи стаг ву шеконашка эцна. Ишта "Известияс" чIагIдо, Эльджаркиев верах гIуллакх къаьстина даьлла, Экажево олучу эвларчу батIалхьажин вирдехь болчу наха чIирна дуьхьал вийна иза аьлла. Шайн гергара стаг, хьалханча лаьттина Белхороев ИбрахIим верна Эльджаркиев бехке лорура батIалхьажоша.\n"Коммерсантан" информацица, уггар а хьалха лецира Костоев Гилани. Талламчийн версица, Эльджаркиев вен Iалашо хилла Картоев Къурейш Костоевс шен машенахь тIевалийна хилла. Машенлелорхочо Картоевн а, цуьнан гIоьнчан Арапиев Ахьмадан а цIе яьккхина. Картоев лехамашка велла ву.\nКостоевс динчу тоьшаллица, полисхоша талламаш дIабаьхьира Экажевохь иттех цIеношкахь, дIавигира хеттарш дан Картоевн гергара ши стаг а.\nКарарчу беттан 2-чохь Москвахь вийна карийра Эльджаркиев ИбрахIим а, цуьнан ваша Ахьмад а. Академикан Анохинан урамерчу гIишлонна хьалха шайн машенна уллохь и шиъ лаьтташ волчу заманчохь, тIевеанчу стага герз диттина вийра и шиъ. Цул тIаьхьа къайлавала аьтто хиллера зуламхочун BMW X7 машенахь.


Оьрсийчоьно харц до шайн эскархой Мисаран а, Либин а дозанца хилар\nIамеркан а, Мисаран а дипломатин хьостанаша дийцарехь, Оьрсийчура леррина тIеман дакъош дIатардина Либин дозанца Мисарахь йолчу авиабазе. Цу гIулчо синтем байа мега Оьрсийчоь Либина Iаткъам бан гIертарна реза йоцучу Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн бохуш, яздо «Iамеркан Аз» портало.\nIамеркан векалша бинчу хаамаца, цу меттехь леррина Iалашонаш кхочушйо тIеман тоба дIатаръяран Iалашо хила мега Либин тIеман буьйранчана Хафтар Халифана гIортор ян гIортар.\nЦу стеган ницкъаша шайн Iуналлехь латтош яра Бенгазера мехкадаьттан порташ. Амма кху беттан 3-чу дийнахь, Бенгази ларйон Бригадаша тIелатар а дина, араваьккхира цигара Хафтар.\nIамеркан векалша, шайн цIе ца яккхар а доьхуш, хаам бина, шаьш дукха лерина шайн тидамехь латтош бу Сиди-Баррани олучу гIалана уллехь болу эскархой а, (гарехь, Оьрсийчоьнан лерринчу эскаран дакъа) ткъа иштта тIехь пилоташ боцу кеманаш а. И эскархой а, кеманаш а дIатардина ду Мисаран а, Либин а дозанна 100 километр хиллал гергахь.\nМисаран лерринчу сервисашкара хьостанаша а дуьйцу шайна хуург. Цара дийцарехь, хьехош ерг ю 22 эскархочух лаьтта оьрсийн эскархойн тоба. Цара ца дуьйцу церан миссех лаьцна, амма болчу хаамашца, Оьрсийчоьно Чиллан-бутт болалуш пайда ийцира кхечу Мисарарчу базанах. Иза ю Мерса-Матрух гIалана гергахь.\nМисаран Iедалша харцдо шайн латта тIехь Оьрсийчоьнан эскаран тоба ю аьлла Reuters агенталло бина хаам. Изза дина Оьрсийчоьнан тIеман министралло а.\n«Цхьа а Оьрсийчоьнан леррина тIеман тоба Сиди-Барранехь яц», - аьлла дIахьедар дина Оьрсийчоьнан тIеман министраллан лерринчу векало Конашенков Игора. Цунах лаьцна хаам бо ТАСС агенталло.\nКонашенковна хетарехь, цIе ца яьккхинчу нахана тIе а тевжаш, цу кепара хаамаш а беш, Малхбузерчу зорбанан гIирсаша карзахйоккху юкъаралла. Къаьсттина иза деш Украинера а, Прибалтикера а цIе ца йоккхуш болу нах бу боху Оьрсийчоьнан тIеман министраллан векало, яздо «Iамеркан Аз» сайто.


Магас | КЪОНАХИЙ - БезФормата.Ru - Новости\nК1ирандийнахьа дар из. Малхбуза ламаз д1адехка дага, щи кулг айдаьчча висар воккха саг, шоай юрта мaгlapa кхалнаьха махьарч хеза. Д1аладийг1ача, Tloxaнаькъан коара уж долаш мо хийттар. «Везан-Даьла, фу хилар-хьог1 цигача, диканна ц1ог1арч, ма дацар уж», аьнна, дагатессар. Ц1ог1а мел долча ц1ог1ан юкъе а белггала дар х1анз хезар. Иштта хул, цкъаьннахьа саг велча е вийнав аьнна б1ил деча. Цо тувлаваь, юха а дийхкар ший ламаз.\nКховзткъе иттанел т1ехваьнна, лакхача дег1ара, беркатеча амате, даим уйлане хьажар долаш саг вар Эска. Хало эзача тара а вар. Динах а воаллаш, нахаца лур-эцар а, царца дика-во а декъаш, аьннача дощ отташ а, г1аь-метта эттача деиз, «За1амий Эска», аьле, шийх ц1и йоаккхийташ а хьакхаьчавар укх ханага. Kloapгa дешара гаьнаваьнна веце а, мовлат а яьси а деша, аьле, лоалахоша д1авехаш вар. Из бахьан советий 1аьдало чувелла, ха текха а вар. Довнаш къестадеча е саг йигачайоалаяьча тоама болхарашца вохийтар из. Озабезам боацаш, бакъдар е щийна хетар юхь-духьал оалащ хиларо, укхангахьа увзар наьха лерх1ам.\nГ1аьхьа чудерзадаь ков-карт дар цун. Йожа говр а, бетташ етт а, шоашта тоъал ялат доала, д1адувш лаьттан дакъа а долаш, боахам бар» Ший кудгашца хьаьнала къахьийга хьадаь а дар цу коа мел дар. Дагахьа воаккхийвора цо, шийх хьарам х1ама ца хьокхадаларагla. Бакъда, укх т1еххьарча хана эйхьазло чуяржаш латтар-кх Эский коа. Сесаг базар е йолаеннаяр.\n«Соцаялар хьо, вайга товш а дацар из, цхьа к1аьнк мара а ца хилча, воаш кхаббал боахам ма бар вай», аьлча, ц1ен-нанас, шаьра дийце д1ак1аьдвора Эска: «Даьра къонах, хьанаьхка ви1ий сесаг базар т1а латтар-м, оалийтаргдац хьона вай. Кхы базар ала йиш йолаш а мичад ер-м. Коа-юккъе 1одоаккх «тавар», юха т1а а детте «опытом» д1ахьо. Bol ма вий хьа, саг йоало езаш. Х1анзар маьхашка хьежача, наха мо йоалалургья моттий хьона из».\nД1а1ехалора рузкъах 1ехалургвоаца Эска а, цу къамаьлах, х1анзара ахча дайдалар а саг йоалаяр а хьада-гадехача. Наха а ма леладой из! Хьалххе д1а-м хьийнадар цо: «Са пхьор-мартах а, аз луча caгlex а, заг1а-хьоалчаг1ах а ма хьокхадалийталахьа цох х1ама. Укх тхов к1ала, царех х1ама а ма хилийталахьа», аьнна. Совх1ама лелоча, коара ц1алга чу лоаттайора базара ена х1ама.\nДукха ха яьккхаяр Эскас шоллаг1а саг ца йоалаеш. Еннача сесаго яь кхоккхе йо1, маьре яха а, шо-шоай дезал болаш а яхар цу юрта. Из а тешал дар, цун мехкарашта. Г1алг1аша ма аллара: «Мегаргйола йо1 юртара араялийтац». Къоаночо-м: «Сох тийша дац из, шура дика яр цар йиар», оалар. Шийца хьаьнала яьхача сесагацара эзделаг1а, е ше воккха хеташ тоам ца хетарагla дарий хац, массехк шу даьккхадар цо, дуттар-кечдер а, ц1аг1ара лостам а ший мехкараша леладеш. Гаргарча наха а: «Вай ворхх1е а даьх денз хьадоаг1аш да ер Эска, фу хадийта мича мег къонахчо, ший бехкаг1а», яхаш, д1араьзаваь йоалаяьяр, ткъаьх шу з1амаг1а йола Гошархан. Кастта-каста дагаухар цунна, тайпан тхьамада яхар: «Ни1 къовла ди — хала ди да. Mala бер хилча, йи1игий а й1овхале хул даь-ц1енгара, д1а маьре бахача. Цар а уйла е еза 1а, Эска».\nЕнача хана «нускал мо» хиннаяле а, кастта гучадаьлар из барта сиха хилар. Бахьан из хила а товра: хьалха хинначар ц1аяр а, саго д1а ца югаш, тоъал яг1а хилар а. «Ер а юте, кхы йоалоча а ма вац», яхаш, ший дагахьа хеташ, хаддачара фу хоттадалараг1а а цу зоахалола юкъе лаьттарех тоам ца хеташ а садийттадар цо, йоккхалгахьа д1алестача, сесаг хьаькъал т1а яр дог доахаш.\nШий ц1ен-да-м вар из. Ц1аг1ардар ара ца далийта а, дезала сий метта лоаттаде а, хила беззача шиш лоатто а караг1адоалар. Х1аьта а раьза вацар-кх, во1 ший ларагla ца вараг1а. Ше а цхьаь виса хьалкхийнадаь, во1ах беркат доаладалар-кх, яхаш, из кхеве г1ийртавар, даьдика ца гуш ше яьккха ха дагайоаллаш. Эскийна дагаваг1ацар ший да: «къахетаме 1аьдал» даккха г1оазота вахача вийнавар из, ер когаш а вахалехьа. Даь-воша а, саг йоалаянза з1амсаг волаш, «ЧиКа апраце» вихьа, воаваьвар.\n«Де дарба доаца лазар а, леха пхьа боаца дов а да-кх хьо», хетар цунна, т1ехье во кхер. Наггахьа дов а доалар акхар. Дилла а ви1ий г1алаташ къайлакхухьача нанас, да гlap е эттача оалар: «Витал-хьай из, ма бала бахь 1а цунга. Шортта хьай баларе фу дергдар-хьог1». Цунна духьала юхаоалар: «Бочал дукха ца говш доастамалга йоалл. Х1аьта, доастамал сий довра дукха гаьна яц. Сий дейначоа фуннаг1-моллаг1а караг1а дала а тарло» — аьле.\nЦу дагабоалламо хела то1авора, ткъаьра ваьннача ви1ий, Тимура уйла еш вола да. Х1анз ц1аг1а вац, Москве ваха. Фу деш ва а хац. Болх беш ва-м оал нанас. «Цо хьалъухийташ деций ер «тавар», оал. Цец а вувлар Эска: «Ванаг1а, фу дола-хьог1 ер, да мукъаг1а. Юха мехка дийрзача, шовзткъа шу гарггача хана, Сибрег1а а, д1а-а японций доазонга кхаччалца а д1а ма ухарий нах, «доагораг1а» ух, яхаш. Уж-м йоккхий моттигаш а яр. Х1анз арахьа мел лелараш, цу цхьан моттиге фу деш бола-е. Мелла из яле а цхьа шахьар мара йий из. Д1а мел вахача хоз-кх, хьанаьхка к1аьнк-м дика д1атоссавенна, х1ама хьадеш ва цу Моска, яхаш». Ший вар а, наьха бараш а, 1уйре-сайре ц1аг1а а йолаш, хьаьнала къа а хьегаш, мехка хулилга ловра цунна. Бакъда, зама кхы яр.\nЛамаз даь ваьлча, вагг1ачара д1акхайкар из, «хьада цигара пезгаш, мича яхар хьо», аьнна. Т1аккха мара хьадагадоханзар, мохчан йо1 йодача из яхалга. Шоашка хайта деце а, цига г1олга хьоадича, укхо кхы духьале йинзар. Саг д1айода ха т1ехъяьлча а, сесаг чу я хьелундаь раьза воацаш, ший аравоала барзкъа дийха, «воддаше доаккхар аз вирд», яхача уйланца, сулхьаш хьа а ийца цlaгlapa араваьлар Эска...\nКхай-д1оахал ваха, юрта маг1а д1акхаьчача, Tloxa Зайпала ковна, шерра йийла на1араш б1аргаяйра цунна. «Зайпала х1ама хиннад-хьог1, могаш воацаш ва аьнна хезадар сона из», дагахьа хеташ, д1ат1аэттар. Коа чу воаллашехьа зийра цо, таьзета кечъяь кхоален к1алхе а, техача г1андаш т1а баг1а гоннахьара боккхий нах а, къаьсттача г1анда т1а ваг1а Зайпал ше а. Дехьаг1а, яьна моттиг кийчъеш ма1а нах а, юстарча ц1еношка етта кирпишкаш чукхухьаш кхалнах а бар. Шеко йоаццаш, боккъонца таьзет дар отташ хиннар.\n— Ассалам-1алейкум! — ду1анна кулгаш хьаллаьцар цо.\n— Ва-1алейкум-салам! Эска, ду1а алалахьа! — хьайист-хилар к1алхарчарех ца1. Ковна-да Зайпал ца лаьрх1ача, д1ахора бараш Эскийла з1амаг1а бар цига цу юкъа. Ше коа кхачале д1ахатта саг ца нийсвалараг1а а, ма1ача сага а кхалсага а деш дола ду1а эргаш хилараг1а а, массанена цхьатара мега ду1а даь кулгаш юхьмарех хьалхьекхар Эскас. Т1аккха, Зайпала кулг лаьца, кодам бийцача:\n— Зайпал, фуд ер? Кхалнаьха махьарч а хеза, ламаз даь ма ваьлла а хьалъара ийккхавар со, фуд-малад ца ховш! — аьлар цо.