ЦIаькха а эзделах лаьца — Сердало\nДIабахача бетта тIеххьарча деношка (27, 30 октябре) «Сердало» газета тIа кепа теха шин номер тIа арадаьлар Хамхоев Дауда даь «ГIалгIай эздел» яха йоазув. Дуккхача доакъошта дийкъа дар из, бе-беча моттигашка, тайп-тайпарча нахаца эздел мишта леладе деза дувцаш. Цу тайпара йоазув де дезаш хинна ха тIехъяьннаяр, из моццагIе даь хила дезар. Цул совгIа, духхьал цкъа дийца ца Iеш, даим дувцийта деза эзделах лаьца. Уж йоазош деш бола нах дукхагIа мел хул дикагIа а хургдар. Цхьан хана, районерча «Наьсарен оаз» яхача газете балха волаш, аз дIайолаяьяр массаза хургйола «Эздел» яха рубрика. Цхьацца йоазошта кепа а техаяр цун кIалха. Бакъда, со цигара дIа а ваха, юкъахдисар из гIулакх.\nЭггара хьалха вай эздел леладе дезаш вола саг нана я, аьнна, белгалдаьккхад Хамхоев Дауда. Из нийса а да. Шоай ноаной лоархIаш, цун пIелг лазабаьлча, дог лазадоалаш, дукха къонгаши мехкарийи ба. Бакъда берригаш бац уж цхьатарра, шоаш кхебаь саг лоархIаш, цунца хила ма йоаггIара мерза уйла йолаш. Къонгаш а мехкарий а цхьатарра хилац. Айса дувцар чIоагIде лов сона, доаладеча шин масалца: дика воI вувцачунцеи во воI вувцачунцеи. Эггара хьалха дикача воIах дувцаргда вай. «МоцагIа цхьа зIамига саг лийннав, йоккха саг тускар чу а хоаяь, из тускар ги а делла. Из бIаргадайнача кагийча наха хаьттад:\n— Фуд Iа леладер? Фу тускар да хьа гидоаллар, малий хьа цу чу ягIар?\n— Ер са нана я, — аьннад зIамигача сага.\n— Тха а ма бий ноаной, оаха мича лелабу уж тускар чу а ховшабаь, ги а бехка. Сенна хоаяьй Iа из цу чу? — цецбаьннаб зIамигача сага нийсархой.\n— Со зIамига волаш, иштта со ги а велла, лийннай ер, декхар юха дIалуш ва со, — аьннад наьнаца дика волча воIа».\nВешта аьлча, бера хана нанас вайна хьалур, из къаелча юхадала дезаш дола декхар да. Из юхадала раьза воацачох фу аргда сона хац. Цох ала доагIа дош корадац сона, иштта ийрча хIама да из.\nХIанз дувцаргда вай, во воI мишта хул гойташ дола масал. ГIалгIай халкъа поэта Гагиев Гирихана я «Наьна дог» яха поэма. Цу тIа вувц, нанас, мар тIа а воацаш, хала кхеваь воI. Кхийна нийсвенначул тIехьагIа, саг йоалаяьй цо. Дукха ха ялале, нускал цамогаш хиннад, метта дижад. Мар тIавахав цунна:\n— Фу дича дийнлургбар хьо, са кхокхилг; фу дича тоалургдар хьо, са зизилг, — аьнна.\n— Пишка чу детта хьа наьна дог диача, ерзаргьяр со.\nНаьна дог пишка чу деттад цо, из чура хьадаккха аьнна цIералла кхайдача, из йистхиннад, йоах:\n— Кулг доагор Iа, са воI, — аьнна.\nЦу дувцаро хьахайт мишта хила мегаргвац ший наьнаца, цунна эшаш долча хIаманга хьажа везилга, цунца эздел леладе дезилга.\nЭздела дош геттара дика даьшхад вай халкъа багахбувцама чудоагIача, тайп-тайпарча жанрех долча йоазоша: кицаша, ширача дувцараша, фаьлгаша, кIоанолгаша, кхычар. Хамхоевс вай эздел леладе дезарашта юкъе белгалваьккха шоллагIа саг да ва. Даь юхь йоаца тIехье цIаккха бокъолгахьа яьнна дIагIоргьяц, оалаш хезад сона хийла вай боккхача, вахар дайза болча наха. Из да а да иштта. Ший даьга ла ца дувгIаш волча сага – йоI яле а воI вале а – цхьаннега ладувгIаргдац. Хила а хул цу тайпара тIехьенаш. Цунна тешал деш да ер дувцар. «Цхьан воккхача сагага хаьтта хиннад:\n— Дика бий хьа несарий?\n— Даьра, ба дукха дика-м, — аьннад къоаночо, — са къонгаша дIаве из аьлча, со вувргвоацаш ба-кх уж, тIаккха дика беций уж?»\nВо къонгаш хинначох тара ба воккхача сага бараш.\nВежарашта юкъе а эздел хила деза. Къаьстта а из дувзаденна хила деза вIаший хоза гIулакх леладарца. Цхьан наьна кер чу баьде, малхабоал, цхьан истола тIара сискал юаш хьалкхув, цхьан цIагIа бийша бада, истий кхийла бувбаьлча шоайла хийрабоал. Малав бехке? Истий ба е цар моарой ба? Сона хеташ, тIеххьарбараш ба. ХIана аьлча цIагIа хьачубаьхкача кхалнаха дIахайта деза, вежарий шоайла бала йиш йоацаш бола гаргара нах болга. Сесаг йитача, цох наьха саг хул. Воша, Iа мел дIатеттарах, мел хьо цох дIаадарах, хьох вала йиш йоацаш вола саг ва. Цхьан кулга пIелгаш санна, нах ба уж – вежарий. Ираз долча коа вежарий вIашкаувзаргбола нус йоагIа, ираз дайнача коа вежарашта юкъе юкъ ехкаргйола нус нийслу. Фухха дале а, вежараша шоайла эздел леладе деза. Цхьайолча хана цхьа кIезига хIама къайсе, е ах метр лаьтта къайсе ийгIе, вIаший цIагIа чу ца болхаш, Iоховш вежарий. Царех цхьаккха тайпара оалалургдац, уж дика къонахий ба. Шийна зе хургдале а, эгIа мегаргвац вешийцара. Хала хете а вайна юкъе нийслуш я царех тара моттигаш. Сона дагадоагIа, укх тайпара моттиг нийсъенна. Сибре да-нана денна, цIавена ши воша вар уж. Шоаш шиъ мара кхы кхоачарле йолаш ер ма дий аьнна хIама а дацар цар. Тайпан нах-м бар, наьнагахьара гаргара нах а бар. Мехкабаьнначул тIехьагIа цхьан коа бахар уж. Шиаш цIенош а дар. Бакъда истий кхийлачул тIехьагIа, юккъе гIолла карт Iойир цар, ков декъа а декъаш. Царна шоашта цох фу хетар хац сона, бакъда из гуш болча наха цу хIамах тамаш йора. Карт йича а тар ца луш, вIаший къаьстар уж юххера. Тайп-тайпарча юрташка дIа-юха бахар. Ийрча масал дар цар шоай дезалашта гойташ хиннар. Иштта хул, вежарашта юкъера эздел, хоза гIулакх дIадаьлча.\nУст-цIаьшцара эздел, йоI ехале денз, леладе деза. Наьха кхалсагаца леладе тоам боаца бувзамаш, гIулакхаш леладе мегаргдац, къамаьл деча хана а цунца бувца мотт белггала хоза хила беза. Вай мел лечкъадой а вайна ховш да-кх, цхьаццабола кхалнах цIена боацаш цIаухилга, кхалнах бахьан дов этте нах боабелга. Хьарамленаш лелае мегаргйолаш моттиг яц кхалсагаи маIача сагаи юкъераяр. Нагахьа санна из кхалсаг езаш вале, нагахьа санна йоI цунга гIоргйолаш яле, эздийча IаьдалагIа зоахалол хьа а даь, вIашагIкхета беза, арахьа йоккхача городашкарча гостиницашка бийсаш яха вIашагI а ца бетталуш. Цу тайпара моттиг къайлайодац, гIулакх къовсам тIа доал, тайпашта юкъе цабезамах яь карт хьалйотташ. Цкъа ше теливизор чу къамаьл деш Кадыров Хож-Ахьмад-Хьажас аьлар, ший йишийца леладе йиш йоацаш дола хIама леладича новкъа хургдале, цу тайпара хIама наьха кхалсагаца дIалеладе а мегаргдац. Цхьайолча хана, кулгаш тIадихье, наьха кхалсаг йодайийя, тIаккха машар беха болх вай кагий нах а, цар гаргара нах а. ЦаI бакъда, йиIий даьша тоам бой а, мерза гаргалол хургьяц цох. Нийслу ше едда маьре яха йоI даьцIагIа чу ца юташ а. Сона дагадоагIаш, цхьа моттиг нийсъелар цу тайпара. ЙоккхагIа йиша ягIаш, маьре яхай, аьнна, нанас, йижараша, вежараша цIагIа чуйитанзар из. Дукха ца говш елар из кхалсаг. Хетаргахьа, цун нийсса ах лазар совдаьккхар ший гаргарча наха тIаенача гIайгIано. Иштта хила мегаргдац. Маьре яхар, саг йоалаяр хозача гIулакхий кIийлен тIа хила деза. ТIаккха мара уствежарашта а устйижарашта а, дагадоха хIама доацаш, майрра бIарахьожалургвац найц.\nКъоаношцара эздел хьоахадаьд ювцача статья тIа? Уж хьалха хинна къоаной, ма дарра дувце, дукха биса а бац тахан. ХIаьта а 60-70 шу даьннарех а къоаной ба ала мегаргда. Мичахьа леладе деза царца эздел? Уж йоагIача-йодача, е, Дала ма дахьалда, веннача-ваьннача мара го йиш яц. Наггахьа новкъа латташ а нийслу царех саг, цхьан юртара вокх юрта ваха аьнна араваьле. Леладой царца эздел вай кагийча наха? Леладераш а дукха ба, цалеладераш кхы а дукхагIа ба. Шийл воккхагIча сагах эхь ца хеташ, вIалла цунна бехк беце а, шийна болча пайданна цунна качгIоргбола зIамагIбараш хилар — из заман а къаман а доакъазал я. ВоккхагIчо ца даь хIама цунна дIатIатоттаргдола, шийна болча аьттонна харцлувргвола зIамига саг хилар, йоккха Iаьсал я. Ивиздий ГIазда гIалгIашта юкъе аьла харжийтавац духхьала цхьа хIама бахьан долаш, аьла ва, яхаш, боккхагIбараш цунна уралаттаргболга дагадийхад цунна, цудухьа вайна аьла везац, аьнна, из дош соцадаьд.\nКъоаношца эздел мишта леладу дика гойтад Боков Ахьмада ший цхьан йоазон тIа. Офисе ягIа йоI, воккха саг чуваьлча, ураэккхаш хиннай. Бакъда йиззача автобуса чу из чуваьлча, ше ягIачара хьал ца гIотташ, харцахьа йийрзай. Из во эздел да.\nЦкъа Наьсарерча къаьнарча автовокзале гIолла, таксеш латтачахьа сехьаваьнна дIаводар со. ЭгIахьара IотIайоагIар вIаший тIаьнкIалха пхьарсаш доахка ши йоI. Со паргIатта дIатIехваргволаш, гаьно бар уж. Бакъда сона Iогарга мел гIорт, боаккхаш бола гIа сихбаь, дIатIехваьннача сона балам теха дIаяхар царех цаI. Цецваьнна, царна тIехьахьежаш латташ цхьа юкъ яьккхар аз. Иштта «шалтай-болтай» яхаш айлаюкъе лелача мехкарашта фуд а хац вай дувца эздел. Из долча моттиге хьалкхийна хила беза, эздел шоай дегIах доаллараш.\nНовкъа латтача къоаношта, вIалла цар кулг айдаьдеце а, машен соцаю ше Дала даькъалаваьчо. ХIаьта цхьабараша бIаьзза кулг айдой а соцаяц. Цигахьа дIаверз со, аьле, пIелг хьекхе дIатIехвоал царех саг, цо яхача оагIорахьа дIаберзаш никъ беце а, гола тохаш моттиг еце а. Къоано хьатIацахоавар духьа, оапаш бувц цо. Иштта хилац эздел.