Бакаева: "Адамах тIех тешарна дакъазавер ву хьо олура ас Зелиме..."\nТкъа нанна-м, Бакаева Маликина, гIоли яц оцу "бахарех" я "дийцарех".\n"Юьхьанца массо а агIор дегабаамаш бара сан"\n- Малика, байначу беттан 8-чу дийнахь дуьйна тIепаза вайначу хьан кIантах Зелимах цхьана а кепара кост кхаьчний хьоьга тахханалц?\n- Дера ца кхаьчна, я къайлах а, къулах а, цхьанна а агIор. Кхаьчнехь-м со мел а сапаргIат хир ма яра.\n- ТIаьххьара Маршо Радиоца хьайн хиллачу къамелехь ахь элира, Зелим Iедалан карахь хилча, хьуо саготта а хир яцара, хьайн шеконаш кIентан цхьана продюсерх ю, иза даим а цунна кIел ког туьйсуш хиларна аьлла.\n- И ойла а кхоллаеллера сан. Iедалан карахь хилча-м сапаргIат хир яра со. Цхьммо тешнабехк бина, цхьанхьа Iуьллуш ца хилчхьана аьлла хеташ. Iедалан карахь хилча, тIаьхьабевлла, хьоьвсина, кхи хIуммаъ а дацахь а, могуш-маьрша хирх варий сан иза аьллла хеташ.\nМасане ойла хилира сан. Иштта юьхьанца, цо бина - те цунна и тешнабехк, сил чIогIа цо а цIа вола бахарна, веана а ма варий иза. Ненан дог мичахь ду хууш ду-кх. Массо а агIор дегаабаамаш бара сан. ТIаккха а, Iедалан карахь иза хиларна гIоле хеташ Iийнера со. ХIинца-м бакъдерг аьлча, суна иза мичахь ву а ца хаьа, хIоккхахь, эццахь аьлла.\n- Мел бух болуш ду, цуьнан карахь Москох юхаваха эцна билет дара бохург?\n"Цо дина цхьа вониг хилча, мелхо а суна атта хир дара, ша лехнарг карийн-кх цунна аьлла, IадIа"\n- Делан вазаллора дацара-кх! Со нана а ю, оцу ненал а сов шен кIантах дерг хаа йиш йолуш стаг а ца хета суна дуьненахь, суна вевзаш волу кIант и велахь. И чуьра йоI маре йоьдуш цу дийнахь цIа веана а вара иза. Байначу беттан 6 - чохь веанера иза, 8-чу дийнахь тхойшиъ цхьаьна арадаьллера, банкан карти тIера ахча схьаэца аьлла. Сайна и лело ца хуу дела, вигинера ас Зелим сайца.\nХIокхо (Зелима) хIара дина-кх аьлла, цхьаммо сайга схьааьлча а, паргIат хир яра со... Иштта дIасакъаьстира тхойшиъ. И Сальмира йолчу а вахана, схьавогIу хьуна, хье а ца луш элира цо соьга.\n"Цхьанхьа иза ву аьлча а, суна доккха хIума-м хетар дара"\nТIаккха сан марвашас "дIаялахь а, Малика, са ма гатдехьа, эцца доттагIий болчахь хир ву", элира. Цкъа а хилла ма дацара ас телефон дIатоьхча, цо суна жоп ца делла. Цхьана сахьтанна соьга сагатдайтина кIант вац иза. Иштта дIасакъаьстина дар-кх тхо. Кхи цунах хилларг хIун ду суна ца хаьа. Цхьанхьа иза ву аьлча а, суна доккха хIума-м хетар дара. Къайлах сайга цо телефон тоьхна хилча-м, хIетте а ас хоуьйтур ма дара Iедале даьккхина а. Цара-м шаьш тIаьхьадевлла хьовсуш ду боху.\n- Малика, кеп-кепарчу хьасташа яздора шайн материалашкахь, Зелиман доьзалехь конфликт яра иккхина, ма-дарра аьлча, деца ийгIина вара иза бохуш дуьйцу…\n"Шайгга-шайгара дIа дийца-м дуьйцу наха, дийца дуккха а хила-м хили нехан цунах"\n- Бакъ дац, бакъ дац! Цхьанна а агIор и бакъ дац. Цу дийнахь Зелим цIа веана, сайн цхьацца гIуллакх а дайтина, и йоI дIайигале, уьйтIахь цхьацца дезарш дан деза хьан, сан хьоьга дайта дукха гIуллакхаш ду хьуна, хье ма лолахь аьлла, дийхира ас Зелиме.\n- Зелим вайначул тIаьхьа полицига орца маца даьккхира ахь?\n- Марзоша а цхьаьна, жимстаг ма ву иза, дIасаваьлла хир ву, ахь стенна гатдо са, схьавогIур ма ву иза сайга баьхча, со дIаIийнера. ТIаккха цо ша 10- чохь Москох хила везаш ву аьллера, "Фабрика звезд" проектехь дакъалаца кехаташ чу деллера цо.\n- Хьан дIахьедар полицехь чуийцирий?\n"ХIинца шаьш тIаьхьадевлла, хьовсуш ду-м боху Iедало а"\n- Ийцира. И буьйса дIа а яьлла, шолгIачу дийнахь сан де дацара лела а, чу-ара яла а, цундела кхолгIачу дийнахь яхара со юха а полици, тIаккха тергоне ийцира сан кехат.\nСо дукха йоьхна яра, цецъяьлла а яра со. Нахана - м дуккха а хIуманаш тIехIуьттура, делахь а, сайн кIантах сайна хIуммаъ а гучудаьлла цахиларна, цхьанхьа а юкъахь а иза хилла воцу дела, цецъяьллера со. ХIинца шаьш тIаьхьадевлла, хьовсуш ду-м боху Iедало а.\n- Шаьш лехамашкахь а ду, хIара дина, важа дина, иза левина аьлла а, Iедало хоуьйтий хьуна шаьш бечу талламах?\n- ХIаъ, хоуьйту. Селхана юха а соьгара телефонан лоьмар йоьхуш бара оцу Сальмирин, шаьш тIе а кхойкхур ю иза, цхьацца хеттарш а дийр ду, бохуш. Цхьа а бехкеван суна хаа-м ца хаьа, хIунда аьлча, цхьана а дена цо тешнабехк бина боцу дела, иза цавезарш дера хилла хир бу. Делахь а, сан кIантах лаьцна дуьйцурш а, яздийраш а, уьш бакъ-м дац.\n- Малика, социалан машанашкахь яздо, хьан лерах а кхетта хила тарло, Зелим шуьшиъ дIасакъаьстинчу Первомайскан урамехь цабевзачу наха машенчу тоьхна, дIавуьгуш гина бохуш…\n- Интернетчохь дийцар доцург, суна цунах хууш хIума дац, цхьана а агIор. Интернетчохь хIуъа а дица а дуьйцу, тхоьгара къамелаш дац уьш. Iедалехь болучаьрга ас ала а аьлла, тхан цIийнера дац и хабарш, я тхуна хууш хIума а а дац аьлла. И дуьйцурш совцо тхан йиш ма йоций.\n"Сан аз цуьнга дIакхаьчча, цо сайна орца кхачор ду аьлла догйовха-м ю со"\n- Малика, ахь боху Iедало лохуш а ву, болийна талламаш а бу. ХIетте а, кху деношкахь Ватс Аппехула кхайкхамбо ахь мехкан куьйгалхочуьнга Кадыров Рамзане, гIо доьхуш. Полисхоша лоьхуш а хилча, хIунда юьйлу хьо Кадыровга?\n- КIентий байначу наноша а и тайпа кхайкхамаш бо дела орца дийхира ас а. Цкъа, аьлча хIун дара-те, ца аьлча хIун дара-те, бохуш, Iийра со. Вуьшта, цхьаммо а хьехна дина-м дацара ас и.\n- Хьан аз цуьнга дIакхаьчний?\n- Сан аз цуьнга дIакхаьчча, цо сайна орца кхачор ду, аьлла, догйовха-м ю со. ДIахазахь, орца ца доккхуш, сан кIантах хилларг хIун ду ца хууш иза Iийр воций а хаьа суна.\n- Тахана хьайн кIант Зелим маьрша-паргIат хилча, хьайца зIене ца волуш иза Iийр вацара аьлла хета хьуна?\n- Хета! Дера хета-кх!


ХIай, нохчо, дIабаккха хьаьжа юккъера шад\nАдамийн оьгIазалла хаало Нохчийчохь ур-атталла баннершкахь а.\nТахана Нохчийчоьнах, кхуза баьхкинчара дош олуш, уггаре а хьалха тидам беш дерг ду, адамаш, къаьстина божарий чIогIа буьрса хилар. Белакъажар хIун ду ца хаьа царна. Хьажа юккъехь шад хуьлу хьаькамийн, дарж лекха мел ду. И хIума юкъараллехь, массо а тIегIанехь даьржина ду.\nСан цхьана накъоста даима олу, ша рузбанера чувеъча, тахана-м тхуна тIехула пулемет етташ санна, оьгIазе дешнаш бехира имама. Тхо дерриге а жоьжагIате гIур ду бохура цо. Цига баха хьакъдерш а, доцурш а хир ма бу, ша верг цхьаьна хIунда туху, бохуш гуттар а холчухIуттий дуьйцу, шен дахарехь вала а волуш, адамана халахетар дина воцучу оцу стага.\nТахана нохчаша, шайн кхин кхиамаш боцуш санна, оцу буьрсаллин туьтмIаьжигяххьаш тIе а оьзна, латтош ю. Иза нийса ду аьлла цахетарш дукха бу. Царах цхьаъ ву совдегар Эльтуев ВахIид.\n"Стаг кхеро-чехо оьшуш дац. Цуьнца кIеда-мерза хила веза. Делах кхеравале, иза веза деза. Далла вай деза дела, Цо дуьне а, эхарт а, Iалам а ма делла. Цундела уггаре хьалха иза веза деза.\nТIаккха Иза реза воцу хIума дан вай хIуьттур дац. Ткъа кхерийча, даьхни санна, жаIун, бежанан гIуллакх хуьлу, стагана тIечовхар. Цундела, стаг шен ницкъ ца хилча, ша кхерийна кеп хIоттор ю. ТIаккха шен аьтто ма-белли, бекхам бийр бу", - аьлла хета цунна.\nНохчийн буьрсалла емалъяр нийса цахетарш бац кIеззиг. Буьрсалла-жоьпалла цхьаъ ду аьлла хета, масала Соьлж-ГIалин вахархочунна Дудугов Шамална.\n«И юкъаметтигаш цхьана дийнахь я шина дийнахь хIуьттуш ма яций. Къома юкъахь ерг-м муххале а. Вай жоьпалле ду. Ваьш а забар ца йо вай, вайца а забарш ца йойту. Суна хетарехь, жоьпалла цхьана а заманахь вон хилла-м дац», бохуш вара иза.\nШирачу заманахь, оьшучохь буьрса а, къинхетаме а, беламе а, забар лоруш а болуш дIалелла нохчий. ХIинца, цуьнах дукхахдолчу декъана дешнаш дисина, бохуш хийлазза цуьнан терго йо тезетех пхьоьгIа йинчу къаноша.\nКадыровга, Евкуровга вовше къинтIера валар доьху бакъонашларъярхоша


Куьцана хIоттийна кхел\nТитиев Аюб кхелехь\nКIезиг бу Титиев Аюбан довхаттар нийсонца ду аьлла хетарш\nСоьлжа-ГIаларчу "Мемориал" центран куьйгалхочунна Титиев Аюбна дуьхьалдаьккхинчу бехкзуламан гIуллакхан хьокъехь ладегIарш долийна кхелахоша Нохчийчохь. Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхеле Титиевн адвокаташа дахьийтинчу арзна дуьхьал жоп кхачаре а ца хьоьжуш, йолийна кхел.\nОьрсийн бакъонашларъярхоша дукхазза билгалдехира, талламхоша шайн болх дIахьочу заманчохь йийлитинчу ледарлонех, кхачамбацарех, и дерриге а тидаме а эцна, адвокаташа къуьйсура Титиев чохь витар дIадахдеш бинчу сацамца а, бакъонашларъярхо дIалаьцначу полисхошна дуьхьал бехкзуламан гIуллакх дуьхьал ца даккхарца.\nЕвропера бакъонашларъярхой а эргIадбахна Титиев Аюб лаьцна латторна а, цунна дуьхьал доху бехкаш бух боцуш ца хиларна а. Титиев маьршаваккхар тIедожош, вовшахтоьхна акцеш дIаяьхьира Норвегехь, Белгехь, ур- атталла Кубехь а. Дуьненахь гоьевлла бакъонашларъяран организацеш, шайлахь Amnesty International, Human Rights Watch а, Civil Rights Defenders а йолуш.\nТIехIиттира Титиевна Белоруссера а, Полшера а, Украинера а, Азербайджанера а, ишта кхечу мехкашкара а бакъонашларъярхой а цхьана. Титиев Аюбан хьокъехь шен кхерамаш бовзийтира дукха хан йоццуш ФИФА-с. "Iаламат боккха сингаттам латтабо тхоьгахь Титиевн гIуллакхо. Дуьненаюкъарчу барамашца а догIуш, нийсонца кхел яр доьхучу Титиевн бакъо лараме хила езаш ю" аьлла ду, ФИФА-н Инарла секретаро Самура Фатмас куьйгяздинчу кехат тIехь.\nЦул хьалха, Дуьненан футболан чемпионат йолалучу деношкахь, ФИФА-га дехарш динера Европарламентан 36 депутато. Нохчийчохь адамийн бакъонаш даим а хьоьшуш хиларна терго тIеоьзнера цара, иштта Титиев Аюбна дуьхаьл политикан бух тIехь гIуллакх долорах а дуьйцура депутаташа.\nБакъонашларъярхочун кхелан кхеташо йолаялале де хьалха адамийн бакъонашкахула йолчу Европан Кхеташонан комиссар Миятович Дунья а йистхиллера Оьрсийчоьнан Инарла прокуроре Чайка Юрийга.\nШен шеконаш ю элира цо цхьана а хIуманна тIехь озабезамаш а боцуш Титиевн довхаттар хирг хиларх. Шайга информаци ло аьллера Миятовича инарлапрокуратуре Титиевн гIуллакх бахьанехь шаьш баккъал а яьхначу гIулчех лаьцна.\nКатохий лаьцначуьра маьршаваккха элира Миятовича Титиев Аюб. Иштта цо дагатесира, Оьрсийчоьнан омбудсменан Москалькова Татьянин а, адамийн бакъонашкахула йолчу Кхеташонан (СПЧ) куьйгалхочун Федотов Михаилан а Титиевн довхаттар кхечу регионе дIехьадаккха аьлла, дIахьедарш дар.\n"Цушиннан цу кепара позици хиларо а тоьшаллаш до, нагахь Титиевн гIуллакх Нохчийчохь хаттахь, бакъонца луьстур дац аьлла", - аьлла хета комиссарна.\nТитиевна сагатдарца дIахьедар дина Европан арахьарчу зIенашкахула йолчу хьукмато а. ДIахьедаран авторша шаьш тешна ду боху, Титиев лацар, цо "Мемориалехь" болх барца доьзна ду аьлла, дагалоцуш бакъонашларъяран центрна тIеIаткъамашбар.\nБакъонашларъярхоша а, арахьарчу политикаша а, юкъараллаийн организацеша а жигараллица къахьоьгушшехь, Титиевн довхаттар Нохчийчохь дуьсу.\nТергамза дитина адвокаташа, муьлххачу а нохчийн кхелан сацамна тIеIаткъамбийриг мехкан Iедалхой бу, къаьсттина Кадыров Рамзан, алар а.\nДелахь а, Титиевн гIуллакх кхелахоша цхьана а агIонгахьа ийза а ца уьйзуш, луьстур ду аьлла, шанс юьсуш ю.\nКхааридийнахь Шеларчу кхелан кхеташонехь дIахьедира, нагахь Титиевн довхаттар кхечу регионе дехьадоккхуш Оьрсийчоьнан Лакхарчу кхелан сацам хилахь, шаьш дуьхьало йийр яц аьлла.


