Дүртөйлөләр борсаҡ һуғалар\n2 Июль 2010, 10:45\n2010 йылдың 1 июлендә Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов эш сәфәре менән Дүртөйлө районында булып китте.\nРеспублика башлығы мал аҙығы әҙерләү кампанияһы барышын тикшерҙе, шулай уҡ райондың ҡайһы бер ауыл хужалығы предприятиеларының эше менән танышты.\nМортаза Рәхимов «Рәсәй» тоҡомсолоҡ заводы ауыл хужалығы производство кооперативы баҫыуҙарында булды, унда борсаҡ һуғыуға төшкәндәр ҙә инде. Был культураға хужалыҡта 118 гектар ер бүленгән. Президентҡа хәбәр итеүҙәренсә, быйылғы ҡатмарлы климат шарттарына ҡарамаҫтан, Дүртөйлө районында борсаҡтан яҡшы уңыш алыу көтөлә. Агрономдар әйтеүенсә, был сәсеүҙе иртә үткәреү менән бәйләнгән, ул ҡоролоҡ шарттарын яҡшыраҡ үткәрергә ярҙам итте.\nСәфәр барышында Мортаза Рәхимов шулай уҡ «Киров исемендәге» тоҡомсолоҡ заводы, «Еңеү» тоҡомсолоҡ заводы, «Ленин» тоҡомсолоҡ заводы ауыл хужалығы производство кооперативтары хужалыҡтарында ужым иген культуралары сәсеүлектәренең торошо менән дә танышты.\nРеспублика Президенты район хужалыҡтарында мал аҙығы әҙерләүҙе ойоштороу буйынса күрелгән сараларҙы ыңғай баһаланы һәм баҫыу эштәрен ваҡытында үткәреү кәрәклеген билдәләне.\nАвтор:БР Президентының матбуғат хеҙмәте


Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты — Башҡорт Википедияһы\nБөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты\nЮғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Автономиялы Белем Биреү Учреждениеһы «Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты» Милли Тикшереү Университеты\nЛенинград Политехник институты, Санкт-Петербург дәүләт техник университеты, Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты\nЮғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы\nРәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы, объект № 7810224000объект № 7810224000\nУниверситеттын баш йорто\nБөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты Юғары Һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Автономиялы Белем Биреү Учреждениеһы, Милли Тикшереү Университеты.\nСанкт-Петербург дәүләт милли тикшереү политехник университетында 20 факультет һәм 3 филиал бар (Череповец, Сосновый Бор, Чебоксар). Университетта көндөҙгө форма буйынса 18 мең студент уҡый һәм 500 ашыу профессор эшләй.\nДонъя фән-мәғариф үҙәктәр араһында алдынғы Рәсәй университеттары конкурентлығын күтәреү проектта ҡатнаша . Ошо юл аша өҫтәмә бюджет аҡса ала.\n2.1 Нигеҙ институты\n1899 йылда асылды.\n2010 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусты конкурс аша алды.\n2015 йылда Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының юғары уҡыу йорттарҙы кәметеү һәм эрләштереү пландар буйынса Санкт-Петербург дәүләт политехник университетына Санкт-Петербург дәүләт сауза-иҡтисад университеты индерелде (берләштерелде).\n2015 йылдан Бөйөк Петр исемендәге Санкт-Петербург политехник университеты .\nУниверситетта 20 нигеҙ факультеттар, 6 факультеттар-курстар (өҫтәмә белем алыу, ситтә тороп уҡыу һәм башҡа), 3 филиал, фән комплексы, профилакторий һәм ял итеү баҙалар. Университета 15 уҡыу, 15 фән корпустар; 13 дөйөм ятаҡтар; 10 күп фатирлы йорттар; Ғалимдар йорто һәм спорт комплексы.\nНигеҙ институты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n04.10.2012 794 һанлы бойроғона ярашлы факультеттар инститтурға үҙгәртелде :\nГуманитар һәм иҡтисад\nИнженер- иҡтисад Институты Инженер-төҙөлөш Институты Физика, нанотехнологиялар һәм телекоммуникациялар Институты\nГуманитар белем Институты Энергетика һәм транспорт системалар Институты Математика һәм механика Институты\nЛингвистика Институты Металлургия, машиналар төҙөү һәм транспорт Институты\nХалыҡ-ара мәғариф программалар Институты Информацион технологяилар һәм идара итеү Институты\nХәрби-техник мәғариф һәм имәнлек Институты\nЛенинград машиналар төҙөү заводы эргәһендә Машиналар төҙөү Институты\nЧебоксары иҡтисад һәм менеджмент Институты\nЧереповец информацион технологиялар һәм менеджмент Институты\nСосновый Бор ҡалаһында Ядер Энергетика Институты\n↑  2015 йылдың 16 март көнөндә архивланған.\nрәсми сайты 2010 йылдың 14 ноябрь көнөндә архивланған.\nПолитех в лицах 2012 йылдың 17 июнь көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Бөйөк_Пётр_исемендәге_Санкт-Петербург_дәүләт_политехник_университеты&oldid=1051696 ҡабул ителгән\n1899 йылда барлыҡҡа килгәндәр\nБыл бит һуңғы тапҡыр 13:55 9 август 2021 үҙгәртелгән.


Михаил Александрович Газенкампф (13 октября 1843 — 1913) — русский военный деятель, писатель и публицист, генерал от инфантерии.\n↑ Mihail Aleksandrovič Gazenkampf // NUKAT — 2002.\n↑ Газенкампф, Михаил Александрович // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.\nМ. А. Газенкампф:\nИсточник — https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Газенкампф,_Михаил_Александрович&oldid=103830458\nПоследний раз редактировалась 11 декабря 2019 в 08:00


1 106,70 ₽\nВетровики, Avante, Elantra 06-10 (Арт.: SHYELA0732 | Код: 00-00022491)\nФендер колесных арок (хром) A541 (2шт), Bongo III 04 Autoclover (CR) (Арт.: A541 | Код: 00000004067)


С 3 декабря в Одессе меняется схема движения некоторых автобусных маршрутов - Одесса News\nВ связи с временным закрытием движения автотранспорта по ул. Житомирской в Одессе с 20:00 03 декабря до 06:00 06 декабря (или до завершения работ) вносятся изменения временного характера в схемы движения городского общественного транспорта.\nПо сообщению Департамента транспорта, связи и организации дорожного движения Одесского горсовета, меняется движение\nавтобусных маршрутов №№201, 202: в направлении движения к ул. Николая Аркаса – от ул. Столбовой на ул. Мельницкую, ул. Василия Стуса, ул. Столбовую, Дальницкое шоссе и далее по маршруту;\n— в направлении движения к железнодорожному вокзалу — от Дальницкого шоссе на ул. Столбовую, ул. Василия Стуса, ул. Мельницкую, ул. Степную, ул.Богдана Хмельницкого и далее по маршруту;\nавтобусного маршрута №280- в направлении движения к ул. Архитекторской – от Дальницкого шоссе на ул. Столбовую, ул. Василия Стуса, ул. Мельницкую, ул. Балковскую, ул. Корнюшина, ул. Святослава Рихтера и далее по маршруту и в направлении движения к кладбищу «Западное» – от ул. Святослава Рихтера на ул. Спартаковскую, ул. Поездную, ул. Балковскую, ул. Мельницкую, ул. Василия Стуса, ул. Столбовую, Дальницкое шоссе и далее по маршруту.\nКак сообщала Одесса News, в связи с проведением работ по замене рельсов и асфальтированию проезжей части в пределах железнодорожного переезда «Житомирский», с 3 декабря прекращается движение автотранспорта по улице Житомирской в Одессе.\nПредыдущие Предыдущий пост: Одесский оперный театр приглашает в «Изумрудный город»\nДалее Следующий пост: Одесское сельское застолье плавно перешло в смертельную драку: убийца задержан\nС 10 ноября закрывается движение транспорта по Александровскому проспекту Одессы\n09.11.2021 21:0121:01 Обновлено: 09.11.2021 17:3617:36\nНаконец-то закончится многолетний ремонт Преображенской. Но не сразу\n19.02.2021 18:3118:31 Обновлено: 19.02.2021 15:4215:42\n28 мая во всех районах Одессы продолжится дорожный ремонт\n28.05.2021 10:2210:22 Обновлено: 28.05.2021 09:3209:32


Ауылым ағинәйе » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ауылым ағинәйе\nАуылым ағинәйе 15.01.2019 // Йәмғиәт\nЙәнтөйәккә иман таратҡан кешеләр бар әле.\nИңдәренә аҡ яулығын һалып, ауылым урамынан әкрен генә атлап барған Мөслимә инәйгә ҡарайһың да күңелгә нур тула, йәнтөйәгемдә иман таратҡан, кәрәк саҡта фәһемле кәңәш биргән, мохтаждарға ярҙам ҡулы һуҙған ағинәйҙәр бар әле, тип шатланып ҡуяһың.\nАҡ яулығын һалып иңенә,\nАҡ инәйем атлай тын ғына.\nАҡ бәхеттәр, тик шатлыҡтар\nӨләшә ул бары-барына.\nМөслимә инәй Мөхтәбәрова батырҙары менән дан алған, Рәмиҙәрҙе, Харистарҙы биргән Салауат районының Арҡауыл ауылында ғүмер кисерә. Дыуан районының Ҡәҙер ауылында тыуып үҫкән ҡыҙҙы яҙмыш Салауат ере менән бәйләй. Ҡыйғы районы егете Сәмиғулла менән өйләнешеп, Салауат районына күсеп киләләр һәм ул ваҡытта гөрләп торған партия, комсомол тормошо менән янып йәшәйҙәр, береһенән-береһе матур, тәртипле, инсафлы биш бала тәрбиәләп үҫтерәләр.\nМөслимә инәй бөтә ғүмерен балаларға тәрбиә һәм белем биреүгә арнай – башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Тырыш хеҙмәте “Мәғариф отличнигы” билдәһе һәм бихисап маҡтау ҡағыҙҙары менән баһалана. Уҡытыуҙан тыш, профсоюз комитеты эшен алып бара, уҡыусылар менән әҙәби түңәрәк ойоштора, стена гәзите сығара, балаларҙың ижади эштәрен республика баҫмаларына әҙерләп ебәрә.\n83 йәшлек Мөслимә инәй бөгөн дә тынғыһыҙ тормош алып бара. Ауылдағы мәғариф ветерандарының һәр ҡайһыһына барып хәлен белә, осрашыуҙар ойоштора, ниндәй генә мәшәҡәт килеп тыуһа ла, ярҙам ҡулын һуҙырға тырыша. Уның йорто әллә ҡайҙан нур бөркөп ултыра.\nЙәйгеһен ихатаһы сәскәләргә күмелә, баҡсаһында емеш-еләк, йәшелсә уңа, ә өҫтәленән күпереп бешкән күмәс, ҡоймаҡ өҙөлмәй. “Әсәй” тип өҙөлөп торған балалары, “өләсәй” тип йүгереп йөрөгән ейән-ейәнсәрҙәре, “инәй” тип хөрмәт иткән ауылдаштары ҙур ихтирам менән килә уға. Мөслимә инәй доғалар уҡый, туған телебеҙҙе, илебеҙҙе яратырға өйрәтә, әллә нисә төрлө матбуғат баҫмаһын яҙҙыра, ундағы яңылыҡтар менән оло йәштәге әхирәттәрен таныштыра.\nАуылымдың ошондай ағинәйҙәренә һоҡланып та, ғорурланып та бағам. Уларға таҙалыҡ-һаулыҡ теләп, йәш быуынды тәрбиәләүҙә күрһәткән ярҙамдары өсөн ихлас рәхмәт һүҙҙәрен еткерге килә.\nАвтор: Луиза ХӘЙРЕТДИНОВА


OPEL Astra Classic 1998-- ФАРКОП Показать больше >>\nOPEL Astra H универсал 2004-- ФАРКОП Показать больше >>\nOPEL Omega B седан 1996--2004 ФАРКОП Показать больше >>\nOPEL Corsa 2006--- ФАРКОП Показать больше >>\nOPEL Movano,(неспарка коротк. база)Фургон 2010-- ФАРКОП Показать больше >>\n3 504,00 ₴\nOPEL Movano,(неспарка коротк. база)Фургон 2015-- ФАРКОП Показать больше >>


Ак Барс - Трактор. Лучшие моменты первого периода. ''КХЛ-видео''\n07 марта 2021 49\n07 марта 2021 38\n07 марта 2021 47


Алматинские друзья > Версия для печати > Мини-велик\nАлматинские друзья! > Разное > Мини-велик\n22 сентября 2010. Разместил: aress


Приказы №50 минфина респ башкортостан 2008 год\nВы здесь » bvmrhpb » Тестовый форум » Приказы №50 минфина респ башкортостан 2008 год\nСкачать Приказы №50 минфина респ башкортостан 2008 год >> http://bit.ly/1GiI6vq\nПриказ Минфина России от 10 июня 2003 года N 50н "Об утверждении Порядка Республики Башкортостан" (утратил силу с 1 февраля 2008 года на\nБюджет - Министерство финансов Республики\nКодекс; Закон; Указ; Постановление; Распоряжение; Приказ; Решение Итоги работы и задачи Министерства финансов Республики Башкортостан Ежемесячный отчет об исполнении бюджета Республики Башкортостан на 1 . финансов Республики Башкортостан от 14 ноября 2008 года № 50 «Об\nв ред. Приказов Минфина РБ от 29.01.2010 N 6, от 11.01\nПриказов Минфина РБ от 29.01.2010 N 6, от 11.01.2011 N УК-1, от 20.03.2012 N РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ОТ 14 НОЯБРЯ 2008 ГОДА N 50 "ОБ\nПриказ Минфина Республики Башкортостан от 25.02\nПостановления Правительства Республики Башкортостан от 02.10.2014 N 456) Республики Башкортостан на 2008 год, утвержденная Постановлением . Республики Башкортостан по единому нормативу в размере 50% изменений в Приказ Министерства финансов Республики Башкортостан от 21\n[PDF]приказ минфина республики башкортостан от 14.11\nПриказ Минфина РБ от 29.01.2010 N 6 "О внесении изменений в Приказ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ОТ 14 НОЯБРЯ 2008 ГОДА N 50\n2. Приказ Минздравсоцразвития России от 7 мая 2007\nПриказ Минфина Республики Башкортостан от 25.02.2015 N 26 "О внесении финансов Республики Башкортостан от 14 ноября 2008 года N 50"\nПо данным Министерства финансов Республики Башкортостан, по состоянию на 1 Кодекс; Закон; Указ; Постановление; Распоряжение; Приказ; Решение . Закон об исполнении бюджета Республики Башкортостан за 2014 год . 50 «О порядке учета бюджетных обязательств получателей средств.\n11 апр. 2013 г. - N 149п. Приказ Минфина РБ от 29.01.2010 N 6 "О внесении изменений в Приказ Министерства финансов Республики Башкортостан от 14 года бюджетных обязательствах (Приложение №10 к приказу МФ РБ от\nN 6 О ВНЕСЕНИИ ИЗМЕНЕНИЙ В ПРИКАЗ МИНИСТЕРСТВА ФИНАНСОВ РЕСПУБЛИКИ БАШКОРТОСТАН ОТ 14 НОЯБРЯ 2008 ГОДА N 50 "ОБ\nприказ минфина республики башкортостан от 14.11.2008 n. 47 мф рб от 14 11 2008 №50 - Интернет новости "ЕГАИС" / Новости налоговых от 14 ноября 2008 года № 47, следующие изменения: 1) в пункте 1 слова «лицевые


Болт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м30х1900 ГОСТ 24379.1 - «Мастер рекомендует!»: купить, продать. Цены.\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м30х1900 ГОСТ 24379.1\nВнимание! Только для Вас наша компания по поставке крепежа «БиГ» предлагает со склада в Москве болт фундаментнй (анкер) тип 2.1 М30 х 1900по привлекательной цене 83000 руб. за тонну. По желанию клиента изготовим фундаментные болты по нужным типоразмерам.\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х300 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х350 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х400 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х450 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х500 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х600 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х710 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х800 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х900 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х1000 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х1120 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х1250 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х1320 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х1400 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х1500 ГОСТ 24379.1\nБолт фундаментный (анкер) тип 2.1. ст 35. м36х1600 ГОСТ 24379.1


Кишинев и пригороды – адреса, по которым сегодня не будет электричества\nОбщество, 06.08.2020 08:26\n- ул. Алба-Юлия 999, ул. Маринеску 19/2, 18-36, ул. Флорешть 22-40, ул. Караджале 31, ул. Перилор 2-10, ул. Спикулуй 108 – с 09:00 до 19:00.\n- ул. Каля Ешилор 9/3, 11, 11/2, 11/4, 13, 15, 15/2, 17, 19, 19/2, 999, ул. Калараш 1-21, 2-20, ул. Д. Кручий 2-10, 5-17, пер. Д. Кручий 1, ул. Флориле Далбе 3, 5, 8, ул. Милано 1, 2, 2A, 6, 10-50, 9001, ул. Трей Край 1-7, 6, ул. Трушень 5-11, 12-18, ул. Тэрыний 1-9, 2-6 – с 10:30 до 17:00.\n- ул. Юбилеулуй 21-41, 24-38 – с 08:45 до 18:00.


