«Фәрештәләр беҙҙе осраштырған...»\n20 Ноябрь 2018, 15:23\nНоябрь айында Сибай ҡалаһының Халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгендә бик үҙенсәлекле шағирә менән иҫтә ҡалырлыҡ йылы осрашыу булып үтте.«Атайсал» гәзите уҡыусыларының күбеһенә таныштыр был исем—Фирүзә Абдуллина. «Бәйләнештә» селтәрендә шиғыр һөйөүселәрҙең күңелен халыҡсан, уҡымлы шиғырҙары менән әсир итте ул. «Халыҡ шағиры» тип тә йөрөтәләр уны интернетта. Бала сағынан уҡ яҙған күңел ынйыларын бик оҙаҡ бер кемгә лә күрһәтмәгән. Йәш сағында, ғаиләле булғас, тормош һикәлтәләре уны йәһәннәмгә сөйгәндә лә ул шиғырҙарынан айырыла алмай. Ләкин уның был һәләтен берәү ҙә белмәй тиерлек.\nНоябрь айында Сибай ҡалаһының Халыҡ мәҙәниәте һәм ял үҙәгендә бик үҙенсәлекле шағирә менән иҫтә ҡалырлыҡ йылы осрашыу булып үтте.\n«Атайсал» гәзите уҡыусыларының күбеһенә таныштыр был исем—Фирүзә Абдуллина. «Бәйләнештә» селтәрендә шиғыр һөйөүселәрҙең күңелен халыҡсан, уҡымлы шиғырҙары менән әсир итте ул. «Халыҡ шағиры» тип тә йөрөтәләр уны интернетта. Бала сағынан уҡ яҙған күңел ынйыларын бик оҙаҡ бер кемгә лә күрһәтмәгән. Йәш сағында, ғаиләле булғас, тормош һикәлтәләре уны йәһәннәмгә сөйгәндә лә ул шиғырҙарынан айырыла алмай. Ләкин уның был һәләтен берәү ҙә белмәй тиерлек.\nФирүзәнең тормош юлы бик ҡатмарлы. Фәһемле лә, өлгө булырҙай ҙа яҙмыш ҡиссаһын уҡыусыларыбыҙға тәҡдим итергә булдыҡ.\nУлар Яңы йыл кисәһендә таныша. 1982 йылдың һуңғы көнө. Стәрлетамаҡ педагогия институтының филология факультеты студенттары йәшәгән ятаҡтың бер бүлмәһендә байрам ығы-зығыһы. Дүрт ҡыҙҙың ҡайһы берҙәре ауылдашын, ҡайһылары класташын саҡырған. Өҫтәл әҙерләйҙәр. Фирүзә генә бер кемде лә көтмәй. Артынан йөрөгән егеттәр бар ҙа ул, тик ҡыҙҙың күңеле тартмай. Оҙаҡламай ике егет килеп инә. Уларҙың береһе бүлмәләш ҡыҙының осрашып йөрөгән егете. Һаулыҡ һораша ла: «Бына, бергә йәшәгән егет, беҙҙең менән бергәләшеп Яңы йылды ҡаршыларға саҡырҙым. Мөмкинме?—ти. Һомғол, оҙон буйлы, сәстәре тулҡын-тулҡын, ҡарашынан тыйнаҡ йылылыҡ та бөркөлә. «Таныш булайыҡ—Фидаил»,—тип өндәшә. Бер аҙ һөйләшеп өҫтәл артында ултырғандан һуң Фирүзә беренсе ҡатҡа, шыршы янына төшә. Ҡунаҡ егет тә эйәрә. Башҡаларға ҡушылып, ҡулға-ҡул тотоношоп шыршы тирәләй әйләнәләр. Ҡунаҡ егет Фирүзәне ҡабат-ҡабат бейеүгә саҡыра. Төнгө сәғәт икенән һуң үҙәк майҙандағы шыршы янында күмәкләшеп тау шыуалар, гармун көйөнә бейейҙәр. Егет ҡыҙҙың эргәһенән китмәй. Ятаҡҡа ҡайтҡанда: «Мин һиңә тәү күреүҙән ғашиҡ булдым. Бер ҡасан да бындай тойғо кисергәнем юҡ ине»,—тип хистәрен асып һала.\nИртәгәһенә әхирәтенең: «Ҡунаҡ егет миңә оҡшағайны, һинең яныңдан китмәне лә ҡуйҙы»,—тигән һүҙенә: «Үпкәләмә, ул егеткә мин кейәүгә сығам!»—тип яуап бирә.\nОсрашыуҙар башлана. Ҡыҙ егеттең күркәм холҡон оҡшата. Тыныс, баҫалҡы, ышаныслы. Юҡ-бар өсөн күтәрелеп һуғылмай. Байрамда әҙ-мәҙ хәмер йотҡолаһа ла үҙен яҡшы тота. Ҡарар ҡабул итә һәм уны үтәй белә. Уҡыуын тамамларға йөрөгән ҡыҙ Федоровка районына эшкә китергә йыйына, әммә Фидаил уны ҡулынан ысҡындырырға теләмәй, оҙаҡҡа һуҙмаҫҡа булып, тәҡдим яһай. Фирүзә әсәһенең фатихаһын алырға ике тап-ҡыр Баймаҡ районына, тыуған ауылы Шүлкәгә ҡайта. Икеһендә лә әсәһе ризалыҡ бирмәй. «Үҙ районыбыҙға ғына кейәүгә биреп, ҡартайған көнөмдә һиңә барып ултырырмын тигәйнем, балам»—ти. Оҙаҡ уйлап тормай, йәштәр егеттең тыуған ауылы Иҫке Бәпескә ҡайтып ЗАГС-ҡа инә. Өсөнсө юлы ауылға ҡайтҡанда Фидаил уларҙы ҡаршы ала сыҡҡан әсә менән: «Һаумы, ҡәйнәм!—тип күрешә, ҡосаҡлап уҡ ала. Яратҡан кейәүе булып китә ул ете ҡыҙ һәм өс ул үҫтергән Герой-әсәнең.\nДиплом алғас, Фирүзә Стәрлетамаҡ районының Айыусы мәктәбенә эшкә китә. Дүртенсе курста уҡыған Фидаилы менән ял көндәрендә генә осрашалар. Улдары Урал тыуа. Матур ғына донъя көтөп ятҡан йәш ғаиләгә көтмәгәндә бәлә килә. Ике генә айлыҡ улдары йәш әсәнең ҡулында йән бирә. Сабыйҙы атаһының ауылында ерләйҙәр. Фирүзә лә Иҫке Бәпескә ҡайта, мәктәпкә эшкә урынлаша, ҡайны-ҡәйнәһе менән йәшәй башлай. Ҡайғыһын баҫырға тырышып, рус теле һәм әҙәбиәтенән дәрес бирә, интернатта тәрбиәсе лә булып эшләй, башланғыс кластарҙа ла уҡыта.\n1985 йыл. Фидаил диплом алғас, икәүләп Мәғариф министрлығына баралар. Ейәнсура районында фатир ҙа, икеһенә лә эш тә барлығын белгәс, шунда барырға риза булалар.\nМатур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан Юлдаш ауылының кешеләре лә гүзәл, күркәм холоҡло, дуҫ-татыу булып сыға. Мәктәп директоры Вил Шәрип улы Ҡыуатов уларҙы үҙҙәренә алып ҡайта. Ике көн эсендә йәш ғаилә өсөн ике бүлмәле фатирҙың эсе-тышы аҡлана. Мәктәптән ултырғыстар, тимер карауат, өҫтәл килтерелә. Карауат өҫтөнә сағыу япма йәйеп, тәҙрәләргә ҡорғандар элгәс, ҡурсаҡ өйөнә оҡшап ҡалған йорттарына йәштәр һөйөнөп бөтә алмай, дәртләнеп, ең һыҙғанып эшкә тотона. Фидаил математиканы ла һыу кеүек эсә, йортонда төрлө әйберҙәр эшләүгә лә маһир булып сыға. Үҙ ҡулдары менән кейем шкафы, китап кәштәһе, тумбочка яһап ҡуя. Мейес тә сығара, кәртә-ҡураны ла яңырта. Йәштәрҙе шатландырып, Фирүзәнең әсәһе һыйыр, һарыҡтар бирә. Тиҙҙән тимер ат—мотоцикл һатып алалар. Еләккә, туғандарға йөрөргә уңайлы булып ҡала.\nЙәштәр икенсегә бала көтә. Ваҡыты етеп, бала табырға барғас, ҡатмарлыҡтар килеп сыға. Фирүзәгә операция яһайҙар. Улдары дүрт сәғәт кенә йәшәп, табиптарҙың ҡулында үлә. Күп ҡан юғалтҡан әсәнең дә ғүмере ҡыл өҫтөндә ҡала. Тағы ла шул Юлдаш халҡы ярҙамға килә: тейәлешеп килеп ҡан бирәләр. Һигеҙ тәүлек үткәс кенә күҙҙәрен аса Фирүзә. Дауахананан һуң һулыған гөлгә оҡшап ҡалған ҡатынына ҡарап Фидаил: «Нисек ярҙам итәйем?»—тип һорай. Элек эшенән, шиғыр яҙыуҙан, һөйөклөһө янында булыуҙан йәм тапҡан Фирүзәне хәҙер бер нәмә лә ҡыҙыҡһындырмай. «Ярҙам итмә. Мине әсәйемә ҡайтар. Ҡайтып киләйем».\nУн көн әсәһе янында була ул. Сабыр, аҡыллы әсә ҡыҙының йөрәгендәге яраларын ҡулдары менән һыпырып алыр ине лә, хәленән килмәй шул. Шулай ҙа ҡыҙы ҡайғыларын күҙ йәштәре менән йыуып, бер аҙ бушанғас: «Кейәү янына ҡайт, уртаҡ ҡайғыны бергә күтәрегеҙ. Әллә уға еңел тиһеңме?»—тип кәңәш бирергә көс таба.\nҠояшлы, матур көндәрҙең береһендә ул Юлдаш ауылына әйләнеп ҡайта. Һауала яҙ еҫе аңҡый. Фирүзә тағы таныш эшенә тотона. Дәрес дауам итә. Тормош та. Мәктәп директоры Вил Шәрип улы уға уҡыусылар менән бергәләп Ульяновск һәм Волгоград ҡалаларына сәйәхәткә барырға тәҡдим итә. Яйлап яралар ямала.\n1986 йылда Фирүзә Дәүләт-ша ҡыҙын мәктәпкә директор итеп тәғәйенләйҙәр. Фидаил да башкөллө эшкә сума. Авиамоделизм, фото буйынса түңәрәктәр алып бара. Киләһе йылға Фирүзәгә Яңыбай ауылы мәктәбенә директор булып барырға тәҡдим итәләр, ләкин ул ризалашмай. Теләге юҡлыҡҡа түгел, бының үҙ сәбәбе була. 1988 йылдың июнендә уларҙың ҡыҙҙары донъяға килә. Уға Юлдаш ауылында тәүге көндәрҙән үк ҡурсалап, үҙ ҡанаты аҫтына алған Гөлшат апай Ҡыуатованың исемен бирәләр. Әсәһе Йәмилә апай ҙа ҡышҡылыҡҡа Юлдашҡа килә. Өй нур, бәхет, шатлыҡҡа тула.\nГөлшатҡа ике йәш тулғас, 1990 йылда, Ҡырмыҫҡалыға ҡунаҡҡа ғына ҡайтҡан Фидаил министрлыҡтан күсеү тураһында йүнәлтмә тотоп ҡайтып төшә. Фирүзә быға, әлбиттә, бик үпкәләй, шулай ҙа, ҡыҙына ҡарап, балам атайлы булһын тип, үҙен тынысландырырға тырыша. Күпме ауырлыҡтар бергә үтелгән, шатлыҡтары ла булған, уларҙың бит барыһы ла уртаҡ. Әгәр ире шулай хәл иткән икән, тимәк, ул, ҡатыным ҡаршы булыр тип башына ла килтермәгәндер. Шуларҙы иҫкә алып, күсеп ҡайтып йәшәй башлайҙар. Йәштәргә ер бирәләр. Бер йәй эсендә өй һалып сығалар.\nИкенсе ҡыҙҙары Гөлнар тыуғас, Фирүзә лә, сабый ҙа ныҡ ауырый. Кер йыуыу, ашарға бешереү, мал-ҡура ҡарау—барыһы ла ғаилә башлығы иңенә төшә. Мәктәп эше лә еңелдән түгел, күп көс, ваҡыт талап итә. Иренең бер тапҡыр ҙа ризаһыҙлыҡ күрһәткәнен ишетмәй Фирүзә. «Ул минең өсөн әсәй ҙә, атай ҙа, дуҫ та, хеҙмәттәш тә, ир ҙә. Мин уға үҙемдән дә нығыраҡ ышанам»—ти Фирүзә.\n«Бәхет беҙҙең үҙебеҙҙең ҡулда. Һәр кем үҙенең тормошон үҙ ҡулдары менән төҙөй. Иҫән-һаубыҙ икән, донъялар имен икән, тимәк, беҙ бәхетле! Ошоноң ҡәҙерен белеп, бер- беребеҙҙе ҡәҙерләп йәшәргә онотмайыҡ»,—ти Фирүзә менән Фидаил.\nӘйтмә лә ҡуй!\nӘйтер һүҙең бармы? Күреп торам:\nҮпкәләргә барҙыр иҫәбең—\nҺуңлап ҡайттым бөгөн, сәғәттәрҙең\nЮғалтҡанмын, ахыры, иҫәбен.\nБер әйткәндә әйтеп ҡалайым, тип\nБөтә гонаһымды теҙерһең...\n...Әйтер һүҙең миңә ауыр булһа,\nӘйтмәйсә лә, бәлки, түҙерһең?\nӘйтмә лә ҡуй! Үҙем аңлап торам:\nFәйеплемен, һине көттөрҙөм,\nКүңелеңде битарафлыҡ менән\nӘйтер һүҙҙәр улар күп инде ул!\nМинең дә бар ундай һүҙҙәрем,\nКүңелеңде уйлап, бик йыш ҡына\nӘйтмәйенсә йотам үҙҙәрен...\nКисер мине, эстән генә кисер,\nҠайтарырмын һиңә йөҙләтә!\n...Шулай хаталанып алабыҙ ҙа,\nҮкенестәр аҙаҡ йөҙәтә.\nӘйтмә лә ҡуй, һүҙең ауыр булһа,\nКисер ҙә ҡуй! Мин дә кисерәм!\nМин бит һиңә шулай ғүмер буйы\nБәхет һурпалары эсерәм...\nКүҙҙәреңә ҡарайым да...\nКүҙҙәреңә ҡарайым да\nМин ҡатын-ҡыҙ. Миңә—мөмкин,\nМин илай алам.\nЙөрәгеңде телгән һағыш\nИр-атҡа иламаҫҡа, тип\nКем мөһөр һуҡҡан?\nОшо тиклем сабырлыҡты\nКәрәклерәкһең һин миңә\nҺиңә әгәр терәлмәһәм,\nМин һыныр инем,\nҺин ҡулдарымдан тотмаһаң,\nБерүк ғәмде уртаҡлайбыҙ,\nҺиндә лә шул минекеләй\nТүҙәһең, сабыр итәһең,\nМин илай алам!\nРәнйемә һин, зинһар, үпкәләмә,\nОнотһалар әгәр дуҫтарың,\nУларҙың да мәшәҡәте күптер,\nДонъялары бар бит уларҙың.\nБелмәйһең бит ниҙәр булғандыр,\nЯҙмай-шылтыратмай икән, бәлки,\nУлар һинән көтә торғандыр.\nИғтибары етмәй балаларҙың—\nАҡлай торған сәбәп уйлап тап:\nБалаң да бит сабып донъя көтә,\nӨҙгөләнмә ауыр уй уйлап.\nРәнйеш-үпкә, алама ҡорт булып,\nИләмәһен йөрәк, мейеңде,\nАғыу булып, һине ашамаһын,\nБысратмаһын яҡты көнөңдө…\nҠылған изгелегең ерҙә ҡалмаҫ—\nFәмәл китабына яҙылыр,\nОнотһалар, тимәк, бәхетлеләр,\nБорсолорға сәбәп юҡ булыр.\nЗаманында һин бик кәрәк инең,\nНишләр инек һинең ярҙамһыҙ?\nFорур үткән ярһыу ғүмереңде\nАҙағына еткер аһ-зарһыҙ!\nҠартлыҡ бит ул һорап, һайлап килмәй,\nБөтәбеҙҙе көтә торғандыр.\nҠартлыҡ - шатлыҡ түгел икәнлеген,\nҠартаймайса, аңлау ҡыйындыр…\n«Шоңҡар» журналында баҫылған мәҡәләгә һәм шағирә менән осрашыуҙағы сығыштарға таянып\nҺүрәттә: Фирүзә Абдуллина Сибайҙа осрашыу мәлендә.


topic_facet:"Перспективы развития" topic_facet:"Охрана" topic_facet:"Использование" topic_facet:"Мировое хозяйство" authorStr:"Шеер Г. (Герман)" subject_terms_facet:"Топливно-энергетические комплексы - Экономика"\nSuggested Topics: Перспективы развития Suggested Topics: Охрана Suggested Topics: Использование Suggested Topics: Мировое хозяйство Author: Шеер Г. (Герман) Keywords: Топливно-энергетические комплексы - Экономика


--Санкт-Петербург, ул. Большая Московская, д. 1-3, лит. АПермь, ул. Краснофлотская, 28Москва, Новинский бульвар, 20а, стр. 8Москва, ул. Зацепский вал, 5Новинский бульвар, д. 20а, стр. 8Москва, Новинский бульвар, 20а, стр. 8г. Йошкар-Ола, ул. Машиностроителей, 9Йошкар-Ола, ул. Машиностроителей, 9Киров, ул. Преображенская, 4Киров, Октябрьский пр-т, 139Киров, Нововятский р-н, ул. Советская, 39Киров, Октябрьский пр-т, 57Киров, Октябрьский пр-т, 9Киров, пос. Лянгасово, ул. Лесная, 8аКиров, ул. Воровского, 102 Киров, ул. Горького, 55аКиров, ул. Карла Маркса, 41Киров, ул. Лепсе, 73Киров, ул. Павла Корчагина, 78Киров, ул. Производственная, 33Киров, ул. Упита, 10Киров, ул. Чапаева, 7Киров, ул. Щорса, 41Сосновка, ул. Трудовые резервы, 2Слободской, ул. Вятская, 6Кирс, ул. Кирова, 7Вятские Поляны, ул. Мира, 38аОмутнинск, ул. Коковихина, 26Кирово-Чепецк, ул. Ленина, 36/2Оричи, ул. Карла Маркса, 17Уржум, ул. Советская, 47апгт Юрья, ул. Ленина, 2Малмыж, ул. Комсомольская, 30апгт Афанасьево, ул. Советская, 22Нижний Новгород, ул. Звездинка, 18


