7 Сентябрь 2021, 18:08\nЭш көнөн саҡ үткәреп бөтөп ҡайтты Әлмира. Быға тиклем төнгәсә ҡалып ултырып, тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫ яҙыу-һыҙыуынан арынып сыҡҡанында, мәктәбендә төнгө ҡарауылсынан башҡа йән эйәһе ҡалмай торғайны. Бөгөн йәш уҡытыусыларҙан да алдараҡ ысҡынды. Сөнки йөрәге тыныс түгел.\nСөнки ҡайта һалып хәл итә торған эше бар. Өҫтөн алыштырып аш бүлмәһенә үтте. Иртәнсәк яҙа-йоҙа йыйыштырып киткән ҡашығаяғын тәртипкә килтерҙе. Һөҙөп ултыртылған һурпаһын сығарып плитәгә ҡуйҙы. Кисәге итен йылытты. Юл ыңғайы һатып алған әсе ҡамырҙы йәйеп, шаҡмаҡлап ҡырҡҡыланы ла, табаға шыйыҡ май ҡойоп газға ултыртты. Хәҙер ҡыҙартып ҡына майғикмәктәр бешереп алыр. Улы ярата бит. Күптән үҙен былайтып иркәләгәне лә юҡ. Шул мәктәп тип йөрөп һаман... ғүмер буйы...Ишек асылыу менән Айраттың шат тауышы яңғыраны:\n— Подъездан уҡ еҫен һиҙеп киләм! Бындайҙы минең әсәй генә бешерә ала тип уйлайым!Әлмира уның ошо һүҙҙәрен көтөп тора, йөҙө ҡояштай балҡый:\n— Әйҙә, балам! Ҡулыңды йыу ҙа кил, һыуынмаҫ борон.Айрат кейемен генә һала ла, тәрилкәлә өймәләп булып ятҡан ваҡ икмәктәрҙең береһен эләктереп тә ҡаба:\n— Ммм... телеңде йоторлоҡ! Әсәһе уны бәләкәй балалай итеп шелтәләй:\n— Ҡулыңды? Ҡулыңды кем йыуа?\nУлы уны “әп” итеп ваннаға юллана ла, йыуынып сығып ҡаршыһына килеп тә ултыра.\n— Күптән миңә бындайҙы ашатҡаның юҡ бит, әсәй. Ҡалай һағындырған, - тип һөйләнә-һөйләнә ихлас тотона.\n— Ҡабаланма, улым. Башта аш ашап алайыҡ, ҡоро икмәк менән тығынма, - тиһә лә улының ошолай ашағанын ярата ул.\nАш аҙағынан сәй килде. Әлмира балаһына ҡарап-ҡарап ала, тик тел осондағын нисек сисергә, һүҙҙе ҡайҙан башлап китергә белмәй.\n— Эшеңдә нисек, улым? Ауыр түгелме?\nАйрат яңы урынға күскәйне, был эшендә ике ай ғына йөрөүе.\n— Юҡ, коллектив һәйбәт, все нормально.\n— Ярай атыу. Бик яҡшы. Ә-ә... ҡатын-ҡыҙҙар күпме?\n— Бар былай.— Ҡыҙ-ҡырҡын тейем. Күҙ һалырҙай ҡыҙҙар һиңә...\n— Ниндәй ҡыҙҙар, әсәй? – Айрат, ғәҙәтенсә, бындай һүҙҙән ситкә китмәксе.—\nНиндәй ҡыҙҙар тип, ҡыҙҙарға ла күҙ һалырға ваҡыт, мине киленһеҙ итмәҫһең дә инде?\n— Булыр, әсәй, ваҡыты еткәс.\nҠатын улына үпкәле төбәлеп ҡалды.\n— Йә? – тине уның был ҡарашын белгән улы, - Әйт, нимә ишеттерергә теләйһең?\n— Улым, — әсә бер генә тәрән тын алды ла теҙеп һалды, — Һинең кем менән буталғаныңды еткерҙеләр инде. Тик мин ҡаршы. Мин был мөнәсәбәткә тешем-тырнағым менән ҡаршымын. Ишетәһеңме?Айрат уны ҡаштарын үргә сөйөп тыңланы ла, һындыра ҡарап ҡаршы һорау бирҙе:\n— Ниңә ҡаршыһың? Нимәһе менән оҡшамай һиңә Дилә?