Башҡорт халҡының Карамзины\nМөхәмәтсәлим Өмөтбаев үҙе иҫән саҡта уҡ күп яҡлы талант эйәһе, туған халҡына ғилем һәм мәғрифәт нурҙарын таратыуҙа бихисап хеҙмәт күрһәткән һоҡланғыс кеше һәм олпат шәхес булараҡ ҙур абруй ҡаҙана. Асылда XIX быуаттың һуңғы сирегендә — ХХ быуат башында Өфөнөң һәм ул саҡтағы Өфө губернаһының ижтимағи фекер тормошон шағир һәм публицист, тарихсы һәм этнограф, ысын мәғәнәһендә киң профилле филолог, телсе һәм тәржемәсе, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре М.И.Өмөтбаевтан башҡа күҙ алдына килтереүе мөмкин дә түгел. Ғүмеренең нәҡ ошо дәүерендә ул айырыуса емешле ижад итә һәм, шуның менән бергә, ил, халыҡ тормошонда әүҙем ҡатнашып йәшәй, уға күп кенә мөһим мәҙәни, ижтимағи ваҡиғаларҙың уртаһында булырға тура килә. Шул айҡанлы ул губернаның урыҫ телендә сыҡҡан матбуғат сараларында башҡорт халҡының тарихы, теле, этнографияһына, фольклор хазиналарына, милләтебеҙҙең көнүҙәк мәсьәләләренә арналған мәҡәләләр менән сығыш яһай. Уның ғилми-әҙәби эшмәкәрлеге, бер яҡтан, үҙ туған халҡының фәнен һәм мәҙәниәтен үҫтереүҙә ҡиммәтле күренешкә әйләнһә, икенсе яҡтан, губернаның урыҫ телле рәсми даирәләрендә, Иҙел-Урал төбәгенең урыҫ мөхитендә ул үҙ милләтенең ысын илсеһе ролен үтәне. Хәйер, бөтөн ғүмерен халыҡ мәнфәғәтенә хеҙмәт итеүгә арнаған М.И.Өмөтбаев үҙе хаҡында “Беҙ ғауамдың ходатайы” тиеүе менән бик хаҡлы ине, әлбиттә. Үҙ заманының матбуғат биттәрендә уның мәғрифәтселек эшмәкәрлегенә ҙур баһа бирелә, әҙип башҡорт тарихы буйынса киң белемгә эйә булыуы менән танылыу таба. Ә инде 1903 йылдың 11 июнендә “Уфимские губернские ведомости” гәзите уның хаҡында ошондай һүҙҙәр яҙып сыға: “Башҡорттарҙың Сәлим Өмөтбаев тигән 60 йәшлек үҙ шағиры бар. Ул тулҡынландырғыс һәм көслө стилгә эйә. Пушкиндың “Баҡсаһарай”ын бик һәйбәт тәржемә итте; Ҡазанда ла, Ырымбурҙа ла, Уралда ла, Өфөлә лә киң билдәле”.\nМөхәмәтсәлим Ишмөхәммәт улы Өмөтбаев 1841 йылдың 21 авгусында (2 сентябрендә) элекке Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙе Йомран-Табын олоҫоноң (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районы) Ибраһим ауылында башҡорт кантон башлығы ғаиләһендә донъяға килә. Мөхәмәтсәлимдең атаһы Ишмөхәммәт Ишемғол улы Өмөтбаев башҡорт йәмғиәтенең юғары мәҙәниәтле, алдынғы ҡарашлы административ хакимиәт вәкиле булған, күп йыллыҡ хәрби хеҙмәте өсөн орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Әсәһе Бәлхизә Балапан ҡыҙы шулай уҡ уҡымышлы, халҡы рухиәтен күңелендә һаҡлаған шиғри күңелле ҡатын була. Уларҙың ғаиләһендә ете бала яҡшы тәрбиә алып үҫә. Башланғыс белемде Мөхәмәтсәлим тыуған ауылы мәҙрәсәһендә ала. 1852 йылда атаһы уны Ырымбурҙағы Неплюев кадет корпусына уҡырға урынлаштыра. Ошонда һигеҙ йыл уҡыу осоронда М.И.Өмөтбаев урыҫ, фарсы, ғәрәп, төрки телдәрен өйрәнә, каллиграфия, архитектура, һынлы сәнғәт, хәрби белем серҙәренә төшөнә, математика, география, тарих, әҙәбиәт буйынса яҡшы әҙерлек үтә. Корпуста көнсығыш телдәре белгесе, өлкән уҡытыусы булып эшләгән мәғрифәтсе-ғалим Мирсалих Биксуриндың буласаҡ әҙип һәм ғилем эйәһенә йоғонтоһо ҙур була. Аҙаҡ, 1878 йылдың февралендә, М.И.Өмөтбаев уға арнап “Остазым Мирсалих Биксуринға” тигән шиғыр яҙа, уны Ырымбур йортоноң ғилем баҡсаһындағы бер ҙур ғалим (“сәрри әфраз”) тип атай.\n1860 йылдың авгусында атаһы Мөхәмәтсәлимде, кадет корпусынан алып, тыуған яҡҡа ҡайтара. Ошо ваҡыттан М.И.Өмөтбаевтың хеҙмәт юлы башлана. Башта ул кантон идаралығы тәржемәсеһе вазифаһында Башҡорт ғәскәрендә хеҙмәт итә. 1864 йылда Ҡырмыҫҡалы олоҫо мировой посреднигы писары итеп тәғәйенләнә. 1869 йылда шул уҡ олоҫтоң старшинаһы итеп һайланып, ун йыл буйы ошо тынғыһыҙ вазифаны атҡара, халыҡтың хәлен яҡшыртыр өсөн бик күп тырышлыҡ күрһәтә, колониаль сәйәсәттең бер өлөшө булараҡ нәҡ ошо ваҡытта айырыуса киң ҡолас алған башҡорт ерҙәрен һатыуға ҡулынан килгәнсә ҡаршылыҡ күрһәтә. Артабан был тема уның поэтик ижадында ла сағылыш таба. 1879 йылда, Стәрлетамаҡҡа барып, мәҙрәсә янында асылған урыҫ класында урыҫ теле менән математика уҡытыусыһы булып урынлаша, ошо ваҡыттан алып, Ғ.С.Ҡунафин әйткәнсә, “мәҙәниәт һәм мәғрифәт донъяһына алыҫ сәфәргә юллана”1. Бер йыл да дүрт айҙан һуң, Өфөгә килеп, етем балалар приютында уҡытыусы-тәрбиәсе һәм мосолмандарҙың Диниә назараты (ул ваҡытта аталғанса, Ырымбур Духовный собраниеһы) кәнсәләрендә тәржемәсе булып эшләй башлай. Уны тиҙҙән окружной судҡа тәржемәсе эшенә ылыҡтыралар. Өфөлә М.И.Өмөтбаев ныҡлап әҙәби-ғилми ижад эшенә сума. Рәсәйҙең үҙәк һәм губерна гәзиттәрен, шулай уҡ төрки телендә сыҡҡан атаҡлы “Тәржемән” гәзитен алдырып уҡып бара, үҙе лә матбуғат биттәрендә мәҡәләләр менән сығыш яһай. Ғилми йәмғиәттәр, һәр төрлө комиссияларҙың эшендә ҡатнаша. Урыҫ һәм башҡорт интеллигенцияһы вәкилдәре, төбәкте өйрәнеүсе Рәсәй яҙыусылары менән бәйләнеш тота. Ошонда уҡ, бер аҙ алға китеп, әйтеп үтәйек: 1894 йылдың сентябрендә Диниә назаратында мөфтөй Мөхәммәтйәр Солтанов һәм Ризаитдин Фәхретдинов ҡатнашлығында арҙаҡлы илгиҙәр шағирыбыҙ Мифтахетдин Аҡмулла менән сәй мәжлесендә табындаш була, күңелдәре асылып китеп, икәү-ара шиғыр әйтешеп алалар. Башта Аҡмулла “мөфтөй хәҙрәткә хитап итеп”, “һүҙҙәрен үә өслүбен монасип килтереп”, шиғыр һөйләй. Уның артынса, “һис көтөлмәгән ваҡытта”, кәйефләнеп, Мөхәмәтсәлим шиғри һүҙҙе дауам итә. “Уның туҡтауына Аҡмулла, Аҡмулла туҡтауына Мөхәмәтсәлим… шиғырҙарын һөйләнеләр. Үҙҙәренең йәш ваҡыттарын хәтерҙәренә төшөрөп, бөгөнгө ваҡыттарын һәм дә ниндәй мәжлестә булыуҙарын да онотоп ебәрҙеләр”2, тип иҫкә ала аҙаҡ был мәжлес хаҡында Ризаитдин Фәхретдинов. Ул ваҡытта инде Аҡмулла талантлы сәсән-шағир булараҡ дан ҡаҙанһа, М.И.Өмөтбаев “төрлө мәжлес күргән… Мәскәү һәм Петербургтарҙа йөрөгән… мөфтөй Сәлимгәрәй менән таж кейеү байрамдарында ҡатнашҡан”, шуның өҫтөнә “әҙәбиәт үә тарих менән етди шөғөлләнгән”, урыҫ әҙиптәре үә мөхәррирҙәренең тәржемәи хәленән хәбәрҙар3 мәшһүр бер зат була. Уны, мәҫәлән, 1883 йылда Урыҫ география йәмғиәтенең Ырымбур бүлегенә ағза итеп һайлайҙар, шул уҡ йылда Мәскәүҙә Александр III батшаны тәхеткә ултыртыу тантанаһында ҡатнаша. 1886 йылда Өфөнөң 400 йыллығын, 1899 йылда А.С.Пушкиндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы юбилей комиссияларының ағзаһы була. 1887—1889 йылдарҙа ваҡеф (мөлкәт) эштәрен тикшереү комиссияһына эшкә саҡырылып, бер аҙ ваҡыт Петербургта, аҙаҡ Ҡырымда йәшәп, оҙайлы сәфәрҙә йөрөп ҡайта. Уға үҙ заманы өсөн мәртәбәле һаналған коллегия теркәүсеһе (1884), губерна сәркәтибе (1885), коллегия сәркәтибе (1889), титуллы кәңәшсе (1892) һымаҡ исемдәр бирелә. Ул йәнә III дәрәжә Изге Станислав ордены, көмөш һәм бронза миҙалдар менән бүләкләнә. Әммә, һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, 1899 йылдың 21 авгусында барлығы 59 һум 40 тинлек пенсия менән отставкаға сыға. Өлкән йәштәге әҙип ғилми-ижади эшмәкәрлеген ауыр шарттарҙа дауам итә. Пенсияһын арттырыуҙы һорап, власть органдарына хаттар яҙып ҡараһа ла, үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй. 1904 йылдың 14 декабрендә, ниһайәт, батша ғали йәнәптәренең үҙенә хат менән мөрәжәғәт итә. Унда ошондай юлдар бар: “Отставкаға сыҡҡандан бирле мин йәшәү сығанағын үҙемдең тәржемәләремде, проза һәм шиғри әҫәрҙәремде баҫтырыу юлы менән табам. А.С.Пушкин әйткәнсә, мин ҡышын утынһыҙ, йәйен еңел арбаһыҙ шағир булып йәшәйем”. Әммә бынан һуң да әҙиптең матди хәле һис бер үҙгәрешһеҙ ҡала.\nТалантлы ғалим-энциклопедист, мәғрифәтсе шағир, публицист һәм тәржемәсе М.И.Өмөтбаев 1907 йылдың 28 июнендә 66 йәшендә вафат була. Ул үҙенең тыуған төйәгендә — хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылы зыяратында ерләнгән. 1991 йылда, әҙиптең тыуыуына 150 йыл тулған көндәрҙә, Ибраһим ауылында уның тормошона һәм ижадына арналған музей асылды.\nXIX быуаттың икенсе яртыһында һәм XX быуат башы башҡорт әҙәбиәтендә, башҡорт халҡының ижтимағи фекер тарихында Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев ижады — сағыу күренештәрҙең береһе. М.Өмөтбаевты М.Аҡмулла менән сағыштырып ҡараһаң, бик ҡыҙыҡ бер күҙәтеү яһарға мөмкин: характер һәм эшмәкәрлектәре менән улар икеһе бөтөнләй ике төрлө шәхес һәм әҙиптәр. М.Аҡмулла — тынғыһыҙ дала улы, илдән илгә күсеп йөрөп ижад итеүсе сәсән-шағир. Уның поэтик таланты ла, һәр ваҡыт тиерлек халыҡ алдында һөйләү, әйтештәрҙә ҡатнашыу мәнфәғәтенән сығып, импровизаторлыҡ йүнәлешендә сарлана, үткерләнә бара. М.Өмөтбаев иһә европаса йәшәү рәүешен ҡабул иткән, ауылдан сыҡһа ла, ҡалала төпләнеп, бер юлы бер нисә фән менән шөғөлләнеүсе ғалим һәм шағир. Уның башҡорт мәҙәниәтен, ижтимағи аңыбыҙҙы үҫтереүгә, рухи донъябыҙҙы байытыуға индергән өлөшө һәм хеҙмәте нәҡ ошо күп ҡырлы, күп төрлө эшмәкәрлеге менән баһалана ла.\nМ.И.Өмөтбаевтың күренекле хеҙмәттәре араһында “Фарсы нәхеүе” (“Фарсы грамматикаһы”), “Йыһаннамә”, “Татар нәхеүе” һымаҡ ҡулъяҙма китаптары булғанлығы билдәле. Уларҙың ҡайһы берҙәре, үкенескә күрә, һаҡланмаған. Әҙиптең 1897 йылда Ҡазанда баҫылған “Йәдкәр” исемле йыйынтығы — XIX быуат аҙағы башҡорт мәҙәниәтенең күркәм ҡомартҡыларының береһе. Ә инде уның әҙәби һәм ғилми ижадының иң мөһим өлгөләре беҙҙең дәүерҙә, 1984 йылда, шул уҡ исем аҫтында айырым йыйынтыҡ булып донъяға сыҡты. Китапҡа М.И.Өмөтбаевтың шиғырҙары, публицистик әҫәрҙәре, юл яҙмалары, тарихи-этнографик хеҙмәттәре, фольклор яҙмалары, тәржемәләре, шул иҫәптән А.С.Пушкиндың “Баҡсаһарай фонтаны” поэмаһының тәржемәһе урынлаштырылған.\nМөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың поэтик мираҫы күләм яғынан бик үк ҙур түгел — уның беҙгә билдәле шиғырҙары дүрт тиҫтә самаһы. Әммә был мираҫ үҙенең ысын халыҡсанлығы, ил ғәмдәре менән һуғарылған булыуы йәһәтенән әҙәбиәтебеҙ тарихында мөһим урынды ала. “Өмөтбаев шиғырҙарының күҙгә ташланып торған үҙенсәлеге лә тап ана шунда — уларҙың башҡорт тематикаһына яҙылған булыуында, — тип яҙҙы был хаҡта профессор Әхнәф Харисов. — Ул иң характерлы шиғырҙарында үҙен шағир-тарихсы, шағир-этнограф итеп күрһәтә”4. Образлылыҡҡа ҡарағанда, күберәк хәл-ваҡиғалар теҙеп һөйләп биреүгә ҡоролған. Әммә уның ижадында “Йомран иле”, “Шикәйәт”, “Бында ерҙең ниғмәттәре” һымаҡ шиғырҙары тыуған ерҙе, халыҡ тормошон образлы тел менән һөйләп биреү йәһәтенән айырылып тора. “Йомран иле” әҫәрендә ул башҡорт шағирҙарынан тәүгеләрҙән булып ер-һыуҙарыбыҙҙың яҙмышы мәсьәләһен күтәреп сыға:\nБалапан һәм Кесе Талпаҡ\nЯталар миҫле* аҡ ҡалпаҡ.\nАғастары бөгөн ваҡ-ваҡ,\nУлар ҙа һәм һирәкләнгән.\nӘгәр күл булһа ағасһыҙ,\nШулай ил ҡала башһыҙ.\nЙә булһа ауыҙың тешһеҙ,\nНи файҙа шул ирендәрҙән!\nКөйөрһөң һәм тирәк өсөн,\nТабалмаһаң кәрәк өсөн.\nБөгөн, ахыр, ярағы өсөн,\nКөйөрһөң, булһаң ирҙәрҙән.\nБашҡорт ерҙәренең колонизаторҙар тарафынан аяуһыҙ таланыуы “Шикәйәт” шиғырында айырыуса әсенеү тойғоһо менән бәйән ителә:\nЗаманында бай булған был ерҙәрҙә\nТулы урман менән ҡорт, мал-тыуарҙа,\nКүмәк ғәскәр һәм закон ярҙамында\nҠарар тапты сауҙагәрҙәр сауҙаһында.\nАяҡлы мал тамам бөтә яҙҙы,\nАғастар аҡты, Әстерханға уҙҙы.\nУның артынса осто ҡорт һәм әре,\nЮҡ инде тағ* кеби ағас тауары.\n“Ишек төбөндә” исемле шиғырҙа замандың социаль йөҙө ғәйәт асыҡ сағыла биреп ҡуя:\nБайлыҡ-муллыҡ ишегенә ҡаҡтым мин оҙаҡ,\nТөштө тәҙрәнән алдыма ярты тин аҙаҡ.\nҮтә алманым мәрхәмәттең тупһаһын атлап,\nУнда бик күптәр сират торалар, һаҡлап.\nШағирҙың был һүҙҙәре осраҡлы әйтелмәгәйне, әлбиттә. Ул үҙенең тормошо, яҙмышы менән дә шундай юлдарҙы яҙырға хаҡлы ине.\nМ.Өмөтбаев ижадында, Ә.И.Харисов һүҙҙәре менән әйтһәк, “үҙенең этнографик мәғлүмәт биреү өҫтөнлөгө менән” айырылып торған “Үткән заманда башҡорт ҡыҙҙарының оҙатылыуы” тигән шиғыр ғәйәт ҡыҙыҡлы урын алып тора. Әҫәр хәҙер инде онотолоп бөткән йола күренештәрен — башҡортта ҡыҙ оҙатыу тәртиптәрен йәнле һәм мауыҡтырғыс бер тамаша итеп, халыҡсан тел менән тасуирлап биреүе айҡанлы этнографтар өсөн генә түгел, киң ҡатлам уҡыусылар, шулай уҡ туған тел уҡытыусылары өсөн дә үҙенсәлекле бер сығанаҡ булараҡ әһәмиәт ҡаҙана.\nЖанрҙар йәһәтенән М.Өмөтбаев поэзияһы шулай уҡ үҙенсәлекле: унда лирик шиғырҙар ҙа, шикайәт тә, элегия, шулай уҡ мәҫәл дә бар. Уның “Ҡайыш илә Йүкә” исемле мәҫәле әҙәбиәтебеҙ тарихында ғәйәт киң билдәле. Ә.И.Харисов был мәҫәлде “Һүҙ сәнғәтенең шаҡтай камил әҫәре” тип атаған.\nМ.И.Өмөтбаевтың тарихи-этнографик хеҙмәттәре араһында “Башҡорттар”, “Өфөнөң тарихына ҡағылышлы материалдар”, “Башҡорт халҡының аҡ һәм ҡара көндәре”, “Кесе табын халҡының бабалары һәм унан айырылған йомран-табын ере”, “Әй башҡорттарының нәсәбнамәһе”, “Башҡорттар һәм торғауыт ҡалмыҡтары тураһында бер нисә һүҙ”, “Аҡташ хан”, “Ағиҙел буйындағы ғөләмә үә мәшәйехтәр” тигән очерктары һәм мәҡәләләре Башҡортостан һәм башҡорт тарихын өйрәнеүҙә баһалап бөткөһөҙ ҡиммәтле мәғлүмәттәр тупланған булыуы менән оло баһаға лайыҡ.\nҒалим һәм әҙип башҡорт халҡының фольклоры, көнкүреше, йолалары, ғөрөф-ғәҙәте, халыҡ медицинаһы буйынса бай материал йыйыуы менән дә фән үҫешенә ҙур өлөш индерҙе. Ғилми хеҙмәттәрендә, публицистик ижадында һәм ижтимағи эшмәкәрлегендә ул үҙ халҡының яҙмышында мөһим урын тотҡан социаль, мәҙәниәт, мәғариф, матбуғат мәсьәләләрен күтәреп сыҡты, башҡорт ерҙәрен талауҙы фашлап сығыш яһаны, башҡорттарҙы үҙ туған телендә уҡытыу талабын алға ҡуйҙы. Уның был идеялары беҙҙең заманда ла актуаль мәсьәлә булып ҡала.\n“М.Өмөтбаев — шағирҙың башҡорт мәғрифәтселек әҙәбиәтен үҫтереүҙәге роле ҙур, — тип билдәләне академик Ғайса Хөсәйенов. — М.Өмөтбаев ғалим һәм әҙип йөҙөндә яңы типтағы башҡорт ғилеменең һәм әҙәбиәтенең күтәрелеше асыҡ күренә, ул милли тормошобоҙҙа Көнбайыш менән Көнсығыш мәҙәниәтенең, ғилеменең иң яҡшы традицияларын берләштереүҙә һәм артабан үҫтереүҙә оло хеҙмәт күрһәтте”5.\nЭйе, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев барса ғүмерен, талантын, киң белемен туған халҡына хеҙмәт итеүгә арнаны, башҡорттар тураһында төрлө уйҙырмалар таратыусы яуыз йәндәргә ҡаршы сыҡты, милләтебеҙҙең рухи бөйөклөгөн яҡлап һәм һаҡлап, арымай-талмай ижад итте. Ул ысын мәғәнәһендә оло аҡыл эйәһе, үҙ халҡының тоғро күңелле, арҙаҡлы эшмәкәре булды. Ғалим һәм әҙиптең бик күп фекерҙәре һәр заманға ауаздаш, һәр быуындың рухи ынтылыштарына йүнәлеш биреп торорҙай. Үҙе тарих һәм этнография фәненең тәрәндәге ҡатламдарына күҙ һалып, үҙ халҡы күҙлегенән ул ошондай һығымтаға килде: “Аҫаба башҡортҡа өс нәмәне белеү мотлаҡ: беренсеһе — үҙеңдең сығышыңды, йәғни үҙ ырыуыңды белеү, икенсеһе — йондоҙҙарҙы исемләп аңлатыу һәм өсөнсөһө — риүәйәттәрҙе һәм өләңдәрҙе белеү”.\nУл йәшәгән дәүерҙә башҡорттарҙы өйрәнеү фәне әле яңы башланып ҡына тора ине. Уның ваҡытында ла, унан һуң да башҡорт тарихын фальсификациялау күренештәре аҙ булманы. Шуның өсөн дә М.И.Өмөтбаевтың “Һәр халыҡтың тарихы өйрәнелһен өсөн уның үҙ Карамзины булыуы шарт” тигән мәшһүр һүҙҙәре бөгөнгө көн өсөн дә әһәмиәтле. Иншалла, киләсәктә лә үҙ Карамзиндарыбыҙ булыр, улар үҙ халҡын яратып, уның олонан да оло, ысын мәғәнәһендә бөйөк тарихы менән ғорурланып, фәнебеҙҙе артабан да шул тарихҡа һәм шул халыҡҡа торошло итеп үҫтереү хәстәрлеген күрерҙәр.


