Хьуьнан акха цициг\nОьрсаша лоьмах "Лев" олу. Майра а, ницкъ болуш а экха ду иза. Аккхаройн паччахь ду олу цунна. Лоьмо мохь тоьхчи цуьнан ц1ог1анах кхералой д1атоь акхарой. Боьршачу лоьман кхес хуьлу лергаш т1е кхаччалц г1ортан т1ехь. Кхин д1а а дег1а т1ехь лоха а, луьста а, морса чо хуьлу. Деха ду цуьнан дег1. Корта боккха бу. Ц1ога деха а, жимма охьадирзина а ду, йоьххьехь к1ужал а йолуш. Стечу лоьман кхес ца хуьлу. Дег1а т1ехь цхьабосса лоха а, луьста а, морса а чо бу цунна.\nЛоьман к1еза шиъ хуьла дукха хьолахь. Лом т1ехьаьжчи эсала хеташ экха ду.\nОьрсаша ц1оькъалоьмах "Тигр" олу.\nВайн Кавказан лаьмнашкахь цхьана хенахь хилла ц1оькъалоьмаш. Х1инца уьш тосалуш дац.\nИза онда а, ницкъ болуш а, майра а экха ду. Дег1 деха ду цуьнан 110-180 см, ц1ога 80-110 см. Настарш йоций а, стоммий ю цуьнан. Чо луьста а, боца а бу. Ц1ока сирла а, т1ехь т1едарчий долуш къорза а ю. Бос кхоьлано можа бу, томмаг1наш мокха ду.\nЦ1оькъалом хуьлуш долу меттигаш: <...>\n1аннашкахь, аьрцнашкахь, т1улг1ийн берд<...>\nзан лаьмнашкахь, къилбехьа Туркменин<...>\nхьа Бабатаг а, Актау а лаьмнашкахь хуь <...>\nИранехь, Афганистанехь, Пакистанехь а ду <...>\nЦеран даар сеш, лунаш, масарш, акха <...>\nчий. Олхазаршна таллар к1езиг ду церан. <...>\nцара ижу лахарна. Доладелла лелар меллаша <...>\nтахь ца лела ц1оькъалом. Дитта т1е а далало <...>\nкъашка хьала а долу, мел ирхе йолуш т1улган <...>\nИжо лахар к1елхоий ларош, я т1аьхьа долий экк <...>\nБен ламанан чхарашлахь, херонаш йолчохь хуьлу цуьнан. Декабрехь, январехь оре дог1у уьш. Ц1оькъалоьман к1еза шиъ хуьлу. Диъ к1еза деш меттиг а хуьлу.\nМ1айстахь, Алкунехь, Маьлхастахь тосало ц1оькхалом.\nБарзах оьрсаша "Волк" олу. Вайн халкъо олуш ду майрачу стагана "борз санна майра", х1ума лачкъош а, ядош а волчунна "Ка тухуш борз ю" олу. Туьйранашкахь цхьогале х1илланца борз 1иэхайойту. И иштта а дац. Борз а ю шеначулла х1ума хууш.\nЦхьацца тайпа акхарошна шайн-шайна езаелла меттигаш хуьла: г1амарш, еса аренаш, цанаш, лекха ламанаш, хьаннаш, хин бердан йистош, раьг1наш, тог1еш и д1. кх.\nБерзалойн, езаш кхастийна меттигаш яц. Уьш лекхачу лаьмнашкахь а, лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а, раьг1нашкахь а, г1амаршкахь а хуьлу. Бакъду яккхийчу хьаннийн к1орге ца еза царна, цигахь ижу лаза хала долу дела.\nБорз евзашвоцчунна доккхачу ж1аьлех кхасто хала ду. Бакъду башхонаш ю барзаний, ж1аьлиний юккъехь. Берзан ц1ога текхаш ду, лергаш нисса ирахь лаьтта, я жимма т1ехьа дийша дой а хуьлу. Ж1аьлин санна охьакегделла кхозуш ца хуьлу берзан лергаш. Берзан само ч1ог1а ю. Ижо лахар лергийн самонца хуьлу цуьнан коьртачу декъана. Масала, хьакхин херсино мохь хьаькхчи, я эса 1аьхчи шиъ-кхоъ километр генахь хеза барзана. Елла бежана хьожанах ца хаало барзана, цунна т1ехула хьийзачу кхийгийн г1овг1анах хаало. Барзана, набкхетта йоллушехь хеза мохо декъа г1а хьадичи а, коган тата а. Йижна уьллучу барзана тоса ца луш т1е ца вахало, кхин долчу акхарошна санна. Барзана дийнахьчул дика го буьйсанна са. Цундела буьйсанна адамах къаьхкина гена ца йолуш, гергахь, къайлайолий д1алечкъа иза. Дийнахь адамах къаьхкий генайолу. Аьхка лорах хьожа йокхуш ца лацало барзе ижо. Пхьагална т1аьхьа едчи, иза коьллашна юкъа а иккхина къайлаяьлчи дан х1ума доцуш юьсу борз.\n<...>къахочуьнца, я бежа1уьнца эвхьаза хуь-\n<...>амах кхерар, къахкар х1ун ду а ца хаьа.\n<...> цуш хилчи хаьа барзана. Цунах х1умма а\n<...>ш, жа юккъера схьа а лоций, уьстаг1 буьгу цо.\n<...> на карара д1абоккхуш меттигаш а хилла, шена\n<...>жа1у вуйла хиъчи. Барзо юьрта чу йог1ий\n<...> , уьстаг1, я уьйт1ара ж1аьла дуьгуш меттигаш а\nБарзо ижонна толлу оцу меттигашка а, гондахьа долчу 1аламан хьелашка а хьожжий. Цхьаъ ша хилчи барзо лечкъаш, тебаш герга а йоьдий лоцу ижу. Берзалойн арданго ижу кхечу кепара лоцу: я гондахьа йолий го бой, я цхьаерш к1ела а ховший,вукхара т1етоллуш. Ж1аьлина тешнабехк бо барзо. Иза уьйт1ахь, кертахь долу меттиг а лохий, ша цунна гучуйолу борз. Жйаьла шена летчи, ша кхераелла моттуьйтуш хьалхара йоду. Ж1аьла цунна т1аьхьа долу. Дех кхерам боцчу метте гена яьлчи, ц1еххьана доьхьал а йоьрзий, ж1аьла хьакхадо барзо. Иза ден а доьй д1ахьо.\nБорз гураца лаца а хала ду. Елла 1уьллучу бежанна т1е ца йог1у борз шена цхьа жимма а шеко хилчи.\nБорз говрийн реманна а, я бажа белахь цунна а юкъаэккха ца яьхьа. Бажо, гоъмаш вовшах а тухий, мо1ийн керт доьхьал х1оттайо цунна. Говраш, кортош чоьхьа а долуш, мийраш барзехьа берзабой, д1ах1уьтту. Мел дуккха го тийсичи а, и дуьхьало ца юху церан. Борз кхин дан х1ума доцуш д1айоьду. Цундела бежна, я говр, ша ца гуччу юьстахйолу ларйо цо.\nТ1аьхьа 1у воцуш дисначу жана юкъа лелха берзалой. Ка а етташ уьстаг1ийн дуьмеш хедадо цара. Т1аьхьа 1у воцуш долчу жана цхьана борзо а до доккха зиэ.\nЙоккха ижо хьалха нисъелчи къиза йоь берзалойн арданго. Масала боккха сай цхьана барзе бе ца ло. Арданг т1аьхьаяьлчи ка етташ жижиган поттанаш йохуш божабо иза.\nИштта ижонна т1аьхьаевллачу берзалошна шайна юккъе цкъа а, шозза а топ тоьхчи а ца хаьа, оцу ижонна шаьш дечух маслой.\nШаьш дийначу экханах жижиган потта к1езашна хьо берзалоша. К1езий 1амош царна а гойтуш вовшахйоккху берзалоша сайгак а, газа а, пхьагал а. Т1аккхахула, ижу д1аядалур йоцуш лаза а йой, к1езашка шайга вовшахйоккхуьйту.\nБерзан к1езий кегий йолуш ц1ийза, латар, уг1ар доцуш. Берзалой уг1у суьйранна а, я буьйсанна, я сатоссуш. Дийнахь борз ца уг1у.\nКхиъна онде евлича, бенара г1овттий, кхерсташ лела берзан к1езий. Цхьана метта ца совцу уьш. Ша ижонна яхна леллачуьра к1езашна юха т1ейог1уш, уьш мичахь ю хаан уг1у борз! "1ав-в-в, ву. Вов-вов". К1езий йоккха г1овг1а йоккхуш доь<...>\nзахь дукха хуьлу церан аьзнаш: ц1ийзар, летар, у<...>\nНана-барзо ч1ог1а лардо шен к1езий. Ада<...>\nдог1ийла хиъчи к1езий кхечухьа д1ахьо барз<...>\nбоккху цо. К1езий к1елхьара даха аьтту боцу <...>\nлеш т1екхаьччи а, кхин кхерам т1ех1оьттича а <...>\nК1езий ондеевлича дас, нанас шайна юххе<...>\nстагна барзо зиэ до. Барзо стаг вийна а, виъна а, меттигаш дукха ю. Берзалойн арданг т1е1оттаелчи царех к1елхьаравала аьтту боцуш вуьсу стаг карахь герз дацахь.\nОьрсаша чаг1алкхах "Шакал" олу. Барзах тера ю иза, цул дег1ана жима хилар бен башхо йоцуш. Бакъду ц1ока берзачул сирла ю цуьнан. Олхазарш, дехкий, моьлкхарчий, кхин йолу садолу х1умнаш йоу чаг1алкхаша. Таллархо тосавелчи ларво чаг1алкхо, т1аьхьара д1а а ца йолуш, ша тоса ца йолуьйтуш. Таллархочо акха котам, бад, я лекъ и тайпа х1ума топ а тоьхна йийчи иза т1екхачале лачкъайо чаг1алкхо. Яах1ума чохьйолу т1оьрмиг таллархочо охьабиллина битчи, чаг1алкхо д1ахьо. Уг1ар тамашена ду чаг1алкхан, цкъа ж1алех уг1у иза, т1аккха бер доьлхуш санна ека.\nЦхьогалах оьрсаша "Лиса" олу. Цхьогалаш дуккху а мехкашкахь хуьлуьш ду Европехь, Азехь, 1америкехь.\nИштта Генарчу Къилбаседера, Къилбе дозанашка кхаччалц болчу вайн махкахь а ду цхьогалаш. Уьш хуьлу ламанашкахь а, генарцу цанашлахь а, хин тог1ешкахь а, г1амаран аренашкахь а. 1аьмнаш дочу метте а кхочу уьш хин олхазаршна тебаш.\nЦхьогал массо а адамашна девзаш экха ду. Иза туьйранашкахь а дуьйцу. Цунах лаьцна кицанаш ду, баснеш ю. Дийцашкахь а, туьйранашкахь а цхьогал х1иллане, хьекъале гойту.\nТаллархоша гобина к1елхьарадала аьтту боцуш дисна цхьогал. Цхьана аг1ор екъчу бацах летта йогуш ц1е хилла. Вукху аг1ор дог1уш хи хилла. Кхин даха меттиг боцуш дисчи, хи чу иккхина цхьогал. Цигга дуьхьал хьаьлхина таллархойн ж1аьлеш. Цхьогал хи чуьра хьала а даьлла, дега ца луш, ц1арах чекх иккхина. Ц1арах чекх а иккхина, ткъех метар дехьа даьлчи таллархошкахьа юха а хьаьжна, дега а делла, дедда д1адахна цхьогал.\n<...>ж1аьлеш т1аьхьадевлла ша эккхийчи шен лар яйа\n<...> а. Лай т1ехула лар юьтуш ца доду иза. Шен лорах\n<...>у т1ехь, гондахьара меттигаш гунйолчу мет-\n<...>а х1ума хаа лууш хуьлу иза. Стаг хьуьнах чу\n<...>ххье тебаш д1адоьду цхьогал, цо х1ун леладо\n<...> ахь 1уьллуш аьчкан г1утакх, я кхин тайпа х1ума гичи, цунна го а тесна х1ун ю ца хьожуш д1а ца доьду иза.\nАдамашна герга г1орта а даьхьа цхьогал. Шен ка яьллачхула нехан буьн чуьра котам а хьо цо. 1аьнан заманчохь, мацделчи, эвла йисте д1акхиссинчу кхеллешна юккъехула хьийза иза шена яа х1ума лоьхуш. Цхьогало дехкий а, лаьхьарчий а, моьлкъарчий а, ц1азарчий а, олхазарийн к1орнеш а, церан тойнеш а, лаьттахь тойна даккха хиъна олхазарш а доу. Наггахь цуьнан аьтту хуьлу къорза-къиг, кхин долу олхазар лаца а. Къорза къийгаш цкъа лаьтта ховшуш, т1аккха диттан гаьн т1е ховшуш кхерстачу хенахь текхаш, тебаш царна гун долу герга а доьдий, делла муттуьйтуш, когаш д1а а хоьций, охьадуьжу цхьогал. Къийгаш цунна го туьйсуш герга г1урту. Б1аьргаш мала коьртехьа йолу къиг. Циггахькаде катуху цхьогало. Х1урдан йистошкахула тулг1еша юьстахтесна ч1еран к1орнеш а йоу цхьогало, хьаьъначу хи чуьра ч1ара а лоцу. Цо юуш мел йолу х1ума билгалъяьккхичи, цо ца юуш х1ума ян а юй техьа олий хета. Хасстоьмаш, стоьмаш боу цо.\nЦхьогалан дахка ловзош сакъерало. Дехкан 1уьрга т1е лерг а дуьллий, ладуг1у цо. Т1аккха и меттиг охку. Дахка гучубаьлчи, когаца ирах а кхуьссуш ловзабо, хьалакхоьссанчуьра охьабогг1ушехь д1акхоллу. И ловзар сахьташкахь дахло цуьнан. Цхьогал цхьана меттехь мотт лоций деха. Яйчу йортахь го туьсу цо ижонна. Лаьттах чу охкий, кечбо цхьогало шен бен. К1орнешна к1еда мотт буьллу. Цу чуьра къайлах хьаладала генна дйа шиъ-кхоъ 1уьрг доккху цхьогало. Бена чохь к1ур бина и бен ларо таллархо х1оьттичи, къайлах даьккхинчу 1уьргехула арадолий, д1адоьду цхьогал.\nК1орнеш дуккху а хуьлу цхьогалан, иттанге кхаччалц. Х1ума дукха йоу цара, сиха кхиа а кхуьу. Церан нанна хала хуьлу уьш кхаба. Царна напг1а латто г1ерташ, садо1у хан хила а ца хуьлу нанна. Цхьа йоккхо ижо кеа еъчи иза к1орнешна хьалха а юьллий, маьлхе а долий охьадуьжу цхьогал. К1орнеш кхаба г1ерташ ницкъ хуьлий азло иза.\nЦхьана тамашийначу озаца йоьху цхьогало шен к1орнеш шена т1е. Доьхьала жоп луш изза до к1орнеша а. К1орнеш, ловзачу хенахь нанас ларйо. Жимма а кхерам болуш шеко кхоллаелчи нанас хаам а бой, 1уьрга чу ловчкъа уьш.\nНагахь санна лартоллачу ж1аьлина шен к1орн <...>\nи т1ехьаьдчи оцу ж1аьлина 1инткъаш а йой, иза<...>\nца кхачийта, ж1аьла шена т1аьхьа доккху цхьогало<...>\nХаза ду цхьогалк1орнийн ловзар. Нанас ша<...>\nх1ума цхьа хаза б1аьргаш а керчош, "г1иг1" <...>\nкхайо цара. Вовшашца ловзар цицига-к1орн <...>\nВовшех тийсало. Вовшийн ц1ога, я лерг<...>\nцхьаъ керча, вуьш цунна т1е тасало.\nК1орнеш к1еззиг онда евлачи, барзо санн <...>\nа 1амайо нанас. Аьхке чекхйолуш, я гуьйре йолал <...>\nг1а лаха 1ема цхьогалан к1орнеш.\nЦхьогалан дадар чехка ду. Цундела ижонна т1аьхьа кхуьу иза. Дуккха некъ бало цуьнга. Хи чохь нека дан а хаьа цунна. Дитта т1е а далало иза. Б1аьрса дика дац цхьогалан. Амма х1уманах хьожа кхетар а, х1ума хазар а дика ду. Цъьогалан уггаре а луьра мостаг1 борз ю. Берзалой йолчохь цхьогалийн 1ойла дац.\nЦхьогалан ц1окарчий мехала лору. Къаьсттина сира чо болу 1аьржа ц1окарчий. И тайпа бос болу цхьогалаш кхобуш а, кхиош а меттигаш ю вайн махкахь.\nЦхьогал шозза пайдехь лерина ду, цо ялтийна зуламе йолу садолу х1уманаш юуш, х1аллакьеш хиларна а, ц1окарчий яларна а. Бакъду, бецан меаш, акха котамаш кхиочу меттехь ларо дезаш доккха къу ду цхьогал. Атта кара 1емаш ду и экха.\nМалхбузе Европехь к1езига йисна черчий. Черчий х1инца а йолуш ю Галицехь а, Балкански ахг1айрит1ехь а, Испани лаьмнашкахь а, Швейцарин цхьацца йолчу меттигашкахь а. Германехь, Англехь черчий яц.\nДечке воьдучу стагана хьуьн чухула боьдучу некъа т1ехь 1аш ча гина. "Д1аяла цигара, сайн г1уллакхе д1авахийта со!" олуш хилла стага, цунна адамийн мотт хууш санна. Ча, "ахьа дуьйца-\n<...>ьоькхуш 1адда 1аш хилла. Шена цигахь 1ен к1ор-\n<...> , цунна т1е ца кхеташ, меллаша т1ех а яьлла\n<...>рчу когаш т1е ира а х1утту ча. Ирах1оьттича\n<...> за. Хьалхарчу когашца х1ума хьала а оьца,\n<...>чано. Ча стомма ю, ц1ога доца ду цуьнан, бо-\n<...> шена напг1а лоьхуш. Кхин долчу цхьана а х1у-\n<...