Забаре бу Европера нохчий\nСтигалкъекъа-бутт 02, 2015\nБегаш шеца боцу нохчо хала ду нохчо ву ала а. Мел хала сахьт тIехIоьттинчохь а ца къаьста иза забарх. Дахарехь тIех стешха, тIех вулавелла шогачу бакъдолчун куьзгана хьежаро сиха тишвойла а хууш. Европерчу нохчийн мухIажирийн дуьненахь кхолладелла забаре дийцарш довзуьйту Маршо Радионо.\nЦхьа нохчи зуда хилла Германехь шена дукхахан йоцуш евзинчу цхьана къена немцочуо хьошалгIа кхайкхина. Телефонехула зIене яьллачу немцочуо цкъа хьалха хаьттина хилла кхуьнга, ша хьуна яа хIун кечйе, хьуна ца мегаш, ахь ца юуш хIуммаъ юй аьлла. Хьакхийн жижиг ца мега суна, динца хьарам хиларна, вуьшта башха къа хьега ца оьшу хьуна, иза дIадаьккхичахьана хIуъу мегар ю хьуна, аьлла жоп делла хилла нохчочо. ХIан, иза-м шена хууш ду, са ма гатде, котам кечйийр ю ша аьлла вукхо.\nТIаккха яхана дIакхаьчча, котам а хилла безамехь кечйина, цул сов борсанах йина чоьрпа а хилла хьалхара яа хIоттийна.\nЦкъа-шозза чорпан Iайг дIакхаьллинчул тIаьхьа стол тIехь лаьттачу чоьрпан яй чохь хедийна Iоьхкуш йоьхьаш гина-кх хьешана. Вай сан Дела, аьлла, хIинца хIун дийра теша, бохуш Iийна хIара, юха немцо цхьана мIаьргонна дехьа чу йоллушехь, хьешо шен хедар чуьра чоьрпа сихха яйчу дIа а чу а йоьттина, ша иза дIаиинчуха кеп йина, чIогIа мерза яра а олуш тIаьхьаре тIе.\nКхано тIаьхьа, шаьшшина гергарло чIагIделлачул тIаьхьа дIадийцинера нохчочуо, ша иштта цу дийнахь и чоьрпа юха чу ма йоьттира, аьлла. Елла сахаьддера боху немцочунна цунах, ша лерина яха а яхана, хьуна туркойн туьканара эцна хьалал йоьхьаш а, котам а ма яра уьш, аьлла.\nИштта беламе хьелаш хийла нисло Европехь бехачу вайнахаца. Къаьстина уьш Малхбузе схьа а баьхкина, шаьш бехачу меттигийн мотт а, Iадаташ а царна дика ца девзачу хенахь. Немцойн коьртачу шахьарахь ехачу 25 шо долчу Индербиева Мадинина дукха девза цу кепара забаре дийцарш, нохчийн керла дахар куьзганахь санна гойтуш долу. Германехь цIерпошта вокзалахь хилла беламе цхьа хIума а, цуьнан тIаьхьалонаш а иштта юьйцу цуо.\nИндербиева: „Цхьа ши стаг хилла вокзалехь лаьтташ. Коьлне ваха везаш хилла и шиъ, амма немцойн мотт ца хууш, шаьшшиъ муьлхарчу цIерпоштина тIе хаа веза хууш ца хилла. ТIаккха цу шинна йистехь цхьа нохчийн йоI нисйелла, пхийттех шо долуш. Хаза баккхийчара санна хьал-де хатта эхь йоIана, амма цу шинна гIо дан лууш а хилла.\nТIеяхана, аьлла-кх цуо тIаккха, Коьлне йоьду цIерпошта дIогарниг ю шуна, аьлла. Цул тIаьхьа шен новкъа дIаяхна кхин къамеле ца йолуш. Цхьа хан яьллачу хенахь Коьлн гIалина гуонахьарчу нохчашлахь дуьйцуш хилла, нохчех вокзалехь цIена буьйцуш нохчийн мотт болуш немцойн йоI кхеттера, цуо чIогIа гIо динера вайчарна, бохуш“.\nМадинас дийцинчух тера догIуш ду кхин цхьаъ нохчашлахь лелаш долу забаре дийцар. Цхьа ши жима стаг хилла хIинца Германе мухIажарш санна схьакхаьчна. Шаьшшиъ мичахь хьанна тIе ваха веза а, хIун ала деза а хууш ца хилла царна. Амма дуьйцуш хезна хилла муьлхачу а меттигерачу полисхошна тIе а вахана, куьйгаш хьала айдина, цхьаъ ала деза бохуш.\nТIаккха шаьшшиъ охьавоьссинчу цIерпошта вокзалехь шайна схьа мел гучу немцойн полисхочунна тIе а воьдуш, ши куьг хьала а айдеш, „Гитлер капутт“ олуш хилла кху шиммо. Полисхошна моьттуш хилла хIорш туристаш бу, шайца Iовдал забар ян гIерташ болу, цундела хIара шиъ тергал а ца веш, Iедалхой дIабоьлхуш хилла шайн новкъа.\nЕвропехь кхуьучу нохчийн берашца а, церан дукха ца хууш хиларца а доьзна а ду шортта беламе дийцарш аренца болчу вайнахалахь лелаш. Къаьстина, цара нохчийн мотт буьйцуш а, нохчийн гIиллакхаш цара шайха лардан гIерташ а хаза хуьлу бохуш дуьйцу, Индербиева Мадинас.\nИндербиев: „Францехь бехачу цхьаьна нохчийн доьзалера нана хилла шен йише телефон тухуш. ТIаккха шен итт шо долчу кIанте схьа а кхайкхина, телефон дIаелла, схьавола, нецига вистхила, аьлла. Цкъа а Нохчийчохь хиланза волчу цу кIанта шен ненайишига дуьххьара хаьттинарг „Неца, хьо кIай ю я Iаьржа ю?“ дара боху. Францехь шайн лулахь дуккха а африкахойн хилча, Нохчийчохь а нах кIай а, Iаьржа а чкъор долуш бу моьттуш хилла цунна...“\nКхин цхьаъ забаре а, амма иштта ойлане воккхуш дийцар карладолу Европерчу вайнахаца нислуш долу беламе хIумнаш дуьйцучохь. Хууш ма-хиллара хьалха Советийн пропаганда йолучу хенахь а, хIинца Оьрсийчоьнан пропагандано а Европа хьахош даима цигара маьттаза Iадаташ а, цигахь нехан вовшашца уьйраш а, ларамаш а, гIилкхаш а ца хилар билгалдоккху.\n„Ур-аталла къона къанбалалца пен-пенах тоьхна бехаш болу лулахой вовшийн де дика деш а, я войшийн бевзаш а ца хуьлу Европехь“ - иштта дуьйцу оьрсийн пропагандано. Иза хезаш кхиина волчу цхьана нохчийн жимчу стаго яздина хьастагIа интернетехь шеца хилларг.\nБалха хIоьттина хилла хIара Францехь цхьаьна фабрике. Болх буса бан безаш хилла. ХIораммо а шеца садоIучу хена кхалла хIума а цIера дIаяхьа езаш хилла. ТIаккха кхано буьйса юккъе яьллачу хенахь садоIу хан тIекхаьчча, ша хIума кхалла хиира боху.\nШеца балхахь волчу францхочуьнга схьавола, соьца хIума кхалла ала а лууш, амма церан доцучу гIиллакхех шортта дийцарш оьрсийн телевизионехь хезна волу цуьнга ша хIума кхалла аьлча, ша цунна схьа, олуш ма-хиллара, „акха колхозхо“ ву моттар кхоьруш, вист ца хуьлуш, шен наппагIа хьала а даьккхина, хIума кхаьллина хIокхуо. Жимма хан яьллачул тIаьхьа шен рогIехь садоIа хиинчу францхочуо шен юург хьала а яьккхина, ша кхалла волавалле шега элира боху, схьавола, цхьаьна юу вайшиммо, аьлла.\nШен дахарехь цу буса санна эхь хетта а, юхьIаьржа хIоьттина а вацара ша бохуш яздора цу жимчу стага, оьрсийн пропагандано хIун дуьйцу а хьаьжна, нийса бIостанехьа дерг бакъдуйла хаа дезах хиларна а рогIера тоьшалла а хилира шена, бохуш.\nМухIажирийн барта кхолларалла


РогIера тIеIаткъам ловш бу ГIалгIайчура нохчийн мухIажарш\nОхан-бутт 27, 2012\nОьрсийчоь -- Нохчийн мухIажарш, Деч2000\nХIора шарахь цу тайпа Iаткъам шайна тIехь беш хиларна, боьлла ГIалгIайн махкахь болу нохчийн мухIажарш. Кхаарин дийнахь, Карабулак гIалахь йолчу «Промжилбаза» олучу кертахь, мухIажарш болчу куьпе а баьхкина, и меттиг мокъа яккха, аьлла, кхерамаш тийсина Iедалан векалша.\nХIора шарахь хуьлчу оцу кхерамах боьллачу мухIажарша, масаане хуьлу, цара бохург кхочуш дахь а, аьлла, шай бала буьйцуш, орца даьккхина. Маршо Радиога кхоллаеллачу ситуацех лаьцна дийцира «Промжилбазан» кертахь бехачу мухIажарийн куьпан комендант йолчу Захиева Маликас.\nЗахиева Малика: Тахана Iуьйрана итт даьлча хенахь Карабулак гIалара администрацера а, «участковый» а, берашна тIехьожуш болу полисхой а баьхкина, кхо де хан а елла тхуна, дIадахна.\nОцу кхаа дийнахь тхо дIа ца долхахь, кхеле а доьвлла, кхелан пурстопаш а балийна, аракхуьссур ду, аьлла, тхо цара. Кхузахь бисанарш бакхий нах а бу, тIехь дай боцуш болу доьзалш а бу.\nТхайн мохк ца безаш а, цIа даха ца лууш а дац тхо, дуьххьара даха меттиг ца хиларна Iаш ду. Тхан дехар ду-кх массаьрга а, тхуна терго яр. Кху кертахь 47 доьзал бу. ЦIа баха лууш 16 доьзал бен бац. ГIишло хилларш а бу кхузахь, иза ца хилларш а бу.\nНагахь санна Iедалш шаьш дийра ду аьлларг кхо де даьлча кхочуш дан хIоттахь, шай кхин дисина хIума дац, боху, Захиева Маликас, «Кавказ» цIе йолчу федералан некъа дуьхьалонан акци ян арадовлар а бен.\nЗахиева Малика: Тхан кхин дан хIума дац дисина. Уллехь кхузахь дIабоьдуш некъ бу Ростов-Баку олуш болу. Цу тIе охьа а хевшина Iийра ду тхо. Кхин хIун дийра ду оха? Ток а дIаяьккхина тхан. Берашна а, могаш боцучарна а чайнан стака дала аьтто бац хIинца.\nХIокху 12-13 шарахь, нохчийн мухIажарийн проблема кхочуш а ца еш, Iедалш иза йоцуш санна Iад 1аш ду, наггахь биснарш, махкара ара баха а гIерташ. И йиш йоьхна болу нах дукха а бацара бисина, церан проблемана букъ а ца тухуш, иза дIаяьккха хьажахьара уьш дика дара, аьлла, хета ГIалгIайн махкахь йолчу «Нохчийн къам кIелхьардаккхаран комитет» цIе йолчу бакъонашларъярхойн тобанан куьйгалхочунна Бадалов Русланна.\nБадалов Руслан: Стаган эвхьаза вала лиъча, бахьана каро лиъча, хала дац иза лаха. Олуш ду-кх, лаьттачу бIогIамна коча ваха а бахьана хир ду лаха лиъча, олий. Ишшта хьал ду оцу мухIажаршкахь. Церан статус яц. Ткъа иза ца хилча, церан цхьа а бакъо яц.\nШу дехаш йолу меттигаш тиша а ю, цIе яларна кхерам болуш а ю, бохург, ду царна даиман а дуьхьала Iуьттуш. И «герз» бакъонаш лараъярхошна а, мискачу нахана дуьхьал лелош дара цара.\nМеттигаш ло, тIаккха! Дехьа баха, тIаккха! Яхийта кхузара, бахар, нийса дац. И харцо де-дийне мел долу а, шо-шаре мел долу а, схьадогIуш ду. Церан гIуллакх дан дезара, эвхьаза а, къинхетам боцуш а къамелаш а ца деш.\nНохчийчохь а кхин дан хIума долчух тера дац, ГIалгIайн республикехь бисинчу шайн махкахошна. Церан Iуналла дан дезарш, церан гергара нах бу олу цигарчу Iедалан векалша, цу нехан таро ю-яц, бохург, тидаме ца оьцуш. Ткъа оцу юкъана шортта петарш кара йо Соьлж-гIалахь артисташна а, йишлакхархошна а дIасаекъа.


ГIиллакхо тоьлла хила декхарево, амма хала ду иза лело...\nНохчийчоь -- ГIиллакхан васт хIоттош, Ненан меттан Де. Соьлж-ГIала,25Заз2014\nХIун хуьлуш ду нохчийн къомах? Стенна телхина цуьнан дакъа, хIунда ца бо дайн гIллакхийн ларам, муха мега оццул боьха лела, эвхьазбийла?... И тайпа хеттарш гIовттийна юха а деношкахь Соьлж-ГIалахь нехийн гIутакхахь дIакхоьссина бер карадаро...\nТIехула, цхьа веддавоьддушехь бен тидам ца бича а го аьлла хета, тахана нохчийн юкъараллехь тергаллучу хьолан, яханчу хенаца дустар а далош, хьо мах хадо воьлча, ур-аттала 20-25 шо хьалхалера хан а хаъал гIолехьа, гIиллакх-оьздангаллин, нохчаллин ала цунах, хоршахь карайо.\nВайнахалахь бIеннаш шерашкахь даьхна ламаст-гIиллакхаш, Iадаташ хан мел ели а дайлуш, шайн семанна тIера дIашершина догIуш хилар, официало хьехош а, я дийцаре деш а доцуш, тайп-тайпана кхетадо Нохчийчохь.\nЮкъарчу транспорта тIехь, боьлхуш-богIуш, кегийрхой баккхийчаьрца лераме цахилар, царна юкъа эвхьазалла йолар, цхьа чулацам а болуш, хьекъало мел сагатдеш бацахь а, массарна гайта лууш, васхалбовла уьш кийча хилар, нохчаллех херлуш хилар цхьаболучара кхетадо сиха, керла-керла къайленаш йостуш, кхуьуш йоьдучу замано бечу харц тIеIаткъамца.\nКхечара, гIиллакх-оьздангаллин бух доьзалехь, бераш кегий долуш дуьйна, боьттина хиллехь, таханлера сурт хир дацара бах. КхоалгIачара - хьехархоша а, яздархоша а - ненан мотт бицбаларца, цунах шуьйра пайдаоьцуш цахиларца дузу нохчийн гIиллакх-Iадаташ, дайдалар а, цадовзар а. КхидIа а ягарьян йиш йолуш, цу декъехь дуккха а ю бен-бен хьажам-ойланаш.\nИшта, шатайпа дуьйцу Шелан кIоштан вахархочо, Висанис, гальяьлла йогIучу нохчаллах а, юкъараллехь яьржина йогIучу эвхьазаллах а. «Суна хууш тхан юьртахь,-боху цо, - кху тIаьхьарчу иттех шарахь доьзал ца хуьлучу наха 15-16 бер далийна-кх, ахча а луш, эца а оьцуш. Уь мичара девлла, дуьнентIе муха девлла?\nБакъдерриг аьлча, маьхьарза дуьнентIе даьхна къотIалгIа дина бераш ма ду уьш. Кхоьллинчу Дала царех лартIахь, ийманехь адамаш хуьлуьйтийла! Вай дуьйцург и дац. Цу кепара, къайлах-къулах деш долу бераш лахлуш муххале а дац боху, мелхо а дебаш ду боху. Цу хIун гойту? Дера гойту вайн юкъаралла вон лазар кхетта, цомгуш хилар».\nШовзткъе кхаа шарахь, тIаьххьара 13 шо боберийн цIийнехь хьаькам а волуш, бераш а, кхиазхой а кхетош-кхиорехь къахьегна ву Теркйистера педагог, историк Юсупов Руслан. Цхьаболу шен махкахой гIиллакхах, нохчаллах боьхна хиларан тоьшалла далош цо дийцира, шайн синан а, дегIана а атто лоьхуш дIало цхьаболчу дай-наноша шайн бераш кхиадайта а, Iалашдайта а Iедале бохуш.\nЮсупов Руслана санна, масалш а далош, шовкъе дуьйцура цхьаболучара вайнахалахь тардала йиш йоцчух, даима а эхье лоруш хиллачех. Царех ю цхьана берийн цIийнера хьехамча Медент а. Кху деношкахь нисделла хIума ду цо далхориг. Ала дашна, Соьлж-ГIалин кIоштан Iалхан-юьртара ялийна кхо йоI берийн цIийне, цо хаам барехь.\nЮкъараллин дахар тида а, кхето а охIла болчу говзанчаша къаро а еш, вайнехан гIиллакх-Iадаташна дика а, вон а тIеIаткъам бан тарлуш бахьанаш дуккха а ду. Цара кхеторехь, атта гIуллакх дац «хIара коьрта ду, дIониг коьртаза ду» аьлла, цхьа къастам бан.\nДац таханлерачу нахехь сенханлера оьзда гIиллакхаш...


Кху беттан 3-чохь Шемахь веллачу кхаа оьрсийн эскархойн цIераш къаьстина. РБК агенталлан информацица, лакхара лейтенант Никонов Кирилл а, капитан Сысков Дмитрий а, майор Мицык Роман а хилла уьш. Оьрсийчоьнан лерина операцеш дIахьочу ницкъашлахь эскаран гIуллакх деш хилла бу уьш, агенталлан хьосташа бахарехь. Цара чIагIдарехь, кхин а шиъ ву царлахь лазийна висина. РБК-с зорбане даьхна беллачийн Iаьржачу гурашка хIиттийна суьрташ а. Хьосто чIагIдо, и суьрташ Шемахь байинчийн ду бохуш. Ишта Iораяьккхина, эскархой байарх информаци а: минаш тIе нисбелла хилла уьш.\nЕаридийнахь "Ведомости" хьостано Iорадаьккхира, шайн тIеман-дипломатин хьостана а, Iарбойн керлачу хаамийн Al-Masdar News сайтана а тIетевжина, Шемахь кхоъ оьрсийн эскархо велла, шинна чевнаш йина аьлла. Цхьадолчу хьосташа дийцарехь, дахначу кхааридийнахь Джуринехь минаш тIехь лилхина уьш, вукхара бахарехь, Аджас олучу меттигехь кIело йина хилла царна. Ишта билгалдоккху, юьйцург ши инцидент хила а тарло бохуш, хIунда аьлча, оцу шина юьртана юкъахь 60 киламетар ю.\nОьрсийчоьнан тIеман министралло бакъ ца дора оьрсийн эскархой Шемахь байина хилар.\nПIераскандийнахь "Блокнот Волгодонск" хьостано хаамбира, веллачу цхьаннан цIе билгалъяьлла, Волгодонскера 27 шо долу Никонов Кирилл ву иза аьлла. Хаамийн гIирсашкахь яьржина информаци бакъйира веллачуьнца цхьана школехь дешанчу бераша а. Цара дийцарехь, меттигерчу лоьмар 9 йолчу школехь дешна ву иза. Школа чекхъяьккхинчул тIаьхьа тIемало хила Iалашо яра цуьнан. Зуда а, ши бер а дисина цунах аьлла, дийцина Никоновца дешначара.\nРБК агенталло яздора, цу кIентан нана цуьнан дакъа цIа дан Москва яхана бохуш. Никонов Кирилл мини тIехь иккхина аьлла, иза валар тIечIагIдира цуьнан доттагIчо Зайченко Еленас а. Цо бахарехь, шоьтадийнахь дIавуллуш ву иза Подмосковьерчу Редина эвлахь.