Новости и события » Происшествия » На завтра в Кременчуге запланировано аварийное отключение горячей воды и плановое отключение электричества\nТП-603 - детский сад №54; ул. Молодежная, 11, 13/1, 15, 17, 19, 21, 22; ул. Княгини Ольги, 10-28.\nТП-90 - Налоговая инспекция, ул. Игоря Сердюка, 43, 47; ПАО "Укртелеком", ул. Соборная, 19, 23; ул. Майора Борищака, 19-25; ул. Ивана Мазепы, 40-45; ул. Горького, 3/27.


Таңһылыу Ғүмәрова - Журнал Агидель\nҺалҡын алдырып дауаханаға яттым. Ике көндән хәлем еңеләйҙе, палатала бергә ятҡан кешеләрҙе күҙәтә башланым: береһенән-береһе йәшерәк ҡатындар бәләкәстәрен ҡосаҡлап ултыра... Балаҡайҙары йүткерә, температуралары юғары, күрәһең, ыңғырашалар. Бойоҡ әсәләрҙе бәпкәләрен ҡанат аҫтына алып ултырған инә ҡаҙҙарға оҡшатып ҡуйҙым.\nБер-беребеҙгә өйрәнгәс, йәш әсәйҙәр менән танышырға булдым. Сибәр ҡатындар, исемдәре лә есемдәренә тура килеп тора: Мәҙинә, Гөлсирә, Йәмилә. Һәр береһенең икешәр балаһы бар. Бергәләп сәй эстек, ҡыҙыҡ хәлдәр ҙә һөйләшеп алдыҡ. Балаҡайҙары ла төҙәлеүгә бара, уларҙың шат йөҙҙәрен күреп, әсәләренең дә йөҙҙәре яҡтырҙы. Ләкин бер төн Йәмиләнең ире өйҙә ҡалған һигеҙ айлыҡ ҡына улын дауаханаға килтерҙе. Бала ҡоҫоп, эсе китеп, температураһы күтәрелеп, ныҡ ауырып киткән. Эй-й, Йәмиләнең борсолоуҙары! Әле дауаханала ауырыған улына ла ни бары ике йәш тә өс ай... Йәш бала илай, төн буйы беребеҙ ҙә йоҡламаныҡ. Малайҙарҙы Йәмилә алмашлап уколға йөрөттө, ә беҙ хәлебеҙҙән килгәнсе ярҙам итеп, бәләкәсте ҡараштыҡ. Аллаға шөкөр, табиптар көслө, бала теремекләнде.\nИртә менән Йәмиләнең ире, ҡәйнәһе килеп етте. Аш килтергән ҡәйнәһе. Малайҙарҙы алмаш-тилмәш күтәреп йөрөтөп, иркәләп-наҙлап яраттылар, шул саҡта күңелдәргә рәхәт булып китте. Ниндәй бәхетле ҡатын Йәмилә, тип уйлайым. Ләкин ун көнгә яҡын ятһаҡ та, Йәмиләнең әсәһе лә, атаһы ла килмәне. Мин Йәмиләнән был турала һораным, ата-әсәйең ауырып киткәндәр, ахыры, тим. Тәүҙә Йәмилә өндәшмәне, унан:\n– Атайым Себер тарафтарында, эштә, ә әсәй мине ун бер йәшемдә генә атайыма килтереп ҡалдырҙы, – тине.\nНилә унынсы класты тамамлағас та вузға инеп, яҡшы уҡыған, спортты яратҡан тырыш ҡыҙ була. Университетты ҡыҙыл дипломға тамамлай ҙа матур ауылға – Таулыға уҡытырға килә. Мәктәпкә йәш, сибәр уҡытыусы ҡыҙҙың килгәнен ишетеп егеттәрҙең ҡолаҡтары ҡарпая, йөрәктәре елкенә.\nТик ул баш-аяғы менән эшкә сума, клубҡа һирәк сыға.\n8 Март етә. Клубта ауыл халҡы өсөн йәштәр концерт әҙерләй. Нилә концертта оҫта итеп «Заһиҙә»не бейегәс, уны ҡабат-ҡабат һорап сығара халыҡ. Бына сәхнәгә оҙон буйлы, ҡара ҡашлы, зәңгәр күҙҙәренән нур бөркөлөп торған егет – Илһам сыға һәм скрипкала уйнап ебәрә. Шул саҡ Ниләнең йөрәк ҡылдары өҙөлөрҙәй булып тартылып китә лә үҙенән-үҙе күҙҙәренән йәштәр тәгәрәй. Әйтерһең дә Илһам Ниләнең йөрәк ҡылдарында уйнай. Егет уйнап бөтә һәм... ҡул сабыуҙарҙан клуб осоп китә яҙа. Егет тағы, тағы уйнай.\nСәхнә артына сыҡҡан егеттең ҡаршыһына күбәләктәй елпенеп, нисек барып баҫҡанын да белмәй ҡала Нилә һәм: «Рәхмәт!» – тип кенә егеттең күлдәй тәрән, күк йөҙөләй зәңгәр күҙҙәренә баға ла клубтан йәһәт кенә сығып китә. Ниләнең йөрәге тыпырсына, күңеле ярһый. Ул – ғашиҡ!\nШәп-шәп атлап өйгә яҡынлағанда: «Нилә! Көтөп тороғоҙ әле, ҡайҙа шулай ашығаһығыҙ?» – тигән һүҙҙе ишетеп, туҡтап ҡала. Әйләнеп ҡараһа – скрипкасы Илһам даһа.\nИке йәш йөрәк ошо осрашыуҙан һуң бер ай үткәс өйләнешә. Үтә лә ҡыҙыу, үтә лә ялҡынлы була шул мөхәббәттәре.\nИлһам – ошо ауыл егете, ауыл хужалығы институтын бөтөп, совхозда эшләп йөрөй. Йәштәр үҙаллы йәшәй башлайҙар, эштән бер-береһен һағынып ҡайталар. Бер йылдан уларҙың һөйкөмлө, ата-әсәһенең бар матурлығын үҙенә йыйып алған ҡыҙҙары – Йәмилә донъяға ауаз һала. Ҡыҙ бала – донъяның сәскәһе бит ул! Көндән-көн ата-әсәһен шатландырып төрлө ауаздар сығара, йылмая. Бына ул тәпәй баҫа, әттә-әннә, тип теле лә иртә сыға. Ҡыҙҙарына ҡарап һоҡланып туя алмай йәштәр. Йәмиләгә ике йәш тулыуға улдары Йәмил тыуа. Эй-й, Илһамдың ҡыуаныуы! Ат менеп сапҡан кеүек, тиҙәр ундай ваҡытта. Ләкин, ҡыҙғанысҡа күрә, малай дауаханала уҡ үлә, баланың муйынына кендеге уралған була. Әйтерһең дә Илһамдың ҡанаты һына, ҡайғыһын араҡы менән баҫырға теләй, көн дә эсеп ҡайта. Эскән баштан ҡатынана ауыр һүҙҙәр яуҙыра, иртәгәһен ғәфү үтенә. Нилә түҙә, ғәфү итә. Үҙе лә ҡайғыра Нилә, улының үлемендә эстән генә үҙен ғәйепләй. Сөнки төндәр буйы бәйләм бәйләп ултырҙы бит. Бер ултырһа, сәғәттәр буйы бәйләр ине. «Әҙ хәрәкәт иттем, улым һау-сәләмәт тыуыр ине», – тип әхирәтенә лә илап һөйләне шул.\nКүпме генә дауахана юлында йөрөһә лә, Нилә ҡабат йөккә уҙа алманы. Илһам менән яйлап аралары һыуынды. Ә Нилә... ҡыҙын ҡәйнәләренә ҡалдыра ла мәктәпкә йүгерә. Дәрестән һуң балаларҙы алып ҡала, олимпиадаларға әҙерләй, асыҡ дәрестәр үткәрә. Арманһыҙ булып кискә генә ҡайтып йығыла, ашарға ла һирәк бешерә. Ә Илһам һалҡын өйгә ҡайтмай, күберәк «дуҫтары» менән йөрөй, унан ата йортона барып йығыла. Ата-әсәһенең эстәре боша, көйәләр.\n– Улым, нишләүең был? Сәскәләй ҡыҙығыҙ үҫеп килә. Уҡыуың, эшең бар, эскеңде ташла. Килен яҡшы, һәйбәт уҡытыусы, эшкә лә маһир. Ярашығыҙ, бергә йәшәгеҙ! Алла бирһә, балаларығыҙ булыр әле, йәшһегеҙ бит, – тип өгөтләп ҡараны әсәһе улын.\nИлһам әсәһенә һүҙ бирә, ярай, әсәй, эсмәм, тигән була ла кис тағы лаяҡыл булып килеп тәгәрәй. Күпмелер ваҡыттан колхоз-совхоздар ҙа бөттө, юғары белемле агрономға ла эш юҡ хәҙер.\nЭскенән айнымаған ата, мәктәптән бушамаған әсә... Йәмиләгә әсә наҙы ла, атай иркәләүе лә һирәк эләгә. Әл дә өләсәһе, олатаһы бар. Өләсәһе һөйә-һөйә, әкиәттәр һөйләй. Шулайтып таң ата ла кис була тигәндәй, көн артынан көн үтә. Йәмиләгә инде өс йәш тула, бөтә нәмәне лә аңлай, ипле һөйләшә, өләсәһенә һорауҙар бирә:\n– Өләсәй, ниңә атайым тик иҫерек йөрөй? Мине ҡосаҡлап илаған була үҙе. Мин атайымды эсмәгән сағында ғына яратам, эсһә – ауыҙы һаҫы-ыҡ, – ти.\n– Бәләкәс булһаң да ҙурҙар кеүек һөйләйһең. Бәхетең генә булһын инде, балаҡайым, тәүфиҡлы бул, – тип күҙ йәштәрен һөртә өләсәһе. Бер көн ул:\n– Нишләптер хәлем бөттө, ятып торайым әле, – тип диванға ятты ла ҡабат торманы. Йәмилә өләсәһенә хәбәр һөйләй, йырлап-бейеп тә ала, ә ул күҙҙәрен асмай тик ятасы?!\nҒәлиә өләсәһенең мәңгелек донъяға китеп барғанын белмәне шул бәләкәй Йәмилә.\nБер айҙан бабай ҙа әбейенең артынан гүргә китеп бара. Илһам өсөн тормоштоң йәме бөтә, «йәшел йылан» менән ул нығыраҡ дуҫлаша. Ниләгә эскән ирҙең мыжыуҙары, ҡайһы саҡта ҡул күтәреүҙәре, ҡыҙын ҡараусы кеше – өләсәһе булмауы, бигерәк тә ир менән йәшәп тә ирһеҙ, яңғыҙ булыуы ялҡыта. Ул район мәғариф бүлегенә барып, үҙен ҡалаға йәки балалар баҡсаһы булған ҙур ауылға эшкә тәғәйенләүҙәрен һорай. Алдынғы уҡытыусының теләген үтәйҙәр. Нилә күрше ҡала мәктәптәренең береһенә эшкә күсә.\nЙәмиләне аҙналыҡ балалар баҡсаһына урынлаштыра ла башкөлләй эшкә сума Нилә.\nЙәмилә тәүҙә көндәр буйы илай, өйрәнә алмай ҡаңғыра, әсәһен, өләсәһен, хатта эсһә лә атаһын да һағына. Бында тиңдәштәре ниндәйҙер ят телдә һөйләшәләр, Йәмилә һис ни аңламай, үҙенсә сутырлаған була. Әсәһе ял көндәре генә алып ҡайта уны, унда ла ҡыҙы менән һөйләшеп ултырмай. Уйынсыҡтар бирә лә үҙе бер матур ғына ағай менән кухняла ҡыҙыл йәки аҡ эсемлек эсәләр, лыбыр-лыбыр гәпләшәләр, унан шарҡылдап көлөшөп, йоҡо бүлмәһенә инеп бикләнәләр. Йәмилә шым ғына аш бүлмәһенә инеп, теге эсемлектәргә бармағын төртөп ялап ҡарағаны бар: ҡыҙылы – шәрбәтерәк, ә ағы-ы – телде яндыра! Ух-х, еҫе лә зәһәр, хас та атаһының ауыҙынан аңҡыған еҫ. Йәмилә өҫтәлдән берәй тәмлекәс ала ла йәһәт кенә уйнаған еренә барып ултыра һәм ҡурсағы менән «һөйләшә-һөйләшә» йоҡлап китә.\nИкенсе йылы әсәһе Йәмиләне айлыҡ балалар баҡсаһына илтә, сөнки ире Ғәзиз шулай теләй. Нилә лә килешә уның менән, сөнки эштән һуң бала менән ултырыуға ҡарағанда Ғәзизе менән ваҡыт үткәреүе күңелле – һөйөп-һөйөшөп туя алмайҙар. Бер-береһен күреү менән икеһенең дә күҙҙәренән осҡондар сәсрәй, йөҙҙәре ҡояштай балҡый. Ни саҡлы мөхәббәттәре көслө булһа ла, Нилә башҡаса бала таба алмай, ауырға ҡалһа ла ике айға ла етмәйенсә, яралғыһы төшөп тик торҙо.\nЙәмиләгә мәктәпкә барырға ла ваҡыт етә, ғүмер елдәй елә!\n...Нилә Йәмиләне беренсе көн генә үҙе менән мәктәпкә алып барҙы ла башҡа көндәрҙә ҡыҙыҡай яңғыҙы йөрөнө, улай ҙа мәктәп яҡын ине. Дәрестәрҙе үҙаллы әҙерләне, өйҙө лә йыйыштырҙы, ҡашығаяҡты ла йыуҙы, кейемдәрен бөхтә кейҙе. Йәнәшәһендә әсәһе булып та хәбәрен һөйләп, әсәһенә һыйынып, иркәләп үҫмәгәнгәме, Йәмилә ҙурайған һайын ҡырыҫланды, үҙһүҙләнде. Ҡайһы саҡта әсәһенә әйтмәй, әхирәте менән урамда оҙаҡ итеп уйнап йөрөнө, аҙаҡ ҡайҙа, кем менән йөрөүен дә һөйләмәне. Ә үгәй атаһы Ғәзизде күрә алманы, уға күҙенең ағы менән ҡараны. Ғәзиз дә ҡыҙҙы үҙһенмәне, уға йылы һүҙ әйтеп, бәләкәс кенә туң йөрәген иретмәне.\nИлһам бер нисә тапҡыр төштәрендә ҡыҙы Йәмиләне күреп уянды. Йәмилә һәр саҡ ҡулдарын һуҙып: «Ата-а-ай, мине үҙеңә ал, һағынды-ым», – тип йәшле күҙҙәре менән уға төбәлде. Илһам иһә ике ҡулы менән башын тотоп: «Башҡаса эсмәйем, үҙем ғәйепле, баланы етем иттем, Ниләне рәнйеттем, их-х, кире ҡайтарып булһа ине бәхетле мәлдәрҙе, ҡәҙерен белер инем, терһәк яҡын да бит, тешләп булмай», – тип һыңҡылданы. Нилә ташлап киткәндән һуң нисә тапҡыр шулай ант итте икән? Баш сатнап ярылып, күҙҙәр атылып сығып килә бит. Шешәләше һаҫыҡ сәмәй килтереп һонһа, юҡ, тимәй, тамағына ҡоя ла ҡуя. «Юҡ! Былай ярамай! Бөгөндән ауыҙыма ла алмайым, үлһәм – үлермен! Эх-х, Нилә, ярата инең мине! Һөйөклөм, эсмә инде, тип күпме күҙ йәштәрен түкте. Ә мин… Ниләнең һөйөүен дә, талантлы уҡытыусы булыуын да танырға теләмәнем, етмәһә, көнләштем… Эх-х, «йәшел йылан» имәндәй ирҙәрҙе лә бөгөп һала, тип әсәйем дөрөҫ әйткән икән. Ҡәһәр һуҡҡан йыланды еңергә әле миндә көс бар, бар! Етте!!! Мин кемдән кәм?» – тип үҙен-үҙе сәмләндерҙе. Уйҙарының осона сыҡты, ахыры. Ырғып тороп бер көрөшкә һыуҙы ғолҡолдатып йотоп, шешәләштәре килмәҫ элек кейенеп, йылға буйына атланы. Битен, ҡулын йыуҙы ла тауға менде. Көнө буйы ялан-ҡырҙарҙы ҡыҙырҙы Илһам. Уны эҙләп тапмаған шешәләштәре үҙҙәре генә «төҙәлделәр» бөгөн.\nШул көндө үк, кискә табан йәйәүләп ҡалаға китте. Ике туған ағаһына ап-айыҡ килеп кергәс, уныһы аптыраны хатта. Һаулыҡ һорашҡас ул: «Ағай, бөгөн һеҙҙә ҡунып сығайым. Иртә менән тороп эш эҙләйем, ниндәй эш булһа ла сикәнмәйем», – тине ныҡлы итеп.\n– Бирһен, Хоҙай, бик яҡшы, – тине ағаһы ҡыуанып. Ошо көндән үҙен ҡулға алды Илһам. Юғары белемле белгесмен, тип эреләнмәне, урам һепереүсе эшенә урынлашты. Тырышып, баш баҫып, үҙ участкаһын ялт иттереп таҙартты. Араҡыны ауыҙына ла алманы, эскән егеттәрҙән ары йөрөнө. Бер йылдан уны бригадир иттеләр. Егәрле, тырыш, һөймәлекле ирҙе ҡаратырға тырышҡан ҡатындар байтаҡ булды, ләкин Илһам береһенә лә иғтибар итмәне. Уның уйында ла, күҙ алдында ла тик ҡыҙы – Йәмиләһе торҙо. «Эҙләп табырға, күрергә, ярҙам итергә, әгәр Нилә риза булһа, алып ҡайтырға. Йән биргәнгә – йүн биргән...» – тип уйланды. Аҡсаһын әрәм-шәрәм итмәй йыя барҙы.\n– Ғүмер буйы яңғыҙ кәкүк һымаҡ йәшәргә итәһеңме, өйлән, – тине ағаһы бер барғанында.\n– Нилә кейәүгә сыҡҡандыр инде, сыҡмаған хәлдә лә мине ғәфү итмәйәсәк. Ҡыҙым, Йәмиләм... – тип тынып ҡалды Илһам.\n– Ир кеше өс нәмә эшләү фарыз: өй һалырға, улан үҫтерергә, ағас ултыртырға! Шул турала һин беләһеңдер, тип уйлайым, – тине ағаһы ҡаты ғына итеп.\n– Бер кемгә лә күңел ятмай, ә һин, улан үҫтерергә, тиһең, ағай. Ә кемгә өйләнергә?\nҺүҙгә ҡыҫылмай, шым ғына өҫтәл әҙерләп йөрөгән еңгәһе, Илһамға ҡарап:\n– Ҡәйнеш, ғүмерең заяға үтә, эшең бар, уҡыуың бар, ауылда өйөң бар. Балтаң һыуға төшкән кеүек йөрөмә. Әле һинең самый донъя көтөр, теттереп йәшәр сағың. Һине бер ҡатын менән таныштырам, бер-берегеҙҙе оҡшатырһығыҙ, тим. Һинән ун йәшкә йәшерәк, өйләнһәң – еңгәңде онотмаҫһың, бик модный күлдәк алып бирерһең, ризамы? – тине лә, уратып-суратып тормай, иртәгә кискә кил, ҡәйнеш, – тип өҫтәне еңгәһе.\nОсраштылар. Һөйләштеләр. Ипле, тотанаҡлы ҡатын. Төҫө барҙан төңөлмә, тигәндәй, төҫкә-башҡа ла сибәр Гөлшат. Ярты йыл осрашып йөрөнөләр ҙә өйләнештеләр. Туғыҙ айҙан ҡыҙҙары Гөлмира, тағы ике йылдан улдары Илнур тыуҙы. Улар ауылға, атай йортона ҡайтып, йәшәй башланылар.\nЕңгәһенә рәхмәттәрен әйтеп, «модный күлдәк» бүләк итте Илһам.\nЙәмиләнең тыуған көнө етте. Нилә ҡыҙына бик килешле зәңгәр ерлеккә аҡ борсаҡтар төшкән күлдәк һатып алды. Эй-й, ҡыҙыҡай шатланды, күлдәкте кейеп көҙгө алдында өйөрөлөп-сөйөрөлдө генә.\n– Әсәй, рәхмәт, – тип Ниләне ҡосаҡланы аҙаҡ. Әсәй кеше әллә ни сөсәләнмәй генә:\n– Әйҙәгеҙ, торт менән тәмләп сәй эсәйек, – тине.\nҒәзиз ирен ситтәрен ҡымтып, беренсе тапҡыр ҡыҙыҡайға бәләкәй генә ҡатырға ҡумта һуҙҙы, Йәмилә ҡулдарын артҡа йәшерҙе. Ғәзиз ағайҙың ҡулынан бүләк алырға теләмәһә лә, әсәһе:\n– Йәмилә, ал! – тип ҡаты ғына итеп әйткәс, ауыҙын турһайтып, ҡәнәғәтһеҙ генә ҡумтаны алды. Рәхмәт тә әйтмәне, асып та ҡараманы, ултыртып ҡуйҙы ла сәй эскәс үҙ бүлмәһенә юлланды. Әсәһе тағы: «Бүләгеңде ал,» – тине. Йәмилә бүлмәһендә оҙаҡ ҡына көҙгө ҡаршыһында торҙо. Көҙгөнән уға моңһоу ҡарашлы ҡыҙыҡай ҡарай. «Бөгөн миңә ун йәш, тыуған көнөмдә сәсемдән дә һыйпаманы әсәйем. Ғәзиз ағайҙан күҙен дә алмай, тик уға ғына йылмайып ҡарай. Ниңә мин яңғыҙ? Их-х, өләсәйем мине ярата торғайны! Ике битемдән супылдатып үбеп ала ла ҡосаҡлап көйләй ине. Атайым да ярата ине, тик ул иҫерек булғас, уға яҡын бармай инем. – «Кил, ҡыҙым – зәңгәр күҙем, кил әле, үҙеңде үпәс итәйем», – тигән була торғайны. Атайым ҡайҙа икән?»\nЙәмилә урамға сығырға әҙерләнеп кейенә башланы. Сығыр алдынан Ғәзиз ағайҙың биргән бүләген асып ҡарарға булды.\nҠумтаны асһа-а.. ауыҙын ҙу-ур итеп асып тәлмәрйен ултыра. Ҡыҙыҡай уны тәүҙә уйынсыҡ тип уйланы, бармағы менән уның башына төртөүе булды, был ҡотһоҙ, йәмһеҙ тауыш сығарып баҡылданы. Йәмилә ғәрлегенән дә, ҡурҡышынан да бар көсөнә «әсә-ә-ә-әй!» тип ҡысҡырып ебәрҙе һәм ҡумтаны тотоп залға йүгереп сыҡты. Унан һаман да аш бүлмәһендә кәйеф-сафа ҡороп ултырғандар алдына, осоп тигәндәй килеп баҫты ла ҡумтаны шаҡ иттереп өҫтәлгә бәрҙе. Ҡумта эсенән тәлмәрйен «туп» итеп килеп сыҡты ла баҡылдап өҫтәлдәге ҡайнатма эсенә сумды. Ғәзиз һыны ҡатып көлә башланы, әсәһе әсе итеп ҡысҡырып ебәрҙе:\n– Был нимә? Ни эшләүең, Йәмилә-ә?\n– Был – тәлмәрйен, әсәй! Ғәзиз ағайҙың миңә биргән бүләге!\nҺәм Йәмилә һаман тыйыла алмай көлөп ултырған Ғәзизгә ҡарап:\n– Бүләгең үҙеңә булһын! Үҙ атайым булһа, ундай нәмә бүләк итмәҫ ине! – тине. Унан әсәһенә боролоп:\n– Эх-х, әсәй, әсә-әй... Ниңә мине яратмағас тыуҙырҙың? Ете йәшем тулғансы балалар баҡсаһында үҫтем, ә хәҙер балалар йортона алып бар, – тине лә илай-илай йүгереп сығып китте.\nБер иренә, бер ҡайнатма эсендәге тәлмәрйенгә ҡарап Нилә ҡатып ҡалды. Унан:\n– Ниңә шул тиклем яратмайһың Йәмиләне? Тыуған көнгә шундай бүләк алалармы ни? – тип үпкәләне.\n– Ниләкәйем, мин түгел, ҡыҙың яратмай мине. Минең менән һөйләшмәй, турһайып тик йөрөгәс, шаяртайым әле был ҡыҙыҡайҙы тигәйнем, килеп сыҡманы. Ярай, үпкәләмә инде, йәнем. Һине нисек өҙөлөп яратҡанымды беләһең бит! – тип Ниләне ҡосаҡлап алды Ғәзиз.