>цунна. Бакъду, цхьа кхерам т1ех1оьттича, я адаман хьожа кхетчи, мара ирах а бохуьйтий, хьожа йохуш лаьтта иза, корта д1ай-схьай а хьийзош, и хьожа муьлхачу аг1онгахьара схьаеттало хаа г1ерташ. Жимма а шекъялла, таллархо герга г1ертийла хиъчи д1аэккха ча. Ядар кхисса а луш жимма пурх а йоьрзий ду цуьнан. Амма ведчи т1аьхьа кхиалур воцуш чехка йоду иза. Шена цкъа топ тоьхчи, шозлаг1а тоха ца кхуьуьйтуш таллархочунна т1екхета иза. Мел лекха хиларх дечигана т1е йолу ча, лахарчу г1одца схьалаца генаш дацахь а. Хи чохь мека дан а хаьа цунна. Мел шуьйра хиларх, неканца хих дехьа а йолу ча. Гурахь ерстича хи чохь кест-кеста луьйчу иза. Гуьйре шелъелла хи т1ехь ша бичи и ша бохабой а луьйчу. Хи чуьра ч1ара а лоцу цо. Б1аьррасил а, лерган самол а ч1ог1а ду цуьнан, хьожанца билгалонаш хаар. Мох болчу аг1ор стаг цхьа километр генахь хилчи а, хьожа кхета чанна. Стаг гучу а валале цунах къаьхкий яда а йоду. Шена татанаш хезчи уьш цхьана а хьесапе ца хета чанна, ша хьожанца х1ума къасто 1емана хиларна.\nЧа 1ай набарна д1аюьжу, шен бен чохь б1аьстаяллалц. Шен кога к1ел мотт а хьоькхуш 1уьллу иза. Цундела цуьнан коган айраш дуткъало. Хьуьн чохь мохо орамашца бух доккхуш охьатоьхначу диттана к1елахь а, иза бухдаьккхинчу ор чохь а, йоккхачу дечиган хари чохь а бен а бой юьжу иза. Ча ара ца ялалуш хари чохь йисна карош меттигаш а хилла. Чоьхьа йолийла готта йоллушехь, г1оьртина, халла чоьхьаяьлчи хуьлуш ду цунна и. Ишттачу т1екхаьччи, таллархочунна хала дац ча ен. Т1е дог1анан хиш 1ийдалун меттиг ца еза чанна. Цундела д1айижа кечлуш, т1ехь тхов болу меттиг лоху цо. Наггахь йолчо г1аш-генаш буха а дохкуш к1еда мотт буьллу. Наггахь ерг мотт а ца буьллуш, лаьттан ц1енкъи т1е юьжу. Ча цхьаъ ша хуьлу хари чохь я кхоьчахьа, бинчу бен чохь. Итта-цхьайтта бутт кхаьчна к1орнеш елахь, шен к1орнешца юьжу иза 1аьнна д1а. Ча 1аьнна д1айижар 1аламан хьелашка хьаьжжина ду. 1а деха долчохь дукха 1уьллу юьжий, 1а доца долчохь к1езиг 1уьллу. Къилбехьа долчу мехкашкахь наггахь йолу ча 1аьнна цхьа к1еззигчу ханна юьжу. Къилбаседехь ча дукха 1уьллу южий. Х1унда аьлчи цигахь стомма ло дуьллу, т1аккха цунна б1аьста яллалц даа напг1а дац. Ижо цуьнга лаца ца ло, ткха даьхни наха шешан божлаш чохь 1алашдо. Бенара г1аьттича, йижна 1уьллуш тхьосделла дег1 хеца долуьйтуш ча егало, лаьтта керча. Бакхду, башха иза йоккхаен хьелаш ца хуьлу цунна бйаьстенан йоьххьехь. Дешна д1адалаза долу ло. Г1а далаза йолу хуьн, хьалайалаза буц, боцу хьуьнан стоьмаш...\nКъен елла бежна я дахка, изза бен кхин яа х1ума йоцуш меца лела ча. Цу хенахь дера а хуьлу, т1е1оттаелчи кхераме а ю иза.\nАьхка хуьнан стом схьабаьлча г1адйоьда ча. Ма-дезза даар хуьлу цунна. Цундела ча ерста, т1аккха цунна 1а даккха атта хуьлу. Стен чано к1орнеш йо. Шина-кхаа баттахь якхайо цо уьш. Ерстича чано 13-19 сантиметр стомма мохь юьлла барх1 пуьнте кхаччалц 120-130 килограмм. Цундела к1орнеш кийрахь кхио а, уьш кхаба а кхачанан хирхаташ цунна тоьа.\nШиъ я кхоъ наггахь цул сов а хуьла чанан к1орни. Нана ша йоккха елахь а к1орнеш кегийра хуьлу. Кхиъна йог1учу цициган к1орнел бен ца хуьлу уьш. Иштта кегийра ца хилчи 1ай шен бенахь уьш кхаба ницкъ хир бацара ненан. 1а даккха охьа ма-йижжи и к1орнеш хилчи хала хир дацара нанна уьш якхо а, юзо а. Шен г1ора эшначу хенахь, 1а чекхдолуш йо цо уьш. Цундела уьш кхобуш г1елло иза. Чан к1орнеш шелонах ч1ог1а кхоьру. Цундела шайн ненан "кетар" к1ел хьерча уьш. Нанас яь1на т1е а хьовзайой дег1а т1е къуьйлуш шен 1аьнарца йохйо к1орнеш. К1орнеш йинчул т1аьхьа шина баттахь х1ума ца йоу нанас. Х1етте а мега иза шен кийра йиллина мохь хилар бахьана долуш.\nЧан к1орнеш меллаша кхуьу. Анде евлича нанас шен бенара ловза ара йовлуьйту уьш. Амма 1уналла до цо царна. К1орнеш ловзу вовшийн лергаш а ийзош, вовшех тийсалуш охьатухарех а леташ. Шозлаг1чу шаре яьлчи а нанас доладо царна,шеца охьа а йийшайо. Таллархо, я маьрша стаг тосавелчи нанас "мохь хьокхий" хаам бо к1орнешка. Ша а, кхерам болчу меттера йодий гена йолу.\nЧанан даар дукха ду. Чано буц а йоу, ж1аьли-нускалаш а доу, массо а тайпа хьуьнан стоьмаш а боу, ялта а доу.\nХьарс-хьоча т1ейолий, дитта лестош, шена даа хьечаш эгадо чано. Иштта, бухара кхораш биъна ша яьлчи, кхурана т1е а йолий генаш лестош кхораш а эгобо. Дитт ластийча охьа ца оьгуш болу стоьмаш, генаш шена т1е ийзош кег а деш боу цо.\nКхораш д1абевлича пепнаш а, б1аьлланган б1араш а, ножан б1араш а доу чано. Уьш диъчи ча ерста. Акха никх карийчи и никх а бохабой моз доу чано. Накхарш лелочохь нехан никх бохабой а доу цо моз. Зингатийн барз а бохабой, зингатий а доу цо. Хи йистера т1улгаш керчош т1е-к 1ел а дохуш, цу к1елара н1аьний а кхоьбарчий а йоу. Чано нал а йоь, говр а, бежна а йоь. Иштта ницкъ болуш ю иза.\nНелах оьрсаша "Дикий кабан" олу. Муьлххачу а 1аламан хьелашца тарлуш Малхбузе Европан а, Кавказан лаьмнийн а хьаннашкахь, генарчу малхбалийн тайгехь а, Юккъерчу Азин, Иранан эрз болчу тог1ешкахь а, Тянь-Шанехь а, альпийски цанашкахь а хуьлуш ду и шатайпа экха. Нелана ца езаш меттиг ю, к1орга ло дуьллуш йолу Къилбаседе. Х1унда аьлчи, цунна напг1а латтош дерг лаьттан т1оьхлара чкъор ду. Иза г1орийча а, цунна т1оьхула стомма ло диллича нал кхин напг1а доцуш меца юьсу.\nНал, иза х1инца ц1ахь кхобуш йолчу хьакхарчийн хьалхенах ю. Нелан г1иллакхаш ц1ахь кхобучу хьакхичух тера ду: чехка болар а, уьш масех цхьана а йолуш борз т1ег1оьртича цунна майрра доьхьал х1оттар а.\nНал - ницкъ болуш экха ду. Шен деза дег1 каде леладо цо, лохачу ч1ог1ачу, когаш т1ехь. Шена новкъарло ян герга г1оьртанчу мостаг1чунна каде т1екхета иза. Буьрса экха шена зене дала т1едирзича цунна доьхоьал а х1оттало. Къеначу нелана кхераме доц цхьа а тайпа буьрса экха, цхьа ц1оькъалом доцург. Иштта адам а ду цунна къераме. Оццул ницкъ болуш долу и экха адамо доь герз тухий. Цуьнгара ницкъ, каде хилар, 14 сантиметр, урс санна ира к1омсарш хилар дика хаьа барзана а, чана а.\nНал адамах ч1ог1а кхоьру. Бакъду, чов хилла нал таллархочунна т1екхета. Кхин яха меттиг боцуш йисчи а йо цо адамана доьхьало. Ц1еххьана к1омсар а тухуш т1еэккха иза. Шайн-шайн реманаш хуьлу оцу акхаройн, шайна хьалхаяьлла боьрша нал а, т1аьхьах1иттина к1орнеш а йолуш. Боьрша йоккха нал ша къаьстана лела хьаннашкахь. Стенаш оре йог1учу хенахь реманах схьакхета боьрша нал. Царна юккъера кегийранаш лелхайо цо. Стенаш оре лаьцначул т1аьхьа юха а д1акъаста боьрша нал. Иза д1аяхчи юха реманах схьакхета цо д1акъахкийнарш. Наноша херсеш йичи ондеевлла боьршанаш цхьацца йолий кхерста йолало.\nЯхка герга яхчи стечу нело лаьттах ор а доккхий шена бен бо, буц а кхин йолу к1еда х1ума а буха а юьллуш. Херсеш шена т1аьхьа х1иттина юьйлаяллалц оцу бен чохь хан йоккху цо. Нанас ч1ог1а дола до шен херсешна. Иштта къасттина болу доьзалаш цхьана а кхетий юха а тохара санна рема йо цара. Оре йог1учу хенахь боьршачу неларчашна юккъехь боккха т1ом хуьлу. Вовшийн цоьстур яра цара вортан т1ера дуьйна г1ода юккхе кхаччалц чохчам йиллачи санна, к1омсар д1а ца леташ стомма не1 дацахьара. Иза хилар бахьана долуш к1елхьарайовлу уьш 1ожаллех. Бакъду даръелла леттачу церан накхош цистина аьрснаш хуьлу. Ноябрехь, декабрехь стенаш оре йог1учу хенахь, т1амана кечлуш санна стамло церан и "аьчкан" ботт.\nКхерам боцчу меттехь паргг1ат юьйлалой лела неларчий, кортош охьа а охкадой, латта охкуш, бецан орамаш дууш яжа а ежаш. Т1уьнчу меттехь хоттала а 1ам чу а керча уьш. Цхьана х1уманах кхерам болуш шеко кхоллаелчи муц1ар ирах а йохуьйтий хьожа яха х1утту нал. Цо "хуьр-р-р-рюк" аьлла мохь тоьхчи, рема ежачуьра соца, ц1еххьана гулло уьш наной шешан херсешца юккъехь а юьтуш, боьршаниш гондахьа а х1уьттуш. Нагахь санна таллархой герга г1ерташ белахь, ц1еххьана д1алелха уьш бекъа эрз, декъа г1аш, синтарш кегдеш, чехка дур оьций, уггаре а луьстачу хьаннашна, коьллашна юккъехула каде чекхлелхаш оьрнашна, тоьлгашна т1ех лелхаш.\nНал шена кхерам болчу меттехь ч1ог1а ларло. Адамаш д1ай, схьай лелачу некъах т1ех яла дага деъчи муц1ар ирах а йохуьйтий х1аваъ чууьйзуш хьожа йохуш лаьтта иза. Цхьа шеко йолуш х1ума тосаделчи, хьоршам тоьхчи санна тарса а терсий "т1ап" олий йов иза. Оццала каде ду цуьнан д1аэккхар. Диттан га кагдичи а, цхьак1еззиг даьллачу татанах кхералой йоду нал. Оццулла само йолуш экха ду иза. Шен кегийрачу б1аьргашца нелана са дика ца го. Бакъду, хьожанций, лергийн самонций кхастало цуьнга шена кхерамехь дерг, доцург. Неларчий буьйсанна юьйлалой лела. Дийнахь садо1уш йийшина 1охку уьш, адам я экха т1екхачалур доцчу меттехь.\nЛатта охкуш ор а доккхий цу чу к1еда мотт а буьллий, охьаюьйшу уьш. И мотт, вай лакхахь ма-аллара, декъачу г1ах, бацах, эрзах буьллу цара. Акха 1ежаш, хьаьрса хьечаш, кхораш, стеш хуьлучу хенахь оцу стоьмийн хьаннашкхь еха уьш. Ло диллича эрзан тог1ешка охьайог1у.\nНеларчаша юуш дуккху а тайпа х1ума ю: соьналлаш, бецан орамаш картолаш, хьаьжк1аш, хьуьнан б1араш, массо а тайпа хасстоьмаш, стоьмаш, садолу х1уманаш, н1аьний, моьлкъарчий, лаьхьарчий, олхазарийн тойнеш, х1оьаш, к1орнеш.\nЯлташна, хасстоьмашна буьйсанна т1е лета уьш. Царна ч1ог1а зиэ а до. З1оьмалгах ца кхоьру уьш. Я татанах а ца кхерало. Гондахьа керт йичи а кхочу уьш ялташна т1е. Керта бухахула охкуш 1уьрг а доккхий чекхйовлу уьш. Йийначу нелан жижиг доу хьакха юуш болчара. Ц1оканах мачийн айраш, доьхкарш до. Цуьнан кхесах шотканаш йо. Нелан херсеш къорза хуьлу, букъа бохалла 1аьржа моханаш а йолуш. Каде хуьлу уьш. Шешан юткъийчу, амма ч1ог1ачу настарш т1ехь, ловзуш, леккха хьала а кхиссалуш.\nДоккхачу акха цицигах оьрсаша "Рысь" олу. Кавказехь наггахь бен тосалуш дац иза. Доца дег1 а долуш экха ду иза. Ц1ога хадийчи санна доца ду цуьнан. Дег1ан дохалла 80-100 см. Ц1ога 20-30 см. Шина а аг1ор беснеш т1ехь маж ю цуьнан. Лергаш т1ехь ирах дахана чоьш ду, ма1аш санна хеталуш. Т1ера чо беха а луьста а бу цуьнан. Мехка тесчи санна а хеташ овкъаран басахь ду иза. Чук1ело жимма сирла ю. Жимма 1аьржа т1едарчи ду цуьнан букъ т1ехь а хенаш т1ехь а. Вайн Кавказан лаьмнашкахь, хьаннийн аьрцнашкахь, хин тог1ешкахь хуьлуш ду акха цициг.\nИжонна таллар буьйсанна ду акхачу цициган. Дийнахь д1алечкъа иза диттийн баххьашкахь т1улгийн чхернашкахь, боьрнашкахь. Вуно атта дитта т1е хьаладолу иза. Цо олхазарш а, дехкий а доу. Оре дар февраль баттахь ду. К1орни 2-3 йо. Пхеана т1е кхаччалц еш меттиг а хуьлу. К1орнеш йинчу хенахь са ца гуш б1аьрзе хуьлу. Б1аьраса 12-чу дийнахь дог1у царна, Дас а нанас а до царна дола. Шина шарахь кхуьу к1орнеш.\nАкха цициг лечкъана лелаш ду.\n1аьса а, Марта а, Гиха а хиш схьадолучохь а Ч1аьнти-Органехь а, Хахалга, К1ериго, М1айста лаьмнашкахь а хуьлуш ду акха цицигаш.\nОьрсаша хьуьнан акха цицигах "Лесной кот" олу. Ц1ахь кхобучу цицигах тера ду иза. Амма цулла жимма онда ду. Дег1ан дохалла 50-75 см. Ц1ога 25-35 см. Т1ера ц1ока к1еда а, чо луьста болуш а ю. Ц1ога томма а, месала а ду. Лергаш а вайн ц1ерачу цициган санна ду цуьнан. Бос, жимма мекха лаьцчи санна, сира бу. Накха а, чукъело а хьаьрса ю. Пурхалхьа букъа т1ехь а, аг1онца а моханаш ю. Цуьнан деха, мокха и томмаг1наш хедда ду. Корта а и томмаг1наш х1иттина къорза бу цуьнан. Ц1оганна т1ехь мокха ч1аг1арш ю. Ц1оганан йоьхьиг 1аьржа ю цуьнан.\nВайн Кавказан ламанан хьаннашкахь хуьлаш ду и акха цицигаш. Цхьаъ ша лела цициг. Дийнахь лечкъий 1а акха цициг дечиган хари чохь т1улган бердашкахь, оьрнашкахь мохо охьатоьхначу диттан орамашна к1ел. Цуьнан даар коьртачу декъана олхазарш, дехкий ду. Кхин йолу садолу х1умнаш а йоу цо. Оре дар февраль-март баттахь ду. Исс к1ирнах лела иза пхора. Къорнеш апрель-май баттахь йо. К1орнешна саго 10-12 де даьлчи. Бен хари чохь я т1улгийн херонашкахь бо цициго. Веданан а, Шелан а, Шуьйта а Ачхой-Мартанан а районашкарчу хьаннашкахь хуьлу и акха цицигаш.\nОьрсаша а "Камышовый кот" олу эрзашкарчу цицигах. Акха цициг ду иза а. Когаш т1ехь жимма лекхо ду иза. Дег1ан дохалла 50-90 см. Ц1ога 20-30 см. Лергаш т1ехь чо бу ирах бахана. Дег1а т1ехь морсо чо бу. Бос можо-мокха бу. Дег1 лахара сирло ду, букъ мокха бу. Букъа т1ехула таь1но мокха сизаш ду.\nУьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, Юккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкан цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, х1урдан йистошца, хин тог1ешкахь ду.