\n— Тха воккхаг1ча ви1ий, 1азе, к1аьнк сацав аьнна, хабар да укхаза. Сийсара герз деттаденна балнице вихьа хиннав йоах из, районе, — къорача оазаца т1атехар. — Тахан lyppa, хьа ца кхеташ, д1аваьннав. Тхона тхоашта а хайнадац, дукха ха йоаццаш мара!\n— Даьллахьа, ма во нийсденна хатар да ер! — аьлар Эскас.\n— Гаргарча наьхацига бийса а йоаккхаргйолаш вахавар из, водача хана, йоах акхара, — лувра вож д1ахо. — Хьано фу даьд-м хац. Тохкаш 1аьдал а да, цхьацца дегабуъам беш нах а ба, йоах. Милице а, дакъа ц1ада балнице а баха нах ба. Уж чукхаьчача, хинначоа духт1авала а тарлургда-кх… Волле, Эска, Ioxa нахаца!\n— Дала низ лулба хьона, Зайпал, ер ла! Шеддар гуш волчо къайла а ма вохийталва, укх довна бехкевар! Аз дича хургдар долаш ва хьо! Леха ца дезаш, урс хьоккхарг бежан а да, 1о коа. Кхы а сай хулчог1а хьа новкъост ва-кх со, Зайпал!\n— Х1ама эшац, Эска, Даьла раьза хилва! Са г1улакха дакъа лаьцарг ва хьо! 1oxa, д1аволле! — кхоаленгахьа кулг хьекхар. — Д1аволлар-м… малх чубизале дакъан-кхоачо е кхоадой тамаш я. Волле, Эска, Ioxa! — аьнна, къамаьл чакхдаьккхар ковна-дас.\nУралаттарашта юкъе хиннача, 1азена т1аваха, цунга кодам а бийца, д1аваха боккхийча наха юкъе 1охайра из. Нах гуллуш бар. Цхьа ха яьлча, тхьамада Элбазар а, имам 1аддал-Хьамид а волаш, иттех саг вера. Ду1а даь, шо-шоай моттигашка 1охайшар уж а. Тхьамада йист хилар ковна-даьга:\n— Зайпал, 1о Яса1ий-наькъан хьоалчаг1 даьча долаш, цига ер хеза доаг1а тхо! Хала дош а хала ди а да, тахан хьога денар. Х1аьта а, Зайпал-марш, сабаре хила веза! Дала сатоха низ лулба хьона! Хьо а корзаг1а ваьлча, з1амаг1ашта фу дагадох мича хов. Фуд-малад халцца, сатохар т1адож вайна! Фу дергда, нийслу-кх ераш! Хьан даьд, сакхувш х1ама дий укхох, Зайпал?\n— Укхсахьта гучадаьнна х1ама дац! Са а тохаргда вай-м, Элбазар! Нахага а кхоач, сога а кхаьчад! Иштта кхел хиннай… Сабар а дергда, ла а дувг1аргда, наха ца даьр дага дохаргдац!..\nЦхьаькха т1авена, юкъаг1дисар къамаьл. Из а, ала доаг1ар ковна даьга а, ви1ий даьга а ше аьнна ваьлча 1охайра, Эскийна эг1ахьа. Зайпала хозаш, дунен къамаьл де тоам ца хеташ баг1ар боккхий нах. Коарачарех ца1 т1авена Зайпал д1авийхар. Дувцар ца хаззал д1ахо байлар уж. Хье ца луш, цхьацца-шишша водаш, коаранах ковна к1оаргахье д1агулбенна, хийраг1а бараш бисар.\n— Даьллахьий, Элбазар! — йистхилар тхьамадага, Эскийна уллув ваьг1а имам. — Ма аьрга хатараш а доккхий зенаш а да-кх ераш! Фу дича соцалурдар-те уж? Бехк-гунахьа доацаш, теххе, хийла саг 1овулл-кх! Ва1адаш ма яьй, рузбан деношка хьехамаш ма ду, xlapa ерача дийнахьа Мехка къаьда волча ма-б, довнаш къестош. Фу дергдар-те, тоадалара? Ма боккха эшам ба-кх, укх карарча хана мехка хулаш бар!\n— Даьра, 1аддал-Хьамид, цу харц-наха кана ца боалийташ хьа-м боаг1а е мохк, вай къона долаш денз хьа. Вешта, цу хана, селлара даькъаза даьнна а ма дацар адам… Вайна, цхьа саг а сов дукха вар-кх, доацача бахьана керза вов. Х1анз латтар мо йолча замаха х1аьта а. Гоннахьа доаллар а ма гой. Укх деношка кхы а шиъ вийнав, Г1алг1ай-юрта хьалчубахарех… Хьехамех х1ама-м даьра хургдац, 1аддал-Хьамид, х1аравар щий ц1аг1ара а, ший кер чура а тоавала ца г1орте!\n— Дала, ше раьза вар дергда-кх укх белха! — юха йистхилар юрта имам. — Бакъда, х1анз долхача наькъа вай д1аходолхе, ахка долхаш-м латт вай!.. Даьла оарцаг1а валва-кх вайна!..\nЭскийна эг1ара, т1ехьа т1авенар йистхилар хьагарга те1а:\n— Тха йи1иг я балнице балха. «Дежурсте» хинна, ше чуеча дййцар: цхьанне дог лоацаш, кхоъ кхийттий укхунна. Ханнахьа д1акхоачаваь валаре, лораша к1алхараваккха мегаш а хиннав!\n— Хьаштдоацар да-кх! — шортто аьлар Эскас. — Зайпала а, цхьанна бусалба а, кераста а сага, вайна мегача хулийтаргдацар. Кагий нах ч1оаг1а эйхьаза боалаш боаг1а. Цхьа Даьла г1од хур-д ер, вайха массарех а хьаьрча!\n— Эска, мишта воалл хьо, могий хьона?\n— Д1а-м лел со, х1анзарчоа… Даьла дика ва вайца!\n— К1аьнк ц1а-м венавац шун?\n— Boaгla аьнна хабар дар-м йоах цунгара!..\nКхоален-к1алха баьг1арашта юха т1авоаг1ачара, ах-новкъа сецар Зайпал, хоаваллал корзаг1е а волаш.\nТхьовра из юстара ваьккхачо цхьа хоам баьлга кхеталуш дар. Т1аккха юхавийрзар, коа хиннача тайпан нахага б1арг лекха. Воккха-з1амига, шеввар а д1ат1авахар, го беш. Зайпала ца1 дувцар. Вокхара йовхьамаш беса хувцалуш гора. Юхе ваьг1ачунца къамаьле веннача Эскас зенцар из. Цхьа ондарг т1авена, д1авийхар Эскийна юхе ваьг1ар. Д1аваха ковна-даьга ладийг1а, сихха юхавера. Цун болар зийча, наьха къамаьл а сецар. Нийсса хьаб1ара ца хьожалут, вехха вар из. Юххера а, халла оаладелар цунга:\n— Эска!.. Хьо укх коа ца хилча… бакъахьа хет акхана.\n— Х1ай! Фу?! — бос бедар Эский юхьа т1ара.\n— Довна бехке ваяхаш, хьавувцар… шун во1, Тимур ва...\n— Аййя!.. ц1аг1а мичав из-м… Г1алат баьннаболий-те?..\n— Сийсара сарахьа ц1авоаг1а иззеи, акхар к1аьнк а волаш, ши-кхо саг кхыйэ, «вагзале» в1ашаг1кхийтта, цхьаннахъа молаш баьг1аб йоах… Цигга дов а даьнна, нийсденнад йоах-кх из!..\nЦо дийцар хозаш баьг1а боккхий нах а шоаш фу аргда ца ховш бисар. Къора сатем эттар кхоален-к1алха а деригача коа а. Г1ертта айвелар Эска. Йист хилар доацаш кхо-биъ гla а баьккха, кхоаленна баг1ачарех цхьан б1оаг1анна д1ат1атайжар, аьтта кулг дог долчча, наькха т1а а дуллаш...\nЦу ханна, xaйшa баг1арех саг г1атта кхеле, дийла латтача коа ера дакъа дахьаш йоаг1а «скори помоща» машин. Кхалнаьха махьарч михьар даьлар. Шеввар а г1айтта, хьа коа-юкъе байлар. Дехьа лаьттараш т1абахар машина. Цхьан юкъа вицвелар цанна, б1алгla мо, вувлавенна латтийса Эска. 1одаьккха, д1ачудихьар вийначун дакъа. Нах а юха болабелар. Меттавера Эска а.\n— 1а-айт, маьржа я1-кх! — лома дар санна ц1ог1а даьлару нах цецбоахаш. Ц1ог1а меттел, ц1аккха а из ч1оагla йистхулаш хеза дацар цанна. — Ва, Везан-Даьла, хьай Сийлаллий, хьай Возаллий духьа, са коа х1ана яйтанзар 1а ер шийла ворда! — вича денз-хьа валлалца, къонахчунга цкъа мара ца доала, веларах тара велхар даьлар цунга. Го а хаза а хала дар из. Фу хадарал а, цхьаннена метта ухкача, массайтте дакъанна 1от1ахьежарал а халaг1a дола, къонахчун оаз ма йоагг1а велхар. — Ма дукха хьесталора-кх со, Хьога, юхь-1аьржонах а, ц1ий хьарчарах а лоравар дехаш! Х1ана гоавир-те 1а со, ва-а Даьла, ер ди т1аотталца! Х1е-х1айт-я1-кх!..\nХьагобаь боккхий нах, шоашта могачог1а из теве г1ертар, Зайпал а цун кхоачарле а, дехьа д1агулбеннача латтар. Тхьовра ц1имхар йийрза цар йовхьамаш а шоай тайпара яр х1анз. Кхета хала дар цар дагарчох а. Кхалнаьха махьарч-тувжар а сейцадар цхьан юкъа. Цу коара адам а, гонахьара 1алам а, хьалхьежача гу лоамаш а – амаг1даьхача санна хетар, елхача къонахчун оазо...\nД1асецар Эска. Элбазар йистхилар:\n— Айдамар, хьайца 1аьлаха а ваьккхе, 1очуг1ол Эскийца!..\nДехьа-сехьа, тхьамада ц1и яьккха нах а болаш, коаха вала волавелар Эска. Т1аккха сеца, юхавийрзар Т1оха-наькъангахьа:\n— Сай ала apгla еце а, укх коара д1авахале йистхургвар со, юрта тешалаг1а! — екар оаз, цхьаккха бе доацача, дуненах дог диллача сага яр мо. Айлуш йоаг1а наьха гlaрaш а йийшар.\n— Доккха хатар ловш ма латтий хьо, Зайпал. Укхал халаг1а хьайна дале а, хье кхеллача Даьла духьа, ладувг1алахьа сога! Хьона а, цхьаннена а со кхы лувш хозе, тамаш а я-кх! — лохе 1о а хьежаш, лувра из д1ахо. — Къона-къаваллалца айса яьккха ха, наьха бехках лоравала г1ерташ яьккхаяр аз. Шун сага караг1а, из ца1 мара ца хинна во1 д1аваьнна ди ер хилча, сона аттаг1а дар! — йовлакх хьалдаьккха, из б1аргашка а дихьа, т1аккха нахагахьа а вийрза. — Дог ма кхоардаделаш сох, Даьла духьа! — аьнна, д1ахо лийра. — Зайпал! Тахан, са воша а вац, даьцца ваьча даь-веший во1 а вац. Тайпан нах ба. Царех а, согари цу са во1 хинначунгари д1аийккхача, пхьена вижа йиш йолаш саг а вац. Укх довна юкъе вайта йиш а хилча, аз войтарг а хилча, ва тоам бола саг укх коа а ма вий. Цудухьа ду аз е къамаьл, де ца доаг1е а. Д1ара, шун доазонах ваьлча, хьа наха сона дов де дагадохе, тахан дуненахьа а кхоана къематдийнахь а са ц1ий хьаьнала да шоана! Фу хур-д ховш Даьла воацар вац. Сох фуннаг1а хуле а, е к1аьнк валара бехке воа саг, цу Даьла тешалах, шун тешалах, тахан денз-д1а аз сайх д1ахоадаву. Да ма вий, аьнна, кхайкача 1аьдала т1аг1оргвац, аьннача д1аэце топаш тоха аргда. Вуй-воаккхе а, 1аьдалга а шуга а ва из. Аз дош харцдаь мотт йий-еций шоана дикаг1а а ховр-д. Васкет дутаргда аз, се хьалхавоале, цунца г1улакх доаг1аш хинна саг са дакъан т1а ма отталва, аьнна. Зайпал, е къамаьл укх коа аз дараг1а, хьайна моге сона къинт1еравала. Дала ер ла низ лулба хьона! Дала вийрза моттиг даькъала цу к1аьнка а йойла!\nД1авийрзар Эска, волавала дага.\n— Дакъа дахьийта-м дезар хьона, хьа укхазар! — аьлар, коа лаьттарех цхьанне.\n— Велха везаргвацар, хьалххе а къот1анна...\nБерза дараш мо, б1аргаш а къаьрза, ийккха хьежар цигахьа Зайпал. Кхы 1имад хазанцар цигахьара.\n— Эска! — т1ехьакхайкар Зайпал. — Укх ден хало-м, 1а 1айха а хьоахайир. Мичча бесса хиннадале а веннар д1а чу улл. Тахан согара г1айг1а эца, сона доакъашхо хила, укх коа венавар хьо. Ер х1анз а, боккъонца фу бахьан долаш, бехк хьан болаш да а хац. Тхачун караг1а шунвар вала а мегар. Из а вож а, шаккъе нийсача новкъа хинна валаре, хатар ца хила торлора. Вай-м, ераш малха бовлале довзаш а, Сибрег1а дих1ача, багара бага ехкаш, ха текха а да. Халаг1дар дуккха лайна да. 1а яххача бесса, Эска, нах юкъе ухийташ, ер хало к1оарг а ца еш, тахан къоасто йиш йолаш дола х1ама, уккхаза къаьстача бакъахьа да! — тайпан нахага а хьажа, т1аккха, юртахошкахьа вийрза, къамаьл чакхдаьккхар. — Аз а, са дика-во кхоачача саго а, цу д1а латтача Эскийна а, цун наха а никъ бехкаргбац. Кулг-бехкечох фу хул халцца маьрша ба уж. Е тхоай саг вера бахьан, ма дарра тхона дайзача, д1ахорачоа а де доагг1ар дер-д оаха. Бехкечо ший бехк д1ат1аэца ца тигаро а, укх Эскас деча къамаьло вайна юкъе хир хадаро а, бокъолгахьа ца доалийташ хьадоаг1а вай. Шо а, таханарчоа мукъа хила, кхоана мара д1аволлалга хургдац ер. Дала эша ма долда шо! Цхьаькха а да. Вай довзарг хилча денз-хьа, 1оа-а Сибрег1а а, укх вай мехка а, веннар д1а а воллаш, юртаца дакъа а долаш хьавена За1амий Эска… кхоана укх таьзета хилча… со духьал авац!