Иранда Башҡортостан эшҡыуарлығы көндәре үтәсәк\nБындай башланғысты Рөстәм Хәмитов бөгөн Ислам Республикаһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе Мехди Санаи менән осрашыуҙа индерҙе. Сит ил вәкилдәре Башҡортостанға өсөнсө тапҡыр килә. Фекер алышыу барышында, яҡтар араһында хеҙмәттәшлек йүнәлештәре тикшерелде. Атап әйткәндә, машиналар эшләү, ауыл хужалығы, мәғариф һәм айырыуса нефть химияһы өлкәләренә ҙур өмөттәр бағлана.\nСөнки «Башнефть» киләсәктә Иран нефть компанияларының партнеры булыуы ихтимал. Республика Башлығы билдәүенсә, һөйләшеүҙәрҙән һуң аныҡ эштәргә күсергә кәрәк. Башҡортостан делегацияһының Иранға сәфәре йыл аҙағында булыр тип көтөлә.\nМехди Санаи, Ирандың Рәсәйҙәге ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе: «Беҙ хеҙмәттәшлекте үҫтеререү юлдарын ҡараныҡ. Быға Иран менән Башҡортостан делегациялары араһындағы осрашыу тәүге аҙым булып торасаҡ. Уның составына сәнәғәтселәр һәм сауҙа вәкилдәре инер тип көтөлә. Ә инде яҡын киләсәктә уларҙың Иран партнерҙары менән берлектәге проекттары уңышлы эшләп китеренә ышанам».


2 955 150 руб.\nСамара, ул. Гая / ул. Н.Панова, Дом 4, секция 2\n3 068 550 руб.\nСамара, ул. Гая / ул. Н.Панова, Дом 4, секция 5\n3 264 210 руб.\nСамара, ул. Гая / ул. Н.Панова, Дом 4, секция 1\n3 266 500 руб.\n3 274 960 руб.\n3 478 710 руб.


ул. Ляйав Йафа 15, Почтовый ящик 46 Весь Израиль\nРеклама в Израиле. Справочник бизнесов в Израиле / https://ru.tiras.co.il/view.php?id=24


Продажа квартир бизнес-класса страница 30\nПоказать на карте — всего найдено 728 предложений\nКомендантский пр., д.7к1\nМ. Бухарестская ул., д.5к4\nПарфеновская ул, д. 5\nКондратьевский пр., д.62к6\nПарфеновская ул, д. 9к2\nХасанская ул., д.2к1


Текущее время: 27 май, 2020, 6:44\n[ Сообщений: 59604 ] На страницу Пред. 1 ... 2377, 2378, 2379, 2380, 2381, 2382, 2383 ... 2385 След.\nСейчас этот форум просматривают: Буки, ery_2000, ilichk, kv739, Troublemaker, Это Веселоживем и гости: 73


01 Март 21, 17:49:34\nАвтор Тема: Технология True Color. Профилирование экрана. (Прочитано 41296 раз)


Продажа Honda (Хонда) Vamos. Подержанные Honda (Хонда) Vamos.\nПродажа Honda (Хонда) Vamos. Покупка подержанных Honda (Хонда) Vamos.\nПродажа Honda (Хонда) Vamos.


4��19�գ��й���������ǡ������ϯ�������ί��ϯ���������簲ȫ����Ϣ���쵼С���鳤ϰ��ƽ�ڱ��������ٿ����簲ȫ����Ϣ��������̸�Ტ������Ҫ�������»������ ��ռ�� ��>\nCopyright ? 2007-2016 menmenwang.com All Rights Reserved. ��ICP��1743331��


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ХАЛЫҠ ФЕКЕРЕ МАХСУС ӨЙРӘНЕЛӘ - 2016 - Мәҡәләләр\nӨфө - күп милләтле ҡала һәм унда "Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында"ғы БР Законын тормошҡа ашырыу буйынса мәғлүмәт сәйәсәтен дөрөҫ алып барыу өсөн милләт-ара мөнәсәбәттәр, туған телдең тормошобоҙҙоң төрлө өлкәләрендә ҡулланылыу әһәмиәтен һәм дәрәжәһен белеү мөһим. Ошо маҡсаттан ҡала округы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика идаралығы - матбуғат хеҙмәте даими рәүештә баш ҡала халҡы араһында социологик тикшеренеүҙәр уҙғарып тора.\nБылтыр был сара йәйгеһен ойошторолоп, Өфө халҡының төрлө телдәр белеү-белмәүе асыҡланды. Яуаптарҙан күренеүенсә, рус телен яуап биреүселәрҙең 91,4 проценты камил белә, башҡорт телен - 20,4, татар телен - 22,8, сит телде - 5 процент. Милләт-ара мөнәсәбәттәрҙең тотороҡлолоғон Өфө халҡының 7 проценты "бик яҡшы" тип баһалаһа, 57,6 проценты - "насар булыуға ҡарағанда яҡшы", ә 11,8 проценты - "яҡшы булыуға ҡарағанда насар", 3,4 проценты "бик насар" тип баһалай. 20,2 процент респондент яуап бирергә ҡыйынһына. Ыңғай һәм кире ҡылыҡһырламаларҙы сағыштырып ҡарағанда, ыңғай үҫеш күҙәтелә, йәғни ыңғай яуаптар күберәкте тәшкил итә. Бындай күренеш 2010 йылдан алып тотороҡло килә. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, дөйөм алғанда Өфө халҡы башҡа милләттәргә ыңғай ҡарашта, 2010 йыл менән сағыштырғанда, был һан 78,6 проценттан 92,1 процентҡаса үҫкән.\nСоциологик һорау алыу барышында яуап биреүселәрҙең 29,8 проценты милли хистәренән көлөү йәки ихтирамһыҙ мөғәмәлә менән осрашырға тура килмәүен белдерһә, 28,1 проценты туған теленә һәм милли ғөрөф-ғәҙәттәренә ихтирамһыҙ мөнәсәбәт күрһәтелеүен билдәләй. Һәр өсөнсө респондент (32,1 процент) урындағы халыҡтың эшкә килеүсе гастарбайтерҙар менән низағҡа инеүен билдәләй. Яуап биреүселәрҙең 15 проценты туған телендә гәзит-журналдар, теле- һәм радиотапшырыуҙар етешмәүенә борсолһа, 14,1 процент милли сығышына бәйле эшкә йәки уҡыуға ҡабул ителмәүен белдерә. Хеҙмәт йәки уҡыу коллективында 8,3 процент кеше милли ерлектә низағҡа эләгә. 9,3 процент респондент милли ерлектә көс ҡулланыуға тарыуын билдәләй.\nӘҙәбиәт йылы сиктәрендә былтыр халыҡты әҙәбиәткә һәм уҡыуға ылыҡтырыу маҡсатынан квартал һайын һорау алыуҙар ойошторолдо. Һөҙөмтәләр күрһәтеүенсә, ҡала халҡының уҡыуға ҡыҙыҡһыныуы артҡан. Әгәр 2014 йылдың декабрендә респонденттарҙың 9,1 проценты даими рәүештә китап уҡыһа, былтыр ошо уҡ ваҡытта был һан 14,7 процентҡа еткән. Шул уҡ ваҡытта бөтөнләй уҡымаусылар һәм һирәк уҡыусылар һаны йыл эсендә 24, 5 процентҡа кәмеп, 51,7 процент тәшкил иткән. Шулай уҡ матбуғат баҫмаларына ҡыҙыҡһыныу ҙа артҡан: 2014 йылдың декабрендә гәзит уҡыусылар - 9,1, журнал уҡыусылар 3 процент булһа, былтыр был һан 20,4 һәм 8,3 процентҡа еткән.\nҠала халҡының уҡыуға ынтылышына Әҙәбиәт йылы уңайынан яҙыусыларҙың һүҙҙәре яҙылған реклама щиттарының барлыҡҡа килеүе лә этәргес булған. Халыҡтың 78 проценты уларҙы үҙ күҙҙәре менән күрһә, 11 проценты ишеткән йәки фотоларын ғына күргән. Дөйөм алғанда, былтыр шундай 775 реклама урыны файҙаланылған.\nМәғлүмәт-аналитика идаралығы туған телдәрҙе һаҡлауға һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән сараларҙы яҡтыртыуға ла ҙур әһәмиәт бирә. Өфө ҡала хакимиәтенең рәсми сайтында көн һайын телдәр тураһындағы Законды тормошҡа ашырыуға ҡағылышлы ниндәй ҙә булһа материал урынлаштырыла. Сайттың башҡорт телендәге битен яңыртыу буйынса эш алып барыла. Был теманы яҡтыртыу буйынса ҡаланың "Вечерняя Уфа", "Уфимские ведомости", "Киске Өфө" гәзиттәрендә, "Уфа" журналында бик күп мәҡәләләр донъя күрә. Һәр һанда мотлаҡ рәүештә тарихҡа, мәҙәниәткә, телгә, ғөрөф-ғәҙәттәргә, мәғарифҡа бағышланған материалдар сыға. Гәзит редакциялары бөгөнгөнө һәм тарихи мираҫты өйрәнеүгә йүнәлтелгән, шул иҫәптән "Шәжәрә байрамы", "Йыл уҡытыусыһы", "Шаяниум" һ.б. конкурстарҙың мәғлүмәти бағыусыһы булып тора.\n"Вечерняя Уфа" гәзитендә "Грамотный город", "Комиссия по языкам", "Аксаковские дни" кеүек тематик рубрикалар ойошторолоп, уларҙа туған телдәрҙе һаҡлауға һәм үҫтереүгә, рухи традицияларҙы нығытыуға, республикала һәм уның баш ҡалаһында йәшәүсе халыҡтарҙың милли мәҙәниәтен, үҙенсәлеген, матурлығын күрһәтеүгә йүнәлтелгән мәҡәләләр баҫтырыла. Мәҡәләләр гәзиттең сайтына ҡуйылып, интернет аша танышыу мөмкинлеген дә бирә.\n"Уфимские ведомости" гәзите, "Уфа" журналы биттәрендә һәм Ufaved.info сайтында даими рәүештә республикала йәшәүсе халыҡтар берлеге, үҙенсәлектәре, уларҙың мәҙәниәтен һәм телдәрен һаҡлау темаһына арналған материалдар донъя күрә. "Уфа" журналында 2006 йылдан алып "Мин башҡорт телен өйрәнәм" рубрикаһы аҫтында башҡорт теленән һүҙҙәрҙе әйтеү, мәғәнәһен аңлатыу буйынса дәрестәр бирелә. Бөгөнгә был рубрикала 120 дәрес бирелгән. Бынан тыш, "Уфимские ведомости" гәзитендә "Ялыу кенәгәһе" рубрикаһында грамматик хаталар булған алтаҡталарҙың һәм рекламаларҙың фотолары баҫыла. Уның маҡсаты - йәмәғәтселектең, реклама биреүселәрҙең иғтибарын визуаль мәғлүмәттең дөрөҫ яҙылышына, әҙәби тел нормалары һаҡланыуға йәлеп итеү.\nБашҡорт телендә сыҡҡан "Киске Өфө" гәзитенең һәр һанында мәктәптәрҙә туған телдәрҙе уҡытыу проблемаларын яҡтыртҡан түңәрәк ҡорҙар, диалогтар, аналитик мәҡәләләр донъя күрә. Редакция Өфөнөң ҡала һәм район власть органдары вәкилдәре менән берлектә предприятиеларҙа, ойошмаларҙа һәм учреждениеларҙа "Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында"ғы БР Законын тормошҡа ашырыуҙы тикшереү буйынса даими рейдтар үткәрә, алтаҡталарҙы, мәғлүмәт күрһәткестәрен, бланкыларҙы тәржемә итеү буйынса предприятиеларға ярҙам итә.\nҒөмүмән алғанда, телдәр тураһында законды тормошҡа ашырыу буйынса мәғлүмәт ярҙамы күрһәткәндә беҙ төрлө халыҡтарҙың тиңлеген, баш ҡала территорияһында йәшәүсе төрлө милләт вәкилдәре араһында үҙ-ара ихтирамды, татыулыҡты, дуҫлыҡты пропагандалау төп бурысыбыҙ булып тороуын бер ваҡытта ла иҫебеҙҙән сығарырға тейеш түгелбеҙ.\nӨфө ҡалаһы округы хакимиәтенең Мәғлүмәт-аналитика идаралығы - матбуғат хеҙмәте етәксеһе.\nЯҙылған: 21.03.16 | Ҡаралған: 697