Сдаю Нечаева 35 ул. НЕЧАЕВА 35. в Чита, Цена 13000 руб. - Квартиры\nНечаева 35 ул. НЕЧАЕВА 35.\nНомер объявления № 6259


Погода. Старые Дороги. Минская область, Белоруссия. Точный прогноз погоды\nпример: Старые Дороги или Старые Дороги, Белоруссия\nПогода. Старые Дороги\nМестное время Старые Дороги: 7:51:47 суббота, 26 мая 2018 г.\nСтарые Дороги на карте Google\nСтарые Дороги: GoogleMap - YahooMap - LiveMap - OpenStreetMap - Яндекс карта\nАстрономия Старые Дороги


Бра Odeon Light (Италия) арт. 1968/2W - Roomslight\nГлавная>Настенные бра>Бра Odeon Light (Италия) арт. 1968/2W\nБра Odeon Light (Италия) арт. 1968/2W


Pirates.travel Россия - Путешествуй дешево!: Туры в ОАЭ из Москвы на неделю в декабре от 17600₽ на человека\nТуры в ОАЭ из Москвы на неделю в декабре от 17600₽ на человека\n#Tui #Горячие_Туры #Горящие_Туры #Декабрть #Дешевые_Туры #Море #ОАЭ #Объединенные_Арабские_Эмираты #Пляж #Туры #Туры_Из_Москвы #Эмираты\nОтправляемся вместе с TUI в декабре туром в ОАЭ из Москвы!\n7 ночей, вылет 9 декабря: ОАЭ, Дубай 2*, завтрак, от 17600₽ на человека (35200₽ на двоих)\n7 ночей, вылет 20 декабря: ОАЭ, Шарджа 2*, завтрак, от 18400₽ на человека (36900₽ на двоих)\nОАЭ, Дубай 2*, завтрак, от 17600₽ на человека (35200₽ на двоих) на 7 ночей\nОАЭ, Шарджа 2*, завтрак, от 18400₽ на человека (36900₽ на двоих) на 7 ночей


Салат с копченой куриной грудкой и кукурузой - рецепт с фото\nНовогодние салаты с курицей Екатерина Иванова01567\n10 мин. 2 0 3456\n60 мин. 2 0 5869\n50 мин. 1 0 1746\n60 мин. 2 0 3108


Һеҙ бында ялын үткәреү һәм табыу өсөн йүнәлеш туристик советы Holmbygden..\nHolmvallen буйынса дүшәмбе.. Арра. Тураһында Холм, Олле Фриск 073-048 45 11.\nБөтә йәштәге ял итеү өсөн дөйөм (иҫкергән – һоро һәм ошонан)\n(Әлеге ваҡытта бер ниндәй ҙә әүҙемлек юҡ.) Holmvallen коллекцияһы.. Рәхим итеп, үҙ эсемлектәр килтерегеҙ, әгәр һеҙ теләһәгез.\nОйоштороусылар Тураһында Холм.\n– Fotbollslek/Holmvallen уҡыу (ҡыш/яҙ Лидный.) балалар өсөн, тыуған 2008 һәм өлкән.\n..Knattelagets һәм дәрестәрҙең расписаниеһы менән үҙ сайтын күреп һ. б.: команда.ҡарау/малолетка.\n– Seniorfotboll. Һәм бер команда уйнай тураһында үҙ anundgård поезд hemmamacther holmvallen. 2 тапҡыр./аҙна алмашлап сундсвалль. (ҡыш) һәм Хольм. (йәйге ваҡытҡа күсеү).\nОйоштороусылар Холмс Спорт Клубы, ентекле мәғлүмәт бында.\nGimåfors төркөмө һәм уҡыу эшмәкәрлеге. (Яңыртыу 150212)\n– Vävcirkel, Дүшәмбе өҫтәрәк 18:00. Информация: Margith 0691 – 400 11.\n– Аш һәм сзади, Шишәмбе 11:00. Информация: Гунвор 0691-204 45.\n– Фарфор сәнғәте, Тисади 18:30 һәм сре 11:00. Информация: Соня 0692-510 51.\n– Таяҡ- һәм snickericirkel, Шишәмбе 18:00 Информация: Margith 0691-400 11.\n– Өҫтәл Теннисы/Фитнес, Шишәмбе 18:00. .нфо: Ингемар 070-335 50 99.\nҠулланыу ваҡыты юҡ, теләһә ниндәй ваҡытта һәм ҡасан бирергә килешеү шул уҡ көндө Gimåfors.\nAnundgård тикшерелде. (ҡыш тулыһынса террористический -15, теркәү өсөн ҡыҙыҡһыныу EV. күберәк осраҡта)\n– Фитнес һәм ҡатын-ҡыҙ һаулығы өсөн, ҡояш 18:00. Информация: Һыу hsk, Мария һәм Гунилла 070-669 78 34.\nҮҙгәртеү көнө һәм ваҡыты мөмкин буласаҡ.. Өҫтәмә мәғлүмәт алыу өсөн тейешле кеше саҡырып Контакты.\nБалыҡ ловля – Балыҡ тотоу өсөн төрлө мөмкинлектәр тәҡдим фво тракторсы була.. Балыҡ тотоу өсөн иң storgädda менән балыҡ иҫ киткес уйын. “уйлап алығыҙ,”-һыу.\nЛодка, һыу спорт төрҙәре һәм летучий мышь – Шул һыуҙа ял итеү өсөн мөмкинлектәр бик күп була. уның өсөн, кем тормош диңгеҙендә ярата.. Атап әйткәндә, ҡайһы бер урындарҙа ике күл ҡомло пляждарҙа һыу койган хольм өсөн яҡшы мөмкинлектәр булыуы менән.. Бында ла күл менән карталары буйынса-икенсе, сөнки яҡшы.\nПрокатка каноэларҙа – Тағылмалар һәм каноэла ҡуртымға биреү, экскурсия буйынса ойошторолған һәм беҙҙең матур һыу неспешный.\nДальность атыуҙың охотника – Холмс өсөн стрельбищела атыуҙар һунар дауам итә... кодты дәүләт хантер.\nХәрәкәте- саңғы трассаһы һәм – Holmvallens кодты күнегеүҙәр һәм трасса яҡтыртыласаҡ., ҡыш һәм йәй.\nAllbergsbacken – Ао пулк яҡтыртыу холма- сана юлы һәм. Бөтә аҙна көндәре асылды!\nVettenbacken – Ҡыҙыҡ өсөн лифт менән күберәк ғәриптәр һәм урындағы ике альп familjebacken. Ни тиклем күберәк һәм яҡшы юлдар мажаралары.\nМотоцикл һәм арск – Drakabergets хупланы Skoterklubb Holmbygden тирәһендәге маршруттарҙа яҡшы. Һеҙ улар менән уртаклашырга үҙ арск- һәм MC-тропела тураһында тулыраҡ мәғлүмәт алыу һәм мәнфәғәттәрен һ. б..\nКүңел асыу " Österström – Тәбиғи мөхиттә йөрөй матур, сағыу хәтирәләр менән тулы иҫке sågverksepoken. Шулай уҡ бындай йорттар österströms саралар тәҡдим итә, тип бишбәйгеһе, gudningar һәм bastukåta.\nКемпинг на Aktiveteter Sandsnäsets – Оҙайлы ял һәм ҡомло пляждарҙа һыу койган sandnäset тәҡдим генә түгел, төрлө саралар ҙа. Ауыҙ һыуын саңғы шыуыу түгел инеме ни булды holmsjöns н вал!?\nКәзә Фермаһы Tivsjö\nКотенок бесәй менән кәзә фермаһын ҡараны һәм сәйәхәт иткән tivsjö, быҙау, Трудах позднего, сусҡа, һеҙ, тауыҡ, кролик, аттар, индюк, һәм утка minigris. Бына был йәй, кәзә һатыу мөмкинлеге йәки сыр һәм художество күргәҙмәһе gettvålar. Ҙур доза тормош өсөн, һеҙҙең үҙең төшөрәһең аш менән апартаменттар/таҙараҡ һәм сауна тулы пансионлы, О кәмәлә өҫтәмә байда.\nҺеҙ күберәк йүнәлеш таба holmshembygdsforening.см-ға\nБыл йүнәлештә артыҡ һүрәтләү hembygdsföreningen. Бынан тыш Storstensjöbodarna камиллаштырыу.. Тауҙар, унда алты коттеджды булһа, амбарың менән башлана һәм 1800-быуат. Аренда коттеджа мөмкинлегем булмаҫ тип шунда, плот һәм eldhus.\nТүгел стесняйтесь, һөргөнгә ебәрелгән һәм ниндәй һөйләм, улар һеҙ телисез-се менән бында.


Улицы Бучи – продажа квартиры на DOM.RIA\nул. Антония Михайловского\nул. Евгения Патона\nул. Катерины Билокур\nул. Олексы Тихого


ул. Репина 2-ком. кв.


Муниципальный округ Южное Тушино\nНаселение: 79,3 тыс. чел.\nПлощадь жилого фонда: 1583 тыс. м²\nТелефонные коды: 493, 497, 948\nРайонные сети: tushino.com, Леальта, ПСС


15 мин. назад AMUR-Leo\nСтраница полностью сгенерирована за 0.123 сек. Произведено SQL запросов: 27 (0.04 сек).


Продажа Opel Zafira 1.8 AMT (140 л.с.) 2012 года за 594 000 ₽ в Санкт-Петербурге. Проверенные авто с пробегом в автосалоне АвтоЛайт


Телефонный справочник Барнаула ОНЛАЙН 2019 2018, Алтайский край | Телефонная база г. Барнаул online\nТелефонный справочник Барнаула 2019 онлайн\nДля просмотра телефонного справочника физических лиц Барнаула необходимо указать данные абонента.\nУлица: --- 1 Мая проезд 1905 года ул. 2 Забой проезд 40 лет Октября ул. 42-й Краснознаменной Бригады ул. 5 Подстанция проезд 50 лет СССР ул. 8 Марта ул. 80 Гвардейской Дивизии ул. 9 Мая проезд 9 Января б-р 953А кв-л А.Петрова ул. Абаканская ул. Аванесова ул. Августовская ул. Авиаторов ул. Авиационный проезд Автотранспортная ул. Аграрный проезд Агрономический пер. Адмирала Кузнецова пл. Алейская ул. Алейский 1-й проезд Алейский 2-й проезд Алейский проезд Алексеевой ул. Аллея воинов ул. Алтайская ул. Аметистовая ул. Амурский 1-й пер. Амурский 2-й пер. Амурский 3-й пер. Амурский 4-й пер. Амурский 5-й пер. Амурский 6-й пер. Амурский 7-й пер. Амурский 8-й пер. Анатолия ул. Ангарский пер. Аносова ул. Ароматная ул. Ачинская ул. Аэродромная ул. Аэропорт гостиница стр. Бабуркина ул. Багряная ул. Базарный пер. Базовый проезд Балабанова ул. Балтийская ул. Балтийский 1-й проезд Балтийский 2-й проезд Балтийский 3-й проезд Барнаульская ул. Баумана ул. Белова ул. Белоярская ул. Бельмесевская ул. Беляева ул. Берег Оби ул. Береговая ул. Березовая ул. Березовый проезд Бехтерева ул. Бийская ул. Бирюсинская ул. Болотный проезд Большая Олонская ул. Боровая 1-я ул. Боровая ул. Бородкина ул. Бортовая ул. Братский проезд Брестская ул. Бриллиантовая ул. Брусничная ул. Брянская ул. Бурлинский проезд В.М.Шукшина пл. В.Н.Баварина пл. Вагонный 1-й проезд Вагонный проезд Васильковая ул. Вербная ул. Верещагина ул. Верхгляденская ул. Верхгляденский проезд Веселая ул. Ветеранов пл. Веховского ул. Вечерний пер. Вешний 1-й туп. Вешний 2-й туп. Вешний 3-й туп. Вешний 4-й туп. Вешняя ул. Взлетная ул. Винзавода туп. Витебская ул. Вишневая ул. Власиха ст. Власихинская ул. Власихинский 2-й проезд Власихинский проезд Водопроводная ул. Волгоградская ул. Волейбольный проезд Володарского ул. Вольная ул. Воровского ул. Воронежская ул. Восточная ул. Восточный 1-й проезд Выезд 1-й ул. Выезд 2-й ул. Выезд 3-й ул. Выезд 4-й ул. Выезд 5-й ул. Выезд 6-й ул. Выезд 7-й ул. Выезд 8-й ул. Выезд 9-й ул. Высокий Яр ул. Выставочный Взвоз проезд Вязовая ул. Гаражная ул. Гвардейская ул. Геблера пер. Геодезическая 2-я ул. Геодезическая ул. Георгиева ул. Гетмановского проезд Главная ул. Глушкова ул. Гоголя ул. Гончарова проезд Гоньбинский проезд Гоньбинский тракт Горно-Алтайская ул. Горнолыжная ул. Горный пер. Городской проезд Горская ул. Горьковский проезд Горького ул. Гранитный проезд Грибоедова ул. Гридасова ул. Гужтранспортная ул. Гужтранспортный проезд Гулькина ул. Гуляева ул. Гущина ул. Дальний проезд Дальняя ул. Дамба берега Оби ул. Две воды ул. Декабристов ул. Декоративная ул. Деловой проезд Демидовская пл. Демьяна Бедного ул. Денисова ул. Деповская ул. Депутатская ул. Детсадовский проезд Дивная ул. Димитрова проезд Димитрова ул. Докучаевский пер. Дорожная ул. Достоевского проезд Дрокина пер. Дружбы ул. Дружная ул. Еловая ул. Енисейская ул. Ерестная ул. Ермака ул. Есенина ул. Жасминная ул. Железнодорожный проезд Жемчужная ул. Живописная ул. Жилой проезд Заборная ул. Заветная ул. Заводской 9-й проезд Заводской Взвоз ул. Загородная ул. Зайчанский пер. Закатный пер. Заозерная ул. Западная 1-я ул. Западная 10-я ул. Западная 11-я ул. Западная 12-я ул. Западная 13-я ул. Западная 14-я ул. Западная 4-я ул. Западная 5-я ул. Западный рзд Заповедная ул. Заречная ул. Заринская ул. Защитников Сталинграда б-р Звездная ул. Звонкая ул. Звучная ул. Зеленая Поляна ул. Зеленая Роща ул. Зеленая ул. Земляничный проезд Зеркальная ул. Зимний пер. Змеиногорский 1-й проезд Змеиногорский проезд Змеиногорский тракт ул. Знакомая ул. Знаменский пер. Знойная ул. Золотистая ул. Индустриальная ул. Инициативная ул. Институтский пер. Интернатский проезд Интернациональная ул. Ипподромная ул. Ипподромный пер. Иртышский проезд Исакова ул. Источный проезд К.Баева пер. Кавалерийская ул. Кавказский проезд Казакова ул. Казарма 234 км ул. Каландарашвили ул. Калинина пр-кт Калиновая ул. Калманский проезд Каменская ул. Канатный проезд Канифольный пер. Канская ул. Капитальный пер. Карагандинская ул. Карева пер. Карьерная ул. Карьерный пер. Катунская ул. Кауфмана пер. Кащеевой ул. Кедровая ул. Кемеровский проезд Керамический 1-й проезд Керамический 2-й проезд Керамический 3-й проезд Керамический проезд Ким ул. Кирзаводской пер. Кирова ул. Кирпичная ул. Кирсараевская ул. Клеверный проезд Кленовая ул. Клубная Гора ул. Клубный Взвоз проезд Колесная ул. Коллективная ул. Колодезный пер. Колхозный пер. Колыванский пер. Колядо пер. Коммерческая ул. Коммунальная ул. Коммунаров пр-кт Коммунистическая ул. Комсомольский пр-кт Конева пер. Конституции ул. Контурный проезд Кооперативный 1-й проезд Кооперативный 2-й проезд Кооперативный 3-й проезд Кооперативный 4-й проезд Кооперативный 5-й проезд Кораблик п. Королева ул. Короленко ул. Короткий пер. Космонавтов пр-кт Котельная ул. Кошевого ул. Краевая ул. Краевой проезд Крайний пер. Красноармейский пр-кт Краснодарская ул. Красносельская ул. Красноярская ул. Красный пер. Красный Текстильщик пер. Крупской ул. Крутая ул. Крутой пер. Куета п. Кузбассовская ул. Кузнечная ул. Кулагина ул. Кулундинская ул. Культурная ул. Купинская ул. Курганский проезд Курская ул. Курчатова ул. Кустарная ул. Кутузова ул. Л.Толстого ул. Л.Чайкиной ул. Лагерный проезд Лазо ул. Лазурная ул. Левонабережная ул. Ленина пр-кт Ленинградская ул. Лениногорская ул. Ленская ул. Ленточный бор ш. Лесная поляна проезд Лесной проезд Лесной тракт Лесогорский проезд Лесозаводская ул. Лесозаводской пер. Лесокирзаводская ул. Либкнехта ул. Линейная ул. Липовая ул. Липовый пер. Лиственничная ул. Литейная ул. Логовская ул. Локомотивный проезд Ломоносова ул. Луговая ул. Лучевой проезд Лыжный проезд Льняной лог ул. Люксембург ул. Ляпидевского ул. Магаданский пер. Магистральный пер. Магнитный пер. Малахова ул. Малинина ул. Малиновая 1-я ул. Малиновая 2-я ул. Малиновая 3-я ул. Малиновая 4-я ул. Малиновая ул. Мало-Олонская ул. Мало-Тобольская ул. Малый проезд Малюкова пер. Мамонтова ул. Маркелова ул. Маркса ул. Маршала Жукова пл. Матросова ул. Маяковского ул. Медиков б-р Меланжевая ул. Менделеева ул. Мерзликина ул. Металлургический пер. Микронная ул. Минская ул. Мира ул. Мирный 1-й пер. Мирный 2-й пер. Мирный 3-й пер. Мирный 4-й пер. Михайловский проезд Мичурина пер. Модельная ул. Модельный проезд Молодежная ул. Монтажников ул. Морозный пер. Московская ул. Моховая поляна ул. Мраморная ул. Нагорная 1-я ул. Нагорная 6-я ул. Нагорная ул. Нагорный проезд Народная пл. Некрасова пер. Непроходной пер. Нефтяной пер. Низкий Яр ул. Никитина ул. Новаторский проезд Новая ул. Новгородская ул. Новороссийская ул. Новороссийский проезд Новосибирский тракт Новостройка ул. Новоугольная ул. Новый Взвоз проезд Обводный проезд Обильная ул. Облепиховая ул. Облепиховый пер. Оборонная ул. Обская ул. Обской б-р Овражная ул. Огородная ул. Огородный проезд Одесская ул. Озерная ул. Октябрят ул. Омская ул. Опытная ул. Орловская ул. Осенняя ул. Остановочная ул. Остров Кораблик ул. Островского ул. Отрадная ул. Павла Корчагина пер. Павловский тракт ул. Памятный проезд Панкратова ул. Панфиловцев ул. Папанинцев ул. Параллельный проезд Парашютная ул. Парашютный пер. Парижской Коммуны ул. Парковая ул. Паровозная ул. Партизанская ул. Парфенова ул. Пенаты ул. Первомайский кордон ул. Песочный Взвоз пер. Песчаная ул. Пивоварская ул. Пионеров ул. Пионерская долина ул. Пирогова проезд Пихтовая ул. Победная ул. Победы пл. Пограничная ул. Подгорная ул. Подъемный проезд Пожарный пер. Покровская ул. Ползунова ул. Политехнический проезд Полюсный проезд Полярная ул. Полярный 1-й проезд Полярный 2-й проезд Полярный 3-й проезд Понтонный мост ул. Поперечный пер. Попова ул. Пороховой Взвоз пер. Пороховой Лог пер. Поселковая ул. Правобережный тракт Правый берег Пруда ул. Приветная ул. Привокзальная ул. Пригородная ул. Пригородный проезд Придорожная ул. Приобская ул. Приобский проезд Приречная ул. Пристань Южная наб. Присягина пер. Присягина проезд Проездная ул. Производственная ул. Пролетарская ул. Промышленная ул. Промышленный 1-й пер. Промышленный 2-й пер. Промышленный 3-й пер. Промышленный 4-й пер. Промышленный 5-й пер. Просечная ул. Просторная ул. Профинтерна ул. Профсоюзов ул. Прохладный пер. Проходной пер. Прудской М. пер. Прудской пер. Прямой проезд Пугачева ул. Путейская ул. Путиловская ул. Пушкина ул. Рабочая ул. Радищева пер. Радлова пер. Разина ул. Ракетный проезд Реальный пер. Революционный пер. Рекордный проезд Рельефный проезд Рельсовая ул. Речная 1-я ул. Речная 2-я ул. Речная 3-я ул. Речная ул. Родниковый пер. Российская ул. Ростовский проезд Рощинская ул. Рубиновая ул. Рубусина ул. Рубцовская ул. Рыбозоводской проезд Рылеева ул. Рыночный проезд Рябиновая ул. Садгородская ул. Садовая ул. Садовый проезд Салаирский пер. Санаторный б-р Санаторный проезд Сапфирная ул. Саратовская ул. Сахарова пл. Свердлова ул. Светлая ул. Свободный проезд Свободы пл. Связной проезд Севастопольская ул. Северная ул. Северный Власихинский проезд Северо-Западная 2-я ул. Северо-Западная ул. Сейфулина пер. Селекционная ул. Сельский проезд Сельскохозяйственная ул. Семипалатинская ул. Сергея Тюленина ул. Сибирский пр-кт Сизова ул. Силикатная ул. Симферопольская ул. Сиреневая ул. Славгородская ул. Смирнова ул. Смоленская ул. Смольная ул. Смородиновая ул. Снежная 2-я ул. Снежная ул. Советов пл. Советская ул. Советской Армии ул. Совхозная ул. Солнечная Поляна ул. Солнечная ул. Солнцева ул. Соловьиная ул. Сосновый проезд Социалистический пр-кт Союза Республик ул. Спартака пл. Спартаковский проезд Сплавной пер. Спортивная ул. Спортивный проезд Станкостроительный 1-й проезд Станкостроительный 2-й проезд Станкостроительный 3-й проезд Станкостроительный 4-й проезд Станочный проезд Станционная ул. Станционный проезд Старый Взвоз проезд Стахановская ул. Стеклянный лог пер. Степанова ул. Степная 1-я ул. Степная 2-я ул. Степная 3-я ул. Степной проезд Стрелковая ул. Стрелочный проезд Строителей пр-кт Строительная 2-я ул. Стройгаза туп. Суртаева Олега сквер Сухова ул. Сухой лог проезд Сухэ-Батора ул. Сычева пер. Таежный проезд Тальменский проезд Танковая ул. Татарская ул. Татарский пер. Тачалова ул. Ташкентский пер. Тверская ул. Театральная ул. Текстильщиков пл. Телефонная ул. Теплый пер. Тимуровская ул. Титова ул. Тихая ул. Тихонова ул. Ткацкая ул. Томский пер. Томского мушкетерского полка ул. Тополиная ул. Топольный пер. Торговый пер. Тормозная 2-я ул. Тормозная 3-я ул. Тормозной 1-й проезд Трактовый проезд Трамвайный проезд Транзитная ул. Транслесовский пер. Транспортный проезд Третьякова ул. Тростильный проезд Трудовой пер. Тульская ул. Тупиковый проезд Тургенева проезд Туриногорская ул. Тюменская ул. Тяптина ул. Угольная ул. Удобный проезд Ульяны Громовой ул. Уральская ул. Урожайная ул. Утренняя ул. Фабричная 2-я ул. Фабричная ул. Фабричный проезд Фиалковый проезд Фомина ул. Фроловых проезд Фруктовый проезд Фрунзе ул. Фурманова проезд Фурманова ул. Футбольная ул. Футбольный проезд Халманова ул. Харьковская ул. Хвойная ул. Хлебозаводская ул. Хлеборобная ул. Хрустальная ул. Цаплина ул. Цветочный проезд Целинная ул. Целинный проезд Центральный проезд Цеховая ул. Циолковского пер. Цукановой ул. Чапаева проезд Чапаева ул. Чарышский проезд Чеглецова ул. Челюскинцев пер. Червонная ул. Черемуховая ул. Черницкое ш. Чернышевского ул. Чехова ул. Чистый пер. Читинский пер. Чихачева ул. Чкалова ул. Чудненко ул. Чумышский проезд Шангина проезд Шевченко ул. Шипуновская ул. Широкая просека ул. Школьная ул. Штильке пер. Шукшина ул. Шумакова ул. Щетинкина ул. Энгельса ул. Энергетиков пр-кт Энтузиастов ул. Юбилейная ул. Южная ул. Южные Мастерские ул. Южный проезд Южный тракт Юрина ул. Яблоневая ул. Ягодный проезд Ядерная ул. Ядринцева пер. Якутская ул. Яминский проезд Янтарный пер. Ярных ул. Ярославский проезд Ясеневая ул. Ясная ул.\nВ онлайн телефонном справочнике Барнаула содержится вся информация об абонентах проживающих в Барнауле физических и юридических лиц. Для поиска информации в онлайн телефонной базе данных Барнаула вам необходимо указать критерии поиска - фамилию, телефон или адрес абонента проживающего в Барнауле, Алтайский край.\nСегодня в телефонной базе Барнаула искали:\nE-traffic.ru, интернет-магазин, 656015, Барнаул, пл. Победы, 12а, эт. 2, +7 (3852) 61-87-67\nExtra, магазин молодежной одежды, 656015, Барнаул, просп. Ленина, 71, цокольный эт., ТЦ Россия, +7 (3852) 26-08-97\nGPS навигаторы GARMIN, 656011, Барнаул, просп. Ленина, 155, ТЦ Норд-Вест, эт. 1, +7 (3852) 25-20-80 +7 (903) 957-60-36\nKira Plastinina, магазин женской одежды, 656049, Барнаул, Красноармейский просп., 47а, эт. 1, ТРЦ СИТИ-центр, +7 (3852) 20-23-99\nSubway, 656049, Барнаул, Красноармейский просп., 94а, +7 (3852) 55-58-89 8 (800) 555-44-49\nVelvet, ресторан, 656015, Барнаул, просп. Ленина, 80, +7 (3852) 61-77-66\nАвальман и К, 656045, Барнаул, ул. Абаканская, 3г, +7 (3852) 68-84-83 +7 (3852) 68-46-20\nАвиапредприятие Алтай, 656002, Барнаул, ул. Советская, 4, эт. 1, +7 (3852) 36-81-81 +7 (3852) 54-30-09\nАвиапредприятие Алтай, Барнаул, Павловский тракт, 226, +7 (3852) 54-30-09\nАвиапредприятие Алтай, 656006, Барнаул, ул. Балтийская, 2, +7 (3852) 54-30-09 +7 (3852) 28-23-50\nАвиапредприятие Алтай, 656066, Барнаул, ул. Малахова, 88в, +7 (3852) 20-10-01 +7 (3852) 54-30-09\nАвиафлот, 656049, Барнаул, Красноармейский просп., 82, +7 (3852) 63-17-78 +7 (3852) 43-43-43\nАвтостоянка, ИП Бутрина Ж.Ю., 656049, Барнаул, ул. Партизанская, 83, +7 (3852) 63-34-88\nАвтостоянка, ИП Бутрина Ж.Ю., 656049, Барнаул, Геблера пер., 31а, +7 (3852) 36-39-55\nАгентство БизнесСервис, бизнес-инкубатор, 656049, Барнаул, ул. Пролетарская, 139, эт. 2, оф. 4, +7 (983) 551-65-00 +7 (903) 990-17-00 +7 (3852) 22-20-20 +7 (3852) 22-20-07\nТелефонная база Сарапула