\nИжо буьйсанна лоха цара. Дийнахь а лела уьш ижонна тебаш. Акха н1аьнеш, котамаш, акха бедаш, г1езаш, лекъаш кхин долу олхазарш доу цара. Олхазарийн тойнеш а дохадо, к1орнеш а йоу. Боларахь лела иза долалой. Дечиг т1е хьала а долу. Ша ор даккхар к1езиг хуьлу цуьнан. Цхьогалан, кхин долчу экхано д1атесна бен схьалоцу цо. Январь-март баттахь оре дог1у иза. К1орнеш апрелехь-июнехь йо. К1орнеш 2-10 хуьлу.\nПхьагалах оьрсаша "Заяц" олу. Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тог1еш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь юьжий 1уьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна "стешха" аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостаг1чух к1елхьара ца йокху. Цуьнан мостаг1ий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чаг1алкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, г1ирг1анаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой ж1аьлешца т1аьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан ц1ока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а к1елхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна я де, я буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь я тоьланашкахь. Ткъа пхьагал я буса а, я дийнахь а синтем болуш яц. Бакъду, цхьа корматалла ю пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен ж1аьлешца лорах т1аьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг юххехула т1ехволуш 1адда юьжий 1уьллу. Варданца я машинашца д1а-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна юьрта цу а йог1ий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.\nМелла а адамаш дехачу меттигашна герга г1ерташ ду пхьагалийн дахар. Хасстоьмаш бийна меттигаш еза царна. Адамаш дехачу меттехь царна кхераме долу акхарой, масала, берзалой, к1езиг хуьла. Къона беш кхиочу меттехь пхьагалаша стоьмийн дитташна зенаш до. Чкъор дууш стоьмийн г1ад дожу цара.\nПхьагал сиха деба. Шарахь кхузза, доьазза ехка иза. Х1ора моссазза ехка пхиъ я ялх, я ворх1 к1орни йо цо. Нанас к1езиг терго йо к1орнийн. Уггар атталла бен а, я буха биллина бецан мотт а ца хуьлу церан. Йина дукха хан йоцуш, кегийра к1орнеш вовшех а хьаьрчий 1охкуш карайо. К1езиг тосало царна юххехь нан. К1орнеш якха а йой царна юххера д1айоьду иза. Жимма ондеевлича юьйлало к1орнеш. Якхо хан хилчи, нанна уьш церан лорах карайо. Шина, кхаа дийнахь цкъа бен ца якхайо нанас шен к1орнеш. Шура дукха хьена ю цуьнан. Цундела к1орнийн кийрахь налха а хуьлий лаьтта иза. Цунах шина, кхаа дийнахь кхачо хуьлу к1орнешна. Кхузза якхийчи, исс-итт дийнахь, д1атосу нанас шен к1орнеш.\nЦхьана а экхана хьожа ца кхета к1орнех. Оцца башхоно ларйо уьш акхаройх. Муьлхха а экха тилкхаздаьлла т1е ца 1оттаделчи кхерам бац царна. Ешшехь сагуш а, т1ехь чо болуш а хуьлу пхьагалан к1орнеш. Кегийра йолуш адамах ца кхоьру пхьагалан к1орнеш. Кара1еминчу пхьагало ж1алийца гергарло а тосу. Цуьнца цхьана кедара х1ума а йоу, дижна 1уьллучу ж1аьлин коьрта т1ехь хьалхарчу когашца вота а туху пхьагало.\nОьрсаша к1айчу пхьагалах "Заяц-беляк" олу.\nВукху пхьагалах къасто цхьа а кхин тайпа башхонаш яц к1айчу пхьагалан 1ай бос хийцалуш к1айялар бен.\nЛо диллинчу хенахь акхаройх ларъялан аьтту беш ду цуьнан к1айн духар. Амма ло доцчу хенахь оханаш т1ехь а, шерачу арахь а, мел генара а гуш хуьлу иза. 1ай хьаннашкахь хуьлу к1айн-пхьагал дукхах йолчу хенахь. Аьхка вукху пхьагална санна аренца меттигаш еза цунна синтарш долу хин бердан йистош, эрз болу тог1еш, ирзош, диттийн кондарш.\nВайн Союзехь Европан дакъошкахь къилбехьа Киевски областе кхаччалц а, Азехь Къилбехьа Казахстане кхаччалц а, Малхбалехьа Камчатке, Сахалине кхаччалц а долчу мехкашкахь хуьлуш ю к1айн пхьагалаш. Шаш бечу океанан бердаш т1е кхаччалц йолчу меттигашкахь а хуьлу уьш. Яжа меттигаш хоьржуш, цкъа цанен аренашкахула лела уьш, т1аккха ялтийн аренашкахула кхерста. Стоьмийн бошмашкахь а, хесашкахь а ежа уьш.\nДиттийн г1а дужучу хенахь хьуьн чуьра арайовлу к1айн пхьагалаш. Кхин бахьана дац цу хенахь цара хьун тесна йитар, охьаоьгучу г1ан татанех кхерар бен. Охьадоьжначу г1ан патаршлахь олхазарша садолу х1уманаш лоьхуш деш долу "шах-шах" а тоьа царна кхераяла.\nК1айчу пхьагалан яжар а ду, вукхуьнан санна садайчи а, буьйсанан цхьана декъехь а. Ткъа, беттан сих сахиллалц ежа иза. Важа пхьагал санна шарахь кхузза-доьазза ехка иза. Вукхо санна х1ора моссазза ехка пхиъ-ялх я ворх1 к1орни йо цо. Уьш 1алаш яр а, уьш юзор а, кхиор а вукхуьнан санна ду.\nЦхьа башхо ю к1айчу пхьагалан дахарехь. Къилбаседехь 1 метр к1орга лайх чу йоьлхий баннаш до цара. 1-2 метр латта охкуш лаьттах баннаш а доху...\nОьрсаша лаьттан пхьагалах "Тушканчик" ола. Жима экха ду иза. Лергаш доцийра а, кегийра а ду цуьнан. Лергаш д1ай-схьай саттадо цо. Т1аьхьара ши ког беха а, ницкъ болуш а бу. Хьалхара ши ког боца бу. Ц1ога деха ду лаьттан пхьагала, боьххье месала к1айн к1уж а болуш. Дийнахь шен бенахь 1а иза. Бен лаьттах боккху цо. Буьйсана яжа арайолу иза. Бецан орамаш а, ялта а доу цо, буц а йоу. Болар шен т1аьхьарчу шина кога т1ехь кхиссалуш до цо. Ног1ийн махкахь дукха хуьлу уьш.\nТарсалах оьрсаша "Белка" олу. Тарсал массанхьа а дойзаш ду. Туьйранахь а дукха меттигаш ю тарсал хьахош. Каде а, хаза а ду иза. Диттан гаьннаш т1оьхула цуьнан лелар йоккха исбаьхьалла йолуш ду.\nТарсалаш ехаш меттигаш дукха ю. Полярни гонашкара, къилбехьа, Испани а, Греци а кхаччалц долчу мехкашкахь уьлу уьш. Вайн Советски Союзехь, Малхбузехьа 1аьржачу х1урда т1е кхаччалц а, малхбалехьа Самаре, Свердловске кхаччалц а, къилбехьа аг1ор Алтайхь а. Вайн Кавказан лаьмнашца йолчу хьаннашкахь а, Кореехь а, Японехь а хуьлу уьш.\nТарсалан ц1окарчий,муьлххачу а кхечу акхаройчел а, механа еза ю. Тарсалаш дитташна т1ехь деха. Амма лаьтта охьа диссар а к1езиг дац церан. Лаьтта охьа а эккхий, додий кхечу дечиг т1е хьаладолу тарсал. Лаьттахь яа х1ума а лоху цо. Къайлах адам, я экха тергалдо цо. Шена т1аьхьа ваьллачух къехкаш диттан гена т1оьхула боьххье кхаччалц хьаладолу иза. Кхин д1а даха меттиг йоцуш дисчи кхоссалой кхечу дечиган гаьннаш т1е долу тарсал, я, лаьтта охьа а эккхий, додий хьалха т1е нисъеллачу дечиган г1ода т1оьхула хьаладоду.\nТарсалаш цхьана меттера кхоьчахьа д1акхелха. Кхелхана д1аяхар лаьттахула хуьлу церан, яккхийра реманаш цхьана а кхетий. И рема доьхьал нисъеллачу юьртах а, г1алех а чекхйолу. Церан д1ай-схьай кхалхар гурахь хуьла. 1а буьрса дог1ург хиларан цхьацца билгалонаш тосало царна. Яа х1ума йоцуш шаьш меца юьсург хиларх къаьхкий кхелха уьш кхоьчахьа д1а. Шерачу аренашкахула д1а кхелхаш доккха зе хуьлу царна.\nДитта т1ехь йолчу хенахь царна т1екхача аьтту боцуш хиллачу акхароша доу уьш. Масала, берзалоша, цхьогалаша, дингаташа, оьпарчаша, олхазарша.\nШаьш д1акхелханчу меттехь ялх-ворх1 ша доккху цара. Т1аккха цигара, шаьш хиллачу юха кхелха.\nТарсалийн дебар сиха хуьлу. Д1а-схьа кхелхаш х1аллакьхилар меттах1утту церан, сиха дебар бахьана долуш. Цхьана аьхка шозза хуьлу церан дохкана. К1орнеш кхаанни т1ера иттанне т1е кхаччалц йо. Баннаш дечиган 1еханах до цара, гондахьа г1аш, синтарш а дохкуш. Бен бухара к1адбеш тарсалийн чоьш а хуьлу. Дечагийн хареш чохь а до цара баннаш.\nТарсалийн коьрта кхача бу: хьуьнан б1араш, стоьмаш, стоьмийн х1уш, олхазарийн х1оьаш, ц1азамаш, ж1аьлин-нускалш. 1аьнна д1а1алашдо цара б1араш а, кхин тайпа кхачанан сурсаташ а.\nОьпанах оьрсаша "Хомяк" олу. Ялтийн аренашкахь, нехан хьаьжк1аш юьйчу керташкахь а хуьлуш ю оьпарчий. Оьпа билгал ю чук1ело а, лога к1елхьара а 1аьржачу босахь хиларна. Букх хьаьрса бу цуьнан. Лерган яххаш, беснеш к1айн ю. Т1ехьажарехь стомма а, партала а хетало иза. Амма иза партала яц, каде ю. Ялташна доккха зе до оьпарчаша. Оьг1азе а, майра леташ а ю оьпа. Лата адамана доьхьал а йолу иза. Оьг1азе дарлой, шок а етташ, ц1ийза а ц1ийзаш т1екхета иза стагана. Ж1аьла доьхьал нисделчи цунна хьалха т1е а кхетий, и кхера а дой, йолу оьпа к1елхьара. Т1екхетий цергаш ч1ог1а юхку цо. Уьш д1а-схьа ца йохуш, цергаш йоьхканчуьра дилх цосту.\nАдамах къахкаш яц оьпа. Мелхо а уьш дехачу меттехьа герга г1ерта иза.\nОьпа ялта диъна ца 1а. Цхьа пунт хиллал ялта 1ай даа т1аьхьалонна д1ахьулдо цо лаьтта бухахь. Шена чохь 1ен бен баьккхина ца 1еш йиъ-пхиъ чоь кечйо цо. Ялта чудухкуш "амбар", юьжу мотт, х1ума юу чоь, нехаш д1акхуьссийла, хьоштаг1а. Багахь доьлашна юххехь 50 грамм ялта хьо цо. Цхьа кийла ялта 1а1ош 20-зза д1ай-схьай йоьду иза. Цхьа пунт ялта т1аьхьалонна д1адерзош 320-за ялташ дийначу уьрда т1е хьала а йолу, юха 1уьргах чу а йоьду иза. Ши метар к1орга охка ца латта. Цо аьхъканчу 1уьрган дохалла йиъ метар, ах метар хуьлу. Оццулла ч1ог1а болх бан дуккху а хан еза цунна. Шена лиъчи чехка охку цо латта. Яьшки чу йоьллина оьпа, и а хадийна, пена к1елхулацхьаметар, ах метар деха 1уьрг а даьккхина, д1аяханера цхьана буьйсанна. Оьпанан бен шина аг1ор чекхболуш хуьлу. Цхьанахьаша раз чуйоьдийла йокку цо. Вукхазхьашхула нисса хьалайолийла йо. Къоначара чуйоьдийла цхьаъ бен ца йо.\n1ай йийшина 1охку оьпарчий. Бакъду, массо а хенахь ца йо цара наб. Х1ума яа самайовлу уьш. 1ай наггахь бенара хьала а йолу оьпа, довхо де деъчи.\nОьпа гурахь кхин долу акхарой санна ч1ог1а ца ерста. Цундела юуш х1ума а йоцуш 1а даккха г1ора ца хуьлу цуьнан. Дехкаша санна 1ай напг1а лаха корматалла яц оьпанан. Ша т1аьхьалонна гулдина ялта доу цо 1ай. Оьпано садолу х1умнаш а йоу. Жима а, доккха а экха дац оьпаночул дукха к1орнеш еш. Ейтта а, пхийтта а, берх1итта а к1орни йо цо цкъа ехкаш. Ши к1ира кхаьччи к1орнеша шайна къаьс-къаьстана, лаьттах охкуш, баннаш до.\nХаьштигах оьрсаша "Выдра" олу. Деха дег1 а долуш, стомма г1орта а йолуш, боцийра когаш а болуш, деха ц1ога а долуш жима экха ду иза. Дег1ан дохалла 70-75 см, ц1оганан дохалла 50 см. Корта воьда бу цуьнан. Лергаш халла бен гуш дац. П1елгашна юккъехь пардош ду. Хи чохь нека дан аьтту бо цара. Букът1ера ц1ока таь1ночу албасахь ю, чук1ело сирла ю цуьнан.\nАдамех къахкаш а, ларлуш а экха ду иза. Буьйсанна ч1арх аьлла лела иза. Дийнахь а лоха ца ижу. Хи чохь нека дан хаьа цунна. Хи буха лечкъана дуккху а даллало иза. Лаьттахула лелар меллаша а, партала а ду цуьнан.\nЧ1ерий а, пхьидаш а, хица хуьлуш йолу садолу х1умнаш а йоу цо. Бердах 1уьргаш а дохуш до цара баннаш. Хи йисттера дуьйна бердаца хьала доккху цо лаьттах 1уьрг. Бен бечу меттехь мох кхетийта а, садо1а а меттиг йоккху цо. Ши шо даьлчи кхуьу цуьнан к1орнеш. 1а доьлчи оре дог1у уьш. Шина шарахь цкъа йо цара к1орнеш 2-3. Цхаьна шарахь 1алашйо уьш нанас а, дас а.\nХинан хаьштигаш долу меттигаш билгалъевлла ю. Масала: Мартан хица а, Бумматал лакххьа Ц1иэчу Акка кхаччалц, 1аьсца а, Органца а, Каргалинскехь саьнгарш яьхна хиш долчу меттигашкахь а.\nДингатах нохчаша "ц1ецайоккхург" олу. "Дингат" аьлла цуьнан ц1е яьккхича иза кертара д1айоьда олуш ду. Цундела иза кертара д1а ца яхийта "кхобу" цуьнан ц1е. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. Х1унда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а х1аллакдо. Оьрсаша дингатах "Ласка" олу. Иза дехо дуткъа дег1 а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш ю цуьнан. Кегийра кхоьлина б1аьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а ца1еш дехкий дойу цо, шена т1аьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи юха дог1у иза, ша т1аьхьалонна дитначу дехкашна т1е. Цуьнан садо1уш хан ян а яц. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. Г1одмин такхорана к1елахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн х1у дов. Цхьанхьара ша уьш х1аллакдича кхоьчахьа дехкий долчу д1адоьду и жима экха. Х1усам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан 1уьрг шор а дой, цу чохь шена к1еда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн ц1окарчех.\nКхоъ, йиъ, иссанна т1екхаччалц хуьлу дингатан к1орни. Цо к1орнеш шарахь моссазза йо хууш дац. Шеран цхьана заманчохь ца йо цо уьш. 1аьнан а, аьхкенан а, б1аьстенан а, гуьйренан а, муьлххачу а баттахь карош хуьлу цуьнан кегийра к1орнеш. Дингато бецан меъ а, лекъ а, кхин долу олхазар а доь г1ортант1ера ц1ий лела пха а хадабой. Г1ирг1ано м1арашца катоьхна дадийчи, шен и г1орта яхъеш, д1акхевдина цуьнан лаг а хадийна дингат цуьнца охьадоьжна меттигаш а хилла.