\nЗайпал аьнна ваьлча, д1а а хьа а эцаш, шинна а къонахчоа баркале къамаьлаш дир наха. Цхьаболчара, «1азега а алийта, из венначун да а ма вий», йоахар.\n— Со даимма хиннав ковна-да! — эккхийта аьлар Зайпала. — Шоана ловш дале-м… алийта цунга а!\n— Са ала дац! — аьлар сихха, 1азе. — Тхьовра шоана хезачул совг1а, са а со воацачун а ала х1ама дац укхаза!\nЦул т1ехьаг1а, Айдамари 1аьлахеи, шоашца Эска а волаш, Tloxa Зайпала коара бахар. Этта сатем, Элбазара дешо бохабир:\n— Къонахий белажаш ецаре, сево хьалкхоабаргдар Дуне?\nЦхьа ха яьлча, Зайпала мукъабовлийта боккхий нах бахар. Шо-шоай уйлаща д1алийцца болхар уж, цу къонахий къамаьло цецбаьха. Дукха г1атамаш яьр, Зайпала т1еххьара аьннар а дар. Цана-м ховра, кхоанарча таьзета Эска воаг1аргвоацилга а, е цун ва йиш йоацилга а. Шинна а довна-даьша, шоашта юкъера юкъ-моттиг хьахьокхар из долга а. ...\nЭскар бахачахьа гарга г1орташ, сиха духьал йоаг1а к1аьда машин гучаяьлар. Хьат1акхоаччаше сеца, т1ера 1оваьлар, Эский лоалахочун во1.\n— Хьона ховш дий ер, Эсий? Хьо чувеха войташ вар со!..\n— Даьра хов! Ер ха со воацаш валаре бакъахьа а ма вар!\n— Бехке малаг1а ва хац-м, йоах, — лувра з1амсаг, — йийтта тепча-м, венначун хинний яхаш а дувц...\n— Бе а дац из-м… даьра дац… Хьаннаг1чун хинна яле а!..:\n1оволавелар кхоъ. З1амсаг т1ехьакхайкар:\n— Г1аш х1ана долх шо? Шоана т1ехьа ма венавий со! Ц1аьхха сецар Эска, ца1 дагадеха. Хьавийрзар:\n— Тхо-м, тхоаш 1очуг1оргдар, 1а фу дийя во1! Дехьа юрта а г1ойя, тха ц1аг1арча кхалсага даь-ц1енга, сихха хьалкхача алал!\n— Гошархана вешийга саг вахийта кечвеш вар, говраца!\n— Машинаца сихаг1а кхоачаргвар цига. Кхаьчача бакъахьа а вар хьо! Цун вешийга алал 1а, аз йоах аьле, хьайца кагий нах а «гурзой мешен» а йолаш, сихха хьалкхача аьле!\nМашин д1аийккхар. Ераш сихо болабелар. Зайпала коара ваьлча-г1оне йиет ца хулаш, бордаш детташ венача Эскас, х1анз сихдаь, хоззаш йоахар: «Везан-Даьла, кхы деха дац са!.. 1очукхоачавелахьа со!.. Х1ай, Везан-Даьла, лаьрх1ар чакхдаккхалца са диталахьа сона!..»\nОршот дийнахьа ши таьзет эттар цар юрта. Шоллаг1дар — За1амий Эска д1аволлаш дар. Цхьачара, «дог даьтт1а веннав из», йоахар. Цхьан хана, цо мурдашта ларх1а хьадаьча ц1аг1а уллар къоаночун дакъа. Сесаг-м гуш яцар. Вешта, кхы укх ковнаца г1улакх хургдоацаш, сийссаре хоадаяьяр Эскас, шийна балийца хоттаенна гаргало.\nКхоачарачар а хийрачар а де дезараш д1адаьдча, ц1енгара доаг1а г1улакх дерзадеш бар Эский мехкарий. Белхаш а боацаш, къонахий мо уйлане а болаш, массанахьа б1арг а кхоачаш, шоай т1еххьара декхар кхоачашдеш бар уж. Цанна ч1оаг1аг1а 1аткъаш дар малаг1а да а хоалацар: ц1аьхха, шоай боча да д1авалар дар; е шоай вещий караг1а наха саг валар дар; е, шовзткъалаг1а бийса яьлча, шоаш лийстача ц1ен ни1, кхы да елла къовларгхилар дар. Хала дар из ха, цкъаьннахьа къонахийчарех тара йийрзача, цар йовхьамашта б1арахьажача.\nАвтор: Хамхоев Ваха\nСегодня ингушские выпускники сдавали ЕГЭ по русскому языку и базовой математике.\nВ СОШ №2 г.Малгобек состоялось мероприятие на тему «О противодействии коррупции»\n14 сентября 2018 г. в общеобразовательной школе №2 г.Малгобек совместно с администрацией г.Малгобек, педагогами и учащимися школы состоялось мероприятие на тему «О противодействии коррупции» среди учащихся начальных классов,\nБолее 100 ингушских выпускников напишут ЕГЭ в резервный день дополнительного этапа\nНакануне во Владивостоке стартовал Восточный экономический форум.\nГосударственные инспектора отдела безопасности людей на водных объектах Главного управления МЧС России по Республике Ингушетия провели занятия с учащимися школы - гимназии сельского поселения Али-Юрт,\n13.09.2018 ГУ МЧС\nЮсуп Костоев назначен на должность министра образования и науки Республики Ингушетия\nНа основании указа Главы Республики Ингушетия Юнус-Бека Евкурова №180 от 11 сентября 2018 г. Юсуп Костоев продолжит работу на должности министра образования и науки Республики Ингушетия.


Дуьне, Дечкен-бутт 02, 2013\nКхаари-де 2 Дечкен-бутт 2013\nСоветан заманара ГIур Дадий, Лайаьзний хIинца а догIу Азе\nЮккъерчу Азера, дукха хьолахь, бусулба йолу пачхьалкхаш дагахь яц, шортта харжаш а еш, Советан заманахь санна Керла шо даздар дита. ХIокху деношкахь маситтаза кхайкхам бинера Керла шо кхин даздан оьшуш дацара, иза, арахьарчу нехан гIиллакх ду, бохуш.\nТайнагийн баккъалла а йолу истори\nКху дуьнентIехь еш йолу 75 процент тайнагаш еш ю Китайхь. И бахьана долуш цигарчу заводашкара белхалоша къахьоьгу кIирнах 6-7 дийнахь. И тайнагаш еш цара лелош ю дIаьвше коьчаллаш. Цундела дуккха а цамгарш луьйцу цу белхалоша. Немцойн сурташдахархо Волф Михаэл хилира кху деношкахь Китайхь тайнагаш ечу 5 заводехь. Цо гойту цигарчу белхалойн дахар цара ечу тайнагийн дахар санна хилар. (20 сурт).


Оьрсийчоь – Оьрсийчоьнан Федерацин Лаккхарчу Кхеташонан гIантда хилла волу Хасбулатов Руслан, Маршо Радион Москох бюро, 11Стиг2008.\nСтохка гурахь а, Зазадоккху-беттан юьххьехь а Оьрсийчохь парламентан а, президентан а харажамаш харцонашца дIабахьарна бехке еш ю говзанчаша карарчу хенахь цу махкахь лелаш йолу конституци. Иза тIеэцар а дара бохаман чулацам болуш.\nОьрсийчоьнан цу хенахь хилла волчу президентана Ельцин Борисна а, цуьнан агIончашна а хетарехь, махкахь реформаш ян оьшуш йолу керла конституци тIеэцаран процес дукха яхъеллера.\nИ бахьана долуш Ельцина 1400 номер йолу омра арахийцира, депутатшка шайн даржаш охьа а дахкий, парламент дIасахеца, аьлла. Оьрсийчоьнан Конституцин кхело сацам бира цу указо йохош ю мехкан конституции 12 артикл, аьлла.\nЦу тIе а тевжина, Оьрсийчоьнан Лаккхара кхеташо реза ца хилира Ельцинан указ кхочуш дан, цо динарг Iедал карчо гIортар ду, аьлла. ГIадужу-беттан 4-чу дийнахь Оьрсийчоьнан тIеман министро Грачев Павела буьйр а дина, парламентана го бира танканаша. Гергарчу массех дийнахь, тIе яккхийн тоьпаш а етташ, хIаллакйира эскарша Оьрсийчоьнан коьрта низамаш доху орган.\nЦу хьокъехь дара Маршо Радионо Оьрсийчоьнан парламентан гIантда хиллачу вевзаш волчу политикца Хасбулатов Русланца дина къамел.\nМаршо радио: Руслан, Оьрсийчоьнан эскарш шайн мехкан парламентана тIе яккхийн тоьпаш йиттира. И тайпаниг хьалха хилла хIума дарий исторехь?\nХасбулатов Руслан: Дера ца хилла-кх хIокху кхаа эзар шарахь-м. Гитлеро а шен рейхстагана ма ца йинера тоьпаш туху кхел. Цхьа а тайпа бакъонаш-м яцара оцу рейхстаган. Делахь а, яккхийн тоьпаш тоьхна а, я ца тоьхна а, парламент дIасалаьллина исторехь хууш хIума дац-кх иза. Дуьххьара дина хIума ду-кх иза.\nМаршо радио: Ткъа уггаре а къоршамениг муьлха тIаьхьало яра аьлла хета хьуна цу гIуллакхан.\nХасбулатов Руслан: И Ельцин боху мостагI а веана, парламент хIаллак а йина… цул тIаьхьа ма-болабелира и тIом нохчийн махкахь. Кура а бевлла хIара инарлаш. Цара болийра-кх и тIом. Парламент хIаллакъяран нийсса йолу тIаьхьало ма яра цара болийна болу и тIом.\nМаршо радио: Оьрсийчоьнан парламент хIаллакъеш 200 сов стаг вийра, официалан кепара беш болчу хаамашца. И зулам дарна жоьпе озийна стаг вуй, шу, дIалецна, чудохка гIертар а бен кхин цхьа а хIума диний цара?\nХасбулатов Руслан: Дера ца дина. Прокуроратуро бехк-такхаман гIуллакх схьадиллира,150 стаг вийна, аьлла. ДIадерзийра-кх цара. ХIунда аьлча, байина нах совбевллехьара, дуьненаюкъарчу низамашца адамаллина дуьхьал дина зулам ду аллла, юкъагIур яра хIара (пачхьалкх). Иза ца хилийта шаьш байинчу нехан терахь лахара гайтира-кх цара. Соьга инарлаша дийцира, со араваьлча, ши-кхо эзар стаг хIаллак ма вина цара.\nМаршо радио: Хьоьца болу нах тайп-тайпана ойланаш йолуш бара. Шайна тIе яккхий тоьпаш етташ хIун ойла яра шун?\nХасбулатов Руслан: Дала къелхьара ваьккхира-кх со. Уггаре хьалха, хIаллак со ве, аьлла, омра ма-динера Ельцина. Коржаковс дийца а ма дийцира иза, шега Ельцина аьллера, бохуш, уггаре хьалха Хасбулатов тапча тохий ве, схьа ма лаца иза, аьлла. Дала къелхьара ца ваьккхича, цхьа а ницкъ бацара-кх со къелхьара ваккха.\nМаршо радио: ХIинца ткъех шо а даьлла цул тIахьа. Истори кхечуагIор йоьрзур яра аьлла хетий хьуна, нагахь иза ца хиллехь?\nХасбулатов Руслан: Дера гIур яра кхечу агIор! Оьрсийн пачхьалкх хаза нехан санна ехаш хир яра. ЕльцингIара хIаллакйина заводаш а, фабрикаш а, оха хIаллакйойтур яцара. И коррупци бохург тхо хIаллакдинчул тIаьхьа дIадоладелира. Заводаш дIалуш, фабрикаш дIалуш, кеманаш дIалуш…\nГой хьуна, хIора денна охьаэгаш ду кеманаш. Заводийн меттана казинош а йина, ресторанаш а йина, дIахIоттийна кхара хIара пачхьалкх. Нагахь санна, мехкдаьтта духкуш, шортта ахча схьадогIуш дацахьара, хIара пачхьалкх хIаллакйина дIаяьлла хир ма-яра.\nМаршо радио: Нохчийчоьнан куьйгалхо хIинца Кремло хIоттош ву, хьо хьалхатеттича, масала, хьо гIур варий цига куьйгалла дан?\nХасбулатов Руслан: (Вела а воьлуш) Нохчийчохь куьйгалла дар суна къезиг ма-ду! Нохчий… Вайн махкахь-м дикка куьйгалхо ву вайн. Суна хIара Росси санна йоккха пачхьалкх ма-езара куьйгалла дан. Иза схьаяьккхира кхара соьгара…\nХIара интервью дуьххьара зорбане яьлла 2011-чу шеран ГIадужу-баттахь.