\nЦул совгIа, ше хьайоалаяьча сагаца а леладе деза эздел. Из етташ-Iетташ, къаракъ менна а маланза а цунна качъухаш лелаяйта яйтац маьре. Яха, дезал кхебе, цIенченга хьажа яйт. Цунна эшаш дола, хиланза даргдоаца хIама Iалашдар маIача сага декхар а да, цунца леладергдола эздел а да. ЦIенца, дуачунца, дувхачунца из Iалашъяр – из да эггара хьалха ший фусам-наьнаца леладу эздел. Уж хIамаш а доацаш, кхыдола эздел леладе гIертарах пайда хургбац. ЦIагIа эшаш долча хIаман кхоачам – из я дезалерча эздела лард. Фу эздел хургда дезале, нагахьа санна мар болх беш воацаш, чу а ухаш, сесага шийна даар дикагIдар хIана оттадац, ший новкъосташта хоза гIулакх хIана дац, яхаш, дов латтача фусаме. Цу тайпара дезалаш, дукха ца говш, бох. МаIача сага саг йоалаю, кхалсаг, мискинг, уж бераш Iокховса ца могаш, уж кхоабаш, ший унахцIено кIалъюташ хьайоагIа. Иштта хила мегаргдац. Эздел ца хиларал совгIа, цу тайпарча моттигашца йоккха къизал я.\nИштта ший декхараш кхоачашде ховш хила еза нус а. Цунца хила деза йистхилара, елаялара, маьрцIай боккхийча наьха цIераш кхабара, ший берашка хьажара, тIадувхача барзкъан, цIагIа, коа лелаеча цIенон эздел. Денача хана эздий нускал а долаш, дIахо маьрцIаьшта тIа а дагIаш, хила йиш яц из. Укхаза дагадох сона Гамботов Бориса яздаь «ЦIе боргIилгаш» яха дувцар. Шоана а из дагадохийта безам ба са. Цхьа воккха саг волча венав цун гаргара саг, воIа саг йоалаяьча ловца баккха. ТIехьашка цIе боргIилгаш тIаягIа кIувс боаллаш, метта вагIаш хиннав къоано.\n— Миштай хьа нус? –хаьттад хьаьшо.\nПенах боалла кIувс несо бенилга дIахайта дагахьа воккхача сага аьннад:\n— ЦIеча боргIилгашта бIара а хьежаш, дIавагIа со-м.\nЦхьа ха яьлча юхавенав из хьаьша. ХIаьта мо хаьттад цо:\n— Миштай хьа нус?\n— Даьра, боргIилгаш кертах зIокарч етта ма яьннай, — яьхад фусам-дас.\nНесий во оамалаш гучювла йолаеннай яха маIан хиннад цу дешай.\nУкхаза шун эзделах массехк дош ала безам бар са. Нагахьа санна, воагIий ца ховш, хьаьша воагIе (вай Iаьдал мичад, со шунцига хьоашалгIа воагIа аьнна хоам а бийя, хьоашалгIа ухаш), из ди-бийса доаккхаш вагIаргволаш а веце, цунна, Iодетташ, жа доаде дезац, москалаш йоае езац, аьнна, хет сона. Ше да, хьалххе хоам баь, захалаш е кхыбола бехке нах боагIаш хилча. Вешта, сиха ваха везаш вола хьаьша, устагIа е москалаш хьаяларга хьежаш вагIаргвац. Дукха ха йоацаш, цхьан эздийча наьха фусаме нийсвелар со. Дукха вагIа йиш йолаш вацар со, цох аз хоам а бир фусам-даьга а фусам-наьнага а. Тхо Iохайшача истола тIа шин-кхаь тайпара сомаш латтар, цига хьачудера тхона хоза кийчдаь мерза дуга, чай. Сайна кIай гамаж йийча санна, хоза хийтар сона фусам даьша оттадаь шу, бакъда из даа а ха йоацаш, дIаваха везаш вар со. Сога хаьттача, иштта чувенача сага цIагIа йолаш йола хIама хозагIча тайпара Iо а оттаяь, хьаьша дIавахийтар а шун эздел да.\nIаламцара эздел геттара бухьардаьннад цхьаболча наьха. Царех эггара вогIдар да, йоагIача а ца йоагIача а нувхаш Iокхувсаш хилар. Къаьстта новкъа хул, хиш, баьш, хьунаш бIехъеш йола хIамаш шоашта тIехьа юташ дIаахар. Уж нах Iаьдало а, жайнаша а, КъорIо а яхар деш боаца нах ба. Хиш, наькъа йистош лорае, цIена лелае яьхад дин хьалхле лелаяьча наха. Из дагадохац царна, машена корах шуша, килёнка тIормиг, гIаьленех боассабенна кIинг, кхыйола хIамаш аракховсача хана. Цкъаза наьха наIарга шоай нувхаш Iокхувсаш а нах ба. Наьсар-Керте кирпишках яьча цхьан карта тIа басарца яздаьдар укх тайпара дешаш: « Даьла духьа, укх карта юхе нувхаш Iо ма увттае!» Нийслу цу тайпара хIама вай мехка столице Магасе а. Цигара бахархой а берригаш дика боацилга хьахайт цу масало. Цкъа дIаяьхача, юха а уж Iоувттаеш бола нах эшалуш бац. Видеокамераш а оттаяйта, уж хьа ца лувце, царна де хIама долаш вац со. Хьалийцача, дукха гаьнара нах а хургбац-кх хьона уж. Мальсагов Шимоахий Ахьмада ший «Даим хало ловш» вола саг яхача романа тIа яздаьд, болх баь ше чуводаш, ше лаьтта моттиг цIенъяр эздел да аьнна. Цунгара масал эцаргда цунна тIехьавоагIачо а. Шийл тIехьагIа къахьега дезача сага бIеха моттиг йита дIавахар, во лаьрхIад цо. ХIаьта наьха наIарга футтаройна нувхаш кхувсарех фу аргдар-хьогI цо? Хетаргахьа, царех, адамаш а доацаш, кхыдола дийнаташ хетаргдар цунна. Из хIама хьадечарех мишта аргда нах ба аьнна?\nМассехк дош ала ловра барзкъан эзделах. Укхаза дагайох сона Муса Джалиль яхача татрий поэта язъяь «Хадича» яха стихотворени. Хадича яха йоI ах бийса яххалца айлаюкъе лелаш хиннай, чуйоагIаш коаниI къайла йоландаь, картах тIехъювлаш хиннай из. Цхьан бус иштта тIехйоалаш, хьастамах дIатоссаенна юбка йоаттIаяьй. Из дIатега хьинар доацаш, шоллагIча дийнахьа уллувра хьалъяьттIа юбка ювхаш, араяьннай Хадича. Из керда мода я меттача мехкараша, хьалъэттIаяьй шоайяраш а. Цу тайпара мода эзделца дукха тарлуш хилац. Со фу ала гIерт хов аьнна хет сона вай мехкарашта а кагийча наха а. Кхы цхьа хIама дар, со зIамига волаш дувцаш, из бакъда е харц да сона оалалургдац. Геттара чIоагIа тIатеIIа юбка ювхаш, автобуса тIа хьалтIаяла этта хиннай цхьа йоI, бакъда ког хьал ца айлуш йисай из, сов чIоагIа готта яь юбка бахьан долаш. Из бIаргагуш латтача цхьан воккхача сага, кисара хьалдаьккха, мукх хьекха кIеззига хьалйоаттIаяь хиннай йоах цун юбка. Цу воккхача сага из нийса даьд, вай а иштта де деза ала гIертац со. Со ала гIертар да, бахара-бахкара, Iохара-гIаттара, Iоверзара-хьалверзара новкъа дола барзкъа дика дац, аьнна. Саг паргIата хулийташ хила беза тIабувха гIирс. Шийна гIаьхьа хургдар леладе мегаций барзкъа? Из доагIаш да цхьаболча маIача наха лелаеча хачешта.\nЮххера, метта эзделах аргда вай. Дувцаш дола хIама лоацца, ше наха кIорда ца вайташ, дувцар – из эздел да. Аьннад алийта, шийна баркал даккхар духьа, мотт хоза бувца гIертар, Iимерза хила гIертар во да. ЦIенача дег тIара боагIаш, хозача уйлаша мерзбаь хила беза сага мотт. Воча дег тIара хьалувш хилча ийрчабоал из. Цу хьакъехьа Озиев Салмана язъяьй «Декъа эздел» яха стихотворени. Из «декъа эздел» леладеш бола нах дукха ба вайна юкъе а. Укхаза цхьа анекдот дагадох сона. ВIашагIкхийттав вовзаш вола ши къонах.\n— Фуд, малад, могаш дий? — хаьттад хьалхарчо.\n— ХIама дац, дика Iеш да, — лоацца жоп деннад вокхо.\n— ХIама эший, сога ахча да хьона, — соцаш хиннавац хьалхарвар.\nЦкъа а шозза а цо из аьлча:\n— Даьра, цхьа пхи тума ахча эшаш араваьннавар со, — аьннад шоллагIчо.\n— Аз леладер эздел да, Iа дувцар жIалел да, — яьхад, цунна пхи тума дала дага воацача юртхочо.\nМетта эзделах дика аьннад С. Озиева ший кхыча, «Эздели гIожали» яхача стихотворене тIа:\n«Хало йоацаш, атта дулуш,\nХIама да из эздел яхар.\nАдамий безам дукхагIа хулаш,\nСийлахьа ду цо сага вахар.\nЭздел лелош атта да,\nБакъда сий цун лакха да…»\nПоэта ма аллара, цIаккха дицде мегаргдац вай, эзделца вай сий а дувзаденна хилар. Эздел доаца саг, цIаккха сий долаш хургвац.\n← ВIаьхийвар къевер а, къевар вIаьхийвер а Даьла ва-кх\nНужда или порок →


Хангошвили вийначул тIаьхьа Германино цIа хьажийначу оьрсийн дипломатан цIе евзина\nХангошвили Зеламха вийначул тIаьхьа Германера бохийначу оьрсийн дипломатех цхьаъ ву тIеман коьртачу атташен гIовс, ГРУ-н эпсар Суцкий Евгений. Немцойн Bild таблоидо а, дуьненаюкъарчу Bellingcat тобано а юкъахь бинчу талламийн жамIехь яздина цунах лаьцна. ШолгIачу оьрсийн дипломатан цIе йоккхуш яц цкъачунна.\nБакъду, ший а ГРУ-на болх беш хиларх хьалхо яздира Suddeutsche Zeitung а, Der Spiegel а хьосташа. Карара шо доладелчхьана Германин къайлахчу сервисаша шайн тергонехь латтош вара Суцкий. Талламбинчул тIаьхьа рапорт арахецначара яздарца, оьрсийн "Северный поток-2" газопроводан интересаш хьалхаяхархьама Германин политикашна вербовка йина хила тарло цо.\nBild хьостан политикан редакторо Репке Юлиана зорбане даьхна Суцкийн суьрташ. Репкес чIагIдо, цхьана сурт тIехь ГРУ-н эпсар оьрсийн Берлинерчу векалтан школехь дипломатийн бераш Iамош ву бохуш. Цул совнах, журналисто билгалдаккхарца, дипломаташ лаьхкинчул тIаьхьа векалтан сайтера Суцкийн хинйолчу лекцех бина хаам дIабаьккхина.\n1984-чу шарахь Ростовн кIоштарчу Гуково гIалахь вина ву Суцкий Евгений. Москварчу Горный университете деша хIоьттира иза 2005-чу шарахь. Ткъа 2008-чохь оьрсийн тIеман гIуллакхдархойн академи дехьавелира. 2017-чу шарахь, оьрсийн иччархошца уьйрашкахь хилла бохуш, шеконашкахь латточу шен хIусамненаца а, шина бераца а Берлине дIавахара Суцкий. Оьрсийчоьнан векалтан коьртачу тIеман атташен гIовс вара иза тIаьххьарчу заманчохь.\nНохчийчохь тIемаш бечу хенахь гIаттамхойн могIарехь оьрсашна дуьхьал лаьттина Гуьржийчуьра схьаваьлла Хангошвили Зеламха вийра Берлинехь Марсхьокху-беттан 23-чохь. Оьрсийчоьно харц паспорт шена кечдина волу «Соколов Вадим» ву иза вийнарг. Ткъа официалехь билгалъялла яц цуьнан бакъ цIе. Журналисташа бинчу талламаша гайтарехь, цуьнан бакъ цIе Красиков Вадим а ю, ФСБ-н къайлах операцеш ечу декъехь болх бина а ву иза, стаг вуьйш дуьххьара гучуваьлла а вац.\nЦхьана хенахь Оьрсийчоьно ша а лехна Красиков, лаца а кхайкхийна, амма хууш доцчу бахьаница тIаьхьо дIаваьккхина лехамийн тептарара.\nЦуьнца доьзна Германин арахьарчу гIуллакхийн министро хаамбира, оьрсийн ши дипломат шаьш Оьрсийчу дIахьажорах. Цунна жоп луш, Москвано персона нон грата кхайкхийна немцойн пачхьалкхан ши векал.