ГΙажарийчоь кхетамчу яре сатуьйсу дуьнено\nОвхIанистан -- Iамеркан дипломатийн дийцаршкахь дакъалоцуш ву Крокер Райан (аьрр), 18Тов2011\nТехΙерано дΙакхайкхийна, ша реза ю дуьненца шен зарратан программа йийцаре ян а, оьшшучу кепехь шайн махкахь зарратан ларш зейта а, аьлла. Оцо а, президентан РохΙани Хьасанан Ιамеркан лидерца Обама Баракца телефонехула хиллачу къамело а Малхбалехь телхина лаьтта хьал тодийриг хиларх догайовхо ду дуьне. ГΙажарийчоь дика евзачу Цхьанатоьхначу Штаташкарчу дипломатин говзанчас Крокер Райана интервью елира Маршо Радион корреспондентна Солош Ричардна.\nКрокер Райан Ιамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн дипоматехь шена дуккха а зеделларг ΙаΙийна говзанча ву. Либанехь, Кувейтехь, Шемахь, Пакистанехь векал Ιийначул тΙаьхьа Штаташа шайн вазир хΙоттийра иза Иракъехь (2007-2009), цул тΙаьхьа ОвхΙанистанехь векал а лаьттира иза (2011-1212). ГΙажарийчоьнца цуьнан зарратан программа бахьанехь боьхна барт меттахΙоттош дакъалецира цо кху муьрехь.\n(Крокер Райанан белхан меттигаш – Ιедалан урхаллан Школехь а, Техасерчу Университетан юкъараллин белхан а факультетийн декан ву иза карарчу хенахь).\nДахначу кΙиранах Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн организацин Инарла ассамбелеярчу гΙажаройн миссино кхайкхира Крокер Райан шайн зарратан программа йийцареъечу цхьаьнакхетаршка.\nМаршо Радио: Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацехь ГΙажаройчоьнан кΙира дара. Инарла ассамблеяхь къамелаш дира Ιамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Обама Барака а, ГΙажаройчоьнан президента РоухΙани Хьасана а. Цул совнаха, дийцаршкахь бара зарратан герз долчу мехкийн дай а. Хьуна хетарехь, муьлхачу хьоле даьлла зарратах дерг листар?\nКрокер Райан: «ГΙажарошца юкъаметтигаш къасторехь дика кΙира дара иза. Дийцинарг гΙуллакхашка дерзаре сатийса дуьсу вайна. ГΙажаройчоьнан президентан къамел пропаганда ю, боху цхьаболучара. Ткъа суна хетарехь, иза дегайовхо кхуллуш хΙума ду. Делахь а, билггал къастам хилла бац. Вайна оьшурш жамΙаш ду, президента РоухΙанис ша динчу къамелал тΙаьхьа аьтто бала беза ГΙажарийчоьнан зарратан программехь герз кхоллар Ιалашо янне а йоцийла талла.\nЕрриг а шеконаш дΙа а йохуш, шогга дийцарш дΙадахьа деза. Ас кхеторехь, Нью-Йоркерчу къамелашкахь гΙажароша бохура, шаш кховдор бу Малхбузе реза хуьллу некъаш. Хьовсар-кха вай хΙун хуьлу. Дика юьхьиг ю иза, амма юьхьиг бен а яц».\nМаршо Радио: Кхаа баттахь – эха шарахь ГΙажаройчоьнан зарратан программин хьокъехь барт кхароре догдоху ша, элира РоухΙанис. ГΙажарийчоьнан аятоллас Хаменаи Ιелас ша векалвина, бохура цо, дуьззина зарратца долу къамелаш чекхдаха. Оцу сацаме ГΙажарийчоь стенна еъна аьлла хета хьуна?\nКрокер Райан: «ТΙаьххьарчу бархΙ шера чохь лаьтта юкъаметтигаш пайда бохьуш яцара я ГΙажарийчоьнна а, я дуьненна а олуш хезира суна президента РоухΙанис а, цуьнан арахьарчу гΙуллакхийн министра а. «Пайда бохьу юкъаметтигаш» - иза, со гΙажаройх нийса кхеттехь, зарратан герз кхолла а ца гΙерташ, дахар тодечу, машаречу Ιалашонна бен пачхьалкхана зарратан программа ца оьшийла гайтар ду».\nМаршо Радио: Ахь «Нью-Йоркер» газетехь дийцира-кх дукха хан йоццуш, 2001-чу шарахь дуьйна ОвхΙанистанах а, ГΙажарийчоьнах а дозу хеттарш луьстуш айхьа а, кхечу дипломаташа а ТехΙеранца дуккха а къамелаш дина, аьлла. Цхьаьнакхеттачу къаьмнийн организацехь цхьаьнакхетарш дΙадахьа кечам беш, зарратан программех лаьцна дукха хиллий те и тайпа къайлаха къамелаш?\nКрокер Райан: «Кхеттош олу ас, гΙажарошца сан маситтаза хилла къамелаш 2001-чу шарахь Ιамеркахь цΙенош лехийтинчул тΙаьхьа. ОвхΙанистанан хьокехь а хилла, тΙаккха Иракъах лаьцна а хилла, со цигахь векал волуш. Амма уьш дацара я къайлах а, я цхьаннех а лачкъийна а. Уьш эккама дΙахьош дара, юкъ-кара прессехь а яздора царех лаьцна, ахь тидам бинехь. Прессин кΙезиг бала кхочура, цундела наггахь бен ца хуьлура-кх хьахош. Хетарехь, хΙинца а дина кечамна къамелаш.\nОццул лакхарчу тΙегΙан тΙехь хΙинца дуьххьара хьехийна гΙажаройн зарратан программа. Пачхьалкхан министран Керри Джонан юьхьанца гΙажаройн арахьарчу министрца Зариф Мохьаммадца къамел а хилира. Цундела ала ду, бинера кечамаш.\nМаршо Радио: Ιамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Шема хьахош а къамелаш хуьлу аьлла хетий хьуна ГΙажарийчоьнца?\nКрокер Райан: «Сан яц и тайпа информаци. Нью-Йоркехь, соьца къамелаш деш, ГΙажарийчоьнан лидерша хьехийра Шема, бохура цигахь «нах къиза байъар» сацош, дуьнентΙерачу юкъарраллаша къахьега дезара. Бакъду, гΙажаройн химин герзех йолу позици яра кхеташ а, дика а, оцу герзо1980-чу шерашкахь шайна а зедина хиларе терра.\nМаршо Радио: «Ιамеркан-ГΙажарийчоьнан юкъаметтигаш мелла а толуш хиларо хΙун дика дохьу цигарчу ерриг а регионна? Иракъехь а, ОвхΙанистанехь а муха тΙеоьцу те иза?\nМаршо Радио: «Со Ιамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн векал Ιийначу оцу шина махкахь, хетарехь, дика тΙеоьцу. Иракъхошна шаьш Ιамеркой, Ιажарийчоьной шайна юкъаΙаьвдина латтош санна хета даима а. Кхеташ ду, вай вешан ю истори а, проблемаш а ГΙажарйичоьнца. Со тешна ву, гΙажарошца вайна барт кароро аттачу доккху Иракъера хьал. Иштта ОвхΙанистанехь а. Цуьнан Ιедалшна а лаьа вайний гΙажарошний юкъахь барт хуьлийла. Амма ю, хетарехь, юкъаметтигаш йохъялар ца товш пачхьалкхаш а. Уьш а кхетон еза, вай керла альянс кхуллуш доцийла, ерриг а регионехь машар хилийта лууш дуйла. Израилна, Ιаьрбашна я кхиболчарна ца оьшу хΙуманнах а бага.\nИштта ю дипломата Крокер Райана Маршо Радион корреспондентна елла интервью.\nДешан тΙаьхье: Ιамеркан Цхьаьнатоьхначу Штаташа дуьненаюкъара хаамийн гΙирсаш кхобуш, шайлахь Маршо Радио а йолуш, лучу ахчан Ιуналла дечу Кхеташонан декъашхо а ву Крокер Райан.\nДипломатца Крокер Райанца интервью


"Пенси схьаэца вахча коча духку и газеташ..."\nIедалан хьостано Iорадаккхарца, Нохчийчоь ерриге Оьрсийчоьнан регионашлахь а хьалхарчу меттехь ю газеташца а, журналашца а герггара юкъаметтиг латторехь.\nМогIарерчу наха газеташ, журналаш яздар хьокъехь официалан Iорадоху терахьашший, уьш яздарехь дахарехь долу бакъ сурттий вуно чIогIа морзахе нислуш ду, схьагарехь.\nЦу хьостано билгалдаккхарца, махкахь эзар стагна юкъахь 364 стаг лаххара а газет-журналашка дIаязвелла ву. Гуттар а лакхара хуьлчух тера ду и гайтам гIаланашкахь, бакъду, ярташкахь прессе язбелларш каро а ду вуно хала.\nЦу бакъдолчух дукхе дукха чехка кхуьу хьо тIенисвеллачу муьлххачу а бахархошца хеттаршка ваьлча. Ма-дарра аьлча, и тайпа хаттар далар а хета нахана тамаше.\n"Ас кхушара газет яздарра-м дийца а ца оьшура, ткъа шо а сов хан ю ас тIаьххьара и яздина. Суна хууш сан гергарчара а ца яздина. Ца яздина. Валлай ца яздина",- герггарчу барамехь ишта жоьпаш ло дукхахболчара.\nГазеташна язвалар Советан Iедалций бухбацаре дIадахана лоручех ву ишколан белхахо Мовсар. Лааме хьаьжна а доцуш яздайтахь а, цунна моттарехь уьш доьшуш дац.\n"Делдахь газеташ яздар коммунистийн Iедалций дIа-м дахна. Ца яздина. Балхахь болчаьрга язза-м дойту. Лаьий ца лаьий дан а дац, хьоьга хоьттуш хIума а дац",- ишта чIагIам бо Мовсара.\nГазетийн а, журналийн а кхолламах шен хьажам бу Соьлж-ГIаларчу пенсахочун Ахмадов Супенан.\n"Валлай ас-м ца яздина газеташ а, журналаш а, деллахь а хьо почте ахча схьаэца вахча, коча-м духку цара уьш", - бохуш, къаро йо Ахмадов Супена.\nХIинцачул кхо шо хьалха дитна ша газеташка а, журналашка а язвалар боху шовзткъа шарахь гергга журналистикехь къахьоьгуш схьавеъначу дешан говзанчо Iайндис. Цо йоккхачу шеконе дуьллу карарчу хенахь газеташ а, журналаш яздеш берш дукха бу бохург.\n"Ас 2015-чу шарахь дитира газеташ, журналаш яздар, стенна аьлча, уьш шен хенна дохьуш а дацара, даима а тIаьхьаваьлла лела дезара. Ас вуно дукха ма-яздора. ДIавала, гергарчара мича яздо. Царна уьш хIун ю а ца хаьа, айхьа хIун дуьйцу хаьий хьуна. Хабар ду оццул дукха наха яздо бохург. И мел лакхара терахь ду хаьий хьуна?",-хадам боллуш шен хьажам бовзийтира Iайндис.\nДерзош ала ду, газеташка а, журналашка а язбелларш каро санна хала дара бахархошлахь кесталгIа ненан маттахь хIуъу а ешна а цхьа хIума ешнарг каро а, исбаьхьаллин ирташ-м хьехайойла а дацара.


ГIалгIайчуьра вахархо саготта ву шен кIантана дуьхьал гIуллакх долорна\nОхан-бутт 06, 2019\nОьрсийчоьнан Инарла прокуроре Чайка Юрийга а, омбудсмене Москалькова Татьяне а, президентехула йолчу адамийн бакъонийн Кхеташонан куьйгалхочуьнга Федотов Михаиле а кехат дахьийтина ГIалгIайчуьрчу вахархочо Добриев Руслана, шен 30 шо долу кIант Добриев Абу дIалацар хоуьйтуш. Iуьйранна 6 сахьт даьллачу хенахь шен воI доьзалца вехачу хIусам чу а лилхина, гIоьмаш тоьхна, иза дIавигина боху дас. ЦIийнах хьоьвсинчул тIаьхьа цу чуьра документаш а, оргтехника а дIаяьхьна ницкъахоша, Добриевс чIагIдарехь. ЦIерпоштнекъан станцехь болх беш ву Добриев Абу.\n"Балхара цIа веана, садаьIначул тIаьхьа араваьллера сан кIант. Иза вехачу хIусамна гергахь хIоттийнера митинг. Абу шен гIуллакхе дIаваханера. Байначу беттан 26-чохь суьйранна шен чу а веана, саххиллалц цIахь вара иза", - яздина дас. Шен кIентан Конституцин а, процессуалан а бакъонаш Iалашъярехь а, цунна дуьхьал харц бехкзуламан гIуллакх ца даккхийтарехь а шена тIехIоттар доьху Добриев Руслана.\n"Нальчикехь иза латтош хиларна тIекхиина тхо хIинца. Де-буьйса делира тхуна иза стенгахь ву ца хууш. ТIаьхьо лаьцначу адвокатехула къаьстира, иза волу меттиг. Цкъачунна бехкаш дехкина дац цунна. Сан кIанта кийтарло йина. Митингехь иза хилла вац. Дог тешна ву со, иза маьршавоккхур ву аьлла", - дийцина "Кавказ.Реалии" портале кIентан дас.\nДахначу кхааридийнахь гIалгIайн протестийн лидерш Барахоев Ахьмад а, Мальсагов Муса а, Чемурзиев Барах а дIа а лецна, вертолет тIехь Нальчике кхачийра. Чохь даккха итт дей, буьйсий хенаш кхайкхийра царна.\nЦул тIаьхьа кхи а ГIалгIайчуьра 9 вахархо лаьцна вигира Нальчике. Болчу хаамашца, Iедалан векална дуьхьалбовларна бехкаш дуьхьал даха тарло царна.


Зазадоккху-бутт 15, 2013\nХIинж-гIалара набахти, 9Тов2012\nКерлачу хиламех бу Дагестанехь ГΙизал-Юьртарчу № 9 йолчу набахтера мукъавала ши де дисича Мурзабеков Мохьмад вар а, Красноярскерчу № 17 йолчу набахтехь шена тоьхна 20 шо токхуш волу Черкесов Аслан къайлаваккхар а. Оцу хьокъехь церан гергарчаьрца а, бакъоларъярхочуьнца Ганнушкина Светланица а къамел дира Маршо Радионо.\nГΙизал-Юрьтарчу набахтера Мурзабеков Мохьмад хан текхна а ваьлла, аравала ши де дуьсуш, кху беттан 10-чу дийнахь вайна лоьху цуьнан нанас а, йишас а. Юьхьанца Ιедалхой баьхкина уьш бехачу ХΙинжа-ГΙаларчу церан хΙусаме. Шу воΙ набахтера ведда, хΙара видеотоьшалла а ду, аьлла. Амма видео тΙехь шайна гайтинчу тутмакхашлахь вац боху цара Мохьмад.\nЦул тΙаьхьа ГΙизал-Юьрта набахте а бахара МурзабековгΙар Мохьмад лоьхуш. Набахтин векалша хΙинца иза шаьш арахецна, шайна ца хаьа и вахана меттиг боху.\nМурзабековгΙаьрца ГΙизал-Юьртарчу набахтехь нисвеллачу Маршо Радион корреспондента дΙаяздира цара Ιедалца ден къамел.\nМурзабековгΙар: «ХΙан-хΙа, иза мукъа ца ваьккхина. Иза ведда аьлла, видео гайтира. Схьагайтал суна сан воΙ! Йита со хьаькамна тΙе! Мичахь куьг яздина цо, ша араваьлла аьлла, гайтал документ! Дахийта тхо хьакам волчу!»\nЦкъачунна ца карийна МурзабековгΙарна, набахти текхна а ваьлла, шен цΙахь хила везаш волу Мохьмад.\nКрасноярскехь 17-гΙа ноьмар йолчу набахтехь шен 20 шо токхуш ву Москох футболан фанат Свиридов Егор верна бехке вина гΙебарто Черкесов Аслан. Ши кΙира гергга ду цуьнца гергарчийн а адвокатан а зΙе хаьдда. Черкесов шо хьалха а вайра, набахтерчу тутмакхийн могΙаршкахь кара ца веш, хΙетахь иза лазартнехь туберкулез кхетта цунна я ца кхетта талла чувиллина Ιуьллуш хиллера.\nИза лохуш ю тахана цуьнан нана а, бакъоларъярхой а. Хилларг далхадо Черкесов Асланан нанас Соняс.\nЧеркесова: «Тхан адвокат ву цигахь. Дов гΙарадаьллачех а долуш, Асланца даима а нисло хьовзамаш. Циггара адвокат лаца дийзира тхан. Иза кест-кеста чугΙур а волуш, Асланах дерг наггахь мукъане а тхайна хууш хилийта. Чувахана адвокат, цунна иза набахтехь ца карийна, дарбан цΙийнехь ву, аьлла. Адвокат лазартне вахана, цигахь а вац Аслан. Маситтаза вахана адвокат, ца карийна. Йиттина Ιуьллу, я кхин цхьаъ нисделла, ца хаьа суна, соьгахь цхьа а информаци яц. Зазадоккху-беттан 4-чохь дуьйна ца хаьа тхуна иза стенгахь ву».\nНабахтешкахь кхобу нах стенна бов, муьлха бахьанаш нисло ишттаниг нисделча, бухадиллина цигарчу хьаькамаша я и нах идабечу къайлахчу сервисаша, аьлла, хаттар дира Маршо Радионо тутмакхийн бакъонаш шерашкахь тергонехь латтош схьайогΙучу евзаш йолчу бакъоларъярхочуьнга Ганнушкина Светланига. Цунна хетарг иштта ду.\nГаннушкина: «Гергарчарна а, адвокаташна а набахтехь бохкурш ца карош, цхьаьнхьа оцу системехь бовш практика ю. Кхано карийча, гучудолу цунна тΙехь низамехь доцу Ιазап латтийна хилар. Кхин а хΙун нисло? Стаг аравоккхучу хенахь, иза набахтера дΙахоьцучу меттана, сацаво. Ишттачех суна хууш ши категори ю. Цхьаъ – кхин чохь латтабойла а доцуш, арахоьцурш, уьш кхечу мехкаша шайн карабоьху нах бу. Царна экстрадици яр дихкина хилча а, уьш лечкъабо я церан мехкашкарчу къайлахчу сервисаша, я кхузара гΙодечара. ШолгΙанаш Къилбаседа кавказера нах бу, доккхачу декъанна нохчий. ХΙинца кхиберш а бу царалахь. Нах маьршабовла безаш бу, ткъа уьш ара ца боху, цхьа кхин а зулам дича санна, совцабо».\nАрхангельскерчу а, цунна гонаха лаьттачу а набахтешкахь вуно дукха бу нохчий - дукха хьолахь, селханлера тΙемалой. Цхьаболчийн хенаш текхна, йоьрзучу кхочуш ю. Шаьш Маршо Радиоца зΙене довлуш цара хаамаш бо, Нохчийчуьрчу хьаькамаша шайн набахтийн куьйгалхошка дехарш кхоьхьуьйту шайн хьокъехь, хΙуъа а дина а, шаьш даймахка ца кхочург, набахтера мукъа ца дохург дахьара бохуш, дуьйцу цара.\nИшттаниг муха хила таро ю, иза-х цхьана а кепара пачхьалкхахь лелаш низам дацар ма ду, аьлла, шега хаьттича, Ганнушкина Светлана иштта жоп делира.\nГаннушкина: «И тайпа дехарш кхочуш цадар дастаме хета хир ду царна, ткъа низам талхон мегаш ду. Цо гойту таΙзар даран институт телхинийла. Пачхьалкхан низамийн метта цхьа жоьлкийн, гΙеранийн низамаш ду болх бан дуьйладелла. Иза беккъа оцу хьийзочу нахана кхераме хилла ца Ιаш, кхераме ду ерриг а пачхьалкхана».\nГΙизал-Юьртарчу набахтехь Мурзабеков Мохьмад а, Красноярскерчу 17 ноьмар йолчу колонехь Черкесов Аслан а вар шена хууш ду, уьш лохуш, шега далург дан а гΙерта ша, боху бакъоларъярхочо Ганнушкина Светланас.\nГаннушкина: «Кху беттан 12-чу дийнахь йолаелла Мурзабековн истори, ткъа хΙинцца зΙе туьйхира соьга Черкесов Асланан нанас а. Иза дуьххьара вовш а ма вац, хьалха вайча, гучуделира, кΙеда аьлча, низамехь доцу хΙуманаш цуьнца леладеш хилар. Оцу хΙуманех цхьаммо а жоп ца луш санна сурт хΙоьттина. Ерриг а система дуьхьала яьлла, цхьана стаге листалур а дац иза. Иза чΙогΙа кхераме ду пачхьалкхана, цхьа банда ю-кх низамаш талхош».\nНабахтешкахь лела харцонаш совцон, царна дуьхьало ян цхьа а ницкъ боцуш санна сурт лаьтта Оьрсийчохь, тΙаккха хΙун маьΙна ду пачхьалкхехь бакъоларъярхойн юкъараллаш хилар а, хилларг даржош йолчу зорбан хьостанашка ладугΙуш стагга а цахилар а, аьлла а хаьттира Маршо Радионо Ганнушкина Светланига. Иштта ду цуьнан жоп.\nГаннушкина: «Данне а дан хΙума доцуш тхаьш ду эр дац ас. Оха адвокаташ хьийсабо набахтешка. Юкъ-кара гΙ о дало нахана. Наггахь кара а во стаг. Дукха хан йоццуш Воронежехь нисделлера. Нохчо арахецнера цигара, цунна тΙахьа иза схьавало бахана гергарнаш, уьш берраш а лецнера цигахь, цкъа бехке бинера оьккху коьчал карийна цаьргахь, аьлла, Къурана юкъахь наркотик карийна, аьллера юха. Дирзира иза тхо тоьлуш, амма иза а наггахь бен ца нисло».\nНабахтешкахь а бов нах