\nЦхьана таллархочунна пхьагал уьдуш, готуьйсуш, кхиссалуш карзахъяьлла гина. Цецваьлла иза пхьагало лелочух. Дукха хан ялале пхьагал йоьжна. Таллархо, когаш а хьоькхуш леш йоллучу пхьагална т1евахча, цунна юххера д1аедда дингат. Цо логах а тасаелла лаг цоьстуш холчу х1оттийна хилла пхьагал. Дехкал бен доццушехь иштта шел йоккхачунна а кхераме экха ду иза.\nАдамашна зиэделла хилла буьйсанна божли чохь говро мийраш бетташ, синтем байна деш дерг. 1уьйранна хьацар а долий, г1еллой карош хилла говр. "Г1ам ду цунна и ницкъ беш дерг" олуш хилла говр йолчу дас.\nИштта говро сагатдеш хезчи, фонарь а буйнахь чувахча, говр йолчу дена говран кхесса юккъера хьала а яьлла д1айоьдуш гина дингат. Иза кхеса юккъе яьлланчу меттехь, вортанах хьаладевлла ц1ийн т1адамаш гина говр йолчу дена. Говран синтем байна корзахъялар лаа ца хилла.\nЗунах оьрсаша "Еж" олу. Цунна дукхаеза бошмаш, хьаннийн йистош, дечагийн кондарш.\nЗуно бен бо дечиган хари чохь, дечигийн кондаршлахь, кхеллешна юккъехь, г1ан патаршлахь, коьллийн керта к1ел, я къухашлахь таь1начу меттехь. Буха к1еда мотт буьллу цо, екъа буц, г1аш, иштта кхин йолу к1еда х1ума буха а тосуш.\nЗуно кхаанна т1ера барх1анна т1екхаччалц к1орнеш йо. Зунан к1орнеш ирча хуьла, са а ца гуш, т1ехь чо а боцуш, ерзина. Нилхха к1айн, к1еда к1охцалий хуьлу цунна т1ехь. Шен бен цхьанна тосабелчи к1орнеш кхоьчахьа д1ахьо зуно. К1орнеш дукха ца 1а шайн ненаца. Ши бутт кхаьччи шаьш йовлий юьйлало уьш. 1аьнна кечам бан ца хууш 1ай ледарчу хьелашкахь юьсу к1орнеш. Цундела уьш дукхах ерш шелонна ле. Шийла 1а деъчи яккхийрнаш а ле шелонна, 1аьнна чукъовлаелла яцахь.\nБ1аьста, 1аьнан х1усамера арайолий, йолало зу, шелонаш д1аевллачул т1аьхьа. Итт градус йовхо хиллалц бенахь йижина 1уьллу зу.\nДийнахь, малхехь йох а луш йижна 1уьллу зу, буьйсанна ижу лохуш йолало. Ижо лахар бен гондхьа долчуьнан бала кхочуш яц иза. Б1аьраса дика дац цуьнан. Меттах а ца вуьйлуш 1адда лаьтташ волчу стагана когаш к1ел схьайолу иза. Шен и муц1ар когарчу мачех д1а1оттаелчи хьоршам а тухий, муц1ар к1ел а хьош, д1ахьаьрчий к1охцалийн уьйриг хуьлу. Вист а ца хуьлуш стаг 1адда сецчи юха а йолало иза. Толлачу хенахь нисса д1айоьду зу шена хьалха нисъелл-еллачу х1уманах хьожа а йоккхуш, яй йорт а етташ. Зуно садолу х1умнаш йоу, кхаьсттина чхьаьвригаш. Текхарг а, моьлкъа а боу цо лаца ка яьлчи. Текхарг шех лата доьхьалбаьлчи, иза кхеро, ша лаьттачохь кхисса а луш, маторо санна, г1овг1а йо цо. Т1аккха иза д1аболалушшехь, катухий, ц1ога схьалоцу. Дег1 зунна т1е детташ, к1охцалий 1итталуш текхарг ле. К1охцалах х1ума хьакхаелчи кхоссало зу. Буьйсанна къаьсттина оьг1азе хуьлу иза, лата доьхьал а уьдуш.\nАкхачу старах оьрсаша "Зубр" олу. Акха сту онда бу доккха дег1 а долуш; боккха корта а болуш. Дег1ан дохалла 300 см ю. Мунда йолчохь локхалла 185-200 см. Цхьа тонн гергга ю цуьнан йозалла. Мунда, к1есаран к1ог т1ера букъа юккъе кхаччалц, хьаьвзина еха а, лекха а ю цуьнан. Т1аьхьарчу когийн голош т1екхаччалц бен кхин деха дац цуьнан ц1ога. Ч1ениг к1елара дуьйна г1ода юккхе кхаччалц беха а, хьалхарчу когийн голаша т1екхаччалц охьабеъна а бу цуьнан накха. Коьртан туьтан т1ехь а, хьаьжаюккъехь а, г1ортан т1ехь а, хьалхарчу некха т1ехь а луьста а, беха а, хьийзина а чо бу цунна. Вукхузхьа дег1а т1ехь лоха а, морса а чо бу. Стеран а; аьттан а бухера томма а, йоцийра а, ира а ма1аш ю. 1ай бос жимма ц1елла етталуш моккха бу. Аьхка хьаьрса бос оьцу цо.\nАкха стерчий а, акха хьелий а Ставропольский крайхь а, Краснодарский крайхь а, Г1ебартойн, Балкарийн махкахь а, вайн Нохч-Г1алг1айн махкахь а ду.\nАхка бежнаш лам чохь хьаннашкахь деха. Тобанаш йой лела уьш, шайн-шайн доьзаш а болуш, 15 а, 20 а корта хуьлу цхьана г1еранахь. Аьхкенан заманчохь 1уьйранна а, сарахь а дежа уьш. 1ай дийнахь дежа. Буц а, диттийн г1аш а, дечагийн чкъоьрнаш а дууш дежа уьш. Августехь-сентябрехь оре дог1у. Май-июнь баттахь эсий до цара. Эса цхьацца до. Шиъ эса деш меттиг а хуьлу. Шина шарахь цхьа эса до атто. Цхьана шарахь эса дичи, вукху шарахь 1ахара лела етт.\nАкхачу газанах оьрсаша "Дикая коза" олу. Боьршачу вай "бож" олу, оьрсаша "Тур" олу.\nЛекхачу ламанан даккъашкахь, т1улган, мокхазан бердашца инзаречу меттигашкахула лела иза. Адам цецдаллал каде юссу бож ламанан даккхашкара охьа чу. Шен берг д1атассал меттиг хилчахьана тоьа цунна лекхачу бердаца кхиссалуш хьала т1е яла а, охьа чу йосса а.\nАкхачу газанан к1орнеш а хуьлу иштта каде. Газанан к1орнех боьхьигаш олу. 1инах охьа чу иэгарна кхераме меттигаш дукха ю ламанца уьш лелачу меттехь.\nАкха гезарий ларъяла хууш ю. Шайн-шайн раьг1наш хуьлу церан бож хьалха а йолуш. Б1аьрг сирла а, лергашца само йолуш а ю уьш.\nЛаманан акха бож дег1ана йоккха ю. Коьртаца йог1уш шен барамехь ю цуьнан г1орта дукха юткъа а, томма а йоцуш. Дег1ан дозалла 75-80 килограмм ю цуьнан. Когаш дукха лекха а бац, амма ницкъ болуш бу. Вайн ц1ахь хуьлуш йолчуьнан санна т1иэхьа йирзина яккхийра ма1аш а, ч1ениг к1елахь маж а ю цуьнан. Ц1ога доца ду. Газанан ма1аш бежачул йоцийра а, юткъий а ю. Бос таь11ана ц1иэ бу. Букъ т1оьхула 1аьржа арс боьду цунна, г1ортан т1ера ц1оганна т1е кхаччалц. Изза томмаг1а белшаш т1ехь а ду. Корта жимма ц1оьлла етталуш 1аьржачу басахь бу. Оцу бассахь ю маж а. Чук1ело к1айн ю. Лахара настаран даккъаш 1аьржа ду цуьнан, т1иэхьара бергашна т1е кхаччалц к1айн ду. Т1ера ц1ока беха чо болуш морса ю.\nУьш хуьлу меттигаш: Акха гезарий Жимачу Азехь а, Эгейски г1айренашкахь а, Критехь а, Малхбузехьа Афганистанехь а, Къилбаседа Малхбузехьа Индехь а вайн Кавказехь а, Дег1астанехь а, Арменехь а, Гуьржийн махкахь а, Азербайджанехь а, Туркменин лаьмнашкахь а хуьлу. Вайн Нохч-Г1алг1айн республикехь акха гезарий йолу меттигаш Ч1аьнтин-Орга, М1айста, К1ерино, Ацунт1а, Шаройн-Орга Сандухой, К1ачу ю.\nРеманаш йой лела уьш. Цхьана реми чохь итт а, ткъа а, ткъей итт а, шовзткъанге д1акхочуш а хуьлу уьш. Яжар 1уьйранна, сарахь дика ду церан. Де довхачу хенахь руьтахь йийшина 1охку уьш нахарш а дохуш. Гезарий май-июнь баттахь ехка. Цхьацца а, шишша а боьхьигаш йо цара.\nАкха гезарий к1езиг ю вайн махкахь. Уьш яйар дихкина. Уьш ларо еза.\nЛунах оьрсаша "Косуля" олу. Когаш т1ехь лекха ду иза. Г1орта еха ю цуьнан, корта жима бу. Дег1ан дохалла 100-155 см. Мунда йолчохь локхалла 75-100 см. Дозалла 20-30 кг. Бат жима ю цуьнан. Лергаш шуьйра а, деха а ду. Ц1ога, халла бен ца къаьсташ, доца ду. Боьршачу лун ма1аш ю 3-5 га долуш. Дег1ан бос цхьаъ бу, аьхка, ц1оьлла етталуш, хьаьрса, 1ай сиро бос хаалуш мокха. Чук1ело а, гоа т1ехьа а к1ай ю жимма можа бос а бетталуш. Чо морса а, каглуш а бу цуьнан. Къоначу лун ц1ока къорза хуьлу, к1ай я можа т1едарчий а долуш.\nЛу долу меттигаш: Малхбузе, Европан юккъерчу декъехь, Кавказехь, Закавказехь, Къилбехьа Уралехь, Сибрехахь, Казахстанехь Генарчу Малхбалехь, Юккъерчу Азехь ду уьш. Хьун нилха йолчохь а, цанашлахь а, тог1ешкахь а дежа уьш. Къона марг1ал а, г1аш а доу цара, дечагийн ч1енгаш а, буц а, бецан г1овда а йоу, хьуьнан стом а боу.\nАьхкенан заманчохь сарахь, 1уьйранний дежа уьш. 1ай а, кхоларш яьлчи а дийнахь дежа. Аьхка цхьацца долий лела уьш. Важа йолчу хенахьреманашца лела. Август баттахь оре дог1у. Май-июнь баттахь боьхьигаш йо 1-2, кхоъ еш меттиг а хуьлу. Сте лу 14-15 бутт кхаьччи оре дог1у. Боьрша лу кхозлаг1чу шарахь бен оре ца дог1у.\nМасарх оьрсаша "Серна" олу. Цуьнан дег1ан дохалла 125-135 см ю. Мунда йолочуьра локхалла 70-80 см. Йозалла 25-50 кг. Настарш лекха ю цуьнан. Г1орта еха ю, корта жима бу. Ц1ога доца ду. Лергаш деха ду. Ма1аш 1аьржа а нисса ирахъяхна, йоьхьигаш ц1еххьана т1иэхьа йирзина а ю. Стечу масаран ма1аш кегийро ю. Масаран бос таь1но хьаьрса бу. К1есаран к1ог т1ера букъ т1оьхула 1аьржа сиз доьду. Шина а аг1ор белаш т1ера чук1ела кхаччалц 1аьржа томмаг1а ду цуьнан. Чук1ело мекханан басахь можа ю. Корта а, лаг а можа ду. Хьаьжаюккъера к1ай а хеталуш. Лерга юххера дуьйна бета йисте кхаччалц 1аьржа шиъ сиз ду цуьнан дехьий, сехьий.\n1ай масаран бос хийцало. К1есаран к1аг а, т1оьхулара г1орта а, чук1елара а, т1иэхьа п1ендаршкара а хьаьрса, пханаршкара 1аьржа хуьлу иза, 1аьнан заманчохь. Чо морса а, беха а, буькъа а бу цуьнан. 1ай кхин а бах а ло, букъ а ло цуьнан чо.\nАкха гезарий санна, ламанан даккъашкахь, мокхазан, т1улган бердашкахь, ламанан басошца цанашлахь ежа уьш. 1ай диттийн ч1енигаш, синтарш бецан г1овданаш йоу цара. Аьхка 1уьйранний, сарахь ежа уьш. Реманаш йой лела уьш. 1ай ламанийн даккъаш т1ера хьуьн чу охьайог1у уьш. Апрель-май баттахь ехка. Боьхьиг цхьацца йо цара, наггахь шишша а йо.\nУьш к1езиг ю вайн махкахь. Цундела уьш яйар дихкина ду.\nСайгак адамаш д1акхочучу меттера х1аллакьеш ю. Оханаш дечохь, тракторш, комбайнаш лелочохь сайгакаш хуьлуш яц. Х1инцачул 150 шо хьалха Польшехь а, Манголехь а хилла сайгакаш. Адамаш т1аьхьара д1а ца довлу царна. Жижиг, ц1окарчий хилла ца 1еш, ч1урамах терра ах сирла ма1аш яра адамашна пайдехь. Китайн лоьрийн дарбанашкахь пайдехь лоруш ю уьш.\nУкраинехь т1аьххьара сайгак 1940-шарахь йийна бохуш ду. Юккъерчу Азин дазонашкахь а, Казахстанан цхьайоьлчу меттигашкахь а дуккху а хилла уьш.Ткъа х1инца Европехь уьш йисна а яц. Азехь а тохарачул к1езиг йисна.\nАдамаша кера ерзора йолчу, хи доцчу аренашкахь хуьлуш яра сайгакаш. Царна т1е кхача атта дацара. Цундела дукха ца хуьлура царна т1аьхьа бовла хьуьнар долуш таллархой. Амма бай-латтанаш охуш, баха охьахуьйтуш адамаш герга г1иртина царна. Адамаш герга мел кхечи гатто хилла сайгакашна. Царга таллар дихкина ца хиллехь кхин ткъех шо даьлчи наггахь бен карор яцара сайгак. Царна таллар дехкаро аьтту бина уьш дебийта. Казахстанехь сайгакийн яккхийра реманаш ю х1инца а. Ирча хьайба бу иза. Т1едаьлла ирча теран-дукъ ду цуьнан. Боьрша сайгак ма1аш хиларо жимма куьце ялайо. Ткъа, сте сайгак ма1аш а йоцуш ирча корта болуш ю. Мара лакхарчу балдех т1ехбаьлла бу цуьнан. Ежачу хенахь мара хьалахабабо цо. Б1аьра са а, лергийн само а дика ю цуьнан. Хьожанца а къастало цхьацца хьелаш. Бакъду, таллархойн кхерамах к1елхьара йовлийла дацара церан ларъелчи а, евдича а.\nСайгак лаьмнашка а, хьаннашка а йоьдуш яц. Бакъду, 1аламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цо меттигаш. Цанаш дика йолчу меттехьа д1аг1урту сайгакаш. Сайгако хи молуш гина стаг вац. Цхьа а т1адам хи доцчу меттехь еха уьш. Гурахь вовшахкхетий яккхийра реманаш хуьлу царех.\nСайгакаш кортош охьаохкадой лела. Цундела церан рема генара хьаьжчи жах тера хуьлу. Адамах я экханах б1аьрг кхетчи д1алелха уьш, лакха хьала а кхиссалуш. Ялх метр гена кхоссало сайгак еддайоьдучу хенахь.Говр хаьхкича т1аьхьа ца кхуьу царна. Ворх1-барх1 де бен кхачаза йолчу к1орнина а ца кхуьу говр хаьхкича т1аьхьа.\nМай бутт болалуш цхьаъ я шиъ к1орни йо сайгако. Яхка кечлуш буц лекха а, луьста а йолу меттиг лоху цо, к1орни кога яххалц кхаба а, экханах ларо а аьтто болчохь. К1орнеш йинчу хьалхарчу деношкахь нана гена ца йолу царна. 1адда юьжий 1уьллу иза къайлехь. Сов 1уьйранна к1орнеш а якхайой яжа йоьду нана. Цкъацкъа дукха гена йолий буса бен юха ца кхочу. Юхаеъчи к1орнеш а якхайой, царна юххе охьаюьжу нана. Йина кхо-диъ де даьлчи ненаца юьйлало к1орнеш.\nКегийра йолуш адамана кера1ема к1орнеш. Яккхийрнаш шаьш ма-хиллара акха юьсу. Уьш кера ца 1ема.\nОьрсаша г1еланах "Марал" олу. И боккха сай Тянь-Шанехь а, Алтайхь а, Саянехь а, Байкалал дехьа а, Амурски а Уссурийски мехкашкахь а хуьлуш бу. Сеш ду Малхбузе Европехь а, Крымехь а, Кавказехь а, Карпатан лаьмнашкахь а, Беловежскехь а, Днепран лахенашкахь а. Иштта Акании-Ново а, Воронежски заповедникехь, Амуран йистошкахь а 1аламах доьлла сеш.\nГ1ела таллархочун уггаре а мехала ижо ю. Китайцийн дарбанашкахь безчу мехала лору г1елан къона ма1аш. Китайхь дешин мехха лоруш хилла уьш. Пржевальски волчу хенахь цхьана г1елан мо1ах деллачу ахчанах мачийттаетт я масийтта говр эцалуш хилла. Стомма дилх, ч1ог1а не1 мехала хилла ца 1аш, г1елан панташ (1) а хилла иштта мехала.\nСен кур бужу х1ора шарахь. Цуьнан меттана кхин кур х1уттуш яхъяла йолало ма1аш. Кур бужу б1аьста март я апрель баттахь. Цу балхо эрча боккху сай. Цхьана баттахь лела иза оцу кепехь. Цул т1аьхьа хьалаяхло ма1аш. Чохчам санна к1еда а йолуш, ц1ий лела пхенаш дуьзна гуш уьш йолчу хенахь хедийчи дарбанна дика ю.