\n— Шулай, балам, оҡшамай. Ул ҡыҙ һиңә пар түгел.\n— Ә ниндәй ҡыҙ пар миңә? Алтын сәсле, көмөш тешлеме? – Айраттың тауышы тыныс ҡалды, әммә унда тимер сыңы ла салынды. Улын ҡатылыҡ менән һындыра алмаҫын белгән ҡатын ҡапыл ғына икенсе юҫыҡҡа төштө.\n— Балаҡайым, һин бит уны бөтөнләй белмәйһең. Шуға әйтәм бит, ҡыҙ-ҡырҡын менән күберәк аралаш, күр, һайла тип. Кеше бер-берен йәш саҡта һайлай инде.\n— Диләне һин саҡырҙың бит беҙгә, һин таныштырҙың. Һинең мәктәп уҡытыусыһы. Нисек инде белмәйем? – улы һаман яуап талап итте.Әлмира һөйләшеүҙе ошо ыҙанға алып бара бит инде. Ярып та һалды:\n— Бына ул һиңә балаһы бар икәнлеген әйттеме? – улының ҡарашынан аңлап тантана ла итте, — Ә-ә! Әйтәмәгән бит! Ә һин уны беләм тиһең.\n— Нисек... Ниндәй балаһы?\n— Бына шундай балаһы. Ҡыҙы бар уның, дүрт-биш йәштәр самаһылыр инде. Ирһеҙ тапҡан булған.Айрат был яңылыҡты ысынлап белмәгән, ахыры, бер килке өндәшә алмай ҡалды. Уның был халәтен күҙәтеп ултырыуы еңелдән дә түгел ине әсәгә.\n— Ирһеҙ?.. Ул бит шундай йәш... Ҡасан?.. Мәктәптә уҡығандамы ни?\n— Мәктәпте бөткән дә ауырға ҡалған инде. Ярай, уныһы нимәгә беҙгә? Иң мөһимен әйттем – балалы ҡатын кәрәкмәй беҙгә.\n— Беҙгә? Һиңәме әллә миңәме?Йә инде, кемгә оҡшап ҡарышҡыр еңмеш һуң был малай?\n— “Беҙ” ул, улым, беҙҙең ғаилә тигән һүҙ, йәғни, икебеҙ.\n— Мин фекеремде әйтмәнем әле.\nАуыр ҡарашын күтәрҙе улы әсәһенә. Тәүгә күргәндәй төбәлде. Унан һәр һүҙен айырым-асыҡ итеп яйлап ҡына әйтте:\n— Үҙемә кем кәрәк икәнен мин үҙем хәл итермен, әсәй. Рәхмәт ашыңа.\n— Айрат! Мин бит һине уйлап... – улының бүлмә ишеге ябылды.\nТөнө буйы йоҡламаны Әлмира. Уйламаған уйы, ҡормаған планы ҡалманы. Инде был хәбәрҙе ҡуҙғатырын ҡуҙғатҡас, башлағанын тамамлап, ҡабат ҡайтмаҫлыҡ итеп ябып ҡуйырға кәрәк. Ярай, улы әлегә асыуланды, тик был оҙаҡҡа бармаҫ. Уның холҡо шундайыраҡ бит. Үҙенә оҡшамағанды ныҡышһаң, баҫым яһаһаң арҡырылана ла китә. Ыңғайына һыпырыңҡырап, яйлап, ҡаты бәрелмәй генә ыҡҡа килтереп була уны. Әлбиттә, ыңғайламай ҡуя торған яғы ла бар. Әммә был мәсьәләлә ҡалайтһа ла ҡалайтыр Әлмира, ризалаштырыу яйын күрер. Сөнки башҡаса булыуы мөмкин түгел. Уның берҙән-бер ғәзиз балаһы, күҙ өҫтөндәге ҡаш булған улы нисек итеп балалы ҡатын алһын, ти? Юҡ-юҡ! Бая анау бер һүҙе лә көйгәнендә башына килеп инде бит әле, саҡ әйтеп ысҡындырманы. Ҡолонло бейә! Һы... Уны ҡалай тота килеп иҫләне әле? Хәтеренә төшөрөп тормаһа ла, күңеленә ныҡ уйылып ҡалған икән......