Бачиева: "Со нохчо елахь а, реза яц и де хийца..."\nЗазадоккху-бутт 01, 2017\nЧиллан-беттан 23-чу динахь йоллу Оьрсийчоьно дазден эскархочун де аьхкене дехьадаккхар дийцаредо пачхьалкхан Думехь.\nБачиева: "Со, нохчо елахь а, реза яц и де хийца..."\nХIора шарахь а къовсаме долучу Чиллан-беттан 23-чу дийнахь Iедалан тIегIанехь эскархойн де даздеш, могIарерчу наха къам махках даккхар карладоккхуш дIадехьира кху шарахь а.\nСоциалан зIенашкахь вовшах дага а бийлина, Нохчийчуьра бизнесхо, юкъаралхо Успанов Юни коьртехь а волуш, вовшахкхеттачу тобано сацамбира, Оьрсийчоьнан президенте Путин Владимире кехат дахьийта, 23-чу дийнахь йоллу пачхьалкхо а дазде турслочун де дехьататтар доьхуш.\nМаршо Радионе дийцира Успанов Юнис, муха дагадеара шена къам махках даьккхинчу дийнах ловзар цадар Кремле деха.\nТезет долчахь, ловзар ма ца хIоттадо\nУспанов: «Бакъдерг аьлча, муха ду аьлча... нийса ма дац иза, тезет долчахь, ловзар ма ца хIоттадо.\nХIинца вай цхьана пачхьалкхехь Iаш а хилча кхечу къаьмнашца, нийса ма дац и цхьана къомо тезет дIахьочу муьрехь, вукхара ловзар дIадахьар. Iедал Iедал ду, цо бохург а ца дича ца долу, Москохо бохург а ца дича ца долу, амма нехан дегнаш доьхна хуьлу.\nЦундела, цхьа декъаделла хуьлу-кх къам. Цхьана кеппара нисдан дезаш ду и. Къаьмнашна юкъахь дерг уггар деза а, сийлахь а ма ду. Сайн накъосташца дага а ваьлла, бинера ас и сацам, Путине кхайкхам бан. Нийса хир дацара-те, эскархочун де муьлххачу а кхечу дийне дехьатеттича аьлла».\nФейсбук агIонтIехь Путине кехат-дехар дахьийта лаам хиларх Успанов Юнис, шен доттагIех-накъостех дагаволуш яздинчул тIаьхьа, хаамийн гIирсашкахь даьржира пачхьалкхан Думан депутато Сухарев Ивана Чиллан-беттан 23-чу дийнахь дазден эскархочун де аьхкенан Марсхьокхучу беттан 29-чу дийне дехьадакхар дийцадолийна аьлла.\nЦо чIагIдарехь, Оьрсийчохь карчам хилале хьалха дуьйнна даздеш хилла оьрсийн эскархой дагалецаран де Марсхьокхучу – беттан 29-чу дийнахь.\nТкъа, Чиллан-беттан 23-гIа де оьрсийн къоман деза де лара йиш яц. ХIетахь Троцкий Лев гIашлойн а, хIордан а эскарийн комиссар волчу хенахь, цо шен лаамца юкъа далор бахьанехь, тIехь дисина ду боухш, яздо депутата Сухаревс.\nКъам махках даккхар даим шайн иэсехь даха дисинчу нохчашна там хилла, пачхьалкхан Думехь, шайн дагахьдерг, шаьш къобалдийриг дийца долийна.\nАмма депутатийн гонашкахь дукхахберш тIе ца тов Сухаревн инициативана. Къинхьегамехула а, политикехула а ветеранийн гIуллакхаш луьстучу Думан комитетан куьйгалхочун гIовс Тарасенко Михаил шеконашкахь ву, Сухаревн лаам кхочушхир бу ала.\nЦунна хетарехь, оьшуш дац и де хийца, хIунда аьлча адамийн кхетамехь лацаделла 23-гIа де эскархойн де санна.\nЛДПР партин цIарах пачхьалкхан Думин депутата Нилов Ярослава карладоккху, хьалхо партино изза дехар дина хиларх. Шен коллега санна, иза а тешна ву, и де «исторехь нийсо ярхьама» хийца дезара аьлла.\nСухарев Иванна тIекхиа аьтто ца хилира Маршо Радион, амма тхоьца къамел дира Дагестанерчу ЛДПР партин декъашхочо Бачиева Ларисас.\nШайн коллегин дехар муха тIеийцира аш, цуьнан накъосташа, реза дуй шу цунна тIехIитта аьлла, долийра оха къамел.\nМахках даьккхина, Сибрех хьажийначу къомах схьаяьлла Бачиева Лариса дуьхьал ю денош хийца.\nСуна цатов и де дехьататтар\nБачиева: «Аьттехьа а нийса дац аьлла хета суна и денош хийцар, дIатеттар. Советан заманар дуьйнна схьа ма ду оцу дийнахь эскархой базбеш. Соьга сайгга хаьттича а, ЛДПР партин декъашхо санна аьлча а, нийса дац, со реза а яц.\nХIара 35 шо ду ас Чиллан-беттан 23-гIа де билгалдоккху. И терахь гергара а хета, деза а хета, уллера а хета. хаац! Суна цатов урамийн цIераш хуьйцуш, дезаденош хуьйцуш, дехьа-сехьа тоьттуш. Шайн истори лоруш, сийдеш болу нах беза хета суна. Суна хаза ца хета и де хийцар».\nХьуна хаьий, Чиллан-беттан 23-чу дийнахь хьан дай махках баьхнийла а, цигахь цара 13 шо хан яьккхинийла а, дуккхаъчу нохчашна и де лазаме дуйла а хьаттира оха ЛДПР партин декъашхочуьнга.\nСан да нохчо ву, КадыровгIеран тайпанах волуш\nБачиева: «ХIаъ, хаьа суна. Ас цул сов эр ду, сан да а ма хилла оцу махках баьхначаьрца.\nЦундела ас сайн да, нохчо, КадыровгIеран тайпанара волу, цкъа а декъал ца во эскархойн денца. Сан да нохчо ву, нана оьрсий-украинхо ю. Сан дас даим олу "тхуна, нохчашна, тезетан де ду цу дийнахь" олий.\nСийдойуш санна хетахь а, муьлхха де а ахь схьаэцча, цуьца доьзна цхьа кхи ирча терахь хуьлу. Вукху агIор, со нохчо хиларе терра, ас а ала там бара, со реза ю и де аьхкене дIататта аьлла, амма и вайн истори ма ю, ас юха а боху, хIора доьзалехь, тайп-тукхумехь, хIора къоман а ма ду шайн-шайн къаьхьачу заманан терахьаш, самукъанечу деношца цхьанакхеташ.\nХIаъ, кхета со, репрессеш лайна къомо. Амма хIетте а боху ас, дитийша деза денош шаьш ма-хиллара, шайн-шайн меттигашкахь, дитийша хьалха ма хиллара урамаш а, хилийтахь уьш Ленинан цIарах, я Маршонан урам.\nХIинца ма ду Татурбиевн цIарах, Гамзатовн цIарах, Шамаевн цIарах, я мила ву а ца хуучу Шахсаидовн цIарах».\nЦхьацца мехкашкахь ламаст ду, Iедалехь карчам хиллачул тIаьхьа, шайна коьрте ма деъа урамийн, гIалийн цIераш хуьйцуш, дезаденош юкъадохуш.\nЦундела ЛДПР партин цIарах Оьрсийчоьнан пачхьалкхан Думерчу Сухарев Ивана эскархочун де аьхкене дIататтар дехар а, кхеташ ду, амма кхузахь жимма дегабаам бойтург ду, эскархочун де дIататтаран бахьана цхьана хьаькамо 1944-чу шеран Чиллан-баттахь 387 эзар 229 стагна депортаци ярца дузуш цахилар.\n"Къонахалла а, доьналла а лаьттах дохка йиш яц!"..\nХасбулатов Руслан: … Муха, муха дицдийр ду депортацин де!\nКъинтIера а даккхаза, дIалакъа боху къоме\nВайнехан лазам бекара Европерчу гIанашкахь\nТезетан Де гIалгIаша а дехьатеттича...


ГIажаройчуьра туристаш алсамбовларна саготта ю Тбилиси\nГIуран-бутт 06, 2018\nГуьржийчоь -- ГIажаройчуьра туристаш, Тбилиси, 08Марс2015\nГIажарийн арахьарчу гIуллакхийн министраллан векло Кассеми Бахрама шайн 200 гергга махкахо Гуьржийчуьра арваккхарна бехк баьккхина гуьржийн Iедалшка, яздо "Эхо Кавказа" сайто. ГIажарийн дипломато билгалдаккхарехь, цхьаболчу гIажаройн Гуьржийчу бахка аьтто ца хилла, оьшуш долу дерриг а документаш шайца доллушехь. Кассемис хаам бина, и хаттар гуьржашца дийцаре дан дагахь ву ша аьлла.\nСтохка хиллачуьнца дуьстича, баш хийцаделла дац туристаш санна Гуьржийчу баьхкинчу гIажаройн терахь. Амма уьш махкахбахар алсамдаьлла тIаьхьарчу масийтта баттахь.\nСтохка Гуьржийчохь хилла 323 эзар ГIажарийчоьнан вахархо. И терахь дуста мегар долуш ду, цу пачхьалкхе баьхкинчу Евробертан бахархойн терахьца - 320 эазар стаг.\nГуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло далочу терахьашца, стохка Гуьржийчу ца витинера 169 гIажаро. Ткъа кхушеран 10 баттахь и терахь аламдаьлла уьттаза - 1949. Болчу хаамца, гIажарой махкахбахар жигардаьлла Марсхьокху-баттахь дуьйна – 1258.\nГуьржийчуьрчу политикан говзанчана Саникидзе Георгийна хетарехь, коьртачу декъана иза доьзна ду доза хадоран низамаш хийцаларца. Цо дийцарехь, ГIажарийчохь экономикан хьал ледара хиларна дуккха а цу махкара бахархой бу Гуьржийчу баха ховша гIерташ. Цу гIуллакхана гIо до шина пачхьалкхана юкъахь визан раж ца хиларо.\nДелахь а иза дан оццул атта дац. Гуьржийчоьнан территори тIехь гIажаройн даккха бакъо ю 45 де. Цул тIаьхьа уьш цхьана ханна цIаберза безаш бу. Цундела уьш, луларчу пачхьалкхе ара а бовлий, оццу дийнахь юхабоьрзу, Гуьржийчохь шайн бизнес йолун дела. Хьалха Iедалш баш тергал а ца деш дитара иза. Амма тIаьхьарчу хенахь цунна тIе тидам бахийтина Гуьржийчоьнан агIоно.\nЧу ца битина бохуш буьйцурш могIарера туристаш бац, Гуьржийчохь биса лууш болу нах бу, боху Саникидзес.\nСалуквадзе Амиран политикан а, тIеман а аналист ву. Гуьржийчоь вуно аьхна меттиг ю, боху цо луларчу пачхьалхкашкахь бехачу нахана. Цуьнца цхьаьна, аналитикана хетарехь, гуьржийн дозанашкахь терго чIагIяран бахьана доьзна хила мега мехкан кхерамазалла ларъяр Iалашонца.\nВуьшта аьлча, Гуьржийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло ялочу статистикица, гуьржийн Iедалша махкахбаьхначу нахах уггаре дукха бу Индера. Кхо шо гергга хена чохь Гуьржийчу вар дихкина 4 эзар гергга цу мехкан вахархочунна.\nОрагвелидзе Ираклий, "Эхо Кавказа"\nКхаъ эцарца доьзначу гIуллакхехула лаьцна Ангарскерчу колонин хилла хьаькам\nОьрсийчохь адамаш даларо рекорд хIоттийна 1945-чу шарахь дуьйна дуьххьара\nГIалгIайчохь кIеда таIзар дина, "сий лардеш" адам дерна\nШемарчу гIалана 2019-чу шарахь бомбанаш тохар талла омра дина Американ тIеман министро\nГIалмакхчоьнан территори Астраханна дехьаяьлла кадастран карти тIехь\nТеррорца доьзна зуламаш дарца хьалхара меттигаш дIалоцуш ю Къилбаседа Кавказера 5 регион\nАстраханехь хиллачу латарехь дакъалаьцна ши стаг ханна чуволла сацам бина кхело\nСпикерна Даудовна жоп делла гIалгIайн "тайпийн кхеташоно"\nДозанах лаьцна дийцарш дан ца баьхки ГIалгIайчуьра жигархой


Антинаркотикан жигархо Абдурагимов Вали верна бехкевечу меттигерчу вахархочунна Болатханов Джаммалитдинна ша динчу таIзарх вердикт кхайкхийна ХIинжа-ГIалара Советский олучу кIоштан кхело. Таркхи эвлахь кху шеран Дечкен-баттахь вийра Абдурагимов.\nБолатханов бехкехилар тIе а чIагIдина, шогачу хьелашкарчу набахтехь даккха итт шо хан тоьхна цунна, яздо "Махачкалинские известия" гIирсо.\nХIинжа-ГIалара 28 шо долу вахархо Болатханов лаьцнера Дечкен-беттан 5-чохь.\nХаамбарехь, Дечкен-беттан 3-чохь еххачу хене яхъеллачу конфлиткна тIехула даьллачу девнехь таллархойн топ коьртах тоьхнера бехкехетачо 28 шо долчу Абдурагимовна. Оцу меттехь кхелхинера иза. Таркхи-Тау ломан басехь йолчу берийн "Якорек" садоIийлан гIишлонан дозана тIехь хиллера инцидент.\nЦул тIаьхьа, Абдурагимов велла кхо де даьлча, ХIинжа-ГIаларчу Таркхи эвлахь вовшахкхеттера меттигера нах оцу сингаттамах дийцаредан. Оцу гуламехь а вовшахлетарш нисделлера, вийра Хайрулаев Керим. Зуламашна бехке ву аьлла, шеконаш тIеэгна шиъ лецира.\nДечкен-беттан 7-чу дийнахь ХIинжа-ГIалин мэро Дадаев Салман, кхинболу хьаькамаш, ницкъхой вовшахкхийтира меттигерчу бахархошца маьждигехь. ГIуллакх дерзор тIедиллира мэро меттигерчу Iеламнахана.\nДечкен-беттан 8-чохь Таркхерчу маьждигехь имамо дIакхайкхийра, Iелманехан сацам хилла, стаг верна бехкевечу Абдурагимовн гергарнаш махкара баха аьлла.