Хау, Джулия Уорд — Википедия\nДжулия Уорд Хау (Хоу) (27 мая 1819, Нью-Йорк — 17 октября 1910, там же) — американская писательница и поэтесса, аболиционистка и феминистка, философ, мать Генри Мариона Хауruen.\nангл. Julia Ward Howe\nангл. Julia Ward\n17 октября 1910(1910-10-17)[…] (91 год)\nПортсмут[d], Ньюпорт, Род-Айленд, США\nпоэтесса, писательница, антимилитаристка, суфражистка, автор песен, поэт-песенник\nИсточник — https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Хау,_Джулия_Уорд&oldid=107291800


10 классы » МБОУ "СОШ №125"\nРусский язык (10 б)\nРусский язык (10 а)\nРусский язык (10 в)\nЛитература (10 а)\nЛитература (10 б)\nЛитература (10 в)\nИностранный язык (10а подгр. Хуторной И.В)\nИностранный язык (10б подгр. Хуторной И.В)\nИностранный язык (10в подгр. Хуторной И.В)\nИностранный язык (подгр. Карасевой А.О)\nИностранный язык (10в погр. Кукариной. Н.И)\nМатематика (10 а)\nМатематика (10 б)\nМатематика (10 в)\nИнформатика и ИКТ (погр. Мордвиной. Я.В)\nИнформатика и ИКТ (погр. Маркова И.Е)\nФизика (10 б,в)\nФизика (10 а)\nУчимся рассуждать (10в)\nТехнология (10 в)\nБиологический практикум 10а10б10в\nУчимся рассуждать (10 а)\nУчимся рассуждать (10б)


Доставка посылок из Тулы в Орёл - цены, сроки, условия.\nДоставка посылок из Тулы в Орёл\nТребуется доставка? Мы осуществим доставку из Тулы в Орёл по следующим тарифам:\nОтправлять посылки из Тулы в Орёл с POSTBURO - разумно вот почему:


Материалы за 15.02.2016 » Табын\n“Табын” дуҫтарын йыйҙы\n15 февраля 2016 йыл | Матбуғат\n"Табын” гәзите сыға башлаған тәүге көндән алып, бына 25 йыл инде халыҡ менән бергә йәшәй. Райондың һәр ауылында тиерлек даими яҙышып торған авторҙарыбыҙ бар. Һуңғы йылдарҙа уларҙың сафы яңы көстәр менән тулыланыуы һәйбәт күренеш, әлбиттә. Редакция коллективының ауыл хәбәрселәре менән осрашып, гәзиттең уҙған йылғы эшмәкәрлеген анализлап, киләсәккә маҡсаттар билдәләүе матур йолаға әйләнде.\nТөбәк халҡы мал үрсетә\n15 февраля 2016 йыл | Урындағы үҙидара\nРайон хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров етәкселегендәге бер төркөм етәкселәрҙең урындарға сығып халыҡ менән осрашыуҙар уҙғарыуы матур йолаға әүерелде. Быйылғы осрашыуҙың тәүгеһе 8 февралдә Имәндәш ауыл биләмәһендә үтте. Унда район хакимиәте башлығы урынбаҫарҙары – социаль мәсьәләләр буйынса Руслан Салауатов һәм төҙөлөш буйынса Фуат Кейекбаев, район Советы рәйесе Фаил Зәйнетдинов, район Советы секретары Рәйлә Ишмөхәмәтова, мәғариф бүлеге начальнигы Зөһрә Әхтәмова, юл төҙөү-ремонтлау идаралығы начальнигы Зөлфәр Хафизов, "Халыҡты социаль хеҙмәтләндереү Комплекслы үҙәге” ДУ-һы етәксеһе Розалия Рахманғолова, үҙәк ра-йон дауаханаһының баш табип урынбаҫары Гүзәл Ноғоманова, эске эштәр бүлеге начальнигы урынбаҫары Мансур Йәһүҙин, был төбәк буйынса полицияның участка уполномоченныйы Ғәле Суфиянов, милеккә идара итеү комитетынан һ.б. ойошма, учреждениеларҙан белгестәр ҡатнашты.\nУтлы йылдар шаңдауы\n15 февраля 2016 йыл | Йәмғиәт\n1988 йылда СССР һәм АҠШ етәкселеге ун йылға һуҙылған, бик күп ҡорбандар килтергән хәрби конфликтты туҡтатыу тураһында килешеү төҙөнө. Сит контингенттан ғәскәрҙәр сығарыу ошо уҡ йылдың май айында башланһа ла, 1989 йылдың 15 февралендә генә тамамлана. Бик күп тарихсылар, аналитиктар Афған һуғышын Бөйөк Ватан һуғышынан ҡала иң ҡан ҡойғос һәм дәһшәтле хәрби конфликт булды тип иҫәпләй һәм шул айҡанлы Хәтер көнө булдырылған. Йыл да 15 февраль көндө ил буйлап һәйкәл-бюстарға сәскәләр һалына, Хәтер кисәләре үтә. Яу яланында башын һалған егеттәрҙе генә ҡайтарып булмай…


Индекс 359221 — почтовое отделение Колхозная ул, 1, Лагань\nПочтовое отделение «Колхозная ул, 1»\nПочтовый индекс 359221 — отделение почты «Колхозная ул, 1»\nИндекс и телефон почтового отделения ЛАГАНЬ 1, расположенного по адресу Колхозная ул, 1, Лагань со спиком обслуживаемых улиц и номеров домов (закреплённых адресов).\nКолхозная ул, 1, Лагань, Лаганский район, Калмыкия респ\nулиц — 53, домов — 1376 к списку\nОтделение обслуживает улицы: ул. Аюки-хана, ул. Б.Басангова, ул. Березовая, ул. Волжская, ул. Восточная, ул. Губкина, Дальний пер., ул. Дачная, ул. Долевая, Долевой пер., ул. Дружбы, ул. Ермолинская, ул. З. Басангова, ул. З.Космодемьянской, ул. Загородная, ул. Зараха Басангова, ул. Заречная, ул. Зеленая, ул. Интернациональная, ул. Каспийская. Всего за отделением закреплено 53 улицы. На карте также отмечены отделения Почты России в Калмыкии с указанием времени работы и адресов.\nПочтовое отделение «Лагань 1» обслуживает следующие улицы и номера домов в Лагани:\n20 домов 1, 2, 2г, 2Б, 2а, 3, 3а, 4, 5, 6, 7, 9, 14, 15, 16, 17, 18, 22, 24, 28\n8 домов 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 11\n60 домов 1, 1а, 2, 3, 4, 5б, 5а, 5, 6, 7, 8, 9, 9а, 10, 11а, 11, 12, 13А, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33А, 33, 33Б, 34, 35В, 35, 35а, 36, 38, 40, 42, 44, 48А, 48, 50, 52, 54, 56, 58, 60, 62, 64\n45 домов 3, 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 41, 43, 45, 47, 49, 51, 53, 55, 59, 61, 63, 65, 69, 73, 75, 77, 79, 83, 85, 87, 89, 93, 95, 97, 99, 101\n22 дома 2, 2а, 4, 5А, 5а, 5, 6, 8, 10, 12, 13А, 13, 14, 15, 16а, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23\n8 домов 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8а, 9\n9 домов 1, 1а, 3, 5, 6, 6а, 7, 9, 42а\n45 домов 1, 1Б, 2а, 2, 3, 4, 5а, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 32А, 33, 33а, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41\n33 дома 1, 1а, 2, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 24а, 25, 25б, 26а, 29, 30а, 31, 31а, 34а\nул. Зараха Басангова\n86 домов 1, 1В, 2, 3, 4, 5А, 5, 6, 7, 8а, 8, 9, 10, 11, 11а, 12, 12а, 13, 13а, 14, 15, 16, 17, 18, 18а, 19, 20, 20а, 20б, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 31а, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 48, 49а, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62Б, 62б, 62, 64, 65а, 65, 66а, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 75, 79\n17 домов 2, 2а, 3, 5, 7, 9, 11, 13а, 13, 15, 17, 19, 21, 23, 25, 27, 29\n29 домов 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 32\n46 домов 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18а, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41А, 43, 45, 54, 56\n23 дома 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16а, 16, 18, 22, 24, 26, 28, 30, 30а, 32\n63 дома 1, 2, 2А, 3а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 24а, 24, 24б, 25, 26, 27, 28а, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 35а, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 47, 49, 51, 53, 55, 57, 59, 61, 61а, 63, 65, 67, 69\n32 дома 2, 3, 4, 5, 7, 8А, 8, 9, 10, 11, 15, 16, 17, 18, 22а, 22, 23, 24б, 24а, 25, 25а, 25б, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 40, 41, 42, 43\n7 домов 1, 2, 8, 10, 12, 14, 16\n12 домов 2, 4, 4а, 5, 5а, 6, 7, 8, 10, 12, 14, 15\n46 домов 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27а, 27, 28, 29, 29а, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 42, 44, 46, 48, 50\n34 дома 1, 1б, 1В, 1а, 2, 3б, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 20, 21, 21а, 22, 23, 23Б, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 36\n36 домов 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 18, 19, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43\n8 домов 2, 4, 6, 8, 12, 14, 14а, 18\n27 домов 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21а, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29а, 29, 31\n28 домов 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 27, 28а, 28, 30\n26 домов 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 28А, 28\n28 домов 1, 2, 2а, 3, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 19, 22, 23, 24, 25, 27, 29, 31, 33, 35, 37, 39, 40, 41, 42\n19 домов 1, 2, 2а, 3, 4, 4а, 5, 6, 6а, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 16, 18\n32 дома 1, 2, 3а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15а, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24а, 24, 25, 26, 27, 29, 31\n11 домов 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 5А, 6, 7, 8, 12\n64 дома 1, 1А, 2, 2а, 3, 4, 5А, 5, 6, 7а, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 27, 28, 29, 30, 30а, 31, 32, 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 41а, 42, 43, 44а, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 56, 58, 60, 64, 66\n21 дом 1, 1А, 1Б, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 13, 13А, 14, 16, 18, 19, 20, 21, 22, 26, 28\n13 домов 1, 2, 3, 5, 6, 8, 9, 11, 12, 13, 15, 16, 17\n86 домов 4, 5, 6, 7, 9, 11, 13, 14, 15, 18, 19, 20, 21, 23, 24, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 31А, 33б, 33а, 33, 34, 35а, 35, 36, 38, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 46а, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 55б, 55в, 56а, 57, 58а, 58, 58б, 59а, 60, 61А, 61, 62, 63, 64, 65, 65а, 66а, 66б, 66в, 67, 69А, 69б, 69, 70а, 71, 71а, 72, 72а, 72б, 73а, 73Б, 74, 75, 76, 78, 79а, 81, 84, 84А\n35 домов 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 34, 35А, 38, 40\n3 дома 1, 7, 11\n26 домов 1, 2, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 12а, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 32, 33\n17 домов 1, 2, 3, 4, 5а, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 17, 19, 21\n20 домов 1, 1а, 2а, 3а, 3, 4, 5, 6, 6а, 6б, 6в, 6г, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14\n20 домов 1, 2а, 2, 3, 4, 5, 6а, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 19, 21\n12 домов 1, 3, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 14, 16\n40 домов 1, 2, 2а, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27а, 27, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37а, 39, 40\n46 домов 1, 1а, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 35а, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44\n38 домов 1, 1А, 1Б, 2, 3, 4А, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 20А, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 43, 44А, 45А, 45а, 47