ЦК «Современник», ул. Кирова, д.79, р.п. Варгаши: 18 января, пт. в 10:25


Теоретические основы написания сочинений\nИнфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Теоретические основы написания сочинений\nБаш7ортостан Республика3ы МР Т2тешле районы\nМуниципаль бюджет д0й0м белем бире1 учреждение3ы\nШ1лг2н урта д0й0м белем бире1 м2кт2бе\nУ?ЫТЫУСЫЛАР )С)Н МЕТОДИК РЕКОМЕНДАЦИЯЛАР\nИнша яҙыуҙың теоретик нигеҙҙәре.\nТ0601се: ю4ары квалификациялы баш7орт теле 32м 262би2те у7ытыусы3ы М0х0тдинова «лфин2 Муллаяр 7ы6ы.\nЯҙма телмәр үҫтереүҙең юғары баҫҡысы – уҡыусыларҙы инша яҙырға өйрәтеү. Был эш йылдар дауамында системалы рәүештә тел-әҙәбиәт дәрестәрендә алып барыла, шулай уҡ әҙәби-ижад түңәрәктәрендә, факультатив курстарҙа махсус ойошторола. Әлеге программа шундай түңәрәк эшен ойоштороу маҡсаты менән төҙөлдө.\nИншаларҙың белем биреү һәм тәрбиәүи әһәмиәте:\n-телмәр күнекмәләре булдырыу;\n- балаларҙа күҙәтеүсәнлекте үҫтереү;\n-күргән-белгән, ишеткәндәрҙе дөйөмләштереп, билдәле эҙмә-эҙлеклелектә яҙырға өйрәтеү;\n-образлы һәм логик фекерләү һәләтлеген үҫтереү;\n-ижади активлыҡты үҫтереү;\n- эстетик зауыҡ тәрбиәләү.\n1) Тормош-көнкүреш иншалары.\nҮҙенсәлектәре: был төр иншалар айырым әҫәр буйынса яҙылмай, ә уҡыусыларҙың көндәлек тормоштан, тирә-яҡты күҙәтеүҙәрҙән алған тәьҫирҙәренән сығып, нигеҙҙә, 5-9 кластарҙа яҙҙырыла. Темалар, өлөшсә, башҡорт теле һәм әҙәбиәте программаларының «5-9 кластарҙың әҙәбиәт дәрестәрендә һөйләм үҫтереү эштәре» бүлегендә бирелә. Шулай уҡ илде һаҡлау, патриотизм, Бөйөк Ватан һуғышы эпизодтарына бәйле темалар иҫкә алынырға тейеш. Был төр иншалар өсөн үрнәк темалар тәҡдим ителә:\n«Мин кем булырға теләйем?»,\nМинең иң яҡын дуҫым»,\n«Тыуған еремдең ғорурланырлыҡ шәхестәре»,\n«Хеҙмәт кешене биҙәй»\n«Яратам мин илемде, бөйөк туған телемде»,\nҮҙенсәлектәре: был төр инша дәрестә йәки синыфтан тыш уҡылған әҙәбиәт буйынса образ йәки ваҡиғаларға ҡылыҡһырлама яҙыу, әҫәрҙең йәки уның бер өлөшөнөң йөкмәткеһен биреү, идеяһын асыу маҡсатынан сығып яҙҙырыла. 5-9 кластарҙа – өйрәтеү һәм контроль, ә 10-11 кластарҙа контроль инша булараҡ үткәрелә.\nТуранан-тура өйрәнелә торған әҫәрҙәр нигеҙендә яҙылғанға, был иншалар уҡыусыларҙың әҙәбиәттән алған белемдәрен нығытыуға хеҙмәт итәләр. Шунлыҡтан улар уҡыусылар әҫәр менән бик ныҡлап танышҡандан һәм уның өҫтөндә эшләгәндән һуң яҙҙырыла. Уҡыусылар, эстетик зауыҡ табып, әҫәрҙе ни тиклем тәрәнерәк аңлаһалар, эштәре шул тиклем йөкмәткеле, һүрәтләүҙәргә бай була. Әҙәби иншалар өсөн түбәндәге темалар тәҡдим ителә(урта кластар өсөн):\nА)Образға өлөшсә ҡылыҡһырлама биреү өсөн:\n«Хәмит образында хеҙмәтте, кешене данлау»(5кл.)\n«Бәләкәй Ҡотош» әҫәрендә Апуштың азатлыҡ өсөн көрәше»,\n«Ҡунаҡ һәм намыҫ» хикәйәһендә башҡорт халҡының ҡунаҡсыллыҡ йолалары»(6 кл.)\n«Тормошто үҙгәртеп ҡороуҙа Айбикә образы» (7кл.)\n«Һөнәрсе менән Өйрәнсектең хеҙмәткә ҡарашы»(8 кл.)\nБ) Образдарға тулы ҡылыҡһырлама биреү өсөн:\n«Турыҡай образына хас сифаттар»(5 кл.)\n«Комбриг Мортазин образы»(6 кл.)\n«Салауат батыр» шиғырында Салауатҡа дан йырлау»(7 кл.)\n«Үлмәҫбай һәм Теребай – совет һалдаттарының дөйөмләштерелгән образы» (8 кл.)\nВ)Әҫәрҙең идея-йөкмәткеһен асыу өсөн:\n«Тупраҡ» шиғыры менән Ш.Бабич ни әйтергә теләй?»(6 кл.)\n«Айгөл иле» драмаһында Ватанды һөйөү темаһы»(7 кл.)\n«Әсә һәм бала» хикәйәһендә үҙ-ара мөнәсәбәттәр сағылышы»(8 кл.)\nГ) Әҙәбиәт теорияһы һәм әҫәрҙәрҙең сәнғәтсә эшләнеше буйынса:\n«Йылмайыу» әҫәрендә әкиәт алымы»(5 кл.)\n«Көмөш миҙалдар» әҫәрендә һүрәтләү сараларының байлығы»(6 кл.)\n«Тарихи йырҙарҙа халыҡ яҙмышы сағылышы»(7 кл.)\n«Н.Нәжми шиғырҙарында лирик герой образы»(8 кл.)\nҮҙенсәлектәре: был төр иншалар өйрәнелгән (уҡылған) әҫәрҙәргә, уларҙа кәүҙәләндерелгән образ йәки ваҡиғаларға ҡарата уҡыусының үҙ фекерен, үҙ баһаһын биреүҙе булдырыу маҡсаты менән яҙыла. Шул сәбәпле улар әҙәбиәтте тәрәнтен аңларға, уларға баһа бирергә өйрәтеү яғынан бик әһәмиәтле эш төрҙәренән һанала.\nӘҙәби-ижади иншалар, нигеҙҙә, 10-11 кластарҙа яҙҙырыла. Шулай ҙа уларҙың беренсе үрнәктәре алдағы кластарҙа уҡ бирелә башлай. Әҙәби-ижади иншалар өҫтөндә эшләү методикаһында темаларҙы һайлау - яуаплы эш. Һайланған теманың исеме үк уҡыусыларҙы әҫәрҙәргә мөстәҡил рәүештә эстетик баһа биреүгә йүнәлдерерлек булһын. Мәҫәлән, «Дуҫ булайыҡ» әҫәренең әһәмиәте (6 кл.); «Бөгөнгө көндә сәсәнлек традицияларын дауам итеүселәр» (9 кл.);Һ.Дәүләтшинаның тормош һәм ижад ҡаһарманлығы» (10 кл.); «М.Кәрим ижадының һоҡланғыс бер өлгөһө»(11 кл.) кеүек темалар - шуның миҫалдары. Был иншалар яҙыусының ижады өйрәнелгәндән , әҫәре анализланғандан һуң яҙҙырыла. Улар күберәк өй иншаһы итеп бирелә. Былай эшләү уҡыусыларға тәнҡит-библиография материалдарын киңерәк файҙаланыу мөмкинлеге тыуҙыра. Бының өсөн тел-әҙәбиәт кабинетында өйрәнелә торған әҫәрҙәргә бәйләнешле библиографик материалдар исемлеге булырға тейеш. Өҫтәмә әҙәбиәт менән танышыу әҫәрҙең идеяһын, эстетик көсөн тулыраҡ аңларға ярҙам итә. Әҙәби инша, нигеҙҙә, рецензия жанрында яҙыла, һәм ул уҡыусыларға үҙ фекерҙәрен тулы, асыҡ итеп әйтеү мөмкинлеген тыуҙыра.\n4) Ирекле иншалар.\nҮҙенсәлектәре: бында уҡыусы тәҡдим ителгән теманы үҙенсә аса: ваҡиға һәм күренештәргә баһа бирә, улар тураһында хөкөм йөрөтә, төрлө күренештәр араһындағы бәйләнеште күрһәтә, уларға ҡарата үҙ мөнәсәбәтен белдерә. Шул процеста , үҙ фекерҙәрен дәлиләү өсөн, теләһә ниндәй әҙәбиәттән, сәнғәттең бүтән төрҙәренән, ваҡытлы матбуғаттан, тормошта күргән-белгәндәрҙән, киләсәккә булған хыялдарынан файҙалана.\nИрекле иншаларҙы тормош-көнкүреш иншалары менән бутарға ярамай. Әҙәби-ижади иншалар кеүек үк, ирекле иншалар ҙа, бер яҡтан, әҙәби әҫәрҙәргә, икенсе яҡтан, уҡыусыларҙың тормошта күргәндәренә, мөстәҡил рәүештә фекер йөрөтөүҙәренә нигеҙләнә. Әҙәби инша бөтә класс менән бер темаға яҙыла, уның күпселек өлөшөн шул әҫәр материалы алып тора. Ирекле иншаларҙа иһә әҙәби әҫәрҙәрҙә бирелгән ваҡиға һәм күренештәр, образдар хәрәкәте уҡыусылар фекерен раҫлаусы дәлил булараҡ файҙаланыла. Теманы асыу процесында уҡыусы бер үк ваҡытта төрлө яҙыусының теләһә ҡайһы әҫәренән, фәнни-популяр әҙәбиәттән, халыҡ ижадынан өҙөктәр, миҫалдар, раҫлауҙар килтерә ала. Ҡайһы бер ваҡыт уҡытыусы бындай иншалар өсөн бер нисә конкрет тема тәҡдим итә. Әммә ул темалар араһында билдәле дәрәжәлә уртаҡлыҡ булыуы талап ителә. Үрнәк темалар:\n«Беҙгә йәшлек ни өсөн бирелгән?», «Беҙҙең алда күп юлдар»;\n«Мин ышана торған кеше», «Минең идеалым», «Мин кем менән кәңәшәм?»;\n«Һыуын күберәк биргән һайын, ҡоҙоҡ систара ғына бара», «Хеҙмәт – дан, батырлыҡ һәм маҡтау юлы»; «Ел булһам…»; «Балаларҙан ата-әсәләргә асыҡ хат: боронғоларҙың яҙылмаған закондары онотолмаһын»; «Матурлыҡ».\nШулай итеп, ирекле инша яҙғанда, уҡыусылар күп төрлө сығанаҡтар менән эш итәләр. Дәлилләү өсөн алынған цитата, өҙөк һәм башҡа сығанаҡтар төгәл күрһәтелергә тейеш.\nИрекле иншалар өйҙә яҙыла. Класта яҙҙырыу күҙҙә тотолғанда, дөйөм тема уҡыусыларға бер-ике аҙна элегерәк еткерелә.Шул ваҡыт эсендә улар материал туплайҙар.\n1.Ябай хикәйәләү жанры. Бирелгән теманы, сифатлама элементтары индереп, мәҡәлә формаһында асыу. Әҙәби әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен, идеяһын асҡанда, образ һәм ваҡиғаларға характеристика биргәндә, был жанр йышыраҡ ҡулланыла.\n2. Очерк жанры. Уҡыусы, үҙенең фекерҙәрен төгәл факттар, һандар ерлегендә раҫлап, теманы аса. Ҡоро һандар, факттар ғына булмаһын өсөн, хикәйәләүендә һүрәтләү сараларынан файҙаланыла. Был жанр тормош-көнкүреш темаларына үткәрелә торған иншаларға хаҫ.\n3. Реценция жанры. Уҡыусы теманы йә тормош күренештәренән, айырым әҫәрҙән, образ һәм ваҡиғаларҙан тыуған тәьҫирҙе яҙыу рәүешендә аса. Башта уҡыусы материалдың кыҫҡаса йөкмәткеһен яҙа, аннары үҙенә ошаған һәм ошамаған урындарын күрһәтә, әҫәргә йәки образ һәм күренештәргә мөстәҡил баһа бирә. Был жанрҙа әҙәби-ижади иншалар яҙыла.\n4. Иҫтәлек (көндәлек) жанры. Бирелгән тема йәки элек булып үткән ваҡиғаларҙы иҫкә төшөрөү (көндәлекте уҡыу), хәтерҙә һаҡланырға тейешле образ һәм ваҡиғаларҙы яҙыу рәүешендә асыла. Был жанр уҡыусыларҙы системалы рәүештә иҫтәлек дәфтәре яҙыуға әҙерләү яғынан да әһәмиәтле.\n5. Хат жанры. Уҡыусы теманы үҙенең берәр кешегә яҙған йәки унан хат алған формаһында аса. Ул ваҡиға, күренеш, образ тураһында хат аша һөйләшеү, фекер алышыу формаһын ала.\n6. Сценарий жанры. Теманы, ваҡиға, күренеш, образдарҙың хәрәкәтен, эшен күҙ алдына килтереп баҫтырыу алымы менән асыу – был жанрҙың характерлы үҙенсәлеге.\n7. Диалог жанры. Теманы кешеләр, һынландырылған предметтар араһында барған һөйләшеү рәүешендә асыу. Сценарий жанры кеүек үк, был жанр тормош-көнкүреш темаларына яҙыла торған иншаларға хаҫ.\n3. Тема буйынса материал туплау.\nУңышлы һайланған тема үҙе үк материалды ҡайҙан һәм нисек йыйыу юлын күрһәтә. Иң мөһиме, уҡыусыларҙа күҙәтә белеү күнекмәләрен үҫтерергә кәрәк. Эш предметтың үҙенсәлекле билдәләрен айырырға, тойорға өйрәтеүҙән башлана. Мәҫәлән, тәбиғәткә экскурсия ойоштороп йәки уҡыусыларҙың үҙ аллы күҙәтеүҙәре нигеҙендә инша яҙҙырыу башланғыс кластарҙа уҡ ойошторолорға мөмкин. Тәбиғәт күренештәрен күҙәтеүҙе ойошторғанда һорауҙар һәм план биреү балаларҙың күреү, һиҙеү эшмәкәрлеген активлаштыра, һөҙөмтәлә инша өсөн бай материал туплана.\nИншаға материал әҫәрҙәрҙән дә һайлана.Был эшкә лә балаларҙы өйрәтергә кәрәк. Ирекле темаға инша яҙғанда әҫәр йөкмәткеһен файҙаланыу эпиграфтар, цитаталар ҡулланыуҙа асыҡ күренә. Үҙ фекерен уҡыусы китаптан миҫалдар менән дә нығытырға тейеш.\nКүҙәтеү нигеҙендә материал йыйыу ваҡытлы матбуғат, һынлы сәнғәт әҫәрҙәре буйынса ла ойошторола. Художестволы әҙәбиәттәге һымаҡ, рәссам да реаль ысынбарлыҡты сағылдыра, шәхестәр яҙмышына мөрәжәғәт итә, ил тарихындағы төрлө осорҙо һүрәтләй. Ана шуларҙы күҙәтә, күрә һәм аңлай белергә, телдән йәки яҙма формала текст төҙөргә өйрәтеү – уҡытыусының төп бурысы.\n4.Материалды системаға килтереү.\nКүҙәтеү, күреү, тойоу һөҙөмтәһендә йыйылған материалды бер системаға килтерергә кәрәк. Был эш план төҙөү ярҙамында тормошҡа ашырыла. План материалды анализлау һөҙөмтәһендә төҙөлә. Уҡытыусы башта әҙер план бирә, ә билдәле дәрәжәлә күнекмә тупланғандан һуң, уҡыусылар планды үҙ аллы төҙөй. План төҙөүҙең талаптары: ул яҙыласаҡ иншаның темаһына, төп фекеренә тап килергә, логик эҙмә-эҙлекле, бәйләнешле булырға тейеш.\nИнша өсөн ябай һәм ҡатмарлы план төҙөлә. Ҡатмарлы план өс өлөштән тора:1. Инеш.2. Төп өлөш. 3. Йомғаҡлау.\nИнештә иншала һүҙ барасаҡ әйбер тураһында ҡыҫҡаса тезис яҙыла. Төп өлөштә теманың йөкмәткеһе асыла; күләме яғынан ул эштең өстән ике өлөшөн биләй, шунлыҡтан ул бер нисә пункттан тора. Йомғаҡлауҙа бөтә әйтелгән нәмәләр хаҡында һығымта яһала.\nИншаның маҡсатын, темаһын, унда һүрәтләнәсәк күренештәрҙе, ваҡиғаларҙы, образдарҙы уҡыусы тулыһынса күҙ алдына баҫтырғандан һуң, был материалды ниндәй формала яҙыу асыҡлана. Шунда әҙерлек эшен тамам тип иҫәпләргә мөмкин.\n5.Иншаны камиллаштырыу өҫтөндә эш.\nЯҙма эште камиллаштырыу – телмәр үҫтереүҙә мөһим этап. Бында орфографик, пунктацион, стилистик хаталарҙы бөтөрөүҙе, текстың йөкмәткеһен тулыландырыуҙы, уның композицион төҙөклөгөнә ирешеүҙе аңлайбыҙ. Иншаны камиллаштырыу күнекмәһе биреү алымдары күп. Мәҫәлән, уҡыусыларға етешһеҙлектәре булған эштәр таратыла. Улар шул текстың йөкмәткеһендәге, телмәрендәге кәмселектәрҙе бөтөрөргә өйрәнәләр. Иптәшеңдең иншаһына телдән характеристика биреү ҙә уҡыусыларҙы үҙ эшенә тәнҡит күҙлегенән ҡарарға өйрәтә. Уҡыусыларҙы сит эшкә отзыв яҙырға ла өйрәтергә кәрәк.\nИншаны камиллаштырыу өҫтөндә эшләгәндә ҡулға ҡәҡәм тотоп өйрәтеү файҙалы. Иғтибар үҙәгендә:\n- текстың йөкмәткеһе;\n- текста ҡулланылған һәр һүҙ, фраза, һөйләмдең дөрөҫ төҙөлөшө һәм үҙ-ара бәйләнеше.\nҠараламаны аҡҡа күсереп яҙыу һәм тапшырыу. Күсергәндә эштең оформлениеһына, бөхтәлегенә иғтибар ителә.\n«Уҡыусыларҙы инша яҙырға өйрәтеү» программаһының эш төрҙәре, сәғәттәргә бүленеше (17 сәғәт)\nДөйөм төшөнсә биреү.Бер үк темаға төрлө төрҙә яҙылған иншаларҙы уҡыу\nҮҙенсәлектәре менән танышыу. «Беҙҙең ауыл» темаһына яҙылған инша уҡыу, әңгәмә. Иншаның темаһын үҙенсәлекле образ аша асыу юлдарын эҙләү.\nӘҙәби иншалар. Образдарға ҡылыҡһырлама биреү.\nҮҙенсәлектәре менән танышыу. Үрнәк инша уҡыу. «Хәмит күпере» әҫәрендә төп образдарҙы телдән ҡылыҡһырлау. Яҙыу. Эштәрҙе тикшереү, йомғаҡ яһау.\nҮҙенсәлектәре менән танышыу. Инша өсөн тупланған материал үрнәктәре менән танышыу.\nҮҙенсәлектәре менән танышыу. «Мин һәм …» темаһына әңгәмә. Иншала авторҙың урыны. «Матурлыҡ» темаһына өйҙә инша яҙырға әҙерлек эше.\nМиҫалдар ярҙамында дөйөм төшөнсә биреү. Инша яҙыу өсөн иң тап килгән жанрҙы һайларға өйрәтеү. Материалды системаға килтереүҙе аңлатыу.\nЯбай хикәйәләү жанры\nМәҡәлә яҙыу өсөн план төҙөү. Пландың төрлө стилдәре менән танышыу.\nОчерк жанрындағы иншаны уҡып, үҙенсәлеген билдәләү. Был иншаға отзыв яҙыу.\nБыл жанрҙағы иншаны уҡып, үҙенсәлеген билдәләү. Башҡа жанрҙағы иншаларҙан айырмалы яҡтарын тикшереү\nР.Ғариповтың иҫтәлектәренән өҙөк уҡыу. Бөгөнгө көндө һүрәтләп, көндәлек итеп яҙыу. Иң мөһим күренеште, ваҡиғаны асыҡлау, уға баһа биреү.\nТөшөнсә биреү.Үрнәк инша менән танышыу. Иншаны камиллаштырыу өҫтөндә эшләү.\nБирелгән темаға («Мин ышана торған кеше») диалог төҙөп, инша яҙырға әҙерләнеү\nМатур әҙәбиәттә осрай торған хат үрнәктәре менән танышыу. Диалог рәүешендә яҙылған иншаны хат жанрына әйләндереп яҙыу\nИрекле иншалар яҙыу\nБирелгән темаларҙан һайлап алып өйҙә инша яҙырға әҙерлек эше. Библиографик материалдар менән танышып, план төҙөү, иншаның жанрын билдәләү\nИрекле иншаларҙы тикшереү, баһалау.\nБирелгән темаға яҙылған иншалар буйынса фекер алышыу, баһалау. Яҙма эштәрҙең уңышлы яҡтарын күрһәтеү. Яҡшы башҡарылған эштәрҙе уҡыу.Етешһеҙлектәрҙе(төрлө типтағы хаталар) асыҡлау, уларҙы бөтөрөү юлдарын күрһәтеү.Иншаны камиллаштырыу юлдары. Ҡайһы бер эштәргә отзыв яҙыу.\nЙыллыҡ эшкә йомғаҡ яһау. Киләһе уҡыу йылына бурыстар ҡуйыу.\n1. Б.Б. ;афаров, ««62би2т д2рест2ренд2 я6ма эшт2р 1тк2ре1»,\n)ф0, Баш7ортостан китап н2шри2те, 1984.\n2. З.М. ;2битова, «Телм2р 19тере1 д2рест2ре», )ф0, З.Биишева исеменд2ге «Китап» н2шри2те, 2009\n3. З.М. ;2битова /Баш7ортостан у7ытыусы3ы/ «Картина буйынса инша я6ыу», №1, 2004, 40-сы бит\n4. Х.Йосопов, /Баш7ортостан у7ытыусы3ы/ «У7ыусылар6ы8 316леген байытыу алымдары», №3-2002, 23- с0 бит\n5. Б.М. Мифтахов, «5-11 классларда язма эшл2рне 1тк2р1, тикшер1, б2ял21 32м анализ ясау методикасы», Казан, Татарстан китап н2шрияты, 1976\n6. Баш7орт теле 32м 262би2тен2н программа, у7ытыу рус теленд2 алып барыл4ан м2кт2пт2р6е8 I-XI синыфтары 0с0н, )ф0 - 2005\nМухетдинова Альфина Муллаяровна\nНомер материала: ДВ-308899\nПубликация "Милли тәрбия бирүдә төбәк үзенчәлекләрен кулланып эшләү"\n«Сіз»деген -әдеп, «біз» деген –көмек 3-сынып\n"Сыныптан тыс" терапия 4-сынып\nПрезентация на тему "Изучение произведения Нугмана Мусина "Коралайзар"\nАшық сабақ "Дауыссыз дыбыстардың түрлері" (5сынып)\nҚАЗАҚ ТІЛІ ПӘНІНЕН СЫНАҚ ТЕСТ (9сынып)