Исламан Нур - Свет Ислама - 11-гIа дакъа\n«Тхан дуьхьа леташ берш (тхан дуьхьа шайн ницкъ мел бу къахьегнарш) - билггал, Тхайн нийсачу некъашка нисбийр бу Оха. Боккъалаъ, АллахI – дика дечаьрца ву» («ал-Iанкабут», 69).\n«Хьайн Далла лолла де - хьайга шеко йоцург яллалц» («ал-Хьижр», 99).\n«Хьайн Делан цIе хьехае (дагахь латтае). Хьо верриге Цунна хьажавай хила» («ал-Муззамил», 8).\n«Ша мискъалан зарратал дика диначунна а - гур ду иза» («аз-Залзалат», 7).\n«Муьлхха а аша шайна хьалххе кечдина дика - АллахIна гергахь карор (долуш) ду шуна и (кхин) дикаха а, йолехьа доккха а» («ал-Муззаммил», 20).\n«Муьлхха а (шайн) диканех аша йиначу харжах дерг - боккъалаъ, АллахI и хууш ву» («ал-Бакъарат», 273).\nТкъа оцуьнан хьокъехь долу аяташ дуккха а, девзаш а ду.\n95. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Сийлахь-Везачу АллахIа аьлла: «Сайн гергарачуьнца (велийца) мостагIалла лелош волучунна - тIом дIакхайкхабо Аса! Сан лайно Суна герга хила гIерташ дечух Суна уггаре дукха дезаш дерг - Аса цунна парз дина тIедиллинарг ду. Сан лай хаддаза Суна герга хила гIертар ву, хьакъ долучул сов (навафилаш) а деш, - Суна ша везаваллалц. Суна иза везавелча - цуьнан хазар а хилла дIахIуттур ву Со, цуьнан гIоьнца цунна хезар долуш; цуьнан гар а хилла - цуьнца цунна гур долуш; цуьнан куьг а хилла - цо цуьнца (хIума) схьалоцуш долу; цуьнан ког а хилла - цуьнан гIоьнца иза лелан волу. Нагахь цо (муьлхха а хIума) Соьга дехахь – Аса, билггал, лур ду цунна (и). Цо Соьга ша ларвар дехахь – Аса, билггал, ларванза а вуьтур вац иза»» (Бухари: 6502).\n96. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Шен доллучунна ницкъ кхочуш а, Сийлахь-Воккха а волучу Делан къамел схьадуьйцуш, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «Нагахь лай Суна цхьа ше гергавагIахь - Со цунна дол гергагIур ву. Нагахь иза Суна цхьа дол гергавагIахь - Со цунна сажен гергагIур ву. Нагахь иза гIаш Со волучухьа схьаволалахь - Со цунна чухьодур ву ведда!» (Бухари: 7536).\n97. Ибн Iаббаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Дукхаха болу нах ши дика бахьаница декъаха баьхна бу: могушаллица а, мукъачу хенаца а» (Бухари: 6412).\n98. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Гуттар а пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) буьйсанашкахь (гIоттий, сел деха) ламаз дора, цуьнан ши ког лелха а лелхаш. (Цкъа) аса хаьттира цуьнга: «И хIунда до ахьа, хIай АллахIан элча, хIунда аьлча АллахIа хIинцале а гечдина ма дуй хьуна хьан хьалхалерачу къиношна а, тIаьхьа тIехиндолучарна а?». (Суна жоп луш) цо элира: «Со вац, ткъа, со, баркалле лай хила лууш?» (Бухари: 1130, Муслим: 2819, 2820. Кхузахь далош дерг Бухарин ривайат ду. Ткъа цуьнах тера догIуш дерг а ду шина а «Сахьихь» жайнахь ал-МугIира бин ШуIбас дийцина).\n99. Iайшата (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Рамадан) беттан (тIаьххьара) итт де тIекхаьчча - АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ламазашкахь буьйсанаш денйора, шен доьзал сама а боккхура, къовллуш шен изар а къовлура» (Бухари: 2024, Муслим: 1174).\n100. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нуьцкъала муъма стаг гIолехь а, АллахIана дукха везаш а ву гIийлачу муъма стагал а. Делахь а, цаьршиннах хIорангахь а ду цхьацца дика. Хьайна пайдехьа дера долучуьнгахь къар ца луш хила, АллахIера гIо а деха, хIуъа хилча а, осал а ма вала. Нагахь хьайна хIуъа цхьаъ хилахь - ахьа ма ала: «Дависарг, аса иштта дина хиллехьара, изаъ, хIараъ хилла хир ма дара!». Цул а ахьа ала: «(ХIара) АллахIан къадар ю, ткъа Цо Шена луург дина». ХIунда аьлча, боккъалаъ, оцу «хиллехьара» бохучо шайтIанан хIуьмалгашна аьтто схьабоьллу» (Муслим: 2664).\n101. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ЖоьжагIати (дегIан) лаамашна тIехьа хьулъелла ю, ткъа ялсамани – (дегIан) цадезадаларшна тIехьа хьулъелла ю» (Бухари: 6487, Муслим: 2822).\n102. Абу IабдуллахI Хьузайф бин ал-Йамана (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина: «Цкъа, цхьана буса, АллахIан элчанца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цхьаьна ламаз деш вара со. «Бакъарат» сурат деша волавелира иза. Сайллахь элира аса: «БIе аят а дешна, рукуI дийриг хир ду цо». Амма цул тIаьхьа кхин дIа а дийшира цо. Сайллахь элира аса: «(ХIокху) ракаIатехь чекхдаллалц дерриге дIадоьшург хир ду цо и». Цул тIаьхьа кхиндIа а дIадеша вуьйлира иза. ТIаккха элира аса сайллахь: «И чекх а даьккхина рукуI дийр ду цо». Ва амма оцунна тIаьххье «Нисаъ» сурат деша долийра цо - иза а дийшира цо (дерриге). Ткъа цул тIаьхьа «Али Iимран» сурат деша волавелира иза - иза а дийшира цо (дерриге). (И сураташ доьшучу хенахь) хIора элп дика къаьсташ схьа а олуш (доьшура цо). Ша муьлхха а АллахI сийлахь варца омра дечу аятна тIекхаьчча - сийлахь вора цо И. АллахIе дехар (омра чулаьцначу аятна) тIекхаьчча - доьхура цо. АллахIе ларвар деха дезар дагадоуьйтуш долучу аятна тIекхаьчча - ткъа иза а дора цо. Цул тIаьхьа рукуIе охьа а вахана, циггахь (хIара дешнаш) элира цо: «Хастаме ву сан Сийлахь Дела!» («Субхьана роббийал Iазим!»). РукуI а дахделира цуьнан - лаьтташ яьккхиначу хеннал. Цул тIаьхьа элира цо: «АллахIна хезалда Шена хастам бинарг! Тхан Дела, хастам бу Хьуна!» («СамиIаллахIу лиман хьамидахI, роббана лакал хьамд!»). Цул тIаьхьа, хьала а нисвелла, вехха лаьттира иза - рукуIехь ма вахваллара. Цул тIаьхьа (хIара) дешнаш олуш сужда дира цо: «Сийлахь ву сан Лекха Дела!» («Субхьана рббийал аIла»). Сужда а дахделира цуьнан - цо лаьтташ яьккхиначу хене гергга» (Муслим:772).\n103. (Мухха а цкъа) ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) элира аьлла дийцина: «(Цкъа) цхьана буса со пайхамарца (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) буса ден ламаз деш а волуш, сел веха ирахь лаьттира иза - сан коьрте вониг а догIуш!». (Наха) хаьттира: «Билггал, хIун дара и - (хьан коьрте деанарг)?». Цо жоп делира: «Охьахаа лаам хиллера-кха сан - иза (лаьттачохь а) витина» (Бухари: 1135, Муслим: 772).\n104. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Кхо хIума тIаьхьадоьду веллачунна: цуьнан цIийнан охIла а, цуьнан хьал-бахам а, цуьнан Iамалш а. (Ткъа царех) шиъ юхадоьрзур долуш ду, цхьаъ дуьссур ду. Цуьнан цIийнан охIла а, цуьнан хьал-бахам а юхадоьрзур ду, ткъа цуьнан Iамалш юьссур ю» (Бухари: 6514, Муслим: 2960).\n105. Ибн МасIуда (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Ялсамани шух хIоранна а уллохь ю - цуьнан гIулчашел а, оццул уллохь жоьжахати а ю» (Бухари: 6488).\n106. АллахIан эланан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ялхочо Абу Фирас РабиIа бин КаIб ал-Асламис (АллахI реза хуьлда цунна), рагIуна кIел Iийначарех (ахIл ас-суффех) хилла волучу, дийцина: «Гуттар а буьйсанаш пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) цIийнан неIаршна уллохь йохура аса, цунна ламаз эца хи а дохьура аса, иштта кхиндолучу цуьнан гIуллакхе а хьожура со. (Цкъа) цо элира соьга: «Цхьаъ дехахь соьга». Аса элира: «Аса доьху хьоьга - ялсаманехь хьоьца цхьаьна хилар!». Цо хаьттира: «И доцург, кхин хIуммаъ дезий-те хьуна?». Аса жоп делира: «ХIан-хIа, и цхьаъ!». ТIаккха цо элира: «ХIета, и кхочушдан суна гIоде ахьа - хьайн синна (харц лехамашна) дуьхал (къийсам латторца) а, дуккха а сужданаш дарца а» (Муслим: 489).\n107. АллахIан элчанан (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) азатхочо Абу IабдуллахI (я Абу Iабд ар-Рохьман) Совбана (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «АллахIан эланано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна суна: «Дуккха а сужданаш дан деза ахьа, хIунда аьлча, боккъалаъ, ахьа АллахIан дуьхьа диначу хIора сужданна дуьхьал АллахIа (цхьа) дарж вазвийр (айвийр) ву хьо, и бахьанехь цхьа къа дIадоккхур ду хьуна тIера» (Муслим: 488).\n108. Абу Сафван IабдуллахI бин Бусра ал-Асламийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Нахах диканиг - еххачу оьмарехь ваха а ваьхна, шен Iамалш дика хилларг ву» (Тирмизи: 2330, цо аьлла хIара «хьасан» даржехь хьадис ду).