0.1 Ом 0.25 Ом 0.33 Ом 0.36 Ом 0.5 Ом 1 Ом 1.1 Ом 1.2 Ом 1.3 Ом 1.5 Ом 1.6 Ом 1.8 Ом 2 Ом 2.2 Ом 2.4 Ом 2.7 Ом 3 Ом 3.3 Ом 3.6 Ом 3.9 Ом 4.3 Ом 4.7 Ом 5.1 Ом 5.6 Ом 6.2 Ом 6.8 Ом 7.5 Ом 8.2 Ом 9.1 Ом 10 Ом 12 Ом 15 Ом 16 Ом 18 Ом 20 Ом 22 Ом 24 Ом 27 Ом 30 Ом 33 Ом 36 Ом 39 Ом 43 Ом 47 Ом 51 Ом 56 Ом 62 Ом 68 Ом 75 Ом 82 Ом 91 Ом 100 Ом 110 Ом 120 Ом 130 Ом 150 Ом 160 Ом 180 Ом 200 Ом 220 Ом 240 Ом 270 Ом 300 Ом 330 Ом 360 Ом 390 Ом 430 Ом 470 Ом 500 Ом 510 Ом 560 Ом 620 Ом 680 Ом 750 Ом 820 Ом 910 Ом 1 кОм 1.1 кОм 1.2 кОм 1.5 кОм 1.6 кОм 1.8 кОм 2 кОм 2.2 кОм 2.4 кОм 2.7 кОм 3 кОм 3.3 кОм 3.6 кОм 4.3 кОм 4.7 кОм 5.1 кОм 5.6 кОм 6.2 кОм 6.8 кОм 7.5 кОм 8.2 кОм 9.1 кОм 10 кОм 11 кОм 12 кОм 13 кОм 15 кОм 16 кОм 18 кОм 20 кОм 22 кОм 24 кОм 27 кОм 30 кОм 33 кОм 36 кОм 39 кОм 43 кОм 47 кОм 51 кОм 56 кОм 62 кОм 68 кОм 75 кОм 82 кОм 91 кОм 100 кОм 110 кОм 120 кОм 130 кОм 150 кОм 160 кОм 180 кОм 200 кОм 220 кОм 240 кОм 270 кОм 300 кОм 330 кОм 360 кОм 390 кОм 430 кОм 470 кОм 510 кОм 560 кОм 620 кОм 680 кОм 750 кОм 820 кОм 910 кОм 1 МОм 1.2 МОм 1.5 МОм 1.8 МОм 2 МОм 2.2 МОм 2.4 МОм 3 МОм 3.3 МОм 3.9 МОм 4.7 МОм 5.1 МОм 5.6 МОм 6.2 МОм 6.8 МОм 7.5 МОм 8.2 МОм 9.1 МОм 10 МОм\n0.25 Вт 1 Вт 2 Вт 5 Вт 10 Вт 15 Вт\nвыводной SMD 1206\nРезистор 0.25Вт 1 кОм (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:1 кОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 2Вт, 0.1 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:0.1 ОмМощность:2 ВтТочность:1 %Возможно еще есть10 ₽\nРезистор 2Вт, 0.33 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:0.33 ОмМощность:2 ВтТочность:1 %Возможно еще есть10 ₽\nРезистор 2Вт, 0.5 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:0.5 ОмМощность:2 ВтТочность:1 %Возможно еще есть10 ₽\nРезистор 0.25Вт 1 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:1 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 1.2 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:1.2 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 1.3 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:1.3 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 1.5 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:1.5 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 1.6 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:1.6 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 1.8 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:1.8 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 2 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:2 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 2.2 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:2.2 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 2.4 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:2.4 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 2.7 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:2.7 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 3 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:3 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 3.3 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:3.3 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 3.6 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:3.6 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 3.9 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:3.9 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 4.3 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:4.3 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 4.7 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:4.7 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 5.1 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:5.1 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 5.6 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:5.6 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 6.2 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:6.2 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 6.8 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:6.8 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 7.5 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:7.5 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 8.2 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:8.2 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 9.1 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:9.1 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 10 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:10 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 12 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:12 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽\nРезистор 0.25Вт 15 Ом (шт.)Тип монтажа:выводнойСопротивление:15 ОмМощность:0.25 ВтТочность:1 %Возможно еще есть3 ₽


В Астрахани из-за ралли-рейда ограничат движение и парковку » AstrakhanFM | главные новости и события Астрахани\nВ Астрахани из-за ралли-рейда ограничат движение и парковку\nВ связи с проведением Международного ралли «Шелковый путь» 20 июля с 14.00 до 17.30 припарковаться нельзя будет по ул. Коммунистической от ул. Ак. Королева до ул. А. Барбюса, по ул. А. Барбюса от ул. М. Максаковой до ул. Коммунистической.\nТакже в этот день будет временно ограничено движение автомобилей с 17.30 до 23.00 по ул. Коммунистической от ул. Ак. Королева до ул. Анри Барбюса, по ул. Анри Барбюса от ул. М. Максаковой до ул. Коммунистической.\nКроме того, с 9.00 16 июля до 12.00 25 июля ограничат движение на прилегающем к центральному стадиону участке. А с 7.00 17 июля до 7.00 25 июля проехать нельзя будет по ул. М. Максаковой от ул. Ак. Королева до ул. А. Барбюса.\nГородская администрация просит водителей заранее выбирать маршрут движения.


Кровать 5 (90) Глазов Bauhaus. Купите в MebHOME.Ru!\nИнтернет-магазин мебели / Каталог мебели / Спальни / Глазов / Bauhaus / Кровать 5 (90) Глазов Bauhaus\nКомод 10 Глазов Bauhaus 5947\nОснование с гибкими ламелями Bauhau... 2166\nОснование с гибкими ламелями Bauhau... 2645\nРазмеры: ширина: 973 мм, глубина: 2097 мм, высота: 1009 мм\nСмотрите этот товар в каталогах: Односпальные кровати Глазов, Мебель цвета дуб Глазов, Мебель светлый дуб Глазов\nКровать (90) Глазов Sherlock 45 2653\nТумба прикроватная 6 Глазов Bauhaus 2370


Матрас Шале Президент. Купите в mebHOME.ru! | ВМК-Шале\nИнтернет-магазин мебели / Каталог мебели / Спальни / Шале / Матрасы Шале / Матрас Шале Президент


Көньяҡ-Себер ботаника баҡсаһы — Башҡорт Википедияһы\n53°16′00″ с. ш. 83°40′00″ в. д.\nКөньяҡ-Себер ботаника баҡсаһы\nКөньяҡ-Себер ботаника баҡсаһы — Алтай дәүләт университетының ботаника баҡсаһы (КСББ, русса (ЮСБС)).\nКөньяҡ-Себер ботаника баҡсаһы 1979 йылдың декабрь айында, РСФСР-ҙың юғары, дөйөм һәм урта махсус белем биреү мәғариф министры бойороғо менән асыла. Баҡса Алтай дәүләт университетының ботаника һәм зоология кафедраһы ҡарамағындағы Алтайҙың флораһын өйрәнеү һәм һаҡлау үҙәге булараҡ ойошторола. Баҡса биләмәһе (48,2 га) Барнаул ҡалаһының таулы өлөшөндә, Үҙәк райондың Көньяҡ ҡасабаһы янында, таҫма ҡарағай урманында урынлашҡан. Ботаник баҡса коллекцияларында 1587 таксон (962 төр, 625 форма һәм сорт) тупланған.\n- Географик координаталары: 53°16’с. ш., 83°40’в. д.\n- Диңгеҙ кимәленән бейеклеге: 194—203 м.\n- Климат: континенталь,, урт-йыл t °С = +1,0 °C; урт-ғин t°С = −17,7 °C; урте- июль t°С = +19,7 °C.\n- Йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы: 480 мм.\n- Вегетация осоронда яуым-төшөм суммаһы: 300 мм.\n- Тупрағы: һоро көлһыу урмантупрағы, һелтеле ҡара тупраҡлы, ҡомло һәм урман тупрағы.\nРәсми адресы: 656049, Барнаул ҡалаһы, Алтай крайы, Ленин проспекты, 61, ауд. 217.\nТөп коллекцияһы урыны буйынса адресы: 656906, Барнаул ҡалаһы, Көньяҡ ҡасабаһы, Лесосечная урамы, 25\nБотаника баҡсаһының бурыстарына инә: биологияны өйрәнеү, үҫемлектәрҙең һирәк һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрен таратыу һәм һаҡлау буйынса саралар эшләү; үҫемлектәрҙең һирәк, хужалыҡ өсөн ҡиммәтле һәм декоратив төрҙәрен интродукциялау; һирәк һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрҙе үрсетеүгә һәм өйрәнеүгә биотехнология ысулдарын индереү, үҫемлектәрҙең хужалыҡ өсөн ҡиммәтле һәм декоратив төрҙәренең яңы сорттарын сығарыу; Алтай флораһының һирәк һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрен реинтродукциялау (үҫемлектәрҙең һирәк һәм юҡҡа сығыусы төрҙәрен тергеҙеү ысулы, элек был биләмәлә үҫкән һәм ниндәйҙер сәбәп менән юҡҡа сыҡҡан үҫемлектәрҙе икенсе урындан күсереп ултыртыу); Алтай таулы илдең флораһын һәм үҫемлектәр япмаһын тикшереү; күп томлы «Флора Алтая» сводкаһын әҙерләү һәм баҫтырыу; гербарий фондын тулыландырыу; үҫемлектәрҙең айырым төркөмдәрен монографик өйрәнеү; орлоҡ банкын һәм тере үҫемлектәр коллекцияһын тулыландырыу; лаборатор дәрестәр, йәйге практика, махсус курстар үткәреү, курс һәм диплом эштәре башҡарыу өсөн материалдар биреү; төрлө профилдәге квалификациялы белгес-ботаниктар әҙерләү.\nКөньяҡ-Себер ботаника баҡсаһының ғилми хеҙмәткәрҙәре, ойоштороусыһы һәм нәшер итеүсеһе  Алтай дәүләт университеты булған ботаника буйынса «Turczaninowia» ғилми журналын баҫмаға әҙерләү буйынса эшсе төркөм һәм редколлегия составына инәләр. Журнал 1998 йылдан алып сыға. Журналда флористика, систематика, үҫемлектәрҙең молекуляр генетикаһы, геоботаника, биотехнология һәм башҡалар өлкәһендәге ғилми тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре баҫыла. «Turczaninowia» журналы IPNI (International Names Index The Plant, www.ipni.org) индексланған журналдар исемлегенә индерелгән, шулай итеп, унда фән өсөн яңы таксондарҙы тасуирлау рәсми рәүештә рөхсәт ителгән. Журналдағы һәр баҫмаға халыҡ-ара индекс DOI бирелә. Журналдарҙы һайлап алыу буйынса Scopus (CSAB) Советы ҡарары буйынса фәнни периодик журнал «Turczaninowia» 2016 йылдан Scopus-ара халыҡ-ара өҙөмтә килтереү базаһына индерелгән. Журнал Себер флораһын өйрәнеүсе күренекле белгес Николай Степанович Турчанинов (1796—1863) — беренсе урыҫ ботанигы, Себерҙе тикшереүсе исеме хөрмәтенә аталған. Николай Степанович Көнсығыш Себер райондары өсөн тәүге тапҡыр үҫемлектәрҙең йөҙҙән ашыу төрөн һәм меңдән ашыу формаһын тапҡан.\nКөньяҡ-Себер ботаника баҡсаһы коллективы йыл һайын «Көньяҡ Себер һәм Монголия ботаникаһы проблемалары» халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияһын ойоштора. Конференцияның маҡсаты — ғилми йәмәғәтселекте Көньяҡ Себер, Монголия һәм күрше биләмәләренең ботаника проблемаларын хәл итеүгә йәлеп итеү, ботаник тикшеренеүҙәрҙең актуаль һөҙөмтәләрен, уларҙы практик ҡулланыу апробацияһы мөмкинлеген халыҡҡа иғлан итеү. Конференция эшенә йомғаҡ итеп мәҡәләләр йыйынтығы баҫтырыла.\nОфициальный сайт Южно-Сибирского ботанического сада\nОфициальный сайт научного ботанического журнала «Turczaninowia»\nСайт международной научно-практической конференции «Проблемы ботаники Южной Сибири и Монголии»\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Көньяҡ-Себер_ботаника_баҡсаһы&oldid=993057 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:31 9 декабрь 2020 үҙгәртелгән.


