Соьлж-ГIалина жоп делла СаIудерчу салафиташа\nЗазадоккху-бутт 28, 2017\nСоьлж-ГIалана жоп делла Саудера вахIабхоша\nЗазадоккху-беттан 21-чу дийнахь кхаа денна хьажийна дуьненаюкъара бусулба конференци хилла Маккахь. Цигахь бийцаре бинарг бара дешан маршо а, шарIо дуьйцург а боху кхетам, яздо «Кавказ.Реалии» сайто.\nЦу материалан авторо Меренкова Любовс дийцарехь, конференци дIаерзош тIеэцначу дIахаийтарехь аьлла ду Исламан мазхабаш тайп-тайпана хиларх лаьцна. Конференцин декъашхоша кхайкхам бина бусулбанашка вовшашца а, Ислам динехь боцучу нахаца а машаре хила аьлла а, дин лелош шаьш дехачу кхечу пачхьалкхийн низамаш доха ма де аьлла а.\nКонференцино варе бо бусулбанаш, терроризм а, экстремизм а лелоран бахьанехь лаьцна ойла яре кхойкхуш, и дерриг а маьршачу гIулчашца бен нислур доцун дела.\nАналитикашна хетарехь, Маккара конференци ша-тайпа жоп ду Соьлж-ГIалахь 2016-чу шарахь Марсхьокху-баттахь хиллачу форумна салафиташа делла долу, билгалдоккху Кавказ.Реалии сайто.\nСоьлж-ГIалахь вовшахтоьхна конференци яра «Муьлш бу суннатой?» цIе йолуш. Цу форумо баккхийн къийсамаш кхоьллинера бусулбанашна юкъахь. Цуьнан коьрта бахьана дара Соьлж-ГIалахь гулбеллачу наха сацам бина хилар, салафиташ олу нах суннатой бац аьлла. (СаIудийн Iаьрбийн Пачхьалкхана урхалла деш болу нах шаьш салафиташ лоруш бу).\nДерригдуьненан Исламан Лиго вовшахтоьхначу Маккарчу конференцехь Оьрсийчоьнан цIарах дакъалоцуш вара Нохчийчоьнан муфтий Межиев Салахь а, Оьрсийчоьнан Азерчу декъан бусулбанийн муфтий Аширов Нафигулла а, «Гулам» олучу юкъараллан вовшахтохараллийн ассоциацин куьйгалхо Саляхетдинов Мухьаммад а.\nКонференци йоьдуш а йолуш, цуьнан декъашхочо аль-Ауни Хатима Твиттерехь йолчу шен агIон тIе сурт хIоттийра, Межиевс шена елла дашо кхелина батта чохь йолу шаьлта кара а эцна. Цу сурта къел яздинера Аунис, Нохчийчоьнан муфтий а, динца доьзначу хаттаршкахула Нохчийчоьнан куьйгалхочуьнан хьехамча а (Шахидов Адам) ша волчех хьошалгIахь хилира, нохчийн совгIат -- баккъалла а йолу шаьлта елира шена аьлла.\nМаккахь хиллачу конференцехь дакъалецира иттаннаш исламан пачхьалкхашкарчу диндайша. Царах 40 Иракъера суннатойн Iелам стаг а, ткъа иштта Туркойчоьнан а, Мисаран а динан министраш а бара.\nСаIудийн паччахьан цIарах конференцехь вистхилира Маккан губернатор аль-СаIуд Халид Фейсал ибн Абдель-Азиз. Бусулба пачхьалкхийн векалийн цIарах къамел динарг вара Гормезу Мехмет.\n«Аль-Джазира» телеканало дийцарехь, конференцехь дуьххьара дакъалоцуш бара ГIажарийчуmра Систан а, Белуджистан а провинцера суннатойн Iелам нах Исмаил Абдель-Хьамид а, Касим Мухьаммад а.\nМаккарчу университетан хьехархочунна ас-Саиди Мухьаммадана хетарехь, конференцехь СаIудера динан дайша (доккхачу декъехь салафиташа) гайтира шаьш тIеоьцуш хилар суннатан исламехь йолу башхаллаш.\n«Бусулба динан Iилманчийн юкъаралла кхоьллинчу нахана юкъахь бу суфийш а, ашариташ а, матуридаш а (ас-Саидис цIераш йоху тайп-тайпанчу бусуба философин школанийн). Уьш тайп-тайпанчу пачхьалкхашкара бу – Мисарера а, Мароккора а, Пакистанера а, Индера а», - даладо «Аль-Джазиро» ас-Саидин дешнаш.\nАмма критикаш а бевлира. Абу-Дабин принц волчу аль-Нахайан Мухьаммадца гергарло лелочу Эмираташкара блогерна аль-Мазруи Хьамадана хетарехь, Дерригдуьненан Исламан Лиго вовшахтоьхначу конференцино цхьа а керла хIума ца деара бусулба нахана.\nАмма цу дIахьедарна дуккха а реза боцуш нах бара блогершна юкъахь. Царах цхьаммо яздинера, "Нохчийчохь суфийша вовшахтоьхначу конференцехь тера хилийта лууш ву иза" аьлла.\nДагадаийта деза, Нохчийчохь Стигалкъекъа-баттахь Исламан керла конференци дIаяхьа дагахь хилар. Кавказ.Реалии сайто хьалхо яздина ма хиллара, Соьлж-ГIаларчу Iедалша и хаттар дийцаре дан долийна Iаьрбийн пачхьалкхашкарчу векалшца.\nОьрсийчуьрча диндайшна цкъачунна хууш дац цу конференцехь дийцаре дийр долу хаттарш муьлхарниш ду. Масала, керлачу конференце Соьлж-ГIала кхайкхинчарна юкъахь ву Кхарачойн-Чергазойчоьнан муфтий Бердиев ИсмаьIил.\n"Кавказ.Реалии" сайтана ша еллачу интервьюхь Бердиевс элира, ша цу конференцехь дакъалаца ойла йолуш ву, амма цкъачунна цигахь дийцаре дуьллург хIун хир ду ца хаьа шена аьлла.\nКавказ.Реалли сайто ялайо Маккарчу конференцин резолюци.


"Буьйсанан борз" хилла Кадыров Рамзанах а\nСтигалкъекъа-бутт 25, 2015\nНохчийчоь --"Буьйсанан берзалой"\nДуьнентIехь массо а президенташа шайна дастаме лору национализман я кхечу адамаш вовшахдохучу юкъараллашца гергарлонаш лелор. Амма Оьрсийчоьнах хьакхалуш дац иза - цигахь президент я регионийн куьйгалхой ца къаьхка халкъо маргиналаш лоручу кеп-кепарчу фанатех.\nШо хьалха «Акха дивизи» цIарца кхоьллинера Нохчийчохь байкерийн тоба.\nАмма и цIе кхин лелор яц Соьлж-ГIаларчу мотоциклан фанаташа – Оьсийчуьрчех дIатарлуш, Кремлна томана, «Буьйсанан берзалой» хилла нохчийн байкерех.\nЦул совнаха, оцу тобанна юкъа а вахана, декъашхо хилла шех, Нохчийчоьнан куьйгалхочух Кадыров Рамзанах а.\nОьрсийчоьнан президент Путин Владимир ша вац берзалойн могIарехь, амма кесст-кесста байкершца цхьанакхета, гIолоцу байкерийн хьашташ кхочушдеш, деха къамелаш до байкерийн лидерца Залдостанов Александрца (халкъалахь «Хирург» а олу цунах).\nТкъа Путинан Владимиран ша гIаш-салти ву бохуш лелачу Кадыров Рамзана масал муха оьцур дацара иштачух, олуш хеза мехкан коьртачу хьакамо лелочух цу махкахошкара.\nНохчийчуьрчу «Буьйсанан берзалой» мотоклубехь I6 декъашхо ву, Кадыров Рамзанца цхьаьна.\nСтигалкъекъа-бутт болалуш Кадыров-воккхачун, Ахьмадан цIарахчу юкъараллин фондан чоьтах нохчийн байкершна I6 мотоцикл эцна ша аьлла, яздинера Кадыров Рамзана шен Инстаграмерчу агIонтIехь. Бахьана а билгалдаьккхинера цо «Оьрсийчоьнна хьалха шайн декхарш байкерша кхочушдарна» аьлла.\nШоьтадийнахь Соьлж-ГIалахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун резиденцехь гулам хилира Оьрсийчоьнан, Нохчийчоьнан «Буьйсанан берзалойн». Церемонехь байкерша махкана тешаме хила чIагIо йира.\nКадыровс а бохура, ша ницкъ кхоор бац байкерийн лаамашна оьшучунна тIехь. ТIаккха\nОьрсийчуьрчу байкерийн а Залдостанов Александра Кадыров Рамзанна а, тобане хIинцца юкъабаьхкинчу декъахошна а совгIатна елира байкерийн жилеташ, клубан байракх а. Керлачу тобанан декъашхойн цIераш а ю йовзуьйтуш, уьш бу Кадыров Рамзанан Администрацин куьйгалхо Даудов Мохмад, шех Лорд олу, Соьлж-ГIалин мэр Кадыров Ислам а.\nЛахарчу барамца тахана цхьана мотоциклан мах бу 50 эзар доллар. Ткъа фондан цIарах нохчийн байкершна эцна I6 мотоцикл.\nЦа торийла яра-те Нохчийчохь мотоциклаш эца я турбанашчухула хинан меттан шура а оьхуш, хьелаш тоделла беха-те махкахой?\nМаршо Радиоца къамеле буьйлучу бахархоша даима ялхош ю белхан меттигийн къоьлла, чохь Iе хIусамаш йоцуш бисина доьзалаш, арахьара дарба оьшуш, меттахь Iуьллу цомгаш нах…\nСоьлж-ГIаларчу вахархочуьнца Батаев Сайпудица зIене елира Маршо Радио.\nБатаев:«Бакъдерг дийцича "Буьйсанан берзалошна" хIета а оьшуш яцара и мотоциклаш оццул мах а белла. Чу ваха меттиг боцуш, балха баха меттиг йоцуш, хьала кхалла хIума а йоцуш дукха нах бу вайн. Церан хьашташ кхочуш дийра дар-кха ас. Дала схьакхоьллина пайда бац царех схьаболуш, буьйсана ара а бовлий, мотоциклаш хоьхкуш, хьовзам боккху цара нахана, гIовгIа ма йоккхий цара.Шайна самукъа доккхуш хоьхкуш ю, схьагуш бац-кх царех болу пайда».\nЕххачу хенахь Нохчийчохь байкерийн «Акха дивизи» тобанан декъашхо лаьттина ву Аласханов Турпал. Амма масех бутт хьалха царех къаьстинехь а, мотоциклах къастаза ву иза. Цуьнга а хаьттира Маршо Радиос, хIун пайда бохьу байкерша шайн махкана, доьзална, я ша шена, аьлла.\nАласханов: «Пайда хIун пайда хуьлу? Вайн некъа дика ду, тIебаьхкинчу хьешаша, вайн некъаш гича, шуна мотоциклаш хехка мегар ду олу. Царна вайн гIиллакх-гIуллакх гойту, тхайга далучу агIор накъосталла а до оха. тхо шаьша долчу даьхкича. ишта хьошалла тхуна а до, цецбовлу "Хьажахьа, Нохчийчохь тIом хиллашехь, байкерш бу-кх церан.Вай долчу нах схьа а лела, бандиташ ду вай бохуш кхолладелла сур а дов».\nБайкера деллачу жоьпехь «мехала» пайда бу къомана а, махкана а. Амма хIоранга а ойла яйттал ша тайпа бакъонаш-м ю байкерийн Iедална хьалха. Царна стаг вийча а могуьйту.\nМасала, кIира хьалха Краснодарехь оьрсийн байкеро вийна Нохчийчуьра вахархо, цхьана а Iедало-м дуьйцур а дацара, зорбанаша а тидаме ца ийцира.\nТкъа кху деношкахь Москохахь нохчочо ларамза машентIе тоьхна вийначу байкеран доллу тайпа-тукхам гIаьттина, больницехь лазийна Iуьллу Мирзоев Дени вадарана кхоьруш, ха деш беха Оьрсийчуьра байкераш, жоьпаллера ца валийтархьама.\nБайкершна совгIатна 16 мотоцикл\nКхин а цхьаъ вийна Шарли Эбдон карикатурашна тIехула: мила вара зуламхо, муха тIеэцна Францерчу нохчаша хилларг\n"Изза леладо тахана церан тIаьхьено". НКВД-н хиллачу белхахойх Нохчийчохь турпалхой стенна бо?\nШмидтке Екатерина: "Адаман дахар цхьана а меха дац цигахь"\nРоспотребнадзоран куьйгалхочун гIовс хIоттийна Кадыровс шен ваша\nМуфтийн бакъо яц неIалт кхайкхо, боху Маршо Радион талламехь дакъалаьцначара\n231 стаг аравоккхур ву Францера


Гезгмашин-бутт 03, 2016\nИсбаьхьаллица гергарло долчара а, говзанчаша а даре а деш, нохчийн литературана цхьа шатайпа керла цIий-гIор хилла гучубевллачу дешан говзанчех цхьаъ ву тахана Германехь ваха "кхаж" баьлла Бисултанов Апти. Гуьйренан хьалхарчу дийнахь вина де билгалдаьккхина поэта\nБисултанов Апти винчу денна лерина цуьнан кхоллараллех хастаме дийца хьашто ю аьлла а ца хета. МаьIне дешнаш лоьхуш къахьега а ца оьшуш, цуьнан байталло хадабо Аптин мах, йовзуьйту вайнехан синмехаллаш а, нохчашна лераме а, деза а мел хилларг.\nМа-дарра аьлча, вайнехан шатайпаналла, гIиллакх-Iадаташ, ламасташ довзу луучунна дика къилба ду Бисултанов Аптин байталла.\nЦуьнан еккъа цхьана байто, дешархо ойлане а воккхуш, мацах, мацах хилларг карладоккхуш, херца тарло къаьхьа-лазаме а, мерза-толаме а историн агIонаш, заманан тархаш.\nОцу ойла-хьажамна тIе юкъ-кара «мухIар» тухуш, ас Аптин цхьа байт бен ялор яц сайн къамелехь. Кест-кеста дош лур ду яздархошка.\nДесачу гуьйна тIе меца пхьуй санна,кIецаш еш хьан кIентий гуллучу дийнахь\nСан илли дIадоьду ,гила борз санна,акхачу хьаннашкахь лазамна угIа.\nНохчийчоь, хьо йоцуш хилча, со мича гIур вара, мича?!\n1980-чу шерашкахь Бисултанов Апти волалуш, "кога воьдуш" теш хиллачех цхьаъ ву байтанча, хьехархо Цуцаев Iалавди.\nНохчийн исбаьхьаллин литературе хIун деъна Аптис хьуна хетарехь, хаьттича цуо элира.\nIалавди: «Цуьнан кхоллараллин и волалуш дуьйна а теш хилла ву со. Ас хIетахь дуьйна тидам бир-кх ас «хIара-м йоккха гражданан тематика йолуш поэт хила новкъаваьлла ву» аьлла. ТIаьхьо лаккхарчу басаршца цо язьечу байтех, оцу цхьана яздархочо ма-аллара, дикачу хьегарца хьега а хьегна ша цуьнан байтех элир-кх цхьамма.\nСо цецвийлина Аптис нохчийн маттах говза,дош ловза а деш пайдаэцарх».\nАпти синхааман турпалхочун башхаллех цхьаъ лара йогIу цо хьулам ца беш, хIара товш дарий дацарий аьлла ца Iаш бакъдолчух хьулам ца беш дийцар. Цундела а вуьсу иза эзарнийн дегнашкахь ваха а, синтеме, хьааме ойла а дебош:\nКарраш зе гIевттинчу майданийн койша устазаш наьIалтах багочу дийнахь,\nСан илли дIадоьду сира сай санна,тарханийн назмане ладоьгIуш латта.\nНохчийчоь, хьо йоцуш хилча,со мича гIур вара, мича?!\nДахарехь а, поэзехь а Апти «кIантстаг» волчу хена а дуьйна а иза вевзаш хиллачу цуьнан накъосташа даре дарца Бисултанов нохчийн исбаьхьаллин литературан цхьа керла, беркате, чулацаме, мехала тулгIе ю. Бексултанов Муса ву вистхуьлуш..\nМуса: «Бисултанов Аптис хIун дина ас эр ду-кх сайна хетарехь. Апти байталлехь хаза нехан санна лиризм ю-кх.Лирика,дукха кIорга философи а йоцуш лирика лакхаяьккхина. Цхьа къамел а доцуш, цо кхечу поэташа тидаме ца эцначу вастех, дустарех…пайдаэцна. «Нана хьан сагIа юкъаха дисина аьлла,пIераска вайн цIенна пебетта даьлла», «Муьрг-цIийх Iеначу нохчийн хьаннашкахь…» И ду, дукха ду цуьнан ишта басарш…»\nПоэтан синхааман турпалхочун васт, лаьттах богIабелла го дуьне санна боккха нана-чхьаьрнах тера возавелла ву шен къомах а, махках а. Цундела цуьнан доглазар а ду шатайпа, кхечарех тера доцуш…\nКурхалчаш гIазотан байракхаш ловзош, къомах кхаж тарбелла хьийзачу дийнахь\nСан илли дIадоьду, IиндагIа санна, еллачу ярташкахь хьан серло леха.\nБисултанов Аптис нохчийн байталла битаме, куьце ялаярал сов, иза хила хьакъдолчу, хила йогIучу кепе ялийна лоручех ву байтанча-гочдархо Хатаев Хьусайн.\nХьусайн: «Бисултанов Аптис, соьга хаьттича, дуьххьара, байталлин гIиллакх лардеш, болх муха бан беза гайтина. Кхин цхьа хIума а цунах лаьцна ца дийцича а иза бу боккха кхиам. Цул хьалха массара а и мукъам ларбеш, ца ларбеш, чаккхенаш ловзош, ца ловзош хIума лелийна.\nОцуьнца лара ца белла нохчийн бу боху байтанчаш а. Аптин дIадаккха а, тIетоха а хIума а доцуш мукъам а бу, чаккхенаш а ловзайо. Техника агIо ю ас юьйцург. Ала хIума доцуш лирахо а ву Апти. Дика некъ баьккхина стаг ву…»\nХьал ца хуучунна, ойланан кIорге ястарехь охIла воцчунна «гома» хета а тарлуш, Аптин турпалхочуо «Iорадоху сакхташ» а ду дарбанан хьу йолуш,дарбане сатесна.\nКхоаме, тишачу барзакъе санна,халкъ шайн лайн амалшка хьоьжучу дийнахь\nСан илли дIадоьду, къена мурд санна, бицбинчу бIан новкъахь гIароллехь латта.\nБисултанов Апти а, цуьнан кхолларалла а дика евзачех, ша дуьйцург а хууш, исбаьхьаллин дош ахкаме дилла хуучех ву махкахь дика вевзаш волу байтанча, Iилманча Яралиев Юсуп. Цо санна говза кхечуьнга ала а лур дуй те аьлла, хьахийра цо Аптин а, цуьнан байталла а.\nМа-дарра даладо ас Юсупан дешнаш: "Бисултанов Апти пхьар ву. Дешан пхьар. Поэзин пхьалгIахь дош къаго хууш. Поэзин махкахь шен цIахь ву иза. Нагахь поэзи поэтан цIа делахь, поэт оцу цIийнан да велахь, поэзин цIийнан дан ма-дезза дола дан хууш, дика да ву Апти.\nАхь хоьтту: «ХIун деъна нохчийн исбаьхьаллин литературе Аптис? Ас хьуна жоп ло: «Нохчийн исбаьхьаллин литературе Аптис говза дош деъна. Байташ язьеш волчу стагна хаьа и бохург хIун ду.\nДешан мах хадо-м уьш язьеш воцчунна а хаьа. Амма и кхин ду. Шен синхааман турпалхочун сурт-сибат кхачаме гайта хьуьнар долуш, шен белхан охIла ша хилар гайта хууш говза дешан пхьар ву Апти. Иша ишта дуй, поэтан стихаш ешча хаа а хаьа, ган а го. Цуьнга ладоьгIча муххале а. Поэтан сан кхехкаш хуьлу, амма муьлх-муьлхачу поэте, шен байташ йоьшуш, гайта ца ло шен син кхехкар. Аптига гайтало».\nИшта яздина Бисултанов Аптин кхоллараллех Яралиев Юсупа.\nСан лаам бац цул тIаьхьа кхин хIумма ала,тIетоха а. Ас сайн къамел дерзадо юьххьехь дуьйна а йолинчу байтанца:\nХьо йохка Iеминчу къуйн стешха кIезий баьччанийн ловзарех ловзучу дийнахь\nСан илли дIадоьду, аьрзуно санна, хьан некъийн хIора сиз бIаьрсица къийла.\nНохчийчоь,хьо йоцуш хилча,со мича гIур вара,мича?!.