Казино ҡомарлы уйын хужалары алмашына невада штатында буйынса комиссияһы кесаҙна хупланы Маунтин-жестокие игры пахрумпа булһа, ҡалған ғаилә ағзаларының был уйын индустрияһы хербст ҡайтара.Әммә медицина марихуана күберәк бәхәстәренә ҡағыла.Төркөм етәксеһе Тимофей Хербст, ыңғай баһа алған 50 процентҡа милек өлөшө ҙур булмаған, улар исем, ҡушамат йөрөткән өсөн ҡот осҡос.Ул, тип әйтеп казино һәм уйын автоматтары оператор булып башлай менән уның хәҙерге рошель 180 маккоу милектәш булған, тол ҡатын нигеҙ һала казино Маунтин-Джон Маккоу жестокие игры.Хербст комиссияһынан хәбәр итеүҙәренсә, Троя Хербст тип, уның абайса, ул булмаһа ҡалаһында казино бизнесы инвесторҙар, компаниялар ҡарата ниндәй ҙә булһа уйындарының береһе-марихуана өсөн уны диспансерға медицина округы потенциаль кларк менән ҡыҙыҡһынды.Хербст белә троя 10 процентҡа ООО "невада клиника".Ағаһы Хербст JETT Gaming консультант булып, уйын автоматтарын етештереү буйынса компанияһы, улар джерри хербст атаһына ҡараны.Уйын автоматтары бизнесына идарасы ғаилә өсөн ҡот осҡос мини-заправкалау станцияһы һәм Хербст маркет.Ҡомарлы уйын майҙа почта тармағы өсөн контроле буйынса совет баҫтырып, уларҙың уйын хужалар лицензия — рөхсәтнамә һәм потенциаль хатта дәғүә — марихуана медицина тәҡдим ителгән алыҫ була.Федераль законға ярашлы, таралған, һәм был наркотиктарҙы һатмаған енәйәт һаҡлана.Хербст Тим комиссияһы белдереүенсә, бизнес баш тартмай төшөр тип, уның абайса, әгәр ул диспансер компаниялар лицензия ала.Әгәр ҙә медицина буйынса бизнес етештерә марихуана лицензирование, тине ул, тип, уның абайса, бәлки, казино бизнесы ҡайтырға теләмәй дилә менән һатыу итеү өсөн өҫтәл уйындары бер һөйәк.\n"Беҙ нимә эшләргә йыйынабыҙ, - тип, был тупиктан комиссия алыр ине", - тине Хербст Тим уйын казино бушлай советы уйын автоматтары mate. "Беҙ бара, беҙгә көс, бизнес өсөн был сағыу яҡтылыҡ түгәр" уйын автоматтарын уйын автоматтары казино бушлай mate. Ул әйтә, тип айырым предприятие булып эшләй.Тони буйынса комиссия рәйесе аламо ҡомарлы уйындарға-кесе, тип белдерҙе мөнәсәбәттәрен көйләү позицияһын үҙгәртеп алмай марихуана медицина органдары, әгәр федераль хөкүмәт эшмәкәрлеге декриминализировать түгел был.Шулай уҡ ҡомарлы уйын командалары айырым комиссия раҫлау буйынса менеджер, идара проблемалы ривьера йылдан ашыу инде улар уйындарының партнерҙары - APK бушлай казино.\nGaming Paragon мөмкинлеген раҫлай, һәм ул етәкләгән Менка Дайанна Беннет Скотт, килем уйынында ҡатнашып, Стрит курорт ала.Менка комиссияһынан хәбәр итеүҙәренсә, был эшмәкәрлек отель-казино яйға һалынған.Ривьера, 1955 йылда асыла, һуңғы 50 йыл эсендә өс тапҡыр банкротлыҡҡа тарый уйын автоматтарын уйын казино бушлай тәңкәләр бушлай маты. "Һеҙ яҡшы эше контроле аҫтында барҙы, һәм мин быға ғәжәпләнәһе түгел, һеҙ уны эшләй алмаған һәм ошо милекте алырға мәжбүр", - ти джон моран буйынса комиссары ҡомарлы уйындарға-кесе Беннет, уларҙың 50 проценты paragon ҡарап, еңгә ҡыҙ пионер уйындары лас-Вегас Беннет Уильям.Ривьера идара компанияһы етәкселеге алмашыныу һуң, 2013 йылдың июнендә башланған.Менка, ул Paragon ҡалған 50 проценты ҡараған, тип белдерҙе, компания өҫтәмә өйрәнеү һәм камиллаштырыу Riviera технологияларын яңыртыу планлаштырыла.Комиссия тине ул, ҡабул итеп алырға табыш береһе тип тейеш үҫеш аҙағына казино төньяҡ һыҙатында, шул иҫәптән SLS асыу күптән лас-Вегас.Шәкәр Беннет ғаиләһе булды, һәм ул real estate stockbridge sls стол sbe үҙгәртелә һәм һатыу.Ривьера Paragon менән Контракт ике йылға иҫәпләнгән, 2015 йылдың июнендә уҙа яҡшы уйын автоматтары tbc паладин. Ривьера 1985 банкротлыҡ тураһында иғландар һәм 1991 йылда, Riviera Мешулам Holdings Риклис милекте юғалтыу.Һуңғыларҙан булып банкрот 2010 йылдың июлендә башланып, Riviera башлығы holdings 11 ғариза бирелгән dnd paladin 5e слот өсөн. Starwood компанияһы банкрот сыҡты Capital Group составына инә һәм дүрт ай үткәс, Гринвич урынлашҡан, коннектикут штаты, улар 41 процент акцияларын holdings riviera ҡарай.Шәхси компанияһы менән хеҙмәттәшлек 2000 йылда барлыҡҡа килә ҡәбиләләре индеецтары Paragon палм-спрингс, калифорния штаты.Казино көнбайыш Paragon идара өс Канада, шул иҫәптән курорт Ында-Крик янында Эдмонтон, Альберт провинцияһында, һәм отель тиҙҙән асыла-ванкувер ҡалаһында казино номер-500, Британ Колумбия. заклинание.\nуйын казино бушлай советы уйын автоматтары mate\nуйын автоматтарын уйын автоматтары казино бушлай mate\nуйындарының партнерҙары - APK бушлай казино\nуйын автоматтарын уйын казино бушлай тәңкәләр бушлай маты\nяҡшы уйын автоматтары tbc паладин\ndnd paladin 5e слот өсөн


Район хакимиәте башлығы алмашынды\n12 Май , 10:10\nБашҡортостан Башлығы Радий Хәбиров Стәрлетамаҡ районы Советы ултырышында ҡатнашты. Депутаттар, контаркт ваҡыты бөтөүе сәбәпле, муниципалитеттың ғәмәлдәге хакимиәт башлығы Әнүәр Абдрафиҡовтың вәкәләттәрен туҡтатыу өсөн тауыш бирҙе. Был вазифаны ваҡытлыса башҡарыу бурысы хакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары Лилиә Шәйхетдинова иңенә һалынды.\nРадий Хәбиров Әнүәр Абдрафиҡовҡа Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы вазифаһында һөҙөмтәле эшләгәне өсөн рәхмәт әйтте һәм “Хеҙмәт ҡаһарманлығы өсөн” миҙалын тапшырҙы.\n– Бик һөҙөмтәле, тыныс эшләнегеҙ. Һеҙ әҙ һөйләп, күп эшләгән етәкселәрҙең береһе, – тине Радий Хәбиров. – Тәжрибәгеҙ, белемегеҙ ҙур: беҙҙең командала ҡалаһығыҙ, республика мәнфәғәтендә артабан да эшләйәсәкһегеҙ.\nТөбәк етәксеһе белдереүенсә, Стәрлетамаҡ районы әүҙем үҫешә, юғары иҡтисади күрһәткестәре менән ҡыуандыра. Ә республика артабан да муниципалитеттың инфраструктураһын үҫтереүҙе, халыҡтың йәшәү сифатын арттырыуҙы дауам итәсәк.\n– Стәрлетамаҡ районы – агросәнәғәт етештереүе күрһәткестәре буйынса лидерҙарҙың береһе. Һуңғы йылдарҙа һеҙҙә башҡа мөмкинлектәр ҙә булдырылды, сөнки райондың бер өлөшө “Алға” махсус иҡтисади зонаһына инде. Был һеҙҙең өсөн индустриаль үҫеш нөктәһе булыр тип ышанам, – тине Радий Хәбиров. – Район биләмәһендә тормошҡа ашырырға ниәтләнгән инвестиция проекттарына ҡараһаң, һүҙ унар миллиард һумдар тураһында бара. Халыҡ һанының артыуы ла – мөһим индикатор. Беҙ был йәһәттән бик яҡшы динамика күрәбеҙ. Кешеләр ҡайҙа яҡшы, шунда килә.\nӘнүәр Абдрафиҡов үҙ сиратында Совет депутаттарына һәм хакимиәт хеҙмәткәрҙәренә - емешле уртаҡ эшмәкәрлек, ә республика етәкселегенә ярҙамы һәм иғтибар өсөн рәхмәт әйтте.\n– Минеңсә, Башҡортостандың һәр районы һеҙҙең ярҙам һәм хәстәрҙе тоялыр, Радий Фәрит улы. Мәктәптәр, дауаханалар, юлдар төҙөлгәнен, ауыл хужалығы нисек үҫешкәнен күрәбеҙ. Һәр ваҡыт янда булғанығыҙ өсөн рәхмәт, – тине ул.


Кофейни Оренбурга, все кофейни Оренбурга с описанием\nГлавная → Оренбург → Кофейни Оренбурга\nг. Оренбург, ул. Советская, 15\nПн-Пт: 08:00-20:00, Сб-Вс: 10:00-22:00\nСеть кофеен Case Coffee\nг. Оренбург, ул. Ветеранов Труда, 45/1\nг. Оренбург, ул. Максима Горького, 46\nг. Оренбург, ул. Пролетарская, 52Б\nКафе-кондитерская Винни Пух\nг. Оренбург, ул. Ульянова, 81\nг. Оренбург, ул. Кирова, 50а


В АлтГТУ им. И.И. Ползунова повысили стипендии : Новости : Отдел по связям с общественностью : АлтГТУ\nМетки: 2018, АлтГТУ, аспиранты, повышение стипендий, студенты