\nЙоьхьанца къона ма1аш т1ехь ча болуш хуьла. Ма1аш ч1аг1луш кур кхиъна баллалц лаьтта и чо царна т1ехь. Кур кхиъна баьлчи ма1аш т1ера охьадужу и кан.\nГ1елано аьхка буц йоу, 1ай декъа г1аш, синтарш доу, берг тухуш лай к1елара екъа буц йоу. Хьайбанна туьха деза. Бацаца, соьналлашца иза тоьаш дац. Цундела г1елаша туьхан латтанаш лоха б1аьста буц хьалаяла тохаелчи.\nГ1ела шена кхераме долчу экханах, адамах ларбала хууш бу. Адамах шен б1аьргкхетчи ц1еххьана д1а ца эккха иза. Ша цунна го я ца го хьажа лаьа цунна. Таллархо шена т1е1оттавелча кхерамах бедда гена болу иза. Ша къайле баьлчи и таллархо шена т1аьхьа вог1а я ца вог1а хьожуш соцу иза. Таллархо т1аьхьа ца вог1ийла хиъчи парг1атболу иза. Я меллаша болалой д1абоьду. Шаьш дийшина 1охкучу хенахь, адамах б1аьрг кхетчи, йадда 1охку г1еланаш, кхин д1а цо х1ун до, х1ун дагахь ву хьажа лууш. Стаг шаьш долчухьа т1еволавелчи д1алелха.\nГ1еланаш дежа сатесчихьана дуьйна. Де дохделчи дуьйшу уьш шайна кхерам боцчу меттехь. Шаьш гурдоцуш, шайна гондахьа б1аьрг кхаба аьтту болуш меттиг хоржу цара. Масала, гобаьккхина еса майда аре а йолуш, къасттина лаьтта диттийн кондарш. Я ламанан басеш мокхазан берд. Бердах аг1у а тухий дуьйшу уьш. Т1аккха шайна хьалхара цхьа аг1у бен ларо ца деза. Цигахь, нох а доккхуш дуьйший 1охку уьш, делкъал т1аьхьа малх охьаластталц. Т1аккха сарралц дежа ламанан даккъашкаца хьала а оьхуш.\nХьуьнчохь г1елаша садо1у меттиг генаш лаьтта охьакхаьчна долчу доккхачу дитта к1ело хоржу. Х1унда аьлчи, арахьара т1евог1учунна цу к1елахь уьш ца го. Шайна герга г1ерташ верг царна го. Иштта т1ег1оьртанчу кхерамах к1елхьара довла аьтту лоху цара.\nГ1ела само йолуш а, хьожа кхеташ а бу.\nГ1елашна чуьркаш, горанаш ца еза. Къаьсттина керла ма1аш йовлучу хенахь ца лало цаьрга оцу экамчу мо1а т1е хиъначу чуьрко къовзор. Цундела уьш йовхачу хенахь чуьркаш, горанаш йоцчу ламанан даккъашка хьала доьлху. Цигахь шийла механ х1о хуьла. Иза чуьркашний, горнашний ца деза. Ламанан лахенанашца хин тог1ешкахь, хин берда йистошца хуьлу церан сецарш. Х1унда аьлчи цигахь а хишца шийла х1о хуьлу.\nГуьйранна ламанан баххьаш хержа оьшуш ца хуьлу г1елашна. Сту г1ела г1елашка г1ерг1а сентябрь баттахь. Цо шена т1е боьху г1ела-етт. Т1аьхьа бисна сту, оре беъна г1ела-етт т1амца схьабаккха безаш хуьлу ша санна болчуьнгара. Кхузахь лета уьш. Тоххарлера г1елашка г1ерг1ар а доцуш къин тайпа амалаш къоллало: кхерам тасар, лата кечлуш б1ов бахар, леташ эшначун дегабаам я тоьллачун куралла. Ницкъ болчу г1елан ша санна берг хоржуш терсар. Ханна а, дег1ан а, ницкъана а шега ниссачух лета г1ела-сту. Генара хеза цара вовшашна карраш детташ ден тата. Уьш леттачохь кегйина ма1аш карайо. Летчу заманчохь карраш таса а лой уьш вовшах ца дахалуш шиэ а г1ела мацалла белла карийна меттигаш а ю.\nОре лоцучу хенахь цхьана эра г1елан 6-7 г1ела-етт хуьлу. Буг1анаш уьш къуьйсуш лета вовшех. Тоьллачо шегахьа дерзадо уьш.\n1ай шайн-шайн жима бажа хуьлу церан. Г1ела-сту а, шиъ-кхоъ юха а ламанан лахенга охьадог1у уьш шайн кхерстаран некъашкахула.\nГ1ела ша сира белахь а цуьнан эса можачу сацкъар басахь хуьлу, дег1ан дохалла можа томмаг1наш а долуш. Цхьана баттахь гергга 1уьллу иза бацалахь дуьжий. Нана цунна дукха гена а ца йолуш ежаш лела. Эса дакхо шен-шен хенахь метта йог1у иза. Ненах декхчи йовхачу а, хьеначу а шурех дузий юха а охьадуьжу эса. Диттин кондаршлахь къаьсташ ца хуьлу иза. Цуьнан дег1а т1ера можа томмаг1наш г1ан патарехь д1аоь. Буьрсачу экханах ларо 1аламо и къайле елла цунна.\nЦхьана шарахь сов лела боьрша эса нанна т1аьхьа х1уттий. Шо кхаьччи нанна т1аьхьара къаьста иза. Стен эса шозлаг1чу шарахь а ненаца хуьла.\nОцу акхачу дохнан уггаре а луьра мостаг1 борз ю. Царна кхерам бу акхачу цицигах а, чанах а.\n(1) Панташ - къоначу ма1ех олу.\nСайх оьрсаша "Олень" олу. Къилбаседехьара акха сай Тундран, тайган асанца Европехь, Азехь, 1америкехь хуьлуш бу. Къилбехьа йолчу меттигашкахь 1аламан хьелашка а, шеран заманашка а хьаьжжина хуьлу иза.\nХХ-г1а б1е шо долалуш акха сеш долу меттигаш Европан Новгороде кхаччалц долчу декъехь а, Волга хин лакхенашкахь Казанехь а, Кама хин лахенашкахь а, цигара д1а малхбалехьа Свердловскера Новосибирске кхаччалц яра. Ткъа, х1инца къилбаседехьа хьала даьржина уьш. Алтайхь а, Генарчу Малхбалехь а сеш даьржина генна къилбехьа йолчу меттигашкахь.\nКъилбаседехьарчу сайн цхьацца тайпа башхонаш ю. Кхечу меттигашкахь церан батош, т1ехь чо боцуш, 1аьржа ю. Ткъа къилбаседехь долчеран батош т1ехь луьстта чо бу. Иза ца хилчи 1ай, лай к1елхьара буц юуш бажа йиш хир яцара цуьнан. Йоккхчу шелоно а, г1орг1ачу лайно а йохор яра батош. Цхьа шатайпа ю цуьнан бергаш а. Шуьйра д1а-схьа яхна ю шина аг1ор сат-бергаш. 1аьнан заманчохь шина берга юккхе морса чо болу цунна. 1ай т1а детташ ло д1а а хьокхуш бежа сай.\nКъилбаседерчу стечу сайн ма1аш хуьлу. Кхечанхьа долчийн уьш хуьлуш яц. Х1ора шарахь кур бужу цуьнан а.\nСен докъар аьхка а, гурахь а - буц, ж1алин нускалаш а ду, 1ай - дечиган корсамаш, синтарш, диттийн ч1енигаш йоу цо.\nАкха сеш кхаа декъе декъало: тундрехь, хьаннашкахь, лаьмнашкахь. Тундрехь дукхах ду уьш. Цхьана метарал т1ех ло к1орга диллича сай бажа ницкъ боцуш буьсу. Цундела цхьана меттехь дац церан дахар. 1аламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цара меттигаш. И меттигаш хийцар, шетан замане хьаьжжина, Къилбаседехьара Къилбехьа а, Къилбехьара Къилбаседехьа а ю. Къилбаседехь ло бергаца д1а ца хьакхалуш ч1аг1делчи Къилбехьа кхелха уьш.\nХьаннашна юккъехь ло к1орга диллахь а семса хуьлу шерачу арахьчул. Цундела 1ай хьаннашкахь хуьлу церан дажар.\nАьхка йовхо х1оьттича тундре хьала доьлху сеш. Х1унда аьлчи чуьркаший, кхин йолчу садолчу х1умнаший ц1ий молу церан. Царах къаьхкий шийлачу метте кхелха уьш. Шабинчу океанан берда йистошка кхаччалц. Сеш дика дежа хин т1ог1ешкахь. Цигахь дежийлаш дика хуьлу ховха буц а, диттийн кондарш а.\nХьаннашкара сеш б1аьста яьлчи хин берда йистошкахь, хин тог1ешкахь дежа, юха а цигахь механ х1о алсам хиларна. Гурахь уьш хьуьнчу доьрзу ж1аьлин-нускалаш лоьхуш. 1ай цара цигахь корсамаш а, г1овда а, диттийн ч1енигаш а йоу.\nСешан уггаре а дика хьелаш кхоллало хьун йоцчу ламанан даккъашкахь. Цигара ло мохо д1адоккху, малх хьаьжчи деша.\nСешна уггаре а кхераме берзалой ю. Царна т1аьхьа йовлий толлуш лела уьш, цхьана а хенахь синтем хила меттиг ца буьтуш. Цу т1оьхула т1е адамаш а ду царех пайдаэца т1аьхьадевлла. Берзалойх, адамех кхерам массо а хенахь лаьтта царна. Ткъа, йовхачу хенахь чуьркаша, горнаша кхин йолчу садолчу х1уманаша хьийзадо уьш. Церан дебар к1езиг хиларе хьаьжчи дика дисна уьш х1у кхача ца луш. Шарахь цхьа эса до стечу сайно. Шиъ эса дар наггахь бен хуьлуш дац.\nКъилбаседера сай адамашна кара1ема. Цигарчу адамаша ц1ахь кхобуш леладо сеш. Уьш д1а а дужу цаьргара шура а йокху. Аьттачул хьена ю цуьнан шура. 18 процент хьоналла ю цуьнан шурица. Ткъа, аьттан шурица 4 процент бен яц. Церан ц1окарчех боккха пайдаоьцу адамаша. Гоьнан меттина к1ела а юьлла, юрг1ин меттана т1е а тосу, цунах т1еюху кетарш а йо, кога юху мачаш а йо.\nОьрсаша боккхачу сайх "Лось" олу.\nХьайбанех уггаре а доккха хьайба ду боккха сай. Шиъ, ах метар лекха а, кхоъ метр деха а ду цуьнан дег1. Шовзткъа пунт гергга ю цуьнан йозалла. Цхьана хенахь Европан, Азин, 1американ хьаннашкахь хуьлуш бара и шатайпа боккха сай. Ткъа х1инца, Малхбузера а, Юккъерчу Европера а х1аллакдина д1адевлла уьш, Швецехь а, Норвегехь а дуккха а долуш ду. Вайн махкахь дукха ю уьш долуш меттигаш. Европехьа долчу мехкашкахь а, къилбаседехь а Черниговски, Киевски областашка кхаччалц къилбехь а, Уралехь а, Генарчу Малхбалехь а, Уссурийски крайхь а ду уьш.\nБоккха сай иза хьуьнан хьайба ду. Цхьана меттехь дац церан дажар. Хьаннашца кхерста уьш. К1орга ло диллича, д1ай-схьай лела хала хиларна 1а доккхуш цхьана меттахь совцу уьш. Барх1 а, итт а корта хуьлу церан цхьанакхетта бажа. Шешан руьйта даа г1а а, генаш а долчу метте, хьуьн чохь х1оттайо цара. Толлан чкъор дукха деза оцу хьайбанна. Хьун хьаькхначу меттехь т1ек1ел ехкина дечигаш ерриге а йожу цара д1ай-схьай а керчош. Цундела хьун хьокхуш болчара, г1улчаш а ца еш, шаьш охьа ма-еттара юьту уьш. Аьхка буц цоу оцу хьайбанаша. Къаьсттина дарбане бецаш йоу цара. Ялташна новкъарло а ца йо, адмаша кечдина цхьа а тайпа докъар а ца доу оцу шатайпачу хьайбанаша. Ша мел меца хиларх адамаша бинчу элан холанна т1е ца кхевда боккха сай. Оццала акха бу иза. Цхьаллехь ду цуьнан дахар. Ша цхьаъ къаьсттина кхерсташ 1едал ду цуьнан. Хиш, 1аьмнаш лаьттинчу тог1ешкахь, диттийн кондарш, марг1ал долу меттигаш еза цунна. Адам а, говр а чекхдалалур доцчу 1аьмнашкахула хотталхула атта лела иза. Лекхачу настарша а, шуьйра яьржаш йолчу бергаша а г1о до цунна ишттачу меттигашкахула лела.\nХи дезаш хьайба ду боккха сай. Иза хи буха а лечкъа. Цунна нека дан а хаьа. Уггаре а цуьнан къиза мостаг1ий чуьркаш, горанаш, веччаргаш ю. Горнах ч1ог1а кхоьру иза. Цхьа гора юкъа яьлчи динна бажа бодий х1ора-х1о бола. Чуьркех мозех к1елхьарадала аьтто ло цунна хе. Аьхка дукхах йолу хан хи чохь йоккха цо.\nБакъду, горанах к1елхьара бала аьтту бац боккхачу сен хи чохь а, я екъачохь а. Гора мер1уьргаш чу йоьду цунна къамкъаргашка кхаччалц. Циггахь зирх тосу. Оцу зирхах кхоьбарчий хуьлу 60-70. Оцу кхоьбарчаша ч1ог1а сагатдеш ницкъ бо цунна. 4 сантиметр еха хуьлу и кхоьбарчий. Юха аьхке йоллалц мер чохь а садо1учу къамкъаргаца а тасалой йохку уьш. Церан ачонна "кхахь" бохуш сагатдо цо. Саде1арна новкъарло а йо. Царех садукълой леш меттиг а хуьла. И кхоьбарчий кхиъна евлича д1атасаеллачуьра охьаоьга. Царех, т1емаш а довлий, юха горанаш хуьлу. Цу кеппара оцу хьайбанна массо а ханна мостаг1 ю гора. Кхоьбарчий хи чу эгчи ле. Цундела аьхкенан заманчохь оцу хьайбанийн хи чохь хиларо лаг1до горанийн х1у. Йиъ метар шуьйрачу саьнгарх а ши метар лекхачу кертах а т1ехъэккха боккха сай. Берзалойх х1умма а кхоьруш бац иза. Берзалой гондахьа евлича, дечигах букъ а тухий, д1ах1утту иза. Цуьнан хьалхара когаш шайна мел кхераме бу хаьа царна. Цундела цхьа а борз а юххе г1орта ца яьхьа. Цо цкъа ког тухий борз йоь.\nБоккха сай адамах къаьхкаш бу. Бакъду, царех оьг1азъяхна эра буг1а т1е1оттаелчи цо динна обоз о йохайо. Иза а наггахь хилла х1ума ду. Боккха сай ган атта дац. Ч1ог1а само йолуш хьайба ду иза. Эса шиъ до цо х1ора шарахь. Атта кара а 1ема уьш кегийра долуш. Кара1амийна кхиънарш аьхка ворданна а, 1ай салазна а дужуш леладо. 1аьнна докъар 1алашдан а ца деза царна, чудохка божал дан а ца деза. Муьлхха а шело а, дарц а, йочана а лало цаьрга.\nАкхарой - чулацам