Маттана меттиг бац...\nБангладешан шахьарахь, Даккехь, иза Пакистанан дакъа дара хIетахь,1952 шаран Чиллан-беттан 21-чу дийнахь, шайн къоман мотт денбар доьхучу гуламехь Iедало вийра массех студент. Оцу меттан боламо кхачийра хьал 1971 шарахь хIиндойн-пакистанхойн кхоалгIачу тIаме. ТIаьххьара а маьршаелира Бангладеш...\nВайнехан меттанашкара де - Кодзоев А., Дадаев С-Хь.\nЦунах ду ЮНЕСКО-но 2000-лагIчу шарахь Дуненаюкъара ненан меттан Де кхунах дар. Iалашо ю меттанийн, синбахамаллин башхаллаш ларъяр.\nОццу дийнахь даздо шайн меттан де гIалгIаша а.\nТкъа нохчаша шайн политикан къовсамца доьзна латтадо и де. Мехкан ден гIентахь ша Iачу муьрехь Алханов Iалус Охан-беттан 23-гIачу дийнах дира нохчийн меттан де. Ткъа иза даржера эккха а веш, цуьнан метта веъначу Кадыров Рамзана шина денна тIехьатеттира меттан де – 25-гIачу терахье – оцу дийнахь дуьххьара арадаьлла боху нохчийн «Серло» газета.\nИза ерриг а истори ю. Ткъа мотт, цуьнгара де?\nСамукъадаьккхира деношкахь цхьана хаамо – гIалгIайн дешаран министро Костоев Юсупа ненан маттахь бен къамелаш ца дайта сацамбина ша шен хьукматан кхеташонашкахь, бохура зорбанехь.\n…Ткъа кхидIа дешча, билгалделира иза декада бен йоцийла. Оцу тIетохаро догдохийначу наха, даккхий синош а а дохуш, «эхI, иза-м пиарна бен ма дац», аьлла дерзийра.\nДагадогIу, ткъе иттех шо хьалха, ГIалгIайчохь вуно хала дара мехкан газеташка ненан мотт хууш нах гулбан, школашна ненан меттан хьехархой каро.\nТкъа тахана муха лаьтта хьал? ГIалгIайн мотт беза а безаш, цунах сагатдечех ву жигархо, массех шо хьалха мехкан куьйгалхочун Евкуров Юнус-Бекан хьехамча лаьттина Кодзоев Аслан. Цунна даладелла ца го шайн маттера хьал.\nКодзоев: «Декада а кхайкхийна, итт дийнахь бийцарх ца кхоллало меттан бала хиларх сурт. Махкахь хьалха гIалгIайн маттахь иттаннаш шерашкахь арадийлина къоман сий-газета «Сердало» оьрсийн маттахь ду хIинца арадуьйлуш.\nШколашкахь, арахь, берийн бошмашкахь гуш цхьаьнхьа а дац гIалгIайн йозанаш.\nМотт хууш говзанча наггахь бен карош воцчу даьлла. ГIалаташца яздо массара а. Амма ишта яздина а, яздар тоьлу-кх, олий хета.\nЮНЕСКО-но вайн меттанаш лечийн могIара дахарх чIиркъебийла ца беза хьаькамаш. Иза вайна гIоьнна кхайкхийна орца ма ду».\nГIалгIайн мотт, нагахь санна Iедалера гIо ца хилахь, цкъачунна ЮНЕСКО-но ма-баххара, лечу меттанийн могIара а баьлла, салоьцуш бацахь а, кхочур бу оцу дентIе а, аьлла хета Кодзоев Асланна.\nТкъа Охан-беттан 25-чохь чоьанаш, гIовталш, истангаш, кIудалш, чоьлпанийн биста кхаччалц ша тайпа йийбаран, духаран зовкх айдеш болу нохчийн мотт муха го тахана, муха буьйцу, мел Iамабо, лелабо – иза яц къайле, ледара ду цуьнгара де а.\nАла деза, мелла а делахь а, шайга кхочучу декъанна, маттана орцахбевлла лела лингвисташ, филологаш, журналисташ бу Нохчийчохь. Ткъа, олуш ма-хиллара, яц-кх церан карахь я тухадухкург а. Iедало гIо ца дечохь гIорасиз бу уьш а.\nМахкахь Iедалан цIарх кхоьллина мотт денбаран кхеташо ю болхбеш массех шарахь. Журналист, «Даймохк» газетан коьртачу редакторан когаметта волу Дадаев Сайд-Хьасан ву куьйгалхо. Цуьнца меттан гIайгIанаш бийцаребира Маршо Радионо.\nСайд-Хьасан оптимист ву меттан хиндолчуьнга болчу шен хьажамехь. Ткъа бу я бац бух оптимизмна?\nДадаев: «Комиси шен болх дIахьош ю, хьалха а санна. Шо хьалха юхьаръэцна ночхийн рузма болхбан йолалуш ю прессехь, телевиденехь, радиохь.\nБолх кхидIа а хьош ду тхо. Яртийн цIерш яхарца нисъеш, нохчийн маттахь йоцурш матте йохуш.\n...Дац дера вайн маттера хьал даладелла-м, амма догдоху-кх хиларе. Мотт бацахь, яйна ю нохчалла. Иза кхета а деш, къа-м хьоьгу…»\nАзербайджанхоша олу «хIалва-хIалва демекле агыз ширин олмаз» («Хьовла-хьовла мел бахарх а, бага марзлур яц»). Шарахь цкъа нохчийн маттахь, оцу маттана мотт хьокхуш, массех баннер Соьлж-ГIалахь уллуш елахь а, меттан марзонах лаьцна мехкан лаккхарчу хьаькамо ша олуш делахь а, ца аьлла цо цкъа а омран куьцехь, мотт Iедалхоша шайниг бийца догIу, иза кIоргга Iамо беза школашкахь я институташкахь, бийца беза чохь а, базаршкахь а.\nИза стенна ду-те? Ца магадо-те Кремло цунна а, и санначу кхечу хьаькамашна а матте шен децIахь меттиг дIалацийта? И хаттар лела ненан маттах са мел лозучу нехан багахь.


Исламан пачхьалкхан "дера тIемало": мила ву аль-БагIдадин коьрта къийсархо?\nАль-БагIдади а, Кардаш а\n"Исламан пачхьалкх" вовшахтохараллан хьалханчан аль-БагIдади Абу-Бакран дезна шен меттана хир волу стаг билгалваккха. Иза ву Иракъера туркоман Кардаш АбдаллахI, хаам бира "Исламан пачхьалкхо" Iуналла дечу Iаьрбийн зорбанан гIирсаша.\n"Аль-Арабия" телеканалан эксперто шен агIор хийцам бира цу хаамна, Кардаш официалан кепара тIаьхьалонча вац, Иракъехь буьйранча ву аьлла. Дийцарехь, Кардашан керлачу дарже хIоттале гамо хилла аль-БагIдадица, ткъа цо иза даржехь лакхаваьккхина "цунна там бан".\nДуй иза "халиф" валарчу вирзина бохург? Стенца вевзаш ву Кардаш?\n"Аль-БагIдадин цхьайолу дегIан меженаш сецна ю"\n"Аль-БагIдади Абу-Бакр" цIарца вевза 48 шо долу ас-Самарраи ИбраьхIим карарчу хенахь дегI лелаш вац. Цунах лаьцна Товбецан-бутт чекхболуш хаам бира Иракъан Iедалан талламан сервисо. Цуьнан когаш а, куьйгаш а лелачуьра сецна цунна букъсуртана йоккхачу тоьпан хIоъан гериг кхеттачул тIаьхьа. Иза хилира 2018-чу шарахь Шемахь Дейр-эз-Зор провинцин къилба-малхбале маьршайоккхуш Иракъан эскарша операци дIахьош. Оцу хенахь аль-БагIдади шен накъосташца лечкъина вара Иракъан дозанца йолчу Хаджин гIалахь.\nДуьнентIехь уггар кхераме экстремист Хаджинехь хиларх лаьцна хаамаш бора Иракъан эскаран буьйранчалло. Цига бомбанаш а туьйхира, лерринчу ницкъийн тоба а хьажийра. Амма ас-Самарраи лаца ца велира, цунна чов бен ца йира.\nХууш дац мел бакъдолуш хила мега аль-БагIдади дегIан меженаш сецна ву боху хаамаш. 2019-чу шарахь Оханан-баттахь интернетехь яржийначу видео тIехь аль-БагIдади паргIат куьйгаш лелаш а, кехаташ дехьа-сехьа дохкуш а, Дела цхьаъ хилар (таухид) гойтуш ву аьрру куьйган хьажо пIелг гойтуш а ву.\nАмма иза 2014-чу шарахь яьккхинчу видео тIехь санна волавелла лелаш а, шен агIончашна хьалха лаьтташ а вац. Къамел деш вистхуьлуш иза хиина Iаш ву цIенкъахь. Хьалха хиллачу видеоца юьстича керлчун тIехь гуш ду цуьнан чIуран бос хийцабалар: изза цIечу басахь юьхь ю, амма куьйгаш цхьа тамашена кIайн ду.\nАль-БагIдади 2014-чу а, 2019 -чу а шерашкахь\nИракъан лерринчу сервисаша дийцарехь, карарчу хенахь аль-БагIдади Шемахь ву. Экстремистийн баьччан коьрта Iалашо ю шайн вовшахтохараллан могIарш бекъа ца балийтар а, ткъа иштта шпионашна дуьхьал латтар а. Аль-БагIдади лаккхарчу даржашка нах хIиттош ву тIаьхьарчу хенахь тIемашкахь кхелхинчу шен юххерчу накъостийн метта. Цу тайпачу меттигхийцарна юкъавахана Кардаш а.\n"Исламан пачхьалкхан уггар дера командираш Iамийна ву"\nКардаш АбдуллахI а, аль-БагIдади санна олуш йолу цIе ю ("Кардаш" - "ваша" бохург ду тюркийн меттанашкахь). Амма цуьнан бакъйолу цIе ю аль-Мауля Мухьаммад Саид Амир. Иза БагIададел а 5 шо жима ву -- вина 1976 шарахь.\nКарарчу хенахь волу "Исламан пачхьалкхан" лидер санна, Кардаш а вина Иракъехь. Иза дуьненчуваьлла Талль-Афар олучу коьртачу декъана туркоманаш бехачу гIалахь. Кардаша дешна Мосулехь. Исламан Iилманан бакалавр ву иза. Цундела олу цунах "Устаз" (Iаьрбийн маттахь "хьехархо").\nДАIИШ-ерчу нохчочун видео яьржина прессехь\n2000-гIа шераш дуьйлалуш "Ал-Каидица" зIе хилла аьлла набахте хьажийнера Кардаш. Цигахь вевзира цунна "Исламан пачхьалкхан" лидер. Кардаш вевзачу наха вуьйцу иза "дера тIемало а, радикал а, динан фанатик а" санна. Цуьнан амал ю лидерна оьшуш йолу. Иза ду хаза къамел дан хаар. Цунна иза Iаьмма Мосулерчу цхьана маьждигехь хьехамаш беш хиллачу шен дех.\nКардаш схьалаца аьтто бинчунна 5 миллион доллар дала реза ю Iамерка. Пачхьалкхан департаментан сайта тIехь аьлла ду, Аль-Мауля (АбдуллахI Хьаьжа) "Исламан пачхьалкхан" коьртачу идеологех цхьаъ хиларх лаьцна.\nIамеркан Пачхьалкхан департаменто иза ву боху аль-БагIдадин метта хир верг.\nТIеман тобанашкахула эксперт волчу Абу-Рагыф Фадылна тIе а тевжаш, "Аль-Арабия" телеканало хаам бо Кардашна Iаткъам бинарг Талль-Афара школехь цунна делла хаарш ду бохуш. Цигахь доьшуш хилла бу уггар дера "Исламан пачхьалкхан" тIеман командираш.\nИракъехь вийна Паьнказара Маргошвили Мурад\nЦуьнца цхьаьна эксперто чIагIдо, Британерчу Times газето хьалхо яздина ма хиллара, Кардаш хилла вац Иракъан президент хиллачу Саддам Хьусайнан эскаран эпсар. Кардашан ву Мухьаммад СаьIид цIе йолу кIант а, ткъа иштта Туркойчохь веха Адиль Мухаммад Саид цIе йолу ваша а.\nКардашан а, аль-БагIдадин а гамо\n"Аль-Арабия" телеканалан эксперто дийцарехь, аль-БагIдадис шена герга озийна Кардаш "Исламан пачхьалкх" эша йолаллачул тIаьхьа: авторитет йовш волчу лидерна оьшуш вара шен агIончаш цхьаьнатоха хьуьнар долу стаг.\nАмма дукха хан ялале цу шинна юкъахь гамо иккхира, ткъа аль-БагIдадис сацам бира шен гIоьнча даржехь лакхаваккха "цунна там бан". Устазан керла дарж "Исламан пачхьалкхан" хир волу лидер аьлла дац. Аль-БагIдадис цунна тIедожийна Иракъерчу секторна урхалла дар (шайн Iуналлера евллачу территорешкахь тIемалой бу "урамийн тIемаш" дIахьош). Кардашан жоьпаллехь арми а, дешар а ду, юртабахам а бу.\nЭксперто Абу-Рагыфа чIагIдарехь, Кардаш чIагIваларна дуьхьал бу "Исламан пачхьалкхан" кхечу пачхьалкхашкара тIемалой. Бахьана ду иза меттигера хилар а, цуьнан шен тIеозийна Талль-Афарера, кIизаллица а, Устазана тешаме хиларца а бевзаш болу нах хилар а.\nИракъан къоман кхерамазаллин аппаратехь тешна бу Кардаш даржехь хьалаваларо кхерам бохьуш хиларх, къаьсттина маьрша бахархошна ницкъ барца а, шайн лаамехь тIемаш битина марша дахар хаьржинчу "Исламан пачхьалкхан" хиллачу тIемалошна бекхаам барца а боьзна.\nЦул сов, Марсхьокху-беттан 8-чохь Кардаш хьокъехь Иракъан тIеман ницкъийн буьйранчаша бинчу хаамца, БагIдадехь саготта бу радикалаша пачхьалкхан гIора дайарна а, шиIаташна а, суннаташна а юкъахь мостагIалла карзахдаккхарна а тIехьажийна тIелетарш доло мега аьлла.