УДК 821.512.141-4 ББК 84 (2 Рос = Баш)-4 Б 93\nБәҙретдинов С. М.\nБ 93 Халҡым хазинаһы: очерктар. - Өфө: Китап, 2011. — 352 бит.\nТП-122/11 УДК 821.512.141-4\nББК 84 (2 Рос=Баш)-4\n© Бәҙретдинов С. М., 2011\nҠОШО - ШОҢҠАР, МОҢО - УРАЛ\nӘйле ырыуы — иң боронғо һәм ҡөҙрәтле, данлыҡлы ырыуҙарҙың береһе. Уның тураһында мәғлүмәттәр халҡыбыҙҙың тарихи хәтерен мәңгеләштергән риүәйәттәрҙә, шәжәрәләрҙә һаҡланып ҡалған. «Башҡорттарҙың сығышы» риүәйәтендә Әй йылғаһы буйында көн иткән Биксәнтәй исемле башҡорттоң һәм уның нәҫеленең яҙмышы тасуирлана. Имеш, бер заман уның малдары юғала. Уларҙы эҙләргә ҡарт үҙенең бер улын сығарып ебәрә. Малдарҙы эҙләп йөрөй торғас, улы Урал һыртының көнтыуыш тарафына барып сыға. Малдарҙы табып, Әй буйына әйләнеп ҡайтҡас, улы: «Унда ер бик яҡшы, тигеҙ, әйҙә, шунда күсеп ултырайыҡ!» — тип атаһын өгөтләй. Биксәнтәй ҡарт уландарын йыйып кәңәш-төңәш итә лә юғалған малдары табылған урынды төйәк итә. Уның ун ике улы була. Барыһын да башлы- күҙле иткәс, һәр ҡайһыһы төрлө ерҙән урын һайлап, үҙ донъяһын ҡора.\nБиксәнтәй ҡарт бик бай була, ишле, көтөү-көтөү мал-тыуары менән Урал һыртының көнтыуыш типһене- нән алып ҡаҙаҡтарҙың Аман Ҡарағай урманына (Турғай әлкәһенең Кустанай әйәҙе) тиклем йәйелеп ятҡан аралыҡта күсенеп йөрөй. Шулай итеп, Биксәнтәй ҡарттың ун ике улынан Әйҙе (Әйле) ырыуы тип йөрөтөлгән ун ике ауыл таралып киткән: Мәтәле, Үләнде, Оло Ҡарағайкүл, Субраш, Собханғол, Кесе Ҡарағайкүл, Морат, Ҡомсүл, Оло Олтораҡ, Кесе Олтораҡ, Бөтөк, Ҡужа. Был ауылдар хәҙер Силәбе әлкәһенең Арғаяш районына ҡараған ауылдар. Тимәк, Әйле башҡорто Биксәнтәй ҡарттың улдары ошо ауылдарға нигеҙ һалған. Йәнә\nбыл тарафтағы Аҡбаш, Айбат, Байғаҙы, Көҙәш, Ҡадыр, Ишәле, Дәрбиш, Дәүләтбай, Мостафа, Мәтәле, Әлиш кеүек ауылдарҙы ҡороуҙа әйлеләрҙең ата-бабалары ла ҡатнашҡан. Риүәйәттә әйтелеүенсә, әйлеләр табындар менән йәнәш йәшәгән һәм һәр береһенең үҙ ерҙәре үҙҙәренә етерлек, бик мул булған. Әйткәндәй, Әйле- Табын ырыуы ла бар.\n«Әйлеләр, мырҙалар, тырнаҡлылар» риүәйәте иһә ырыуҙың тарихын тағы ла әүәлерәк осорҙан яҡтырта: «Борон беҙҙе Һырдаръя башҡорттары тип йөрөтә торғайнылар. Ата-бабаларыбыҙ Һыр йылғаһы буйындағы Ҡайып тигән урында йәшәгән. Бер бик бай бабабыҙҙың күк аты менән бейәһе, Ғәҙелбаныу исемле сибәр ҡыҙы юғала бер заман. Өс егет уларҙы эҙләргә сыға. Эҙ юлынан килә торғас, Торғаяҡ күленән алыҫ түгел урында ҡыҙҙы табалар. Йылҡы эҙе Уралға табан киткән була. Йөрөп-йөрөп, Яйыҡты үтеп, Әй буйына килеп сыға былар. Тәбиғәттең матурлығына егеттәрҙең иҫе китә: ҡуйы урмандар, мул һыулы йылғалар,\nүҙәндәр. Был тирәлә кешеләр булмаған. Егеттәр бер йылғаны — Әй, икенсеһен — Үҙән (Йүрүҙән), улар араһындағы тауҙы Ҡөҙрәттау тип атаған. Бер бәләкәйерәк йылға буйында аттарын да тап итәләр. Һырдаръя буйына ҡайтҡас, үҙҙәре күргән хозур ерҙәр тураһында ҡәрҙәштәренә һоҡланып һөйләйҙәр. Шунан Һырдаръя башҡорттары Уралға күсеп килгән. Улар араһында Мырҙабәк, Имса, Тумса исемле арҙаҡлылар ҙа була. Мырҙабәк — мырҙаларҙың, Имса — тырнаҡлыларҙың, Тумса — әйлеләрҙең ата-бабаһы».\nӘйлеләрҙең ике шәжәрәһе һаҡланып ҡалған һәм «Башҡорт шәжәрәләре» китабына индерелгән. «Башҡорт шәжәрәләре»нең яңы тулы баҫмаһын рус телендә\n«Китап» нәшриәте баҫтырып сығарҙы. Беренсе шәжәрәлә билдәләнеүенсә, Тутсанан (Тумсанан) Әй йылғаһы, Имсанан Йүрүҙән йылғаһы буйында йәшәгән башҡорттар таралған. Был шәжәрәне тыуған яҡты өйрәнеүсе, фольклорсы Ғәбделәхәт Вилданов 1919 йылда Мәсәғүт кантонының Мәхмүт ауылында күсереп яҙып алған. Уның ҡарашынса, шәжәрә ике йөҙ йыл элек төҙөлгән. Ул әйлеләрҙең бәғзе ырыуҙарының килеп сығышын һәм этник бәйләнештәрен күҙалларға мөмкинлек бирә. Академик Рәил Кузеевтың фекеренсә, башҡорт ырыуҙарының иң ҙурҙарының береһе булған, Әй һәм Йүрүҙән йылғалары тирәләй киң ерҙәрҙе биләгән Әйле ҡәбиләһе XVI—XVIII быуаттарҙа ғәмәлдә Һарт-Әйле, Дыуан-Әйле, Әйле, Тырнаҡлы, Һыҙғы кеүек төрлө сығышлы ырыуҙарҙы берләштергән. Әйтәйек, һарт-әйле- ләрҙең ата-бабалары XIV—XV быуаттарҙа Урта Азиянан, Һырдаръя аръяғынан, күсеп килгән. Дыуан-Әйле ырыуы Табын ҡәбиләһенең Дыуан ырыуы менән ҡәрҙәш. Был шәжәрәлә лә сағыла. Имса менән Тумсаның атаһы — Юлбуға. Өҫтәмә яҙыуҙан күренеүенсә, Юлбуғаның туғаны — Майҡы бей, уларҙың атаһы Субра — табындарҙың ырыу башы. Ә Юлбуғаның улы Имсанан Дыуан-Әйле башҡорттары шәжәрәһе башлана.\nӘҙәмдән алып Баһаутдинға тиклем шәжәрәне сығышы менән Әйле башҡорто булған яҙыусы, ғалим, хәҙрәт Тажетдин Ялсығол улы (Ялсығол әл-Башҡорди) XIX быуат башында төҙөгән, 1919 йылдың апрелендә Мерҙәштән Миңлеғол Ейәнбирҙе улы Ғәбделнасиров күсереп яҙған һәм тамамлаған.\nТажетдин Ялсығол яҙған тарихнамә иҫ киткес бай йөкмәткеле, ғәжәп ҡылырлыҡ мәғлүмәтле һәм ҡыҙыҡлы. Бында Әҙәм атанан башлап ҡанбабаларыбыҙҙың нәҫел-нәсәптәре, уларҙан таралған ҡәүемдәр, ырыуҙар күрһәтелә. Был хаҡта айырым ҙур хеҙмәт яҙыу зарур. Беҙ иһә киң даирәле шәжәрәнең, йылъяҙманың бәғзе бер мәлдәренә, өлөштәренә генә күҙ бағлайыҡ.\nӘҙәм нәҫелен дауам итеүселәрҙән Төрөкмән улы Кинйәнең улдары: Татар, Мишәр, Нуғай, Иштәк. Күреүебеҙсә, улар бер ата балалары. Йорто Гуд йылғаһы буйында булған, ғилемлектә тиңе юҡ Иштәктең улдарының өлкәне — Тамъян, икенсеһе — Үҫәргән, өсөнсөһө — Күбәләк, дүртенсеһе — Бәкәтун, бишенсеһе —\nҺарт, алтынсыһы — Тырнаҡлы, етенсеһе — Түбәләҫ, һигеҙенсеһе — Дыуан. Үпкәсел Бәкәтун тыуған илен ҡалдырып, төньяҡ тарафҡа юл ала һәм Мейәс йылғаһы буйында туҡтап төпләнә һәм туҡһан йыл тормош менән хушлана. Улдарының өлкәне — Әйле, икенсеһе — Юрмый, өсөнсөһө — Байлар, дүртенсеһе — Байҡы, бишен- сеһе — Ирәкте, һәр ҡайһыһы шаһ булып, донъяның төрлө яҡтарына тарала.\nӘйле атай йортонда ҡала, илле йыл шаһ була, Мейәс буйында туҡһан йыл ғүмер итә. Улы Нариман бөтә донъя буйлап сәйәхәт ҡыла, Юнан илендә (Гре- цияла) ғилем эстәй, аҡыл фәне буйынса егерме дүрт китап яҙа, бөйөк хаким булып, Сәмәрҡәндкә нигеҙ һала. Улы Ҡасура шаһтан аҡыл эйәһе Сократ тыуа. Ул атаһы һымаҡ Юнанға бара һәм Искәндәр Ромейский (Александр Македонский) һарайында аҡыллы кәңәшсе була, тере һыу сыҡҡан урынға юл күрһәтә. Искәндәр менән төньяҡҡа барып, улар Болғарға нигеҙ һала. Шул саҡта Сократ болғар ҡыҙына әйләнә. Бында туғыҙ ай тороп, ҡараңғылыҡ иленә китәләр... Болғар ҡыҙынан Сократтың Кефтар исемле улы тыуа һәм Болғарҙа шаһ була. Уның улы Айҙар шаһ диңгеҙ буйында Ташкүпер ҡалаһын һалдыра. Айҙарҙан — Ормуз шаһ, унан Алмас хан, унан Мирғашим солтан тыуа. Ул Урта диңгеҙ ярында ҡала төҙөтә, шунан Иерусалимға китә. Улы Ба- беш солтан Салъянда идара ҡыла, улы Ҡарнаҡ тыуа. Уның улдарының кемелер — Ҡырымда, кемелер — Хатайҙа (Ҡытайҙа), кемелер — Ираҡта, кемелер башҡа урында солтан була. Таймас иһә төньяҡтағы илдә Авнум, йәнә улдары Владимир (Мәскәү хөрмәтенә Владимир) Мәскәү ҡалаларына нигеҙ һала...\nАртабан бихисап нәҫел-нәсәп быуын-быуын дауам итә. Болғар төйәгендә Ҡышан ҡалаһында имам һәм мөдәррис булған Ғәлимбәктән — Мирхаджи мөдәррис, унан Ҡол Ғәли тыуа. Ун һигеҙ йәшендә Ҡол Ғәли хәҙрәт ниндәйҙер аңлатмалы китап яҙа һәм «ғалим» тигән ҡушамат ала. Хорезмда ҡырҡ биш йыл мөдәррис хеҙмәтен үтәй. Ул боронғо башҡорт һәм болғар шағиры булараҡ та таныулы. Уның «Ҡиссаи Йософ» поэмаһы Урал һәм Иҙел (Волга) буйында ҡулъяҙма килеш киң тарала, хәҙерге башҡорттарҙың, татарҙарҙың, ҡа\nҙаҡтарҙың, үзбәктәрҙең, төрөкмәндәрҙең һәм ҡарағалпаҡтарҙың рухи хазинаһы булып тора.\nҠол Ғәлиҙән Мирғәли тыуа, ғилем алыр өсөн Хо- резмға бара, Ургенчта утыҙ йыл мөдәррис булып тора. Шәжәрәлә теркәлгәнсә, уғлы Миршәриф — Хиуала алтмыш йыл имам, мөдәррис, уның уғлы — күп фәнгә маһир ғалим Мирсәйет, уның уғлы — Ургенчта, Хиуала вә Ҡоңратта егерме өс йыл ханлыҡ иткән Нурсәйет. Уның уғлы Сәйҙәш Мейәс даръяһына килеп, Әй һыуының башында мәҡам тота, Тыныш һәм Ҡоштаймаҫ исемле улдары тыуа, инәләре Әйле ҡыҙы була. Тыныштың ырыуын «алтмыш ҡолаҡ әйлеһе», Ҡоштаймаҫты- ҡын «ҡомой әйлеһе» тиҙәр. Тыныштың улдары — Көҙәй менән Ҡошсо. Шәжәрәлә әйтелеүенсә, был ике уғылдан күп халайыҡтар йәйелә. Хисабын Аллаһы Тәғәлә генә белә. Уларҙың нәҫелдәре Әй даръяһында, Елем һыуында, Ҡыйғы буйында тереклек әйләмештер.\nТарих фәндәре докторҙары Рәил Кузеевтың һәм Рим Янғужиндың фекеренсә, VII—IX быуаттарҙа әйлеләрҙең ҡанбабалары һырдаръя һәм Арал буйы далаларында йәшәгән. IX—XII быуаттарҙа Көньяҡ Уралға килеп, Ағиҙел, Әй, Мейәс, Яйыҡ йылғалары баш алған ерҙәрҙә урынлашҡан. XIII—XIV быуаттарҙа Әй, Мейәс, Йүрүҙән йылғалары буйҙарын да биләгәндәр. XVI—XVIII быуаттарҙа байтағы Урал аръяғына һәм Башҡортостандың көнбайышына күсенгән. Урал аръяғында Мейәс һәм Тинес йылғалары араһына барып ултырғандар... Көнбайыш Башҡортостанда Дим, Өҫән йылғалары бассейны, Ыҡ тамағы, Ағиҙелдең урта ағымындағы һул яҡ яр буйы ерҙәрен биләгәндәр. XVIII быуаттың уртаһында бер төркөм Уй һәм Тубыл буйы далаларына күсенгән. Х\_Һ—XIX быуаттарҙа әйлеләр көнбайышта Дим буйынан алып көнсығышта Тубыл йылғаһына тиклем бик ҙур майҙанда йәйелеп ултырған. Шулай ҙа уларҙың төп ултырған урыны булып Ҡариҙел, Эҫем, Әй, Йүрүҙән, Ләмәҙ буйҙары иҫәпләнә. Әйлеләрҙең төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш тарафтағы биләмәләре Себер даруғаһына ингән. XVIII быуаттың тәүге яртыһында Себер даруғаһында Көҙәй олоҫо — Ҡариҙел, Эҫем, Ҡошсо олоҫо — Әй, Әй олоҫо — Әй буйҙарын, тау-урмандарын, туғай-болондарын, Урал аръяғын, күлдәр, Айыутау тирәләрен, Һыҙғы олоҫо — Ҡариҙел буйында тау һәм урман\nараларын, Мейәс һәм күл буйҙарын, Урал аръяғы ерҙәрен биләгән. XVIII быуат аҙағында — XIX быуатта әйлеләр биләгән ерҙәр Екатеринбург, Красноуфимск, Троицк, Силәбе өйәҙҙәренә, идара итеүҙең кантонлыҡ системаһы осоронда 2-се, 4-се, 5-се кантондарға ҡараған.\nҠанбабалар йәйләүҙә йәйләгән, ҡышын төп йортонда ҡышлаған. Еләк-емеш йыйғандар, һунарсылыҡ иткәндәр, солоҡ ҡарағандар. Төп шөғөлдәре иһә малсылыҡ, айырыуса йылҡысылыҡ булған. XIII—XIV быуаттарҙа уҡ бер аҙ тары, арпа сәсеүҙәре лә мәғлүм.\nСергей Иванович Руденконың «Башкиры» тигән тарихи-этнографик очеркында тарихсы, географ Петр Иванович Рычков (1712—1777) билдәләүенсә, Әйле ырыуында йәки олоҫонда түбәндәге түбәләр һәм аймаҡтар — Арша, Йылан-Әйле, Өпәй, Дыуан, Таҙ-Дыуан, һыҙғы, Сүпле-Һыҙғы, Мырҙалар, Тырнаҡлы, Ҡаратаулы, Түбәләҫ, Һарт, Яйырлы; Көҙәй ырыуында Урман-Көҙәй, Бүләкәй-Көҙәй, Ҡыр-Көҙәй, Шайтан-Көҙәй, Нуғай, Сүп- бирҙе, Уҫраҡ-Көҙәй, Ырыҫбай-Көҙәй, Ҡулдар-Көҙәй, Ды- уан-Көҙәй, Төрөкмән, Ләмәҙ-Төрөкмән булған. Әйле, Көҙәй, Мырҙалар, Дыуан, Ҡошсо, Һыҙғы, Өпәй кеүек оло ырыуҙарҙың ырыу тармаҡтары, аралары иһә һанап бөткөһөҙ.\nРәил Кузеевтың фекеренсә, көҙәйҙәр — Әйле төркөмө башҡорттары составындағы боронғо төрки сығышлы ҡәбилә. Ырыуҙары: Шайтан-Көҙәй, Ҡыр-Көҙәй, Ур- ман-Көҙәй, Төрөкмәи-Көҙәй, Бүләкәй-Көҙәй. Риүәйәттәр буйынса, көҙәйҙәрҙең сығышы Урта Азияға, Кавказға барып тоташа. Был көҙәйҙәрҙең этник составының сыбарлығына ишара яһай. Саян-Алтай төйәгендә көҙәйҙәрҙең бер өлөшө боронғо Көҙәй берлегенән айырылып сыға һәм Алтайҙан Төньяҡ Кавказға тиклем юл үтә. Улар бөрйәндәр менән бергә Волга — Кама буйына килә, Урал алдында Ыҡ, Минзәлә йылғалары буйында урынлаша һәм үҫәргәндәр, түңгәүерҙәр, бөрйәндәр менән аралаша. XIII—XIV быуаттарҙа көҙәйҙәр Ағиҙелдең һул яғына күсә, бында ҡыпсаҡтарҙың көслө йоғонтоһона бирелә. XIV быуаттың аҙағында иһә улар Ағиҙелдең урта ағымында йылғаның ике яғын да биләп ала. XIV—XV быуаттар араһында нуғайҙарҙың ҡыҫымы кө- сәйеүе сәбәпле, көҙәйҙәрҙең бер өлөшө Ҡариҙелдең\nтүбәнге яғында урманлы урындарҙа төпләнә һәм меңлеләр менән ҡушыла. Икенсе төркөмө Эҫем йылғаһы үренә йүнәлә, һуңыраҡ Йүрүҙән һәм Ләмәҙ буйына күсә.\nБындағы мәғлүмәттәр «Урман-Көҙәйҙәр» риүәйәтендә лә төҫмөрләнә: «Беҙҙең ата-бабабыҙ Урман исемле булған. Уның атаһы — Күкән, ҡартатаһы — Күкбүре. Урман үҙенең ырыуы менән Уралдан алыҫ Ҡысындыҡ тигән ерҙә күсеп йөрөгән. Бер ваҡыт унда ҙур яу башланған. Урман ата Ҡалмаҡ тигән ҡарт менән бергәләп Минзәлә йылғаһы буйына килгән. Бында улар оҙаҡ ҡына йәшәгән. Бер саҡ Ҡыҙрас исемле башҡорт Ҡаҙанға китеп барышлай Урман ырыуының аҡ тирмәләрен күреп, ҡунаҡҡа төшкән. Урман ҡунаҡтың нәҫел- нәсәбен, ырыуын, йәшәгән ерен белешкән. Ҡыҙрас уға ырыуҙаштарының хозур Уралда йәшәгәнен һөйләгән. Күп тә үтмәй Урман үҙенең ырыуы менән Асылыкүлгә, унан Эҫем буйына күсеп ултырған».