Зорбан гIирсаш: Казахстанехь вийна дуьхьалонан акцийн 26 декъашхо\nКазахстанехь вийна дуьхьалонан акцийн 26 декъашхо, 18 чевнаш йина ву, 3 эзар сов стаг лаьцна ву низамаш лардон органийн белхахоша. Цунах лаьцна хаам бина "Хабар 24" телеканало, республикан МВД-на тIе а тевжаш. Тасадаларшкахь кехлхина ницкъаллин структурийн 18 белхахо, чевнаш хилла ву – 748.\nХаамаш бу Iедалан ницкъаша берриг а махкахь шайн караэцна хиларх лаьцна гIалийн а, кIоштийн а хьукматийн гIишлош а, ткъа иштта полицин дакъош а.\nКазахстанан президента Токаев Касым-Жомарта Дечкен-беттан 7-хь дIахьедина мехкан ерриг а регионашкахь конституцин къепе меттахIоттийна хиларх а, "антитерроран операци дIахьуш" хиларх а лаьцна.\nЦуьнца цхьана, зорбан гIирсаша хаамаш бо, Алма-Атахь герзашца тийсадаларш дIадоьлхуш хиларх лаьцна эскархошна а, дуьхьалонан акцийн декъашхошна а юкъахь. Хезаш ду герзаш детташ, урамашкахь Iохкуш ду кхелхинчу нехан декъаий, лаьтташ ю герз диттина йохийна машенаш. "Алмата" телеканалан тобанна герз тоьхна. Вийна оцу тобан машенлелорхо, журналистана чов йина.\nТокаевс цкъа дуьххьара цхьацца областашкахь а, гIаланашкахь а, ткъа цул тIаьхаь ерриг а Казахстанехь а юкъаяьккхира чолхечу хьолан раж. Махкахь юкъахъяьккхира интернет.


Хаттар, Дечкен-бутт 08, 2019\nШинари-де 8 Дечкен-бутт 2019\nНийса дуй-те Кадыровс гIалгIай бехказабийла декхаребар?\nШена дуьхьал ша резавоцу къамел динарг Оьрсийчохь миччахь велахь а, бехкала а вохуьйтий, ша къинтIера воккхуьйту Кадыров Рамзана. Кху деношкхахь ГIалгIайчохь лоьху цо шен довхой.\nГIадужу-бутт 18, 2018\nНурмагомедов Хьабибца лата кийча ву ша, нагахь иза боксан низамашца тасавала реза хилахь, аьлла дIахьедар дина цхьаммо а эшийна воцчу Iамеркерчу боксеро Мейвезер Флойда, TMZ таблоидна ша еллачу интервьюхь. Цу латарехь 100 сов миллион даккха дагахь ву Iамеркахо.\nШина къоманна юкъа доза дилла оьший?\nКху деношкахь доза билгалдаьккхина ГIалгIайчоьнна а, Нохчийчоьнна а юкъахь цу шинан республикан куьйгалхоша. Цуьнца доьзна ду Маршо Радион хаттар. Шина къоманна юкъа доза дилла оьший?


Цхьаьна барте бирзинчу нохчаша, дуьненаюкъарчу законашца догIуш а долуш, кхоьллина йолу бIеннаш шерашкахь шайн дайша сатийсина маьрша, йозушйоцу пачхьалкх йийсаре леци Россин империно. И дина ца Iаш, шайн аьллар кIел болу национал-ямартхой хьалха а тоьттуш, хаамийн гIирсашца юкъараллехь даржо питанаш ца ходуьйтуш, масех декъе декъна Кремло нохчийн къам. Тоьллачу кIентийн, мехкарийн синош закъалтана а дехкина, маршонехьа хаддаза латтош болу луьра къийсам нохчашна юкъаберзо ницкъ кхечи мостагIан — боккха эшам бу и вайн къоманна. МостагI юьстахваьлла хьоьжуш а волуш, вовшийн цIий Iенош бу нохчий тахана. Москвас Нохчийчохь хIоттийна къизачу Iедало адамийн бакъонаш талхош хиларна – йийсаран бакъонехь бу Даймахкахь Iар-дахар долу нохчий. И хьал чIагIдо адамийн бакъонаш ларъян декхарийлахь йолчу хьукматаша. Оцу харцонах, адаме лацаяллал йоккхачу къизаллех бевдда эзарнаш нохчий бу, сил дукхабезачу Даймахках а къаьстина, хийрачу мехкашкахь тховкIело а, паргIато а лоьхуш. Амма уьш банне а бац цIерачу хьолах дог ца лозуш а, шайн даьхний а, са а хьомсарчу ДегIастанна кхоор долуш а. Цундела даррехь харцдерг ду уьш Нохчийчоьнан мостагIий кхайкхор, ямартлонашна юкъахь а йоккха ямартло ю махкал арахьа беха мухажаршший, цIахь Iер-дахар долу церан къоман вежарий а дуьхь-дуьхьала хIиттор.\nКъанойн Кхеташонан тхьамда —


Ший 75 шера мéхка, къаман хIама тоаде гIерташ, хьавенарех ва Шадажнаькъан Махьмада Борис\nДикавар массанена накъавоал\nКIи-марса бетта 17 ди 2021 шу\nСа итт шу даьннача хана, хетаргахьа аьлча, 4-5-ча классе дешаш вар со, тха школе вера къона хьехархо. Юкъерча дегIара, берашха зIамига саг вар из. Цу хана бIаргсинош леладеш вола къона саг вайцига наггахьа мара бIаргагургвацар, цудухьа уж леладар хьаькъал хилара белгало я аьнна хетар тхона. ДукхагIча даькъе иштта хила а хулар из. Къаьстта а хьаькъал долаш хиннавар оаха дешача Наьсарерча № 1 йолча юкъерча школе къахьега дIаволавенна Шадажнаькъан Махьмада Борис.\nДукха ца говш, завуч хилар зIамигача сагах. Цох а ха йиш яр, ший болх дика ховш саг из волга, хIана аьлча цо кулгал де дезаш, нийса хьехам бала безаш бар дуккхача шерашка къахьийга, йоккха поалхам йола физикаш, математикаш, биологаш, кхыдола Iилмаш хьехараш. Цхьа моллагIйола школа яцар из, Наьсарен районе эггара толашагIа яр ший гIишлонга а цу чу къахьегача нахага а диллача. ДукхагIбараш бе-беча къамий викалаш бар уж. Цхьабараш паччахьалкхено совгIаташ а йоккхий-еза цIераш енна а бар. Физика (Дина Тутаева), математика (Антонина Баранова), биологи (Алла Родионова), эрсий мотт, литература (Галина Макарова) хьехаш хиннараш а юхьанцарча классе болх бераш а дукхагIа эрсий бар. Иштта школе бар татрий, эрмалой, хIирий, гIалгIай, гIазкхий (казакаш). ДукхагIчарна керда вена хьехархо-филолог (эрсий мотт, литература) вовзаш хиннавар, хIана аьлча, дукха ха йоацаш, из ше ваьгIавар, укхазарча классашка Iилмаш Iомадеш. Укхаза итт класс а яьккха, Шолжа-ГIалий тIарча Нохч-ГIалгIай паччахьалкхен хьехархой институте деша а этта, 1968-ча шера из чакхъяьккхаяр цо. Цудухьа хIанз цо кулгалдераш дукха ха йоацаш цун ший хинна хьехархой бар. Республике дикка бовзаш, цIихеза бола нах баьгIабар Борисаца цхьан классе. Масала, гIорваьнна берий лор, ГIалгIай республикан унахцIенон министр хинна Ужахьанаькъан Къамбулат цунца дийша вар, хIаьта гIалгIай халкъа поэт Гагиев Гирихан Борисаца цхьан парта тIа ваьгIавар. Касташха гучадаьлар тхона из тха школе цхьаь ца венилга а. Географи хьехаш, къахьегаш яр цун фусам-нана Шилова Галина Ивановна а. Из зама дагаехача, велалу со, хIана аьлча, цхьан нанас баьб аргдолаш, сел вIаший тара бар дегIа-кепа Махьмада Бориси Галина Ивановнаи. Районе цIихеза школа йоландаь, укхаза шоай бераш хьачудала гIертар берригаш, къаьстта дукха дагIар укхаза дешаш хьакимий бераш. Милице начальника полковника Зангенаькъан Саварбика йоI укхаза ягIар, мельзавода директора Боранаькъан Мурада йоI укхаза дийша яьлар, парте райкома секретара Тутайнаькъан Iамархана йоI укх школе дешаш яр, тIехьагIа халкъа поэташ хинна Вешкаранаькъан Мухьмад, Дидиганаькъан Раиса, театра актриса Солтамаканаькъан Роза, ГПТУ-14 директора Iарчакханаькъан Къамбулата къонгаш ювцача школера арабаьнна бар. Берригаш бийца варгвац. Хана ше къона вале а, завуч лоархIавора аьнна хет сона, шийна хьалхашка лаьттача декхарех. Цул совгIа, эшшача цунна оарцагIва кийча вар районе прокурор а хинна, наха чIоагIа сий деш вола школан директор Баркинхой Шахмарзий Жабраил. Цудухьа тха школе къовсам болаш, бокъонаш телхаеш, зуламаш деш, моттигаш я аьнна хозаргдацар цу заман чухь.\nШадажнаькъан Махьмада Борис ваь хиннав 1946 шера сентябрь бетта 4-ча дийнахьа. Ховш ма хиллара, вай мехкахдаьха хинна ха я из. Махьмада дезал баха сайца хиннаб Киргизен столице Фрунзе. Бориса нана эрсий къамах саг хиннай, маьре еначул тIехьагIа Марем аьнна цIи а тилла. Дукха ха йоацаш, айса даьча «Сибре текха кхыча къамех бола кхалнах» яхача йоазон тIа аз хьоахаяьяр из. Деш вай цун юкъера цхьа дакъа: «Ерригача республике дика вовзаш ва хьехархо, йоазонхо, Iаьдала болхло хинна Шадажнаькъан Мухьмада Борис. Цун нана хиннай Дарья Аксентьевна Бессарабова. Хоза саг а хиннай. Аз из хIана ях аьлча, дуккхаза оалаш хезад сона цхьаболча гIалгIаша, эггара ийрчагIйола эрсе мара ягIац гIалгIашка маьре, яхаш. Из бакъдоацилга ха йиш я, Бессарабовай суртага хьежача.\nБориса да Махьмад а цар дезал а Киргизерча Фрунзе баьхаб, бохабаьчул тIехьагIа. Махьмад, 1945-ча шера денз, прораб волаш болх бе волавеннав, цул тIехьагIа гортопа инженер, «Красный чайхана» яхача треста прораб, Ворошиловски МТС техник-гIишлонхо, райпромкомбината кулгалхо волаш, къа а хьийгад цу шерашка. Вай Сибре дигача хьалхарча шерашка яйзачох тара да цунна Дарья Аксентьевна, хIана аьлча 1946 шера ваь ва цар воккхагIвола воI, вайна вовзаш вола Борис. Майра саг хиннай из, ала лов сона цун наьнах, нагахьа санна во цIи тIайолаш мехках ваьккхача, дукха ха йоацаш вайзача кхыча къамах волча сагага маьре я йихьаяле. Махьмада гIулакхах, сабарах, из къахьегама саг хиларах тийшай из. Тешарах дехке а яьннаяц. ЦIадахкале а цIадаьхкачул тIехьагIа а баь, сона ховш, цар дезале бар Борис, Бахьаудин, Фариза, Бекхан. Кавказе хьал а ена, Наьсарерча мельзавода берий беша болх беш, хилар из эрсий кхалсаг. Мехкахбаьха хиннача наьха кхела нийса хет сона Бессарабовай кхел а, хIана аьлча Сибре мел яьккхача хана, гIалгIай дезале йолаш, чакхъяьннай из, цул совгIа вай къаманна дика нах беннаб цо, дийша а хьаькъал долаш а. Бахьаудин юртбоахама институт яьккха ва. Эггара зIамагIвола Бекхан соца цхьан классе ваьгIав. Мехкдаьтта институт яьккха ва из. ХIаьта Фариза массарна вайна йовзаш я, композитор а ашараш хьехаш йола хьехархо а санна. Из деррига а Дарья Аксентьевнайх хьадаьнна беркат да».\nУниверситет а яьккха, «Сердало» газете со балха волча шерашка Борис Наьсарерча № 4 йолча юкъерча школе директор вар. Дуккхача шерашка берашта а цар даьшта-ноаношта а тоам хургболча тайпара лелае хьожар из ше доал деш йола школа. Берашта дика хьехийтар духьа, арахьара хьехархой тIакхувлар директора. Масала, юхьанцарча классашка хьехаш бар Бульварни (хIанз Базоркина) урам тIа вIештIардаьча цIагIа лаьрххIа йоккха квартира енна Iеш хинна школан болхлой. Царца цу заман чухьа къамаьл хила дийзад са. Шоай кулгалхочоа чIоагIа раьза бар мехкарий. Аз кхетадаьчох ахчан эшам болаш, баха моттиг йоацаш бацар уж. Ювцача хана чIоагIа лоархIам болаш хIамаш дар уж шаккхе, Iаьдала балха тIа волча сагá. МоллагIа хIама хьаийккхача моттиге цига хьакхача йиш йолаш юхе вар кулгалхо, хIана аьлча из ше а вахар цу урам тIа цхьа-ши цIагIа магIа. Ший декхарех дика лоархIавеш из хилар хьагойташ яр цунна енна «РСФСР дешара тIехдика болхло» яха цIи. ХIаьта а директора кара доацаш а цхьацца хIамаш нийслора балха тIа. Сона дагадоагIа, мел саготдора цун Iан замалахьа школе доаггIача тайпара йIайха цахиларо. Школа хьаеча хана ший къаьстта котельни ца а еш, заводской района юкъарча котельнех дIахетта хиннаяр школа. «Электроинструмент» заводера хий, хила деззача беса дIайха долаш, хьалкхачацар айеннача уллача школе. Бераш кийнаш тухкаш, полтош ювхаш дагIа дезаш хулар, уж а хьехархой а цамогаш хулар. Цу хьакъехьа, наьсархошта новкъостал де дагахьа, газета оагIонаш тIа язде дийзар са, директор ше раьза а волаш. Цул совгIа, Бориса ше а язъяьяр цу хьакъехьа «У семи нянек дитя без глазу» аьнна корта бола йоккха статья. Иштта кепайоазонга гIолла цхьацца гIо хилар школанна, дукха ха ялале Султыгнаькъан Макшарипа а цун гаргарча наха а, йIовхал школе хьакхоачаргйолча тайпара къахьийга, паргIато яьлар дешархошта а хьехархошта а.\nБерригача мехка а хала ха яр гIалгIай-хIирий къовсам хиннар. Из дикка Iаткъаш дар школанна а. Районера дукхагIйола школаш кхаь сменах болх беш яр, ишттачарех яр Махьмада Борис керте лаьттар а. ЦаIаш дIаарадаьннад алале, царна тIехьа чудоагIар аргIанарча сменацара бераш, низткъа улгаш дила мара кхоабацар цу чу цIено лелаеш бола кхалнах. ХIаьта кхоалагIа смена чуйодаш, ара баьде хулар. ХIаьта а этта хьал кхетадеш бола директор а хьехархой а фусамех деха лелараш а кIалхардараш а дешара тIехьа ца дисийта гIерташ, боаггIача боараме берашта хьеха хьожар, из атта гIулакх деце а.\nГIалгIай мохк хьакъаьстачул тIехьагIа, вай мехкахочох хул кердача республикан дешара министра заместитель. Еха гота яр дешара хьакимашка цу хана кхаьча хиннар. ДукхагIа мел йола школаш къаьна яр, тоае езаш е кердаяраш хьалъе езаш яр. Наьсарерча школашка баьллар бокъоннца кегар бар, хIана аьлча № 1 йола школа еха латта дикка ха яр, из тоае дага волаш саг а вацар. ДIакъовлача хана, тхов IотIахарцар кхерам болаш я, пелястраш тIара (бIоагIаш тIара) плиташ меттагIъяьннай аьнна къайлаяр из. Иштта лаьттар из МВД цу чу дIачуяххалца (цунна-м мегар из метта-бIара йоалае). Городрча № 4 йолча школан тхов кIалха дешаш дар шин школера бераш. Ах школа дIа а енна, цига хьалчудигадар хьалха йийцача школера бераш, уж цига дола итт шу гаргга ха яр. Вокх шин школе а шоай цхьацца халонаш нийслора. Царех цаI (шоллагIъяр) вай Сибре а дигале говрашта даь хиннача кхийшка яр, кхоалагIъяр хьаяь даьннадар 20 шу, цунна а дикка кулг тоха дезар. Республике цхьа гимнази, лицей, колледж, техникум, университет яцар, уж шейяр а, Лоаман кадетий корпус а дикка тIехьагIа хьайир. Юртара школаш-м трактор дIатIа а лаьлла, Iошаьръе мегаргйолаш яр дукхагIъяраш, сов къаьна а во а йолаш. Йир уж-м дукха ха йоацаш Iошаьр, царна меттел кердаяраш хьал а еш. Вешта аьлча, юххьанца дешара министерстве болх баь нах аьшках бича санна чIоагIа хила безаш бар, дега лазар тIадаллал хIама дар цу хана вайцига даьллар. Цхьачарна чIоаггIа Iаткъа а Iаткъар из. Сона хеташ, цу халонаша дега лазар хьалтIадаьккха велар эздий саг, дика хьехархо Берихананаькъан Джарапа Жабраил. Леча хана еха латтача № 1 йолча школан директор вар из. Цунга ладувгIаш, школа тоае безам болаш дацар цу ханара Iаьдал. Кхы фу эш директора унахцIено кIалйита? ХIаьта Борис а цун новкъостий а кхетар аьнна хет сона эттача хьалах, цудухьа садеттар, ха дIа мел йода хIама тоадаларга сатувсар. Из мара кхы де хIама дацар министерствон болхлой. Йолаш йолча таронех пайда эца, долаш дар мукъагIа кхы а кIал ца дита гIертар уж. Хало ювца доахке, из дувца а дезац. Сона дагадоагIа, цу шерашка школе къа а хьегаш, шин хьехархочо бергбола болх айса баь, цу хана са алапи 400 сом дар. Цу масало а хьагойт дешара гIулакхаш вайцига а ерригача Россе а мишта лаьттад. ДIахо Бориса болх бу архива гIулакхашта волча хьакима заместитель волаш. Цул тIехьагIа, Наьсарен района мэра заместитель хул цох. Цига а дацар кхы тоаденна латташ хIама. Кабинете Iохайна, дер дайна, салоIаш вагIа йиш йолаш дацар гIулакх. Дуккха нах баха моттиг йоацаш, воча хьалашка Iеш бар. Сай мел хинна хIама дайна, Шолжа-ГIалий тIара хьалвена, воша волча вахар со цу хана. Вахара хьалаш-м во дацар са, наьха коа вах ца аьлча. Сайна ваха моттиг аз йийхача, цига вена хилар Борис цу хана, цо оттаяь акт хIанз а цхьаннахьа каьхаташта юкъе я аьнна хет сона. Кхыча дешашца аьлча, цо хIанз беча балхаца а дацар цхьаккха дог гIоздаргдола хIама. Наьха во таронаш, хала боахкаш хилар, шоай вахара-лелара уж латкъаш хилар — из дар хIара дийнахьа яхар санна цунна хозаш хиннар. Ший тарлучох царна гIо де а хьожар; нахаца болх бе, халонашта садетта Iема вола Махьмада Борис.\nЦу дерригнеца цхьана тарбора йоазонхочун болх а. Йоккха деша говзал йолаш а, наха дезалуш дола литературни йоазош деш а вар из цу хана. Ховш ма хиллара, Борис Россе йоазонхой Союза доакъашхо ва. Бе-беча литературни яхьашка дакъа лоацаш хиннача цо, коталонаш а яьхай. ХIаьта 2006-ча шера цунна еннай Дунен Артийски комитета дошо медаль. Школе балха водаш а, Магасе лелаш а, берий «СелаIад» яхача журнала редакце а вIашагIветтавеннав со йоазонхочунца. Цхьан дийнахьа (Наьсере со вахаш дар из), Iуйрийна балха водача сона юхе сецар Бориса машен. Дахар-денар хаьтта, тхо вIаший къасташ, цо сога хьакховдабир «Бреста бицбенна турпалаш» яха кинофильм чудоалла ботт, ДVД диск дар аьлча, нийсагIа хургда цох. Сона доккха совгIат хилар фильмах, хIана аьлча Коталон ди 9-гIа май тIакхоачаш, берашта керда фу довзийтаргдар-те, яхаш, аз уйла еча хана нийсделар из. Дувцаш дола фильм даьккхар Мамилгнаькъан Сулумбики Микеладзе Вахтанги бале а, Бориса а дакъа лаьцад цу балха юкъе. Цунга хьажа Iохайшача, вайна гу Сулумбикаца цхьана Барханой Уматгире йиша йолча Яндаре, Пхьилекъонгий Саварбик волча хьоашалгIа Махьмада Борис а ваха хиннилга. Бераш чIоагIа раьза долаш хьежар дувцача фильмага, из массайолча классашка дешарашта довзийта кхийнад са хIанзле.\nКхы а даьд сона йоазонхочо совгIаташ. «Халкъа чIир лийха саг» яхаш да 2008 шера июль бетта ткъестлагIча дийнахьа цо сона денна, Хучбаров Осе Ахьмдах дувца цхьан актах йола пьеса кепа теха книжка. 2010 шера апрель бетта ялхлагIча дийнахьа, ше кулг а яздаь, цо сона делар «Шагнувший в бессмертие» ( «Iоажалза хиларга баьккха гIа») яха книжка. Вай республике дика довзаш да из йоазув а цун турпал а, цу тIа вувцар ва Сийлахь-боккхача Даьймехка тIема хана Брестера гIап лораеш ший са дIаденна Барханой Уматгири. Ювцар исбахьален-документальни повесть я. Эггара тIехьа цо даьр геттара дукха хIама чулоацаш дола совгIат-книжка дар. Ший деррига тайпа, дезал, ше, дикагIдола йоазош (повесташ, дувцараш, пьесаш, очеркаш) юкъедихьа, 888 оагIув йола «Зама, нах, кхелаш...» яха книжка дахьаш, 2013 шера сентябрь бетта 20-ча дийнахьа берий журнала редакце вера из. Цу чу болх мел беча наха из книжка а денна, дIавахар. Новкъа кхийтача, машен соца йийя, фуд-малад хаьтте, водача кхаччалца хьо дIавига гIертаргва даим. Иштта цIена дог долаш, эздий, нах дукха безаш саг ва Шадажнаькъан Борис. Республика йоазонхой тIеххьарча съезде тхо шиъ юха а гаргаозаш моттиг хилар. Со а Борис а хержар ревизионни комиссе. Бакъдар аьлча, цу хана денз цхьаккха ревизи-м яьяц оаха шинне. Цкъа вIашагIкхета мег тхо цу гIулакха а. ХIанзарчоа Борис а цунна дукха мел везаш вола саг а могаш-маьрша вахар ловргдар сона.