Навальныйна дIовш делла хилар тIечIагIдина кхин а шина лабораторехь\nГерманин дехарца Францерчу а, Швецерчу а йозуш йоцучу шина лабораторино Оьрсийчоьнан оппозиционеран Навальный Алексейн анализаш зийначул тIаьхьа, тIечIагIдина бундесверан лабораторин жамIаш: билггал "Новичок" олу дIовш ду цунна тIелатар деш лелийнарг аьлла. Германин Iедалхоша бина и хаам оршотан дийнахь.\n"Карарчу хенахь кхаа лабораторехь тоьшаллаш дина, Навальныйна билггал "Новичок" олучу химин дIовш делла хилар", - аьлла ду, Германин Iедалхойн сайта тIехь бинчу хаамехь.\nГерманино иштта дIахьедина, шаьш Навальныйх эцначу зерийн кепаш химин герз дихкинчу Организацин (ОЗХО) эксперташка дIакхачийна аьлла. Церан лабораторешкахь кхин дIа а толлур йолуш ю уьш, аьлла.\n"Оха юха а кхайкхамбо Оьрсийчоьне, хиллачух кхетаде тхо аьлла. Тхайн Европерчу партнерашца контактехь ду тхо, кхин дIа дендолчух дуьйцуш", - боху хаамехь.\n"Цхьа а шеко йоцуш" Навальныйн организмаца "Новичок" олучу группера дIовшан лараш карийна аьлла, дIакхайкхийра бундесверан лабораторина тIетевжина Германин Iедалхоша карарчу беттан 2-чохь.\nГерманин арахьарчу гIуллакхийн министро Маас Хайкос дIахьедира, тIедогIучу масех дийнахь шалха маьIна а доцуш, жоп дала деза Оьрсийчоьно, хIун ду оппозиционерна хилларг хоуьйтуш аьлла. Нагахь санна, жоп ца лахь, шаьш дуьхал бекхам баран кепаш юьйцур ю шайн Евробертан пачхьалкхашкарчу партнерашца аьлла. Мааса къадийра, "Северный поток-2" биргIа хьалаяран проектех хьакхабала а тарло шайн барамаш аьлла.\nОьрсийчоьнан Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацерчу векала Небензя Василийс, бух бац, аьллера, Навальный Алексейна дIовш далар талламе дилла. Оьрсийчуьрчу лоьрашна ца карийна оппозицерчу политикаца химин герзан лар, ткъа Германино ца гайтина Навальныйна дIовш делла хиларх долу тоьшаллаш, билгалдаьккхинера цо.\nДеношкахь Германин Iедало довзийтира Берлинерчу клиникехь Навальныйна йинчу анализаша цуьнца химин герзан лар хилар гойту жамIаш, дIакхачийна уьш химин герз доьхкучу дуьненаюкъарчу хьукмате а (ОЗХО). Оцу хьукматерчу Оьрсийчоьнан векалто а аьлла, анализан жамIех йолу информаци бакъ яц.


www.islamannur.org - 235-гIа дакъа\nЭхартахь шайна шахIидашна санна ял (кечйина болучу нахах) лаьцна, делахь а, тIамехь керстанех летта беллачарех къастийна лийчор бу уьш, докъан ламаз а дийр ду царна\n1353. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «ШахIид пхиъ ву: Iаьржачу уьнах велларг, чолазарх велларг, хин буха вахана велларг, хаьрциначу (гIишлонна) кIел вахана велларг, АллахIан новкъахь воьжнарг» (Бухари: 2829, Муслим: 1914).\n1354. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) (шен асхьабашка) хаьттира: «Шайх шахIидаш муьлаш лору аша?». Цара жоп делира: «ХIай, АллахIан элча! АллахIан новкъахь вийнарг - иза ву-кха шахIид». (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) элира: «Иштта хилча-м - сан умматехь шахIидаш кIезиг хир бу!». Цара хаьттира: «Ткъа муьлаш бу уьш тIаккха, хIай, АллахIан элча?». (Цунна) жоп делира цо: «АллахIан новкъахь вийнарг шахIид ву, АллахIан новкъахь велларг шахIид ву, Iаьржа уьнах велларг шахIид ву, чоьнан (лазарах) велларг шахIид ву, хин буха вахана (велларг) шахIид ву» (Муслим: 1915).\n1355. IабдуллахI бин Iамр бин ал-Iаса (АллахI реза хуьлда цаьршинна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) элира аьлла: «Муьлхха а шен бахам ларбеш дуьхьало еш вийнарг – шахIид хуьлуш ву» (Бухари: 2480, Муслим: 141).\n1356. (Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна)) ялсаманица шайга кхаъ боккхуш хезначу иттаннах цхьаъ хиллачу Абу ал-АIвар СаIид бин Зайд бин Iамр бин Нуфайла (АллахI реза хуьлда царна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Шен бахам ларбеш дуьхьало йина велларг – шахIид хуьлуш ву, шен са лардеш дуьхьало йина велларг – шахIид хуьлуш ву, шен дин лардеш велларг – шахIид хуьлуш ву, шен доьзал ларбеш дуьхьало йина велларг – шахIид хуьлуш ву» (Абу Дауд: 4772, Тирмизи: 1421, цо аьлла хIара «хьасан, сахьихь» даржехь хьадис ду).\n1357. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «Цхьана стага АллахIан элча (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) волучу а веана, хаьттира: «ХIай, АллахIан элча! Дийцахь суна, (хIун дан деза аса) нагахь (со волучу) цхьа стаг вагIахь, сан бахам соьгара дIабакха дагахь?». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира: «ДIамало хьайн даьхний цунна». (Оцу стага) хаьттира: «Нагахь иза суна тIелатахь?». Пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) жоп делира: «Лата хьо цуьнах». (Оцу стага) хаьттира: «Алахь соьга, ткъа цо со вехь?». Цо жоп делира: «ТIаккха хьох шахIид хир ву-кха». (Оцу стага) хаьттира: «Нагахь аса иза вехь?». Цо жоп делира: «Иза жоьжагIате гIур ву-кха» (Муслим: 140).\n Кхузахь вуьйцуш верг - шен валар нисделла волу стаг ву, масала: говрана тIера чу а кхетта.


Нохчийн меттан хьехархошна гIоьнна йинера семинар\nНохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министерствон дешар кхиоран институто нохчийн меттан а, литературин а хьехархойн республикин семинар-практикум дIаяьхьира лахьанан беттан 20-чу дийнахь.\nСоьлжа-ГIалин №1 йолчу гимназийн йоккха зал Iуьйранна дIаюьзира республикин ерриге а кIошташкара схьабаьхкинчу хьехархоша.\nЗалан сцени тIехь йолчу проекторна тIехь язйина тема «Нохчийн меттан, литературин урокашкахь а, урокел арахьарчу белхашкахь а Даймахке безам, синкхетам, эхь-бехк кхетош-кхиор. Халкъан яздархочун Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш» романехь Даймехкан васт (хиламийн суьрташ, турпалхойн васташ)».\nСеминар дIахьош яра республикехь дика евзаш йолу нохчийн меттан хьехархо, Дешар кхиоран институтан Iилманан лакхара белхахо Вагапова Асет. Хьехархой а, дуккха а Iилманчаш а бара семинарах беркат эца баьхкина.\nСеминаран болх дIаболош Умхаев Хьамзата элира: «Вайн республикин дешаран а, Iилманан а министра Байханов ИсмаьIала лерринчу тергонехь латтош ду школашкахь нохчийн мотт хьехаран гIуллакх. Вайна, массарна ма-хаьара нохчийн мотт безаш а, хууш а, цуьнан кханенах дог лозуш а ву вайн министр. Нохчийн меттан хьехархойн балхана гIо хуьлу муьлхха а гIуллакх къобалдеш, схьавогIуш а ву.\nНохчийн меттан де герга кхочуш кхайкхайо республикин конкурсаш, семинараш, «йиллина» урокаш. Хьехархошна а, дешархошна а юкъахь конкурсаш дIахьо министерствос хIора шарахь. Вайн республикерчу а, луларчу Дагестанерчу а нохчийн меттан хьехархошца цхьаьнакхетарш дIахьо цо.\nНохчийн меттан говзанчех дага а дуьйлуш, нохчийн мотт кхиорехь хьехархошца дIахьо болх а, цхьаьнакхетарш а алсамдаха ойла ю тхан институтан. Тхайна хууш дерг шуна а довзуьйтуш, шуна зеделлачух пайда а оьцуш, кест-кеста вовшахкхеташ дIахьур бу вай болх. Хьехархошна тIехь доккха дукъ ду. Аша марзбича бен безар бац берашна нохчийн мотт а, литература а. Аша бийриг мехала, хала, жоьпалле болх бу. Аша хьоьгу къа тхуна хууш ду».\nЦул тIаьхьа Вагапова Асета дийцира школашкахь нохчийн меттан сахьташ кIезиг ду аьлла ца Iаш, урокел арахьарчу балхах хьехархоша эвсаре пайдаэца безаш хиларх лаьцна. Айдамиров Абузаран «Еха буьйсанаш», «Лаьмнашкахь ткъес», «Дарц» романаш историн, литературин, этнографин хIолламаш бу.\nПроекторна тIехь гойтуш слайдаш а йолуш, дора А.Вагаповас шен къамел. Романан турпалхойн ойланаш йовзуьйтуш, нохчаша лайначух лаьцна дуьйцура цо.\nСеминаран болх кхин а чулацаме бира Нажи-Юьртан кIоштара леррина оцу семинаре кхаьч-\nначу «Ламанан аз» божарийн вокальни тобано. А.Айдамировн дешнаш тIехь даьккхина «Чекхъяла, хIай Iаьржа буьйса» илли а, МухIажара язйина назма а дIаэлира цара.\nСоьлжа-ГIалин №7, №39 йолчу школийн дешархоша а кечйинера литературин номерш. Яздархочун байташ а, «Еха буьйсанаш» романа юкъара къийсакаш а йийшира цара.\nСеминаран болх къамелан кепехь нисбелира. Абузаран кхоллараллах буьззина пайдаэцча, цо берийн синкхетам кхиорна боккха тIеIаткъам бийриг хилар гайтира Асета.\nДукхах болчу хьехархошна дуьххьара хезаш дара семинарехь дийцина цхьадолу хIуманаш. Масала, А.Айдамировн книгаш зорбане ца йовлуш 10 шо даьлча, уьш зорбане яха таро йоций хиъна, нохчийн ламанца йолчу цхьана юьртара кхо доттагI вайн луларчу республике жаIуьнан балха вахана, 18 эзар сом а дохьуш Абузар волчу веана хилла. Абузара схьа ца эцна и ахча. Амма чIогIа дагахкхетта оцу кегийчу нехан доьналла, яхь.\nЯздархочун йоIа Айдамирова Машара шен «Абузаран дахар а, кхолларалла а» документальни-публицистикин жанрехь язйинчу книги тIехь дуьйцуш а ду иза.\nИштта, дуккха а хаза, мехала хIуманаш довза аьтто хилира хьехархойн.\nВовшашна газа дукха хан яьллачу хьехархойн, вовшех марзо оьцуш, Iен аьтто а хилира семинар дIаяьлча.\nСеминарана кечам даггара бинера. Хьехархой дIасакъастале царна совгIаташ дира Дешар кхиоран институто зорбане яьхначу Гереев Вахин а, Дикаев Бексолтин а книгаш яларца.\nI-Б.Арсанукаевн суьрташ тIехь: семинар-практикуман дакъалацархой


Нохчийчоьнан, ГIалгIайчоьнан куьйгалхой Соьлж-гIалахь, 12Лах2008\nНохчийчоьнан куьйгалхочуьн Кадыров Рамзанан а, ГIалгIайчоьнан куьйгалхочуьн Евкуров Юнус-Бекан а даьлла дов, шина а республикан юккъаралхоша емал деш ду. Цара кхайкхам бина шина лидере, вовше къинтIера а валий, вас дIаяккха, аьлла.\nНохчийн а, гIалгIайн а юкъараллийн вовшахтохараллаш сингаттаме ю Кадыров Рамзанан а, Евкуров Юнус-Бекан а даьлла дов бахьанехь. Ший цхьана а кхетта, хилларг къастор доьхуш, кхайкхам бина цара. Вовше хилла вас, оьгIаза а ца оьхуш, шайна тIехьа лаьтташ къаьмнаш дуйла дицдан мегар дац, шина республикийн куьйгалхоша, бохуш ду оцу дIахьедаран коьрта чулацам.\nИшшта, юккъаралхошна нийса ца хета, цхьана республика куьйгалхочо, кхечу куьйгалхочуьнна хьокъехь иза емал веш дIахьедарш дар. Цул совнаха, цара тидам бо, шина мехка юккъахь доза къастор, дийцаре даккха мегар долуш хIума ца хилар.\nНохчийчохь, Кадырован а, Евкурован а, дов далар, емал деш ду, дукхачу наха. СемаIашкахь вехачу Юнадис бахарехь, цхьа орам а, истори а йолчу вайнехан, цу тайпа хIуманаш дийцар, эхье ду аьлла.\nЮнади: Деллахь ду иза хьаштдоцург. Оццула халчу хенахь а, тIом хилча а , буохам хилча а , цхьа а доза а доцуш Iийна ма ду вай. Муха адийцахь вай цхьа вежарий а , йижарий а ду. ХIара цхьа заман мур дIабаьлча, куьйге а бахана дIадер долуш хIума ду иза. Вайна хIунда оьшуш ду и доза? Мелхо а хьалха санна цхьанакхета дезаш ма дара вай.\nМаршо радио: ГIалгIайноьнан куьйгалхочо Евкуров Юнус-Бека, шина республикан юккъахь доза къастор хьокъехь шен хетарг ца аьлла. Амма, цунна оппозицехь лоручу «Мехк-кхел» олучу юккъараллийн цхьанатуохаралло, сихонца Кадыров Рамзане кехат хьажийна, доза къастор гIуллакх дийцаре дан, шаьш тоьлла болу гIалгIайн Iилманчаш а, историкаш а, юккъараллехь лоруш болу нах а хоржура бу аьлла. Бинчу сацамо, ян гIалгIайн а, ян нохчийн къаьмнийн бакъонаш йохо ца еза бохуш ду цара дIасадаржийначу документ тIехь.\nОцу «Мехк-кхелан» куьйгалхочуьнгара Абадиев Идрисигара цу хьокъехь комментарии эцар гIуллакх ца хилира. Телефон мел дIаеттарх зIене волуш вацара иза. ГIалгIайнчуьра кхинболу политикаш а, журналисташ а, ситуаци мел кIоршме ю а хууш, реза бацара, хиллачуьнна хIокъехь шайна хетарг довзийта. Несар-гIаларчу ишколера хьехархочуьнна Мурадан хетарехь, Кадыровс а, Евкуровс а, дуьйцург, цхьанна а хьесапе хIума дац. Оцу хькоъехь цуо ишшта элира.\nМурад: Дуьххьара дIа, Оьрсийчоьнан импери а ю, Конституции а ю. Цара ма аллара хира ду. Вовшашна боргIалш санна чукхиссабаларх гIуллакх хир дац. Суна ца деза и къамелаш. Уьш чоьхьарчу юккъаралина хьовсийна ду. Иза корта, а ког а болуш хIума дац. Оьрсийчоьно аьлларг хир ду кхузахь. Хьекъале дац иза ян Кадырован, я Евкурован агIора. Иза Iовдала хIума ду. Со кхета, ша-дерриг стенна дуьйцуш ду. Уьйш кегий бу ханна, Iаьмма бац цхьана хIуманна.\nМаршо радио: Нохчийн а, гIалгIайн а, куьйгалхоша, цхьацца хенашкахь аьлларг а карладаьккхина, шинна а агIора болчу тергамхоша. Исс шо хьалха, Кадыров Рамзана, аьллера, гIалгIайх лаьцна: уьш 3 метар латта бухахь бакъахь бу аьлла. Иза цуо дуьйцучуьнна маьIанна юккъера даьккхина дешнаш хиллехь а, гIалгIашна чIогIа Iоттаделлера. Шен агIора, ГIалгIайнчоьнан куьйгалхо Евкуров Юнус-Бек а ца Iийна, нохчех лаьцна вуониг ца олуш. Шай махкахь хьал талхарна цунна бехк нохчийн хеташ бу. Меттигерачу телевизионехь вистхуьлуш, цуо аьллера, ГIалгIайнчу вуо мел дерг: наркомани а, маьттаз лелар а, кхиъ доьхнарг а, нохчаша деана аьлла.\nКадыровга, Евкуровга а берте кхойкху бакъонашларъярхоша а, жигархоша а