\nТажетдин Ялсығол шәжәрәһендә сағылыуынса, Көҙәй менән Ҡошсо — Тыныштың улдары, туғандар. Тарихсыларҙың фекеренсә, ҡошсолар үҙәк Азиялағы боронғо төркиҙәргә ҡарай. Улар беренсе мең йыллыҡтың икенсе яртыһында төркиҙәрҙең көнбайышҡа ҡылған хәрәкәттәрендә ҡатнаша. XIII быуатта Ҡошсо ырыуы монголдарҙың Дурбан (Дыуан) ҡәбиләһе тарафынан буйһондоролоп, уларҙың баҫып алыу сиреүе менән Уралдан Көнбайышҡа ҡарай күсә. XIV быуат аҙағында ҡошсолар төрлө ҡәүемдәр менән ҡатыша, һамар, Мәләкәҫ йылғалары буйҙарынан Ыҡ тамағына, артабан Каманың һул яры буйлап Әй йылғаһы үҙәндәренә сыға. XVIII быуат аҙағында һәм XIX быуат башында ҡошсолар Оло Ҡошсо һәм Кесе Ҡошсо ырыуҙарына (олоҫта- рыңа) бүленә. Улар хәҙер Мәсетле төйәгендә һәм уға күрше Свердловск әлкәһе биләмәләрендә йәшәй.\nМырҙалар — Әйле төркөмөнә ингән киң билдәле башҡорт ырыуы. Үрҙә телгә алыуыбыҙса, улар риүәйәт буйынса юғалған йылҡыны эҙләп тапҡан урынды хуш күреп күсеп килгән. Ырыу башы — Мырҙабәк. VII—IX быуаттарҙа ата-бабалары бәшнәк-уғыҙ-ҡыпсаҡ ырыуҙары менән аралашып, һырдаръя һәм Арал алды далаларында көн иткән. Унан һуң килеп Көньяҡ Уралда Әй, Уй, Йүрүҙән, Мейәс, Яйыҡ, Ағиҙел йылғалары баш\nалған ерҙәрҙә төйәкләнгән, шунан Йүрүҙән буйлап күскән. Әйткәндәй, тарихсы Рәил Кузеевтың асыҡлауынса, әйлеләрҙең сығышы уғыҙҙар, йәғни төрки телле күсмә ҡәүем (IX быуат аҙағында Урал — Волга буйында Көнсығыш Төркөстандан һәм Аралдан килеп күренгәндәр) менән тығыҙ бәйләнгән. Иран ғалимы Рәшид-әд-Дин төҙөгән уғыҙ ҡәүеме бәйләнештәре буйынса Яраҙ, Дү- кән, Дүргә, Яйырлы нәҫелдәре Әй ырыуына берләшкән. Шулай итеп, Әй ырыуы сығышы буйынса уғыҙҙар менән дә бәйле.\nШул да мәғлүм: әйлеләр һуңынан төньяҡтағы күршеләре уғырҙар менән дә аралашҡан һәм туғанлашҡан. Әйле башҡорттары берләшмәһендәге Өпәй ырыуы тамыры төркиләшкән фин-уғырҙарға барып тоташа. XIII—XIV быуаттарҙа төрлө ҡәүемдәрҙең күсенеү хәрәкәте шауҡымында Урал буйынан төньяҡ һәм төньяҡ- көнсығышҡа табан күсенә, XVII—XVIII быуаттарҙа Көңгөргә барып етә. Артабанғы заманда улар бер төйәктә ойошоп йәшәү рәүешенән яҙа, рустар һәм татарҙар араһында ваҡ төркөмдәр булып ҡала. Хәҙер Өпәй ырыуы нәҫелдәре Мәсетле районының Ишәле, Теләш, Тәкә, Свердловск әлкәһенең Аҡбаш, Шәгәр һәм башҡа ауылдарында йәшәй.\nӘйле төркөмө башҡорттарына ҡараған һыҙғылар шулай уҡ фин-уғыр сығышлы ырыу. Рәил Кузеевтың фекеренсә, беренсе мең йыллыҡ аҙағында һыҙғылар ҙа боронғо башҡорт ҡәүемен хасил итеүҙә ҡатнашҡан. Икенсе мең йыллыҡта улар әйлеләр менән бергә Урал буйының көньяҡ-көнбайышынан Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш тарафына күсенә. Артабан Әй йылғаһы буйына, унан төньяҡҡа күсеп ултыралар. XVIII быуат аҙағында һыҙғылар биләмәләренең бер өлөшө заводтар, йәнә Красноуфимск ҡалаһын төҙөү өсөн тартып алына. Ерҙәренә татарҙар, мариҙар кереп ултыра.\nӘйле төркөмө башҡорттарына ҡараған Әйле (Әйҙе), Ялан-Әйле, Һарт-Әйле (Алтауҙы), Тырнаҡлы, Түбәләҫ, Мырҙалар, Төрөкмән, Дыуан, Ҡаратаулы ырыуҙарының төп тамғалары — ай тамға, дөйә муйын, һигеҙле, ҡошо — шоңҡар (йәнә аҡҡош, бөркөт, торна), ағасы — тирәк (муйыл), ораны — һандал (салауат). Көҙәйҙәрҙең (Бүлә- кәй-Көҙәй, Ҡыр-Көҙәй, Төрөкмән-Көҙәй, Урман-Көҙәй, Шайтан-Көҙәй) тамғаһы — ҡаҙаяҡ, өҙәңге, тырма, һәнәк,\nҡошо — бөркот (ҡарсыға), ағасы — имән. Ҡошсоларҙың тамғаһы — әүернә. Рәил Кузеев Әйле башҡорттарында ике йөҙ ун биш тамға булыуын билдәләй.\nШулай итеп, Әйле башҡорттарының күп яҡлы ҡатмарлы тарихы мең йыллыҡтар төпкөлөнән баш ала. Бөтә башҡорт ҡәүеменә хас булғанса, уларға Илаһ ҡөҙрәте вә тылсымы менән иң хозур, иң бай ерҙә — Урал төйәгендә төпләнеп йәшәргә насип иткән. Һәр йәненә инә лә, ата ла булған Уралын ғәзиз күреп, ҡурсып, уға һырығып, илбаҫарҙарҙан һаҡлап, ҡанын түгеп, нәҫел-нәсәптәренең, балаларының, ейән-ейәнсәрҙәренең киләсәген хәстәрләп көн күргән әйлеләр.\nСебер ханлығына ингән төньяҡ-көнсығыш башҡорттары оҙаҡ дәүер Рус дәүләтен танымай, уға ҡушылыу тураһында ихтыяр, теләк белдермәй, буйһонмауҙы хуп күрә. XVII быуаттың икенсе яртыһынан ғына уларҙың Рус дәүләтенә яһаҡ түләүен дәлилләгән мәғлүмәттәр бар. Батшаларға баш эймәҫ әйлеләр һәр саҡ үҙаллылығын һаҡларға, иректә йәшәргә ынтыла. Азатлыҡ өсөн көрәштең күп ваҡыт Башҡорт иленең төньяҡ-көнсығыш төйәгендә башланыуы ошо хаҡта һөйләй.\nБашҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы шарттарының батша хөкүмәте тарафынан һанға һуғылмауына, башҡорттарҙың ергә аҫаба хоҡуҡтарын боҙоуға, ерҙәрен баҫып алыуға, унда заводтар, ҡәлғәләр төҙөүгә, һалым һәм йөкләмәләрҙең арта барыуына, дини тойғоларҙы кәмһетеүгә, көсләп суҡындырыуға әйлеләр ризаһыҙлыҡ белдерә, XVII—XVIII быуаттарҙағы бөтә башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша һәм үҙәктә тора. Рәсәй батшалығының ҡотон алған 1773—1775 йылдарҙағы ихтилалда башҡорттар хәрәкәтенең үҙәге тап Әй — Йүрүҙән төйәгендә була, һәм Салауат Юлаев азатлыҡ өсөн көрәштә башҡорт халҡының милли батыры булып таныла.\nХәҙерге ваҡытта әйлеләр Башҡортостандың Салауат, Мәсетле, Ҡыйғы, Дыуан, Балаҡатай, Нуриман, Иглин, йәнә күрше Свердловск әлкәһе райондарында, Силәбе әлкәһенең Арғаяш, Ҡоншаҡ, Сыбаркүл, Ҡуҫа, Сосновка райондарында, Әйле (Айлино), Сулея (һүлейә), Бир- ҙәүш, Мейәс, Һатҡы, Златоуст ҡалаларында һәм шул тирәләге ауылдарҙа йәшәй. Әйткәндәй, Силәбе әлкәһенең Ҡоншаҡ районында Әйлекүл, йәғни Әйле күле,\nһатҡы ҡалаһы йәнәшендә Тырнаҡлы тауы бар. П. С. Паллас, Н. И. Шувалов күлдең исемен Әйле ырыуы, бында әйлеләрҙең йәйләүҙәре булыуы менән бәйләй. Ҡурған әлкәһе (Урал аръяғы) ауылдарында әйлеләр табындар, ҡатайҙар менән ҡатнашып көн күрә. Әйлеләр Башҡортостаныбыҙҙың башҡа төйәктәрендә лә ғүмер кисергән һәм кисерә. Архангел районының Үрге Ләмәҙ (Төрөкмән, Ләмәҙбаш) ауылында — урман-көҙәй- ҙәр, төрөкмән-көҙәйҙәр, Белорет районы Иҫҡуштыла — төрөкмән-көҙәйҙәр, Мулдаҡайҙа (Төрөкмән, Йәрем- бәт) — төрөкмән-көҙәйҙәр, урман-көҙәйҙәр; Учалыла: һөйәрғолда (Көҙөй), Төҫлө Көҙәйҙә — көҙәйҙәр, Әйле Көсөктә — әйлеләр; Благовещенда: Арҡауылда — бүлә- кәй-көҙәйҙәр; Дәүләкәндә: Ҡаҙанғолда (Әйле) — әйлеләр, меңдәр, табындар; Туймазыла: Иҫке Туймазыла — әйлеләр, йыландар, байлар, Йәрмөхәмәттә — әйлеләр, йыландар, ҡаңлылар, Соҡаҙытамаҡта — әйлеләр, ҡаңлылар, Балтайҙа — әйлеләр, ҡаңлылар; Шишмәлә: Әлебайҙа — әйлеләр, меңдәр, табындар.\nҠан ҡәрҙәштәребеҙгә ғилемлектә тиңе юҡ Иштәк, бөйөк ғалим һәм хаким Нариман, бөтә донъяға билдәле аҡыл эйәһе Сократ, диңгеҙ буйында Ташкүпер ҡалаһын төҙөткән Айҙар шаһ, Мәскәү, Владимир ҡалаларына нигеҙ һалдырған Таймас солтан, шөһрәтле шағир Ҡол Ғәли һымаҡ, ғөмүмән, кемелер Юнанда (Грецияла), кемелер Хиуала, Ираҡта, Ҡытайҙа, Ҡырымда, Болғарҙа һәм башҡа илдәрҙә дан ҡаҙанған ҡанбабаларыбыҙҙан үрнәк алыу, улар кеүек шанлы, ҡөҙрәтле, ҡот-ырыҫлы булыу зарур.\nШәжәрәләрҙә билдәләнеүенсә, ҡанбабаларыбыҙ бик арҙаҡлы шәхестәр: шаһтар, хандар, солтандар, аҡыл эйәләре, ғалимдар, мөдәрристәр, имамдар, шағирҙар, йорт-ил ҡороусылар, халҡыбыҙҙы бар итеүселәр, дан ҡылыусылар. Сократ, Ҡол Ғәли, Тажетдин Ялсығол, Юлай, Салауат исемдәре генә лә мәртәбәбеҙҙе күтәрә. 1710 йылда Өфө губернаһы Златоуст әйәҙе Мырҙалар олоҫонда (хәҙерге Салауат районының Мәхмүт ауылында) тыуған Байназар тархандың улы, башҡорт халыҡ сәсәне Байыҡ Айҙар — бөтә Башҡорт иленең рухи йөҙө, ынйыһы. Ғөмүмән, Әйле еренән, ырыуынан сыҡҡан күренекле шәхестәр һанап бөткөһөҙ: дәүләт эшмәкәрҙәре, ғалимдар, сәнғәт, мәҙәниәт, әҙәбиәт әһелдәре.\nЯйыҡ башынан тыуған яҡты өйрәнеүсе, йыраусы Спартак Ильясов: ««Иҫке Урал» йыры барын-табындар ерлегендә тыуһа, «Яңы Урал» йырын әйлеләр ижад иткән. Был хаҡта миңә атайым Мөжәүир Илъясов һөйләне, ул иһә ҡартатайҙарынан ишеткән», — тигәйне. Ҡол Ғәли, Тажетдин Ялсығол, Салауат, Байыҡ Айҙар кеүек шағирҙары, сәсәндәре булған әйлеләрҙең «Урал»ды сығарыуы дан күренеш. Әйтәйек, «Урал» йырының түбәндәге төрө Риф Сөләймәнов тарафынан 1978 йылда Силәбе әлкәһенең Арғаяш районында йәшәгән Мостафа Солтановтан (1910 йылда тыуған) яҙып алынған:\nКүгәрепкәй ятҡан Урал тауын Урап ята башҡорт далаһы.\nЙырҙарын, бар һинец, моңдарың бар,\nСацҡып та гына саңҡып, ай, ҡысҡыра Урал тауҙарыныц шоцҡары.\nЯҫы гына яурын, киң күкрәкле Урал егетенең толпары.\nКүреүебеҙсә, йырҙа «Саңҡып та ғына саңҡып, ай, ҡысҡыра Урал тауҙарының шоңҡары» тигән юлдар бар. Әйлеләрҙең ҡошо иһә — шоңҡар! Йәнә ҡанбаба- быҙ Әйле Мейәс буйында тыуған, шунда ғүмер кисергән, уның нәҫелдәре — шоңҡарҙары Уралды ғына түгел, ә бөтә донъяны айҡап осҡан. Ҡыйғы башының Әйле ауылы Иҙрис йәнәшендә Шоңҡар тигән йылға, ағаслыҡ та бар.\n«Юлай менән Салауат» тарихи ҡобайырында иһә Салауат ҡая ташҡа ултырып, киң күкрәгендә ташҡанын шулай йырлай:\nУралҡайым, һинең буйың йәмле,\nҠаяларың ниңә уйҡыллы ?\nБалаларын ҡурсып ҡосаҡлаган Инәйҙәрҙең ҡуйыны шикелле.\nАгиҙелкәй ага тау аралап,\nУл тирәлә һыуы һалҡындыр.\nУралымдан йыраҡ киткән һайын,\nБуйҙары ла ут та ялҡындыр.\nУралҡайым, һайрай ҡошҡайҙарың,\nТыңлаһам да, телен белмәйем.\nТәсбих әйтә микән үлгәндәргә,\nТип әсемдән генә уйлайым.\nТугайыңды сөм-сөм күлдәр уйган,\nҠыуга менән керпек ҡыйылган.\nЬыуҡайҙаръщ күктән, әллә ерҙән,\nӘллә күҙ йәшенән йыйылъан...\nСалауаттың йыры ла — «Урал» йыры! «Уралҡайым, һинең буйың йәмле, ҡаяларың ниңә уйҡыллы? Балаларын ҡурсып ҡосаҡлаған инәйҙәрҙең ҡуйыны шикелле» кеүек юлдар «Иҫке Урал» йырын да Әйле сәсәндәре ижад итеүенә ишара яһай. Мөхәмәтша Буранғолов «Салауат батыр һәм сәсән» хеҙмәтендә яҙыуынса, бер нисә йырҙы «Салауаттың үҙ йырҙары» тип Ғ. Дәүләтшин (Ғабдулла кантон Дәүләтшин, булһа кәрәк. — М. Б.) 1868 йылда руссаға тәржемә иткән (Хеҙмәте киҫәк, Стәрлетамаҡ Мәғариф министрлығы, 1922). Шулай уҡ Р. Игнатьевтың «Салауат Юлаев» тигән әҫәрендә 1884 йылда Ҡазанда баҫылған. «Салауаттың үҙ йырҙары» тигән йырҙар араһында «Урал»дың ошо төрө лә бар:\nАй, Уралым, һинец йәмец маҡтап,\nЬине данлап, Урал, йырлайым.\nОлпатлы ла һинец һыныц күреп,\n$ур Хоҙайҙың көсөн ацлайым.\nЗур агастыц һынмаҫ ботагындай, Бейектауҙар, Урал, тоташҡан.\nУрмандарың ҡаплап һылыуланган Бейек һының күккә олгашҡан.\nЙәшел хәтфә кеүек тугайҙарың Буйҡайыңды биҙәп түшәлгән.\nНагышлатан атлас йәймә төҫлө Сәскә менән улар биҙәлгән.\nҠараңгы төн балҡҡан нурлы айга Саф көмөштәй өҫтөн, нурлана.\nҠояш нурҡайҙары мансылганда,\nАлтынланган төҫлө нур тама.\nҠояш нурын һөйөп ҡаршы ала Алпаһыныц моцло ҡоштары.\nБарыһынан бигерәк данлап ала Ьандугастыц ярһыу моцдары.\nһандугасҡайҙыц йәмле моңо,\nГүйә, саҡырып торган орандар.\nИҫкәйенә төшкән бурыстарын Үтәһен, тип, бөтә уландар.\nДанҡайыцды, Урал, ай, маҡтармын, Шырлаһам да данлап, һүҙ бөтмәҫ.\nЯрһыһам да, Урал, ай, данларга Сиге булмаҫ, аҡлар һүҙ етмәҫ.\nҒөмүмән, башҡорт халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Буранғолов үҙенең «Мәхмүт сәсән» тигән яҙмаһында «Урал» йырын Әйле башҡорто Байыҡ сәсән ижад итеүен аманат ҡыла:\n«Шуны ла әйтергә кәрәк, Мәхмүт үҙе сәсән генә булмаған, башҡа йырау-сәсәндәрҙең дә әйткәндәрен халыҡҡа таратҡан. Мәҫәлән, ул һәр урында Байыҡ сәсән сығарған «Урал» йырын халыҡҡа йырлап ишеттергән. Ғәбит сәсән һөйләүенсә, «Урал» йыры иң тәү «Йәйләүлек», һуңынан «Ете ырыу» йөрөп, аҙаҡ «Урал» булып киткән. Уның һүҙҙәре былай:\nУрал гына Урал, тип кем әйтмәй, Моцҡайҙарга тулган буйҡайыц. Йәннәттәрҙән артыҡ, ай, үҙкәйец,\nХур ҡыҙынан артыҡ ҡыҙҡайыц.\nУралҡайын һаҡлап яуга сапҡан Батырҙарҙыц ята ла һөйәге.\nАй, Уралым, һинән ҡырҡып алһам Ат ҡыуырҙай яцгыҙ талдарыц,\nТамып та гына ҡала ҡырҡҡан саҡта Яуҙа үлгән батыр ҡандары.\nАтам да һин, Урал, инәм дә һин,\nУрал, тиермен гүргә керһәм дә.\nАтҡайҙарга менеп яу сабырмын,\nЯулашырга дошман килгәндә.\nУралҡайҙан бейек тә, ай, тау булмаҫ, Уралҡайҙы ла һөймәҫ ул булмаҫ.\nАтҡайҙарга менеп тә һаҙаҡ алһам, /\_ошмандарга ла унда юл булмаҫ.\nКейеген, күп, Урал, ҡоштарың күп,\nБуйың айҡай һинең моң менән,\nҠурайҙар ҙа яһап көй уйнаһам,\nҮҙем генә түгел, ил менән.\nБайыҡ күп йылдар батша хөкөмөнән ҡасып йөрөгән. Күп йыр сығарған. Уларҙы таратыусы Мәхмүт сәсән булған.