«Алма ағасынан алыҫ төшмәй»\nСпециальный приз Агентства по печати и СМИ за цикл публикаций, отражающих экономическую привлекательность Республики Башкортостан - Нигаматьянова Зайтуна Наримьяновна («Киске Офо»)\nЙыш ҡына ата-әсәләрҙең балаларын “атаңа оҡшап” йәки “әсәңә оҡшап” тип битәрләгәненә шаһит булаһың. Ә маҡтарға тура килһә инде, әлбиттә, “үҙемә оҡшап” тигән һүҙҙәр ҡулланыла. Ғәмәлдә, был ниндәй дәрәжәлә ысынбарлыҡҡа тура килә һәм улар нигеҙлеме? Алма ағасынан алыҫ төшмәй, тигәндәре дөрөҫмө, әллә уның ситкә тәгәрәүе лә мөмкинме? Атай-олатайҙарҙың ғаилә ҡорғанда ете быуынын тикшереүе урынлымы? Барлыҡ һорауҙарға яуапты Башҡортостанда, Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә билдәле ғалимә, биология фәндәре докторы, профессор, БР Фәндәр академияһы академигы, РФА Өфө ғилми үҙәгенең Геномика һәм кешенең молекуляр генетикаһы лабораторияһы мөдире, популяцион һәм медицина генетикаһы белгесе Эльза ХӨСНӨТДИНОВА менән әңгәмәлә сағылдырырға тырыштыҡ. Һүҙ – гәзитебеҙҙең сираттағы ҡунағына.\n– Генетика менән шөғөлләнеү теләге Мәскәүҙә аспирантураға уҡырға ингәс, медик-генетик үҙәктә барлыҡҡа килде. Унда мин популяцион генетика (төрлө популяцияларҙың - башҡорттарҙың, рустарҙың, татарҙарҙың һ.б.) генетик тарихы менән шөғөлләнергә тейеш инем. Нигеҙҙә, барыбыҙ ҙа төрлө-төрлө, бигерәк тә нәҫелдән килгән ауырыуҙарҙың генын өйрәндек. Хәҙер барлыҡ ауырыуҙарҙың ике төркөмгә бүленеүе мәғлүм: 5 проценты нәҫелдән килә, 95 проценты башҡа бик күп факторҙарға бәйле сирҙәр. Йәғни уларҙың барлыҡҡа килеүенә бирешеүсәнлек гены яуап бирә. Әммә кешенең, мәҫәлән, миокарда инфарктына, гипертонияға бирешеүсәнлек гены бар икән, ул мотлаҡ ауырыясаҡ, тип раҫлап булмай. Был гендар әүҙемләшһен өсөн тирә-яҡ мөхит факторҙарының йоғонтоһо булырға тейеш. Мәҫәлән, әгәр кеше тәмәке тарта, спиртлы эсемлектәр эсә, майлы ризыҡты саманан артыҡ күп ҡуллана, спорт менән шөғөлләнеү түгел, артыҡ бер аҙым да атламай икән – былар барыһы ла үҙенең эҙен ҡалдыра. Улар ошо гендарҙы “уята” ла инде, йәғни гендар менән бергәләп миокарда инфаркты йәки гипертония барлыҡҡа килеүгә этәрә. Әгәр имен булмаған тирә-яҡ мөхит факторҙары йоғонтоһо юҡ икән, йәки бирешеүсәнлек гены аҙ булһа, кеше ауырымай.\nМине, әлбиттә, ошо тикшеренеүҙәр ҡыҙыҡһындырҙы һәм аспирантура тамамлағас, Башҡортостан Фәндәр академияһының Биохимия һәм генетика институтында медицина генетикаһы менән шөғөлләнә башланым. Сөнки был йүнәлештә ауырыуҙарҙы иҫкәртеү кеүек мөһим эштәр менән шөғөлләнеп буласаҡ икәнен күҙалланым. Мәҫәлән, кемдер нәҫелдән килгән ауырыу менән сирләй һәм уның балаһына ла күсеүенән ҡурҡа икән, ул иртә йәки бала тыуғанға тиклем ДНК-диагностика үткәртеп, һөҙөмтәне белә ала. Әгәр яралғы ниндәйҙер мутацияға эйә икән, беҙ ундағы сир төрөн, уны дауалап буламы, юҡмы икәнлеген асыҡлайбыҙ. Дауалау мөмкин булмаһа, табип, әлбиттә, аборт яһатырға ҡушасаҡ. Әгәр беҙ ниндәйҙер сирҙең генында мутация барлығын, әммә уны дауалап була икәнлеген асыҡлаһаҡ, ул ваҡытта баланы табырға мөмкин. Мәҫәлән, фенилкетонурия – аҡыл үҫешенең артта ҡалыуы. Атай-әсәй һау-сәләмәт булырға, әммә ошо сир булған мутациялы генды йөрөтөүселәр булып иҫәпләнергә мөмкин. Баланың сирле икәнен бала тыуғанға тиклем асыҡлау өсөн ДНК-диагностика үткәрелә. Мутация булған осраҡта ла фенилкетонурияны дауалап була һәм бала тыуғас та уға шунда уҡ дауалау препараттары, йәғни етешмәгән фермент бирелә. Артабан инде бала сәләмәтләнә. Тағы бер миҫал итеп галактоземия – һөт шәкәрен ҡабул итмәүҙе алайыҡ. Ҡарап тороуға ғәҙәти бала тыуа, уны шунда уҡ әсәһенә имеҙергә бирәләр, әммә өс көн үткәс, ул үлә. Ата-әсә үҙҙәрендә шундай уҡ мутациялы хромосома йөрөтөүен һәм балаға тапшырыуын башына ла килтермәй. Был осраҡта хатта бер тамсы һөт тә үлемесле булыуы ихтимал. Балала һөт шәкәрен эшкәртә торған фермент юҡ. Был осраҡта инде баланы тыуғас та һөтһөҙ диетаға ултыртырға кәрәк. Һөтлө ризыҡтар ҡулланмағанда ул башҡа тиҫтерҙәренән бер яғы менән дә айырылмаясаҡ.\n- Ысынлап та, ер йөҙөндә үҙенең геномында нәҫелдән күсеүсе ниндәйҙер сирҙең мутацияһын йөрөтмәгән бер генә кеше лә юҡ. Кәм тигәндә, һәр беребеҙҙең генында 10 мутациялы ген бар. Шуға ла гендарындағы сирҙәр тап килгән ике кешенең ғаилә ҡороуы хәүефе бик юғары. Беҙ нәҫелдән күсеүсе 30 сирҙе өйрәндек, гендарҙа улар өсөн яуап биргән мутацияларҙы таптыҡ, һәм һөҙөмтәләрҙе “Республика перинаталь үҙәге”нең медик-генетик консультацияһы эшмәкәрлегенә индерҙек. Әлеге ваҡытта Башҡортостанда яралғыға ошо 30 ауырыу буйынса ДНК-диагностикаһы уҙғарыла. Бигерәк тә ғаиләлә ниндәйҙер сирле кеше булып, ата-әсә тыуасаҡ балаһының сәләмәтлеген белергә теләһә, ошо үҙәктә тикшереү үтә ала.\nИкенсе төркөм тирә-яҡ мөхит йоғонтоһона бирелеүсе факторҙарға бәйле тигәйнем инде. Был төркөм өсөн дә иртә ДНК-диагностикалау үткәрә алабыҙ. Бында инде балаға 7-10 йәки 20 йәш булыуы мөмкин. Уларҙа теге йәки был сиргә бирешеүсәнлек гены бармы икәнлеген асыҡлайбыҙ һәм профилактика өсөн нимәләр эшләргә кәрәклеген тәҡдим итәбеҙ. Төрлө төбәктә, төрлө этник төркөмдә бирешеүсәнлек гены һәм гендағы мутациялар төрлөсә. Мәҫәлән, Австралияла гендағы мутациялар бер төрлө, беҙҙә, мәҫәлән, башҡорттарҙа, татарҙарҙа, бөтөнләй икенсе төрлө. Яҡуттарҙа ул бөтөнләй дүртенсе төрҙә булыуы мөмкин. Бирешеүсәнлек гены менән дә шундай уҡ күренеш. Мәҫәлән, ҡурылдай астмаһын булдырыусы бирешеүсәнлек гены ҡайҙалыр Францияла – бер төрлө, беҙҙең этник төркөмдәрҙә – бөтөнләй икенсе төрлө. Шуға күрә беҙ ошо гендарҙы, бигерәк тә үҙебеҙҙең төбәк территорияһында йәшәгән этник төркөмдәрҙекен, өйрәнергә тейешбеҙ. Һәм бала тыуғанға тиклемге ДНК-диагностика үткәреүҙе ошо этник төркөмдәрҙәге ауырыуҙар буйынса ғәмәлгә ашырыу зарур. Был республиканың һаулыҡ һаҡлау өлкәһенә ҙур файҙа тип уйлайым, сөнки был тикшереүҙәр республика халҡы мәнфәғәтенә эшләнә бит.\nӘлбиттә, тикшеренеү бик ҡиммәтле, шуға ла беҙ 30-50 илде берләштергән халыҡ-ара консорциумға инәбеҙ. Ағза-илдәр үҙ территорияһы буйынса ауырыуҙарҙы өйрәнә, мутациялы гендарҙы таба, беҙ уларҙың ҡорамалдарын файҙаланып, үҙебеҙҙә шундай уҡ эшмәкәрлек алып барабыҙ һәм, дөйөмләштереп, тотош донъя буйынса генетик карта төҙөйбөҙ. Миграция ағымдары көслө ваҡытта был да бик мөһим. Шуға күр,ә бөтөн донъя ошо картаны, сит ил граждандарында ниндәй мутациялар барлығын белергә тейеш. Сөнки ул медик-генетик консультацияға килә икән, ҡабул итеүсе табип генетик картаны ҡарап ҡына уның ниндәй мутациялары барлығын асыҡлай аласаҡ. Ә бер сир өсөн яуаплы мутациялар 1000-дән артыҡ булыуы ихтимал. Мәҫәлән, беҙгә бер ғаилә килеп, балаларында аныҡ бер сирҙең мутацияһы бармы, юҡмы икәнлеген тикшереүебеҙҙе һораны икән, ти. Беҙ барлыҡ мутацияларҙы ла эҙләп ултыра алмайбыҙ, быға тотош ғүмер ҙә етмәйәсәк. Шуға күрә, мәҫәлән, башҡорттарға ниндәй мутациялар хас икәнен аныҡ беләбеҙ икән, шулар буйынса тикшереү үткәреп, ике сәғәт эсендә һөҙөмтәне күрәбеҙ.\n– Хәҙер геномикала яңы йүнәлеш барлыҡҡа килде – фармокогенетика. Ул шәхси һиҙгерлек гендарын һәм дарыуҙарға, дауалау препараттарына тотороҡлолоҡ гендарын өйрәнә. Раса айырмалыҡтары һөҙөмтәһендә, беҙгә тура килгән дарыуҙың икенселәргә кире йоғонто яһауы ла мөмкин. Йәғни Европа халҡына тура килгән дарыу азиаттарға бөтөнләй тура килмәүе ихтимал. Йәки европалыларға дозаны 1 миллиграмм күләмендә ҡулланырға кәрәк булһа, африкандарға 0,5 миллиграмм йәиһә ике тапҡырға күберәк ҡулланырға кәрәк буласаҡ. Ни өсөн теге йәки был дарыуҙы ҡулланғандан һуң кешеләрҙә кире һөҙөмтә барлыҡҡа килә, хатта үлемесле булыуы ла бар? Америала эшләгәндә бер профессорҙың лекцияһына йөрөнөм. Ул быны шулай аңлатты: кардиоцентрға, мәҫәлән, миокарда инфаркты менән 10 кеше һалынды икән, ти. Барыһына ла бер үк дарыу бирәләр. Бишеһе терелеп сыға, бишеһе вафат була. Ә сәбәп ябай ғына: бишәүҙә - шәхси һиҙгерлек гены, ә ҡалғандарында инде шәхси тотороҡлоҡ гены булған, шуға был препарат уларға ярҙам итмәгән. Йәғни һәр кешегә шәхси ҡараш, шәхси дозаны һайлап алыу кәрәк. Тап шул һайлап алынған доза уға ярҙам итәсәк. Бөгөн нимә күрәбеҙ: бары тик 20 дауалау препараты өсөн генә шәхси һиҙгерлек һәм тотороҡлолоҡ гены тикшерелгән. Уларҙың инструкцияһында аныҡ итеп, мәҫәлән, 1:1 генотиплы кешеләргә был дарыуҙы шунса миҡдарҙа ҡулланырға кәрәк, ә инде 2:2 генотиплы кешеләргә был препаратты ҡулланырға ярамай, ул кире һөҙөмтә бирәсәк, тип яҙылған.\nБеҙ ҙә үҙебеҙҙең лабораториябыҙҙа тикшеренеүҙәр алып барабыҙ. Галоперидол (шезофренияны дауалағанда ҡулланыла) препаратына шәхси һиҙгерлек һәм тотороҡлолоҡ гендарын өйрәнәбеҙ һәм шәхестең ниндәй генотипҡа ҡарауынан сығып, төрлө дозала ҡулланыуҙы тәҡдим итәбеҙ. Ҡурылдай астмаһын дауалаусы препараттарҙы ла тикшерәбеҙ. Был бик мөһим һәм артабан, киләсәктә, беҙҙең медицина тармағы ауырыуҙы түгел, ә аныҡ сирлене дауалар тип күҙаллайбыҙ. Сөнки медицина шәхси буласаҡ, йәғни һәр ауырыуҙы уның генетик үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, индивидуаль рәүештә дауалаясаҡтар. Ҡыҫҡаса ғына итеп аңлатҡанда, шундай картина күҙаллана: бөгөн бөтөн донъя буйынса 2 мең кешенең геномындағы 3 миллиард пар хәреф тулыһынса уҡылған. Хәҙер төрлө популяциялар бер-беребеҙҙән нимә менән айырылыуыбыҙҙы асыҡларға тырыша. Шулар барыһы ла уҡылып бөткәс, һәр кемгә барлыҡ гендары яҙылған генетик паспорт биреләсәк. Табиптар шуларҙы уҡырлыҡ дәрәжәлә белемле булырға тейеш һәм ул медицина генетикаһын аңларға, кешенең генетик паспортына ҡарап – дауалау препаратын, олоғая бара уның ниндәй ауырыуҙары ҡалҡып сығыу ихтималлығын алдан күреп, профилактика сараларын тәғәйенләргә тейеш. Йәғни медицина профилактик йүнәлешле буласаҡ.\nПопуляцион генетика күҙлегенән ҡарағанда һәр популяцияны айырып өйрәнеү ҙә мөһим. Сөнки гендар төрлө, мәҫәлән, көньяҡ, төньяҡ, һ.б. Кеше быуаттар буйы бер территорияла, бер төбәктә йәшәп, шундағы климатҡа, йышлыҡтарға өйрәнә һәм икенсе ергә күсенеп китһә, ауыр кисерә, ауырый башлай, һаулығы насарая. Сәбәп ябай – беҙҙә адаптация гены юҡ.\nГенетик паспорттар һәм донъяның генетик картаһы ғына түгел, хәҙер спортсының генетик картаһы эшләнә. Мәҫәлән, беҙ балаларыбыҙҙы ниндәйҙер спорт менән шөғөлләндерергә тырышабыҙ. Ә уның теге йәки был спорт төрөнә бирешеүсәнлек гены бармы, юҡмы икәнен уйлап та тормайбыҙ. Хәҙер иһә баланы спортҡа биреүҙән фәтеүә булырмы, юҡмы икәнен дә асыҡларға мөмкин. Шулай уҡ репродуктив сәләмәтлектең генетик картаһы бар. Йәғни ни өсөн ҡатын-ҡыҙ балаға уҙа алмай, ни өсөн ауырын йөрөтә алмай, һ.б. Йәғни барлыҡ йүнәлештәр буйынса ла генетик карталар эшләргә мөмкин. Рәсәйҙә лә улар ҡулланыла һәм беҙ ҙә үҙебеҙҙең инстиутта уларҙы эшләй алабыҙ. Сит илдәрҙә иһә медицина тикшереүен генетик карта менән үтәләр.\nДөрөҫөн әйткәндә, беҙҙең лабораторияла етерлек мәғлүмәт һәм база бар, әммә уны тормошҡа ашырыу өсөн финанслау зарур. Ә беҙҙең эшмәкәрлек әлеге ваҡытта фән менән генә шөғөлләнеүгә ҡайтып ҡала. Әгәр халыҡҡа хеҙмәт күрһәтә башлаһаҡ, уның өсөн ваҡыт һәм был хеҙмәтте тормошҡа ашырыу өсөн ниндәйҙер үҙәк, махсус лаборатория асырға кәрәк буласаҡ. Ә хеҙмәткәрҙәргә килгәндә инде, белгестәр етерлек, сөнки минең етәкселегемдә генә 100-ҙән ашыу фән кандидаты, 10 фән докторы, генетика буйынса белгестәр әҙерләнде.\n– Уларға ла, шулай уҡ суицид, агрессия тәртибенә лә бирешеүсәнлек гендары бар һәм улар өйрәнелгән, беҙҙең лабораторияла ла тикшерелә. Әммә бирешеүсәнлек гендары бары тик имен булмаған факторҙар йоғонтоһонда ғына үҫешә икәнен дә билдәләйек. Мәҫәлән, кемдәлер бындай гендар бар һәм уның аш табынында һәр саҡ шешә ултыра, кәйеф-сафаға ҡоролған табындар йыш үткәрелә, дуҫтары ла эсергә яратыусыларҙан икән, тимәк, был кеше алкоголикка әйләнә. Әгәр ата-әсә балаһында шундай гендар булыуын күҙаллап, уны кире йоғонто яһаған компанияларҙан аралай, үҙе насар өлгө күрһәтмәй икән, ундай бала алкоголикка әйләнмәй. Йәғни бында нисбәт 50:50 тиергә мөмкин. Шулай уҡ ата-әсә балаһының һәр икеле билдәһе йәки һәр уңышһыҙлыҡтан һуң депрессияға бирелеп, үлер сиккә еткәнен тойһа, шунда уҡ психологҡа мөрәжәғәт итергә тейешлеген дә күҙ уңында тоторға тейеш. Баланы үҙ-үҙенә ҡул һалыу сигенә еткермәү зарур. Әммә һәр ҡайһыбыҙҙа психологик тәжрибә булыуға ҡарамаҫтан, бушамайбыҙ, ваҡытыбыҙ юҡ, эшебеҙ күп, һ.б. Әгәр кешелә ундай бирешеүсәнлек гены юҡ икән, уның икеле алыуҙарға ла, әрләүҙәргә лә иҫе китмәйәсәк. Миҫал өсөн Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында концлагерҙарҙа булған ватандаштарыбыҙҙы ғына алып ҡарағыҙ. Ниндәй ауыр шарттарҙа ла улар йәшәү өсөн көрәшкән. Ә бит уйлап ҡараһаң, үҙ ғүмереңә ҡул һалыу ошо ауырлыҡтарҙан ҡотолоуҙың иң еңел юлы булыр ине.\nНаркоманлыҡ менән дә шундай уҡ хәл. Бер ваҡыт мәктәптә уҡыусыларға лекция уҡырға тура килде. Улар үҙҙәре белдереүенсә, кластағы балаларҙың 70 проценты наркотик ҡулланып ҡараған. Әгәр кешелә наркотиктарға бирешеүсәнлек гены бар икән, уға бер тапҡыр наркотик ҡулланып ҡарау ҙа етә. Әгәр был ген булмаһа, организм ул ағыуҙы бөтөнләй ҡабул итмәйәсәк һәм ҡоҫтора башлаясаҡ. Йәғни кемдә спиртлы эсемлектәргә, наркотикка, тәмәкегә бирешеүсәнлек бар икән, ул шунда уҡ ошо ҡармаҡҡа ҡабасаҡ. Шуны ла оноторға ярамай: бөтөн нәмә үҙеңә һәм тәрбиәгә, һине урап алған мөхиткә бәйле. Юҡһа, үҙендә бирешеүсәнлек гены булыуын асыҡлаусылар баштарын страус һымаҡ ҡомға тығып, маңлайыма нимә яҙылған, тип, үҙ-үҙҙәренә ҡул һелтәп ҡуйырға әҙер генә тора. Ә бит ошо мәлдә кеше ҡап уртала тора һәм ҡайһы яҡтың еңеүе тап үҙеңә бәйле.\nГендар шулай уҡ характер һыҙаттарына, темпераментҡа йоғонто яһай. Ғаиләлә ике бала булып, береһе шуҡ, хәрәкәтсән, икенсеһе тыныс һәм яй икән, бында ла 40-50 процент осраҡта гендар яуаплы. Сангвиник йәки меланхолик баланы икенсе кеше итеп тәрбиәләү мөмкин түгел, ләкин саҡ ҡына үҙгәртергә була. Әммә ата-әсә шуны ла белергә тейеш: әгәр бала ултырған урынында сыҙай алмаһа, уны хоккейға түгел, шахматҡа йәки шашкаға бирергә кәрәк. Йәки – киреһенсә. Шул осраҡта ғына баланс буласаҡ.\nБелем биреү системаһын ҡарағанда, мәҫәлән, бер бала математиканы ярата, әммә гуманитар фәндәрҙе бер нисек тә үҙләштерә алмай, йәки – киреһенсә. Генетика күҙлегенән ҡарағанда, бында ла гендар үҙ ролен уйнаймы?\n–Белем биреүҙе лә персоналләштерергә йәки төркөмдәргә бүлеп алып барырға кәрәк. Сөнки балаларҙың барыһы ла бер кимәлдә һәләтле түгел. Кешеләр бер-береһенән ныҡ айырыла. Шуға күрә, баланы мәктәпкә әҙерләгәндә үк, бер ниндәй гендарға япһармай ғына, уның һәләтен асыҡлап, шул йүнәлеште һайларға кәрәк. Әлбиттә, хәҙер психологик генетика бар, ул сит илдә киң таралған һәм беҙ ҙә ошо йүнәлештә эш башланыҡ. Йәғни әлеге ваҡытта математиканы өйрәнеүгә һәләт генын тикшерәбеҙ. Эйе, ундай ген бар, әммә ул һәр кемдә лә түгел. Бала төп нигеҙҙәрҙе өйрәнергә, мәктәп программаһын аңлай алырға мөмкин. Ә артабан инде ул был предметты үҙләштерә алмай. Шуға ла бала мәктәпкә уҡырға ингәндә үк уның менән психологтар эш алып барып, теге йәки был предметҡа һәләт кимәлен асыҡлап, махсус йүнәлешле мәктәптәргә йәки синыфтарға бирергә кәрәк.\n– УЗИ организмға бөтөнләй кире йоғонто яһамай. Рентгентты, ысынлап та, йыш үтергә ярамай. Сөнки иң аҙ күләмдәге доза ла кеше организмында тупланырға мөмкин. Ул саҡта инде ниндәйҙер үҙгәрештәр буласаҡ. Әммә бында ла шәхси һиҙгерлек гены үҙ ролен уйнай. Химия терапияһы ла шундай уҡ һөҙөмтәгә эйә, уның да һәр кешегә йоғонтоһо төрлөсә. Иң мөһиме – һәр нәмәлә сама белергә кәрәк. Яман шештең барлыҡҡа килеү теорияһы буйынса, организмда мутациялар каскады бара. Мәҫәлән, кемдер нурландырыу алған, кемдер көслө антибиотик ҡабул иткән һәм организмдың ниндәйҙер өлөшөндә мутация барлыҡҡа килә. Әгәр 10-15 мутация туплана икән, яман шеш гендарына һиҙгер урында яман шеш барлыҡҡа килә лә инде. Мәҫәлән, кешелә ябай ғына шеш бар икән, ниндәйҙер этәргес булыу менән уның күҙәнәктәре туҡтауһыҙ бүленә башлай һәм яман шешкә әүерелә. Әммә бында ла процесс һәр кешелә төрлөсә күҙәтелә. Мәҫәлән, Чернобыль фажиғәһе эҙемтәләрен бөтөрөүҙә күпме кеше ҡатнашты, барыһы ла бер полигонда булыуға ҡарамаҫтан, һәр кемдә уның эҙемтәһе төрлөсә. Былар барыһы ла шәхси һиҙгерлеккә бәйле. Беҙ үҙебеҙҙең ниндәй дәрәжәлә һиҙгер икәнлегебеҙҙе белмәйбеҙ. Шуға күрә, ҡабатлағандан доға иҫкермәй, тигәндәй, тағы бер тапҡыр әйтергә мәжбүрмен – медицина персональ һәм профилактика йүнәлешендә булырға тейеш.\n–Был, нигеҙҙә, изоляцияла йәшәгән милләттәргә ҡағыла. Мәҫәлән, Дағстан тауҙарында йәки йәһүдтәр араһында ниндәйҙер изоляцион популяциялар бар. Йола буйынса, улар башлыса үҙ-ара ғына ғаилә ҡора (хатта яҡын туғандар үҙ-ара никахҡа инә) һәм был традиция быуаттар төпкөлөнә барып тоташа. Шул сәбәпле, популяцияла ҡайһы бер ауырыуҙарҙың тупланмаһы барлыҡҡа килә. Башҡорттарҙа иһә башҡаларҙа йыш осраған ауырыуҙар юҡ тиерлек (улар борон-борондан үҙ ҡәбиләһендә ете быуын айырылыуын ныҡлы күҙәткән, унан һуң, икенсе ҡәбилә-ырыуҙарҙан ҡыҙ алыу, ҡыҙ биреү йолаһы киң таралған). Булғандарының да ҡайһы берҙәре Европала, икенселәре Азияла күҙәтелгән күләмдә. Сөнки башҡорттар азиат компонентына эйә, мәҫәлән, Пермь крайындағы, Бөрйән районындағы башҡорттарҙың 50 процентында – азиат, 50 процентында Европа компоненты бар. Татарҙарҙа иһә был күрһәткес – 8-12, рустарҙа 3-5 процент ҡына. Йәғни, милләт-ара, бер милләт араһындағы ғына никахтар яҡшыраҡ, тигән фекер ниндәйҙер осраҡта дөрөҫ, ниндәйҙер осраҡта хаталы. Әммә төп мөһим факт - геномдарҙың төрлөлөгө, сөнки ул осраҡта сирҙәр кәмерәк була. Милләт, халыҡ ни тиклем аҙыраҡ, шул тиклем гендарҙа бер иш мутациялар күберәк һәм бындай популяция вәкилдәре ғаилә ҡорғанда сирле бала тыуыу хәүефен арттыра.\nИмеш, балаға интеллект – әсәнән, ә ҡалған бөтөн нәмә атайҙан бирелә, тиҙәр. Был ысынбарлыҡҡа тап киләме?\n- Дөрөҫөн әйткәндә, әлегә тиклем интеллект гены табылмаған. Бәлки, улар бик күптер, геномда гендар дөйөм алғанда 25-30 мең икән, бәлки, улар араһынан бик күп гендар интеллект өсөн яуап бирәлер. Йәғни был – күп факторлы билдә. Һәм был генды күпме генә эҙләмәһендәр, улар бик күп һәм исемлек ахырынаса төҙөлмәгән. Хатта генийҙарҙы ла тикшереп ҡарайҙар, әммә бынан бер ниндәй һығымта ла яһау мөмкин түгел. Шуға күрә, балаға интеллект әсә яғынан тапшырыла, тигән фекер бары тик фекер генә булып ҡала, ә фәнни яҡтан раҫланмай.\n– Эйе, уҙған быуаттың 80-се йылдарында, Волга-Урал төбәгенең генетик популяцияһын, бигерәк тә башҡорттарҙы өйрәнә башлағанда, фин ғалимдары менән берлектәге экспедицияға Ринат Мөхәмәт улы менән сыҡтыҡ. Башҡорттарҙың генетик тарихын, популяцияһын ҡан төркөмдәре буйынса тикшерҙек. Ул саҡта ДНК кимәлендә тикшереү юҡ ине әле. Яңы ысулдар барлыҡҡа килгәс (геномдың анализы, ДНК анализы), беҙ уның менән ҡабат экспедицияларға бергә сыға, халыҡтың ҡанын тикшереүгә алып, унан ДНК-ны айырып, популяцияларҙың генетик тарихын гендар кимәлендә тикшерә башланыҡ. Бик күп берлектәге баҫма материалдарыбыҙ ҙа донъя күрҙе.\nВолга-Урал төбәгендәге популяцияларҙың генетик тикшереү һөҙөмтәләре – ҡан төркөмдәре һәм ДНК кимәлендәге тикшеренеүҙәрҙең, нигеҙҙә, бер-береһенә тап килеүе генетик тарихта тағы ла нығыраҡ аныҡланған картина барлыҡҡа килтерә. Әммә әлегә аныҡ һығымта яһау мөмкин түгел. Сөнки беҙ хәҙер айырым гендарҙы тикшерәбеҙ. Хатта шундай кимәлгә еттек – гендарҙың 650 мең полиморф вариантын өйрәнәбеҙ. Ә улар бик күп, әлеге ваҡытта 50 миллион варианты билдәле. Йәғни гендар 25-30 мең, ә һәр гендағы варианттар һаны бик күп. Барлыҡ популяцияларҙа ла 50 миллион вариантты өйрәнеү өсөн бөтөн геномды тулыһынса уҡырға кәрәк. Шул ваҡытта ғына беҙ популяциялар араһында ниндәй генетик структура, ниндәй генетик яҡынлыҡ, ниндәй генетик тарих булыуын, ҡасан барлыҡҡа килеп, ҡасан был территорияға күсенеүҙәрен һ.б. ышаныслы раҫлай аласаҡбыҙ. Ә әлегә 650 мең вариантты уҡыу ярҙамында ниндәй мәғлүмәт алғанбыҙ, шуларҙың һөҙөмтәһе хаҡында ғына һөйләйбеҙ.\nМәҫәлән, Волга-Урал төбәгендәге популяциялар араһында, башҡорттар монголоидыраҡ (50 процент азиат компоненты), мордва популяцияһы европиодыраҡ. Башҡорттар Урта Азия һәм Себер популяцияларына оҡшаш, ә мордваларҙың популяцияһы рустарҙың, украиндарҙың популяцияһына тартым, ә бына сыуаштар, удмурттар ошо популяциялар араһында ниндәйҙер арауыҡ торошонда тора. Бынан тыш, барлыҡ төрки халыҡтары, төрки теллеләр, Волга-Урал төбәгендә йәшәүсе башҡорт, татар, сыуаштар ғына түгел, Ә Урта Азияла, Себерҙә, Кавказда, Балканда йәшәүселәр - улар барыһы ла Көньяҡ Себер сығышлы. Йәғни беренсе тапҡыр төрки халҡы Көньяҡ Себер, Монголия территорияһында барлыҡҡа килеп, һуңынан ғына Европаға табан күсенә башлаған. Һәм был яҡынса беҙҙең эраның VI – XI быуаттарына тура килә. Күсенеү юлында улар урындағы халыҡтар менән осраша һәм урындағы компонент менән ҡушылып, Көнбайышҡа үткән һайын азиат компонентын юғалта бара. Популяцияларҙың ҡатын-ҡыҙ өлөшөн һәм ир-егет өлөшөн айырым өйрәнеү мөмкинлеге лә бар. Сөнки метхандриаль ДНК бары тик әсә яғынан ғына тапшырыла. Метхандриаль ДНК-ны өйрәнеп, ҡатын-ҡыҙ тарихының нисек булыуын тикшерергә мөмкин. Ә У-хромосоманы өйрәнеп, ир-ат тарихының нисек булыуын күҙалларға була. Шуныһы ҡыҙыҡ, ҡатын-ҡыҙ линияһы буйынса азиат компоненты нығыраҡ һаҡланып ҡалған.\nРинат Йосоповтың был донъянан иртә китеүе бик йәл. Күпме эшләнмәгән эштәр ҡалды. Лабораторияла тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң, һөҙөмтәләрен алғас, уларҙы этнография, антропология күҙлегенән баһалау өсөн гелән Ринат менән фекер алыша, кәңәшләшә торғайным. Ә инде генетика һөҙөмтәләре краниологияныҡы (кеше һәм хайуандарҙың баш һөйәген өйрәнеү) менән тап килһә, ҡыуанысыбыҙҙың сиге булмай торғайны. Әлбиттә, бик үкенесле: Ринат Мөхәмәт улының яҙылған докторлыҡ диссертацияһы яҡланмай ҡалды, бик күп ҡулъяҙмалары донъя күрмәне. Һуңғы тапҡыр, мин ҡайҙалыр командировкала саҡта, Ҡаҙағстандан бер сумка боронғо һөйәктәр алып ҡайтып ҡалдырған һәм ДНК тикшереүе үткәреп, тарихты тергеҙергә, һөйәктәрҙең кемдеке булыуын, күҙалланған нәҫелдәре менән уртаҡлыҡтары бармы икәнен асыҡлауҙы үтенгән (мәғлүм булыуынса, Ринат Йосопов был һөйәктәрҙең Ҡараһаҡалдыҡымы икәнлеген асыҡларға теләгән. – Авт.). Ринат Мөхәмәт улы вафат булғас, был тарихтың осон таба алманым, хатта был һөйәктәрҙе тикшерергәме, юҡмы икәнлеген дә белмәйем, ҡыҙыҡһыныусы ла юҡ.\n– Гаплотөркөм – шул уҡ генетика ул. Бының өсөн ҡандан ДНК-ны айырып алалар һәм айырым өйрәнәләр. Йәмәғәтселек шаулаған R1 һәм R2 гаплотөркөмдәре буйынса төрлө фекерҙәр бар. Әммә генетиктар өсөн был яңылыҡ түгел. Метхандриаль гендарҙы беҙ бынан 20 йыл элек тикшергәйнек инде. Ә Y-хромосомалар буйынса минең бер хеҙмәткәрем диссертация яҡланы һәм ул интернетҡа сыҡҡас, барыһы ла уның эшенә һылтана башланы. Беҙ, ғәмәлдә, ваҡыттан саҡ ҡына алдараҡ барабыҙ һәм ниндәй генә яңылыҡтар йәки асыштар булһа ла, иң тәүҙә сит ил баҫмаларында баҫылабыҙ, сөнки беҙгә абруйлы журналдарҙа сығыш яһау зарур, грант алыу-алмауыбыҙ тап шуға бәйле лә инде. Башҡортостанда иһә күпмелер ваҡыт үткәс кенә баҫылабыҙ йәки интернетҡа сығабыҙ. Йәғни беҙ хәҙер сит илдә донъя күргән мәҡәләләргә баҫым яһайбыҙ, грант яуларға, тикшеренеү эштәрен артабан дауам итер өсөн аҡса алырға тырышабыҙ. Дөрөҫөн әйткәндә, республикала йәки Рәсәйҙә институттың ниндәйҙер ҙур эшенең шаңдауы ғына яңғырай.\nГенетиктарҙың халыҡ-ара конгрестарында даими ҡатнашҡан һәм һәр ваҡыт докладтар менән сығыш яһаған, Германия, Төркиә, Венгрия, Финляндия, Италия, Португалия, Канада, Австралия, Ҡытай, Франция һ.б. илдәрҙә тәжрибә уртаҡлашҡан, Амстердамдағы Кеше генетикаһының Европа йәмғиәте, “Кеше геномы” халыҡ-ара йәмғиәте (Лондон) ағзаһы, лабораторияһы Рәсәй Фәндәр академияһының биш маҡсатлы финансланыусы программаһында грант яулаған әңгәмәсем Эльза Камил ҡыҙы: “Генетика – төрлө күҙаллауҙар ихтимал булған фәндәргә ҡарағанда көслөрәк. Әммә әлеге ваҡытта күпме өйрәнелгән, тикшерелгән, шул күләмдә генә һығымта яһарға мөмкин. Икенсе йылға картина бөтөнләй икенсерәк булыуы ихтимал. Сөнки кеше геномында һаҡланған мәғлүмәтте уҡыуыбыҙҙы дауам итәбеҙ. Бары тик шуны ғына ныҡлы ышаныс менән әйтергә мөмкин: кеше яралғанда уҡ уның ДНК-һына нисек тыуыуынан алып, нисек йәшәп, нисек баҡыйлыҡҡа күсергә тейешлеге хаҡында барлыҡ программа һалынған. Ләкин халыҡта “Хоҙайға ышан, тик үҙең дә ауыҙ асып йөрөмә”, тигән әйтем дә бар. Бөгөн генетик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә кешенең бирешеүсәнлек, мутация һ.б. гендарын асыҡлап, уның тормошона үҙгәрештәр индерергә, сәләмәтлеген һаҡларға, ғүмер оҙайлығын арттырырға мөмкин”, - тигәйне. Тимәк, һау балалар, сәләмәт милләт, ауырыуһыҙ йәмғиәт хыял ғына түгел, бары тик ил, дәүләт етәкселегенең уны тормошҡа ашырырға теләге һәм мөмкинлеге булыуы ғына шарт...