Лаьцна латточу гIалгIайн жигархочо мацалла кхайкхийна\nКхааридийнахь 10 дей, буьйсий чохь даккха витинчу гIалгIайн къоман цхьааллин комитетан а, меттигерчу къанойн кхеташонан а декъашхочо Барахоев Ахьмада мацалла кхайкхийна. Бакъонашларъярхочо Муцольгов Мохьмада бина цунах хаам "Кавказский узел" агенталлан агIон тIехь ша лелочу блогехь.\nБарахоевн адвокато Урусова Фатимас чIагIдарехь, еаридийнахь дIахьедар дина къаночо, ша мацалла кхайкхорах, ишта цуьнан камера чуьра араяьхна массо а кхачан сурсаташ.\nШа кхайкхийна акци ойла а йина, кхетамчохь волуш йолийна ша, пачхьалкхан Iедалхойн а, юкъараллан а тидам тIеозо Iалашонца, Нохчийчоьно гIалгIайн латтанашна аннекси йина хилар а, низамаш хьоьшуш республикехь Iедалан белхахоша а, полисхоша а коррупци лелош хилар а дIахаийтархьама аьлла, Барахоевс шен адвокате.\nИшта тIедожийна къаночо, адамийн бакъонашкахула йолчу президентан Кхеташонан куьйгалхочуьнца Федотов Михаилца а, "Гражданское содействие" комитетан куьйгалхочуьнца Ганнушкина Светланица а шен цхьанакхетар хилийта аьлла.\n65 шо ду жигархочун могушалла ледара ю аьлла, хаамбо Муцольговс.


www.islamannur.org - 157-гIа дакъа\nДокъан ламазехь доьшуш долучуьнан хьокъехь\n(Докъан ламаз дечу стага) доьазза «АллахI Воккха ву!» («АллахIу Акбар!») ала деза. Хьалхараниг аьллачул тIаьхьа - ларвар доьхуш долу доIа дийр ду АллахIе, цул тIаьхьа - «Фатихьат» деша деза. Цул тIаьхьа шолгIа а «АллахI Воккха ву!» ала деза, тIаккха – пайхамарна (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) салават дилла деза. (Салават) хIокху кепара (доьшур ду): «Я АллахI! Къинхетам бехьа Мухьаммадах а, Мухьаммадан доьзалах а…» («АллахIумма солли Iала Мухьаммадин, ва Iала али Мухьаммадин…»). Доллучул а дикаха хир ду цо иза хIокху дешнашца дерзийча: «…Айхьа ИбрахIимах а, ИбрахIиман доьзалах а къинхетам баре терра» («…кама соллайта Iала ИбрахIима ва Iала али ИбрахIима»). ТIаьххьара а тIе хIара (дешнаш) а олуш: «Боккъалаъ, Хьо ву-кха - хастамна хьакъ верг, Сийлахь верг!» («Иннака хьамидун мажид!»).\nДуккхаъчу юкъарачу наха дийриг дан ца оьшу, (деккъа хIара) аят а доьший, тоам беш болучу: «Боккъалаъ, АллахI а, Цуьнан малекаш а пайхамарна салават дуьллуш бу» («Ал-Ахьзаб», 56). ХIунда аьлча, боккъалаъ, деккъа и цхьа аят а дешна тоам беш волучуьнан ламаз нийса хир дац.\nЦул тIаьхьа кхоалгIа а «АллахI Воккха ву!» боху дешнаш ала деза, ткъа цул тIаьхьа – веллачунна а, бусалба нахана а доIа дийр ду. АллахIана лаахь вай дуьйцур ду (цигахь догIу) хьадисаш.\nЦул тIаьхьа доьалгIа а «АллахI Воккха ву!» боху дешнаш ала деза, ткъа тIаккха – АллахIе доIа дан деза. Дича доллучул а дикаха (долу доIа, хIара ду): «Я АллахI! Цуьнан йолах ма даха Ахьа тхо. Цул тIаьхьа тиларна чу ма эгаде Ахьа тхо! Тхуна а, цунна а геч а де Ахьа!» («АллахIумма ла тахьримна ажрахIу, ва ла тафтинна баIдахIу, вагIфир лана!»).\nДуккхаъчу наха гуттар а дийриг а ца деш, доьалгIа (Акбар аьлча), доIа дехха дар бакъахьара лоруш ду. Ибн Абу Авфас дийциначу хьадисан чулацамна, Сийлахь-Везачу АллахIана лаахь, вай дуьйцун долу.\nПайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) кхоазлагIа «АллахI Воккха ву!» аьллачул тIаьхьа деш хиллачу доIанех дерг дийцича, царех ду (тIаьхьадогIу доIанаш):\n935. Абу Iабдуррахьман Iавф бин Малика (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) докъан ламаз дира, ткъа цо (оцу веллачунна) дина хилла долу доIа аса дагахь латтийра. Цо элира: «Я АллахI! Гечде Ахьа цунна! Къинхетам бе Ахьа цуьнах! Хьалхаваккха Ахьа иза! КъинтIера вала Хьо цунна! ТIеэцар хаза де Ахьа иза! (я: Веза хьаша ве Ахьа цуьнах!) ЧугIойла паргIат е Ахьа цуьнан! ДогIанца а, лайца а, къоранца а цIанве Ахьа иза! Айхьа кIайн бедар мIодех ма цIанъярра къинойх дIацIанве Ахьа иза! Цуьнан хиллачу хIусамал кхин а тоьлуш йолу хIусам а ло Ахьа цунна! Цуьнан доьзалал кхин а тоьлуш болу доьзал а, цуьнан хиллачу зудчул кхин а дика йолу зуда а (ло Ахьа цунна)! Ялсамане а вахийта Ахьа иза! Кошан Iазапах а, ЦIеран Iазапах а хьалха а ваккха Ахьа иза!» («АллахIуммагIфир лахIу, вархьамхIу, ва IафихIи, ваIфу IанхIу, ва акрим нузулахIу, ва вассиI мадхалахIу, вагIсилхIу билмаи, вассалжи, валбаради, ва наккъихIи минал хатIайа кама наккъайтас совбул абйад минадданаси, ва абдилхIу даран хайран мин дарихIи, ва ахIлан хайран мин ахIлихIи, ва завжан хайран мин зовжихIи, ва адхилхIул жаннахI, ва аIизхIу мин Iазабил къабри, ва мин Iазабин нари»). (Оцу) веллачуьнан метта со велар-кха аьлла, ма хеттера суна» (Муслим: 963).\n936. Абу ХIурайрас а, Абу Къатадас а, Абу ИбрахIим ал-АшхIала а, шен дас олуш хезначунна тIе а тевжаш (цуьнан да а ву иштта асхьаб хилла (АллахI реза хуьлда царна)) дийцина. (Царна хезна, цкъа) докъан ламаз дан хIоьттиначу пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш: «Я АллахI! Гечдехьа тхан дийначарна а, беллачарна а, кегийрачарна а, къеначарна а, стегаршна а, зударшна а, (цIахь) болучарна а, (новкъахь) болучарна а! Я АллахI! Айхьа тхоьх бахар делларш - Исламан (динна тIехь) бахабе Ахьа! Айхьа тхоьх дIакхалхош верг - иманехь кхалхаве Ахьа! Я АллахI! Цуьнан йолах ма даха Ахьа тхо! Цул тIаьхьа тиларшка а ма эгаде Ахьа тхо!» («АллахIуммагIфир лахьаййина ва маййитина, ва сагIирина ва кабирина, ва закарина ва унсана, ва шахIидина ва гIаибина. АллахIумма, ман ахьйайтахIу минна, фа ахьйихIи Iалал ислами, ва ман таваффайтахIу минна, фатаваффахIу Iалал иймани. АллахIумма ла тахьримна ажрахIу, ва ла тафтинна баIдахIу!»)\n(Тирмизи (1024), Абу Давуд (3201). Тирмизис далош дерг - Абу ХIурайрас а, ал-АшхIалис а дийцина хьадис ду, ткъа Абу Дауда далориг - Абу ХIурайрас а, Абу Къатадата а дийцинарг ду. Хьакима аьлла: «Абу ХIурайрин хьадис «сахьихь» а ду, Бухарин а, Муслиман а бехкамашца догIуш а ду». Тирмизис аьлла, Бухарис элира аьлла: «Оцу хьадисан ривайатех «асахь» («уггаре а бакъ дерг») ал-АшхIалис дийцина хьадис ду». Бухарис кхин а аьлла: «Оцу декъан хьокъехь мел долучух «асахь» («уггаре а бакъ дерг») Iавф бин Малика дийцина хьадис ду).\n937. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина, АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) олуш хезна шена аьлла: «Шаьш веллачунна докъан ламаз дечу хенахь - доггаха АллахIе доIа де цунна» (Абу Дауд: 3199).\n938. Абу ХIурайрас (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) пайхамара (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) ша докъан ламаз деш элира: «Я АллахI! Хьо ву-кха цуьнан Дела! Хьо ву-кха иза кхоьллинарг! Хьо ву-кха иза Ислам (дине) нисвинарг! Хьо ву-кха цуьнан са эцнарг! Хьо ву-кха цо хьулдинарг а, хьуламаза динарг а массарначул дика хууш верг! Тхо цунна тIехIиттина дехаре даьхкина Хьоьга: гечдехьа цунна!» (Абу Дауд: 3200).\n939. Васила бин ал-АскъаIа (АллахI реза хуьлда цунна) дийцина: «(Цкъа) АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) тхоьца цхьаьна цхьана бусалба стагана докъан ламаз дира. Ткъа суна цо олуш хезира: «Я АллахI! Боккъалаъ, хьенехан кIант минех - Хьан гIоьнна а, доланна а кIел ву-кха! Кошан питанах а, ЦIеран Iазапах а ларве Ахьа! Хьо ву-кха ваIда кхочуш йийриг а, хастамна хьакъ верг а! Я АллахI! Геч а дай, къинхетам бехьа цуьнах! Хьо ма вуй – Гечдийриг а, Къинхетам бийриг а!» («АллахIумма инна фулана бин фулан фи зимматик, ва хьабли жаварихьик, факъихIи фитнатал къабри, ва Iазабаннари, ва анта ахIлул вафаи вал хьамди, АллахIумма фагIфир лахIу, вархьамхIу, иннака антал гIафуру-р-рохьим!») (Абу Давуд: 3202).\n940. (Шен хенахь) IабдуллахI бин Абу Овфас (АллахI реза хуьлда цаьршинна), шен йоIана докъан ламаз дечу хенахь, доьазза «Такбир» дош элира. ДоьазлагIа уьш олучу хенахь - (ламаз деш) шина Такбирана юккъехь яьккхиначу хеннал хан яьккхира, АллахIе (шен йоIанна) гечдар доьхуш а, (цунна) доIанаш деш а. Цул тIаьхьа элира цо: «АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) а дора иштта гуттар а».\n(Оцу хьадисан кхечу) ривайатехь дийицина (и дийицначо элира аьлла): «Доьазза «АллахI Воккха ву!» элира цо. Цул тIаьхьа ша воллучохь сел веха (лаьтташ) Iийра иза, суна цо пхоьазлагIа а «АллахI Вокха ву!» боху дешнаш ала тарлора-кх аьлла а хеталуш. Делахь а, цо салам делира аьтту агIор а, аьрру агIор а дIасавоьрзуш. (Ламаз) дерзийна иза ваьлча, оха цуьнга хаьттира: «ХIара хIун ду?». Тхуна (жоп луш) цо элира: «Боккъалаъ, сайн бIаьра хьалхха АллахIан элчано (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) деш сайна гиначул а совнаха дерг деш вац-кха со шуна (хьалхахь)! (я: АллахIан элчано а (АллахIера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна) а дора иштта!)» (Хьаким: 1/360, цо аьлла «сахьихь» даржехь хьадис ду хIара).\n Кхузахь дуьйцург - Iазапах а, кошан боданах а хьалхаваккхар ду.\n Кхузахь дуьйцург - Ислам-динан декхарш кхочуш ца деш дийлийтиначу тайп-тайпанарачу кхачамбацаршна гечдар дехар ду.\n Вуьшта аьлча: «Ялсаманехь дика а долуш дакъа де Ахьа цунна! Лакхарачу меттиге а кхачаве Ахьа иза!».\n Кхузахь дуьйцург - каш ду.\n Кхузахь динарг - дустаршца пайда оьцуш дехар ду: веллачунна массо а тайпа къинхетамаш бар а, цо мел летийначу къиношна а, дийлийтиначу кхачамбацаршна а гечдар доьхуш.\n Цуьнан маьIна – гуттар а цIена къинойх цIанвар дехар ду.\n «Такбир» дош - «АллахI Воккха ву!» («АллахIу Акбар!») бохучу дешнех олуш ду.


Оьрсий Нохчийчу юхаберзо дагахь ду Iедалш\nОьрсийчоь--Оьрсийчоьнан президент Медведев Дмитрий къамел деш ву махкахойн 3-чу дуьненерачу конгрессехь, 01ГIур2009\nОьрсийн къомах болу нах цIаберзорехь хьалхара регион хила еза Къилбаседа Кавказ, аьлла, дIахьедар дира кху деношкахь Оьрсийчоьнан регионаш кхиоран министраллан куьйгалхочо Басаргин Виктора. Цо дийцарехь, цу хьокъехь дехарш дина ГIалгIайчоьнан а, Нохчийчоьнан а куьйгалхоша. Басаргина бахарехь, цигарчу Iедалша леррина программаш кечйина оьрсийн къомах болу нах шайн республикашкахь орамаш а хецна, чIагIбалийтар Iалашонца.\nНохчийчохь оьрсийн бахархой юхаберзоран комисси массийта шо хьалха леррина кхоьллина болх беш ю. Амма цуьнан жамIех лаьцна ала хала ду. Цара дукхачу хьолахь беш болу болх Наур а, Щелковски а кIоштана дозанера кхин ара ца болу. Кхечу дешнашца аьлча, ма-хеттара бац оцу тIегIан тIехь кхиамаш.\nРегионан хьалха хилла болу бахархой юхаберзо безаш хиларх лаьцна хIокху деношкахь дIахьедар динчу Оьрсийчоьнан регионаш кхиоран министраллан куьйгалхочо Басаргин Виктора, бахарехь, нохчийн а , гIалгIайн а Iедалша дехар дина оцу хьокъехь.\nТкъа могIарерчу цхьаболчу бахархошна и гIуллакх, дикка талла а теллина, бух а кечбина, дан деза аьлла хета. Нохчийн журналистана Аюбов Замидан хетарехь, дуьххьара белхан меттигаш кечян еза, оьрсийн къомах болу бахархой юхаберзабале.\nАюбов Замид: Белхан меттигаш каро еза, аьлла, моьттуш ву со цкъа хьалха, массарна, кхечарна санна. Болх бан меттиг а, чохь Iа хIусам а. Иза ду-кх коьрта оьшуш дерг. Бакъду, йоккха «приток» хираю моьттуш-м вац со. Цкъачунна вай хьелаш дац.\nНохчийн журналистанна Аюбов Замидан оьрсийн бахархой юхаберзоран тема дика евзаш ю. Цунна хетарехь, махкхахь и комисси а йолуш и болх нохчийн бехкенна дIа ца боьдуш ца бисина.\nАюбов Замид: Суна хетарехь, цунна гIехь хан оьшур ю. Нохчий цкъа а цхьанциа а, гIоьртина хилла а бац. ТIом юккъе а баьлла, гIехь херелла юкъаметтигаш.\nНагахь санна оьрсийн къомах болу бахархой юхаберзар кхерамазаллийн хьелашца ца хуьлуш далахь, цхьаболчу эксперташа кхечу агIора дан деза иза боху. Масала, оьрсийн эскархойн дакъошна уллехь ян еза юхабоьрзучерна хIусамаш. Иштта, цара дийцарехь, Соьлж-гIала а кхоьллина шен хенахь.\nИслам цIе йолчу Соьлж-гIаларчу вахархочунна ца хета и процесс иштта дIаяхийта еза, аьлла. Бухахь болчу ночхашна а, тIебогIучу оьрсашна а пайда хила беза цунах, элира цо.\nИслам: Хьалха, Советае Iедал долчу хенахь, кхузахь шортта гIазакхий а бара, цхьацца проблемаш-м хуьлура, дешарна а, балха хIоттарна а. Амма хIинца и хенаш дIаевлла, аьлла, хета суна. Цу хенахь, оьрсийн мотт бара Iамош, хIинца а иза новкъа хир дац, аьлла, хета суна.\nЦарна юкъахь дика говзанчаш а бара, цаьргара Iама а йиш хира ю нохчийн. Оьрсийн мотт а хаа безаш бу вайна, дешарна а, Iилманна а.\nХиллачу шина тIамехь шина агIонан вовшен оьгIазлонаш кхоллаелла. Цундела оьрсий Нохчийчу юхаберзар дIадоло дезаш ду кегирхошна юкъахь кхетош-кхиоран белхан тIера, аьлла, хета юкъараллан жигархочунна Аюбова Лайлаана.\nАюбова Лайлаъ: Кегирхой буй, цара хаза неха санна интеграционан программехула олу-кх вай, Iедалшца долу тIай дIахоттадеш ду. Вай вайн гIиллакх лардо, хIуъа а дийцахь а.\nВай четарш чохь Iачу хенахь дуьйна, вайе кегирахой ламаз-марха дара. Иштта юхьдуьхьала къамеле баха беза, вай кегирхой а, Оьрсийчохь бехаш берш а. ХIара нис ца дахь, ша нислур дац.\nНохчий кхечу къаьмнашца магар дуьйцучу хенахь, наггахь федерал Iедалахошна дицло Оьрсийчохь дIасалелачу, я бехачу нохчашна тIаьхьарчу хенахь меттигерачу Iедалша цхьацца проблемаш еш хилар.\nЦхьа кIира хьалха, Нохчийчура каратэ латаран спортсменаш Нижний Новгород гIаларчу турнире кхайхкина болуш, меттигерачу хьешийн цIа чу ца битинера, цхьа а бахьана доцуш. И хIума талла ца теллира цхьаммо а.\nМасех шо ду, масала, Ставрополехь цхьана кIоштахь, Надуев ИмIела цIе йолчу нохчийн стага, бIеннашкахь миллион сом юккъе а диллина, Iедалша дIатесна долчу латта тIехь оцу махкахь уггаре а кхиаме болу юьртбахам кхоьллина, бIеннашкахь меттигерчу бахархоршна белхан меттигаш а луш.\nАмма Ставропол кIоштан администрацин омрица цуьнгара и латта схьадаккха хьийзош ду. Нагахь санна, цуьнгара и латта дIадаккхахь шаьш гIовттура ду, аьлла, цигарчу бахархоша.