ГIажарийчоьнца ТIеман Конфликт Эккхахь Цунна Гена Латта еза Кавказера Пачхьалкхаш\nКху тIаьххьарчу шина дийнахь цхьамоггIа пачхьалкхашкахь, ша аьлча, Гуьржийчохь а, Индехь а, Таиландехь а тIелетарш дина Израилан дипломатин миссийн белхахошна. Израило цунна бехкейина ГIажарийчоь. Къаьсттина сагатдойтуш ду ГIажарийчоьнца йоьзначу проблемана юкъаийзош Кавказера пачхьалкхаш хилар. Цу хьокъехь Iамеркан арахьарачу политикан кхеташонан Европехула а, Евроазехула а говзанча волчу Мерри Вейнаца интервью йина Маршо Радионо.\nМаршо Радио: Хетало, Гуьржийчоь а, Азербайджан а, къаьсттина Азербайджан, юкъа ийзош ю аьлла, ГIажарийчоьнна а, Малхбузенна а юкъарчу конфликтана. Иза иштта ду, аьлла, хетий хьуна?\nMeрри: ТехIеран, цхьа а шеко а йоцуш, шайн зарратанан Iилманчаш байъарна тIехьа лаьтташ Израил ю бохучух тешна ю. Ткъа ГIажарийчоьнан леррина сервисаш хеташ яра шаьш цунна жоп дала деза, аьлла, ГIажарийчоьнна тIекхача атта долчу пачхьалкхашкахь болу дипломаташ а юьхьар а лоцуш. Кавказера пачхьалкхаш, цхьа а шеко а йоцуш, атта яра тIекхача.\nМаршо Радио: ГIажаройн дегабаам болчух тера ду азербайджанахошка...\nMeрри: Цу тIетоьхна аьлча, гIажарой цхьана хеначохь башха дика юкъаметтигаш йолуш бацара Азербайджанца цо Израилца доттагIалла леладо бохуш, Израил Азербайджанна технологи а, герз а духкуш йолун дела. Иза чIогIа экаме тема ю гIажарошна.\nМаршо Радио: Ткъа хIун бахьана ду Тбилисехь Израилан дипломатийн машенна тIелатар дар?\nMeрри: Вайна кхузахь гуш дерг, ГIажарийчоьнна а, Израилна а юкъарчу кхечу пачхьалкхийн территори ца лоруш йолчу ассиметрин конфликтан лахара тIегIа ду. Ала мегар ду, гIажароша шайн операци дIаяхьа Тбилиси харжаро гойтуш ду гIажарошна атта хилар Гуьржийчу кхача. ГIажарийчоьнан а, Гуьржийчоьнан а юкъаметтигаш вон яц. Саакашвилин Iедалан жигара йохка-эцаран юкъаметтигаш ю ГIажарийчоьнца.\nМаршо Радио: Ткъа израилхошна тIелатар деш Гуьржийчоь харжар ларамза дацара, аьлла, хетий хьуна?\nMeрри: Юккъерчу Кавказанкхаа пачхьалкхах лацна аьлча, ГIажарийчоь халахетарца хоьжуш ю Азербайджане. Цуьнан дика а, вовшаьшна пайда болу а юкъаметтигаш ю Эрмалойчоьнца а, жимма къезиг -- Гуьржийчоьнца а. Суна хетарехь, тIелетарш дан объекташ лохуш иза тидаме а эцна цара.\nМаршо Радио: Гуьржийчоьнан а, Азербайджанан а дика юкъаметтигаш ю Iамеркаца. Цара юххера уьйраш лелош ю массо а агIор. Нагахь санна, ГIажарийчоьнца тIеман конфликт эккхахь, цу шина пачхьалкхан территорех пайдаэца аьтто хир бу, аьлла, хетий хьуна, Iамерканан?\nMeрри: Соьгахь чоьхьара информаци яц цуьнах лаьцна. Цундела соьга, илла-билла иштта хир ду, аьлла, алалур дац. Нагахь санна, ГIажарийчоьно а, кхечу пачхьалкхаша а дакъа а лоцуш, тIеман конфликт хилахь, цо вочу агIор тIеIаткъам бийр бу Кавказерчу пачхьалкхашна, уьш лулахь йолун дела. Ала хала ду цу пачхьалкхаша шайн территорех пайда оьцуьйтур бу, аьлла, ГIажарийчоьнна тIелатар дайта Цхьаьнатоьхначу Штаташка а, Израиле а, муьлхха кепара иза далахь а.\nМаршо Радио: Территорех пайда ца эцийтахь а, цу конфликтехь дакъа лаца мегар ду, аьлла, хетий хьуна Кавказерачу пачхьалкхаша?\nMeрри: Нагахь санна, сайга хаьттича, ас Азербайджанна, я Гуьржийчоьнна хьехар дийр дара, алссам ницкъ болчу пачхьалкхаша дакъа лоцучу конфликтна генахь латта, аьлла. ХIунда аьлча, шу пачхьалкх жима а йолуш, яккхийн пачхьалкхаш тасалуш хилча, жимчу пачхьалкхашна хIума кхеташ Iедал ду.


Къаман визза воI — Сердало\nКъаман визза воI\n22.06.2018 22.06.2018 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nТамаш я вай мехка зIамига а воккха а саг хуле, Беков ДордагIа Тембота цIи цахозаш. Цун кхоллам Iомабу 7-ча классе («Ший хьакъ шийга дахар»), 8-ча классе («Лене болхлой боабар»), 9-ча клссе («Ачамаза боарз»). Цул совгIа, вайна хов цу сага мел доккха дакъа юкъедихьад къаман йоазув, дешар дIадоаржадеш, гIалгIай метта хьалхара хьехархой а йоазонхой а кхебеш. Из ваь хиннав 1873 шера, вешта аьлча Тембота укх шера 145 шу дуз. Эггара хьалха белгалдаккха деза, хьалхара алфавит кхеллача Мальсагов Зоврбика новкъост а гIонча а из хиннилга. Зоврбика хьадаьча «Сердало» газета оагIонаш тIа IотIадувлаш хинна дукхагIдола йоазош цо даь е цо тоадаь хиннад. Цудухьа аьннад цо, газета хетаяьча ший стихотворене тIа укх тайпара дешаш:\n«…Зоврбика тIехк я хьо,\nТембота дулх да хьо…»\n1924 шера Буро тIа хьехархой техникум хьайийллача, цига наьна мотт, литература хьеха вода из. Белгалдаккха деза, дуккха хьехархой кийчбаь ца Iеш, вай эггара дикагIбола йоазонхой а цунгара мотт Iомабаь хинна хилар. Масала, цо хьийха хиннав Муталиев Хьажбикар, Озиев Салман, Осмиев Хьамзат, Зязиков Бахьаудин, Базоркин Идрис, кхыбараш. ХIаьта царех мел доккха беркат хьадаьннад, дувца ца дезаш, вайна массанена дика ховш да. Вай къаман литература кхелла а дегIадоаладаь а нах хиннаб уж.\nБеков Тембот вай хьалхара поэт хиннав. ЙоаггIача тайпара ритм, рифма, боарам лорабеш, духхьашхара байт язъяьр из хиннав. Цун дикагIйолча стихотворенеех я «Ши зама», «Сердало», «Лене болхлой боабар». Бакъда проза а язъяьй Бековс. ГIалгIай хозача, цIенача меттаца, дикка уйла яйташ дола сурт-сибаташ кхеллад цо ший дувцараш тIа а публицистикан йоазош тIа а.\nТембот ваь хиннар дукхагIбола гIалгIай хала боахкаш хинна паччахьа зама я. ХIаьта а цун хьалаш во хиннадац, хIана аьлча цун да ши тика лелаеш — Ачалкхеи Буро тIеи – хIаман эшам ца ховш воаллаш саг хиннав. Цудухьа деша вIаштIехьадаьннад Тембота. Школа яьккхачул тIехьагIа, Ростоверча Варшавски политехнически институте деша ваха а хиннав из, заман балхо юкъахдитад цун дIахора дешар. Керда Iаьдал доаккхача, вай мохк дегIакхувлача гIулакха дизза дола ший дакъа юкъедихьа саг ва из. Цудухьа Наьсарерча мемориале вай къаман дикагIболча наьха мугIарашка дIаязъяь я цун цIи.\n2000-ча шерашка, Чахкиев Идриса СаIид йоазонхой Союза правлене председатель волча хана, къаьнагIболча йоазонхоша (И. Дахкильгов, С-Хь. Аушев, А. Плиев, А. Мальсагов, М-С. Плиев), тIехьа тIакхийнараша (А-Г. Угурчиев, С. Арчаков, В. Хамхоев, и.кх. дI.) соцадаьдар, Беков ДордагIа Тембота цIерагIа йола ГIалгIай республикан литературни преми хьаяр вай мехка кулгалхошкара деха аьнна. Цу хьакъехьа шозза-кхозза яхар мо газеташ тIа яздаьд. Бакъда из дош дIахозаш а цунга ладувгIаш а бац из кара дола нах. Бетташ-бетташ кхера а баттI оал, цкъа кхоачашхила мег къаман сий долашагIа хиннача йоазонхошта дагадаьлла хIама.\nКъизача соцамах лаьца →\nОРИГАМИ ЙОВЗИЙ ШОАНА?