Школехь цхьаьнакхетар д1адаьхьира (Сумбулатов Абузар дагалоцуш) - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nШколехь цхьаьнакхетар д1адаьхьира (Сумбулатов Абузар дагалоцуш)\n02.06.2016 11:16 Четверг\nГуьмсен к1оштарчу школашкахь тайп-тайпана чулацам болуш цхьаьнакхетарш, даздарш д1ахьо, къона чкъор кхетош-кхиоран 1алашо йолуш. Оцу цхьаьнакхетаршкахь дуьйцу Даймахках, яздархойн кхоллараллах, турпалхойх, шайн дахарца юьртан, мехкан дика ц1е яккхийтинчу адамех. Оцу адамийн дахаран некъах масал эца 1амабо дешархой хьехархоша. Иштта 1алашо йолуш вовшахтоьхначу цхьаьнакхетарех дара х1окху деношкахь Сумбулатов Абузаран ц1арахчу юккъерчу школехь хьехархочо Салманиева Индирас дешархошца: Даипова Хедица, Гичикаева Шари1атца, Шовхаева Маккица, Турлаева Дианица, Юсупова Элиница, Шуаипова Амица, Радуева Хьавица, Турпалханов Деница, Абуев Исламаца, Исмаилов Асланаца, Сумбулатов Ибрех1амца – цхьаьна д1адаьхьнарг а. Салманиева Индирас йовзийтира цхьаьнакхетаран 1алашо: «Вайн вовшахкхетар лерина ду вайн юьртахо дагалаца. Вайн школа, цул т1аьхьа Соьлжа-г1алара университет, Ленинградера университетан аспирантура кхиамца чекхъяьккхина, Нохчийн пачхьалкхан университетан оьрсийн меттан кафедран доцент, 1илманча, дика адам дара Сумбулатов Абузар. Абузаран ц1е дика йоккху вайн махкахь, цо ша дуьненахь маьрша яьккхинчу хенахь юьртан, мехкан, шен ц1е а ларъеш, хьанал къахьегна дела. Цуьнан хьанал, ц1ена некъ хадийра 1999-чу шеран апрель беттан 26-чу буса цадевзачу зуламечу адамаша шен чуьра къизаллийца иза д1авигна. Тахана а, шех хилларг ца хууш, т1епаза вайна ву иза. И саннарг лан хала ду йиша-вешина, цуьнца уьйр-марзо мел хиллачарна. «Мехкан меха к1ант вара Абузар: доккха 1илма дара, дин дара, шен меттехь ала говза дош долуш, буьйцучу меттан аьхна 1аь йолуш вара иза», — олуш хеза иза вевзинчара. «Шен г1уллакхашца, ойланашца, сатийсамашца къоман синлазамашца вехаш стаг вара Абузар» — тоьшалла до цуьнца уьйраш хиллачара. Бераш, шу кегий дара Абузар д1авуьгучу хенахь. Вайн школа цуьнан ц1арах еш Омра арадаьллачу хенахь, кегий хиларна, цхьадолчу берашна ца вевзара Абузар, юьртахо вуй а, хьенан ву хаахь а. Шен 1илманца, хьекъалца, оьздангаллица, г1иллакхца, дикачу амалца, адамашца хиллачу ц1еначу уьйрашца ша везийтина, ша ларийтина Абузар шуна вовзийта хьакъволу дела д1ахьош ду вай тахана х1ара цхьаьнакхетар, цуьнан дахар шуна масал хилийта».\nХьехархой, дешархой г1айг1анан, сингаттаман йийсаре а буьгуш, тийналлехь хеза пондаран г1ийла мукъам. Г1айг1ане, г1ийла хезачу мукъамах д1аоь иштта г1айг1ане дешнаш:\nБуса со вижа ца вуьтуш,\nБелхаран къурдашца кхойкхуш,\nХаддаза сан лерехь хеза\nХеназа беллачийн узар,\nБехкбоцуш байначийн узар,\nКаш доцуш байначийн узар,\nБеллачех хьеггал гатбелла,\nШаьш тийжа бисначийн узам…\nАбузар шен доттаг1ашца, цхьаьна дешначаьрца, белхан накъосташца волчу сурташка г1ийла б1аьрг а бетташ, Юсупова Элинас дуьйцу: «Вуьрх1итта шо ду Абузар шен чуьра зуламхоша д1авигна. Вуьрх1итта шо ду цуьнах дерг ца хаьа. Дукха наха Аллах1-Деле вехна Абузар, ц1аверзор доьхуш. Делан диканах дог ца дуьллуш, деха вай тахана а». Элинас дуьйцург т1едузу Даипова Хедас: «Абу-1елин а, Маккин а ворх1 к1ант вара, Абузар шолаг1ниг а волуш. Кхеран да, Абу-1ела, Сийлахь-боккхачу Даймехкан т1еман дакъалацархо, Польшехь а т1ом бина вара, шех заь1апхо а хилла, командираша юхаваккхалц».\nД1адаханчу б1ешеран 80-чу шерашкахь дика девзаш, наха дезаш т1еэцна а дара Абузаран дешнаш т1ехь композиторо Даудов Рамзана мукъам баьккхина, д1аолуш хилла «Ма елха, к1ант вайна нана» — ц1е йолу илли. Ткъе цхьайтта шо хьалха язйина илли, Абузаран дешнаш, тахана ладоьг1ачийн лерсине кхочура, г1айг1ане синмерзаш хьедеш, къаьхьа къурдаш логехь сецош, б1аьрса дуьрачу хиша а кхулуш:\nДуьнен чохь массо а нанна\nШен берел сов дезац х1ума,\nЦхьаъ велахь, ворх1 велахь к1ант шен,\nЦхьатерра хьомсара ву ненан.\nДаймехкан парг1ато хьоьшуш,\nМостаг1а т1елата воьлча,\nЦхьаъ велахь, ворх1 велахь к1ант шен\nЦу т1аме хьажийна нанас.\nХьо х1унда йоьлху, к1ант вина нана,\nХьан даго кхойкхург вог1ур вуй-те?\nАхь денна белхо бос 1аьржа ши б1аьрг,\nЗамане хьаьжча, эрна дуй-те?\nШовзткъа шо д1адаьлла, нана,\nЦу т1еман г1овг1а д1атийна,\nАмма вай г1азотехь белларш,\nБицбийр бац мел зама яларх.\nГулбехьа хьайн ницкъ ахь, нана,\nЕлхаран къурд логгехь сацабехьа,\nЮха а бу цу т1еман кхерам,\nДуьнен чохь к1ентийн барт бехьа.\nАбуев Ислама дуьйцу: «Абузара а, Димаев 1елас а д1адолийна, Хаджиев Саламбека и г1уллакх мага а дина, т1амо г1алара ц1енош а дохийна висинчу нохчийн меттан 1илманчина, университетан сийлахьчу профессорна Джамалханов Зайндина Лаха-Неврехь латта а къастийна, 1едалан харжах ц1енош дуьйг1ира. Зайндис юх-юха а баркалла олура Хаджиев Саламбекна, Димаев 1елина, Абузарна а».\nДешархоша дечу къамелаца, тоьшаллин дагалецамашца д1аийна, са карзахдохуш, ойланаш цкъа пана хьош, юха Абузара гездинчу, гезданзачу некъашкахь хедаш, юх-юха а хеза г1айг1ане, сингаттаме пондаран аз-мукъам. Стенна, хьан, х1унда, х1ун 1алашо йолуш? – хаттарша сагатдо, сахьийзадо, садуу, синна а, могашаллина а ницкъ а беш, г1ело а еш. «Тхан керта беанчу бохамах дерг аьлча, нах тхуна дика орцахбевлира. Тахана а хотту тхоьга Абузарх дерг. Уггаре а халаниг ду: х1унда, муха, хьан, х1ун 1алашо йолуш Абузар д1авигна а, иза мичхьа ву а, я иза дийна ву-вац тхуна хууш цахилар… Бакъду, ц1енна дерг цхьаъ ду: ворх1е а дайшкахь дуьйна тхуна т1ехь ч1ир яцара, цхьаьнцца а дов дацара, оха нахана бина вон болх а бацара. Селхана д1авигча санна, наха хоьтту тхоьга иза, х1ора дийнахь бохург санна», — довзуьйту Абузаран вашас Денис дийцинарг Шовхаева Маккас. Нохчийн халкъан поэта Рашидов Шаида Абузар дагалоцуш аьлларг довзуьйту Исмаилов Аслана: «Абузар лаккхара кхетам болуш, нахаца юкъаметтиг ц1ена лелош, хаза, оьзда юьхьсибат долуш вара. Нийса, бакъ дош дезаш, олуш а вара. Дала мукъалахь, иза ц1авог1ур ву, рицкъанаш иштта яздина хилла цуьнан. Шен халкъан дуьхьа вехаш вара иза. Диканиг бен цуьнах ала х1умма а дац сан. 1илма долу стаг кхио хала ду, волуш верг ларван а везара вай…»\nЮсупова Элинас, Турлаева Дианас а йоьшу Абузарна лерина поэташа Ш.Рашидовс а, Х-Б.Борхаджиевс а язйина стихаш: «Ма къайлаваьккхи хьо…», «Возвращайся, Абузар!». Цхьаьнакхетаран 1алашонца, чулацамца, амалца а йог1уш яра «Адамаш» — эшар. Цхьаьнакхетар д1адерзош, Салманиева Индирас элира: «Вай а, махко шех дозалла дан хьакъ ву вайн юьртахо Абузар. Вай дог ца дуьллу иза ц1авог1ур хиларх. Цуьнга хьоьжуш нана ю, вежарий, гергарнаш, доттаг1ий, юьртахой, иза вевзаш мел хилларш а бу. Да, Абу-1ела (Дала гечдойла цунна) шен к1антах дерг ца а хууш, бакъдуьнене вирзина. Теша вай – маьрша воьрзур ву иза шен ков-керта. Абузаран ц1арах ю вайн школа, Гуьмсехь урам бу, адамийн дегнашкахь дикачу ц1арца висна «Масла1атан мотт сецча, ц1ий 1аьнний» — хаарна, масла1атечу маттаца адамашлахь барт-марзо ч1аг1ъеш ваьхна Абузар».\nДагца йина ч1аг1о ю сан,\nХьоьх ца вала, Хошкалде,\nБезам бахна, ойла сецна,\nДаимна со хьоьца вехар ву.\nХинкоьртехь соьцуш бу\nДагарадуьйцуш к1ентий лаьтта -\nЦеран дахар ирсе ду.\nСтигла кхийдаш г1арг1еш лаьтта,\nСийна баххьаш лестадеш,\nМехкарий бу эшарш лоькхуш,\nИрсе дахар хестадеш.\nДай баьхна, Хошкалде,\nСан синан хьомсара ага,\nХьоьца мел дерг хьоме ду,\nНанна шен бер санна.


Туркменехь журналисташ хьийзор емалдина Маршо Радионо\nМарсхьокху-бутт 10, 2018\n"Маьрша Европа/Маршо Радио" медиакорпораци тIетов, адамийн бакъонашкахула йолчу ООН-н комитето Туркменин журналист Мурадова Огулсапар яларх жоьпалла Iедалхошна тIехь ду аьлла, бинчу сацамна. "Бакъонашларъярхойн организацеша динчу жамIашна тIе а тевжина, Мурадован кхалхар политикан зулам ду аьлла Цхьанакхеттачу Къаьмнийн Организацино бина сацам оха къобалбо", - аьлла Маршо Радио медиакорпорацин президенто Кент Тома.\nОцу юкъанна президенто билгалдоккху, цул тIаьхьа 12 шо даьлча а, Туркменехь журналисташ, шайлахь Ачилова Солтан а, Непескулиев Сапармамед а, Язмухамедов Ровшен а, Аллашов Худайберды а волуш, Iедалхоша хьийзош хилар, шайн профессионалан декхар кхочушдарехь новкъарлонаш еш. Кента кхайкхамбо, журналисташ маьрша болхбан бита аьлла.\nМурадова Огулсапар бакъонашларъяран "Туркменин Хельсинкин фонд" организаци кхоьллинчех яра. 2004-чу шарахь дуьйнна Маршо Радион туркменхойн сервисехь болх беш яра иза. 2006-чу шарахь лецира иза, Iедалхоша тIаьхьо шпионаш леринчу францхойн журналисташца къамел хиллачул тIаьхьа.\nБакъонашларъярхоша даредарца, хIоттийна протокол а доцуш, дуьхьалбаьккхина бехк а боцуш лаьцнера иза. Цунна тIе ца буьтура я адвокаташ а. Ашхабадехь къевлинчу неIаршкахь дIадаьхьира цуьнан довхаттар. Шена дохку бехкаш тIе ца дитира журналисто. 2006-чу шарахь набахтехь елира иза, къастазчу бахьанашца. Цуьнан дегIа тIехь дуккха а чевнаш хиллера, гергарчара бахарехь. Туркменин Iедалхоша шаьш бехке дац элира Мурадова яларна.\nПолитикан бух болуш лерира бакъонашларъярхоша цунна дуьхьал Iедалхоша айдина гIуллакх.\nКху беттан 3-чу дийнахь ООН-н адамийн бакъонашкахула йолчу комитето Туркмени бехке ю аьлла, тIечIагIдира, Мурадована тIехь къизаллаш а лелийна, иза ерна.\nГIалгIайчуьрчу жигархочо шайн реза дацарш довзийтина, Кадыровн кхайкхамна жоп луш\n2001-чу шарахь кема дадийнарш лацар доьхуш суьде бевлла Оьрсийчуьра талламхой\n"Имарат Кавказан" символика гайтарна смартфон дIаяьккхина Дагестанерчу вахархочуьнгара\nФСБ-но дIахьедина, Американ дехарца хакерийн REvil тоба йохийна дIаяьккхина шаьш аьлла\nХакерша атака йина Украинин Iедалан а, МИД-ан а сайташна\n2021-чу шарахь Оьрсийчуьра дIавахна 1,5 эзар жигархо а, журналист а\nДоьзалш дIасакъестарехь хьалха ю Нохчийчоь а, ГIалгIайчоь а


Гуьржийчохь таIзарза яккха мега марихуана\nСтигалкъекъа-бутт 21, 2013\nМарихуаница доьзна Гуьржийчура луьра низамаша даккхий дийцарш лелхийтина цу махкахь, хIунда аьлча, марихуана лелор, таIзарза даккха гIерта хIинца Тбилисера Iедалш.\nХьалха Советан пачхьалкхана юкъайогIуш хиллачу Гуьржийчохь ши грамм марихуана йолуш, Iедалийн кара водахь цхьа шо туху набахтехь даккха. Я, юкъараллин белхаш бойту кхаа баттахь.\nХIинцалера гуьржийн президентан Саакашвили Михаилан президенталлин нуьцкъаллин урхалла долчу 2006-чу шарахь низам хилира цу луьрачу гIулчех. Амма хIинца урхалла деш йолу коалици, шен куьйгаллехь Иванишвили Бидзина а волуш, мелла а кIеда кеп лохуш ю марихуана лелочарна. ХIара бутт боьрзуш мехкан парламенте кховдор долуш ду, марихуаница доьзна керла низам.\nГуьржийчоьнан Къинхьегаман а, Могушаллин а, Социалан а ГIуллакхийн Министро Сергеенко Давида даханчу кIирнахь дIахьедар динера, «йихкина наркотикашца» йоьзначу политикан «рикошетан маьIна» хуьлу. Цо низамехь доцу наркотикаш йохкар-эцар эвсар доккху, аьлла.\nДикка ойла йина стратеги хила еза цуьнца йоьзна. Ткъа марихуана таIзарза яьккхар, цу стратегин цхьа дакъа хир дара, элира Сергеенкос.\nЦул сов, урхалла дечу коалицин декъашхочо, депутата Давиташвили Кобас бахарехь, марихуана лелош берш чубохкарна метта, царна даккхий гIуданаш тоха деза.\nОтиашвили Давид Тбилисера, наркоманашна дарба лелош волу лор ву. Марихуана таIзарза яккхар ца хилча ца долуш хIума ду.\nОтиашвили: «Суна хетарехь, цхьана агIора, хIара гIуллакх дуьненаюкъара норма хилла догIуш ду. Гуьржийчоьно тIеэца дезаш нисло иза.»\nIедалх йозуш йоцчу, наркомани таллааман «Кхин Гуьржийчоь» центран куьйгалла дечу Отиашвилис элира, Бехк-такхаман кодексера марихуана лелорна хан тухуш долчу низамца йоьзна проект, хIара бутт чекхбалале парламенте кховдор долуш ду, аьлла. Амма цо тIетуьйхира, бийр болу муьлхха а хийцамаш, хIинцале болуш болу наркоманийн терахь лахдийр долуш хила беза, аьлла. КIеда наркотикаш таIзарза яхар, Гуьржийчура реабилитацин центрш чIагIъярца цхьаьна дан деза.\nОтиашвили: «Гуьржийчохь дуккха а шерашкахь ондда къийсам а, дуьхьало а латтийнера низамехь йоцу наркотик юхкучарца а, оьцучарца а, иштта, ишта лелочарца а. Цу кепо ши жамI дира. Урамашкара тIепаза байна наркотикаш лелош берш. Тхан юкъараллин цхьана декъана паргIат садаьккхина цундела. И хIинцалера хьал къобал а до цо. Вукху агIора, проблема ерзийна а, я цуьнан орам дIабаьккхина а бац. Эзарнаш нах бу набахтешка боьхкина. Уьш юкъараллина юьстах баьхна, ткъа лацаза бисинарш – кхин а къайлабевлла."\nАмма хийцамаш баре кхойкхучара а ларлуш хиларе кхойкху.\nМаградзе Гугулис, парламентерчу Могушаллина ТIехьожучу Комитетан куьйгалхочо бахарехь, «хьалхалера шога политика» хийца еза, амма низаман «профилактикан агIо», «наркотикаш лелор къобал ца даран агIо», йиса езаш ю. Маградзес тIетуьйхира, марихуанех дохучу гIуданех, юханехьа «наркоманашна дарба лелош пайда эца деза».\nОццу хенахь, Гемкрелидзе Ираклийс, наркоманин профилактикан а, синIаткъаман могушаллин а Тбилисерчу Центран инарла директоро варе дира, хIинцалера низам хуьйцучу хенахь, и марихуана лелочарна харц билгало яла ца еза, аьлла.\nГемкрелидзе: «Марихуана лелор зулам санна кхин лорург ца хилар нийса ду. Амма иза лелор эвсара даккха ца деза вай, цунах цхьа а зулам ца долуш санна.»\nАмма Гуьржийчоьнан массо бахархой бац пачхьалкхан наркоманица доьзна луьра низамаш паргIат даха деза аьлла хеташ.\nИмеретехь аьхкенан хIусам йолчу, Тбилисехь ехачу цхьана зудчо элира Маршо радиога, Iедало наркоманица доьзна низамаш шаьш ма-дарра дита дезара.\n"Марихуана таIзарза йоккхучу хенахь, суна хетарехь, луьра бакъонаш хила еза наркотикаш лелоран. Имеретехь йолчу эвланашна гонаха цара мел дукха и кIомалла кхиайо хаахьара шуна. Со аьхкенна тIехь цига йоьдучу хIокху тIаьхьара шина шарахь низамех кхерарна, эвлахоша къийла а луш узу марихуана. Нагахь санна царна и магадой, аса боху-кх шуьга, Имеретера мел волу стаг хир ву и узуш».