Союз писателей ЧР | Бухадиев М.А. «Терко юкъ йостучохь».\nБухадиев М.А. «Терко юкъ йостучохь». Чтобы скачать данную книгу перейдите по ссылке: https://yadi.sk/i/DildHSLe3PzM9G\nБухадиев М.А. байтийн гуларехь Даймахках, хьомсарчу ненах, сийлахь-безачу нохчийн маттах, доттагIаллех, безамах, Iаламах лаьцна байташ ю. Шен кхолларалехь иштта автора билгал доккху: кху дуьнентIехь мел дерг сийлахь-воккхачу АллахIан лаамца хилар. Гуларна юкъахь берашна лерина, царна хазахетар йолу байташ а ю. Авторан цхьаболу байтийн могIанаш мукъаме бирзина. Гоьбевллачу иллиалархоша, эшархоша цуьнан байтийн дешнашна тIехь иллеш, эшарш яьхна.\nТерко юкъ йостучохь кхоллаелла ойланаш\nТахана Бухадиев Мусан цIе шуьйра йовза йоьлла нохчийн исбаьхьаллин дешан мах хадо а, цуьнан чам хууш а болчу ешархошна. Иштта цуьнан кхоллараллина тIе тидам бахийтина вайн иллиалархоша а, йишлакхархоша а. Кагерманова Раисин, Адамова Тамарин, Исмаилов Ризавдин а, Шарпуддин а, кхечеран а репертуарашкахь кест-кестта хезаш ду Бухадиев Мусан дешнаш тIехь даьхна иллешший, эшаршший. Культурин декъехь зеделларг долчара а, могIарера ладогIархоша а лаккхара мах хадабо церан.\nЮьртбахаман декъехь къахьегаран некъ къоначу шерашкахь дуьйна хаьржина ша хиллехь а, Бухадиев Мусана школехь ша доьшуш волуш дуьйна дукхаезара нохчийн литература. ГIарабевлла бевзаш болчу вайн яздархоша яздина могIанаш цуьнан синхаамашна тIеIаткъам беш хуьлура. ТIаккха къоначу стеган даг чохь ша-шаха кхоллабала буьйлира шен ойланашкахь цо цкъачунна къайлехь латтош болу шатайпа мукъамаш. Цо уьш гондхьарчарна ца бовзуьйтура, цхьана ханна дIахьулбинера, кхиъна яьлла, тIома поэзи царах хилла яллалц. Бакъду, юкъа-кара, Теркйистан районан газетан агIонаш тIехь шен цхьайолу стихаш зорбатухура цо.\n2004-чу шарахь арахийцира Бухадиев Мусас шен дуьххьарлера берашна лерина башха йоккха йоцу книжка.\n«Дош – доца, муш – беха» аьлла цIе тиллира цо цунна. Хууш ду, муьлхха а авторна доккхачу маьIне ду ша яздина могIанаш цхьана гуларехь арахецар, иштта хазахетаран синхаамаш Мусан а билггал хилла хир бу. Амма цо берашна лерина зорбанера араяьккхина йолу и гулар дика хилам а бара нохчийн литературехь, хIунда аьлча, дуккха шераш дIадаханера цул хьалха вайн кегийчарна лерина, баккъал а цара хазахеташ йоьшур йолу иштта книжка арахецаза.\nЦу гуларх лаьцна шена хетарг олуш, гIараваьлла вевзаш волчу нохчийн мотт таллархочо, Iилманчас Джамалханов Зайндис яздора: «Стихашкахь дешнаш дагардар барамал тIехдаккхахь, царах кхетар хала а, чолхе а хуьлу, цундела суна луур ду поэта шен стихашкахь цхьанатайпанара меженаш (кхузахь: цхьамогIа цIердешнаш автора дагардар – Б.Хь.) ягаръяр кIезиг хилийтар».\nШен дуьххьарлерчу гуларх лаьцна тхойшиннан хиллачу къамелехь Мусас соьга элира: «Суна чIогIа мехала а, сийлахь а ду Джамалханов Зайнди санна волчу къонахчо сан могIанех хастаме а, церан ледара агIонаш билгалйохуш а мел аьлла дешнаш. Цу тIехь Зайнди бакълуьйш хилар а къобалдо ас. Амма сан Iалашо кхин яра – цу кеппара дешнаш а ловзош, вайн мотт «самсабаккхар». Вай кегий бераш долчу хенахь хуьлур-кха, дукхахьолахь, дуьззина маьIна а доцуш, бес-бесарчу дешнех вовшахтесна дагардарш. Уьш атта дагахь а Iемара, берашна мотт бийца Iаморехь цара доккха гIо дора аьлла хеташ а ву со». Цу тIехь Муса харц цахиларх кхета деза вай.\nТукар, тIара, тайдечиг,\nТоп, тапча, тур, шаьлтий,\nКов, аьлха, тIулг, гIайракх,\nСахьт, мухIар, гуьлмаьндий –\nМуьлха деза, ахь ала,\nСан кIорни, самадала…\nХIинца тахана вай берашка, дагардинчу оцу дешнийн хIун маьIна ду аьлла, хаьттича, царах нийсса ах дешнийн маьIна далур дац цаьрга, хIунда аьлча карарчу хенахь уьш дукхахдерш вай къамелехь шайх пайдаоьцуш цахиларна.\nБерийн бешахь, школехь, кхечанхьа, берашна иштта стихаш Iамош, йовзуьйтуш, церан хаттар хIуттур ду, хIокху я вукху дашо хIун боху-те, и хIун ю-те аьлла. Цу тIе а, мацахлера, хIинца массарна а дицделла долчу аганан иллин я эшаран жанр юхаденъярехь а пайдаэца мехала масал ду и.\n«Со-м, нана, цецъяьллий…» цIе йолчу берийн байтехь жимачу йоIана гIенах дуьхьалтуьйсу «кхийра кхаба», «попан чийлак», «аьчкан черма», «ножан шелаг», « чуьйнан яй», «буька зайла», «можа карчолаг», иштта кхин а. Уьш дукха хан йоццуш хьалха вай а, вайн дайша а Iер-дахарехь пайдаоьцуш лелийна гIирсаш бу. Жимачу йоьIан цIийн кхайкхамо гIена-кхоьлах церан суьрташ дуьхьалтуьйсу, царах цецъяьлла ю иза. Нанас:\n– Дала дойла дика мел дерг!…\nЦец ма яла, сан хазаниг,\nЦо-м (Дала – Б.Хь.) хьуна ирс деллий! – аларца кху дуьненахь мел дерг сийлахь – воккхачу АллахIера хиларх болу дуьххьарлера кхетам-хьехам бо шен йоIана.\nКегийнаш жимчохь дуьйна къинхьегам безаш, Iилма Iамо лаам болуш кхетош-кхиорна лерина ю «Маьлхан зIаьнарш – седарчий» цIе йолу стих.\nМаьлхан зIаьнарш – седарчий,\nОьзда тайна мехкарий\nЛамаз-марха дуьтуш бац,\nХIусамехь беркат хедаш дац.\nИштта Iалашо йолуш кхоллаелла Бухадиев Мусан «Дика кIентий – дика гIала» цIе ерг а. Кегийчу кIенташна хьоьху автора, къонахчо цкъа а арз деш цахилар, хIунда аьлча иза мохк ларбеш ву, хан-замано гIел ца веш, иза веха шен сийлахьчу цIарца. «КIант, ма етта эрна йорт», – аларца, къонах цунна масалина вуьйцу цо.\nБухадиев Мусас шен ахзабаречу стихашкахь берашна гуттар хьоьхуш дерг ду да-нана ларар, гIиллакхе хилар, къа ца хьегча ирхо яккхалуш цахилар, эрна хан яйар къилахь хилар, къонахчун цIе уггаре сийлахь дарж хилар.\nШен мехкан илланча бакъволу илланча вац, нагахь цо ша кхиийначу ненах, хьомсарчу дайн лаьттах, сийлахь-безачу ненан маттах лаьцна даггара байташ ца язйинехь. Бухадиев Мусана уггаре гергарчех бу царах лаьцна болу синхаамаш. Цо уьш бовзуьйту маьрша, паргIата, дозаллица уьш вайна бийцарца, вайн синхаамаш а меттахбохуш. Нохчийчоь –Даймохк, хьомсара нана, ненан мотт –\nуьш уггаре хьоме цIераш ю цунна.\nНохчийчоьно мел лайна баланаш бийцарца цхьаьна Бухадиев Мусас дозаллица, цкъацкъа доза доцчу кураллица дIакхайкхадо массаьрга, вайн Нана-Нохчийчоьно цкъа а, горахIоьттина, шен сий цадайар, къизаллий, Iесаллий, ямартлой, хIиллий цхьана ханна кху махка хьийзинехь а, кхузахь царна толам баккха аьтто хирг цахилар, хIунда аьлча кху мехкан доладан дай даима хилла дела. Ткъа нохчийн дайн дахаран зIе генна генарчу бIешерашкара\nАмма уьш бац, шайна пайденна долчохь, нохчий ду шаьш бохуш, вайн ширачу халкъан цIарах байракх йина леларш.Уьш бу шайн цIийца нохчалла ларйина нохчий, нохчаллин новкъа тIехь схьабогIуш берш, нохчалла Дала шайна делла совгIат хилар хууш, цо шайн мохк, къам лардан доьналла делла, дайн оьздачу гIиллакхех хер ца\nВезачу Дала «Дахаран некъахь// Беллачу кхетамца, лаккхарчу декъехь// Ойланца, дегIаца, хьайн цIийца// Кхолларна бусалба, мотт а луш бийца// Турпала нохчичун ненан мотт сийца, Ахь Далла хастам бе», – аларца Бухадиев Мусас юха а карладоккху вайна Дала вайн цIийца схьабелла ненан мотт деза совгIат хилар, тахана нохчаллех хербелларш, и совгIат дуьненан хьолах хийца гIерташ, и бийцар къуьйлуш хьийзахь а.\nТукхам-тайпа нохчийн делахь,\nВорхIе да хьан нохчо хиллехь,\nНохчийчоь хьан нана елахь,\nНенан мотт синкхача белахь,\nОрамера нохчи ву хьо –\nДаллий бен хьан сужуд дацахь!\nНохчалла боху кхетам къаьсттина меттиг дIалоцуш бу Бухадиев Мусан кхоллараллехь. Кху лаьтта тIехь уггаре лекха а, сийлахь а дарж ду цунна нохчалла, «Нохчашна нохчалло луш бу синкхача… Нохчалла тайниг яц: эхь-ийман ду!» Ткъа шайн догIмийн лаам хьалха баьккхинарш бIаьрзе бу, дуьненан бахамах нохчалла а йоьхкина, хIара бIарлагIе дуьне шайна гуттаренна даа делла цахилар\nдицдина, шаьш дакъазбевлла ца Iаш, шайн луур тIедаьлча, дерриге нохчийн къам нохчаллех дохо гIерташ.\nЛоьхуш ву хьо дуьне даар,\nДегIан лаам кхочушбан.\nЦуьнан лай хьо мел ву хаа –\nГIийла меца ду хьан са.\nДуьне доца ду хьан, лазам,\nЦхьаъ воцург – кхин Эла вац.\nШайтIане урх ма ло, адам.\nАллахI воцург, накъост вац!\nНохчийчоь, Даймохк, ДегIаста, туьйране Шеме, вайн хьомсара дайн латта хьахочохь Бухадиев Мусас сих-сиха дIахутту царах НАНА боху сийлахь-еза цIе.\nНохчийн махкахь, нохчийн маттахь\nНенал хьоме хIума дац.\nЦуьнга болу мерза безам\nОза цхьа а терза дац.\nХьо – тхан маршо, хьо – тхан чIагIо,\nХьо – тхан гIиллакх, тхан лакхе! –\nДала йиэ хьо декъал-сийлахь,\nТхан ирс-безам, тхан дуьне!\nХьомсара нана Бухадиев Мусан лирикин турпалхочунна ю уггаре хазаниг, дашониг, жовхIаре, маьлхан а, беттан а серло, шовданан цIеналла. Иза йолчохь ву иза ирсе, самукъане, ялсаманехь санна. Иза йолчохь ду цунна беркат, марзо, дарба, цуьнца дика хиларца Делера къинхетам шена хиларе дегайовхо а.\nСонталла, даьсса дозаллаш, Iеса куралла хийра ю Бухадиев Мусан лирикин турпалхочунна. «Е-е, гора кура кIентий!», «Iеха ма ло», «Меца са», кхийолчу а байташкахь цо емалбо гIиллакх-оьздангаллах боьхнарш.\nКуй лекха тилларах,\nСий айлуш дац хьуна.\nМекх тайна кхиорах,\nИ дустуш дац хьуна.\nГерзах хьо вотталарх,\nНах кхоьруш бац хьуна.\nКиса ахь дузарах,\nХан соцуш яц хьуна…\n«Дахаран биъ бIогIам», иштта кхин а цхьамогIа байташ ю Бухадиев Мусан дахаран маьIнина, тIекхиа гIерташ йиначу ойланехь язйина. Дерригенна а жоп даллал кхетам адамна Дала белла бац, дерриге хууш, гуш верг Ша бен цахиларна. Делахь а, кIорггера ойланаш еш верг цу къайленна герга-м кхочу, юьззина шега и схьа ца ясталахь а. Бералла, жималла, воккхалла, къаналла – уьш бу цуьнан лирикин турпалхочун дахаран биъ бIогIам. Бералло заздоккху, къоналло цунах стом кхиабо, воккхалло тIелоцу ша кхиийначу стоьмах жоьпалла, ткъа:\nКъаналла – беркат ду, бералла цуьнца ю,\nГуо болор, и берзор вовшашна герга.\nЦхьаверг хьалххе кхета, ткъа важа шен тIаьххьарчу хенахь бен ца кхета шена зиэн делла моьттуш ша диъна дуьне адам зиэн Iалашонца вайна делла цахиларх, «Хилла-кха хьошалгIа даьхкина вай…» бохучу гIайгIане, дохковаларан ойланашка воьду иза.\nЛирически турпалхочун оьзда, цIена, сирла синхаамаш гойту Бухадиев Мусас шен байташкахь. «Нанас суна цайинарг» стихотворени иштта дIайолало:\nМарша Iайла, марша Iайла,\nЙовза, къаста карийнарг!\nДала Ша хьо декъалйойла,\nХийла ас сатийсинарг!\nКху могIанашкахь гуш ю йоI езаеллачун йоккха гIайгIа. «Йовза, къаста карийнарг» аларехь го ешархочунна цуьнан и синхаам жоьпаза хилар, цу йоIаца шен дахаран некъ боза дегайовхо яц цуьнан вайна цадевзачу бахьанина. Къастаран де тIехIоьттича, цхьана а кепара оьгIазло, дегабаам бар я бехкбиллар дац цуьнан тIаьххьарчу къамелехь, «Сан хьол хьоме хIумма ма дац// Диц ма дехьа иза, йоI…» – аьлла, цуьнан дуьненан ирс хила шена лаар дIахаийтар бен. Шен са оьзда синхаамаш бовзийтаран лакхе цо яьккхина «Даймехкан Iаламехь» цIе йолчу байташкахь. Вайн лирикан турпалхо ву «Цу Теркан гIа-бецан гарманан арахь, Аьхкенан чаккхенехь, гуьйренан юьххьехь,// Iалам шен духаршца толучу хенахь гIаролан чардакхехь». ТIаккха гIан-набаршкахь «гIенаха гIов еъна», шен дог-ойла йийсаре лаьцна, безам лаьтташ йолу йоI схьакхачаран хан гайтар мел говза, исбаьхьа кхолладелла байтийн авторе:\nГоргбелла, буьзна бутт къегинчу хенахь,\nЧамица Чухчахьер лепачу ловзарехь,\nПхуьйрахан билгалъеш, кхеттачу тачанехь,\nТерко шен юкъ, хецна, йостучу махкахь,\nАнайист хедачу эрначу арахь,\nАгIазо маша беш, буцучу хенахь…\n…Са пана доккхучу башхачу хIонехь,\nГIалартийн аматаш хIуьттучу хенахь…\nТкъа оцу исбаьхьчу хIоьттинчу ирсечу бIарлагIах ша хаьдча, «Мел ваха веза-те гIенера туьйранехь?!» – бохучу хаттарца – айдарца го вайна безаман йийсаран дог-ойла мел айамехь а, лаккхарчу гIайгIанехь а хилла.\n«Весет», «Iаьржа бIаьргаш», «Жималла», «Кийча ву со», кхин а ю Бухадиев Мусан безамах лаьцна язйина байташ.\nТкъа «Хьо соьга ягIахь…» цIе йолчу байташкахь безаман синхаамаш лаккхарчу синайамехь бовзийтарца нохчийн халкъан барта кхоллараллера мукъамаш карлабоху:\nГIиллакхаш, амалаш кIедачу махкахь,\nТерко юкъ йостучу шерачу арахь,\nБакъ кIентий бевллачу ярташна уллохь,\nНовр вехаш хиллачу Лакхарчу-Неврехь\nДехар ду вайша, хьо соьга ягIахь!\n«Терко юкъ йостучохь» – иштта цIе тиллина Бухадиев Мусас шен рогIерчу гуларна. ХIокхул хьалха, 2006-чу шарахь, «Ойланийн некъаш» цIе йолчу гуларна а, шен дуьххьарлерчу книжкина а юкъаяхана цхьайолу байташ а, ша царал тIаьхьа язйинарш а юкъаяхийтина поэта шен хIокху кхоалгIачу гуларна. Иштта биъмогIанашкахь ша дIаязйина дахарх а, дуьненах а лаьцна шен кхоллаелла ойланаш а йовзуьйтур ю цо нохчийн поэзи езархошна. Уьш дика а нисъелла цуьнан:\nДоца делларг, доца лоьхуш,\nДоза доцург, деха лоьхуш,\nВалар, вахар дIа ца тоьттуш,\nДаха, адам, дала хууш.\nБарз лекха хIоттийна, ваьллариг буьххье,\nОр хьанна дуьту ахь, езаш верг лакхе?\nДика-м го буьххьера, яц иза къайле,\nБорз иэша йоллу-те, ор дуьсуш чевле?..\nБухадиев Мусас Терко юкъ йостучохь шен кхоллаелла ойланаш ешархойн кхиэле комаьршШа охьайохку. И могIанаш тидамца боьшучарна бевзар бу шен даймехкан кIентан Нохчийчоьне, хьомсарчу нене, массо а адамашка болу доза доцу лерам, безамо са пана даьккхинчун лак-\nкхарчу синхаамийн оьздалла, цIеналла, хIокху дуьненан а, дахаран а доккха зиэделларг долчу къонахчун хьекъале а, маьIне а хьехамаш.\nБурчаев Хьалим, яздархо