6 Ауылдың билдәле кешеләре\nМәмбәт антропонимынан алынған: ауылға нигеҙ һалыусы Мәмбәт Әбдрәшитовтың исеме бирелгән.\nТаналыҡ йылғаһының Йәноҙаҡ-Һаҙ ҡушылдығы янында урынлашҡан\n1816 йылда Йомаш, Мырҙаҡай һәм Ярат ауылдарынан бүленеп сығыусылар Мәмбәт ауылына нигеҙ һала. Ауылға тәүгеләрҙән булып күскән Мырҙаҡай ауылы кешеһе Мәмбәт Әбдрәшитов исеме бирелгән.\nХХ быуат башында ике Мәмбәт ауылы була, Түбәнге Мәмбәт Үргеһенән 3 километр алыҫлыҡта ятҡан (хәҙер ул ауыл бөтөрөлгән). Халҡы малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә.\nМәмбәттәр Һарытау өлкәһендә\nХәҙерге Һарытау өлкәһе биләмәһендә Пугачев һәм Перелюб райондары составында башҡорт ауылдары барлыҡҡа килә. Сәбәбе — XVIII быуат аҙағында ҡалмыҡ ханлығы Рәсәй империяһына буйһондоролғандан һуң буш ятҡан ерҙәргә төрлө улустарҙан башҡорттар күсә башлай. Ҡунаҡбай (икенсе исеме Хәсән) ауылына 6-сы кантондың Мәмбәт ауылынан башҡорттар күсә башлай. Мәмбәт халҡы — бөрйәндәр.\n1931 йылда РККА-ның 46-сы һанлы Баймаҡ йылҡы заводын ойошторған саҡта уның подразделениеһы була. 1956 йылда йылҡы заводы базаһында «Баймаҡ» сиҙәм совхозы ойошторола, Үрге Мәмбәт совхоз составында ҡала, һуңынан унда «Баймаҡ» ПСК-һы була.\nАуылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (97 %) йәшәй.\nТаулы урамы — рус. Горная улица\nЯр буйы урамы — рус. Набережная улица\nСахалин урамы — рус. Сахалина улица\nҮҙәк урамы — рус. Центральная улица\nҒүмәров Исхаҡ Иҙрис улы — подполковник, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, уның полкы Берлинда империя канцелярияһын баҫып ала;\nҺөйөндөкөв Йәмил Төхфәт улы — биология фәндәре докторы, доцент;\nДәүләтбаев Әбделхаҡ Айса улы — фәндәр докторы, Ҡаҙан хиимик-технологик инттитутының элекке ректоры.\n— Видео Баймаҡ районы Мәмбәт ауылы халҡы ярҙам һорай\n↑ Словарь топонимов Башкирской АССР. 159 бит\n↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Өфө: Китап, 2009. — С. 92. — ISBN 978-5-295-04683-4.\n↑ Һарытауҙағы башҡорт ауылдары тарихынан\nҮрге Мәмбәт // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Үрге_Мәмбәт&oldid=1130841 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:40 28 апрель 2022 үҙгәртелгән.