\nТимәк, ошо мәшһүр «Урал» йырын сығарыусы Байыҡ Айҙар шуның менән үҙен дә, халҡын да данлы иткән бөйөк шәхес. Мәхмүт сәсән иһә — «Урал» йырын барын-табындарға һәм башҡаларға көйләп, йырлап ишеттереүсе ҡурайсы вә йыраусы. Нисек кенә булмаһын, әйлеләр — башҡорт ил-йорто халҡының ҡөҙрәтле бер ҡәүеме, ә төрлө һүҙле (текслы) «Иҫке Урал», «Боронғо Урал», «Урал» йырҙары — бөтә Башҡорт донъяһына билдәле башҡорт халыҡ йырҙары, мәшһүр Урал төйәгенең илаһи Ватан образы, берҙәмлек символы һәм тормош, йәшәү гимны.\nШуныһы ҡыуаныслы, Йүрүҙән буйында, йәнтөйәгендә Байыҡ Айҙар сәсән рухы һүнмәй. Уның исемендәге ойошма эшләй. Ул буй үҫтергән, ир-егет ҡорона ингән, утыҡҡан Мәхмүт ауылында 2007 йылдың 21 октябрендә мәшһүр сәсәнгә обелиск ҡуйылды. Уның нигеҙендә Байыҡтың кендек ҡаны тамған тигән Монай ауылынан, Байыҡ ҡыуағынан, йәнә Мәхмүттәге Әүлиәләр ҡәберлегенән изге тупраҡ һалынды. Әйткәндәй, башҡорт халҡының гимны һаналған «Урал» йырын ижад иткән бөйөк Байыҡ Айҙар сәсәнгә баш ҡалабыҙ Өфөлә һәйкәл ҡуйыу ғәйәт тә сауаплы эш булыр ине.\nШүлгәнташ — Көньяҡ Урал-\nдағы иң ҙур карст мәмерйә-\nләренең береһе, тәбиғәттең\nиң хозур һәм мөһабәт ҡомарт-\nҡыһы. Шүлгәнташ — Көнсы-\nғыш Европа һәм Азия ерендә\nпалеолит осоро рәсем сәнғәте\nһаҡланған берҙән-бер мә-\nмерйә. Тәүтормош кешеләре-\nнең һүрәттәр галереяһы бе-\nренсе ҡаттың ике стенаһын\nһәм икенсе ҡаттың иң ҙур\nзалын биҙәй. Мамонттар, үгеҙ-\nҙәр, йөнтәҫ мөгөҙморондар,\nаттар, һунарсылар, төрлө аб-\nстракт билдәләр ҡараңғы ер\nаҫты донъяһының һәм үткән\nмең йыллыҡтарҙың серен һаҡ-\nлай. Шүлгәнташ мәмерйәһе рәсемдәре — әҙәм заты ижа-\nдының, ҡараштарының, хис-тойғоларының, хыялдарының,\nмагияһының тәүге сағылыштары — боронғо сәнғәттең\nғәжәйеп әҫәрҙәре булып тора. Улар Мәскәү, Санкт-Пе-\nтербург белгестәре тарафынан ентекле өйрәнелде, Бил-\nдәләр залында ҡанбабаларҙың боронғо торағы табылды.\nПалеолит дәүере усаҡ урындары, күмерҙәре, саҡматаш\nҡоралдар, һөйәктәр, йәғни мәҙәни ҡатлам асылды. Иң\nҙур табыш — тәүтормош рәссамы ун биш — ун ете мең\nйыл элек ҡулланған ҡыҙыл буяу. Шүлгәнташ мәмерйә-\nһен тиҫтә-тиҫтә йылдар мөкиббән булып өйрәнгән\nкешеләрҙең береһе — Юрий Сергеевич Ляхницкий,\nБөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү геология институтының\nөлкән ғилми хеҙмәткәре, геология-минералогия фән-\nдәре кандидаты. Уның етәкселегендә спелеологтар Шүл-\nгәнташты комплекслы тикшереүҙең тәбиғи, ғилми,\nспелеология-карст программаһын бойомға ашырыу, был\nтәбиғәт ынйыһын ҡурсалау, һаҡлау әмәлдәрен эҙләү,\nмәмерйәне юҡҡа сығарыуға юл ҡуймаған, экологияға\nзыян итмәгән хәүефһеҙ туризм ойоштороу проекттарын\nәҙерләү өҫтөндә эшләне һәм эшләй. Ошо изге, илаһи\nерҙә осрашҡанда Юрий Сергеевич менән спелеологтар-\nҙың мауыҡтырғыс та, ҡатмарлы ла тикшеренеү, танып\nбелеү эше, Шүлгәнташ мәмерйәһенең боронғо рәсемдә- ренең серҙәре тураһында һөйләштек, фекер алыштыҡ.\nМәмерйәлә ғәжәпкә ҡалдырған, төрлө хис-тойғолар уятҡан, уйҙар уйлатҡан һүрәттәр, һындар, кәүҙәләнештәр, күренештәр байтаҡ. Үрге залда өҫтә — ҙур ауыҙында ыржайып торған ҡаҙыҡ тешле аждаһа. Тулҡынлы сәстәре, ҡаштары, танауы, эйәге асыҡ күренә. Һын баҫҡыслы ҡара һарҡынды ерлегендә ҡарҙай аҡ кальциттан бар булған. Әйтерһең, беҙҙең ҡаршыбыҙҙа — уҫал, рәхимһеҙ Шүлгән йә булмаһа ер аҫты аждаһаһы. Бер мәл тикшеренеү эштәре барғанда спелеологтар сәйер геүләү ишетә. Уларҙан башҡа йән эйәһе юҡ тигән мәмерйәлә?!. Ҡараңғылыҡ донъяһында ҡапыл бындай тауыштан тәндәр земберләп, ҡурҡыныс булып китә. Моғайын, һауа ағымы тар ярыҡтар аша өҫкә иҫеп сығып, шундай тауыш тыуҙыралыр, тигән фекергә киләләр. Шулай ҙа күңелдәрҙә ниндәйҙер шик-шөбһә ҡала, был урын серле һымаҡ тойола.\nӘллә ниҙәр уйлатҡаны серле тауыштар, Шүлгән кәүҙәләнеше генә түгел. Мәмерйәнең аулаҡ ҡына мөйөшөндә стенала ҡанатлы Аҡбуҙатты хәтерләткән һоҡланғыс аҡ һарҡынды. Ул бына-бына сыңлатып кеш- нәп ебәрер һымаҡ. Йәнә хайран иткәне — һарҡынды- эркенделәрҙең хикмәтле һыҙатланышында ҡатын-ҡыҙ буй-һыны күренеп тора. Әллә Нәркәс, әллә һыуһылыу?.. Көмбәҙ залының стенаһында иһә бик тә серле, кинәйәле билдә, тамға бар — «рәшәткә» (сатраш). Бындай билдә мәмерйәлә бүтән беленмәй. «Рәшәткә» аҫтында насар һаҡланған тәү һүрәт төҫмөрләнә. Атмы, әҙәмме, башҡа затмы?.. Ниңәлер өҫтөнә арҡыс-торҡос һалғандар. Нимәгә ишара был? Магик әмәл-ғәмәлме? Ниндәйҙер сәбәп менән тәү рәсем боронғо кешеләрҙә кире ҡараш тыуҙырғанмы? Йәнә бер ғиллә: уны юймағандар, бөтөнләй юҡҡа сығармағандар, ә магик ысул әмәле «рәшәткә» менән япҡандар.\nБоронғо бер бөтөн рәсем сәнғәте, Шүлгәнташ мәмерйәһенең күрке — Рәсемдәр залында. 1959 йылда Башҡорт ҡурсаулығының Прибельск филиалы зоологы\nАлександр Владимирович Рюмин мәмерйәнең түбәнге һәм өҫкө ҡаттарында стеналарға ҡыҙыл буяу (охра) менән төшөрөлгән тиҫтәләгән һүрәтте таба һәм был ғәҙәттән тыш, шаҡ ҡатырғыс хәл-ваҡиға була. Тарихсылар, археологтар, географтар һәм башҡалар бының әкиәт түгеллегенә, ысынбарлыҡ икәненә үҙ күҙҙәре менән күреп ышана.\nРәсемдә — бер көтөү мал-тыуар, уртала — ҡуйы яллы, оҙон ҡойроҡло ат. Уң яҡта өҫтәрәк — бик ҙур мамонт. Ғәләмәт түңәрәк башы, көмрө арҡаһы, томшоғо, ҡойроғо, аяҡтары — бөтә буй-һыны, ҡиәфәте һәйбәт һүрәтләнгән. Шунда уҡ дәһшәтле һуҡҡы тештәрен һонған бик ҡеүәтле йөнтәҫ мөгөҙморон. Унан аҫта — таныуға, белеүгә ҡыйын рәсем. Төшөнөргә тырыша торғас, беленә — бәләкәй мамонт. Күпмелер арауыҡта — йәнә бер мамонт. Археологтар уны «мамонт-диссидент», йәғни башҡаларҙан ситләшеүсе тип атай. Сөнки көтөү көнбайыштан көнсығышҡа, ҡояшҡа табан бара, ә «диссидент» — кире яҡҡа. Ышанһаң — ышан, ышанмаһаң — юҡ, хатта палеолит дәүерендә лә башҡаса фекер йөрөткәндәр булған икән.\nҠуйы яллы аттан йыраҡ түгел тау тарафына барыусы мамонт тоҫмаллана. Ул үргә бик ышаныслы хәрәкәт итә. Артта — тоноҡлана биргән һәм ҡыйыны- раҡ танылған бәләкәйерәк ат һәм мамонт һүрәттәре. Алдарында башҡа бер ни күренмәй. Мәгәр ошо урынды эшкәрткәндән һуң кеше һыны һәм кейек һыҙаты баҙыҡлана. Йәнә бер табыш! Фотоһүрәттәрҙе ентекләп ҡарап, икенсел сигналдарҙан таҙартҡандан, ҡыҙыл спектрҙы көсәйткәндән һуң, «мамонт-диссидент» аҫтындағы ниндәйҙер билдәләр, аңлайышһыҙ таптар урынында «тоноҡ мамонт» төҫмөрләнә. Элек күренмәгән кеше һыны ла пәйҙә була. Ул 2002 йылда ғына асыла. Шулай итеп, палеолит, йәғни таш быуаттың иң боронғо осоро рәсемдәренең фотоһүрәттәрен компьютерҙа эшкәрткәс, элек таптар рәүешендә генә күренгән һәм бөтөнләй күренмәгән рәсемдәр асыҡлана. Был бик һәләтле фотограф, компьютер графикаһы белгесе, фотомәғлүмәт менән цифр режимында оҫта эш итеүсе Алексей Со- лодейниковтың ҡаҙанышы. Уның хикмәте ниҙә? Алек- сейҙың тәҡдиме буйынса, рәсемдәр факелдар, янып торған шәмдәр ялҡынында һәм фотоаппарат ялтлап-\nбалҡып китеүендә төшөрөлә. Яҡтылыҡ тура төшкәндә сағылыш һәйбәт һымаҡ, мәгәр рәсем бөтә барлығында сағылмай һәм тергеҙелмәй. Төрлө яҡтан яҡтыртҡанда рельефҡа төшөрөлгән өлөштәр асыла, рәсем моделлә- шә. Шуның менән көтөлмәгән һөҙөмтәләргә өлгәшелә. «Ҡыҙыл мамонт» тип исемләнгән фотоһүрәтте компьютерҙа эшкәртеү рәсемдең эске структураһын күрергә, нисек һүрәтләнеүен, диффузия эҙемтәһендә ниндәй үҙгәрештәргә дусарлығын, һүрәнкеләнеүен аңларға мөмкинлек бирә. Бит меңәр йылдар үткән. Еүешләнеүгә, эзбиз эләгеүгә ҡарамаҫтан, буяу нилектән юйылып бөтмәгән?..\nРәсемдәр залының көнбайыш стенаһындағы мамонттар боронғо заманда йыуылыу, ашалыу һөҙөмтәһендә хасил булған тулҡынлы ҡатлам йөҙөндә төшөрөлгән. Башта тикшеренеүселәргә инә мамонт һәм стенаның йомро урынында уның балаһы һүрәтләнгән һымаҡ тойола. Һуңыраҡ фекер итеүҙәренсә, алда — әйҙәүсе мамонт. Иң арттағыһы башҡаларын ҡыуып етер өсөн йүгереп бара һымаҡ. Мамонттар төркөмөнән алдараҡ бизон күҙаллана. Боронғо рәссам ҡыҫҡа мөгөҙҙәрен, үрә торған мундаһын, ергә эйелгән моронон, аяҡтарын, ҡойроғон аныҡ итеп күрһәткән. Стенаның ҡалҡыу, бөгөл урындары убалы, соҡорло көтөүлекте хәтерләтә, һүрәттәрҙән өҫтәрәк — буяу таптары, тимгелдәре. Йәнәштә ниндәйҙер һын булыу-булмауы тураһында бәхәс тыуа. Фотографияларҙы эшкәрткәндән һуң йүгереүсе кеше һыны күренә. Аяғында әллә ҡарға баҫҡыс нәмә, әллә саңғы? Ләкин ниндәйҙер ҡулайлама тағып йүгергәне бәхәсһеҙ. Бәлки, тәүтормош рәссамы ҡышҡы һунар күренешен сағылдырғандыр?\nЗалдарҙың стеналарында ҡыҙыл буяу таптары байтаҡ. Күп өлөшө һыу даими йыуыуҙан, температура алмашыныуҙан һәм тирбәлеүҙән юҡҡа сыҡҡан рәсемдәр. Ғалимдарҙың фекеренсә, борон мәмерйә эсе ҡорораҡ, рәсемдәр һаҡланыу өсөн шарттар яҡшыраҡ булған. Көньяҡ Уралда климаттың үҙгәреүе, еүешлектең артыуы һүрәттәргә һәләкәтле мөхит, эҙемтә тыуҙырған. Билдәләр (Тамғалар) залының көнбайыш һәм төньяҡ стеналарында бер нисә һиҙелер-һиҙелмәҫ рәсем бар. Байтаҡ ваҡыт ниҙәр икәнен фараз итәләр. Эшкәрткәндән һуң арҡа, ҡорһаҡ, киң түш, түбәнгә эйелгән морон\nһыҙаттары, йәғни ҡеүәтле ҡыр үгеҙенең (зубр) һүрәте асыла. Шулай итеп, унификация яһау ысулы менән таптарҙан ысын һүрәт тергеҙелә. Был мөғжизәгә тиң күренеш, бит рәсемдәргә ун биш — ун ете мең йыл! Әлбиттә, бәхәс тыуҙырған фигуралар ҙа етерлек. Мәҫәлән, көрән фон. Уны реликттар, йәғни барельеф йәиһә грунтлау ҡалдыҡтары тип раҫлайҙар.\nОтто Николаевич Бадер етәкселегендәге Мәскәү реставраторҙары 1976 йылда Хаос залының көньяҡ стенаһы киртләсендә кальцит һарҡындыһы ҡатлауы аҫтында бығаса билдәһеҙ композиция аса. Улар ике төҫтәге баҙыҡ, еңелсә стилләштерелгән ҡуйы яллы йөнтәҫ аттарҙы, ә йәнәштәрендә трапецияны хәтерләткән ҡатмарлы геометрик фигураларҙы күреп хайран ҡала. Ул ваҡытта ошо сағыу, ғәжәп ҡылырлыҡ һүрәттәр менән артабан ни булырын бер кем дә уйламай, һоҡланғыс композиция стена буйлап һарҡыған һыуҙың тәьҫиренә дусар була. Ҡайһы бер һүрәттәр өлөшләтә кальцит ҡаҫмағы менән ҡаплана. Хәҙер уларҙың яртыһын ғына шәйләргә мөмкин.\nХаос залының көнсығыш стенаһы һыртында, ҙур таштар өйөмөнән өс метр өҫтә, бик ҡыҙыҡлы һәм серле рәсем бар. Фаразлауҙарынса, был — кешегә оҡшаш (антропоморф) зат. Мәмерйәлә башҡа бындай йән эйәһе һынланышы юҡ. Әммә ул кеше түгел. Һын көмрәйгән һәм дүрт аяҡта торғандай. Йөҙөндә битлеге лә бар һымаҡ һәм ҡойроғо. Моғайын, был берәй кейекте кәүҙәләндергән шамандыр, тип фараз иттеләр. Юҡ, был серле йән эйәһе — Бөрйән бал, солоҡ ҡорто, тиеүселәр, яҙып сығыусылар ҙа булды. Нимә тип кенә уйламаһындар, һис шикһеҙ, аҙағынаса танып беленмәгән был һүрәт тарихи ҙа, рухи ҙа ҡомартҡы. Стенала унан өҫтәрәк — тояҡлы, ат ҡойроҡло хайуан. Ауыш стенаның тигеҙ йөҙөндә төрлө билдәләр, тамғалар күҙгә салына: һыҙыҡтар, баҫҡыстар, геометрик фигуралар,\nтаптар, тимгелдәр. Улар композицион яҡтан кешегә оҡшаш йән эйәһе һәм тояҡлы хайуан һүрәттәре менән бәйләнгән. Ни өсөн бында ошондай тамғалар төшөрөлгәнен әлегә бер кем дә белмәй. Көмбәҙ залында ла аңлайышһыҙ таптар күп. Улар залға ингән, температура үҙгәргән урынға яҡын. Шунлыҡтан рәсемдәр боҙолған. Өҫтәүенә, өҫтәрендә аңһыҙ туристар ҡултамғаларын\nҡалдырған. Тәбиғи ҡомартҡыларыбыҙҙың ҡиммәтен белмәгән саҡта Шүлгәнташ мәмерйәһенә лә юл асыҡ булды, мәғәнәһеҙҙәр ни теләй, шуны ҡылды. Әлегә ғалимдар таптар аҫтында ниҙәр барлығын әйтә алмай. Бәлки, бындағы боронғо рәсемдәрҙе тергеҙерҙәр һәм аҫыл мираҫты ишәйтерҙәр.\nТәүтормош рәссамының рәсемдәре араһында абстракт билдәләр ҙә осрай: трапециялар, өсмөйөштәр, баҫҡыстар... Уларға ниндәйҙер йәшерен мәғәнә һалынған. Билдәләр (Тамғалар) залында тоноҡ таптарҙан, тимгелдәрҙән башҡа төрлө абстракт фигуралар ҙа байтаҡ. Әйтәйек, контур эсендә ырыу тамғалары һымағыраҡ күп линиялар менән «ҡолаҡлы трапециялар». Мәмерйәлә был билдә бер түгел, ҡат-ҡат осрай. Хаос залында йөнтәҫ аттар йәнәшендә бер нисә ҡабырға менән трапеция төшөрөлгән. Бындай геометрик рәсемдәр әлегә Шүлгәнташ мәмерйәһендә генә табылған. Һуңғы йылдарҙа тиҫтәләгән яңы билдә асылды. Хаос залының тәрән ярығы-арауығы ғәмәлдә ниндәйҙер билдәләр, тамғалар, ҡатмарлы геометрик фигуралар менән яҙылып бөткән. Бында, һис шикһеҙ, абстракт сәнғәт, абстракт фекерләү сағылған. Ғәжәп бит, ғәжәп! Һыҙыҡтар, шыналар, өсмөйөштәр, трапециялар — бындай билдәләр Франция, Испания, бер аҙ Италия биләмәләренә иңгән Пиреней-Кантабрий тауҙары мәмерйәләрендә лә бар. Боронғолар ошо һыҙымдар менән нимә белдерергә, күрһәтергә, еткерергә теләгән, бер кем дә аңлата алмай. Беҙгә тәүтормош психологияһын төшөнөү ҡыйын. Әлбиттә, мәҫәлән, өсмөйөштөң ҡатын-ҡыҙ символы икәнен беләбеҙ. Ул тыумыштан уҡ нескә заттың тәнендә лә була. Мәгәр Шүлгәнташ мәмерйәһендәге байтаҡ рәсемдәр, билдәләр, тамғалар әлегә аңлайышһыҙ һәм асылмаған сер, юралмаған йомаҡ килеш ҡала. Үҙенең ҡушылдыҡтарынан ҙур йылға барлыҡҡа килгән һымаҡ, фәлсәфәүи фекерҙәрҙән, ҡараштарҙан хәҡиҡәт беленер тигән өмөттә ҡалайыҡ.