ЧӀерийдохург — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ЧӀерийдохург (маьӀнаш).\nЧӀерийдохург я Лайлакх (лат. Ciconia) — деха когаш долчу тобанера олхазарийн тайпа.\n4 Хьаьжа иштта\nАмалш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЧӀерийдохурган деха дерзина зерзина цӀока йолу когаш ду; зӀок еха, нийса, конус кепара ю; хьалхара пӀелгаш хитина ду вовшех шуьйра неканан пардоца, пӀелгаш доца сирла-цӀен мӀараш йолуш ду; коьрта а, лаг а тӀехь цхьаццанхьа месаш яц.\nЕвропехь шина кепара ду: Ӏаржа (С. nigra) а, кӀай (С. alba) а; хьалхарчун месаш таьӀана мокха ю; шолгӀачун, тӀемаш а, белаш а дӀаяьхчи, кӀайн месаш ю, зӀок а, когаш а цӀе бу. ДӀакхелха олхазарех ду, юккъера Европе догӀу февралехь, мартехь. Европа йоцучехь, хаало дуьненан малхбален эхиган кхечу меттигашкахь а. Юхадирзича охьаховшу декъачу геннех дитташ боьххьехь я тхевнаш тӀехь динчу хьалхалеррачу бенаш чу; хиш алсамдолу меттигаш еза царна, алссама хуьлу Голландехь, Исландехь, Къилба Саксонехь. Ингалсехь уьш данне а дац[хьост?]. ЧӀерийдохургаш халлака ца йо, цуьндела уьш адамах тешам хеташ гӀишлошна уллохьа йогӀу.\nЧӀерийдохурган даар чӀара бу, пхьидарчий, моьлкъанаш, лаьхьарчий, этмаьӀигаш, дог1ан н1аьний, аренан дехкий, боьлкъазарш, сагалматаш. Стениг кӀайчу бесара 8 см гергга деха долчу 4-5 хӀоьан тӀехуу. Аз гӀийла ду, аьзнаш мочхалаш вовшех детташ до; ткъа кӀорнеш, бенахь долуш, цӀийза я гӀийла декарх тера гӀовгӀа йо. Къона чӀерийдохург караӀамо атта ду. Дукха чӀогӀа еха[хьост?]. ЗӀок боьххьера цӀогане кхаччалц 1,3 м гергга еха ю; ирахь 1 м лекха ю.\nӀаьржа чӀерийдохург (Ciconia nigra)\nКӀайнгайдолу чӀерийдохург (Ciconia abdimii)\nКӀайнлагдолу чӀерийдохург (Ciconia episcopus)\nМалайн чобаьллалагдолу чӀерийдохург (Ciconia stormi)\nАмерикин чӀерийдохург (Ciconia maguari)\nКӀайн чӀерийдохург (Ciconia ciconia)\nӀаьржазӀокйолу чӀерийдохург (Ciconia boyciana)\n↑ Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — М.: Русский язык, 1978.\nОтряд Аистообразные — Ciconiiformes на сайте Лазовского государственного природного заповедника Архивацийина 19 майхь 2007 шеран.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЧӀерийдохург&oldid=6068090»\nБоккъал йолу чӀерийдохург\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 25 июнь, 08:10.


«Ас дIалур ю ПКЭ!»\n5-чу мартехь Нохчийн Республикин дешар кхиоран институтехь «Ас дIалур ю ПКЭ!» гIо-Iаматан авторша - институтан белхалоша: Абдуразаков И.Ш., Дашаева Х.Л., Дудаев А.-Х.С., Тутаева Л.С., Хунарикова А.П. республикин ишколийн нохчийн меттан хьехархошца «Нохчийн меттан пачхьалкхан коьртачу экзаменна кечамбар»цIе йолу практически семинар дIаяьхьира.\nСеминаре кхайкхина бара нохчийн меттан а, литературин а хьехархой (хIора районера 3-ккха стаг ‒ шиъ хьехархо а, районан методически цхьаьнакхетараллин куьйгалхо а).\nАбдуразаков Шертбека дийцира 9-чу классехь нохчийн меттан экзамен юкъаяккхаран Iалашонах а, цуьнан мехаллех а лаьцна. Методически гIо-Iамат «Ас дIалур ю ПКЭ!» нохчийн меттан хьехархошна а, уьссалгIачу классийн дешархошна а пачхьалкхан коьртачу экзаменна (ПКЭ) кечамбарехь гIо-накъосталла дан лерина вовшахтоьхна мехала болх хилар тIечIагIдира цо шен къамелехь.\nНохчийн меттан экзаменан декъашхочо жоьпийн бланкаш кхочушъяран инструкци а, экзаменационни белхан мах хадоран къепе а йовзийтира Дашаева Х.Л.\nТалламан-лараран коьчалан 1-ра дакъа кхочушдаран алгоритмаца болх бар дийцаре а дина, жима йозанан болх кхочушбайтира Дудаев Султана. Цу белхан жамI деш, кхин цкъа а тидаме ийцира хаттаршна делла жоьпаш йозучу тексте дирзина хила дезар.\n2-чу декъан тIедахкарш кхочушдаран ойлаяран кеп йовзийтира Тутаева Л.С. ДIадаханчу шерашкахь зеделлачуьнга а хьаьжна, дешархошна чолхе хетачу цхьадолчу тIедахкарш тIехь болх дIабаьхьира цо хьехархошца.\nСеминаран декъашхоша жигара дакъалецира шайга дIакховдийна тIедахкарш кхочушдарехь. Шайгара тайп-тайпана масалш а далош, балха тIехь зеделларг дийцаре дира гулбеллачара.\n3-гIа дакъа дийцаре дира Хунариковас А.П. Цо довзийтира сочинени-ойлаяр язъяран некъаш (15.1, 15.2, 15.3), тидаме ийцира церан башхаллаш. Цул сов, хьехархошца цхьаьна билгалъяьккхира 15.3 тIедиллар кхочушдарехь пайдаэца мехала коьчал.\nСеминаран декъашхоша рефлекси ярца дерзийра шайн цхьаьнакхетар.


19 августа в 01:00 (2012 г.)\n19.08.2012/9:00/ laura_radio Москварчу «Россия» кинотеатрехь дIайоьду нохчийн а, оьрсийн а эстрадийн артисташа хIоттийна концерт чекхъяла гергаяханера. Концертан программа ерзош, сцени тIе велира Нохчийн Республикин халкъан артист Усманов Iимран.\nХаза назма санна, даггара алалуш долу илли долийра цо. ХIокху халачу дуьненах оьзда, хаза чекхваьллачу къаночун болар санна, зал чуьра хIораннан даг тIе паргIат некъ беш, тамехь мукъам бара иллин. Ойлане ваьлларг дай баьхначу нохчийн ярташка цIа верзош, цхьа мерза, цхьа гергара илли:


ДаIишна ахча латтош хилла тоба дIалаьцна Москвахь\n"Исламан пачхьалкх" шех олучу тобанхошна ахчанаш латтош хиллачу, ткъе иттех стаг юкъахь а волуш Москвахь вовшахкхеттачу машанех бинчу талламах керла хаамаш бовзийтина "Коммерсант" газетано. Йохка-эцаран "Горбушка" цIе йолчу центрехь лелийна телефонаш юхкучу жимчу стага долийна хилла ахчанаш вовшахдеттар. Мисара доьдучу Оьрсийн кеманна теракт дар бахьана долуш ца дIакхачанза висина хилла иза Шема. ГIебарта-Балкхаройчуьра Бегиев Алим ву, дийцарехь, Москварчу Талламан комитетан белхахошна хаавеллераг.\n2015-чу шарахь Шемарчу даIишхойх дIакхета Iалашо хилла цуьнан. Кхиберш санна Туркойчухула ца воьдуш, Мисарехула дехьавала ойла хилла цуьнан. Оццу заманчохь Синайн ахгIайритIехула доьду "Когалымавиа" компанин А321 кема эккхийтира, цу чуьра 224 стаг а леш. Меттигерчу Iедалхоша динарг теракт дацара баьхнехь а, Бегиевн а, кхиболчу шеконашка эцначу нехан а цу тIехула проблемаш гIиттира полицица. Бегиев шен даймахка юхаван вийзира. Делахь а, талламчийн шеконаш ю, "ДАIИШ-ан" векалшца Мисарахь цхьанакхетта хила тарло Бегиев аьлла. Цара хьехна хила тарло боху, тIамтIе а ца воьдуш, шайн хьашташна ахчанаш гулде аьлла.\nЦхьан хан яьлча Бегиев Москва воьду, цигахь "Горбушка" центрехь балха а хIутту иза, юкъ-кара ахча лун долу нах а лоьхуш. Оцу Iалашонца WhatsApp-ехь группа вовшахтуху цо, ишта ламазан чоь а схьайоьллу йоккхачу туьканахь.\nДийцарехь, Москван кIоштарчу Кокошино эвлахь цIа хилла тобанхоша лаьцна, цигахь вовшахкхетий, къамелаш деш, "Исламан пачхьалкхна" ваIда а деш. ФСБ-н белхахошца цхьана чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан аьтто баьлла тIекхиа, хIора баттахь Бегиевна а, цуьнан гонерчу нахана а иттанашкахь нахера ахчанаш кхочуш хиллийла.\nВу царлахь Москвахь таксхочун болх бен Нохчийчуьра вахархо а. Бегиев полисхоша дIалаьцначул тIаьхьа, цуьнца боьзна хилла нах маса дIасабевлла хилла, Къилбаседа Кавказехь лачкъа дагахь. Росгвардин спецназо дIалецна уьш а. Цкъачунна каравеанарг ву исс стаг, царех дукхахболчара бехк тIелаьцна.


Пакистанан президент хаьржина Хьусайн Мамнун\nПакистан -- Керла хаьржина Пакистанан президент Хьусайн Мамнун декъалвеш ву цу мехкан премьер-министр Наваз Шариф, Тов 30, 2013\nПрезидентан харжамаш хилла тахана Пакистанехь. Кхаж тасарехь дакъалоцуш бара цу мехкан парламентан а, 4 провинцин кхеташонийн а депутаташ. Царах дукхахболчара шайн кхаьжнаш дIаделла Пакистанан Бусулба Лига – Наваз цIе йолчу партин векална Хьусайн Мамнунана. Иза хир ву рогIера Пакистанан президент.\nНисса дIа боцу харжамаш хилла тахана Пакистанехь. Цу кепара цу махкахь эскархойх лаьтташ доцу Iедал кхоллар дIадирзина ала мегар ду. И гIуллакх мехала ду, хIунда аьлча милла тоьллехь а цо хуьйцур вара дуьххьарлера маьрша бахархох хаьржина а, шен хан чекхяллалц цу дарежехь висина а волу президент Зардари Асиф Iела. Ткъа цу тайпаниг хилла дацара цу пачхьалкхехь иза кхоьллинчу 66 шарахь.\nПакистанера президентан харжамаш хилла цу махкахь парламент хаьржина цхьа бутт баьлча. Цкъа аьтто ца баьллера цу махкахь эскархойх доцу Iедал шен хан чекхяьллац болх беш дита. Консерваторех лаьтташ йолу - Pakistan Muslim League-Nawaz- Пакистанан Бусулба Лига – Наваз олучу партин декъашхоша толам баьккхира цу харжамашках, шайн лидерна Наваз Шарифана премьер-министр хIоттарна некъ а боккхуш.\nРизви Аскари Хьасан Пакистанерчу Лахор-гIалара политикан комментатор ву. Цо билгалдоккха, шайн махкахь президентан дарж церемонийн чулацам болуш хилар. Делахь а, цо дийцарехь, дош лелачу президентан аьтто бу махкарчу дахарна мелла а Iаткъам бан.\nТахана хIоььтинчу хьолехь харжамаш дика билгало ю, Пакистанехь демократи хIотто аьтто хирг хиларна бохуш дуьйцу цо.\nРизви Аскари Хьасан: «Къоман а, провинцишкара а кхеташонаш харжарца болийна харжамаш, эскархошкара Iедал могIарерчу бахархошка дIадаларан процесс дIайоьрзур ю керла президент хаьржинчул тIаьхьа. Гезгмашин-беттан 9-чу дийнахь шен декхарш кхочушдан волалур ву иза. Цу кепара ерриг а процесс дIайирзина хир ю, ткъа тидам тIегIур бу министрийн кабинетан балхана».\nЦхьа эзар сов дупутат ву шина чоьнах лаьттачу Пакистанан федералан парламентан а, провинцийн кхеташонийн а. Цу депутаташа хаьржира президент.\nАмма кхаж тосуш церан цхьатерра бакъонаш яцара. Къоман гуламан 342 депутатан а, 104 сенатан декъашхочуьнан а цхьацца кхаж бара. Ткъа хIора провинцерчу кхеташонан 65 кхаж бара.\nШинарийн дийнахь кхажтасар дIадирзира цхьана сохьтехь. Толам баьккхира бизнесхочо Хьусайн Мамнуна\nПрезидентан Зардари Iелийн хьалха Iедалехь хилла йолу Пакистанан халкъан парти а, кхин жима партеш а дуьхьала яра президент кху беттан 30-чу дийнахь харжарна.\nЦкъа дуьххьара президент харжа везаш вара тIебогIучу Марсхьокху-беттан 6-чу дийнахь. Амма даханчу кIиранах Пакистанан Лаккхарчу кхело харжамаш жимма хьалхататта сацам бира, Марханаш достуш дукхах болу депутаташ дIасабахана хир бу аьлла.\nПакистанан халкъан партино тIе ца ийцира и сацам, низамо ма бохху, массо а кандидаташца цу хьокъехь кхелан декъашхой дага а цабовлуш, тIеэцна бу иза аьлла.\nЦу бойкото харжамийн жамIаш ца хийца а мегара, амма цара шеконе бехкина уьш, нийсонца бина бац ала меттиг юьтуш.\nЗардари партино бойкот йинчул тIаьхьа харжамашкахь дакъалоцуш вара ши кандидат. Царах цхьаъ вара Pakistan Muslim League-Nawaz - партин векал Хьусайн Мамнун.\nЦуьнца президентан дарж къовсуш вара Техрик-инфас олучу партин лидер, хилла волу суьдхо ВажихIуддин Ахьмад.\nКомментаторо Ризвис дуьйцу, Хьусайн тоьлур вуй хууш дара бохуш.\nРизви Аскари Хьасан: «Хьусайн Мамнун Карачера бизнесхо ву. Pakistan Muslim League-Nawaz - партина а, Наваз Шарифна а тешаме стаг ву иза. Пакистанера политикехь хилла стаг вац иза. Делахь а Навазца цхьаьна болх бийра болуш ву иза».\n73 шо долу Хьусайн Мамнун вина Индерчу Агра олучу гIалахь. Цуьнан доьзал Пакистанехь баха хиина 1949-чу шарахь. Иза къеззиг медресе лелла а, Карачехь бизнесан школа яьккхина а ву иза. Къадий деш йолчу индустрехь болх буш ву Хьусайн. 1990-чу шерашкахь Синд-провинцехь цхьа къеззиг губернатор а, цул тIаьхьа губернаторан хьехамца а лаьттина ву Хьусайн Мамнун.\nПакистано ша Ιамеркица берта гΙонъерг довзийтина\nТΙалибашца луьра хилар доьху Пакистане\nШпиономанин лоллехь ю Пакистан\nПакистанехь вийна уьссалгIа лор\nГазан биргIа юьллуш ю ГIажарийчоь а, Пакистан а\nПакистан харжамашна кечлуш ю\nПакистан – газан машенаш лелха мохк\nКхоалгIа а Пакистанан премьер-министран дарже вахана Шариф Наваз\nОвхIанистанца барт лоьху Пакистано\nНабахтина тIелатар дина, 250 тутмакхан вада аьтто баьккхина Пакистанера Талибано


Вайн декхар ду бераш могаш хилийта... » Нийсо-Дагестан\n27.05.2020 92 0 niyso\n1-ра июнь – Дуьненаюкъара бераш лардаран де. Х1окху догц1енчу июньски дезачу дийно вайна дагадоуьйту т1екхуьучу т1аьхьенах вай, даккхийчара жоп дала дезаш хилар. Вайн декхар ду бераш могаш хилийта, царна т1ехдика йоза-деша 1амор, спортехь, кхоллараллехь дакъалаца царна хьелаш кхоллар, уьш г1иллакх-оьздаллехь кхиор. Ткъа коьртаниг – дахарехь церан г1о лаьцна хилар.\nБерийн дуьххьара деладалар, цара боккху ког, олу дош, церан хьалхара толам - и дерриге а даиманна дуьсу уьш дезачу дайн-нанойн дегнашкахь.\nВайх, баккхийчарех доьзна ду, вайн берийн бералла церан дагалецамашкахь муха юьсур ю.\nВай декхарийлахь ду бер синтемехь а, и лардеш долчуй а, цуьнга безам болчуй а хьелашкахь, цунах кхеташ кхиор. Вайна массарна а евзина бералла. Цундела вайна хаьа, бераша дайн-нанойн тергаме, безаме мел сатуьйсу. И дицдан мегар дац цкъа а. Берийн делар латтийла вайн доьзалшкахь даим!