"Цхьа кIад боцург иза долуш санна, Беслан йицъян гIерта Iедалхой"\n"Бесланан къарданза аьзнаш" цIе йолу кино гайтира дахначу мукъаденошкахь Прагехь. Филман презентаци ян баьхкинера "Бесланан аз" организацин векалш Кесаева Элла а, Цирихова Земфира а. "Кавказ.Реалии" портална еллачу интервьюхь цу шиммо дийцира, шайн кино Оьрсийчохь гойтур цахиларан бахьанех а, ишта тIедожийра, 15 шо хьалха 334 стаг а вуьйш, 810 -нна чевнаш а еш, Бесланехь хиллачу трагедина бехкеболчарна таIзар дар.\n- Европан кхелехь шу тоьллачул а тIаьхьа, лоьмар 1 йолчу Бесланан школехь хилларг талларехь кхи керла хIуммаъ дуй?\nКесаева Элла: 2017-чу шеран Гезгамашин-баттахь Европан кхело шайн сацам бовзийтира, пачхьалкхан бехк хилар дIа а кхайкхош. Оьрсийчоь декхарейира компенсаци охьадилла. Страсбургерчу кхелахоша мел листина факташ Iаламат мехала ю тхуна, хIунда аьлча, вайн пачхьалкхехь иштта лерина талламаш бина бацара. Кхо бутт хан елира кхелахоша, компенсаци дIакхачо. ТIаьххьарчу дийнахь чоьта тIе делира ахча. ЕСПЧ-н сацаман хьалхара тIебиллам тергамза битира Iедалхоша. Цундела оха кехаташ яздира талламан органашка, Страсбургерчу адамийн бакъонийн кхелахойн сацаман бух тIехь. Талламбар доьхура оха. Жоп а кхечира тхуна-м, бакъдерг аьлча, цуьнга сатуьйсуш а дацара тхо. БIеннашкахь бинчу сацамех кехаташ кхочура тхоьга - Бесланан трагеди лайначийн гIуллакх талларе сатийсар эрна хуьлура. Дуьхьало йора. Иштта тергамза бити ЕСПЧ-н сацам а.\n- Шуна хетарехь, объективе таллам маца бийр бу Оьрсийчохь оцу гIуллакхан?\nКесаева Элла: 2004-чу шарахь хилла Iедал лаьтта тахана а: изза президент, министраш гена ца бевлла, даржашкахь хийцабалар доцург. Цаьргахь ницкъ бу талламчашна а, кхелашна а тIеIаткъамбан. ХIокху масийтта шерашкахь дуьхьалонаш латтош, схьабогIуш ма бу уьш. Со харц елахь, хIунда ца толлу Бесланан трагеди телламчаша Хасавовс, я Халина?\nЦирихова Земфира: Со тIетов Эллина. Дегайовхо ю тхан, цхьа хийцам хир бу аьлла. Бакъду, и нах Iедалан коьртехь мел бу, дикане дог дохийла-м яц.\n- "Путин Бесланан палач ву" аьлла, йоза тIехь долу футболкаш а йоьхна, шу арадевлчхьана, цхьайолчу хьосташа хаамбора, трагедина леринчу акцешка дакъалаца шу кхойкхуш дац бохуш. Муха лайра аша иза?\nКесаева Элла: "Тхо кхайкха дезара" аьлла, процедура яц. Хьаькамаш хуьлу кхойкхуш, ткъа тхо тхайн лаамехь доьлхура хIоразза а. Бакъду, хIетахь оцу футболкашца тхо гучудовларца, чIогIа цецбаьхнера оха Iедалхой. Цул тIаьхьа бахархошка дезинформаци дIакхачо гIертара уьш. Тхан акци йирзинчул тIаьхьа заьIапхошна лерина концерт дIаяьхьира. Теракт хилла 13 шо даьллачул тIаьхьа дуьххьара дагабаьхкинера инвалидаш а.\nЦирихова Земфира: Сайн берашца цхьаьна хиъна Iийна ю со школан спортан хIусам чохь, хIетте а со бараме кхайккхаре сатийса деза ас? И хIун къамел ду!?\nКесаева Элла: Кхаа дийнахь республикан Iедалхой тезетан барамашка оьху, нагахь уьш ца болхахь, шайх лаьцна дика дуьйцур доций ма хаьа царна. Цундела оьху уьш, ца богIу сагатдеш, тхан бала бекъа Iалашонца-м. Гезгамашин-беттан хьалхарчу кхаа дийнахь хIуъа а до федералан хьаькамаша, Беслан дага ца лаца. Делахь а, и тема дIа а къевлина, йицъян йиш яц церан. Халкъо диц ма ца до. ХIара цхьа кIад боцург долуш санна, дицдан гIерта Iедалхой. Тхан лазам хилла ма ца Iа хIара, доллу дуьненан трагеди ма ю и.\n- ХIокху хиламех поп-културан дакъа хуьлуш лаьтта. Масала, Москвахь Модан кIира дIахьочу заманчохь, Бесланна лерина бедарийн коллекци гайтира. Шуна муха хета и кеп?\nКесаева Элла: Iаламат дика хета. Тхуна гира и коллекци. Иэс стенцца гайтахь ам- хуьлийла и духар, зезагаш, я тиналлин минот, - и дерриге а тхуна мехала ду. Амма тхуна новкъадерг хIун ду аьлча, Бесланан трагедин рогIера шо кхочуш, Беслан хилла йоцуш санна тапъаьлла Iар.\nЦирихова Земфира: Суна а чIогIа деза ду, муьлххачу кепехь делахь а, нахана и де дагахь латтар. Тхайн ма-хуьллу, и де диц ца далийта бахьанаш лелош схьадогIу тхо, тхо юхадоьрзур а дац, оцу трагедина бехкехилларг гучуваккхалц.\n- Шуна бевза бехкенаш, амма церан цIераш дIакхайкхо лууш ду-кх шу?\nЦирихова Земфира: Со ву бехкениг аьлла, цхьа а гучувер ма вац. Тхо кхеташ ду, бехке мила ву.\n- Къилбаседа ХIирийчохь шо шаре мел долу Бесланан трагедига болу хьажам хийцалой?\nКесаева Элла: Шераша шайниг до. Европерчу адмийн бакъонийн кхелан сацам ца хиллехь, суна хетарехь, меттигерчу Iедалхойн лаамца, Бесланехь хиллачух дуккха а мифаш яржор яра. Шайн ма-хуьллу и дан гIоьртира уьш. Масала, лоьмар 1 йолчу школана дуьххьал керла доьшийла дIахIоттийра. ХIора Iуьйранна цу чуьра схьахезара, школехь йийсархой кIелхьарбаьхна спецназхо вазвеш йиш. Беллачу спецназхой цIераш тохкура классашна, церан сий деш школехь музей а йиллира.\nЛакхаяьллера и агитацин тулгIе, ЕСПЧ-н сацамо юкъахъяккхалц. Адамех дIакхийтира, спецназ бехкехиллийла. Оцу агитацига ладоьгIу бераш а кхеташ дацара, лакхара омра даларца и стереотипаш шайна кочатуьйсий. Керлачу школехь доьшуш долу дукхахдолу бераш дагахь хиллера спецназе, я ФСБ балха баха. Страсбурган кхело самабаьккхира церан кхетам, лоькху эшарш а совцийна.\n- ХIокху историн чакхе муха го шуна?\nКесаева Элла: ЕСПЧ-н сацам ишта ца хиллехь, турпалхой хилла буьсур бара уьш. Тхо а хьерадевлла ду бохуш, дуьйцур дара. ЧIогIа сатуьйсу оха, бехкечарна таIзар даре. Тхуна бевза уьш, шайгара даьллачунна жоп дала а деза цара.\n- Церан цIераш яха аьтто буй шун?\nКесаева Элла: Уггар хьалха - Путин ву. Цунна тIера дIадуьйлалур вай, хIунда аьлча, иза ма ву эскаран коьртера хьаькам. Президент хилар - привилегеш а, даладелла дахар а хилла ма ца Iа, жоьпалла а ма ду цунна тIехь. ХIун жоьпалла дуьйцу ас, шена муьтIахьчу эскаре школана тIе герзаш деттийтина волу иза. Къу санна, буьйсанна ван а веана, школан директоран коьртах куьг а хьакхна, дIавахара президент.\nЦирихова Земфира: Дала яхайойла со цу дийне. Тхуна лаьа, бехке мел верг кхеле хIотто. ТIаккха а паргIат - м хир дац тхо, дайина бераш юхаденлур дац. Делахь а, коьртаниг ду-кх – мел даккхийчу даржашкахь уьш белахь а, бехкенаш таIзаре хIиттор.\n- Муха хета шуна, "Бесланан къарданза аьзнаш" филм Оьрсийчохь гайтар хир дуй шун?\nКесаева Элла: ХIан-хIа! Гойтуьйтур яц. Iедалх тасабелла уьш латточух цхьа тема ю Беслан. Архаш карар йовлахь - уггар хьалха жоп дала дезар ду церан Бесланах, ткъа иза уггар а къиза зулам ду цаьргара даьллачех.\nИнтервью кечйинарг Филиппович Екатерина, гочйинарг Димаева Лиза


Тергамаш: Нохчийчохь хьаькамаш хьанал бехаш хилча, царех кIезиг кхаьрдар бара нах\nНовкъадеана махкарчу бахархошна шайх лаьцна Кадыров Рамзана аьлларг: болхбан ца лаьа нохчашна. Ша шегарчу даржан гIоьнца гулдина хьал халла хенера долучу халкъан бIаьргаш чу а ца детташ, нахана белхаш нисбича, ша бохучунна тIехь бакъ хила а там бара иза, амма хIинца цо юьйцург харцо ю, аьлла хета «Кавказ.Реалиица» къамел диначарна.\nМехкан бахархошна оьшшучул белхан меттигаш кхолла шайн ницкъ цакхачар, къам бехке а деш, дерзийна Кадыровс. Оццу маьIнехь бу «Грозный» телеканало къоме боккху бехк а – нохчийн къам «бIешерашкахь къинхьегам безарца гIарадаьлла даьхна, ткъа тахана малончах тарлуш лаьтта», нахана лаккхара алапа лучу метте балха баха а ца лаьа хIинца, боху цо йинчу сюжето.\nТелеканало дийцарехь, йохк-эцаран, синкъераман «Грозный Молл» центр еш шайга бIеннашкахь кховдийначу белхан меттигашка ца бахана нохчий, цундела цигахь къахьоьгучу белхахойх 70% арахьара тIебаьхкина нах бу.\n«Цхьаъ делахь, вай цIахь луш йолчу кепекех доьзал ца кхабало. ШолгIа делахь, и кепекаш а яц схьалуш шен хеннахь, лай санна бацабо нах. Ткъа белхалочо арздича, цунна кхерамаш туьйсу. Доцца аьлча, кхузарчу балхах беттанашкахь мехаза бар хуьлу. Цундела нохчашна болх махкал арахьа леха бен ца дуьсу», - дуьйцу, ша вовзарна а кхоьруш, Ваха цIе йолчу Соьлж-ГIалин вахархочо.\nОьрсийчуьрчу Iедалан статистико бахарехь, 13,4% ю белхазалла Нохчийчохь (пачхьалкхехь цхьа ГIалгIайчоь бен яц Нохчийчоьнал тIаьхьа). Цу тIе, Нохчийчуьрчу белхазаллин бакъ-терахь хила тарлуш ду статисташа бохучул дуккха а лакхара. Терахьаш дуьйццучохь а дитина, «Южная» («Къилбе») цIе йолчу автобусийн социйле вахча гойла ду сурт ма-дарра: багарбе, мел дукха таксисташ кхочу цхьана вогIу-воьдучунна, кхочу Iаламат дукха!\nШаьш Кадыров а, цуьнан го а оьздда, шайн бахамаш нехан бIаьара а ца бетташ, бехаш хилча, кIезиг хир яра цаьрга претензеш, боху «Кавказ.Реалиица» къамел динчу эксперташа. Цул сов, шайгара тIех еза «тайнигаш» дIаэхьарца, шаьш мел «баккхий нах» бу гайтарца боьхна уьш нохчийн гIиллакхах, адам Далла а, дуьненна а хьалха цхьабосса лоруш даьхна нохчийн къам хIинццалц, боху дукхахболчу нохчаша.\n«Бахам бахьа меттиг йоцуш дукха хиларна а дац Iедал ду шаьш бохучара лелориг. Цара хьоьшу тхан гIиллакх. Тхан къомо шен баьччанах цхьа а веш ца хилла «паччахь» - иза кхиберш саннарг лоруш хилла. Хилла нахалахь бехашберш а, къехой а, амма хьо къен вара аьлла, лахдуш ца хилла хьан мах, хьолахочуьнгахь йоллу бакъо хуьлуш хилла хьоьгахь а. Тахана го нахана, хIун мега Кадыровна а, цуьнан гонна а, хIун ца мега шайна», - элира ша «Кавказ.Реалиига» ца вовзийтар дехначу мехкан вахархочо.\nЦо бохург тIечIагIдеш ду Кавказан къаьмнийн ассамблеян куьйгалхочочунна Кутаев Русланна хетарг а.\n«Куралла езаш ца хилла нохчий цкъа а. Курачу нахах кхаьрдаш хилла. Стагана мегаш ца хилла шега кхаьчначу бахамах байракх ян – иштаниг бегвоккхуш, аьшнашвеш баьхна нохчий. Шен шира Iадаташ лардеш къам ду тхайниг. Стагах оха оьзда ву олу, куралла йоцуш, карадеаначу хьолах дозалла дар доцуш, «ас-со» доцуш лелачух», - билгалдаьккхира Кутаевс.\nКадыровн гоно бахамах, каракхаьчначу хьолах дозаллаш деттаро нохчийн бIаьрга цIий хьуьйзуьйту, боху Кутаевс. «Тийна-таьIIина, дийцаре доккхуш а доцуш, уьш ца беза дуккха хан ю. Царна шаьш къам къардина моьтту, амма иза бакъ дац. Беламе ду иза! Шайна тIехь мел боккха кхерам лаьтта, шаьш мел ца оьшу нахана, шайгара хьал мел сиха доха тарлуш ду царна хиича, лачкъа Iуьргаш лоьхур дара цара. Хиндерг ду иза. Амма цкъачунна къоьруш бу кIентий», - Кутаевс дийцарехь.\nМохк долакхаьчна «пекIарш»\nШаьш цагурш бIаьргаш бевлла бисийла бохуш санна, шайн шахьарш-хIусамаш, тоьлла машенаш, зоопаркаш гойту Кадыровс а, цуьнан гоно а, къам цецдаккха гIерта – церан дай къен баьхна хилар ду иза, аьлла хета Кутаев Русланна.\n"Нехан дерг а доцуш, къен баьхна нах бу Кадыровн «вертикале» гулбелларш. Царна иза шайн сенханлера сакхт ду аьлла хета. Шайгара и сакхталла ма-хуьллу сиха яйа гIерта уьш, цундела лела уьш ишта сонта. «Хьовсал, тхох муьлш дара хьалха, тахана муьлш ду, машенаш йолчу, тIехь жовхIарш лелочу нахах, хьалха санна, хьогуш-м ца лела тхо хIинца, оха пусар а ца до шун, гой шуна тхо», боху церан дегнаша тахана», - аьлла хета Кутаевна.\n2016 шо, "Porsche Panamera" луш бу Кадыровн кIентий шаьш лата Iамочу тренерна Эдилов Iабдул-Керимна\n«Кавказ.Реалиино» хаьттира Кавказан къаьмнийн ассамблеян лидере: ца хаьа Кадыровн гонна, шаьш шайна гулдина хьал шайна кхераме дуйла?\n«ДIадовлийша, - элира Кутаевс, - аш хIун дуьйцу?! Аш дуьйцург хууш хуьлу шайн дахар хааршца тодинарш, шайн хьекъало баха ховшийнарш. Ткъа вай буьйцурш бу гергарлонаший, кхаьънаш кхидорой хьалабаьхна нах. Царна хаьа шайна тIехьожушверг Iедалан коьртехь мел ву бен доцийла шаьш», - аьлла хета Кутаевна.\nБакъду, элира цо, кIезиг башхалла ю Кадыровн гонний, , шайн жIаьлешна кеманаш латточу Оьрсийчуьрчу кхечу «хьоладайшний» юкъахь. «Оьрсийчуьрчу Iедале тобанашкахь дIататтабелла похIма а, хьекъал а доцу нах. Коьртаниг таханлерачу пачхьалкхехь хьекъал дац, Iедал лаьцна латточу зуламхойн гонна муьтIахь хилар ду», - чIагIдо Кутаевс.\n«Цундела Нохчийчохь наха олу, цхьа а низам а доцчу 90-чу шерашкахь а, «хьалхара тIом» бирзича а ца лаьттина махкахь тахана санна къоьлла. Уггаре доьхнарг ду, Iедало шена газах, хих, серлонах дIадала ахча а доцу халкъ балелацар. Ичкерехь а ца доьхура оцу газах, хих, серлонах ахча. ХIинца? Iа ду арахь, кегий ду бераш, ткъа «кхара», бахка а богIий, дIахадайо газ. Кремлна шаьш муьтIахь дуйла гайта ма дезий!»\nИштта дара политологан Кутаевн къамел.\nХьо бакъ вуй-те, «Грозный» канало кхин сурт ма гойту, Нохчийчоь кхечу регионийн могIаршлахь тоьллачех ю ма олу статисташа, хаьттира «Кавказ.Реалис» Кутаевга тIаьххьара а.\n«Дац иза ишта, аьшпаш бу, - бохура цо, - Ичкерин заманахь цхьанне а ца эшара аьшпаш битта, цундела ца буьттура, я вовшашна хьолах дозаллаш дан а дацара хIетахь оьшуш».