Сура Нур — Википедийа\n24 Сурат АН-НУР Нур (Мадинатехь доьссина‚ дерриге 64 аят). Ша сов къинхетаме а, къинхетаме а волчу Делан цIарца.\nДакъа 1 1. Сурат ду Оха ша доссийна долу‚ Оха ша перз дина долу‚ Оха доссийна цу чохь билгала долу аяташ – шу кхетара дацара-те. 2. Кхахьпа лела зуда а‚ кхахьпа лела стаг а – тоха цу шиннах хIоранна бIе гIаж. Шун ма хуьлийла цу шиннах доглазар Делан динехь ‚ нагахь санна шу хиллехь тешаш Делах а‚ эхар /догIучу/ дийнах а. Церан шиннан а таIзар гойла муъма нахах цхьана тобанна . 3. Кхахьпа лелачу стага ялор яц кхахьпа лела зуда я /Делаца/ накъост лоцу зуда а бен‚ кхахьпа лела зуда юьгур яц кхахьпа лелачу стага я /Делаца/ накъост лоцучу стага а бен‚ – хьарам дина иза муъма нахана. 4. Оьздачу зударшна тIе бехк кхуссуш берш /и нахаца лела аьлла/‚ тIаккха цара виъ теш ца валавахь – тоха царна езтIкъа гIаж – кхин церан тешалла къобал ма делаш цкъа а. Уьш – песакъ нах бу. 5. Шаьш цул тIаьхьа тоба а дина‚ дика Iамал йинарш боцурш – тIаккха‚ баккъалла‚ Дела гечдийриг а ву‚ къинхетам бийриг а ву. 6. Шайн зударшна бехк кхуссуш берш‚ шайна тешаш боцуш‚ шаьш бен‚ – царех цхьанно тешалла дойла Делаца доьазза‚ баккъалла а‚ ша бакълуьйчарех ма ву‚ аьлла. 7. ПхоьзлагIа Делан неIалт хуьлда шена‚ нагахь санна ша хиллехь харцлуьйчарех‚ аьлла. 8. Цунах /зудчух/ таIзар духатухур ду цо тешалла дарца Делаца диъ тешаллица‚ баккъалла а‚ иза /и шен майра/ харцлуьйчарех ма ву‚ аьлла. 9. ПхоьзалгIа Делан оьгIазло хуьлийла шена тIехь‚ нагахь санна и хиллехь бакълуьйчарех ‚ аьлла. 10. Делан комаьршалла а, Цуьнан къинхетам а ца хиллехьара шуна тIехь‚ И Дела тоба къобалдийриг а‚ хьукма /нийса/ дийриг ца хиллехьара /хIаллакьхир дара шу/.\nДакъа 2 11. Баккъалла а, и эладита деънарш – шух цхьа тоба ма ю. Шуна ма мотталаш и шуна вон ду. ХIаъ‚ и шуна дика ду. Царех хIора стагана къинах ша карадинарг ду. Царех шена тIе цуьнан /къинан/ доккханиг лаьцнарг – цунна доккха долу Iазап ду. 12. И шайна хезча хIунда ца моьттура муъма божаршна а‚ муъма зударшна а шайн дегнашкахь диканиг‚ цара хIунда ца элира: "ХIара билггала эладита ду-кх?" 13. Виъ теш валийнехьара цара цунна тIехь. Цара тешаш ца балабахь – уьш бу Далла гергахь шаьш харцлуьйш берш. 14. Делан комаьршалла а‚ Цуьнан къинхетам а ца хиллера шайна тIехь дуьненахь а‚ эхартахь а‚ шу лаьцна хир дара аша тIех дийцинчохь доккхачу Iазапо. 15. Аша тIе ма лецира и шайн маттаца‚ ма дийцира шайн баганашца шайна шеца цхьа а Iилма доцург‚ шуна моьттура и атта ду‚ иза Далла гергахь доккха ду. 16. Шайна иза хезча аша хIунда ца элира: "Тхуна мегар дац иза дийца. Вонах цIена ву Хьо ‚ ма доккха харцдерг ду-кх хIара". 17. Дала хьоьху шуна ишттачунна тIе шу цкъа а ца дерзар‚ шу муъма нах далахь. 18. Дала билгалдо шуна аяташ. Дела хууш верг а‚ хьукма /нийса/ деш верг а ву. 19. Баккъалла а, иман диллинчаьргахь боьханиг даржа лууш берш – царна лазош долу Iазап хир ду дуьненахь а‚ эхартахь а. Далла хаьа‚ шуна хаац. 20. Делан коьмаьршалла а‚ Цуьнан къинхетам а шайна ца хиллехьара, и Дела доглозуш а‚ къинхетаме а вацахьара /хIаллак хир дара шу/.\nДакъа 3 21. ХIай иман диллинарш! ШайтIанан гIулчашна тIаьхьа ма хIотталаш. ШайтIанан гIулчашна тIаьхьахIоьттинарг – баккъалла цо хьоьху боьханиг а‚ инкарло а. Делан коьмаршалла шайна тIехь‚ Цуьнан къинхетам а ца хиллехьара шух цхьа а цкъа а цIанлур ма вацара. Делахь а Дала цIанво Шена луург. Дела хозуш верг а‚ хууш верг а ву. 22. Дуй ма боийла шух шегахь коьмаьршалла а‚ хьал а долчо гергарчаьрна а‚ мискачарна а‚ Делан новкъахь дIакхелхиначаьрна а /сагIа/ лур дац алий. КъинтIера болийла уьш‚ бехказбохийла цара. Шуна ца деза Дала шайна гечдар? Дела гечдийриг а ву‚ къинхетаме верг а ву. 23. Баккъалла а, оьздачу‚ /шайна боьханиг/ ца девзачу муъма зударшна бехк кхуссуш берш – дуьненахь а‚ эхартахь а неIалт аьлла царна‚ царна доккха Iазап а ду. 24. Оцу /къемат/ дийнахь тешалла дийр ду царна тIехь церан меттанаша‚ церан куьйгаша а‚ церан когаша а цара лелош хиллачун тIехь. 25. Оцу дийнахь Дала ял лур ю царна шайн бакъ дин бахьанехь‚ царна хууш ду и Дела Ша вуйла билгала бакъдерг. 26. Боьха /лела/ зударий – боьхачу божаршна‚ боьха /лела/ божарий – боьхачу зударшна. ЦIена /лела/ зударий – цIеначу божаршна‚ цIена /лела/ божарий – цIеначу зударшна. Уьш цIена бу цара дуьйцучух. Царна гечдар а ду‚ сийлахь рицIкъ а ду.\nДакъа 4 27. ХIай иман диллинарш! Шу чу ма гIолаш шайн доцчу цIеношка бакъо а ца йоьхуш‚ церан дайшка салам ца луш. Иза шуна дика ду. Шу кхетар дацара-те? 28. Шуна ца каравахь цу чохь /цу нехан цIеношкахь/ цхьа а – чу ма гIолаш шайна пурба даллалц. Шайга "Духа дерза" алахь – духа дерзалаш /чу ца гIош/. Иза вуно а цIена ду шуна. И Дела аша дийриг хууш ву. 29. Къа дац шуна бехаш нах боцчу цIеношна чу шу даха‚ шайн чохь шун хIуманаш йолчу. И Дела хууш ву аша гучудокхариг а‚ аша хьулдийриг а. 30. Ахьа ала муъма нахе охьатухийла цара шайн хьежар ‚ шайн /божараллин/ меженаш ларйойла цара . Иза вуно а цIена ду царна. Баккъалла а, Дела девзаш ву цара дийриг. 31. Ахьа ала муъма зударшка охьатухийла цара шайн хьежар‚ ларйойла цара шайн /зудараллин/ меженаш‚ ма гойтийла цара шайн хазнаш цунах гучахь ерг бен‚ цара тIе кхуссийла шайн кхоллар шайн некхийн гонахьа. Цара ма гойтийла шайн хазнаш шайн марошка‚ я шайн дайшка‚ я шайн маройн дайшка‚ я шайн кIенташка‚ я шайн маройн кIенташка‚ я шайн вежаршка‚ я шайн вежарийн кIенташка‚ я шайн йижарийн кIенташка‚ я шайн /хьалхахь гIуллакх деш болчу/ зударшка‚ я шайн аьтту куьйгаша доладиначаьрна ‚ я тIехьоьжуш болу шайн шовкъ дIаялла болу божаршна‚ я зударийн Iовраташка ца хьоьжучу берашна а бен. Шайн когаш ма беттийла цара шаьш хьулдина шайн хазалла довзийтархьама. Тоба де Деле массара ‚ хIай муъма нах‚ шу даккхидеда мега. 32. Зударий балабе шайх жера-божаршна а‚ шайн лех дикачаьрна‚ маре ло шайн лай-зударий . Нагахь уьш миска хилахь – Дала хьал лур ду царна шен коьмаршаллих. Дела шорта ву‚ хууш ву. 33. Юхаозалуш хуьлийла /нахаца леларх/ шайна зуда ялор /маре бахар/ ца нисбелларш Дала шайна хьал даллалц Шен комаьршаллих. Шун аьтту куьйгаша доладиначарех азат бала язбала лууш берш – язбе уьш шуна хаалахь цу чохь диканиг. ДIало царна Делан бахамах‚ Цо шуна белла болчу. Ма теIабелаш шайн мехкарий кхахьбаллина тIе‚ царна лиънехь цIена хила‚ аша дуьненан дахаран хиламаш /бахам/ лоьхуш. Уьш тIетоIаш верг /кхахьбаллина/... Дела уьш тIетеIабиначул тIаьхьа гечдеш а ву‚ къинхетаме а ву. 34. Оха доссина шуьга билгала долу аяташ а‚ шул хьалха баханчерийн /дахаран/ масал а хилла‚ /Делах/ кхоьручаьрна хьехам а хилла‚\nДакъа 5 35. Дела – стигланийн а‚ лаьттан а нур ду . Цуьнан нур пенан юкъах тера ду шена чохь чиркх болчу. Чиркх шишанан чохь бу. Шиша /нур/ лепачу седах тера ду зайтунан беркатечу диттах /цIеношкахь/ латина болчу‚ малхбале а‚ малхбузе а яц. Даьтта герга ду къага шех цIе хьакха елла яцахь а. Нуран тIехь а нур ду. Нисво Дала Шен нуран тIе Шена луург. Даладо Дала масалш нахана. И Дела массо хIума хууш верг ву . 36. /И нур ду/ цIеношкахь‚ Дала шаьш /сийдеш/ лакха дахан а‚ шайна чохь Цуьнан цIе хьехаян а магийна долчу‚ тасбахь до Цуна Iуьйранна а‚ суьйранна а. 37. Нах бу /царчохь/‚ шаьш юкъахбохур боцуш йохка-эцаро а‚ эцаро а Дела хьехорах а‚ ламаз хIотторах а, закат даларх а. Уьш кхоьру /къемат/ дийнах‚ шена чохь дегнаш а‚ бIаьрса а херцалур долчу . 38. Дала шайна бекхам бархьама шаьш дийначух уггар хазачуьнца‚ Цо шайна совдаккхархьама Шен комаьршаллах. И Дела рицIкъ луш ву Шена луучунна хьесап а доцуш. 39. Цатешнарш – церан Iамалш шерачу арахь /хIуттучу/ йилбазгIалах тера ю‚ хьогах волчунна и хи ду метта‚ и цуна тIевахча – и хIумма ца карайо цуна. Цуна карийна Дела шена гергахь‚ Цо кхочушдина цуьнан хьесап. И Дела хьесапца сиха верг ву. 40. Я /уьш/ тера ю кIоргачу хIоьрдан чохь болчу боданах‚ ша хьулбешболчу толгIано‚ шена тIехахула толгIа йолчу‚ цуьнан тIехахула марха йолчу. Боданаш ду цхьадерш вакхарна тIехь долуш‚ цо шен куьйг ара декхча – цуна и ган ца туьга. Дала шена нур ца диначунна цхьа а нур дац.\nДакъа 6 41. Хьуна ца го и Дела хилар Шена тасбахь деш стигланашкахь а‚ латтахь а мел волчо‚ могIаршца /тIама деллачу/ олхазарша а. ХIоранна хиъна шен ламаз а‚ шен тасбахь а. И Дела хууш ма ву цара дийриг. 42. Делан ду стигланийн а‚ лаьттан а паччахьалла . Деле ду дIадерзар а. 43. Хьуна ца го Дала лохку мархаш‚ тIаккха хутту уьш‚ тIаккха Цо уьш хуьлуьйту тIеттIа /барз/‚ хьуна го догIа церан юккъехула долуш‚ Цо доссадо стиглара /мархийн/ лаьмнаш‚ шайна чохь тIкъес йолуш. Шена луучунна туху Цо и‚ Шена луучух духа йоккху. ТIкъесан нуро бIаьрса дIахьош лаьтта. 44. Харцайо Дала буьйса а‚ де а. Баккъалла а, цу чохь хьехам ма бу бIаьрса долчаьрна. 45. Дала кхоьллина массо дийнат хих. Царех шен гай тIехь леларг ду‚ царех шина кога тIехь леларг а ду, царех деа кога тIехь леларг ду. Кхуллу Дала Шена луург. Баккъалла а, Дела массо хIуманан тIехь ницIкъ кхочург ву. 46. Оха доссина билгала долу аяташ. Дала нисво Шена луург нийсачу новкъа. 47. Цара олу: "Тешна тхо Делах а‚ элчанех а‚ муьтIахь а хилла тхо". ТIаккха дIайоьрзу /бакъдолчу динах/ царех цхьа тоба цул тIаьхьа – уьш муъма нах бац! 48. Шаьш Далла а‚ элчана а тIе кхайкхича шайн юккъехь хьукам дан – царех цхьа тоба дуьхьалйолу. 49. Шайна хилахь бакъо – цуна тIе богIу уьш муьтIахь хуьлий. 50. Церан дегнашкахь цамгар ю-те‚ я шекбевла-те уьш‚ я кхоьру-те уьш Дала а‚ Цуьнан элчано а шайца нийсо ца ян? ХIан-хIа! Уьш зуламхой бу!\nДакъа 7 51. Баккъалла а, муъма нехан дош хили шаьш Далла а‚ Цуьнан элчана а тIе кхайкхича шайна юккъехь хьукма дан цара алар: "ЛадоьгIна Оха‚ мутIахь хилла тхо". Уьш бу баккхийбедар берш. 52. Далла а‚ Цуьнан элчана а муьтIахь верг‚ Делах кхоьруш верг‚ Цуьнца вочух ларлуш верг – уьш бу толам баьккхинарш! 53. Делаца биира цара шайн чIогIа дуйнаш ахьа шайга омра дича арадовлур ду шаьш‚ бохуш. Ахьа ала: "Аша дуй ма баа! МуьтIахь хилар дика дара /шуьгара /. Баккъалла а, Дела дика хууш ву аша дийриг". 54. Ахьа ала: "МуьтIахь хила Далла‚ муьтIахь хила элчана! "Уьш дIаберзахь – цуна шена тIе диллинарг ду‚ шуна – шайна тIе диллинарг ду. Цуна /элчана/ муьтIахь шу хилахь – шу нийсачу новкъахь ду. Элчана-м тIехь дац билгала дIакхачор бен. 55. Дала ваIда йина шух иман диллинчаьрна а‚ дика Iамалш йиначаьрна а Ша тIаьхье лур ю царна лаьттахь‚ аьлла‚ Ша царал хьалха хиллачаьрна яларах терра‚ Ша чIагIдийр ду царна шайн дин‚ Ша цуна царна реза хилла волу‚ Ша царна церан кхерамал тIаьхьа тешам лур бу (маршо лур ю)‚ аьлла. Цара Суна Iибадат дийр ду‚ цхьа а хIума Соьца накъост лоцур дац. Цул тIаьхьа керста хилларг – уьш бу песакъаш! 56. Аша хIоттаде ламаз‚ ло закат‚ шу муьтIахь хила элчана – шух къинхетам бан мегара. 57. Хьуна ма мотталахь и цатешарш (Тхан омрах) бовда лур бу лаьттахь. Церан чугIойла – цIе ю. Ма вон дIадерзар ду-кх и!\nДакъа 8 58. ХIай иман диллинарш! Шуьга пурба доьхийла кхузза шун аьтту куьйго дола диначаьра а‚ шух кхиъна ца ваьллачо а‚ сатасаран ламазал хьалха а‚ шаьш делкъахь бедар йоккхучу хенахь а‚ пхьуйрен ламазал тIаьхьа а – шун кхо Iоврат /йолу хан ю иза/. Шуна а‚ царна а къа дац царал /цу хенал/ тIаьхьа /чу бан/. ТIехьоьжуш бу шуна шух цхьаберш ваккхарна. Иштта билгалдоху Дала шуна аяташ. И Дела хууш верг а‚ хьукам /нийса/ дийриг а ву. 59. Шун бераша кхиъна баьлча пурба доьхийла цара шайл хьалхалерачаш дехарах терра. Иштта билгалдоху Дала шуна Шен аяташ. Дела хууш верг а ву‚ хьукам /нийса/ дийриг а ву. 60. Зударех къанбелларш‚ маре баха дог дохуш боцу – царна къа дац шайн /тIехула/ бедарш яхарах ‚ хазалла гучадоккхуш бацахь. Уьш оьзда хилча – царна дика ду. Дела хозуш верг а ву‚ хууш верг а ву. 61. БIаьрса доцчун къа дац‚ астагI волчун къа дац‚ цомгаш волчун къа дац‚ шуна шайна а /къа/ дац аша /хIума/ яарх шайн цIеношкара‚ я шайн дайн цIношкара‚ я шайн нанойн цIеношкара‚ я шайн вежарийн цIеношкара ‚ я шайн йижарийн цIеношкара‚ я шайн ден вежарийн цIеношкара‚ я шайн ден йижарийн цIеношкара‚ я шайн ненан вежарийн цIеношкарая шайн ненан йижарийн цIеношкара‚ я шайн догIанаш шун долахь болчарийн /цIеношкара/‚ я шайн доттагIчун /цIеношкара/. Дац шуна къа аша /хIума/ яарх цхьаьна‚ я шаьш-шаьш. Шаьш цIеношна чу доьдуш салам ло шайга Делан гергара беркате а‚ цIена а хиллачу маршаллица. Иштта билгалдоху Дала шуна аяташ – шу хила мегара ойла еш.\nДакъа 9 62. Баккъалла а, муъма нах бу шаьш тешнарш Делах а‚ Цуьнан элчанах а‚ шаьш цуьнца /Делан элчаца/ долуш цхьана юкъара гIуллакхна тIехь дIа ца боьдуш берш цуьнга пурба дехна а бен. Баккъалла а, и хьоьга пурба доьхурш – уьш бу Делах а‚ Цуьнан элчанах а тешаш берш. Цара хьайга пурба дехча шайн цхьацца гIуллакхна‚ пурба ло царех хьайна луучунна‚ гечдар а деха царна Деле. Баккъалла Дела гечдийриг а ву‚ къинхетам бийриг а ву. 63. Аша ма де элчанан кхайкхар шайна юккъехь шайх цхьаболчарийн вакхарга кхайкхарх тера. Далла бевзаш бу шух лачIкъа буьйларш . Ларлойла и цуьнан /элчанан/ омрана хилпало еш берш питна (дуьненан бала) шайх хьаьрчарах‚ я /эхартан/ лазош долу Iазап шайх хьарчарах. 64. Ткъа Делан дац стигланашкахь а‚ лаьттахь а мел дерг? Цуна хаьа шу Шена тIехь дерг. Уьш Шена тIеберзинчу дийнахь Цо цаьрга дуьйцур ду цара дийнарг. И Дела массо хIума хууш верг ву.\nХьост — «http://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сура_Нур&oldid=88604»\tКатегори: Къуръан\tНавигация\nХаам бай гlалатах