Аллей — Википеди\nПальмех аллей Масси бешара Тарб гӀалахь\nКопенгагенера аллей Соргенфри гӀалара\nАлле́й (фр. allée, глаголах aller — «вахар») — гӀашлойш я машенийн (дукха хьолахь паркехь, бешахь) шинне агӀора дитташ дийна некъ, наггахь дитташца ийна коьллаш а хуьлу.\nАллейн кепаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАллейн кепаш — нийсса регуляран а, гома Ӏаламан а паркашкахь а, бешашкахь а — билгалйовлу церан латтар хьоьхучу архитектурин ойланца: ши могӀа берш, дуккха а могӀанаш берш, цхьа цхьа чкъор дерш, дуккха а чкъоьрнаш дерш, йоькъуш баьккхинчу сизца, арканашца (перголаш), дийна кертаца, кхин а.\nДитташ а, коллаш а хила тарло паргӀата довлуш я кепатоьхна. Аллейшна леладо дитташ кондар жима а, дукха ехаш а, чӀогӀа лаьтташ а йолуш гӀуочу хьолехь кхуьуш доллушехь: баганийн — бага, база, пихта, кипарис, кхин а, гӀадерш — хьех, наж, муьшдечиг, дакх, поп, пха, малхбалера поп, гледичи, лега, кхин а.\nДиттийн юкъалон юккъера барам 5 м бу, могӀанашна юкъахь — 10 м; кондарийн кепашка а, барамашка а хьаьжжина иза тӀетоха я дӀадаккха таро ю.\nАллейн функцеш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАллейн функцеш билгалъяьхна Ширчу Румехь:\nМелхан зӀаьнарех ларвар — руман некъаш йисттехула дитташ дийнера, лелаш йолу легионаш мелхан зӀаьнарех ларъярхьама. Оццу Ӏалашонна Наполеона омар дина аллейш йогӀа аьлла, эскарш шайолу Европехула дӀасакхийсархьама.\nДохк, догӀа, ло догӀуш тила ца валийтарна гӀоьнна.\nЛайн оьланех ларвар — диттийн кондарш бахьнехь аллейн чухула дуьллу алсамо кӀеда ло, иза сиха охьатаьӀа.\nОлхазаршна а, дийнаташна а кхин а даха меттиг хилийтархьама, иштта биотайпанашна аьтту бар.\nКхин тӀе а дуьхьало ю ца хууш а мехашца юьртабахаман новкъа йолу сагалматашна.\nЛаьттан бухара хиш цӀандар.\nХӀаваъ ченах, кӀурах, зуламечу декъех (дашан металлурги дукха лелаярна экологин хьал ледара дара) цӀандархьама, нийсса оцу заманара схьайогӀу промышленностан меттигаш сенйаран «завод-беш» концепци.\nДечиган гӀирс — руман эскаран муьлххачу хенахь а дика гӀирс хуьлура империн муьлххачу меттигехь гуобеш йолу машенаш йан а, эскаршна керташ йан а.\nЛандшафт хадош, низмехь латтош кхероран символ — чӀогӀа цецбовлуш хилла Жимачу Азера а, Шамара а, кхечу къилба регионашкара а бахархой лекха, онда кондарийн могӀанаш байча, церан мехкашкахь лоха кепара дитташ кхуьу.\nГӀовгӀа лагӀъяр — таӀзаран операции хилча Ӏодмаш а, резина а йоцучу хенахь ворданаш чӀогӀа гӀовгӀане хилла, мостагӀчун хьалххе хууш хилла тӀелеташ буйла (аллейс ах охьайоккху озан тулгӀенан радиус).\nНаггахь аллейш йохкура готтачу меттигашкахь а, масех дитт охьатоьхча дуьхьала лета мостагӀ сацалуш хилла (бирггала дошлой).\nБуьйса яккха эскарш совцуш хилла ши аллей цхьаьнакхетачохь — цуо аьтту бора, цхьаъ делахь, хенан ешйолу чӀагӀонан шина агӀон тӀехь гӀирс кхоуо, ткъа вукха агӀора тӀеман гӀарулийн болх аттачу боккхара, тӀемера цӀа богӀчеран хенан хӀоттийна чекхволийта пункт хуьлура цунах.\nНагахь, аллейн белахь гӀашлойн кхин а некъ, цуьнан дитташ дуьхьало хуьлу новкъа бохаман, ларбо гӀашлой ворданех а, хохкучу дийнатех а. Масала, иштта принцип лелийна Владимиран тракт буьллуш.\nНагахь чӀогӀа тӀелатар нислахь аллейн некъ доза хуьлура ларбеш болчу мехкан, оцу тӀехь дуьхьалонаш хӀиттайора.\nАллейн принципаш лелайора румхоша бердаш чӀагӀдеш хӀинцалерчу Венецин махкахь, ткъа Нидерландашкахь — Корбулонан канал доккхуш.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Аллей&oldid=6102526»


Инфоурок / Классному руководителю / Другие методич. материалы / Классный час ко Дню чеченского языка.\nКлассный руководитель Акиева К.Ю.\n1алашо: вайн мотт угаре а исбаьхьчу, хазачу меттанех цхьаъ хилар довзийтар; вайн а, кхечу къаьмнийн а яздархоша а, 1илманчаша а нохчийн меттан хадийна лакхара мах бовзийтар; дешархойн дегнаш чу шайн ненан матте бовха безам кхоллар.\n25- г1а апрель, вайна ма-хаъара, нохчийн меттан деза де лерина ду.Таханалера вайн цхьанакхетар а нохчийн маттана лерина ду. Кхузахь вай юха а довзуьйтур ду, нохчийн мотт хаза а, оьзда а, хьалдолуш а хилар. Иштта довзуьйтур ду, вешан мотт вайна безар, даима цуьнан сий дарца вай даха дезаш хилар а.\nДуьненчохь са мел долу х1ума ненан кийрара схьа даьлла ду. Х1ун хир ду ненал сийлахь а, деза а. Нанас оьздачу маттахь кхетош – кхиош, набарна дийшош, хазачу мукъамехь илли олуш, дагчу бижийна вайна х1ара ненан мотт.\nТкъа вай нохчий ду. Дуьне къоьллича хьана оьздангаллийца, майраллийца, комаьршаллийца, яхьца г1арадаьллачу къоман адамаш ду вай. Нохчийн нанас нохчийн маттахь г1иллакх-оьздангалла а хьоьхуш, схьадог1у вай таханлерачу дийне. Къоман культура ненан маттаца йоьзна ю. Ненан маттахь хьоьху дика мел дерг а. Нохчийн маттахь вайн оьзда г1иллакхаш довзуьйту хьехархоша.\nДуккха а ю нохчийн литературехь ненан маттах лаьцна язйина байташ. Царах цхьаъ ю шен ненан матте а, Даймахке а болу ц1ена безам бовзуьтуш, Айдамиров Абузара язйина йолу «Ненан мотт» ц1е йолу стихотворени.\nНанас со кхиийна берахь.\nЦигахь со набарна товжош,\nСарахь цо туьйранаш дуьйцуш,\nСо цунах хьерчара кхоьруш,\nЯ халкъан илли цо олуш,\nД1атуьйра набаро хьоьстуш.\nШаьш хьегна баланаш балхош,\nВайн халкъан турпалхой хестош,\nДайн-дайша даьхна и иллеш,\nДекара дог 1ийжош, доруш.\nЦу иллийн дешнашца гора\nДаймехкан исбаьхьа сурташ,\nМаршоне, даймахке безам,\nВайн дайша къийсамехь гайтар\nНенан мотт, хьуна т1е тийжаш.\nХьоьца шен баланаш балхош,\nХьоьца шайн дог-ойла г1иттош,\nЛовш 1ийна уьш и буьрса денош.\nХьоьца ду суна мел дезнарг,\nВина мохк, нанас сан хьестар.\nХьоьца ду сан велар, велхар,\nДахаре сан болу безам.\nЛаьтта т!ехь Къинхьегам, Нийсо,\nВошалла, Ире, Машар кхайкхош.\nНенан мотт ца безачунна, шен къам а, мохк а безар бац. Цуьнан сий ца лардечо, ненан сий а лардийр дац. Цунах лаьцна ч1ог1а дика аьлла Саидов Билала шен «Ненан мотт» стихотворенехь.\nДозалла ас до хьох,\nДаггара и безахь,\nАс хастам бо хьуна.\nЦунах ма херлолахь,\nНенан мотт хьайн бацахь,\nБайлахь вуй хаалахь!\nХьо безаш волчунна\nХьайца уьйр йоцчунна\nГ1ихь беза мухь бу хьо.\nХьо хууш волчунна\nЙовх1арийн х1онс ю хьо,\nХьо ца безаш волчо\nШен нана лорур яц,\nНенан сий цадечо\nМехкан сий лардийр дац.\nНенан мотт цахаар\nКхерчан да цахилар\n1-ра ведущи: Ненан маттал хаза а, сийлахь а х1ума дан а дац, хила йиш а яц. Мел нуьцкъала, массо а аг1ор бийца таро йолуш бу вайн нохчийн мотт:\nАмма кхетам к1езиг болчу адамийн ницкъ ца кхочу цуьнан мах хадо. Цара 1амо а, бийца а хала хиларна т1етоьтту шайн ледарло.\nЛадог1а цу тайпачу нахана йог1уш йолчу Ш.Арсанукаевн «Ненан мотт» стихотворенига.\nДоьзалехь бийцар а дастама хеташ,\n"Сов къен бу дешнашна, бац атта кхеташ!" -\nЛадог1ал цкъа соьга, "хьекъале корта",\nЛадог1ал, яккхий д1а лергара потт:\nЙист йоцу х1орд санна, бу хьуна шорта\nГ1иллакхе, оьзда бу доттаг1че буьйцуш,\nМостаг1че вистхуьлуш - ду ира герз,\nБека и, шех хуьлий хьан деган мерз!\nМерза бу моз санна ша безачунна\nЛаманан шовданал ц1ена бу и.\nЛермонтовс, Толстойс а ладег1на цуьнга\nУслара даггара хестина и.\nБ1ешераш хийла д1а ихна, и бекаш,\nДаима ша хилла нохчийн мотт бу.\nВайн х1алкъан ойланаш, дахар а г1ийла\nДалхадеш, къийсамна г1иттийна цо.\nНохчийн майралла, оьзда хийла\nЗевнечу иллешкахь йекийна цо!\nСийлахьчу Октябро шуьйра некъ белла,\nТахна вай ирсехьа г1улч туьйсуш ду.\nКавказан лаьмнашкахь эшаре баьлла,\nВайн дегнаш г1иттадеш нохчийн мотт бу.\nНагахь хьо ца ваг1ахь хьайн х1алкъцанна,\nХаалахь, декъазниг,- хьо чьалха вуй!\nНохчийн мотт хаза а, хьалдолуш а хилар ч1аг1дина оьрсийн яздархоша а, 1илманчаша а. XIX-чу б1ешарахь ваьхначу Кавказан этнографа, воккхачу 1илманчас Петр Карлович Услара иштта аьлла вайн маттах лаьцна:\n« Нохчийн мотт ч1ог1а къен хетар даржош берш, цунах цхьана а кепара кхетам боцу нах бу. Мелхо а, и мотт, шен г1оьнца адаман ойланан уггаре а к1оргара аг1онаш а йийцалур йолуш, ч1ог1а хьалдолуш бу».\nТкъа вайна массарна а везаш а, вевзаш а волчу оьрсийн яздархочо Лев Николаевич Толстойс х1ара дешнаш аьлла вайн маттах лаьцна: « Нохчийн мотт угаре хазачу а, хьалдолчу а меттанех цхьаъ бу, нагахь кхоччуш дика иза хууш хьо велахь».\nБуьйцуш мотт боцуш халкъ хуьлийла дац, цундела вай хаддаза ларбан беза, дола дан деза х1аллак ца хуьлуьйтуш, 1алашбеш схьабеанчу вешан меттан. Мотт д1абаьлча халкъан тезет, ловзар-синкъерам, дика-вон д1адолу. Ткъа уьш д1адевлачу халкъах халкъ ала йиш яц, уьш шен халкъана ямарт хиллачарех лаьтта кхераме дог1маш ду. Вайн халкъах вайна кхане а йолуш халкъ хила лаахь, угара хьалха нохчийн мотт, олуш ма- хиллара, баьрче баккха беза вай.\nНохчийн мотт, хьалдолуш а, бийца атта а бу. Шен ненан мотт доггах безаш воцчунна, Даймохк а безар бац.\nЦо олу аганан илли\nДекара, дог хьостуш, довха,\nСан нохчийн маттара илли\nБекалахь, ненан мотт, ца хедаш, ца соцуш.\nХьайн хазчу мукъамца тхан дегнаш делош!\nБекалахь, ненан мотт, тхан деган мерз хилий.\nБакъонца, машарца даха ницкъ луш!\nНомер материала: ДВ-218644


Кремлан а, ницкъхойн а сайташ еллалуш яц. ХIун хилла?\nКремлан, министрийн кабинетан, Роскомнадзоран, Талламан комитетан, Пачхьалкхан Думин, кхин а цхьамогIа Оьрсийчоьнан Iедалан урхаллийн сайташ севцца кхаарин дийнахь болхбечуьра. Оцу хьокъехь хаамаш баржийра Оьрсийчуьрчу а, арахьарчу а интернетах пайдаоьцучара.\nСайташ лагIъялар тергалдечу Downdetector сервисах пайдаоьцучара бахарехь, галбаьлла болх Оьрсийчуьрчу провайдерех хьалхарчу могIарахь йолчу "Ростелекоман". Иза белхан гIирс бохарца дузу компанино.\nКхарин Iуьйранна ша Твиттеран болх лагIбо Оьрсийчохь, хаам баржийра Ростелекомо. "Твиттер лагIъян техникан таро йолуш ю. Цуьнан болх хIинцале а лагIбина", — дIахьедира "Интерфаксе" . Ростелекоман куьйгалхочун гIовса Субботин Вадима.\nИштта болх лагIбийр бу Оьрсийчоьнан низамаш талхочу кхечу интернет-платформашна а, билгалдаьккхира цо.\n"Коммерсантъ-FM" радиостанцино шега динчу хаттарна жоп луш, Путинан пресс-секретара Песков Дмитрийс, шега сайташ еллало, аьлла.\nХьалхо цо журналисташка бохура, Кремль саготта ю The New York Times газето шен агIонашкахь бинчу хаамна: Вашингтон Оьрсийчуьрчу сервисашна кибертIелетарш доло кийча ю аларна.\nГазетехь бохура, герггарчу кIиранашкахь Американ Iедало кибертохарш дийр ду Оьрсийчоьнан Iедална мехала йолчу Москварчу инфраструктурина.\nИштта бу, боху газето, дайна шо чекхдоллуш Цхьаьнатоьхначу Штатийн хьукматашна динчу тIелатарна дуьхьал кечдина жоп. Оцу тIелетаршна Оьрсийчоьнан Iедал бехкедо Вашингтоно, амма Москвахь ца дина цунна даре.\n2018 шарахь, Роскомнадзор Оьрсийчохь Telegram мессенджер дIакъовла йоьлча, буьйхира болх дуккха а сайтийн, сервисийн.\n2019 шеран бIаьста Оьрсийчохь тIеийцира пасхьалкхера интернетан сегмент дIакъийла бакъо луш долу низам. Цул тIаьхьа Iедало Iамораш дIадаьхьира интернет къовлуш, амма дуккха а гIалаташ гайтира оцу белхан жамIо.