"Ницкъбар халонга доккхуш тутмакхашка дагна Ӏаьткъарг дуьйцу набахтхоша церан динах а, къомах а лаьцна"\nХIокху материалан автор ю Кавказ.Реалиин корреспондент Муртазалиева Зараъ\nМордовехь №5 УФСИН колонехь тутмакхийн тобано шен блокехь бунт айира Чиллан-беттан 14-чу буса. Адвоката Ашимов Марата дийцарехь, цу колонин хьаькамо Трофимов Валерийс шен кхерамазаллехула волчу гIовсаца цхьаьна буьйсан юккъехь шен кабинета чувигира тутмакхехь цхьаъ – Баканиев ИбраьхIим. Бунтан юкъахь дакъалаьцна, бохуш етташ а, сийсаз веш а маситта сохьтехь хьийзийра иза цу шиммо.\nКолонин хьаькамо а, цуьнан гIовсо а кхерамаш тийсина Баканиевна, боьха мел дерг а дуьйцуш. Iазап латтор сацийна цара 6 сахьт даьллачул тIаьхьа, тутмакхо, къайлаха ша латтош хилла биритто куьйгах хьаькхна шена чов яр бахьана долуш, дуьйцу адвокато.\nОццу дийнахь таIзар деш 3 баттана карцерна чувоьллина нохчо, номер ИК-10 йолчу колоне а вигина. Еттаран ларш а, кховраш а, кхин йолу чевнаш а билгалъехира лоьраша маситтаза шайга дехар динчул тIаьхьа.\nКавказ.Реаллин редакце яийтина Баканиев ИбраьхIима ша ИК-5 колонехь администрацино хьийзорах лаьцна дуьйцуш яьккхина видео.\nАшимовс дийцарехь, нохчочун Iаткъам баран бахьана ду администрацино бохург деш, церан лаам тутмакхашна чекхбоккхуш лела цунна ца лаар. "Цунна оьгӀазъоьху уьш, иза кагван сацам бина цара", - боху адвокато. Цо бинчу хаамца, карарчу хенахь Баканиев ИК-10 колонехь латтош ву ЕПКТ олучу таIзар динчу нахана леринчу камери чохь.\n"Со цхьаьнакхийтира цуьнца стомара. Цкъачунна цхьа а инцидент хилла яц. Цигара хьаькам мелла а кхетаме ву. Бехкенаш кхеле озор доьхур ду оха", - хаам бина адвокато.\nБаканиевн гергарчара а кхайкхамаш бина бакъонашларъярхойн вовшахтохараллашка а, хьакъ долчу инстанцешка а шайн стагана тIехь Iазап латторна а, цунна ницкъ барна а латкъам беш.\nОцу колонехь Iазап латторах лаьцна хаьттича Кавказ.Реалиин корреспондентана жоп делира: "Мичара баьлла шуна и хаам? Тхан дерриг а хила ма деззара ду. Цхьаммо а, цхьанна а ца йиттина". Федералан таIзарш кхочушдаран сервисан Мордоверчу урхаллан зорбан сервисехь телефон схьа ца ийцира, ткъа кехатца дина дехар жоп доцуш дитира.\n"Бусулбанийн цхьа чоьхьара гIад дисина колонешкахь"\nЧиллан-беттан 20-хь хаамаш баьржина Мордоверчу ИК-7 колонехь хиллачух лаьцна. Тутмакхашна рогIера таллам беш КъорIан карийна хилла Гаджиев Наби цIе йолчу тутмакхехь. КъорIан дIадала реза ца хиллачу Гаджиевна йиттина администрацин белхахоша. Иза бакъдина "Гражданское содействие" комитетехь.\nШена ницкъ барна Гаджиевс хедийна шен куьйган пхенаш. Изза дина кхин а маситта бусалба стага.\nХьалхо Гаджиевс гIо дехна хилла "Гражданское содействие" комитетехь болх бечу бакъонашларъярхошка, дин лело йолу бакъо талхош ю шен аьлла. 2019-чу шарахь оцу комитетан куьйгалхочо Ганнушкина Светаланас цу хьокъехь дIахьедар хьажийнера Мордовехула волчу прокуроре а, талламан комитете а, инарлин прокуратуре а, ткъа ишттта Европерчу адамийн бакъонашкахула кхеле а.\n"Колонин белхахой шайн йолчу бакъонел тIех бовлахь, тутмакхшна етташ а, уьш хьийзош а, цара иза до къомах иза мила ву бохучуьнга ца хьоьжуш. Амма кавказхой шайн амалш а, менталитет а, кхиар а долуш хиларна уьш хьийзош шаьш лелориг кхин а халонга доккхуш дагна Ӏаьткъарг дуьцу цара динах а, къомах а лаьцна. Ша-тайпа цабезам хуьлу цу нехан бусалба дин тIеэцначу оьрсашка.\nБусулбанийн цхьа чоьхьара гIад дисина, уьш алсамо дуьхьал тийсало, дуьхьалбовла колонешкахь. Цундела уьш кагбан аьтто ца баларна, царна тIехь Iуналла ца даларна оьгIазъоьху колонин белхахой", – дуьйцу адвоката Ашимовс.


Нахана дика дарал боккха мел хир а буй!\nДечкен-бутт 24, 2015\nАдамийн юкъараллехь уггар мехала а, мелехь а гIуллакх ду велларг дIаверзор. ЦIеххьана я шен Iожаллица, юххера, чуьра, гергара стаг Iожалло ваьхьча, шатайпа дарба санна деза, маьIне хIума ду де эшначуьнга гIоьналлин куьг кховдийна, цуьнгара бала байбар, къинхетаме дош аьлла, цуьнан доьхна дог тедар...\nЦу кепара хьанала, беркате болх бан кхаж баьлча санна, цIархазмана а доцуш, орцаллин белхойх тера къахьоьгуш тобанаш ю цхьаццайолчу ярташкахь.\nСтаг дIакхелхича, юх-юха баха хьашто йоцуш, цунна каш даккхар тIера дуьйна, сагIа даьккхина даллалц, кIадо йина охьа ца ховшуш, велларг дIаверзош, маса хьийза цу тобанийн декъашхой.\nДоцург ду ала хьашто а йоцуш, цу кеппара къардайна, юьртахойн хьашт-дезарш луьстуш бусалбанийн тоба ю Теркйист кIоштан Iелин юьртахь а. Кхойтта шо дIадаьлла, жигархой Джениев Мовла а, Джамурзаев Адам а волуш адамийн вон-дика листарехь хьалханчаш а хилла уьш схьабогIу.\nОцу билгалъйинчу хенахь герггарчу барамехь цара даьккхина лаххаре а эзар каш, эзарнашкахь дина зуькарш,ешна мовлидаш, велларг Деле воьхуш, Далла Iибадат деш, ишта эзарнашкахь ларъйина буьйсанаш. Сан цаьрца, Джениев Мовлица а, Джамурзаев Адамца а, къамел а доладелира каш даккхар тIера.\nАдам: "Юккъерчу барамехь схьаэцча, баттахь 70 а, кхин сов даккхадезаш а нисло каш. Дийнахь цкъацкъа ши-кхо каш даккхадезаш а нисло. Баларш тIетаьIча хIора дийнахь даккха дезаш а нисло…"\nМовла: "Велларг дIаверзо каш даккхарал сов, оха кху I4-I5 шарахь дуьтуш дац буьйсанаш ларьяр а, Элча хестош мовлидаш дешар, тхайн ницкъ кхочучу барамехь,кху юьртан гIуллакхана лелаш-м ду тхо. Даламукъалахь, Делан дуьхьа тхаьш кхоа-м ца до оха".\nАдам: «Тхан тоба вовшахъкхетар муха нисделла аьлчи? Хазбулатов Iиса-Хьаьжа цIе йолуш дешна, лераме къано ву тхан юьртахь. Цо, 2002 шо дара моьтту суна иза, Iиса-Хьаьжас элира, «дегаза а, догза а богIу каш даккха а, кхидерг дан а. Ламаз-мархица а, динца нисбелла а болуш бусалбанаша и болх беш хилча ял а хир яра,кхелхинарг дIаверзош, юьртахошна а атто хир яра», Iисас аьлчи цхьаьнакхетта ю тхан тоба. Ишта Дела шен дуьхьа и болх беш ду-кх тхо. Цкъа а цкъа карахь ламаз доцуш кешнийн керта а ца девлла тхо».\nМовла: «Кхин цхьа хIума а ду. Цхьаьллиг цхьа да кху вирдехь варий, хIуьнехдина тайпана варий аьлла къестамаш бина бац оха. Велларг милла велахь, тхаьш дан дезарг кхачо йоллуш кхочуш а дой, дIаверзаво оха».\nМаршо Радио: Мовла, хьо туркх волу 15 шо кхочуш долу. Стаг велча и дIаверзош шаьш хьоьгучу къих дийцахь, юьхьанца дуьйна.\nМовла: «Тхайга хаам ма- биннехь, тхо хьем ца беш кешнашка схьадогIу. Каш даьккхина довларций, охьа а догIий, зуькарца велларг дIавуьгу оха. Вирде хьожжий зуькарш а до, буьйсанаш а ларйо, дан мел дезарг до-кх».\nМаршо Радио: Муьлш бу шу тобанехь?\nАдам: «Добриев Хаваж а ву, хIара Джениев Мовла а, Сайдулаев Кунта а, Джамурзаев Ислам а, Юсупов Хьусайн а, Лабазанов Бислан а ву, со Джамурзаев Адам а ву-кх».\nМаршо Радио: Велларг, хьал долуш вуй, ваций, къен вуй…бохург хьесапе а ца оьцуш, дIаверзор мел бух болуш ду?\nМовла: « И ахь аьлларг шен дагахьдерг цига цавахар бен молха дац. Мичхьа делахь а, бусалбан стаг дIаверзо везаш хилча хIунда ца воьдуш ву, шегара гIо эшча. И хIумнаш дагадахкийта йиш йоцуш хIумнаш ду-кх. Цо кхузахь лела а деш, кхечу меттигашкахь болчу бусалбан нахана гIо деш ца хилча, тIаккха цо лелориг нийса хир ма дац. Тхо-м дахана тхайга кхайкхинче, гIур а ма ду, Дала мукъалахь. Уггар хьалха оцу веллачуьнан ойла а еш, Делера гIо хиларе са а туьйсуш, орцах даха а дахана, Даламукъалахь».\nВалар-висарх, кхелхинарг дIаверзорах, адамаллех, къинхетамах, вовшех дог лазарх –доцца аьлчи, дахарехь перза а, мехала а мел долчух соьца къамел динарш бара Теркйист Iелин юьртара Джениев Мовла а, Джамурзаев Адам а. Дезткъара бевллачу къаноша а,Iеламнаха а даре а деш, уьш санна бусалбаниш нохчашлахь мел ду, цхьана вахархочун бахьана хир дац диканах дог дилла а, вошаллин куьг кховдо стагга а вац –кх аьлла дуьненах чам бан а.\nОцу билгалйинчу хенахь герггарчу барамехь цара даьккхина лаххаре а эзар каш, эзарнашкахь дина зуькарш,ешна мовлидаш, велларг Деле воьхуш, Далла Iибадат деш, ишта эзарнашкахь ларйина буьйсанаш. Сан цаьрца, Джениев Мовлица а, Джамурзаев Адамца а, къамел а доладелира каш даккхар тIера.\nДжамурзаев: "Юккъерчу барамехь схьаэцча, баттахь 70 а, кхин сов даккхадезаш а нисло каш. Дийнахь цкъацкъа ши-кхо каш даккхадезаш а нисло. Баларш тIетаьIча хIора дийнахь даккха дезаш а нисло…"\nДжениев: "Велларг дIаверзо каш даккхарал сов, оха кху I4-I5 шарахь дуьтуш дац буьйсанаш ларьяр а, элча хестош мовлидаш дешар, тхайн ницкъ кхочучу барамехь,кху юьртан гIуллакхана лелаш-м ду тхо. Даламукъалахь делан дуьхьа тхаьш кхоа-м ца до оха".