СИСКАЛА ЧАМ — Сердало\nМассаза санна кIеззига йист ца хулаш а ваьгIа, ше дувцаргдар хьалха-тIехьа а даьккха, гаьннара хьаволавелар Исраьил.\n— ХIанз дукха дувц гIалгIай лаьттан тIа болх бе ховш бац, бел бе йолла башац яха къамаьлаш, — аьлар цо. — Йоккха харцо я из. Аз дувцаргда шоана сайна дагадоагIар. Тхо цу хана Аьхки-Юрта дахар. Са даьй лаьттан тIа болх беш бар. Аьхки, ара йIовхал эттача, бера бел, мангал, марс Iобиллацар цар, гота йоаллайора, хIаьта Iай, дуне шелделча, аьшкан пхьоале хьаеллар. ХIама хьа ца деш багIацар уж дерригача шера.\nБолх бара дукха тIера бацар лоаллахарча юрташка баьха хIирий, эрсий, гуржий, эрмалой. Царех водар ала гIерташ яхац аз из. XIapa къаман ши-ший оамал я. Аз массахана оалаш да из — хьинар хилара гIалгIашца нийслургдолаш дукха къамаш дац. Со ца хулаш, аз го ца тоссаш моттигаш кIезига йисай вай боккхача мехка. Ялхайтта шу даьнна мара вацар со Молдаве кхаьчача хана.\nЧIоагIа вайчунна тарадолаш лаьтта да из. ХIанз вайцига хьахулаш йола хIамаш хьахул цига. ХьажкIа дIаера тIера ба молдованцаш. НонагIа долча кхашка хьо дIахьежача кIай а IажагIа а хьажкIаш хул цар. Цхьабакъда, вайна санна чуийцача ялатах пайда баккха хац царна. Цхьа хIама дувцаргда аз. ХьажкIаш моша йолча хана кхашка нийсвелар со. Цига Iеш бар молдованций массехк дезал. Соахка хинна ялат диа баьннабар уж, хIаьта кердача шера хьувкъам чуэцара шиъ-кхоъ бутт бар. Моцал хьегар цу наха. ДIавеннача аз саьрг а леха, из мошача хьажкIана юкъе гIолла чакх а баьккха, цIepa тIа кхо-йиъ хьажкIа еттар.\n— ХIанз Iа фу леладу? ХьажкIий шашлык де-м валлац хьо? — яхаш, даггара белар молдованцаш. — Ялат доаде гIерт хьо.\nЕттача хьажкIий фийгаш делар аз царна. Цу хана денз из даар мерзденна сона баркал яхаш хулар уж. КIалхьаш, чIимаш баа Iомабир аз уж. Модз мо мерза кхача ба из оалар молдованцаша.\n— Шо гIалгIай фу къам да хац сона, — аьлар цхьан йоккхача саго, — цхьабакъда, шоай бехкагIа моцала лергдолчарех дац шо. Пхийттара ваьннача хьона укх тайпара говзалаш йовзаш хилча, шун боккхийча наха-м ца ховш хIама хургдац. Аз-м тамаш ергьяц, кхерий Iexa a Iexa, оаш Iов яьккхача.\n— Кхерах Iов яккха ховргдац сона, — аьлар аз. — Цхьабакъда, моша хьажкIа ятта, чIимаши кIалхьаши яа хов сона. Са даьша хьаIомадаь хIама да из.\nЦу наькъаца цигарча молдованций хьал кIеззига меттадоаладир аз. Бокъонца кер хьалбиза уж дIабахар аргдац аз, дале а хьалха санна моцал хьегацар цар.\nМолдавера со цIавенача шера боккха тIом болабелар. Дукха маIа нах фронте бахар. ХIанз лаьттан тIа болх бераш дукхагIча даькъе къабенна нах, кхалнах, бераш дар. Цар низ кхачацар ерригача оахаш йолча аренашта доал де. Дукха лаьтташ дусар эрий дада. Цудухьа 1942 шера гурахьа паччахьалкхено бокъо елар наха аренда лелае. Бакъдар аргда аз, из «аренда» яхача деша маIан довзаш вацар со. Са дас аьлар: «Дика хIама да из».\nЛаьтта хьакъоастаде вахар тхо шиъ. Бикет-аьле оалача моттиге дар из. Мел моттиг хьалаца мегаргья оаха аьлча, шоай хьаштдар де мукъа да шо аьлар тхога. Дас гIa бистар. Ма дарра аьлча, доккха дакъа дар оаха хьалаьцар.\n— Ва дади, цаI мара говр мичий вай. Мишта леладергда вай еррал лаьтта? — хаьттар аз.\n— Дала воахаве хьо, са кIаьнк! — аьлар дас. — Вайна Дала егIаяле говраш хьахургья. ТIаккха вай шинне болх бергба говрашта меттел. Лаьтта хуле, кхыдар доацаш дусаргдац вай. Ши кулг вIашка ца дуллаш къахьега деза. ХIанзолца йолча хана Iаьдал вайга дола лаьтта дIадоаккхаш мара дацар. ХIанз дIаэца йоах. Говраш яц хьона лаьтта леладераш, наьха хьинар да.\nТха ираза цу шера дукха говраш йоалайир Аьхки-Юрта черсаша йохка. Немцашта дIа ца кхачийтар духьа деш дар из. Боацача маьхах хьайохкар цар уж. Ши говр ийцар дас. Цхьа моллагIйола говраш яцар уж, дой дар-кх.\nБIаьстан юххье гота арадаьлар тхо а тхо санна дуккха гIалгIай а. Долла хIама Iомадир аз цу юкъа. Оаха дIайийннараш кIай хьажкIаш яр. Каст-кастта делхача догIаша, бIайха хьежача малхо ypaгla дихьар гIад. ЦIагIа мел вола саг этта оасарах кIалхардаьккхар оаха тхоай кха. Хьахилар хьувкъам. Чу ма эцца хьажкIа яьлар. Нийсса ах ялат паччахьалкхенна дIачуделар дас. Кхыметтел цхьацца хьажкIа цо дагаръеш санна хетар сона.\n— Ва дади, вайга кхаьчача из нийсхо иштта чIоагIа лелае езаш я? — хаьттар аз цунга. — Воаш Iехадеш дола Iаьдал Iехаде мегаций вай?\n— Ма алалахь, кIаьнк, — аьлар дас. — Хьарама хIама дезац вайна. Баьча соцамга хьежжа бекъаргба вай хьувкъам.\nТхоашта йиса хьажкIаш бIаьстан юххье йохкаргйолаш соцадир оаха. Цхьабакъда, цу шера Кавказе бIаьсти мишта яьлар ханзар гIалгIашта. Деррига вай къам 1944 шера 23-ча феврале мехках даьккхар. Тха дезал Кокчетавски областе цхьан юрта нийсбелар. Цига тIехьадера тхона къамаьл: доккхийча доашка лаьтта тха хьажкIаш вордашца-фургонашца хьатIа а ухаш, хIирашеи гуржашеи дIайихьар, яхаш. ЧIоагIа саготдора дас цу гIулакха. Дог деха вар со а. Айса хьийга хало, дегIа тIа гIолла сайна хийцца Iоиха хьацар дагаухар сона. Болх ца беш, Iийне бийша ихкача мекъача-мелача наха диадар тха хьакъ.\nСибаре бирса яр. Дале а юрта нийсденнача тхона цхьацца аьттув бар. Коартол, хьоар, кхыдола даараш хулар цIагIа. Кер хьалбиззалца кхача хулар аьлча нийса хургдац, цхьабакъда, беррига а баьсса хилацар из. КIезигчох а кхоачам бе безаш ха яр.\nБIаьсти яьлар. Кокчетаве нийсбеннача гаргарча наха чIоагIа дIадехар тхо. Дуккха къахьийгачул тIехьагIа городе даха дIадаха бокъо елар тхона.\n— Ва къонах, — аьлар тха нанас дадега, — лаьтта леладеш даха Iема нах ма дий вай. Фу дергда вай городе?\n— Лаьтта доацача долх мотт хьона вай. Сигала нах ца бахилга хаций хьона? — аьнна, велавелар да. — Гаргарча наха юхе хургда вай. Валар-валар, во-дика нийслу. ВIаши йисте хилча хало аттагIа лов.\n— Сигала-м кхыметтел оалхазараш а дахац, — аьлар нанас. — Из ца ховш яц со. Дале а, Iомадаьр, леладаьр аттагIа ма дарий.\nШоллагIа Сибаре хилар тхона Кокчетаве даха дIадахарах. Моцал тIагIертар сира борз санна. Цхьан гуйрен дийнахьа кхашка канаш гулде ваха лаьрхIар аз. Со цига дIакхаьчача, кхаь говра тIехьа нух а тесса, гота йоаллае кийчлуш боахка нах байра сона.\nГоврашта хьалха а удаш, канаш лехьадора аз. Нах белар сох, пIелгаш тIахьувкхар.\nИштта удаш кIаьдвенна, дIаюстара а ваьнна, бага кIи буртигаш а Iувшаш, салаIа Iохайра со. Цу хана гота йоаллаеча нахага хьежа эттар со. ВанагIа, Iовдала ба-те уж яха уйла ессар са керта чу. Ши говр нохарах тессаяр цар, цаI йIаьхха зIи а теха гаьнна хьалхашка йийхкаяр. Цун юхь а лаьца водар цхьа саг. Иштта говраш дIаехкар харцахьа хIама дар. Ши говр дIагIерт, кхоалагIчо царна новкъостал ца дарал совгIа, кхы а новкъарло а ю.\nСалаIарах визача дIатIавахар со гота йоаллаеш боахкачарна. Уж кхо саг вар — ши немцеи цхьа поляки. Сона хезадар цу къамех бола нах чIоагIа говза ба аьнна. Цхьабакъда, хIанз шекваьннавар со из иштта хилара.\nСайна эрсий мотт дика ца хой а, къамаьл доладир аз. Цар дер нийса ца хиларах дIакхетабир аз уж. Уж сох белар, аз дувцачох башацар.\n— Шун гIулакх аттача даккха ховргда сона, — аьлар аз. — ХIанз укхаза болча кечамах кхоачам а хургба сона.\nЧехка дIаэтта кхаь говра тоъаргдола дукъ хьадир аз. Из дукъ кхаь даькъа а дийкъа, цхьа дакъа цхьан оагIорахьа а долаш, вож шиъ вокх оагIорахьа а долаш нохарах дIадийхкар аз. Цхьан дакъах шин говра ткъаьнаш дIа а тесса, шин дакъах аз цхьан говра ткъаьнаш дIатайсача, геттара цецбаьлар ахархой. Цхьабакъда, цхьа говр йола оагIув аханза долча лаьттан тIа йисача, вокх шиннех цаI тIехагIеи шоллагIьяр оахам даьчеи яьлча гIулакх кхетадир цар. Нух дIаозара низ цхьатарра бекъабелар. Урхаш нохарах хьалъягIача аьшках дIа а тесса, гота йолаялийтар аз. ХIанз юхь лаьца хьалхашка вода саг везаш вацар, хьалха йодача говро тIехьайоагIача шиннена еш йола новкъарло дIаяьлар, нохара тIабода низ нийсса бекъабелар. Ма дарра аьлча, болх аттача баьлар. Ши немцеи цхьа поляки гIанкара баьннабар.\n— Тхога яьхар-м кхыъкхе ма дарий, — аьлар цар. — Шо хIама деш а хIама хьаде ховш а нах дац яхаш ма дарий тхона хьахезар. Дер дайна лелача наха гота йоаллае хар тамашийна хIама да. Е шоах дийцар аьлдита да, е шо шоай оамал йолаш да.\n— Уж шаккхе а уйла нийса я шун, — аьлар аз.\nЦу кхаьнне сона дика дир. Хьакимга а аьнна, Кокчетаверча элеваторе балха дIаэцийтар цар со. BopxI шера къахьийгар аз цига.\nТхоай дезал а моцалах баьхар, кхычарна новкъостал а дир. Дукха говзалаш юкъейоалайир аз элеваторерча балха. «Дошо да хьа кулгаш», — оалар цар сога.\nЦхьан дийнахьа хьакхайкар сога хьаким.\n— Ер ахьар Кавказера денад, — аьлар цо. — Хьоар да ала — хьоар а дац ер, комбикорм я ала — комбикорм а яц. Хьажал укхунга.\nЦо сога хьахьекхар жувр бар. Мичахьа баьккхаб-те ер, аьнна, каьхатага хьежар со. БIаргах хий даьлар сона цу тIара дешаш Iодийшача: «Назрановский мельзавод» яхаш дар уж. Хьажал хьо, мичахьа кхаьчад гIалгIай лаьттан беркат. Сай дог доаллача моттиге йIовхал хоаелар сона. Йиъ вагон жувр! Ай, из-м Даьла рузкъан болх ма бий. Иззал никъ баь СибарегIа ма кхаьчабий ер жувр-м. Са наьна лаьтта дIайийнна хинна хьажкIаш Iехьачул тIехьагIа хьабаьнна жувр! Сайна дага а доацаш, ахьара IотIавижар со. Цецваьнна хьахьежар сога хьаким.\n— ХIанз фу дир хьона? — хаьттар цо.\nСо йист хиланзар. Цо ше кхетадир хиннар. ЧIоаггIа дог деха хьайзар из.\n— Шо мехках даьхачо ца деш хIама дусаргдац, — аьлар цо. ТIаккха корзагIваьнна дIа-хьа хьежар, ше яхар сага хезадий хьажа воаллаш санна. Телха дар цун гIулакх из къамаьл воча сага лергех кхийттадаларе.\nШоашта язбаь жувр дIабахьа тигацар эрсаша, немцаша, полякаша, корейцаша, казахаша. Цох фу дергда хац шоашта оалар цар. ХIаьта тхона — вайнаха цох доккха совгIат хилар.\n— Iа фу де хой хьона, — аьлар хьакимо, — шоай нах хьатIабеха. Боккха мах а боаккхаргбац аз царгара. Е «хьажкIах даьккха хьоар» дIахьо шоашта.\nИз жувр чIоагIа накъабаьлар мецбенна хиннача наха. Сискал йора кхалнаха цох, жувра худар дора. ХIаьта цох яь хьалтIамаш-м мерза модз ма дарий. «Хах» аьнна, бесаш тIадаьхкар наха, низ чубелар, дегIамаш хьалнийсделар. ТIаккха хайра цига баьхача кхыча къамах болча наха халонашта духьалъотта гIалгIашта низ мичахьара боагIа.\n← ГIамагIай ганаргаш – цIи йоацача лазара духьала дарба\nЧеловек и спорт Знай собственную норму →