Рамади юхасхьаяккха гIерта Иракъ\nШиIатойх вовшахкхетта тIемалойн тобанаш декъаяхана Iедална ницкъаша «Исламан Пачхьалкх» олучу ницкъашкара кIирандийнахь яьккхина Анбар провинцин шахьара Рамади юхаерзош бечу тIемийн. Рамадина гергарчу Iедалан тIеман базе дIагулъелла гIала къовса гIаьттина и ал-ШаIаби шех олу тоба, бохура оршотдийнахь Анбаран кхеташонан куьйгалхочо КIархIут Сабахьа.\nИ шиIатойн тоба хьалхо билгалъелира Тикрит гIалахь бехачу суннатошна тIехь гIело йина аьлла. Оцу бахьанийца Иракъан премьер-министра а, Анбар провинцин Iедалерчу суннатоша а, цаьрца цхьаьна Iамеркан Штаташа а ца бевлла магадо Рамади гIала юхаерзош вовшахтухучу тобанашлахь динан гаранах, шиIатойх, пайдаэцар.\nТкъа оршотдийнахь Анбарерчу суннатойх болчу куьйгалхоша даредо хIоьттинчу хьолехь ал-ШаIаби тоба жихIадхошца бечу тIамехь пайде хилар.


Газ хьокъехь Варшавехь дина дагадовларш жамI доцуш дирзина\nГаз хьокъехь Варшавехь Европан Бартана а, Украинана а, Оьрсийчоьнна а юкъахь хилла дагадовларш дIадирзина, агIонашна цхьа а барт ца карор бахьанехь, аьлла дIахьедар дира пIераскан дийнахь, Европан Комиссин энергетикеан хаттаршкахула комиссар волчу Эттингер Гюнтера.\n«Стигалкъекъа-беттан юккъехь а, иза боьрзуш а, кхин а ши цхьаьнакхетар хир ду кхаа агIонан», а аьлла билгалдаькхира дипломато. Дагадовларш дечу хенахь, Эттингера тидаме диллира, Брюсселана газан мехаш массо а шайн накъосташна цхьатерра хуьлийла лаар. Украинан энергетикан министро Продан Юрийс гIортор йира цу лаамна.\nОхана-бутт болабелчхьана дуьйна, Оьрсийчоьно шозза лакхабаьккхина, ша Киевна юхкучу газан мах – цхьана эзар кубметрх 268 доллар ах долларна тIера, 485 долларна тIе кхаччалц. И керла мах, политикехь лелон юкъабаьккхина Iаткъаман гIирс лору Киево.


Израилан арахьарачу г1уллакхийн министр Аялон Дэнни 02ТОВ2009\nШайн эскархошна оцу кемантIехь герзаца дуьхьало йинера, цигахь кхелхина бу и нах, бохуш чIагIдо Израилан векалша. Бозуш боцучу тергамхоша, хилларг талла деза бохуш, кхайкхамаш бо. Газа-секторе хIуманаш эцна доьлхуш долчу кеманашна Израилан эскархой тIехевшинчулла тIаьхьа цигахь велла лоруш ву маьлла кIезга а итт стаг.\nУьш бу и гуманитаран хIуманаш эцна боьлхуш хилла болу бакъонашIалашьярхой. Шина а агIоно шай-шайн аIгора дуьйцу цигахь хилларг.И кеманаш Палестине хьажийна болчара, Израила эскархоша герз детта долийнера, шаьш оцу цхьана хIурдакеман тIе беркеман тIера охьа ма-биссанехь, боху. Ткъа, Израилан эскарехь зорбан-секретарь йолчу Лейбович Авиталя хилларг кхечу агIора дуьйцу:«Иза дийца а хала делахь а, оцу кеманашна тIехь хиллачара тхан эскархошна чIогIа дуьхьало йинера, вуно чIогIа ницкъ бинера цара. Хьалххе дан лерина хIума дара иза».\nИзраило кхин дIа а официала хаъамаш бина, шайн салташна дуьхьала даьккхина герз а, арсаш а, дигарш а дара оцу нахехь, тIаккхийн бен шайн эскархоша хIумма а ца динера цигахь, аьлла. Иккхинчу девнехь иттех стаг вийна хилар, израилхоша бакъ деш ду. Цара иштта бакъ до,шайн а массех стаг лазийна хилар а. Беллачерна юкъахь дукхах берш Туркойчура бахархой бу. Иза хиъина йоккха гIовгIа яьллера Анкарахь.\nДуьненаюкъаралло Йемал Дина Израило Динарг\nТуркойн мехкан векалша дIахъедарш дина, цу тайпа лелар магийта йиш йолуш хIума дац, аьлла. Туркойчохь арахьарачу гIуллакхийн министран когаметта волчу Йенел Салима Маршо радиоца къамел деш хIара дешнаш далийра:«Иза дуьненаюкъарчу хин тIехь хилла хIума ду. Дуьненаюкъара бакъо вуно чIогIа йохош хIума ду иза. Оха Израилан векалца кхузахь къамел дина. Оха цуьнга дIааьлла иза дуьненаюкъара бакъо чIогIа йохор ду, аьлла. Оцу кеманаш дIахьуш гуманитаран мохь бен ца хилла. Иза гуманитаран гIуллакх ду».\nШайн агIора Израилан векалшп а цу тайппа дIахьедарш дина. Церан арахьарачу гIуллакхийн министран когаметта волчу Аялон Дэннис хIара дешнашца тидира хилларг:«Хьамас олуш йолчу терроран организацина тIехIиттина болчара деш дерг хьалххе кеч а дина, вуно зуламана лелош питане хIума ду. И гIуллакх иштта лелош болу нах «Аль-Кхайдица» а, «Хьамасаца» а боьзна бу. Бакъо а йоцуш, герз дохкарца а, кхераме террораца а доьзна адамаш ду уьш».\nДуьненаюкъара тергамхой а, дуккха а бевза политикаш а, Израило динарг емал деш бу. Цара тидаме доккхуш ду и адамаш а леш хилларг Цхьанатоьхначу Штатийн президент Обама Барак Израила премьер-министр Нетаньяху Беньямин тIеэца кечлуш волчу хенахь нисделла хилар.


Албаков Iаьла волча баьхкаб Сурхо тIарча ийс шера дешача школан дешархой (2001 шу)\nУкх тIехьарча хана йоазонхой шоай а йоазонхошта хетадаь а дукха книжкаш арадийннад гIалгIай а эрсий а меттала. Царех цхьадараш массе тайпа ханаш йола поэташ, прозаикаш, драматургаш, критикаш бовзийташ, цар вахарах-леларах, кхолламех, арадаьннача йоазонех дувцаш да.\nЦу тайпара дар Iилма-тохкама института арадаьккха «ХIанзара гIалгIай литература» яха массехк книжка (2015), Патиев Йоакъапа арадаьккха «ГIалгIайчен йоазонхой» (2011), «ГIалгIай 100 йоазонхо» (2019) яха ши книжка, иштта кхы дIахо а. Цу юкъе хила хьакъ долаш, бакъда юкъе ца хьош висав, сога хаьттача, Албаков Iаьла. Цун ший вахарал дукхагIа хов сона цун байтех лаьца, хIана аьлча уж кепа етташ яр, цун керттера редактор Мальсагов Або волча хана, «Литературни ГIалгIайче» журнала оагIонаш тIа. Иштта из чувоагIаш вар Увайса Абос вIашагIъелла хиннача ТОМ оалаш хиннача къоначеи болалучеи йоазонхой кхоллама цхьанкхетара. Цунна кулгал деш а Мальсагов ше вар, хIана аьлча из вIашагIйоллар а цун болх а айхха бувзабенна бар журналаца. Цунца хьалкхийна ба тахан вай литературе беркате къахьегаш бола йоазонхой Газдиева Аьсет, Албогачиева Зейнап, Сусуркиева Аьсет, Махлоева Рукъет, Хамхоева Жимсари, Дударова Макка, кхыбараш. 2000-гIа шераш долалуш цу цхьанкхетара доакъашхой бовзийта а йоазонхой гIулакх царна дезадалийта а, айса хьехаш бола дешархой Наьсаре бигабар аз. Цу хана дийна вар Мальсагов Або, Плиев Махьмад-СаIид, Чахкиев Ювсап. Царца а ТОМа чубоагIаш болча къонача йоазонхошца а сурташ даьхар оаха, гаргагIа байзар уж шоаш, цар кхолламаш. Цига вайра сона эггара хьалха Албаков Iаьла. Цхьа сабаре, эхь-эздел долаш, шорта йистхилар долаш зIамига саг вар из. Цо лоацца дийцар тхона ший байташ эрсий а гIалгIай а меттала хиларах, уж язъе ше мишта волавеннав, ше Наьсаре вахаш а Абос хьехамаш телача цхьанкхетара чувоагIаш а хиларах. Цунца а сурташ даьхар дешархоша, хIана аьлча белггала берашта байташ язъеш Iаьла воландаь. Цигара цIадахача, цун байташ лаха а еша а хьежар тхо. Царех цхьаяраш кепа теха корайир дувцаш долча журнала 2004 шера араяьннача хьалхарча номер тIа. «Бераш, тхо долча дувла» аьнна корта а болаш, цунна кIалха кепа теха яр 17 стихотворени. Царна юкъе яр «Къажкъайга дийцар сона», «Шерача майдан дIоахала», «Дувцал тхона, новкъост», «Воккха саг — Хамбор», «Аль-Рашид яхача лорах», «Геттара Iуйран воатагар...», «Пен тIа уллаш сахьат да», «ХьунагIа борз кхийтар сох», «ХьунагIара Iа», «Пхьагали, бIарашдуарги, цогали», «ЦIа де лаьрхIар цар», «Пилла-бугIеи пилла-етти», иштта кхыяраш.\nОаш зийна хургда, фаьлгий турпалех тара ба Албакова байтий турпалаш а, цудухьа ала мегаргда, эггара зIамагIболча дешархошта лаьрхIа даьд цо ший йоазош, царна ма хулла сакъердамегIа хетаргйола сюжеташ лаха гIерташ. Волалуш волча поэтах дукха тара а бацар цун кхоллам, хIана аьлча цун байташца яр сакъердаме уйлаш, во боацаш эрсий мотт, ритм, рифма, бе-бе сурт кхоллара гIирсаш. Вешта аьлча, ший стиль лаха низ кхаьчабар цун, ала йиш я. Уж шедола хIама теркалдаьчул тIехьагIа, хетаргахьа, Албаков Iаьла, царна кепа етташ хиннавеце а, яздеш вола дукха яр. Цхьан дийнахьа Iомалуш гIулакх дац наха, къаьстта а берашта, езалургйола байташ кхоллар. Сона из хов айса а, дуккхача хана литартуран юкъе волаш, къахьегарах. Дикача поэта болх, дикача дошо пхьара болх санна, даим Iомабе безаш, йIаьххача хана шаьрбе безаш ба.\nУкхаза кIеззига цун вахарах-леларах дувца безам бар са. Из ваь хиннав 1950 шера март бетта 9-ча дийнахьа ГIалгIай-Юртарча Албаков (БIарахой) Iумареи Аьсетеи дезале. Сибрера цIабаьхкачул тIехьагIа уж баха сайцаб Шолжа-ГIалий тIа. Школа яьккхачул тIехьагIа цхьацца балха говзал Iомае хьож из, цун ховш хиннад сварщика болх бе, гIалгIай меттала аьлча, лотор де. Республикан столице йовз цунна ший хургйола фусам-нана Албогачиева Роза (Сурхо тIа бахачарех я из), цхьа дезал хиле вIашагIкхет йоIи зIамсаги. Бакъда 90-ча шерашка Шолжа-ГIалий тIа эттача хьало цигарча вахарах бохабу уж. Наьсаре цIабаьхкача, цхьан юкъа ВИЛСе къахьег цо. 1999 шера Датски совета дукха доккха доацаш цIа лу царна, из Iаьлий-Юрта Iо а оттадийя, цига баха совц уж. Бакъда цул тIехьагIа дукха ха яккхац Iумара Iаьлас, коа лоа доаккхаш ваьлла чувена Iохайна дукха ха ялале, цIаьхха кхалх из. Цуни Розайи цхьа воI ва Осман яхаш. Карарча хана уж Iаьлий веший Iийсай квартире бах ВИЛС оалача завода хьалхашка доаллача цIагIа.\nАлбаковс эрсий меттала язъяьча байтех цхьаяраш гIалгIай меттала яха хьежав со. Атта бир аз из болх, хIана аьлча уйла къаьга йолаш, цу сахьат кхеталургйолаш, чоалхне боацача меттаца язъяь яр уж. Къаьстта а сона езаелар цун «Хамбор яхача воккхача сагах» йола стихотворени. Цудухьа эггара хьалха шуга из ешийта лов сона. Дукха чоалхне йоаца сюжет а, вайна массарна довзаш дола хIамаш а да цу тIа дувцараш. Коа-карта кулг тоха ховш волча даь-даьна юхе дIаотт виIий-воI Зураб, цунгара Iомавала ловш ва кIаьнк ваха а болх бе а. Берашта дикка хьехам луш дола мугIараш а да цу байтаца. БоккхагIбараш дийна болча хана, царна мел ховр карадерзаде декхарийла я къона тIехье, тIаккха ког кIезигагIа дIабетталургба цар шоаш хержача къахьегама новкъа. Еш вай из байт:\nЦун хьаж феца.\nВоккха саг ва\nТоаяь кран ю\nДеш доа тата,\nВахарца айхха бувзам болаш я ювцаш йола байт. Даь-да вола моллагIа бер, из болх беш воалле, цо фу ду хьожаш, цунца сакъердалуш хул. Дуккхаза аз зийна хIама да: гIишлонхочун воIах гIишлонхо хул, водитела воIах шофер хул, ахархочун воIах ахархо хул... ХIана хул яхача хаттара эггара дикагIдола жоп да аьнна хет сона, Албаков Iаьлас язъяь вай лакхе йийша стихотворени. Къаьхьегама кхетам бала безац берашта, аьнна, хеташ ба тахан цхьабола нах. Из нийса дац, зIамига болча хана денз, балха юкъеувза деза бераш, цар дегIах, унахцIенох гIоргдола хала хIама ца дайташ. Юрта бахача кIаьнкашта, йиIигашта хIама хургдац, цар кIеззига коартол, хьажкIа дIаювча дакъа лаьцадар аьнна, оасар е гувнаш даьдар аьнна. Меъкала духьала лоаттабу къовсам санна лархIа беза цу тайпара беш бола болх. ТIаккха моллагIа хIама де дезаш моттиг тIаэттача, аз ца деш, кхычо дудалара ер, яхаш, мозий тIахувшаш, уж дIалелхаде хьинар доацаш, дагIаргдац бер. МоллагIча сага:\n-ДегI дика лелац са, — аьлча, вай цунга хоаттар массаза цаI хул.\n-Физкультура йой Iа? — хоатт вай.\nЛакхе аз бийцача хала боацача балхал дикагIа физкультура кхы цхьаькха хургьяц. Бер дуккха унахцIенах хургда, цо маьженаш хьоаеш бола болх бойя. Школе даим дагIаш долча бера къаьстта а пайдане ба цу тайпара байга болх. Духхьала дIа ца оале а, Албаков Iаьлас йоах берашка, къахьега Iомалуш хилалаш, зIамига долча хана денз.\nВайна геттара деза ди да воаш дунен чу даьхкар, кхыча дешашца аьлча воаш даь ди. Ше ваьча денах хоза фаьлг хетаргболаш я Iаьлас язъяь «ХьунагIара вIашагIкхетараш» яха стихотворени. Цунна юкъекхийлаб цо фаьлга турпалаш: борз, ча, пхьагал. Иштта язъеш хилча, берий дагахьа дикагIа юсаргья аьнна хийттад цунна ший байт. ГIалат а ваьннавац поэт. Ваьча денца из даькъалвувцар да лакхе хьоахадаь хьун халкъ:\nСо чай мала.\nЧа а яьлар\nШий фаьлг бувца,\nПилла яха дош хоза хеташ а, цох даь моллагIа йоазув дукха дезаш а хул бераш. Из царна дагадоагIа Чуковске Корнея а, Гагиев Гирихана а, кхыча поэтий а йоазошкара турпал санна. Цун болар, сабар, IаIа лордаш санна Iодада лергаш, хий хьачуоза а, боккха хи дIабахьа а могаш йола йIаьха тIоалд — шедар берий теркам тIаозаш да. Къаьстта цецдоах уж доккхача, лакхача дегIо. Из байт ешача хана, сона оалалургдацар Iаьла къона поэт ва аьнна. Говзал Iоаяьча, дош шаьрдаьча поэта санна язъяьй цо из. Цудухьа аз хоза хеташ дир «Пиллан кIориг» яхача цун байта таржам:\nПилла — етт а,\nХи тIа яха\nЦо хоам бера\nИштта байташ язъяь поэт вицваьв, йоазонхоех дола книжкаш оттадеш. Цаховш нийсденна хIама да аьнна хет сона из. Цхьабакъда цхьаккха тайпара дагадоха мегаргдац, цун стихотворенеш во йоландаь витав из, дувцача книжкаш тIа белгал ца воаккхаш. ТIехьа тIайоагIача хана, цун цIи а латта еза аьнна хет сона Газдиева Аьсета, Махлоева Рукъета, Албогачиева Зейнапа, Хамхоева Жимсаре, кхычар цIерашта юххе. Нагахьа санна цун нийсархой хьоахабеш хилча, из хьоахаве хIана мегац вай, цун йоазош вокхарел вогI ца хилча? Массадолча хIаманца санна, укхаза а нийсхо хила еза. Албаков Iаьла кхелхав 2014 шера январь бетта 14-ча дийнахьа. Дийначар мугIарашкара дIабаьннарий а сий деш хила деза вай, из ди массанега кхоачаргдолга ховш.