\n109. Анаса (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) Бадрахь хиллачу тIамехь дакъалаьцна воцучу сан девашас Анас бин ан-Надра (АллахI реза хуьлда цунна) пайхамаре (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира: «ХIай, АллахIан элча! Ахьа мушрикашца дьуххьара биначу тIамехь дакъа лацанза висси-кха со. Ва амма, аса АллахIах дуй ма буу хьуна: (нагахь хIокхул тIаьхьа) мушрикашца тIамехь (дуьхь-дуьхьал нисвала аьтто балахь), боккъалаъ, АллахIна гур ма ду хьуна аса ден дерг!». Ухьудахь тIом болучу дийнахь бусалба наха (шайн тIеман меттигаш) дIахийцира. (Эццахь) мохь туьйхира цо: «Я, АллахI! Цара диначунна бехказа витар доьху аса Хьоьга» (цо хьехош берш шен накъостий бу). «ДIачара (диначунна) со гуьнахь цахилар (тоьшалла дар а доьху) аса Хьоьга!». (Иза а аьлла,) хьалхатаьIIина воьду иза (ведда вогIучу) СаIд бин МуIазан дуьхьал Iоттавелла. (Цо) аьлла (цуьнга): «ХIай, СаIд бин МуIаз! (Со-м) ялсамане (кхача гIерташ ма ву), КаIбин Делора! Боккъалаъ, суна-м цуьнан хаза хьожа а ма ю Ухьудан агIонгара хаалуш!». (Цул тIаьхьа) СаIда аьлла: «Ницкъ-м ца кхечира сан, хIай АллахIан элча, цо диннарг дан!». Ткъа (тIом чекхабаьллачул тIаьхьа) мушрикаша эрчаваьккхина вийна карийра тхуна иза. (Цуьнан дегIана) тIехь тарраша а, гоьмукъаша а, пхерчаша а йина езткъа чов а йолуш, (сел чIогIа эрчаваьккхинера цара иза), цхьанне вовза а ца вевзаш, цуьнан йиша йоцучунна, цуьнан куьйган пIелг бахьанехь. Тхуна хеташ дара (я: тхан ойланехь дара): хIара аяташ, билггал, цуьна хьокхехь а, цуьнах терачеран хьокъехь а доьссина ду-кха аьлла: «Муъма нахана юккъехь стегарий бу - шаьш АллахIна ваIда йина долучунна тешаме хилла…» (Бухари: 2805, Муслим: 1903).\n110. Абу МасIуд Iукъба бин Iамр ал-Ансари ал-Бадрис (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «СагIин хьокъехь аят доьссиначу хенахь тхайн баккъашна тIехь маххьаш кхехьа дуьйлира тхо. Цхьана стага, ван а веана, дукха доккха хIума сагIина делира. Ткъа (мунепикъаша) элира: «МоттаргIанна (луш ду цо и)!». (Цул тIаьхьа) кхин цхьа стаг а веара, сагIина цхьа сахь (хурманаш) а йохьуш. ТIаккха а баха хIиттира (мунепикъаш): «Боккъалаъ, АллахI хьашт долуш ма вац цо деллачу оцу саьхье!». Оцул тIаьхьа доссийна ду аят, шен чулацам (иштта) болуш долу: «Шайн лаамехь сагIа луш болу муъманаш а, (иштта) халла къахьегний бен сагIина дала хIума цакарош берш а аьшнаш бо цара. Царех кхаьрда уьш. АллахI кхаьрдар ву царех. Балане Iазап ду царна кечдина» (Бухари: 1415, Муслим: 108).\n111. Абу Зарр ал-ГIаффарийс (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дийцира, доллучунна ницкъ кхочучу, Сийлахь-Воккхачу шен Дала элира аьлла: «ХIай, Сан лайш! Аса Сайна а дихкина зулам, шуна юккъехь а дихкина, хьарам дина Аса и. Цундела вовшашна зуламаш ма дойла аша! ХIай, сан лайш! Шу дерриге а тилла (дара), Аса нийса некъ гайтина боцурш. Цундела дехийша Соьга шаьш нийсачу новкъа нисдар - Аса нисдийр ду шу! ХIай, Сан лайш! Дерриге а меца дуьсур ду шу, Аса бузош боцурш. Цундела дехийша Соьга шаьш дузадар - Аса дузор ду шу! ХIай, сан лайш! Дерриге а дерзина дуьсур ду шу, Аса тIедухун боцурш. Цундела дехийша Соьга шайна тIедохар - Аса тIедухур ду шуна! ХIай, сан лайш! Боккъалаъ, къинош хьерчош ду шу буса а, дийнахь а, ткъа Со гечдеш ву дерриге къиношна. Цундела дехийша Соьга гечдар - Аса гечдийр ду шуна! ХIай, Сан лайш! Боккъалаъ, цкъа а Суна я зен а далур дац, я пайда а балур бац шуьга! ХIай, Сан лайш! Шух хьалхарниш а, тIаьхьарниш а, адамаш а, жинаш а догцIена хилча, шух уггаре догцIеначу стеган дагах терра, - цо хIумма а сов доккхур ма дацара Сан долуш долучул! ХIай, сан лайш! Шух хьалхарниш а, тIаьхьарниш а, адамаш а, жинаш а догвон хилча, шух уггаре догвон волучу стеган дагах терра, - цо хIумма а эшор ма дацара Сан долуш долучух! ХIай, сан лайш! Шух хьалхарниш а, тIаьхьарниш а, адамаш а, жинаш а цхьана метте дIа а хIиттина, цара Соьга (муьлхха а хIума) дехча, Аса хIоранна а цо дехнарг дала а делча, - цо Сан долучух эшор ма дацара хIордана чу Iоьттиначу мехо (оцу хIордан хин дукхаллех) эшшочул бен! ХIай, Сан лайш! Боккъалаъ, уьш - шун Iамалш ю, Аса шун дуьхьа хьесап деш йолу. Цул тIаьхьа царна тIера хьакъ дерг дуьззина шуна дIалур ду Аса. ТIаккха диканиг карийначо - АллахIна хастам бойла, цхьа кхин хIума карийначо - ша воцучунна цхьанна а бехк ма буьллийла» (Муслим: 2577. СаIийда аьлла: «Аса хIара хьадис дуьйцучу хенахь Абу Идрис горахIоттара». Оха хIара хьадис дийцина Ахьмад бин Хьанбалера (АллахIа къинхетам бойла цуьнах), ша аьлла волучу: «Шемарчу бахархошна хIара санна лараме хьадис дац»).\n Вуьшта аьлча: «Тхайга догIуш долучу некъашка нисбийр бу Оха».\n Кхузахь юьйцург - Iожалла ю.\n Кхузахь дуьйцуш дерш - дика гIуллакхаш дар а, дика Iамалш яр а ю ду, ницкъ ма-кхоччу сиха ян езаш йолу, Iожаллин сахьт тIехIотталц тIаьхьа а ца тоьттуш, шега Iожалла цIеххьашха кхочург хилар диц а ца деш.\n Рамадан беттан тIаьххьара итт де ду цигахь дуьйцуш дерг.\n И бохург - оцу хенахь пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) шен зударех дIацахьакхалора, я ша-тайпа чIогIа Iамал-Iибадатна тIеволара иза.\n Цхьадолучу тидаршка хьаьжжина аьлча, оцу «нуьцкъала муъма стаг» бохучу дешнашкахь вуьйцург - нахаца юкъаметтигаш ларъян а, цаьргара хуьлу халахетарш лан а собар дерг ву.\n Кхузахь дуьйцурш - тайп-тайпанара бохамаш а, баланаш а бу.\n Кхузахь дуьйцург - шен лаамехь буса деш долу (тахIажжуд) ламаз ду.\n Пайхамара (АллахIера къинетам а, маршо а хуьлда цунна), «Фатихьа» сурат дешна ваьллачул тIаьхьа, «Бакъарат» сурат деша долийра боху чулацам бу цуьнан.\n Вуьшта аьлча: «Хьалхарачу ракаIатехь дерриге «Бакъарат» сурат дIадоьшург хир ду цо».\n Пайхамар (АллахIера къинетам а, маршо а хуьлда цунна) «Бакъарат» сурат дешна ваьллачул тIаьхьа аьлла ду цо и дешнаш.\n И дешнаш кхечу кепара гочдан йиш йолуш а ду, масала, иштта: «АллахIна хезна Шена хастам бинарг!». АллахIан тIеххазачу цIерех цхьаъ - СамиI (Хезаш верг) - даима а, массо а хIума хезаш верг бохург ю. Цундела оцу дешнех, хIора ракаIат мосазза ди юх-юха а олуш долу, АллахIе Шена хастам бечунна ял ялар дехар чулацам болуш ду аьлла, кхетон дезаш ду.\n «АхIл ас-суффа» - пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) таро йоцуш хилла болу асхьабаш бу уьш. Церан Меднахь я тIетовжийла а, я бевзаш берш а, я гергара нах а ца хилла. Пайхамаран (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) маьждигна уллохь йолучу лабанна кIел Iаш хилла уьш. Цхьана хеннахь цигахь Iаш-вехаш ткъе итт стаг волуш нислуш а хилла. Оцу лабанна кIел Iийна аьлла гIарабевллачеран цIерийн терахь везткъе итт стагал сов долуш а ду.\n Пайхамар (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) Абу Фирасана мухха а цхьа совгIат дан лууш хила - цо дечу гIуллакхашна.\n Цо дуьйцург - шовзткъе итт Iад-пхерчий кхуьссучара динарг ду, пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) маккахойн дошлойх ларбала Iуйайн лома тIе дIахIиттийна хилла болучу. ДIахIитточу хенахь цо омра дина цаьрга: хIуъа хилахь а, шайн тIеман меттигаш дIамахеца аьлла. Амма царех дукхаха болучара шайга дина хилла омра кхочуш ца дина.\n Цо буьйцуш берш - пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) дуьхьал тIом бан хIиттина болу мушрикаш бу.\n Вуьшта аьлча: тIом чеккхбаьллачул тIаьхьа.\n «ал-Ахьзаб» сурат, 23-гIа аят.\n Цигахь дуьйцург - «Товба» суратера I03-гIа аят хила тарлуш ду.\n Кхузахь хьехош верг - Iабд ар-Рахьман ибн Iавф (АллахI реза хуьлда цунна) ву, сагIина дезткъа эзар динар делла волу.\n Кхузахь буьйцуш берш - хьоладай бу, цара къечарна деш долу гIо кхинболучу нахана гайта хазманна а бен ма дац аьлла, мунепикъаша емал бина хилла болу.\n Кхузахь буьйцуш берш - къехой бу, таро йоцучарна шайна каро аьтто а, таро а нисьелларг сагIина елла хилла болу.\n Вуьшта аьлча: «АллахIа сийсазабийр бу уьш».\n «ат-Товба» сурат, 79-гIа аят.\n Кхечу дешнашца аьлча: «Наха мел деш долу гIуллакхаш шайна деш ду - пайденна дерш делахь а, зенехь дерш делахь а».\n Кхузахь вуьйцуш верг - пайхамар ву (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна).\n Кхузахь дуьйцург - Иблис ду.\n Кхузахь дуьйцург - хIорданна чу а Iоьттина, юха хьалабаьккхича, оцу мехо шен буьххьехь схьаоьцу долу хи ду.\n Кхечу дешнашца аьлча: «АллахIера шена ял а хилла, ша ялсамане кхаьчнарг ву».