\nШүлгәнташ мәмерйәһенең өңөрҙәрендә, мөйөштәрендә, таш ектәрендә, ек ҡатламдарында ҡыҙыҡһыныусан, иғтибарлы тикшеренеүсене билдәһеҙ нәмә, һирәк\nтабыш, яңылыҡ, асыш көтөүе ихтимал. Ҡурсаулыҡтың урман ҡараусыһы Саша Антонов Хаос залындағы таштар өйөмө араһында тәүтормош рәссамының беҙҙең көндәргә тиклем ятҡан палитраһын — йәшел төҫтәге аҫыл серпентиниттан яһалған буяу сөңкәһен таба.\nАрхеолог Вячеслав Евгеньевич Щелинский етәкселегендәге Ленинград (Санкт-Петербург) тикшеренеүселәре 1982 йылда Билдәләр залында ҡаҙыу эштәре алып барып, палеолит дәүеренең мәҙәни ҡатламын аса. Ярты метр тирәһе тәрәнлектә күмерҙәр килеп сыға, артабан таш, һөйәк нәмәләр, ярсыҡтар, һүрәт төшөрөлгән эзбиз киҫәге... Мәҙәни ҡатлам менән стеналағы рәсемдәр яҡынса бер йәштә тип билдәләнә.\nБынан элегерәк тә әһәмиәткә эйә табыштар була. Мәҫәлән, Уралыбыҙҙың күренекле геологы Георгий Васильевич Вахрушев 1923 йылда, Шүлгәнташ мәмерйәһен ҡарап йөрөгән саҡта, ҡарағастан яһалған дүрткел таҡталарға юлыға. Уларҙа эллипсҡа һәм параллелепипедҡа оҡшаш фигуралар, ике балыҡ, йондоҙ һырлап эшләнгән була. Һуңыраҡ тағы ике таҡтасыҡ табыла. Береһендә — һигеҙ ҡырлы соҡорсоҡ, икенсеһендә солоҡ уйып яһалған. Таҡталар ҡурсаулыҡтың Тәбиғәт музейында һаҡлана.\nШүлгәнташ мәмерйәһенең рәсемдәре ғәмәлдә ҡыҙыл буяу, ҡайһы берҙәре генә шәмәхә көрән менән эшләнгән. Меңәр йылдар буйы юйылмаған буяуҙың (охра) составы ниндәй һуң? Бында көрән тимер мәғдәне күп. Ул төрлө минералдарҙан тора. Боронғо рәссамдар ошо тау тоҡомон утта яндырып гематитҡа, йәғни ҡарағусҡыл ҡыҙылға, әйләндергән. Уны иһә ҡыҙыл балсыҡ, минералдар, хайуандарҙың ҡаны һәм ҡыҙҙырылған майы менән бутағандар. Шулай иткәндә буяу ағып төшмәгән, эзбизташтың күҙәүҙәренә һеңгән. Археологтар был буяуҙы «хайуан елеме» тип атай. Эрмитажда анализ яһаған белгестәр иһә махсус рәүештә әҙерләнгән буяу тип белдерә. Ул минераллы һәм тотороҡло, меңәр йылдар буйы үҙгәрешһеҙ ҡала. Шүлгәнташ мәмерйәһендә бер төрлө түбән температура, шарттар үҙгәрешһеҙ. Шуға ла рәсемдәрҙең беҙҙең заманға тиклем һаҡланыуы тәбиғи.\nФотограф Алексей Солодейников бик ҡыҙыҡлы һәм әһәмиәтле эш башҡара — күп фотографияларҙы эшкәртеп, Билдәләр залының түңәрәк панорамаһын тыуҙыра. Ғалимдар тикшергән бөтә рәсемдәрҙе һәм билдәләрҙе ошонан күрһәтергә мөмкин. Бизон, абстракт фигуралар төшөрөлгән урындар, Хаос залына инеү урыны һәм башҡа күренештәр панорамала бик асыҡ күренә. Ул Билдәләр залының бөтә архитектураһын тулы һәм камил килеш сағылдыра. Әлбиттә, был ҙур ҡаҙаныш. Мәмерйәне ошолай тулыһынса документлаштырыу зарур. Сөнки боҙолоу, тарҡалыу процестары дауам итә, ә документтарҙы һаҡлап була.\nЙәнә бер бик тә әһәмиәтле эш — комплекслы тикшереү һөҙөмтәһендә Шүлгәнташ мәмерйәһенең ентекле, тулы һәм аныҡ картаһы төҙөлөү. Унда бөтә нәмә төшөрөлгән: залдар, соҡорҙар, каньондар, ҡулауыҡтар, өҫкө йөҙ... Топографик эштәр карст ҡыуышлыҡтарының рельефтағы торошон аныҡларға һәм үҙ-ара бәйләнеш асыҡларға мөмкинлек биргән. Бөтә ҡыуышлыҡтарға инеп, уларҙың оҙонлоғон, бейеклеген, стеналарынан үҙәк линияға хәтле арауығын, стеналарҙың горизонтҡа ҡарата ауышлығын үлсәгәндәр, контурын төшөргәндәр. Ҡайтанан төшөргәндән, ҡат-ҡат ентекле үлсәгәндән һуң залдарҙың формаһы аныҡланған. Санкт-Петербург тикшеренеүселәре тарафынан төҙөлгән яңы карта уларҙың һыҙаттарын дөрөҫ, теүәл күрһәтә. Ярыҡтарҙы, сифондарҙы анализлау, йылғасыҡҡа буяу һалыу Шүлгән йылғаһының аҡҡан үҙәнендә (каньон) һарҡырға мөмкин, һарҡҡан урындарын күрһәтә. Был үтә лә мөһим, сөнки ағымдар ярыҡтар буйлап залдарға эләгеп, рәсемдәрҙе боҙа һәм тора-бара уларҙы бөтөнләй юҡҡа сығарыуы ихтимал. Айырыуса Хаос залында хәүефле хәл килеп тыуа. Рәсемдәргә ҡарай һыу юлдары асыҡлана һәм «аттар»ҙы йыуылыуҙан ҡотҡарыу саралары күрелә.\nФранцияла һәм Испанияла рәсемдәр булған бөтә билдәле мәмерйәләр бик ҡәтғи вә талапсан рәүештә һаҡлана. Хәүеф янап, мәмерйәне ябып, ун һигеҙ йылда\nфранцуз хөкүмәте һәм ғилми йәмәғәтселеге баһалап\nбөтөргөһөҙ һаналған боронғо рәсем сәнғәтен ҡотҡа-\nрыуға өлгәшкән. Бындағы мәмерйәгә фәҡәт белгестәр\nгенә индерелә. Ә халыҡ өсөн Париж эргәһендә рәсем-\nдәрҙең үҙгәртелмәйенсә төшөрөлгән күсермәһе менән\nтулыһынса оҡшаш яһалма мәмерйә яһалған. Көнбайыш\nЕвропаның боронғо сәнғәтте ҡотҡарыу өлгөһө ғибрәт\nбулырлыҡ, һабаҡ алырлыҡ.\nБындай һаҡсыл мөнәсәбәткә Шүлгәнташ мәмерйәһе\nлә лайыҡ. Зарарлы тәьҫир киҫкен хәл тыуҙырғанда был\nайырыуса мөһим. Әле таш быуаттың иң боронғо осо-\nро сәнғәтенең яҙмышы яҡшы булырына өмөт бар.\nТуристарҙың мәмерйә буйлап йөрөүен сикләү ыңғай\nкүренеш. Бының өсөн Шүлгәнташтың алғы яғы һаҡсыл\nһәм ипле мөғәмәләлә яраҡлаштырылған. Ҡыҙыҡһыныу\nуятҡан композицияларҙың барыһы ла алғы зал стена-\nларына күсереп яһалған. Был килеүселәргә тамам етер-\nлек. Улар бында ла Шүлгәнташтың мөһабәтлеген, хозур-\nлығын, ғәйәт ҙур мәғәрәһен (грот) — Порталын күрә,\nтирә-яҡ мөхиттең йәмен тоя ала. Өҫкә күтәрелеп,\nһоҡланғыс донъяға хайран ҡалып тороу ҙа күңелдәргә\nҡөҙрәт, илһам өҫтәй. Ә нөсхә рәсемдәр төшөрөлгән\nтөпкөлдәге залдарға үтеп инеү рухи ҡомартҡыларға\nзыян килтерә. Тәбиғәтте йәне-тәне менән яратыусылар,\nнескә кимәлдә тойоусылар быны аңларға тейеш.\nКиң даирәлә фекер йөрөткәндә, киләсәккә бағып,\nошо күркәм төйәктә тарихи-археологик, ландшафт-спе-\nлеологик, ябай итеп әйткәндә, тәбиғи музей-ҡурсаулыҡ\nбулдырырға кәрәк. Шүлгәнташ мәмерйәһе һәм уның\nтирә-яғы менән «Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Минәй ба-\nтыр менән Шүлгән» эпостары, күп кенә риүәйәттәр,\nлегендалар бәйле. Яҡындағы Шүлгән күленән, йылҡы\nөйөрөн эйәртеп, Аҡбуҙат сыҡҡан. Шунлыҡтан уны\nЙылҡысыҡҡанкүл дә ти-\nҙәр. Күлдең ярында\nУралдың бүләһе Һәүбән\nШүлгәндең һылыу ҡыҙы\nНәркәсте сәсенән урап\nтотҡан һәм аҙаҡтан буй\nбирҙергән. Урал һәм\nуның нәҫелдәре ошо\nтөйәктә мәкерле Шүл-\nгән, уның дейеүҙәре\nменән оҙайлы көрәш алып\nбарған. Мәмерйә йәнәшенән\nУралдың оло улының исеме\nменән аталған Ағиҙел (Иҙел)\nйылғаһы аға. Бында йөҙ йә-\nшәр ҡарағайҙар, имәнлектәр,\nтауҙар, ҡаялар, үҙәнлектәр,\nхуш еҫле болондар, таҙа һыу-\nлы йылғалар, шишмәләр, бөтә\nдонъяға билдәле солоҡ ҡор-\nто... Ғөмүмән, Бөрйән төйәге,\nмөһабәт Шүлгәнташ урын-\nлашҡан Башҡорт дәүләт ҡур-\nсаулығы биләмәһе йәннәттәй\nер, донъя, илгиҙәрҙең күңе-\nленә ифрат та хуш.\nШүлгәнташ Көньяҡ Урал-\nда бурташ, гипс, доломит\nкеүек тау тоҡомдарынан торған мәмерйәләрҙең иң\nҙуры, хозуры. Тәбиғәт тыуҙырған мөғжизә, тиҙәр уны.\nМәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо ике саҡрымдан ашыу.\nӘүәл һарҡып, ағып барлыҡҡа килгән май таштары, ста-\nлактиттары, сталагмиттары ла хайран иткән. Залдары-\nның, күлдәренең атамалары шундай: Күккүл, Инеү уры-\nны (Грот Портал), Төп галерея, Сталагмит залы, Көмбәҙ\nзалы, Билдәләр (Тамғалар залы), Хаос залы, Беренсе\nгалерея, Рәсемдәр залы, Икенсе галерея, Оҙонса түңә-\nрәк зал, Храм залы, Үрге (Юғары) зал, Акустик зал, Үрге\n(Юғары) күл, Гәүһәр зал, Йәйғор залы, Гәлсәр (Сталак-\nтит) залы, Ҙур ҡойо, Тау батшаһы залы, Өсмөйөш ра-\nйоны, Сифон арты залы, Тамуҡ залы, Йәһәннәм залы,\nАлыҫ зал, Ярғанат лабиринты, Киселев сифоны. Әйткән-\nдәй, һыу аҫты спелеологы Владимир Киселев, ошондағы\nбер нисә бәләкәй сифонды үтеп, осһоҙ-ҡырыйһыҙ си-\nфонға барып сыға. Һыу тулы мәмерйә буйлап төньяҡ-\nҡа ҡарай 317 метр үткәс, башҡаса йөҙмәй, кире\nборола. Ул йәнә сифон артындағы бер бушлыҡта, иң\nтөпкөлдә, йоҡоға талған ярғанаттарҙы күрә. Бында\nнисек килеп кергәндәрҙер?\nҒөмүмән, Шүлгәнташ күренештәре, мөғжизәләре хайран итә. Ҡайһы бер залдарҙың иҙәндәрендә яңы яуған ҡырпаҡ ҡарҙай ятҡан, ваҡ ҡына кальцит кристалдарынан торған «һөт йылғалары»; гипс кристалдарынан\nторған таш сәскәләр; стеналарҙағы ярты метрға еткән мәрмәр ониксы ҡатламдары; Гәлсәр залының түшәмендә селтәрләнеп, көмөштәй аҫылынып торған меңәрләгән кальцит ептәре; ер аҫты һыуҙарының бәләкәй соҡорҙар яһап өйөрөлөп ятҡан урындарындағы мәмерйә гәрәбәһе бөртөктәре... Һоҡланғыс ер аҫты донъяһы!\nШүлгәнташ мәмерйәһенә ингән урындың (Портал) киңлеге 40 метрға етә, бейеклеге — 20 метр. Мәмерйә аша һалҡын һыулы ер аҫты йылғаһы Шүлгән аға. Уның сыҡҡан ере төньяҡҡа ҡарай ун ике саҡрым самаһы арыраҡ. Үҙәне буйлап килеп, ул мәмерйәгә етмәҫ элек, Ҡотоҡсумған тигән урында, ныҡ шаулап, ер аҫтына инеп юғала һәм, ҡеүәтле шишмә булып, Шүлгәнташ мәмерйәһе ауыҙынан урғып сыға, бәләкәй генә Күк күлде хасил итә. Һыуы шифалы тип, туристар рәхәтләнеп эсә, ҡойона, батҡағын биттәренә, ҡулдарына, аяҡтарына һөртә.\nШүлгәндең тәрән ек-тишектән атылып сығыуы асыҡланды. Уға Англияның һыу аҫты белгесе сумды һәм йылғаның 75 метр тәрәнлектән өҫкә ҡалҡыуын раҫланы. Ул мәмерйә ауыҙынан, Күк күлдән, артабан гөрләп ағып, Ағиҙелгә барып ҡушыла. Шүлгән ҡышын ҡаты һыуыҡтарҙа ла туңмай. Парланып торған йылға өҫтөндә һыу сәпсеге оса. Бында ҡыр өйрәктәре ҡышлаған саҡтар ҙа булған. Йәйен, иртәнге ҡояш нурҙары мәмерйәнең алдын яҡтыртҡан мәлдә, күл ысынлап та күкһел булып күренә, ә гроттың асыҡ һоро стеналарында сағылыштар, ялтырауыҡтар уйнай. Ҡойма ямғырҙар ҡойғанда һыу болғансыҡҡа әйләнә, бәғзе берҙә күл өҫтөндә һыу бағанаһы тора.\nМәмерйә иһә эпостарҙа, әкиәттәрҙә һөйләнгән тылсымлы, мөғжизәле вә мажаралы һарайҙы хәтерләтә. Төрлө залдарҙа, галереяларҙа микроклимат үҙенсә, һәр ҡатта үҙенә хас торош, һауа әйләнеше, дымлылыҡ... Мәгәр йыл миҙгелдәрендә һәм тәүлек әйләнәһендә температура тирбәлеше бик бәләкәй. Мәмерйәгә ингән ерҙән 120 метр тирәһе үткәс, һул яҡтан юғарыға тура коридор китә. Баҫҡыс буйлап 20 метр самаһы күтәрелгәс, икенсе ҡатҡа аяҡ баҫаһың. 500 метрға һуҙылған ҙур залдар ер аҫты күленә барып тоташа. Үрге күл — Шүлгәнташтың иң ҡыҙыҡлы һәм серле урындарының\nбереһе. Кешеләр бында ҡойонор, йыуыныр һәм төрлө ауырыуҙарҙан арыныр, йәшәрер өсөн килгән. Күлдең төбөндә ялпаҡ төплө кәмә ята. Нисек килтергәндәр, әйтеүе ҡыйын. Тауҙағы Ташкеләт мәмерйәһенән аҫҡа, тау эсенә табан тағы бер ер аҫты юлы, борон күлдең аръяғынан инеү урыны булған һәм, йәнәһе, һуңынан емерелгән тигән ҡарһүҙ ҙә бар. Шүлгәнташтың ер аҫты донъяһын өйрәнеү, серҙәрен асыу алда әле.\nҠышын Шүлгәнташта ниндәй матурлыҡ, мөғжизә булғанын күптәр күҙ алдына ла килтермәй. Иҫ китмәле хозурлыҡ! Мәмерйәгә инеү урыны (Портал) оҙонлоғо 2—3 метрға еткән тиҫтәләгән боҙ сталактиттар менән биҙәлә. Мәғәрәнең иҙәнендә әкиәт дейеүҙәрен, йәнлек- кейектәрен хәтерләткән әкәмәт тыуыштар... Шуға ла был илаһи, мөғжизәле урынға хажға барған һымаҡ сәйәхәт ҡылалар. Һис шикһеҙ, Бөрйәндең киләсәге — туризм. Мәгәр бөтә донъя мәҙәни ҡомартҡыһы һаналған Шүлгәнташты һаҡлауға, тейешле ҡағиҙәләргә буйһоноп файҙаланыуға, килеүселәргә аң-белем таратыуға, ватандаштарыбыҙға тәрбиә биреүгә ҡоролған махсус структура булдырыу мотлаҡ. Мәмерйәне, уның тирә- яғын даими күҙәтеү, тикшереү аҫтына алыу зарур. Стационар музей-ҡурсаулыҡтың белгестәре, хеҙмәткәрҙәре тәүлек әйләнәһенә мәмерйәнең торошон, тәбиғи микроклиматына тәьҫир итерҙәй үҙгәрештәр барлығын- юҡлығын ҡарап, бөтә нәмәгә күҙ-ҡолаҡ булып, һәр йәһәттән хәстәрлек күреп торорға тейеш. Мәмерйәнең торошона ярашлы инеү ваҡыты, инеүселәрҙең һаны аҙайтылырға, күбәйтелергә мөмкин.\nСәйәхәтселәр «Урал батыр», «Аҡбуҙат» эпостарында, легендаларҙа һәм риүәйәттәрҙә тасуирланған, тәбиғәт ҡомартҡылары иҫәпләнгән урындарға сәйәхәт ҡыла; Шүлгәнташтың түбәһенә артыла; солоҡтарҙы, умарталыҡты күрә, Бөрйән балын ауыҙ итә; ҡымыҙ эсә; иҫтәлеккә сувенирҙар һатып ала; йәмле төйәктә фотоға төшә... Улар музей-ҡурсаулыҡтың уңайлы шарттар тыуҙырылған үҙәгенән генә экскурсияларға йөрөй. Заманса туризм ойошторғанда ғына беҙ Шүлгәнташтың именлеген тәьмин итә, Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының тәбиғи асылын, йәмен һаҡлап ҡала аласаҡбыҙ. Сит ил илгиҙәрҙәре йыш ҡына тәбиғәт ҡомартҡыларыбыҙға,\nрухи хазиналарыбыҙға вайымһыҙ булыуыбыҙға аптырай. Ысынлап та, Шүлгәнташ беҙгә тәбиғәт бүләк иткән ғәжәп бүләк, һис нәмә менән алмаштыра алмаҫлыҡ ҡиммәт, хазина.\n«КЕШЕ БУЛҺЫН ЗАТЫҒЫҘ»