\nАдам: « Тхан тоба вовшахъкхетар муха нисделла аьлчи? Хазбулатов Iиса-Хьаьжа цIе йолуш дешна, лераме къано ву тхан юьртахь. Цо, 2002 шо дара моьтту суна иза, Iиса-Хьаьжас элира,»дегза а.догза а богIу каш даккха а, кхидерг дан а. Ламаз-мархица а, динца нисбелла а болуш бусалбанаша и болх беш хилча ял а хир яра,кхелхинарг дIаверзош, юьртахошна а атто хир яра Iисас аьлчи цхьаьнакхетта ю тхан тоба. Ишта дела шен дуьхьа и болх беш ду-кх тхо. Цкъа а цкъа карахь ламаз доцуш кешнийн керта а ца девлла тхо».\nМовла: « Кхин цхьа хIума а ду. Цхьаллиг цхьа да кху вирдехь варий, хIуьнехдина тайпана варий аьлла къестамаш бина бац оха. Велларг мила велахь тхаьш дан дезарг кхачо йоллуш кхочуш а дой дIаверзаво оха».\nМаршо Радио: Мовла хьо туркх волу 15 шо кхочуш долу. Стаг велча и дIаверзош шаьш хьоьгучу къих дийцахь юьхьанца дуьйна.\nМовла: «Тхайга хаам ма- биннехь тхо хьем ца беш кешнашка схьадогIу. Каш даьккхина довларций охьа а догIий, зуькарца велларг дIавуьгу оха. Вирде хьожжий зуькарш а до, буьйсанаш а ларйо, дан мел дезарг до-кх».\nАдам: «Добриев Хаваж а ву, хIара Джениев Мовла а, Сайдулаев Кунта а, Джамурзаев ислам а, Юсупов Хьусайн а, Лабазанов Бислан а ву, со Джамурзаев Адам а ву-кх".\nМовла: «И ахь аьлларг шен дагахьдерг цига цавахар бен молха дац. Мичхьа делахь а бусалбан стаг дIаверзо везаш хилча хIунда ца воьдуш ву шегара гIо эшча. И хIумнаш дагадахкийта йиш йоцуш хIумнаш ду-кх. Цу кхузахь лела а деш, кхечу меттигашкахь болчу бусалбан нахана гIо деш ца хилча, тIаккха цо лелориг нийса хир мА дац. Тхо-м дахана тхайга кхайкхинче, гIур а мА ду даламукъалахь.. Уггар хьалха оцу веллачуьнан ойла а еш,делера гIо хиларе са а туьйсуш, орцах даха а дахана даламукъалахь".\nВалар-висарх, кхелхинарг дIаверзорах, адамаллех, къинхетамах, вовшех дог лазарх –доцца аьлчи дахарехь перза а.мехала а мел долчух соьца къамел динарш бара Теркйист Iелин юьртара Джениев Мовла а, Джамурзаев Адам а. Дезткъара бевллачу къаноша а,Iеламнаха а даре а деш, уьш санна бусалбаниш нохчашлахь мел ду, цхьана вахархочун бахьана хир дац диканах дог дилла а, вошаллин куьг кховдо стагга а вац –кх аьлла дуьненах чам бан а.\nБIеннаш нах дIабоьхкина цара мехаза


30-гIа октябрь – политически таIзарех хIаллакьхиллачеран иэсан де » Нийсо-Дагестан\n24.10.2018 497 0 niyso\nОцу дийнахь массанхьа д1аг1о политически та1зарша х1аллакьбинчу нахана лерина акцеш, иэсан мероприятеш. Ткъа Россехь уьш д1аг1о, 1991-чу шарахь дуьйна 30 октябрехь. И мероприятеш д1аяхьар коьртачу декъана доьзна ду вайн махкахь 1937-1938-чуй а шерашкахь д1адехьначу та1заршца. «Мемориал» олучу бакъонашларъяран центран хаамашца Россехь карарчу хенахь х1инций а дийна бу 800 эзар гергга оцу та1зарех чекхбийлинарш, оцу юкъахь ду иштта церан бераш а. Цу декъехь, хууш ма-хиллара, т1еэцна ду «Политически та1зарш динчарна реабилитации яран хьокъехь долу закон» а. Ала деза, цул хьалха цхьамогг1а политически хиламаш хилла Советийн заманахь вайн махкахь. Иштта 1987-чу шарахь яккхий демонстрацеш д1аяхара Москвехь, Ленинградехь, Львовехь, Тбилисехь, иштта кхечу г1аланашкахь. Кхо эзар гергга стаг лаьттира СССР-н КГБ-н г1ишлонна гонах а. Х1ора шарахь и мероприятеш Москвехь д1ахьо Соловецки т1улган уллехь. И гранитни т1улг кхуза схьабеана Соловецки г1айренашкара, Соловецки лагерь хиллачу меттера. Иза д1ах1оттийна 1990-чу шеран 30 октябрехь ВЧК-ОГПУ НКВД – КГБ-ФСБ г1ишлон хьалха йолчу Лубянски майданахь. Соловецки г1айренех лаьцна хьаххийнчуьра. Сан ирс хилла цигахь хила, цигахула лела а. И дара 1972-г1а шо, аьхкенан каникулашкахь. Оцу хенахь со доьшуш вара Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетехь. Оцу хенахь вайн махкахь шуьйра даьржина дара студентийн г1ишлошъяран отрядаш вовшахтохар, цаьрга халкъан баханаман г1ишлошъяран декъехь болх байтар. Иза ч1ог1а пайдехь х1ума дара шайна студенташна а, иштта махкана а. Коьртаниг, студентийн таро хуьулура кепек яккха, цуьнца цхьана шайн дай-наношна г1олаца. Цхьана шалонна т1ехь Г1розный г1алара Кареле дигира тхо, университетан студенташ а, иштта кхечу заведенийн дешархой а. Тхо кхузарчу Кемски районерчу хьуьнчу охьадиссийра, 1ер-дахарна цхьа а тайпана хьелаш доцуш. И хьун а хьокхуш, цуьнах материалаш кечъеш, йоккха автобаза йог1а дезара тхан. Цхьа-ши к1ира д1адаьлчи, тхуна юкъарчу зудаберех вовшахтуьйхира къаьстина йолу отряд – 40 сов стаг. «Белое» олучу х1ордан йистехь лаьттачу Рабочеостровск поселкехь хьалаюг1учу школана штукатурка ян езаш дара оцу отрядан. Царна г1оьнна пхи-ялх божабер а дара къасто дезаш. Цу юкъа нисвелира сайн лаамаца со а. Цхьана баттахь а, ах баттахь оцу школан г1ишлонна штукатурка йира тхан зудабераша, оха г1о а деш. Оцу балха т1ехь дика къахьегарна тхуна совг1ат а дира, вуьшта аьлча, Соловецки г1айрене дига. Вуно тамашена меттигаш гира тхуна цигахь. Коьртаниг, тхо хилира г1араяьлла йолчу Соловецки монастырехь. Меттигерчу гидо дийцарехь, цигахь 1929-чу шарахь дуьйна т1аьххьалца а лаьттина хиллера Советски концлагерь (СЛОН). Цигахула тхо лелаш, тхуна т1евеара цхьа воккха стаг – оьрсий. Тхо мичара даьхкина хиънера цунна, тхан студентийн форманашца (духарца). - Кхузахь дукха к1айн куйнаш долу шун махкахой х1аллакьхилла, - бохуш, дийцира тхуна оцу къаночо. Суна т1аьхьо хиира, Соловецки г1айрене кхаьчнарг, вуха вог1уш ца хилар. Царна юкъахь нисбелла сан дехойх болу гергарнаш а, 1938-чу шарахь цхьа туркойн эмиссар кхаьбна аьлла д1а а бигна, т1епаза байнарш. Церан т1аьхьенаш тахана а йолуш ю тхуна юкъахь. Ткъа 1944-чу шарахь-м кхин а даккхий зиэраш лан дийзина вайн дайшна – дерриге халкъ махках а даьккхина, Сибреха хьажор. Уьш дерриш а лайна вайн дайша, вуьшта, х1инций а вайн бакъонашка кхаьчна дац вай, халахеташ делахь а. Цуьнан а цхьа де хир ду. Бакъо толаза юьсур яц. Цуьнах тешна ду вай, Даламукъалахь!


Оьрсийчоьнан Iедало Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ а, Чехи а язйина шеца гергарлонашкара евллачу пачхьалкхийн могIара. Оцу хьокъехь омра арахецна пIераскана, Стигалкъекъа-беттан 14-чохь.\nДуьххьара и термин Оьрсийчоьнан низамашкахь гучуелира Охан-баттахь. ХIетахь президента Путина омра арахийцира "гергарлонехь йоцчу пачхьалкхийн" дипломатин векалташна Оьрсийчоьнан территори тIехь кхечу пачхьалкхийн бахархой балха эцар дехка магош.\nОцу документо Чехина магадо Оьрсийчуьрчу векалте 19 стаг балха эца, Американ Цхьаьнатоьхначу Штаташна магош дац балха а стаг балха эца. Аккредитаци йинчу дипломатех ца хьакхало и бехкам.\nДукхахйолчу арахьарчу мехкийн Оьрсийчуьрчу векалташа, консулаташа, культуран центраша, шайн дипломатийн, кхечу белхахойн корпус шоръечу меттана, балха оьцу бухара бахархой. Буьйцурш бу доккхачу декъанна гIуллакхаш дIалелош болу могIара бехлхахой, секретараш, лоьраш, хьехамчаш.\nТкъа Оьрсийчоьно шен арахьарчу векалташкахь балха оьцу шайн дипломатийн доьзалхой, пачхьалкхера векалташка дIасахьийсабо кхиболу говзанчаш. Оцо диспропорци йо – Оьрсийчоьнан арахьарчу векалташкахь пачхьалкхера балха хьийсийна нах хаъал дукха хуьлу, оццу пачхьалкхийн Оьрсийчуьрчу дипмиссийн белхахойн барамца дуьстича.\nОхан-бутт боьрзуш Оьрсийчоьно Американ векалтанна дихкира кхечу пачхьалкхийн бахархой балха эца. Цхьаьнатоьхначу Штатийн Оьрсийчуьра векалт, цо ша бахарехь, оцу бахьаница лахлур ю белхахойх 75 процентанна.\nОхан-бутт бовш хаам арабелира, Оьрсийчоьнан бахархошна Москварчу векалто Стигалкъекъа-беттан 12-чохь дуьйна туристийн, гIуллакхаллин визанаш лур яц Америке лела, аьлла. Ткъа Оьрсийчоьнан кхечу гIаланашкахь цул а хьалха дуьйна сацийна и тайпа документаш далар – шина пачхьалкхо дехьара а, сехьара адипломаташ дIахIийсича хIоьттина и сурт.\nОьрсийчоьнан, Чехин юкъаметтигаш хIинца санна эшна хан ца хилла 1968 шо дIаиккхичхьана. Шайн мехкан малбалехь тIеман ларманаш лелхийтарна Оьрсийчуьра къайлаха ницкъаш бехкебина чехаша. Махкахваьккхина 18 Оьрсийчоьнан дипломат – уьш дипломатийн статусна тIехьалаьтта шпионаш лору Чехино.\nМоскван, Вашингтонан юкъаметтигаш оьшуш схьайогIу ду масех шо. Оцу юкъаметтигийн хьал «шийла тIом» боьдучу хенахь хиллачу тIегIанехь ду, элира 2019-чу шарахь ша The Wall Street Journal-на еллачу интервьюхь Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министра гIовса Рябов Сергейс. Зазадоккху-баттахь шега ABC телекомпанин журналиста, Путин киллер хетий цунна, аьлла деллачу хаттарна жоп луш, Американ Цхьаьнатоьхначу Штатийн президента Байдена «хета», элира.