Вашас вешех жоп дала деза? Ставрополера вахархо бехкевина, Басаевн тIемалошца хилла ву аьлла\nБасаев Шемал, Дагестане чубахначу заманчохь. Архивера сурт\n1999-чу шеран Марсхьокху-баттахь Басаевн тIемалой Дагестане чубахарца доьзначу гIуллакхна тIехула таIзарш дина 80 сов стагана, 3 шарера 15 шерашка кхаччалц хенаш йиттина царна. Оцу кепара гIуллакх ду луьстуш Дагестанерчу Лакхарчу кхело. Ставрополан махкара вахархо Юмартов Батырбек бехкево республикана тIелатар дарна. Амма Юмартовс а, цуьнан гергарчара а, юьртахоша а чIагIонаш йо, юьйцучу аьхка иза Дагестанехь вацара, йа хила йиш а яцара бохуш. Ткъа цунна бехкаш дохкуш мукIарло динчу тешо дIахьедина, шена тIехь ницкъ бинера аьлла. Герзашца болчу нахаца бунт гIатторна а, талоралла лелорна а, эскархошна тIелетарш дарна а аьлла, билгалъяьхначу артиклашкахь велла дIаваллалц набахтехь яккха хан кхачайо Юмартовна.\n1999-чу шарахь Марсхьокху-беттан 2-чохь Дагестанерчу Цумадинан кIоштахь Басаевн а, Хаттабан а тобанашкарчу эзар гергга тIемалочо а, буьйранчаша а тIелатар дира Гагатль (Гигатль) эвлана. Ткъа шолгIачу дийнахь изза дира цара Агвали эвлана а. Оццу беттан 6-7-чу деношкахь тIемаш марсабехира Ботлихан кIоштахь – Ансалта а, Рахата а ярташка чубахара тIемалой. Талламчийн зерашца, хIетахь вийна 33 Оьрсийчоьнан эскархо, ткъа чевнаш йира 34-нна. ХIетахь тIемалошна дуьхьалбевлла эскархой хилла ца Iаш, меттигерчу гIаттамхойн тобанаш а цхьана яра.\nСтохка Стигалкъекъа-баттахь лецира Юмартов. Цо тIе ца дуьту шена дохку бехкаш, оцу шарахь ша вехачу Дагестанан дозанерчу Ставрополан мехкан Нефтекумскан кIоштарчу Кара-Тюбе эвлара дIасаваьлла вац ша боху цо. Талламчийн версица, 1999-чу шеран Мангалан а, Товбеца а беттанашкахь тIемалойн куьпахь "Исламский институт «Кавказ»" цIе йолчу дешаран центрехь Iаморашкахь хилла ву иза. Цигара ваьлча Дагестанехь а, Ставрополехь а бехаш хилла ногIий юкъахь болчу "НогIийн джамаIатах" дIакхеттера.\nГIуллакхан материалашкахь дуьйцуш ду, шариIатан пачхьалкх кхолла Iалашонца хилла Юмартов, шаьш бохучу мохк "маьршабаккхаран тIамехь" дакъалаца лаам хилла ву. Калашниковн автомат яра кхеле хIоттийначуьнгахь, талламчийн версица, цуьнан бархI гIутакх а, гранаташ а хилла иштта. Юмартовн юьртахошна хетарехь, цуьнан ваша Руфат эвлах а ваьлла, хетарехь, 1999-чу шарахь Нохчийчуьрчу тIемалойх дIакхетар бахьана долуш, цунна тIаьхьабевлла ницкъахой. 2000-чу шарахь Руфат герз тоьхна веллалц, церан доьзал шайн тергонехь латтош хиллера Iедалхоша.\nЦа вевза кхо стаг\nПхеа тешо дохкучу бехкаш тIехь кхеле валийна ву Юмартов – царех кхоъ къайлаваьккхина, ткъа шиъ набахтехь хан токхуш ву. 1999-чу шеран Марсхьокху-баттахь "НогIийн джамаIатан" тобанехь гира шайна Юмартов бохуш, чIагIонаш йо цара.\nШайн тоьшаллашца цара массара а бохург санна цхьатерра дуьйцу тIемалойн куьпах, церан зуламечу Iалашонех, радикалан исламизмех а, Дагестане бинчу некъах а, дийцина Кавказ.Реалиига Юмартовн адвокато Айрапетян Наринес.\nКъайлаваьккхинчу хьалхарчу тешо шена гира аьлла боху, оьрсийн эскархошна тIе автомат а етташ, Xlамиль гlин олучу ломатIера Юмартов охьавуссуш. ШолгIа хьулвинчу тешо Юмартовх "мужахIид" боху, тIемаш беш герз карахь шена иза гина хилар тIе а чIагIдеш.\nКхелехь видеозIенехула дуьйцура шиммо а, гуш дара, шайн тоьшаллашкахь ойланаш а туьлуш, деш хилар цара къамел. БIостане дара дуьйцург, бехкевечун аматаш дагатуьйсучу заманчохь а. Цхьана а тешана ца хаьара юьртахоша Юмартовх "Ботя" олий а.\nНицкъбина дайтина мукIарло?\nОцу гIуллакхан хьокъехь теш хIоьттина кхин а цхьа стаг – хан токхуш волу Юмартовн юьртахо Исмаилов Рустам. Дагестане тIемалой чугIоьртинчул тIаьхьа шена гира боху цо, Ботлихан кIоштарчу юьртехьа дIавоьду Юмартов. Бакъду, вовшашна дуьхь-дуьхьал хIоттийначул тIаьхьа, шен лулахочуьнга кехатан юьхьиг кховдийнера Исмаиловс, доцург дийцарна шена къинтIера валахьара хьо аьлла. Цо бахарехь, цунна тIехь ницкъ а бина, даьхна хиллера цуьнгара тоьшаллаш.\n"Суна хаьа, хьо бехке воцийла, царна а хаьа. Цара латточу Iазапан цхьа грамм а лан ца лаьа суна. Дукха ницкъбира суна. Хьо сайна къинтIера вер ву аьлла. тешна ву со", - аьлла ду кехат тIехь яздина.\nКъилбаседа Кавказан федералан университетан говзанчаша йозанан хатI къастош экспертиза йича, тIечIагIдира, билггал кехат Исмаиловс язйина хилар (копи редакцин долахь ю - редакцин билгалдаккхар).\nДагестанан Лакхарчу кхелан суьдхочо Сулейманов Сулеймана и кехат а гIуллакхан матераила юкъа диллина, прокуроро Маликов Сиражудина дуьхьало ешшехь.\nКавказ.Реалиин корреспонденто кехат дахьийтира Оьрсийчоьнан Федералан таIзар кхочушдаран урхалле (ФСИН), Исмаиловна тIехь колонехь къизаллаш лелорах лаьцна хоьттуш. Артикл зорбане йоккхучу заманчохь а жоп урхаллера кхаьчна дацара.\nЮьртахь верриг а вовшашна гуш ма ву\nСтаврополан махкарчу Кара-Тюбе олучу эвлахь даьхний лелош вара Юмартов. Юьртахошна дика бевза цуьнан гергара нах: да-нана а, вежарий а, хIусамнана а, доьзал а. Церан куьпарчу полисхочо а, имама а, къанойн кхеташоно а, масех бIеннашкахь бахархоша а куьйгаш таIийра, Юмартов дикачу амалх лаьцна кхеле дахьийта кечдинчу кехатна\nКху беттан 4-охь Дагестане кхелан кхеташоне кхайкхина балийначу юьртахоша тIечIагIдира, 1999-чу шарахь динехь лелаш а вацара Юмартов аьлла. Иштта цара бахарехь, къаьркъа молуш а вара иза, я маьждиге воьдуш а вацара. 2000-чу шарахь, зуда ялийначул тIаьхьа, волавелира иза маьждиге эха а.\nЮмартовн хIусамнанас Юмартова Гульфирас дIахьедина, шен цIийнда шозза лаьцна хиларх. Стохка Охан-беттан 23-чохь дIавигина, хеттарш а дина, цIа ваийтинера иза. Амма бутт баьллачу хенахь юха а баьхкира полисхой. ХIетахь къаьстира, цуьнан гIуллакхан материалашна юкъара, 1999-чу шарахь иза эвлара дIасаваьлла цахиларх тоьшалла ден документаш дайна хилар, боху зудчо.\nМаунталиева Фатиматан 40 шо кхачар даздечохь даьккхина сурт, 1999-гIа шо\n"Болх бина киншка а дIаяьккхинера цуьнгара, ткъа Нефтекумскан кIоштан администрацин архивера кехаташ талхийнера. Цхьаболу хаамаш пенсин фондехь карийра. Ткъа, 1999-чу шарахь иза гIо эшна вахначу амбулаторехь медицинан карта ца карийра", - дийцина кхеташонехь Юмартовас.\nГульфирин мукIарлона тIетайра Кара-Тюбехь ехаш хилла пенсхо Мансурова Ума а. Шена бехкевийриг 1997-чу шарахь дуьйна вевзаш ву бохура цо. Жа дажош цхьана дара шаьш, юьртал арахьа йолу шайн майданаш ул-уллохь яра элира цо.\n"Суна дага а догIуш, цхьанхьа а вахана вац иза. Кхузахь цхьаъ цхьанхьа дIасаволий, оцу сохьта массарана а хууш хуьлу. Масала, ас цхьанга а хьахийна дацара со кхеле йоьдуш ю аьлла, ткъа и-м йоллу юьртана а хууш дара", - дийцина Мансуровас.\nЦхьана хенахь чоьхьарчу гIуллакхийн министраллехь белхаш бинчу, Юмартовн гергарчу зудчо Маунталиева Фатимата дийцира, Дагестане тIемалой чубаьхкина масех кIира даьллачул тIаьхьа, шен 40 шо кхачар даздеш яра ша, цунна кечамаш беш шена гIо деш Юмартов а вара аьлла. Цу даздарехь даьхначу суьрташ тIехь а ву боху цо Юмартов, и суьрташ шегахь хIинца а долуш хилар билгалдоккхуш.\nБух боцуш ду шена дохку бехкаш боху Юмартовс а, ткъа тешашна тIехь къизаллаш а лелийна, доцург дийцийтина цаьрга. Шен вешин кхолламца доьзна хила а тарло боху цо, Iедалхой шен кочабахкар. Хила мега, 2012-чу шарахь юьртахошца цхьана шайн зудабераш эвларчу школе хьиджабаш йоьхна лелийта ша гIертарца доьзна а боху цо.\n"Шина дешархочун дай байина, суна кхел еш ю, кхин шиъ цкъачунна хьавина вац. Суна хетарехь, билггал дохку бехкаш цу тIехула ду", - аьлла, тешна ву Юмартов.\nРогIера кхелахойн кхеташо вовшахкхетар ю карарчу беттан 27-чу дийнахь.\nМатериалан оригинал еша тарло кхузахь.


Марсхьокху-бутт 02, 2020\nОьршот. Нохчийчохь хIора а ву Американ санкцешна кIелваха хьаьгна, элира Нохчийчоьнан куьйIгалхочо Кадыров Рамзана.\nШа а, шен кхо доьзалхо а юкъаязвинчу Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн санкцийн тептарахь хила лууш бу махкара массо а бахархой, дIахьедира цо "Россия-1" телеканалан эфирехь Товбеца-беттан 26-чу дийнахь.\nНахана тIехь Iазап латторна, еш кхел а йоцуш, бахархой хIаллакбарна, адамийн кхийолу бакъонаш талхорна Американ Цхьаьнатоьхначу Штататийн Пачхьалкхан департаменто керла санцеш яьхна Товбеца-беттан 20-чу дийнахь Кадыровна дуьхьал. Санкцин тептара язйина Нохчийчоьнан куьйгалхочун зуда Кадырова Медни а, ши йоI а - Iайшат а, Карина (Хадижат) а.\nКадыровна тоьхначу санкцешна дуьхьал шаьш флешмоб ян арадаьхна, аьлла, аьрзнаш дан долийра Нохчийчоьнан бюджетера алапа оьцучу наха. Кадыров хестор тIедожийна шайна, яздо социалан машанашкахь Нохчийчуьрчу бахархоша.\nШинара. Европан адамийн бакъонашкахула йолчу кхело бехкейина Польшин дозанхойн политика – цара Нохчийчуьра уьду нах Беларусин дозанах чекх цабийлийтар.\n2017-чу шарахь шайга кхерамзалла йоьху нохчий Беларусе юхахьежорца Польшерчу дозанхоша дохийна Европан адамийн бакъонийн конвенцин масех декъера низам, боху Страсбурган сацамо. Аьрзнаш чуделлачу кхойтаннах хIоранна 34 000 евро кхачийна компенсацина Европан кхело. 2017-чу шарахь, официалера боцчу хаамашца, Беларусан дозанехь Польше кхача гIерташ, хан яьхьира масситта эзар нохчочо.\nОцу юкъанна Кадыровн цIарах йолчу лерринчу гIуллакхийн полкан куьйгалхочо Чамаев Замида, шен куьйга кIел волу эпсар винчу денца декъалвеш, хаийтина иза Украинехь а, Къилба ХIирийчохь а, Либехь а, Шемахь а хиллийла. Иза Чамаевс довзийтина ша Инстаграме хIоттийначу постехь. Арсен цIе йолу подполковник ву цо вовзуьйтуш (редакцин аьтто ца белира эпсарх дерг алссам хаа). Ткъа кхечу цхьана постехь Чамаевс, шега динчу хаттарна дуьхьал жоп луш, яздо «Арсен» Украинехь хилла хиларх лаьцна. Буьйранчас йовзуьйтучу факто гойту Нохчийчуьра Кадыровн ницкъаш къайлаха кхечу пачхьалкхашкарчу тIемашка хьийсош хилар.\nКхаара. Украинерчу бусалбанийн "Умма" урхаллин муфтийс Исмагилов СаIида Киеверчу Искровская ураман цIе хийцар, цунна керла цIе ялар доьху гIалин куьйгалле. Цо бахарехь, урамна тилла еза Дудаев ЖовхIаран цIе. Исмагиловс кехат хьажийна Киеван кхеташоне (парламенте) ураман цIе хийцар доьхуш. Ткъа Кхеташоно, Кавказ.Реалиин хаттарна жоп луш, бакъдира и кехат шега кхаьчна хилар.\nКиеван мэрерчу хьостано бинчу хаамца, ГIалин депутаташа герггарчу шайн гуламехь дийцаре дуьллур ду ураман цIе хийцар.\nДудаевн цIе лелош урамаш ду Стамбулехь, Анкарахь, Амманехь, Львовехь, кхин а масех пачхьалкхехь. Нохчийчоьнан хьалхарчу президентан цIарах майданаш ю Варшавехь, Вильнюсехь, Ригехь, иштта дIа кхечу гIаланашкахь а.\nКъилбаседа Кавказехь йисинчу тIаьххьарчу тIемалойн тоба (амир Бютукаев Аслан) куьгбехке ю Росгвардин лейтенант Алиев Увайс ГIалгIайчохь верна, аьлла, тIемалойн лар деха йолийна ГIалгIайчуьрчу Соьлжан кIоштан хьаннашкахь.\nЕара. Лаххара а ши миллион бусалба стаг ХьаьжцIа вогIуш хуьлу Макка еса яра. Кху муьрехь цига бац кхаьчна I0 эзар гергга нах бен. Ткъа уьш бу, доккхачу декъанна, меттигера бахархой. 65 шарал сов хан йолчу баккхийчарна а, хроникан цамгарш йолучарна а ца магийна ХьаьжцIа баха.\nПандеми яьржичхьана схьа СаIудийн Iаьрбийчохь COVID-19 ун хьакхаделла 270 эзар вахархочух, товелла 230 эзар. Белларш бу 3000 гергга.\nПIераска. Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн федералан аппеляцин кхело юхабаьккхина Бостонерчу марафонехь терроран тохар дарна Царнаев ЖовхIар вен кхачош бина хилла сацам.\n2013-чу шеран Охан-беттан 15-чу дийнахь динчу лелхийтаршкахь велира ши стаг, лазийра 260. Зулам дина ши ваша лоцуш, полицино вийра воккхахволу Царнаев Тамерлан, лецира ЖовхIар. Хиллачу кхело вежарий бехкебира терроран тохар дарна. 21 шо кхаьчначу ЖовхIарна вен кхачош сацам бира.\nВен кхачор аппеляцин кхело юхадаккхаро дуьззина къаста ца до Царнаевх хиндерг. Цуьнан дов юхалиста дезар ду. Амма прокурорийн бакъо ю юха а иза вен кхачош болу сацам тIеэцийта хьовса.\nШот. Хабаровск гIалахь йоьдучу протестан митинг кобалъеш, Оьрсийчоьнан кхечу гIаланашкахь гуламашка буьйлу бахархой. Краснодарерчу Ленинан кIоштан кхело меттигерчу вахархочунна Молоданов Виталийна 20 эзар сом гIуда тоьхна, Хабаровскерчу гуламхошна гIодеш, нах акци ян кхайкхарна.\nЛецира Молоданов тахана краснодархоша хIоттийначу акцехь.\nДIадахначу шоьтан дийнахь а хилира Краснодарехь Хабаровскерчу гуламхошца гIолоцу акци, цигахь лецира кхо жигархо.\nХабаровскехь ткъеха де ду Iедало Москварчу набахтехь кхобучу мехкан губернаторан Фургал Сергейн агIолоцу бахархой иттаннаш эзарнашкахь гуламе бевлла Iа.\nТеррорхо Царнаев Джохар вуьйш кхел кхочушяйта гIуртур бу федералан Iедалхой аьлла, дIахьедина Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Трамп Дональда. 2013-чу шарахь Бостонехь йоьдучу марафонехь кхо стаг а вуьйш, 280-на чевнаш а еш, теракт дарна бехкевеш ву шен вешица Тамерланца цхьана Царнаев. ПIераскан дийнахь апелляцин кхело юхабаьккхина Джохаран хьокъехь бина хилла шайн сацам.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президент Трамп Доналl.\n"Бостонера террорхочунна Царнаев Джохарна санна вуьйш кхел йогIуш верг цхьа наггахь бен хир вац. "Пачхьалкхехь лелийначу къизаллашлахь уггар а вон теракт дара иза" аьлла, дIакхайкхийнера кхело. ХIетте а апелляцин кхело вен кхайкхош бина хилла сацам юхабаьккхина", - яздина Трампа шен Твиттерехь.\n"Вайн пачхьалкхо магийта ца беза апелляцин сацам. Цул совнах, оцу процессо дуккха а хан дIалаьцна", - аьлла, тIетоьхна президенто.\nАпелляцин кхел тIетайна адвокаташна, Царнаевн кхел Бостонехь дIаяхьарна, аьтто ца баьллера оцу гIуллакхан озабезамаш ца бен бехккъасторхой вовшахтоха аьлла.\nАмерикан Цхьаьнатоьхначу Штатийн федералан аппеляцин кхело юхабаьккхина Бостонерчу марафонехь терроран тохар дарна Царнаев ЖовхIар вен кхачош бина хилла сацам аьлла, яздира хаамашкахь шоьтан дийнахь.\n2013-чу шеран Охан-беттан 15-чу дийнахь динчу лелхийтаршкахь велира ши стаг, лазийра 260. Зулам дина ши ваша лоцуш, полицино вийра воккхахволу Царнаев Тамерлан, лецира ЖовхIар. Хиллачу кхело вежарий бехкебира терроран тохар дарна. 21 шо кхаьчначу ЖовхIарна вен кхачош сацам бира, шина вашас шаьш лаца тIаьхьабевллачу полисхойх цхьаъ вийна хилар а бехке а диллина.