«Низамехь къуйша» оьгIазбахийтина нохчий\nЗазадоккху-бутт 05, 2017\nРеспублика Тыварчу цхьана колонехь дукха хан йоцуш дов иккхинера «низамехь къу» ву бохучу «Жимаха волу Шляпа» цIе лелочу Гегечкори Руслан хьалхаваьллачу тутмакхашна а, Нохчийчура а, Дагестанера а тутмакхашна а юкъахь.\nАлсам болчу Шляпин накъосташа йиттина Кавказерчу тутмакхашна бохуш хаам бо «Росбалт» агенталло. И бахьана долуш, баккъалла а дов дала мегаш ду «низамехь къуйшна» а, кавказхойн диаспорашна а юкъахь аьлла, хаам бина «Кавказ.Реалии» интернет портало.\n«Росбалто» дийцарехь, хилларг иштта ду. Хан такха Тыварчу колоне хьажийначу Гегечкори Русланан дов даьлла хилла бухахь болчу нохчашца а, Дагестанерчу къаьмнийн векалшца а.\nОьрсийчура "низамехь къу" олуш волу Гегечкори Руслан.\nВовшана луьш цо маьттаза багатоьхна нохчийн къомах лаьцна. Нохчочо Гегечкорина тоьхна. Циггахь вовшахлетта кавказхой а, Гегечкорина тIехIиттина тутмакхаш а. Латар дIадирзича нохчий а, суьйлий а маьждиге бахана ламаз дан.\nДукха хан ялале, шеца иттаннаш тутмакхаш а балош, маьждиганна чуиккхина Гегечкори. Цара къиза йиттина ламазе хIиттинчарна, маьждиг а дохош. Хилларг сихха даьржина Кавказерчу диаспорашна юкъахь, уьш вуно эргIада а бохуьйтуш.\nНохчийчура а, Дагестанера а могIарерчу наха а, криминалан гонашкахь дош лелачу нохчаша а шаьш бекхам боцуш дуьтур дац боху хилларг. «Росбалто» дийцарехь, уьш Гегечкори Руслане санна жоп деха дагахь бу цуьнан дега «низамехь къу» ву бохучу Гегечкори Роланде (Роланд Шляпа) а, ткъа иштта бекхам барна дуьхьало ян дагахь болчу кхечу криминалан дайшка а.\nЦу агенталлан хьостано хаам бина, «хIоьттина хьал дIадерзо гIоьртира Руслан. Цо дош делира Нохчийчура а, Дагестанера тутмакхаш колонехь кхин цхьаммо а хьебийр бац, цара динца доьзна лелориг лардийр ду шаьш аьлла. Амма, цу дIахьедаро кхин а чолхечу даьккхина хьал, ткъа цунна бекхам бан лаар лагIделла дац» аьлла.\n«Росбалтан» хьостано дийцарехь, «Жимаха волу Шляпа» кхечу колоне дехьаваккхаро а цунна кIезиг гIо дийр ду.\n«Кавказ.Реалии» портало дийцарехь, хIоьттинчу хьолехь Гегечкори кланаца боьзна «низамехь къуй» маторра сиха стаг каро гIерташ бу, и дов дIадерзо. «Росбалто" бинчу хаамца, цу Iалашонца уьш дехаре бахана хилла ХIирийчохь набахтехь хан токхуш волчу Домбаев Ахьмаде. Амма иза юкъарло лело реза ца хилла.\nОьрсийчура криминалан гонашкахь дош лела стаг Домбаев Ахьмад (Ахмед Шалинский)\nКарарчу хенахь уьш дагадовларш дIахьош бу криминалан гонашкахь лоруш волчу Батукаев Iаьзизаца. Иза юха а дуьненаюкъарчу лехамашка велла ву ГIиргIизойчура Iедалша. «Росбалт» агенталло чIагIдарехь, Батукаев карарчу хенахь Нохчийчохь ву.\nГIиргIизойчоь -- Криминалан авторитет Батукаев Iаьзиз. Нарынера набахта, 2013\nМуьлаш бу криминалан дахарехь буьйцуш болу «низамехь къуй»? И хаттар делира ас дуккха а шераш набахтехь даьхна волчу Нохчийчура вахархочуьнга Мовладе.\nМовлад: «Низамехь къу" (набахтийн) системехь тутмакхашна юкъахь нийсо а, цхьатерра бакъонаш хилар а лардеш волчу стеган цIе ю. "Низамехь къуй" (набахташкахь) хилча дуккха а гIоле хуьлу адамашна. Цу чохь долу адам бертахь хуьлу. ГIело а, харцо а ца хуьлу. Иза УФСИН (таIзарш кхочушдаран системан федералан урхалла) Iедална оьшуш ду».\nЮккъехула делахь а, набахташкахь хан токхуш болу вайнах шозза таIзар ловш бу бохуш вара Мовлад.\nМовлад: «Ши таIзар ду цу наха токхуш дерг. Оьрсийчохь низам ду хан тоьхна стаг иза вехачу меттера 100 километр дехьа йолчу набахташка хьажо оьшуш дац аьлла. Цуьнга гергара нах бехачу меттехь хан такхийта езаш низам ду Оьрсийчохь. Иза иштта доллушехь, вайн нах дIахьежа бо кхечу меттигашка.\n2000 километр гена хьо дIавуьгу. Шен дахаран кхетам а, култура а йолуш кхиина волу стаг бухахь болчу нахах дIа ца тарвелча, церан дуьхьалонча хуьлу иза. ТIаккха нийса доцург ахь нийса дац олу. Цу техула цакхетамаш хуьлу. Во хьоьжу хьоьга. Нохчи хилар цхьаъ, лаьцна хилар шиъ - ши таIазар ловш ву-кх и стаг».\n«Жимах волу Шляпин» леларна мах хадийра Оьрсийчурча набахташкахь «низамехь къуй» дукха гина волчу Мовлада.\nМовлад: «Нахана вевзаш а, лоруш а стаг хиллехь цо иза лелор дацара. Ламаз дан чубаханчу нахана тIелатар муххале а ... Иза ша харц стаг волун дела... ша шена цIе тиллина лелаш стаг ву-кх иза. Къуно иза дийр дац, иза цуьнан дан йиш а яц. Шляпас динарг къуйн а, адамаллан а лелар дац».\nМовлада хьахийра «низамехь къуй» набахташкахь оьшуш хиларх лаьцна. Цара нийсо латтош хилар билгалдаьккхира цо. Цунна тоьшалла до Нохчийчура адамийн бакъонашларъярхочо Мальсагова Асета.\nНохчийчоь -- Адамийн бакъонашларъярхо Мальсагова Асет.\n2015-чу шарахь Владимиран кIоштахь набахтехь болчу «низамехь къуй» олучу наха цуьнга телефон а тоьхна, орцах ялар дехна хиллера шаьш долчура Кареле дIавигинчу нохчийн тутмакхана Гелагаев Лом-Iелина. Гелагаевн адвокатаца Яшина Светланица яхара ша Кареле бохуш дуьйцу Мальсаговас.\nМальсагова: «Низамехь къуй» олуш бу-кх набахтешкахь цхьа нах. Цара, телефон а тоьхна, шайн низамаш цигахь лелаш а дац, Конституци хIета а, вета а лоруш а яц. Оцу Карелехь вен дIавигина волу Гелагаев, шун махкахо а вара, аш гIо дахьара бохура. Со яхара цига.\nВархI дийнахь, Ходорковский чохь ваьллинчу набахтехь вара иза ИК-7 олуш йолчу. Оцу вархI дийнахь, оцу неIарехула идийра тхойшиъ, мел йолу Iедалан урхаллаш а, минстраллаш а гIаттийна. Цигахь, вовше гIо-накъосталла а деш, хIуъа а чекхдолуьйтуш долу сурт карийра тхуна».\nТатаева Тамара Сибрех колонехь хан текхна ю. Чубоьхкина зударий латточу меттигашкахь «низамехь къуй» ца хуьлу. Амма цигехь а Iуналла деш доьналла долу зуда хуьлу бохуш дуьйцу цо.\nТатаева: «Цигахь "низамехь къу" бохуш хIума дацара зударшна юкъахь. Цигахь 150-200 зударийн тобанна урхалла деш доьналла долу зуда хилара. "Низамехь къу" боху божарий хилара церан зIенехь. Цара аьлларг бен низам дацара».\n«Жимах волу Шляпас» Тыварчу зонехь лелийнарг, администрацина а ца хууш, лелийна бохучух ца теша Татаева.\nТатаева: «Набахтан администрацино иза могуьйтуш ца хилча, иза цхьане агIор цигахь далур долуш хIума дац. Иза дича цара могуьйтур дац. Цаьрна хууш иза дина ца хилча цкъаллига цкъа и тайпаниг дойла яц цара».\nТIом цхьанне а оьшуш бац. Гарехь, массарна а гуш, Гегечкорис йиттина болу тутмакхаш а, берриг нохчий а, бусулбанаш а къинтIера ца бахахь дов Шляпна а, цунна тIехIиттинчарна а диканца доьрзур дац аьлла хета и гIуллакх шайн тидамехь латточарна.\nУггаре а дукха тутмакхаш болу пачхьалкх ю Оьрсийчоь\nСегежа, набахти № 7 - къиза меттиг\nУльяновскерчу набахтехь - гIаттам


Ван догΙурий те Джикаев Шамилах турпал?\nМангал-бутт 25, 2012\nДжикаев Шамил шо хьалха вийна бусулба нахана дуьхьал байташ язъярна\nШо хьалха БуьрийтΙехь, корта а боккхуш, вийна карийра хΙирийн байтанча Джикаев Шамил (Джыккайты Федыры фырт Шамил). ТΙаьхьо Ιедалан ницкъаша, шаьш го а бина, лаца хьовзийча, дуьхьало йина герзахо, бусулба оьрси, Мурашов Давид, бехке вира хиллачунна. Зуламо доккха дар-дацар эккхийтира Къилбаседа Кавказерчу бусулбанашний, керстанашний юкъахь. Деношкахь Джикаев Шамилан цΙе язъеш, цунна хΙоллам хΙоттийна Къилбаседа ХΙирийчоьнан Ιедалша БуьрийтΙехь.\n«Берзан кΙорнеш хьаьжцΙа йоьлху,\nБух бац цаьргара дуьйлучу зуламийн,\nСа ца тоь къизачу акхаройн,\nМалхах а тΙехь лата гΙерта.\nОцу берзалойн жайна – цергийн къомсарш ю,\nЦеран доΙанца а тΙехь зуламе ойла еха.\nТхан кешнашкахь, Далла хьалхахь,\nоцу баьццарчу акхароша,\nХьакхарчаша санна, до шайн зуламаш.\nХΙай, шайхаш! Латта догийла шун когаш кΙел.\nТΙунде аш шайн кешнаш!\nНаьΙалт хилларш, хуьлда шуна наьΙалт!\nШун доΙанийн Ιаьржачу тΙулга тΙе\nтΙунлойла сан жΙаьла».\nДош дашца а далош, гочйича, иштта яра Джикаев Шамила ХΙирийчуьрчу «МагΙ ДугΙ» («Вайн Зама») цΙе йолчу тептара тΙехь арахецна байт. Поэта юьхьараэцнарг дара хьалхо, нохчий а, гΙалгΙай а хьаьжцΙа боьлхуш, хΙирийн цхьана юьрта йисттехь, кешнашна уллехь севцича, меттигерчу бахархошца церан даьлла дов.\nМакка-Медана боьлхурш бехке бинера бухурчу наха, цара кешнех хьаште меттиг йина шайна, аьлла. Иза аьттехьа иштта дац, бахарх гΙуллакх а ца хилла, леттера ши агΙо. Ишшта дара Джикаевн байт дуьнентΙе яларан бахьана.\nАмма кхеташ дацара, муха хΙутту кхетамчохь волу, иттех шен жайна а, литературехь дуккхаъчу яздархойн байташ хΙирийн матте а яьхна, доккха зеделларг долуш волу кхузткъалара ваьлла поэт и тайпа могΙанаш яздан.\nЦо уьш зорбане даьхча, меттахбевлира ХΙирийчуьра бусулба нах. Цара маситтаза арз дира Ιедалшка а, прокуратуре а бусулба дин сийсаз дарна иза жоьпе озор доьхуш. Амма шаьшлахь экспертиза ен кепаш а хΙиттош, низамхоша доцург а дина, дуьтура Джикаевс яздинарг.\nИшттачу хьелашкахь нисделира стохка аьхка БуьрийтΙехь, гΙалин йисттехь иза, корта а боккхуш, вийна карор. Хиллачо ир-кара хΙоттийра махкара юкъаралла. Наха, шеко а йоцуш, бусулба вора вевзаш воцу зуламхо. ТΙаьхьо иза меттигера вахархо, бусулба дин тΙеэцна волу оьрси Мурашев Давид ву, аьлла, кхайкхийра полицино.\nТΙаьххьара и волу меттиг а евзина, герзаца волчу цуьнца тΙом бан бахара Ιедалхой. Цара вийра Мурашов. Ткъа вуккхо тΙаьххьара а, ша вуьйчу даьлча, Джикаев вийнарг ша а ву, ша цунна цо бусулба дин сийсаздарна бекхам а бина, аьлла, мохь туьйхира, бохура хаамийн гΙирсаша. Оцо кхин а марсабехира бусулба нахаца гамбелла керста хΙирий.\nДино къастош долчу хΙирийн шина декъа юкъа йоьлла гΙир йижош дуккха а болх бира Ιедалша. Амма дов толлу, аьлла, лаьцна кхебира махкара хΙирех болу имамаш а, Ιелимчаш а, могΙара бусулба хΙирий а.\nКху деношкахь шо кхаьчна Джикаев Шемал вийна. Цуьнан цΙе мехкан иэсехь чΙагΙъеш, БуьрийтΙехь, «Сийлаллин Беш» олучу кешнийн куьпахь хΙоллам хΙоттийна поэтна. Пачхьалкхан университетехь цхьана дешаран чоьнна а тиллина Джикаев Шамилан цΙе, цу чу гулдина цуьнан байтийн жайнеш, йозанаш, бедарш. И ваьхначу урамо а лелор ю кестта цуьнан цΙе, зорбано чΙагΙдарехь.\nХΙирийн телевизионо довзийтира хΙоллам схьабоьллуш хΙоьттинчу гуламехь университетан филологин факультетан декана Хозиев Бориса дина къамел. «Вай хиламо яхье доху. Цунна вай кхоччуш делла жоп хир ду хΙоллам хΙоттор. Шамиль Федорович вайн дуьхьа лелла, вайн дуьхьа къа а хьегна цо. Вай иза тидамехь латто деза», - бохура Хозиевс.\nИштта вазво шина динан юкъаметтигаш къесточохь воьжна лоруш волу Джикаев Шамил Къилба ХΙирийчохь а. Цигахь цуьнан цΙарах пачхьалкхан преми а тΙехь юкъаяьккхина Ιедало. Иза луш хир ю тоьллачу яздархошна, Ιилманчашна, культуран белхахошна.\nДжикаев хΙирийн Ιедалша сийлаллехь вазвар шина кепара туьду адамаша ХΙирийчохь а, арахьа а, бусулбачара а, керстанаша а. Цхьана декъо къобалдо иза Ιедалша вазвар. Кхечара, хьашт дацара цунна гонаха даздина хΙуманаш лелон, иза бусулба дин ша сийсаздарна кхелхина ву, боху. Шинна а аг1оно хетарг, ца лечкъош, довзуьйту интернетехула.\nХетарш мухха а делахь, лаьтташ бу хΙинца динан къовсамехь кхелхинчу поэтан хΙоллам БуьрийтΙехь. Оцу хьоло даиманенна а хаа яздо хΙирашна шаьш шина динан къовсама юкъанисделла къам дуйла, боху дуккхаъчу вебсайташа. Оьшарий-те иза вазван, цунна хΙоллам хΙоттон, урамийн цΙерашка вилла?, - хеттаре буьйлу интернетхой.\nШеко йолуш ду Джикаевс яздина хилларш а, цунна гонаха адамаш шина декъе декъадалар а, аьлла хета кхечарна.\nТкъа БуьрийтΙехь хΙоллам схьабоьллуш къамел диначех Маршо Радионна телефонан зΙенехула схьакарийнарш а ца хилира реза, шаьш муха дог-ойла йолуш яьккхина Джикаев Шамил вазвеш гΙулч дийца.\nЛара догIий те Джикаев Шамил къоман турпал?


Обновлено 06.03.2013 10:07 Автор: Administrator 06.03.2013 10:04\nГIургIезийн тамашийна хелхарш\n…Цхьа гIийла-миска хьийза-кх и цхьалха синош тасадала, хьарча меттиг боцуш…\nКIайчу гIаргIулийн вастехь йогIура аьлча а, цхьа хьаьдда дIатилира-кх и хIинцачул пхи шо хьалха тIехIоьттина Iаьржа де тIекхаччалц ихна йолу зама. Пхи шо хьалха… Цу хенахь кхуьнан ткъе шиъ шо хан яра. Цу хенахь сахьтан цхьамза хIинцачулла а дуккха а сиха хьийзара.\nСахьтан цхьамза - заманан верас! Мел каде хьаьвза-кх хьо цхьайолчу хенахь, цкъа цхьа мела, кура, ког таIIош дечу «боларца» хьайн моттаргIа-паргIатонца ирсо хьаьстинчуьн семахилар артдеш. БIаьрг тIера туьлушшехь, цхьа хецало-кх и хьан «болар», чаболаре долуш. Классикна а дайна «ирсечо сахьт тергалдац»… Хьо ирсо ма тхьовсиннехь ма болу и бIаьрг тIера а, эццехь ма долу и заманан «болар» а чаболаре, хьайн ирсан чам-марзо эца хьо лара ца войтуш. ТIаккха олу «ма сиха яхара-кх и хан, ма хаза хан а яра-кх иза!...» Ирс, синтем, синпаргIато а дайча ма волало и цхьамза ларба. ХIокху тIаьххьарчу пхеа шерал хьалха яхана зама – 22 шо – гIаргIулийн асанах тера хетара, и 22 боху терахь билгалде хьаьркаш а ма ю цу деха лагдолчу кIайн, исбаьхьчу олхазарех тера...\nОбновлено 06.03.2013 10:04 Автор: Administrator 06.03.2013 10:02\nХьалха бара беха некъ\nМеллаша иэсе йогIура аркъал Iуьллу Баяну. Цкъа хьалха дIаделладелира, герканаш оьхкича санна, дазделла цуьнан бIаьргаш. Уьш къаьрззина, амма десачу хьажарца, тховх а догIаделла, цхьана меттехь севцира. Хетарехь, кхоччуш бIаьрса ца деанера царна чу хIинца а.\nМасех де хьалха Iаржъелла хилла бIаьргийн гонаш, таьIна-можо гуш яра, ткъа юьхь – овкъаран баса яханера, ур-аттала, вагонан корах чу лалаеллачу маьлхан зIаьнарша а, хьалха санна, шурин Iожах ца лепайора хIинца беснеш.\nБаянуна ца хаьара ша дуьнен тIехь ю а, я эхартахь ю а. Шена хилларг хIун ду а ца хаара. Я хаа а ца гIертара. Ойла ян кхетам а, дегIехь гIора а дацара.\nОбновлено 05.03.2013 12:44 Автор: Administrator 05.03.2013 12:16\n(Лазам я I944-чу шарахь махках даьккхинчу халкъан узам)\nБIовлойн лам тIехь салташа\nТурмалца хьуьйсуш бIаьрг боьгIу,\nХьун тийна лаьтта, хIетте майор\nОбновлено 17.10.2013 09:54 Автор: Administrator 01.03.2013 11:36\n«Со, виса хьаьгна, ца воьду…»


Г1алг1айчен Республика Халкъа Гуллама б1аьстанара сесси чакхъялар\nГлавнаяХоамашГ1алг1айчен Республика Халкъа Гуллама б1аьстанара сесси чакхъялар\nОпубликовано 28 Июнь 2018 .\nЙовлой Заьлмахага хьалхале а йолаш Г1алг1айчен Республика Халкъа Гуллама ткъаи ялхайттлаг1а заседани чакхъянний тахан республикански Парламента заседаний Зале.\nЗаседане балха дакъа лоацаш хилар Г1алг1айчен Мехка Да Евкуров Юнус-Бик, Г1Р Конституционни Суда Председатель Гаьгенаькъан Аюп, Г1Р Лакхехьарча Суда Председатель Фаргиев Ибрагим, Г1Р прокурор Васильченко Андрей, РФ ФСБ Г1Р г1олларча Управлене начальника заместитель Калашников Виталий, Г1Р сага бокъоний Уполномоченни Оздой Джабраил, Г1Р Мехка Даь Администраце Кулгалхо Янданаькъан Мухьмад, Г1Р Юкъарлен палата Председатель Дзагенаькъан Мовлат-Гири, т1аккха иштта министертвай, ведомствай, муницпальни образований болхлой.\nЗаседане доакъашхошта Г1алг1айчен Республика Халкъа Гуллама 2018 шера б1аьстан сессе баьча балхах йола йизза отчет йовзийтар Г1Р Халкъа Гуллама Председатела Йовлой Заьлмаха.\nКъаьмал д1адоладеш чакхъяьннача сессе керт-кертера дараш белгалдир Парламента спикера. Эггара хьалха Российски Федераце Президента хоржамаш а долаш.\n«Укх 2018 шерарча б1аьстан сесси йоккха а лоарх1аме а хиннача х1амашца белгала я, кхоаненга кхача дарех дола Российски Федераце Президента хоржамаш а долаш. Уж хоржамаш долаш Г1алг1айчено юха а политически культура лакха боарам а хоржамий процесс дика в1ашт1ехьаяьккхар а гойтар», - аьлар цо.\nЦул сов, Россе Президента Путина Владимира Федеральни Собранега а Г1Р Мехка Дас Евкуров Юнус-Бика Г1Р Халкъа гулламага а шерра-шерра деча Кхайкаралаца увттаду керттера дараш а хьоадир спикера.\nРеспубликански законодательство тоадеча а дикка болх баь хилар теркалдир иштта Халкъа Гуллама преседатела. Хувцамаш хьокхаденнад юкъарлен вахара масса а йолча сферах х1ана дац аьнна. Къаьстта оале, 2018 шера январь бетта денз Г1Р Халкъа Гуллама д1аехьай Г1Р ялхлаг1ча созыва Халкъа Гуллама Совета 23 заседани а Г1Р Халкъа Гуллама 9 заседани а. Цу юкъа 24 республикански закон а т1аийцад, Г1Р 516 Халкъа Гуллама Постановлени а т1аийцай.\nЙовлой Заьлмаха яхачох, цу хан чу Парламента комитетий 87 заседани хиннай, б1аьннел сов хаттар а дувцаш. Халкъа Гуллама балхашцарча керт-кертера дарий хьаькъе комитетий расширенни заседанеш д1акхаьхара практика эттай Халкъа Гулламе. Цу заседанешка республика испонительни доала органий а федеральни органий даькъ т1арча доала органий а болхлой дувцар дувца а къоастадер къоастаде а в1ашт1ехьа доал. Из формат йола Халкъа Гуллама комитетий расширенни заседани 16 хиннай.\nРасширенни заседанешка дийцарий темаш Дж1айрахой района даькъ т1ара историко-архитектурни памятникий йоакхо ярах дола законодательство телхадар соцадирах, федеральни собственностаца дарий хьалхаленах, г1алг1ай меттаца а литератураца а дарий кхоачамбоацарех, ВГТРК филиала «Г1алг1аче» ГТРК воахалах бола юридически хоадам бирах, ишта кхыдарий хьакъехьа дар.\nТ1ах аьнна бола, цхьацца деча шоашка хьалхале йола кагийнах хьат1аоза, царна дег1ааха новкъастал де, уж нах паччахьалкхен а муниципальни а органашка беча балха юкъе оза дикка болх беш хьайоаг1а Парламент, аьнна, кертаг1адаьккхар Йовлой З. Цу тайпа бола болх гуш ба, Г1алг1айчен Республика Халкъа Гуллама Кагийча наьха парламент къала йолаллаше а, Кагийчанаьха совет хьаеш баьча Халкъа Гуллама соцамца.\nДепутатски корпуса беш бола болх республике вахача х1ара а сага гургболаш я Г1алг1айчен Республика Халкъа Гуллама д1акхохьа юкъе йовкъаш йоаца видеотрансляцеш.\n«Цхьа чаккхе хила езачунца уйла ме яр цхьана д1аг1ертарца мара, балхацара х1ама совдала йиш йоацалга хьахьокх практика. Цудухьа паччахьалкхен а граждански общества масса института а цхьа уйла хила еза. Т1аэца законаш оза мела дезар эза, мехка бахача наьха вахаре хиланза ца доала хувцамаш дикаг1ча оаг1ара хургхилалах тийша вола масса а депутат, цхьа уйла йолаш ва. Оаха къоастаде дезаш нийсданна х1ама балха т1ехь къоастаду. Балха т1ара хьал да Халкъа Гулламе доаллар, Парламента ше дер лертт1а де аьтув луш дола», - аьнна хоадам бир Парламента спикера.\nКъамаьл дерзадеш, законадательни органа кулгалхочо законаш кхоллаш т1ата11а баьча белхах баркал аьлар депутаташта. «Шеко мичий, вай масса вар а региона экономика а социальни сфера дег1аахар а ший даха ма деззар д1адахар дезаш хилар а керда лаг1аш дахара уйла вай хилар а», - кертаг1а даьккхар Йовлой Заьлмаха\nРеспублика Кулгалхочо парламентарешта баркал аьлар республика нармативни-правовой база дег1айоалаяра а федеральни а меттигарча а паччахьалкхен доала оаганашца лоаттабе беза бувзам а лоаттабеш депутаташ болх бира а.\n«Вайна хьалха латта декхар ца1 да – е воай республика низболашаг1 халийтар, укхох Российски Федераце самодостаточни регион хьаяр, Г1алг1аче бахача наьха хьал-таро дег1аахар 1алашдир. Кхы т1ехьа т1айоаг1ача хана а республика парламент, цар хьашташ кхоашдира де мела дезар хьа а деш, харжархошта хьалхашкара шоай декхар т1ех дика кхоачашдеш хургъя, аьнна, тешшаме ала лов сона. Шоах х1аравар – къаман викал ва», - т1ато11адаь аьлар Евкуров Юнас-Бика.\nТоржественни хьал оттадеча Российски Федераце а Г1алг1ачен Республика а гимний оаз сацача Парламента б1аьстанара сесси чакхъялар хьакхайкадир Халкъа Гуллама Председатела Йовлой Заьлмаха.