"ТаIзар стенна до кхеташ дац". Муьлш, хIун дича лору экстремисташ?\nОьрсийчоьнан низам Iалашдечу урхаллаша а, кхелаша а дукха хьолехь экстремизмаллина бехкебо ларамза къастийна бахархой. Туапсе гIалахь экстремистийн васт нахана гайтарна гIуда тоьхна вахархочунна - бархI са болу седа а биллина, оцу чу нардаш юхку ша, аьлла, реклама яржорна. Набахтерчу тутмакхийн васт ду боху иза.\nКъилбаседа ХIирийчохь айдина бехктакхаман дов ковид-диссидентна дуьхьал, ерриг а Оьрсийчохь репрессеш ю еш Иеговн Тешашна, церан дин «экстремизмалле» а лоруш.\nЭкстремизм лору бехкаш дуккха а IаьIна бехктакхаман а, административан а кодексашкахь – оцу могIарахь ю дегIа тIехь хааелла свастика-тату а, 2000-чу шерийн юьххьехь арадолуш хиллачу "Сторожевая Башня" журналан ларамза чохь нийъелла номер а, Iедална критика яр а.\nТаханлерчу Оьрсийчохь стенах олу экстремизм, цуьнца а дузуш Къилбаседа Кавказехь листинчу девнех, "Советан пачхьалкхан бахархойх", Иеговн Тешех лаьцна, Iедало тIекхоьхьучу бехкех муха Iалашвала веза дийцаре дира Кавказ.Реалиин корреспондента информацин-аналитикан "Сова" центран экспертца Юдина Натальяца.\n– Оьрсийчоьнан бехктакхаман кодексан 282-гIачу артикло ("Цабезам я мостагIалла гIаттор, адам сийсаздар") къастош болу бехкаш мел дукха-кIезиг тIехьерчийна бахархошна?\n– 2018-чу шарахь и артикл криминалан бехкийн могIара яьккхина. ХIетахь прехидента Путин Владимира, административан бехкаш юкъа а бохуш, ши омра арахецарца криминалан могIарара яьккхира и артикл. Оцу бахьаница административан кодексехь гучуелира керла артикл, 20.3.1 ("Цабезам я мостагIалла гIаттор, адам сийсаздар"). Иза юьззина бехктакхаман кодексех хиллачу артиклан маьIнехь ю, амма тIетоьхна: "нагахь санна даьлларг бехктакхаман бух боцуш делахь". Цуьнга хьажжина, хьалха санна болхбеш хир ю Бехктакхаман кодексера артикл.\nЭкстремизмана дуьхьалояр шорлуш ду ФСБ-н карахь, шен болх кхераме ларалуш долчу зуламашна тIехьажийна хиларе терра\nАдминистративан кодексерчу артиклца 10-20 эзар соьмашна гIуданаш детта наханна, я белхашка хьийсабо уьш I00 сахьтанна, я 15 де-буьйса даккха чубухку. Нагахь санна оцу артикло дуьйцу сакхт адамера шера чохь шозлагIа а даьлча, Бехктакхаман кодексера 282-гIа артикл йоккху цунна дуьхьал.\nЖамI – буьйцучу бехканна нах набахтешка хьийсор дуккха а лахделла.\nАмма олийла дац ишта экстремизме а (Бехктакхаман кодексан 280 артикл), терроризме а (Бехктакхаман кодексан 205.2 артикл) кхайкхарна набахтешка хьийсийначех лаьцна. Оцу бехкашна чубоьхкинчу нехан терахь лах ца делла, лакхадаьлла хила а тарло. " Терроризм къобалъяр" боху кхетам шорбелла. И ший а артикл полицин долахь яц, долахь ю ФСБ-н. Экстремизмана дуьхьалояр шорлуш ду ФСБ-н карахь, шен болх кхераме ларалуш долчу зуламашна тIехьажийна хиларе терра. Иштта совъяьлла цо адамашна дуьхьалйоху къизалла а.\n– "Экстремизм" терминан маьIна хийцадалар, кхиар муха нисделла?\n– Дуьххьара и дош-кхетам юкъалоцуш низам араделира 2002-чу шеран Товбецан-беттан 25-чохь - "Экстреимизмаллечу жигараллина дуьхьалояр". Оцу низамо хьоьху "экстремизман жигаралла" терминан а, цуьнца дозаделлачу "экстремистийн цхьаьнакхетаралла", "экстремизман материалаш", " экстремистийн цхьаьнакхетараллин васташ" дешнийн а маьIнаш.\n"Экстремизм" олу кхетам къаргбеш, шорбеш низамаш арадийлина 2006-чу, 2007-чу и 2012-чу шерашкахь. Оцу юкъабогIу ницкъаша конституцин хIоттам бохо гIортарна, терроризманна тIера охьа керта тIехь свастика йилларе, интернетехь видео репосте яккхарна тIекхаччалц болу бехкаш.\n– Оьрсийчоьнан ницкъхоша, кхелаша экстремизм лору бехкаш а, лара бух боцу бехкаш а вовшех къастош доза дан а дуй?\n– Дац и доза. Пачхьалкхо ца йо ша нехан некъаш, гIуллакхаш дехка декхаре, амма ло шена и бакъо. Шена оьшу аьлла хеттачу хьолехь пайда а оьцу оцу шен бакъонах.\n– ТIаьххьарчу хенахь ницкъхоша экстремизм, терроризм тIе а хьарчайой, лоьцучу нахалахь Оьрсийчоьнан бахархой хилла ца Iаш, Юккъерчу Азера а, Украинера а мигранташ хуьлу. Стенна ду иза ишта?\n– Мигранташ леца аьлла хIоттийна Iалашо яц. Статистика мухха а елахь а. "Хьизб ут-Тахрир" я "ТаблигIи джамаIат" тобанаш магош яц, ткъа лоьцучу мингранташлахь церан декъашхой алссам хуьлучух тера ду.\nэкстремизм арахьара чудеъна зулам ду бахар – иза официалан фантазин тIаьхьало ю\nМ.К.У. («Ах хIаллакбаран ламастан маньякаш") цхьанакхетаралла Iорайоккхуш кхоьллина туьйранаш саннарг ду Украинаца йолу зIенаш бехкеяхкар а. Делахь а йолуш ю и тайпа бехке зIенаш а – масала, Одессера схьаваьллачу Пирожок Игора "Правый сектор" боламе нах лехьр санна.\nДелахь а, экстремизм арахьара чудеъна зулам ду бахар – иза официалан фантазин тIаьхьало ю.\n– Мессенджераш юкъайовларо хIун хийцамаш беъна экстремистийн боламашка а, цаьрца Оьрсийчохь латточу къийсамашка а?\n– Къоначу экстремисташна кхин а цхьа коммуникацин некъ баьлла мессенджераш яржарца, дукха хьолехь цигахь гулло кегий нах. Уггаре яьржинарг ю, суна хетарехь, телеграм. Массо а тобанел кIоршаме йолчу, ницкъбар дезачу тобанийн меттиг ю даркнет.\nВукху агIор, информацин кхерамзалла сов лакхара а яц дукхайолчу мессенджерийн. Иза гойту Касперскийн лабораторин талламаша. Оцу мессенджераш чу кхачало низам лардийраш а. Телеграм-тобанашна юкъа къайлахчу сервисийн белахоша провокацеш туьйсуш дуккхаза а хааделла. Евзаш йолчу мессенджерашкахула яздинчу хIуманашца тIехула дукха бу чубоьхкина нах кху тIаьххьарчу шина шера чохь.\n– Дукха хан йоццуш ницкъхоша шаьш иттаннаш кегийрхой лецна, бохура, Краснодар-махкара а бара царалахь. Уьш бехкебо М.К.У. тобанехь хиларна. Кхузахь коьрта бахьана дуй и болам кхоьллинарг Украинан вахархо Краснов Егор хилар?\n– Долуш ду иза, дуккха Оьрсийчоьнан гIаланашкара - царалахь ю Краснодар, Анапа, Геленджик - М.К.У. олучу радикалан тобан декъашхой лецна.\nУкраинера схьаваьллачу 21 шо долчу Краснов Егора кхоьллина боху иза – интернетехь Яковлев Егор аьлла ву иза. Наханна етташ, уьрсаш детташ йолу видео яржорца низамхойн тидаме велира иза. 2020-ра шо долалуш лецира иза Украинехь, Днепропетровскехь шен накъосташца цхьана урс а карахь жимчу стагна тIелетча.\nУкраинерчу машанах Оьрсийчуьра радикалаш цхьаьнабозар шеко йолуш го.\nТобан истори кегари болуш ю. 202I-чу шеран Дечкен-баттахь Рокот" а, "Кремлевская прачка" а цIе йолчу телеграм-каналаша хьахоллац евзаш а яцара и М.К.У. тоба.\nХаамийн гIирсаша дийцарехь, 2018-чу шарахь вовшахкхетта Оьрсийчохь М.К.У. тоба. Цуьнан Геленджикера а, Ярославлера а декъашхой, талламо бахарехь, тIелетта "маьттаза бехачу, тхов боцчу наханна", шаьш еттарш гойтуш телефонца яьхна видеош йохкуш хилла интернете.\nЛецна нах муха бозабелла Украинерчу мазанах, кхеташ дац. Масала Воронежехь лецначийн хIун юкъарло ду Украинерчу тобанца гойтуш дац тоьшаллаш – цигахь лецначийн тобанехь карийна васташ-суьрташ ду националистийн "Русский корпус" боламан. Украинерчу машанах Оьрсийчуьра радикалаш цхьаьнабозар шеко йолуш го.\n- 2020-чу шарахь гIарадаьллачу экстремизмах дов ду Къилбаседа ХIирийчуьрчу операн эшаръалархочунна Чельдиев Вадимна духьалдаьккхинарг. Цо коронавирус яц, нах изоляце хьийсо хьашт дац, аьллера. Стенна ю ковидах цатешар экстремизм?\n– Масех ю и санна меттиг, пандемица доьзна экстремистийн могIара нах баьхна. Скандалаш яхарца вевзачу схиигуменна Сергийна (Романовна) гIуда туьйхира коронавирусах чьржина бохург бакъ дац, бохуш, даIваташ дарна. Сан кхетамехь, экстремизм олийла дацара цунах.\n– Краснодар-мехкан Абински кIоштахь полицино "экстремизм " ю аьлла лоьраша шайн ковид-хьелашкахь белхаш барна ахча ца делла аьлла дина арз. Адамийн муьлхха а резадацар даккхало экстремизман могIара?\n– Вайн низамаша сов шуьйра кхетайо экстремизм. Иза тIех сов шорбина кхетам бу аьлла хета суна.\n– Шайн цIахь Библи Iамо гуллуш болу Иеговн Тешаш бу Оьрсийчоьнан къилберчу регионашкахь лоьцуш. Динан кхийолу цхьанакхетараллаш а леца йолор ю Оьрсийчохь?\n– 2017-чу шарахь долийра экстремизмалле лоручу динан юкъараллийн декъашхой лецар. "Сова" центро харцо лору шайн дин массарел а тоьлу бохуш лела Иеговн Тешаш лецар. Оьрсийчохь ортодоксан керста динан кхечу гаранийн векалша а лору цара чIагIдийриг бакъ.\nВайн низамаша сов шуьйра кхетайо экстремизм. Иза тIех сов шорбина кхетам бу аьлла хета суна.\nШаьш Иеговн Тешаша дийцарехь, 462 декъашхочунна тIебаьхьна бехк, изоляторшкахь ву 54, цIера аравала дихкина ву 32. "Сова" центран информацица, деккъа цхьана 2020-чу шарахь бехктакхаме озийна оцу юкъараллера 110 стаг.\nЦарна бехкедийриг ду: ламазаш дина я ца дина, ешна я ца ешна брошюраш. Тоьшаллина тоьуш ду магийна йоцу литература ешна хилар. Яц цхьа а логика.\nДуьххьара набахте хьажош верг а къаставелла 2019-чу шарахь – 6 шарна набахте хьажийра Кристенсен Деннис. И саннарш алсамбевлира тIаьхьо, царна детта 6-7 шераш. Кхеташ дац, стенна етта кеп-кепар хенаш кеп-кепарчу регионашкахь. Меттигерчу прокуроран, кхелахочун я ФСБ-н хьаькаман дог-ойлане хьажжина нислучух тера ду иза.\n– МогIарчу вахархочо хIун дан деза цIеххьашха экстремистийн могIара ца нисвала?\n– Атта хаттар дац иза. Уггаре коьртаниг – социалан машанашкахь ларлуш хилар.\nЦхьана тобано я адамо машанашкахь олучунна дуьхьал я иза къобалвеш эриг ойла а йина ала деза административан таIзарх ларлуш. Кхераме ду къаьмнаш, дин, пачхьалкх, мотт хьахош къестамаш хазор.\nУьш хьахош царна, церан ламасташна, васташна маьттазниг ала мегар дац.\nМегар дац пачхьалкхехь карчам хьашт бу бохучунна, сепаратизманна, терроризманна, дискриминацина тIетан, Iедална я харжамашна дуьхьалояр тIекаредан.\nМегаш дац интернетехула. Социалан машанашкахула дихкина долу васташ даржо – свастика, террорхойн байракхаш яржо.\nОьрсийчоьнан къилберчу регионашлахь экстремисташ Iорабахарца хьалхарчу меттехь ю Дагестан. Инарла прокуратуро бахарехь, стохка цигахь экстремизм яьржош гучудаьлла 69-зза. Хьалхарчу итт меттиг баьккхинчаралахь бу Краснодар-мохк – 20 экстремизмалле зулам хааделла цигахь.\nРейтингехь 11-гIаниг ю ГIалгIайчоь, 13-гIаниг – Адыгей, 17-гIаниг – Ставропол-мохк, иштта дIа кхиболу мехкаш а. Официало бахрехь, уггаре кIезиг экстремизм яьржина мохк бу 2020-чу шеран терахьашца Нохчийчоь.