Атта дац сий долчу ден а, ненан а дика кIант хила\nОьрсийчоь -- Петарбух. Эрмитаж, Рембрант ХIарменсан "Кхерста вахана кIант цIаверзар" сурт. репродукци.\nДайн а, берийн а юкъаметтиган балане йирзина хало, Тургенев Иванан дийцарехь санна, Нохчийчохь цкъа а хилла яцара. ХIинццалц яцара. Дайн-нанойн, къаьстина ден дош даим лелла нохчийн юкъараллехь. Хьалха иза хийца йиш йоцу низам санна лараме хилла.\nТкъа тахана сурт кхечу агIор ду. Даим баккхийнаш а, кегийрхой а вовшахкхетча халахетарца билгалдоккху иза къаноша. Церан гIайгIане бIаьргашна чохь го и халахетар.\nСхьахетарехь, кхин ирча сурт хир дац, доьзалхо бахьнехь юьхьIаьржа хIоьттина ден сибат санна. Нана-м, даим цхьаъ ма хилахьара бохуш дIалела. Цуьнан амалехь ду кхерар, амма шен сингаттам а, гIайгIа а чуьра берашна а гайта ца хIуттучу дена боккха хIорам хуьлу доьзалхочо ша холча хIоттича.\nЛарам дIабаьлла аьлла хета берийн шайн дай-наношка Соьлж-ГIалара яхархочунна Индербиева Зараъан. Хьалха хилларш дагалуьйцу йоккхачу стага.\nИндербиева: «Хьалхалера ларам дика а, хаза а ма бара. Хьалха ден бIаьрга ца хьожура бер. ХIинца-м хьожу. Хьалха, сан хенара зудчунна хьалхахь бер кара ца оьцура, ткъа хIинца-м оьцу. Да балхахь хуьлу, цунна хьалхахь ца кхуьу бераш».\nШелан кIоштара вахархочо Абаев Лечас а билгалдоккху баккхийчарца хьов, шайн дай-наношца ларам доьзалхойн гIелбалар.\nАбаев: «Деца а, ненаца а юкъаметтиг чIогIа лелайора. Со жима волчуш тхан баккхийчара а олура изза. Хьалха кхин а чIогIа лелийна хир ю-кх иза. Суна сайн да цкъа а ца гина тIехь коч йоцуш. Со а, сан вежарий а цкъа а тхайн дена бIаьргаш чу хьаьжна бац. ХIинца Шема тIаме оьхуш болу кегий нах дас а, нанас а пурба а делла оьхуш-м бац хьуна».\nНохчаша цкъа а гIардоккхуш ца хилла шайн доьзалшкахь лаьтта хьал. Телхина хилча-м муххале а.\nАмма меттигаш нисло цу юкъа лулахой а, юьртахой а, царна тIаьххье Iедалш а гIорта дезаш. Иштта хилира массийта шо хьалха Ножай-юртарчу цхьана эвлахь. Къанвеллачу дас тIамо йохийначу хIусамех компенсаци схьаэцча, цуьнан цхьаъ бен воцчу кIанта, ахча шега схьало, машен эцийта бохуш хьиийзинера иза.\nКIант метта валийнера баьхкинчу молланаша. ТIаккха, ша цхьа набарх ваьлча санна, хьажар серла а даьлла, ден когашка воьжнера кIант воьлхуш, къинтIера валахьара шена бохуш. Иштта а, цул кIоршме а хиламаш а кIезга бац сирлачу кханене гIертачу нохчийн юккъараллехь.\nДикаев Мохьмад. Нана\nЙогIург схьалахь, лоьралла а дийр ду...


Оьрсийчоь къинтlера яьккхина Коморовскийс\nЛахьан-бутт 13, 2013\nПолша -- аьтто-агlора националисташ бу Варшавера оьрсийн векалаллина хьалха марш дlахьуш, Лахьанан-беттан 11, 2013\nКъоман дозуш ца хиларан де даздан арабевллачу националистийн хьежамаш болчу полшхоша Варшаверчу Оьрсийчоьнан векалтина оршот дийнахь дина тIелатар бахьанехь оьрсийн Iедалш къинтIера даьхна Полшин президенто Коморовский Бронислава.\nМасех эзар аьтто хьежамаш болу полшхойн кегирхой бара оршот дийнахь „Дозушдацаран марш“ цIе йолчу боламе арабевлла. ХIора шарахь Польшин йозушяцаран де даздечохь арабовлу уьш, шайн хьежамаш дIакхайкхон а, Iедалан политикана шайн резабацар довзийта а.\nКест-кеста нисло цу маршийн декъашхойн аьрро хьежамаш болчу политикан а, юкъараллин а боламийн декъашхошца тийсадаларш хилар а. Амма кху шарахь санна дера и хилам хIинцалца схьа цкъа а дIа ца баьхьнера.\nЦкъа хьалха мелла а машаре дIайолаелла хилла йолу и марш жимма тIаьхьа летаршка а, полисхошца тийсадаларшка а делира, футболан фанатийн духарш а, юхь тIе йоьхкина туьтмIаьжигаш а йолчу бIе герга кегирхоша аьрро-радикалан хьежамаш болчара дIалаьцна йолчу цхьана хIусамна тIулгаш кхийса долийча. Дукха хан ялале цу метте схьакхаьчначу полшхойн полицин леринчу декъан белхахошна а тIелетира кегирхой, Iедалхошна а тIулгаш а, латийна петардаш а кхуьйсуш.\nПолша - Варшавера оьрсийн векалаллина уллехь марш дIахьуш бу ултранационалисташ, Лахьанан беттан 11, 2013\nАмма къепедацарш долийначу полшхойн националистийн коьрта Iалашо – иза Оьрсийчоьнан векалтан хIусам яра, Варшавин юккъехь лаьтташ йолу. Векалтин белхахоша журналисташка бинчу хаамашца, гулбеллачара Оьрсийчоьнна гома паролаш а кхайкхош, файерш а, шишанаш а, лоьлхуьйтургаш а кхийсира векалтин кхерчина тIе. Иштта уьш гIиртира Оьрсийчоьнан Полшера пачхьалкхан кхерчана доьгIна долу эчиган ков схьаделла а, цхьаццаберш цу векалтина гуонахьа йиначу кертана тIе бевллера. Вуо лелачара цIе тессина ягийра векалт ларъеш болу хехой чохь Iаш йолу жима бун а, иштта цIе тессира дипломатийн миссина уллохь дIахIоттийна йолчу масех машенах а.\nАмма векалтин белхахойх цхьанна а зе-зулам ца хилла, ткъа вуолелаш болу кегирхой сихонца цу метте схьакхаьчначу полицин ницкъаша жимма тIаьхьуо хи деттачу машенашца а, ризаьнкин патармашца а, бIаьрхин доуьйтучу газца а дIасалаьхкира.\nВаршавин полисхойн коьртачу комендатурин пресс-секретарь волчу Мариуш Соколовскис журналисташка бинчу хаамца, полисхоша 32 стаг лаьцна. Царна юккъехь бу оьрсийн векалтин гуонахьарчу кертана тIехула бовла гIиртинарш а.\nШен агIора, Полшин арахьарчу гIуллакхийн министралло дIахьедар дина, шаьш националистийн вуолелар емал до, аьлла. Цу министраллин пресс-секретарь волчу Войцеховский Марчина элира, Полшин куьйгалла вуно вас хилла ду цу хиламах, аьлла.\n„Цхьа а бехказавалар хила йиш яц и хIума динчарна, Венера конвенци хьажар – иза доккха зулам ду, оха иза емал а до“, - элира цуо.\nВенера конвенцица, цу конвенцин буха куг таIийна йолу Цхьанакхетачу Къаьмнийн Юкъараллийна декъа йолу пачхьалкхенаш декхарийлахь ю, шайн лаьттIа тIехь йолу кхечу пачхьалкхийн векалташ ларъян а, церан кхерамазалла Iалашъян а.\nПолшин полици ю оьрсийн векалаллина тIе ца латийта дIахIоьттина, Лахьанан-беттан 11, 2013\nЦу юкъана вуно оьгIазъяхарца тIеэцна шен векалтина националисташ тIелатар Оьрсийчоьно а. ТIаьхьарчу шерашкахь иштта а ах-девне, ах-машаре ларалуш йолу полшхойн-оьрсийн юкъаметтигаш цу хиламо кхин а алсамох шелйийр ю аьлла, тешна бу тергамхой. Мухха делахь, хIицнале а Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло Полшин Iедалера официала бехкала дахаре кхайкхина.\nПолшхойн коьртачу шахьарахь оршот дийнахь кхолладелла долу къепе доцу хьал – иза, дуккхаъчу тергамхоша билгалдаккхарехь, меттигерачу юкъараллехь тIаьхьарчу хенахь вуно телхина долу экономикан хьал бахьана долуш ду. Кризис бахьанехь Полшера гIийлох болу бахархой кхин а къенбелла, ткъа тароне берш, мелхо а, кхин а яккхийчу таронашка кхаьчна.\nНагахь санна кхечу Европерчу пачхьалкхашкахь аьтто хьежамаш болчу боламийн агIончаш цара мигранташна а, бусулба дин лелочарна а дуьхьал политика лелорна а алсам бовлуш белахь, Полшехь кхин хьал ду- цигахь бахархойн оьгIазло уггаре а хьалха экономикан дайшна а, либералашна а, аьрро хьежамаш болчу жигархошна а дуьхьал хьажийна бу. Уьш хета царна шайн махкахь къечарний, таронечарний юккъехь сел доккха доза хиларна бехке. Цаьрца цхьаьна амма хета иштта бIешерашкахь дуьйна шайца гома хилла йолу Оьрсийчоьнан политика а дуккхаъчу халонашна а, питанашна а бехке.