Зударша майрошна етта ОвхIан пачхьалкхехь. Делахь а, майроша зударшна ницкъ бар дуккха а алсам ду\nОвхIан пачхьалкх - зударшна ницкъ барна дуьхьал, Гезгмашин-бутт 26, 2013.\nОвхIан пачхьалкхехь керла репорт арахецна цIахь бечу ницкъах лаьцна. Цу тIехь дуьххьара дийца долийна, ницкъ ловш берш стегарий хилар. Маршо радион корреспонденташа Наджибулла Фарангиза а, Муджиб Рахьман Хьабибзайс а къамелаш дира зударша ницкъ бечу майрошца.\nДечкен беттан 23, 2014 – Мазари Шариф гIалин йистехь Iаш ву хIинца Сабур, шен зудчуьнца вехаш хиллачу хIусамера дIа а вахана. Шен хIусамнена карах хуьлчух валах беккъа цхьа некъ бен бацара иза.\n«Хаддаза девнаш дийлара тхан. Цкъа-цкъа сан зудчуьн оьгIазалла совъялара, тIаккха цо суна ницкъ бора,» бохуш дийцира Сабура, шен хьажа тIехь йина чов а гойтуш. Бехказвуьйлучу озаца дийцара цо, ша вехачу гIалахь белхашца йоьзначу проблемех а, шайн девнан коьрта бахьана хIоьттинчу, ахча даккха ца даларх а, лаьцна.\nСабур: «Болх ца карабо суна, тIаккха соьга доьзал а ца кхабало. Ахча доцуш со чувеъча, зуда карзахъюйьлу. Цкъа шен мачин кIажа туьйхира цо сан бета тIе. Амма суна ца лаьа нахана сайн чуьра хьал девзийла. ХIунда аьлча, со овхIанхойн юкъараллехь вехаш ву, сайн сий а, стогалла а йойъийла дац сан иза нахала а даьккхина.»\nОвхIан-пачхьалкхера Йозуш Йоцчу Адамийн бакъонийн кIоштан офисе вахара Сабур шен къабала белхон. Сабурна а, кхечу божаршна а деш долу гIо хьесапе а эцна, борша нах коьртехь лаьттачу овхIанхойн юкъараллехь цхьа жимма и проблема хезе яьккхина цу организацино.\nЦо хIокху баттахь хааме даьккхинчу репортаца а догIуш, цIахь ницкъ ловчу божарийн терахь алсамдолуш ду. Делахь а, цкъачунна хууш дац, боккъал долу сурт. ХIунда аьлча, гIо-накъосталла деха арабовлурш чIогIа къайладахийта гIерта иза. Сабур дуьхьал хилира Маршо радиога шен боккъал йолу цIе йийца. 32 шо долчу стага ма-аллара, "зудчо йиттина аьлла латкъамаш бар, овхIанан стага дан деза хIума дац.»\nОццу хенахь, Сабуран хIусамнана а реза ца хилира ОвхIан-пачхьалкхера Йозуш Йоцчу Адамийн бакъонийн кIоштан офисца къамел дан, иштта, цо тIе ца дитира, шен цIийндена еттарх лаьцна Маршо радиоца къамел дар а. ОвхIан-пачхьалкхера Йозуш Йоцчу Адамийн бакъонийн организацио бечу хаамашца, дукха хьолахь, цIахь ницкъ ловш берш гуттар а зударий хуьлу. Царна еттар, ца луъушехь маре балар, эхь тIе даийтина аьлла байъар а хьесапе эцна ду, тоьшаллаш долуш. Иштта, хьесапе эцна ду, ницкъ бечу хIусамера бовда а, тхов-кIело лаха а зударийн аьтто болуш ца хилар.\nОвхIан-пачхьалкхера Йозуш Йоцчу Адамийн бакъонийн организацино хьесапе эцна, ерриг ОвхIан-пачхьалкхехь даханчу 2013-чу шарахь цIахь ницкъ бина хилар. Ткъа оцу организацин репортехь ткъа латкъам бу, божаршна цIахь ницкъ барца боьзна.\nОвхIан-пачхьалкхера Йозуш Йоцчу Адамийн бакъонийн организацин зударша гIо дечу департаментан куьйгалхочо Рахьими Парвина бахарехь, цIахь бечу ницкъан итт процент, божаршна кхочу ала мега. Дукхах хьолахь, и ницкъ, дашца беш бу.\nРахьими: «Оха хьесапе эцначу гIуллакхашкахь юкъахь ду зудчо майрачунна а, стуннанас невцана а ницкъ барца доьзнарш. Амма дукхах болу, цIахь зударша майрошна беш болу ницкъ, тохарца боьзна бац, дашца беш бу.»\nОвхIан-пачхьалкхера Йозуш Йоцчу Адамийн бакъонийн организацин Мазари Шарифехь долчу декъо бахарехь, «цигахь ницкъ ловш берш, аьлча а зударша еттарш, дукха хьолахь, майрой бу.”\nФавзия Наваби, Доьзалан департаментан куьйгалхочо дийцира Маршо радиога, шайга гIо дехначу 30 итт шераш долчу майроша шайн цIераш ца яхар дийхира.\nЦо бахарехь, церан репортан юкъахь дац, шена бинчу ницкъана дуьхьала леташ майра лазорца доьзна гIуллакхаш. Навабис бахарехь. ТIемаша цу махкахь хIоттийначу инзаре къелло доху нехан хIусамашкахь девнаш. Динца а, Iадаташца а доьзначу гIиллакхаша нахала ца доккхуьйту иза.\nЯккхийчу гIаланашкахь бен дац зударий я зудабераш чуьра арадовлар. Кино хьовса а, ресторанехь хIума кхаллар, я паркехь дуьйладалар а. Эвланашкахь и саннарг хезна а дац.\n«Халонаша а, бехкамаша а гулъйина оьгIазалла шайн майрошна тIехь яссайо зударша. Цкъа-цкъа, жима чимхалг доккхачу девне йоьрзу», элира Навабис.\nНаваби: «Оха хьесапе эцначу цхьана гIуллакхехь, аьхкенна тIехь хилла хIума ду иза, зудчо маситтаза шен хIусамден бетах тоьхначул тIаьхьа, юха урс эцна, араяьлла, цуьнан мотоциклан чкъургашна Iуьргаш даьхнера. Иза чIогIа оьгIазъяханера, шен майрачуо ша шен децIа ца йигина, аьлла. Цуьнан цIийндас гIо дехнера тхоьга, маьрша, ирсе доьзал беш гIо дахьара, аьлла.»\nХIетахь дуьйна хьехамаш беш, лекцеш яла йолаелла ОвхIан-пачхьалкхера Йозуш Йоцчу Адамийн бакъонийн организаци, элира Навабис. Цара иштта, жим-тIама ахча а кховдадо цу мискачу божаршна, шайн зударий а, бераш а хIума кхалла я паркехь садаIа дига.\nДоьзалехь ницкъ бар хьесапе эцна ца Iаш, цхьаний мерза даха луучу зудчунний, майрачунний гIо дан а хьовсу шаьш, элира Навабис. Дийнахь а, буса а цу организаце телефон тоха йиш ю, цIахь ницкъ ловш волчу стага.\nЦу организацин векалш теша, юкъраллехь цхьаннегаа дийца йиш йоцу хIума, шайга дийца и нах паргIат хирг хиларх. Дуккха а божарий хила тарло цIахь ницкъ ловш, амма овхIанхойн юкъараллехь кхиина стаг атта хIуттур вац, шен чуьра хIума нахала даккха.», аьлла тIетуьйхира цо.\nМазари Шарифехь цу организацино хьесапе эцна и кхо доьзал, хIинца а цхьаний бу. ОвхIан пачхьалкхехь дIасакъаста атта хIума дац.\nШен хIусамера хан дIаваха дезначу Сабура бахарехь, цунна кхин цхьаа некъ ца го, шен доьзал ларбар бен. Дукхах хан йоццуш, лоьраша депресси ю аьллера цуьнан. Амма цо шена лоьрийн гIо хьашт дац, боху. Шен проблемаш ерзон оьшург болх бу, молханаш дац, элира цо.\nМеттигера Iедалшка гуттар а дехарш деш ву иза шена болх боьхуш. Амма цуьнга цхьа а жоп кхаьчна дац хIинццалц.\n«Со чIогIа ирс доцуш стаг ву, чIогIа ирс доцчу пачхьалкхехь дуьненчу ваьлла волу», элира Сабура.


Нохчийн тутмакхийн тхьамда маьршаваккха кечвеш ву\nКху шеран ГIадужу-баттахь набахтера араволу тутмакхийн тхьамда лоруш волу Домбаев Ахьмад ("шелахо Ахьмад") аьлла, хаамбо "Росбалт" хьостано.\nЧелябинскан кIоштан Копейск гIалин кхело сацам тIеэцна тутмаккхийн авторитет Домбаев Ахьмад маьршаваьккхинчул тIаьхьа административан терго йийр йолуш цунна тIехь 8 шарахь. Оцу бахьанца кху шеран гурахь "криминалан инарла" аравоккхуш ву колонера. Домбаевс хан токхучу набахтин векалша дIахьедарца, колонехь хIиттийна долу низамаш талхадо цо, цундела цаторийла ю, цо доккху 8 шо "тIаьхь административан терго а латтош" даккхийта.\nОцу билгалъяьккхинчу хена чохь цунна дихкина хир ду буса 10 сахьт даьлча Iуьйранна 6 даллалц ша вехачу хIусамера дIасавалар а, ишта кIоштара аравалар. Цул совнаха, баттахь шозза кIоштан полисхойн декъе куьйгъяздан ван а дезар ду.\n"Росбалтан" хаамца, Домбаев набахтера араваьллачул тIаьхьа Нохчийчуьрчу криминалан гонашкахь баккхий хийцамаш хир бу: нохчийн зуламхойн тобанийн хьалханча хила а тарло иза.\nИшта Домбаевс хийца тарло йохка эцаран бизнесехь болчу нехан таронаш, гатйийр ю азербайджанхойн кланаш а.\nНабахтехь даккха 10 шо кхайкхийнера Домбаев Ахьмадна, кир лелочу еа машенашкахь Китайн компанино Москва чуеана мачаш низамаш хьоьшуш, шена ерзорна. ХIетахь "шелахочо Ахьмада" а, ФСБ-н хиллачу белхахочо Журнавлев Евгенийс а схьаяьхнера мачаш, контрабанда ю а аьлла, цул тIаьхьа юхайоьхкинера уьш.


ГIалгIайчен юртбоахамхой ялаташ чуэцаш ба -\nГIалгIайчен юртбоахамхой ялаташ чуэцаш ба\n«Шиш боацаш кха а мегадац», йоах гIалгIай халкъа кицо.\nХьаэттай мангал хьокхаш, ялаташ чуэцаш, йол Iалаш еш йола ха. Даьла къахетамца хьагучох укх шера ялаташ дика хьийкъад. Кхашта юхе гIолла тIехвоалаш хилча теркаш лаьтта ялатий аренаш карарча хана даггара хьокхаш а, цхьадар хьекха а болх беш я юртбоахама юкъарченаш. Ялат дIадийначул тIехьагIа кхай тIа къахьегарг хьежжа хьувкъам хиннаб наьха.\nГIалгIай Мехка юртбоахама министерстве чуйоагIаш мел йолча масса паччахьалкхен унитарни предприятешкеи, кооперативашкеи, КФХ оалача юртбоахам къахьегама юкъарченашкеи хьинаре ялат чуэцарах бола болх дIахьош ба. Из хоам бир ГIалгIайчен Мехкада Келматнаькъан Махьмуд-Iаьлас тхьамадал а деш правительстве шеръяь дIайихьача кхетаче. Цох бола хоам язбу ГIалгIайчен лаьрххIа йолча сайта тIа.\nХьадувцачох карарча хана мехка ялат чуэцарах бола лостам баьб 2326 га, долча лаьттан даькъ тIа. ХIаьта юкъера хьувкъам гектара тIара 28,3 центнеров хиннаб. Мукх хьекхаб 4976 га долча лаьттан тIара, цун хьувкъам – 27 ц/га. Ялаташ чуэцара болх дIахо а дIахьош ба массаболча агротехнически кхоачамца ший ханнахьа кхоачашбирца.\nАла деза, чуийца ялат дIаоттаде деза паччахьалкхен унитарни предприятей складаш хьахинна хьувкъам чуэца мара ца безаш кийча латташ хилар а. Тахан болча кхоачамо аьттув лургба 35 эзар тонн совгIа ялат чу а ийца дIаоттаде. Министерствога хоам бирца цига шоай ялат дIаоттаде йиш йолаш хургба шоашта хIама хьадеш къахьегаш бола фермераш а. Келматнаькъан Махьмуд-Iаьлас хьалхадаккхарца вIашагIбеллача бартаца тIехьагIа мехка гIулакха накъадаргдолаш юстарадаккха лаьрхIа дола ялат а цига дIаоттадергдолаш да.\nКхетаче дIахьоча дийца даьшхар «Малое и среднее предпринимательство и поддержка индивидуальной предпринимательской инициативы» яхача къаман проектах дола хаттараш а. Цу юкъе да КФХ лелаечарна шоай юртбоахама гIулакх дегIадоаладара гранташ хьахьожаяраи, кооперативаштасупсидеш декъари, иштта кхы а. Из деррига кхоачашде лерхI къаман проект йизза кхоачаш а яь дIачакхъяккхарца.\n← «Россети Северный Кавказ»: подготовка электросетевого комплекса СКФО к зиме идет по плану\nВ Сунже приступили к реконструкции центрального парка города →