Нохчийчоьнан премьер-министро гIело латтийна наханна тIехь\nХучиев Муслим, Кадыров Рамзан\nIамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто санкцийн тептара стенна ваьккхина Хучиев Муслим?\nАдамийн бакъонаш йохорна, санкцеш кхайкхийна Цхьанатоьхначу Штатийн арахьарчу гIуллакхийн хьукмато Нохчийчоьнан министрийн кабинетан куьйгалхочунна Хучиев Муслимна дуьхьал. Цунна а, цуьнан зудчунна Шабазова Сепиятна а доьхку Iамеркан Штаташка даха-дахка.\n"Хучиев Муслима наханна гIелойина хиларх дуьззина тоьшалла ду Пачхьалкхан департаментехь", боху департаменто даржийначу дIахьедарехь. Оьрсийчоьнна иза а, цуьнца цхьаьна наханна гIелойинарш а жоьпе озор хьоьху хьукмато.\nКхайкхийначу санкцех шаьш пусар ца до, уьш шайна беламе хета, чIагIдо ша Хучиевс а, цунна тIехь урхалла дечу мехкан куьйгалхочо Кадыров Рамзана а.\n"Я шело а, я йовхо а ца хьоду суна Пачхьалкхан департаменто юха а шен тептар дIасаласторах", боху Хучиевс.\n"РогIера самукъадоккху ноьмар" араяьккхина Вашингтоно, аьлла Кадыровс.\nМелла а доккхачу маьIне ехкина рогIера санкцеш Москох. Оьрсийчоьнан арахьарчу гIуллакхийн министралло бахарехь, "Оьрсийчоьнан-Iамеркан юкъаметтигаш кхидIа а эшаме юьгу некъ" бу санкцеш. Цо дош делла санкцешна дуьхьал хьакъдоллу жоп арахеца.\n"Шеко яц, и тайпа мостагIаллин гIулч юьтур яц жоп доцуш, делахь а, хьехам бан лаьа Вашингтонна: ца хеддаш еттачу санкцеша ирча васт кхуллу цунна шена", дIахьедина Оьрсийчоьнан диполоматин урхалло.\nХучиев санкцийн тептара воккхуш, Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн Пачхьалкхан департаменто дагадохкуьйту Европан Кхерамзаллин, Цхьаьнаболхбаран Организацино "Москох тIечIагIинчу кепехь" (Оьрсийчуьра я меттигера талламчаш декъа а ца буьгуш) Нохчийчохь динчу зерийн жамI.\n2018-чу шеран ГIуран-баттахь арахецначу жамIо бохура, Нохчийчуьрчу Iедалхоша нах шаьш-шайггара, низамехь а доцуш, лоьцу, хьийзабо (ток йоьттуьйтуш, пластикан биргIанаш етташ, аьчкачу телашца боьхкуш). OSCE-но бакъдира Нохчийчуьра бахархой, ницкъаша буьгий, бовш а, тIехь йина кхел а йоцуш, хIаллакбеш а хилар.\nOSCE-но билгалдаьккхира, Iедало ницкъхошка наханна зенаш дарна жоп доьхуш дацар, мохк коррупцино лаьцна хилар (Iедалхоша ца вен тарло шаьш лаьцна, тIехь ницкъбеш кхобу стаг, нагахь санна цо кхечу наханна мотт тохахь, я цунах гергарчара ахча лахь).\nТалламан жамIо ца ехира махкахь Iазап латточу нехан цIераш.\nБакъду, Хучиев Муслима ша хьийзор а далхош, шен дегIа тIехь йисина ларш гайтира ши шо гергга хьалха Нохчийчуьрчу "Теплоснабжение" ("Йовхо Латтор") хьукматан куьйгалхочо Элбиев Лом-Iелас. 2017-чу шеран Мангал-беттан 5-чу дийнахь бакъоларъечу "Мемориал" центре леткъира иза.\nЭлбиев Лом-Iелас шена йиттича даржийна сурташ\nХучиев Муслиман вешица Бесланца дов даьллера шен, шайн хьукмато даьккхина ахча дагардора цо даима а, ца вуьтура болх дIакхехьа, ткъа иза сацош вацара вашас-премьеро, цуьнан агIор вуьйлура, дуьйцура Элбиевс.\n2017-чу шеран бIаьста Элбиевна, цо ша дечу тоьшаллица, мэрина бухарчу ларми чу а вигина, "Йовхо Латтор" хьукматера ахча стенна лачкъийна, иза охьадилла бохуш, ток йиттина, дегI Iарждина Хучиев Муслим ларвечу хано.\nХалла когаш тIехь а лаьтташ, ша ахча гулдан арахецча, берриг шен доьзал а эцна, ведда, Европехь къайлаваьлла Элбиев. Лоьрийн тоьшалло гайтира цуьнан пIендарш кегдина хилар.\nБаккхийчу хьакамаша дакъа а лоцуш, Нохчийчохь нах хьийзош хилар далхийра дуьненаюкъарчу бакъоларъярхойн Human Rights Watch юкъаралло а. 2017-чу шеран Стигалкъекъа-баттахь цо билгалдаьккхира, Нохчийчохь божаршца зина лелорна лецначу наханна етташ, цаьрца маьттаза къамелаш деш хьийзачу ницкъхошца цхьаьна мехкан парламентан куьйгалхо Даудов Мохьмад а вара, аьлла. Нах лецна кхаба низамо къастийна а йоцчу меттигашкахь до и таIзарш, билгалдаккхира бакъоларъярхоша.\nСоьлжа-ГIалахь наханна етта ницкъхойн "Терек" цIе йолчу декъан хIусамехь а, Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан доларчу меттигашкахь а, чIагIдора бакъоларъярхоша.\nЗийнарг Оьрсийчоьнна а, Нохчийчуьрчу администрацина а довзуьйтуш, дIахьедар дира OSCE-но.\nДелахь а дуьненаюкъарчу хьукматийн дIахьедарш даима а санна тергамза дуьту бухарчу Iедало а, Москох а.\nМасала, бакъоларъярхо Титиев Оюб харцонца лаьцна, мукъаваккха, бохура документаша. (Титиевна набахтин 4 шо кхайкхийна).\nБохура, федералан тIегIанехь юхаталла Нохчийчуьрчу ницкъхоша вийна хила тарлуш волчу 27-ннах болу хаам. Ца дина кхочуш.\nOSCE-но Нохчийчоьнна хьийхира официалехь йоцу набахтеш дIакъовлар (амма уьш хилар даре а ца дира Кадыровн агIоно).\nЛецна нах а, Iедална критика ен жигархой а бахьанехь церан гергарнаш хьийзабар дехка деза Нохчийчохь, аьлла бара Европерчу хьукмато бина хьехам. Тергамза битина иза.\nБохура, дита берриг а кегийрхой литтар, OSCE-н гIоьнца нохчийн полисхошна Iамаде пачхьалкхан низам коьрта дуйла. Кегийрхой хIинца а бу лоьцуш, буьгий, полицехула чекхбохуш. Ткъа ца эшна, гарехь, Нохчийчуьрчу полицина дуьненаюкъарчу хьукматашка ша Iамаяйта – ца бехна махка Европера низамхой.


Стигалкъекъа-бутт 08, 2021\nДуьненаюкъарчу бакъоларъяран Amnesty International юкъаралло дIахьедина, Навальный Алексей политикан тутмакх хилар шаьш юха а тIечIагIдина аьлла. Чиллан-баттахь оцу статусах ваьккхинера иза, цо яхначу заманчохь шен къамелашкахь "мостагIалла даржон мотт" бийцарна. Хан-зама яьлча цуьнан хьежамаш а, лелар а хийцадала тарло аьлла, гIалатах кхетта уьш.\nОрганизацин сайтерчу дIахьедарехь аьлла ду, Навальныйн статус тIечIагъярца Amnesty International юкъаралло билгалдоккхуш хиларх, цуьнан бакъонаш ларъян езаш хилар.\nОьрсийчоьнан оппозиционерца Iоттаделлачу хьоло шаьш декхаре дира, шайн чуьра низамаш юхалиста аьлла ду бинчу хаамехь.\nИштта бакъоларъярхоша билгалдаьккхина, политикан тутмакх статус яларца цуьнан политикан программа тIеэцар дац аьлла.\n"Тоххара Навальныйс дина цхьадолу дIахьедарш емалдан догIу, оха цу тIехь бакъ ца во иза. Бакъоларъяран организаци хиларе терра, Amnesty International-о кхин дIа а къийсам латтор бу расизмца а, муьлххачу кепашкахь лелочу дискриминацица а, уьш миччахь нислахь а", - яздо хаамехь.\nОцу юкъанна Amnesty International юкъаралло ца дийцина, муьлхачу къамелашна тIехула ваьккхинера шаьш Навальный хьалхо еллачу статусах. Хетарехь, ша оьрсийн националист ву бохуш, иза лелачу заманчохь оппозиционеро дина къамелаш ду цара дуьйцурш.\nНавальный Алексейна дуьхьал кхин цхьа дов а айдина\n2007-чу шарахь яздархочуьнца Прилепин Захарца а, политикца Гуляев Сергейца а юкъахь "Халкъ" ("Народ") аьлла, националистийн болам вовшахтуьйхира оппозиционера. Мигранташна провокаци лелош, реклама йора органгизацино.\nЦул тIаьхьа "Яблоко" партин могIаршкара дIаваьккхира иза национализмна тIехула, "политикан зен дарна" аьллачу чулацамца.\nНавальныйн агIончаша дIахьедора, Оьрсийчоьнан Iедалхойн инициативаца гIаьттинера организацехь цуьнан статусна гонах къовсам аьлла.\nКарарчу муьрехь Навальный набахтехь воллу, бархI шо хьалха бехкевинчу девнан лорах. Кхело бинчу сацамца а догIуш, иза аравала веза набахтера 2023-чу шарахь.