Оьрсийчоь -- Москох "Къаьмнийн ДоттагIалла" фонтан, 2013\nОьрсашна шайн къоман башхалла ю аьлла хетачух (лаьцна) таллам бина кху деношкахь ВЦИОМ олучу Оьрсийчохь юкъараллан хетарг толлучу центро. Социологаш къатсо хьажнарг дара Оьрсийчурча бахархошна шаьш муха го а, царна шайх къам деш дерг а, шаьш вовшах къастош дерг а хIун ду аьлла хета а. Гучудаьлларг милла а цецвоккхур волуш ду.\nМаларчаш дIабаьхча, оьрсашна уггаре а шайн лулахой хила ца лууш берш муьлш бу аьлла хета шуна? Оьрсийчура юкъараллана хетарг толлучу центро (ВЦИОМ-о) бинчу талламца уьш бу боьрша стаге маре баха кийча болу божарий. И нах хIуа а хилча а шайн лулахой, я шайн белхан накъостий хила ца лууш бу 51 процент Оьрсийчура бахархой.\nВЦИОМ-о бинчу талламехь дакъалоцуш вара 45 регионерчу 137 меттехь веха 18-шаре ваьлла 1600 стаг.\nСоветан пачхьалкх йоьхча къоман идея билгал ца яккхалуш якххийн дискуссеш ю дIайоьлхуш Оьрсийчоьна политикан элитан декъашхошна юкъахь. И тема къаьсттина иръелла кху тIаьхьарчу хенахь Путин Владимиран Iедалшна дуьхьал болу нах жигаралла гайта буьйлабалар бахьана долуш.\nТIедогIучу кIиранах кхаа дийнахь Путин Владимир а, Оьрсийчоьнан Iедалехь лаккхарчу даржашкахь болу нах а, Оьрсийчоьнехула болу дуьненаюкъара эксперташ а, Оьрсийчоьнан Православин Килсан патриарх Кирилл а «Валдай» клубан рогIера цхьаmнакхетар дIадахьа дагахь бу оьрсийн къоман башхалла ю аьлла хетарг дийцаре деш.\nОьрсийчохь уггаре а къовсаме хаттар а хилла дIахIоьттина боьрша нах боьршачу наха маре эхар, иза кегийрахошна юкъахь даржор махках доьхкуш долу низам тIеэцначул тIаьхьа.\nЦу низаман дуьхьал болчу наха чIагIдо, махкахь иза тIеэцар доьзна ду консерваторийн ойланаш йолчу а, православин динехь болчу а, ярташкахь бехачу а нахана юкъахь Кремл шена гIортор яр алсам даккха гIертарца.\nКремлан Iалашо ю аьлла хета царна, и низам нийса дац бохуш болу либералан оппозицин тобанийн дакъашхой махках хаьдна, Малхбузехь мехала хеташ долу харц хIуманаш даржо гIерташ болу, могIарерчу оьрсийн харжамхойх хаьдда болу нах бу алар.\nВЦИОМ-о бинчу талламан жамIаш гайтарехь, Оьрсийчоьнан юкъаралла вуно чIогIа йоькъуш долу хаттар ду цу оьрсашна мигрантех а, Къилбаседа Кавказерчу бахархойх а хетарг. Талламца а догIуш, 44 процент оьрсий бу украинахой къомах оьрсий бу аьлла хеташ, нагахь уьш шерашкахь Оьрсийчохь бехаш балахь. Оццу хаттарна жоп луш, нохчий а, дагестанахой а, гIалгIай а оьрсий бу ала реза бу 7 процент Оьрсийчура бахархой.\nЦунах кхета хала ду аьлла хета, масала, махкал арахьарчу эксперташна, Украина а, Оьрсийчоь а тайп-тайпана пачхьалкхаш хилар а, ткъа нохчий а, Дагестанера къаьмнийн векалш а, гIалгIай а Оьрсийчоьнан паспорташ долуш хилар тидаме эцча.\nВЦИОМ-ан куьйгалхочо Фкдоров Валерийс Шинарин дийнахь хиллачу зорбан конференцехь элира, шена хетарехь, коьрта юкъаралла йоькъуш долу сиз ду Оьрсийчоьнан яккхийчу гIаланийн а, юккъерчу Оьрсийчура а бахархойн а, Къилбаседа Кавказера бахархойн юкъаметтигаш. Иза уггаре а кхераме хIума ду бохуш вара иза.\n«Цу нехан юкъаметтигаш дIанисъян аьтто балахь, нагахь вай кхета аьтто балахь Къилбаседа Кавказера республикийн бахархой вай санна Оьрсийчоьнан махкахой хиларх, ткъа цхьаболу цу республикашкара бахархой яккхийрачу гIалашкахь хьакъ ма ду лела буьлалахь, дуьхь-дуьхьала даха мега вай, таккха вай кхетар ду коьртаниг хьо муьлхачу къомах ву бохург дац, коьртаниг хьо муха стаг ву бохург хиларх аьлла, бохуш вара Федоров.\nВЦИОМ-о бинчу талламца, 57 процент респонденташ Нохчийчоь Оьрсийчоьнан территори яц аьлла хеташ бу. Дагестан хьокъехь изза аьлла хеташ бу 54 процент цу талламехь дакъалаьцна нах. 57 процент оьрсий шаьш Оьрсийчоьнан бахархой хеташ бу. 35 процент наха цу хаттарна жоп луш аьлла шаьш шайн билггал йолу гIалан я эвлан бахархой бу аьлла.\nВЦИОМ-о бинчу талламехь дакъалаьцнарш бу 77 процент керстанаш а, 6 процент бусулбанаш а, 6 процент атеисташ а.


Нохчийчоь, Лахьан-бутт 01, 2014\nШоьта-де 1 Лахьан-бутт 2014\nГIадужу-бутт 24, 2014\nКадыровга сагIадехар могIарера хIума а хилла дIахIоьттина Нохчийчохь\nШа тайпа сагIадехар юкъадаьлла Нохчийчохь. Республикан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане дукха нах бу гIо доьхуш. Цара цайоьхуш хIума яц, цIеношна а, машенашна а тIера мобилаy телефоне кхаччалц. Мичара даьлла, эхь-бехк а дайна, цу бесса нах маьттаза бовлар?\nКутаевн адвокатийн латкъам луьстуш ю Нохчийчура суд\nНохчийчоьнан лаккхара суд луьстуш ю вевзаш волчу нохчийн юкъараллан жигархочуьунан Кутаев Русланан адвокаташа иза харцо а лелийна чувоьллина аьлла бина латкъам. Хууш ма хиллара, Кутаев чувоьллина наркотикаш лелийна аьлла.\nКадыровна кIордийна интернет\nИнтернетах вуно доккха зулам долу. Иза яцахьара гIоле хир дара республикехь аьлла дIахьедар дина кху деношкахь Нохчийчоьнан администраторо Кадыров Рамзана. Ткъа муха ду цу хьокъехь говзанчашна а, могIарерчу бахархошна а хетарг.\nДицдан йиш йоцу ирча зулам\n15 шо кхаьчна Оьрсийчоьнан тIеман ницкъаша Соьлж-ГIалан юккъехь йолчу базара а, кхин йолчу меттигашка а ракеташ йиттина. Цу хенахь премьер-министран даржехь волчу Путин Владимира дIахьедар дира, иза шаьш дина дац аьлла. Вуно дукха маьрша бахархой а бойуш бIеннаш адамаш чолакх а дуьтуш дина и ирча зулам 15 шо даьлча а талланза дуьсуш ду.\nГIадужу-бутт 20, 2014\n15 шо хьалха тIом хаьржинчу Оьрсийчоьнан Iедалша лецира Нохчийчоьнан Москох волу векал\n15 шо хьалха, ГIадужу-беттан 21-чу дийнахь, Нохчийчу бомбанаш а, ракеташ а етташ тIом марса болучу хенахь Москох лецира Нохчийчоьнан Оьрсийчохь векал волу Вачагаев Майрбек. Иза лацар ша-тайпа хаам бара Оьрсийчоьнан Iедалш бина, кхин дIа хьалха хилла юкъаметтигаш Нохчийчоьнца лело дагахь ша ца хиларан. Официалан кепара Вачагаевна бехке диллинарг дара бакъо йоцуш герз лелор. Вачагаев Майрбека дуьйцу.


"МухIажирийн еха буьйса" Венехь\nГIадужу-бутт 01, 2016\nКинофилмаш а, концерташ а, спортан гайтамаш а, мукъамаш, исбаьхьалла, ткъа иштта литературин цхьаьнакхетарш – иштта ду пIераскан дийнахь мухIажарийн де-буьйса билгалдоккхуш йоллучу Австрехь биначу белхан цхьа дакъа.\nДагардинчул совнаха кхин а дуккха а дра „МухIажарийн еха буьйса“ акцийн могIаршлахь меттигерчу бахархоша, уггаре а хьалха царалахь адамийн бакъонашларйархоша а, мухIажаршца болх баран а, дика даран а цхьаьнакхетараллин белхахоша а, ткъа иштта шаьш мухIажарша а динарг.\nИштта, масала, Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн мухIажарийн гIуллакхах йолчу хьукматан векалца Вернер Матильдица цхьаьнакхетар хилира Венерчу Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн юкъараллин гIишлонехь.\nЦу зудчо, дуккхаъчу шерашкахь доллучу дуьнентIерчу мухIажарийн баланаш дика бевзаш а, и баланаш лахбархьама къахьоьгуш а йолчу, дийцира цхьаьнакхетаре гулбеллачаьрга, дуьненчохь 65 миллион мухIажар ву бохург хаамийн гIирсашкахь дийцаре дечу хенахь, дукхахболчу нахана цу терахьна тIехьа еккъа цхьа еса статистика бен ца го, амма цу 65 миллионах хIора а адам ду, шен кхоллам а, шен лазам а, шен сатийсамаш а болуш, ше са дадийна, дийна виса а, ваха а лаамца махках я цIийнах дала дезна долу, бохуш.\nШа Шемахь цигахь тIеман а, мацаллин а баланаш ловчу нахаца динчу къамелех а, цара шега дийцинчух а, цигахь шена девзинчу адамех а лаьцна дийцира цо. Амма пIераскан сарахь, Венехь, мухIажаршна леринчу цхьаьнакхетарехь шена вуно мехала ду,\nАвстрехь кху тIаьхьарчу шина шарчохь бIеннаш эзарнаш мухIажаршна гIо деш, царна орцах бевллачу меттигерчу бахархошна, меттигерчу юкъараллин жигархошна, мухIажарийн кхолламехь дакъалаьцначу хIора а гIодархочунна шегара баркалла алар, элира хьукматхочо, хIунда аьлча, могIарерчу наха иштта адамалла ца гайтинехь, бекъа цхьана Iедалан ницкъаца цу чолхечу киртиках пачхьалкхе чекхйала дуккхаъ халох хир дара, аьлла.\nВернер Матильда: „Тахана со кхузахь иштта баркалла алархьама а ю. Оццул дукха адамаш ду кху махкахь оццул дукха дика белхаш беш. Кхуза схьа мел оьхучу мухажаршна гIо до цара, гIелдалар доцуш, шаьш ца кхоош къахьоьгу цара. ЧIогIа мехала ду цу нахе вай Дела реза хуьйла шуна алар“.\nВенерчу хьалхарчу кIоштахь, Карлсплат майданахь „мухIажарийн еха буьйса“ акцина лерина митинг дIаяхьира мигранташца болх бечу гIодархоша. Шаьш мухIажарш а, меттигерчу парламентан депутаташ а, юкъараллин жигархой а бара цигахь дакъалоцуш.\nАвстрерчу „СОС -адам“ дикадаран цхьаьнакхетараллин векал йолчу Стойка Сандрас а элира шен къамелехь уггаре а боккхах болу болх Австрехь мухIажарш тIелацарехь а, уьш дIатарбарехь а шайна тIелаьцна хилларш могIарера нах, гIодархой бар, аьлла.\nСтойка Сандра: „Дукха хIума Iалашдина гIодархоша. МухIажаршна Австрехь шаьшка марша догIийла ала нах буйла гайтина цара. Царна церан адамийн сий юха а дерзийна цара. Мел дукха халонаш шайн белха тIехь Iиттаеллехь а, гIодархойн вовшашца йолу уьйраш а, цара тIеоьхучарна белшашгIортор а де дийне мел долу а алсамдолуш ду. Ас чIогIа дозалла до Австрехь оццул дукха дика хIума деш хиларх. Вай, гIодархой, кхечарна масала а хилла дIахIиттина хиларх а. Баркалла шуна“.\nВенерчу цхьа могIа кинотеатраша а, концертийн а, исбаьхьаллин гайтамийн кхерчаша а схьайиллинера пIераскан дийнахь-бусий шайн неIарш, мехаза мухIажаршна а, царна гIодархошна а чу дахка бакъо а луш. Иштта, Европехь тоьллачхе ларалучу Бургтеатро масех спектакал гайтира мухIажарийн денна лерина.\nШен белхашкахь мухIажаралла а, цIера вада везар а, хийралла а гойтуш волчу дуьненна а вевзаш волчу Китайра исбаьхьалхочун Ай ВейВейна исбаьхьаллин гайтаме кхача а таро хилира луучеран мехаза.