Бакъонашларъярхочун Титиев гергара нах махкара дIабахана\nНаркотикаш лелийна аьлла, Iедало бехке а вина, лаьцначу Нохчийчуьрчу "Мемориалан" декъан куьйгалхочун Титиев Оюбан гергара нах махкара дIабахана, Iедалера кхерамах кхоьруш аьлла, хаамбина кIирандийнахь бакъонашларъярхочун адвокато Заикин Петра "Новости" агенталле.\nЕарийдийнахь Шелан кIоштан кхело шина баттана лаьцна латтош ву Титиев, цуьнан машенчуьра наркотикаш яьхна аьлла. ПIераскандийнахь бакъонашларъярхочун адвокато мехкан Лакхарчу кхеле латкъам бина суьдхойн сацамна.\n"Полисхойн леларо кхерийна Титиевн гергарнаш дозанал арабевлла. Ас ца боху "боллу доьзал", соьга дийцарехь, цуьнан чуьра гергарнаш дIабахана", аьлла Заикина.\nОьрсийчоьнан президетехула йолчу бакъонашларъярхойн Кхеташонан куьйгалхочо Федотов Михаила ша тешна ву аьллера, пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло Титиевн гIуллакх толлучарна тIехь контрол латто шен белхахой Нохчийчу хьовсор хиларх.\nЦул совнах, Федотовс дехар дина Талламан комитетан урхалхочуьнга Бастрыкин Александре бакъонашларъярхо дIалацаран бахьанаш талла аьлла.


Оьрсийчоь – Соьман девальваци.\nТIекIалдиллина латточу ахчанан бараме хьаьжжина хIумнаш эцна бахархоша ахча хийцалуш ду аьлла хабар даржар бахьнехь. Ахча лардархьама тайп-тайпана машенаш эцар санехьа хеттарш дукха бу.\nЦхьаболчара кирлело яккхий Камазаш ялийна, кхечара шишша-кхоккха « ГазелЬ» олу машенаш долаяьхна, дIайохка атта хир ду аьлла. Iаламат дукха бу дешига а, детига а, телевизаршка, кузанашка, ахчанаш дерзийнарш а. КIезиг масалш дац электро товараш духку туьканаш яссийна а.\nЦхьаболчу совдегарша шайн долахь йолу Iар-дахарехь оьшу хIумнаш юхку туьканаш дIакъевлина тIедетталуш лаьтта мехаш цхьана хорше а дирзийна, церан кхиссадалар лахдаларе сатуьйсуш. Бахархошна уггар лазаме ду кхачанан сурсаташ даздалар. Дама, даьтта, картол, шекар, кху тIаьхьарчу иттех дийнахь 20-25 % дазделла.\n«КIира хан бен яц ас кийланах 40 туьма а луш шекар эцна, хIинца 5 туьма доьху. Итт кийла чуйоьду ши тIоьрмиг эца еънера со йогIуш ба-м ца богIу. ХIара цхьа тIоьрмиг а, вукхунах даьтта а ,кхин кигмерза а хIума а ийци-кх ас». Теркйист кIоштан ЧIуьлга-Юьртан базаран кертахь ишта къамел деш яра цхьа эцархо. Ахча дарна кхоьруш бахархоша хIумнаш дIаэцарх дуьйцуш бу соьлжагIалахой Салман а, Хизар, Хатимат а.\nСалман: «Ахча хийцало бохуш дукха хIума эцна наха, юха дIайохка дагахь. Мехашна тIаьхьа ца кхуьуш цхьайолу туьканаш дIа къийлина. Дац-дац бохуш Iийнарш гуча-м бевлла. Тукана чохь мел дерг дIа а эцна цунна тIе охьа-м хевшина хиндерг делехь ду».\nХизар: «Мехаш хьаладевддачхьана дуьйна ас дукха хIума ца эцна. Амма чай а,хIоьаш а, 20-25% мехаш тIекхеттий-м хаьа суна. Шайн ахча дан ца дайта бохуш схьаоьцуш бу-кх нах хIумнаш. Ахча дарна кхоьруш..Москвахь а бу боху ишта хIума схьаоьцуш..»\nХIатимат: «Тхан дешичас а эцна кхо машен,. Ахча дарна кхоьруш эцца-кх. Иттаннашкахь а машенаш оьцуш къаьхьаде деш бу-кх нах».\nКхана хIун хир ду те? Ахча хийцало бохург мел бакъ ду те? Нахе ахчанаш юкъадахийта Iедало леррина лело хилланаш-м дац техьа? Меллалц ирхъоьхур ду те мехаш? Цу а , кхечу а хеттарша сагатдо могIарерчу нехан. Бахархойн лазамех дуьйцуш ву Ленинан кIоштера ГIапур.\nГIапур: «ХIун хир ду кхана ца хууш саготта бу-кх нах. Мехаш хьалабевр бу, охьабевр бу, я ахча хийцалур ду? Кхана хIун хир ду ца хууш оьцу-кх наха хIумнаш. Ахча хийцало бохуш а дуьййу,банкера счеташ дIакъовлу а боху. Ахча дайдалар гуш мА ду. И дарна кхоьруш оьцу-кх кар мел еънарг».\nЙохкаэцархоша а, наха а тоьшалла до тIехIоьттинарг махкахой садууш хала , ладегIаме мур хилар хьокъехь. Цу муьро карахь мел долчу ахчанах мукъабаьхна бахархой. Эца а а ца оьцуш хIума йисна а яц - машенаш, кибарчигаш, даьхний… Муст а лур дац, телхар а дац аьлла, миллионашкахь харжаш а еш, къаркъанаш а,чIагIарш а охьадехканарш а бац нохчашлахь кIезиг.\nБакъду, Нохчийчу дан ца хIуьттуш, цара уьш дIаIалашдина ХIирийн а,ГIебартойн-Балкхарийн а мехкашкахь. Маларх делларг шайн довр дац аьлла тешна бу «шаIтIанан хина» ахча хьажийнарш.


СЕЙЛМУХАНОВ Муса. Хьо хьалхавелира - Страница 2 из 2 - ГАУ «Издательский дом»\nСЕЙЛМУХАНОВ Муса. Хьо хьалхавелира\nМогуш-маьрша хьо хилийла лууш,\nВаьлла хиларх хьуна гена со, –\nХилла безам, де мел дели, кхуьуш,\nЧIагIлур бу, ларъеш вонах хьо.\nСо Iехийна, сирла шовдан коьрте…\nХено хьоьстуш, цхьа кхин лаьттар ву.\nДагна хьоме хьо кхиъначу кхерчан\nСийдеш, иэсехь безам лаьттар бу.\nХьан ирсана денна аьтто боьхуш,\nГенахь хиларх, Деле йоьхур ю!\nСинхьаам а хаьдда, кхоллам лоьхуш,\nСинтем байна, балехь хьийзар бу.\nВайшинна юкъа йоьлла хиларх херо,\nХиларх шога вайн къастаран некъ,\nВалор ву со, мацца а цхьана дийно,\nСатийсамца, ирс левзинчу керта.\nХолча ма хIитта\nХолча ма хIитта, йоI, дахар ду доца.\nОйланаш дукха ярх а, цкъа деза къаста.\nЦхьана дийнахь безаман гуро хьо лацахь,\nЕлалой, екхалой, ахь дуьне хьаста!\nОйланийн мазлагIахь дог дита лела,\nМарзонан дургал цуо гулдийр ду тIе,\nДита и бацалахь сирла тхи мийла,\nИэшахь цуо йойур ю шеконан цIе.\nГIенаха мел гинарг хилийта кхочуш,\nЕлалой, екхалой, малхаца гIатта!\nДуьненчохь хIумма дац безаме кхочуш,\nЦуьнца хьайн ирс хьуна карор ду атта.\nАБДУЛАЕВ Леча. Ойланаш, ойланаш


Байтазиев: Израилера 3600 турист хилла Нохчийчохь\nМарсхьокху-бутт 04, 2019\nКъоьзан Iам, архивера сурт\nКху шеран хьалхарчу эхашарахь кхечу пачхьалкхашкарчу туристийн терахь алсамдаьлла Нохчийчохь 96%, хаам бина цу республикан туризман министро Байтазиев Муслима.\nЦо чIагIдарехь, 2018-чу шарца дуьстича кхушеран хьалхарчу кхаа баттахь Нохчийн Республике кхузза алсам баьхкина кхечу пачхьалкхашкара туристаш. Туризман министро дийцарехь, туристана тIелатар дина цхьа а меттиг хилла бац республикехь.\nЦуьнца цхьаьна, Байтазиев хьахийна Израилера туристаш Нохчийчу бахкарца доьзначу хаттарх, хаам бо "Грозный-информ" агенталло. Цо дийцарехь, цу махкара туристаш Къилбаседа Кавазе балош болх бечу Rway group компанино далочу терахьца, цхьана денна а, Нохчийчохь хан яккха а баьхкинчу туристийн терахь дар 2018-чу шарахь 3600 стаг.\nБайтазиевс чIагIдарехь, Израилерчу я кхечу махкашкарчу туристашна цхьа а кхерам бац Нохчийчохь.\nМаршо Радионо яздина ма хиллара, Нохчийчу шайн махкахошна баха кхераме ду аьлла, хаам бинера "Некъа волуш хаийтар" олучу декъехь Израилерчу антитерроран штабо. И хаам беша аьтто бу иврит маттахь. Нохчийчоьнах лаьцна болу хаамаш язбина бу цIечу басахь. Циггахь зорбане даьккхина ду Google картан дакъа а. Цу тIехь Нохчийчоь гойтуш ю тIаьIначу сира басахь.\nЦу хьокъехь дегабаам бинера Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. И сацам "цхьа а доцург ду", бохуш вара иза.\nКадыровс дехар дира цу документан авторе, Нохчийчохь йолчу цхьана терроран тобан мукъане а цIе яккха аьлла.Цо Нохчийчу кхайкхира Израилан терроризмаца къийсам латторан штабан векалш, республикерчу хьолана мах хадо.\nНохчийчоьнан куьйгалхочо шен дIахьедарехь билгалдаьккхира, Нохчийчохь яц я хир а яц терроран вовшахтохараллаш аьлла.


"Хууш дацахь а хууш ду" Касьяновна тIе торт а кхоьссина багайиттинарш муьлш бу\nЧиллан-бутт 10, 2016\nОьрсийчоь -- ПАРНАС партин куьйгалхо Касьянов Михаил, Чилл. 5, 2016\n"Парнас" оппозицин политикан партин гIантдас, Оьрсийчоьнан премьер-министр хиллачу Касаьянов Михаила дIахьедар дина Москох юккъехь ресторанехь тIелатар дина шена аьлла. Касьяновc дуьйцу цу наха кхерамаш а тийсина, торт а кхоьссина шена тIе бохуш. И зулам динарш нохчийн къомах бу бохуш чIагIдо Оьрсийчура зорбанан гIирсаша.\n"Хууш дацахь а хууш ду" Касьяновна тIе торт а кхоьссина а багайиттинарш муьлш бу\nКасьяновна тIелатар 9 сахьт ах сахьт долуш Москох гIалин юккъехь йолчу цхьана хIумакхоллучу хIусамехь. Ша Касьянов Михаила иштта дийцира хилларг.\nКасьянов Михаил: «Селхана сарахь Москох юккъехь йолчу цхьана ресторанехь суна тIелетира, вай олуш ма-хиллара, славянийн юьхь-сибат доцу, къаьсттина Кавказерчу нехан аматаш долу ша стаг. И шиъ суна тIевеара. Царах цхьамма со сийсаз веш мохь а бетташ, кхерамаш а тьуьйсуш, суна тIе торт кхоьссира».\nКасьяновс дийцарехь, цуьнга махках вала бохуш хилла тIелатар дина ши стаг. Иза шен политикан жигаралла сацо гIортор ду аьлла хета Касьяновна. Цундела иза зулам ду бохуш вара "Парнас" партин куьйгалхо. Цундела Iедалшка латкъам бина цо.\nКасьянов Михаила шена тIелетта ши стаг нохчий вара аьлла дIахьедар цадинехь а, Оьрсийчура хаамийн гIирсаша билгалдоккху уьш Нохчийчура хилла хилар. Политикана тIе торт кхоьссинчу шина стага вовше буьйцург нохчийн мотт бара бохуш, тоьшаллаш даьржина зорбанан гIирсашкахь.\n"Коммерсант" газетан корреспонденто Мурадов Мусас дийцарехь, полицино толлуш ду Касьяновца хилла дар-дацар, амма цкъачунна Iедалша цунна тIелатар динарш нохчий хилла, я цахилла аьлла цхьа а дIахьедар дина дац.\nДелахь а, къезиг нах бу Касьяновга багалейинарш а, цунна тIе торт кхоьссинарш а нохчийн цахилла аьлла хеташ. Цуьнан бахьана кху деношкахь Кадыровс шен Инстагарммехь йолчу агIон тIехь Касьянов Михаил тIехь волу видео дIахIоттийна хилар ду, тIе хьажийна топ йолуш санна сурт а хIоттош. Цундела Касьяновца Шинарийн сарахь хилларг цуьнца дузу журналситаша аьлла хета Мурадов Мусана.\nКасаьяновс а, цуьнан накъосташа а дIахьедарш до хиллачо дохур дац шаьш юьхьарлаьцначу некъара бохуш. Кху беттан 27-чу дийнахь, масала, Москох Немцов Борис дагалоцуш марш дIаяхьа дагахь бу Отрсийчура бакъйолчу оппозицин декъашхой.\nДепардьё шен кандидат ву бохург вон забар ю боху ПАРНАС партино\nНемцов вийначийн декъахь хилла Мухадинов дийна воцчух тера ду\nПАРНАС ца юьту харжамашка\nНемцов Борис дагалецира Москох\nКостромара харжамашна новкъарло йо\nКостромарчу харжамийн жамIаш хууш ду\nНемцов кхалхар Кадыровца дийцаре дан лууш ву Яшин\nНемцов вер кхидIа кхело толлур ду\nКасьяновна герзаца кхерам туьйсу видео дIаяьккхина