\nӘлмира ла йәшләй генә әсәй булғайны. Мәктәптән артынан йөрөгән Сәлих, армияға повестка алғас та, ата-әсәһен ебәрҙе уларға. Әлмираның әсәһе “йөрөп ҡайтһынсәле” тип ҡараһа ла, йәштәр өтөп-ҡырып алып барҙы. Никахлашып аҙна-ун көн йәшәп ҡалдылармы, ирен алып та киттеләр. Ул китеүгә ике ай тигәндә йәш ҡатын йөклө икәнлеген төшөндө, мәле еткәс улы ла тыуҙы. Педучилищела уҡып йөрөгән еренән бер йылға ял алып ауылға ҡәйнәһе янына ҡайтты килен. Шунда ирен көтөп алды. Барыһы ла яҡшы, барыһы ла яйлы кеүек ине лә, Сәлихы ғына ҡайтҡанынан алып эсендәге һыҙланыуға түҙә алмай яфаланып хәүефкә һалды. Дауаханаға һалғайнылар, ауырыуы бер аҙ баҫылды ла, сығып аҙыраҡ йөрөүгә тағы башланды. Шулайтып бер ятты, бер сыҡты, унан ҡабат ятты. Бәләкәс балаһы, йәш ҡатыны менән рәхәтләнеп йәшәү бәхетен татый ҙа алманы. Ыҙаланы, сырайы һытыҡ, йөҙө йонсоу булды. Был халәтенән уңайһыҙланды, шуға ла бүлмәлә стенаға ҡарап бөгәрләнеп ятыуға күнекте. Табиптар эсәктәрендә ниндәйҙер инфекция таптылар, ваҡытлыса ауыртыныуҙарын баҫтылар, әммә тулыһынса ҡотолдора алманылар. Әлмира уның менән һөйләшеп, әүрәтеп ҡарай ҙа, артыҡ бер ни менән дә ярҙам итә алмай. Үҙенә лә бәләкәй бала менән уҡыуын тамамларға, эшкә төшөү юлдарын ҡарарға кәрәк. Ауырыу ире менән улын ҡәйнәһе ҡарамағына ҡалдырып диплом яҡлауға юлланды. Эштәрен тамамлап, ҡыуанып, өйҙәгеләренә бүләктәр ҡарап йөрөй биреп фатирына ҡайтып инһә, унда ҡурҡыныс хәбәр көтә: ире аҫылынған!\nЕгерме ике йәшендә бала менән тол булып ултырып ҡалды ҡатын. Өҫтөнә күк ҡабағы ауҙарылып төшкәндәй булғайны башта. Әммә ул йәш ине, сәләмәт ине, етмәһә эргәһендә иғтибар даулап бәләкәс улы йөрөй. Ваҡыт та үҙенекен итте. Ауылдағы мәктәпкә уҡытыусы булып эшкә урынлашты, балаһын баҡсаға йөрөттө, әсәһе менән, ҡустыһы өйләнмәгән ине әле, көңгөр-ҡаңғыр килеп йәшәне лә яттылар.Ауыл ерендә уның һымаҡ йәш ҡатындар оҙаҡ яңғыҙ булмай ҙа. Әлмираның сәскә атҡан сағы, дәртле, егрәле, алдына алғанын ҡуймай торған ҡара тырыш заттан бит ул. Өс-дүрт йыл уҡытыуынан “яҡшы уҡытыусы” тигән даны ла сыҡты. Һәм ауылда уға ирҙәр түгел, ә егет-елән күҙ һала ине. Шулар араһынан күрше ауылдың уҡытыусы егетен яҡын күрҙе үҙе. Уныһы ҡатындың һырт бормағанын аңғарғас һандуғас булып һайраны, ҡарлуғас булып кәйелде. Ял көнөндә матайына атланып килеп етте, алсаҡланып өйҙәренә лә килеп инде, әсәһе менән һин дә мин һөйләште, ҡустыһына ярҙамлашып ярап алды. Был күренеште ауыл халҡы ла күреп-күҙәтеп торҙо. Эштәр туйға баралыр инде тигәндә генә, берҙән бер кис әсәһенең күрше ауылда йәшәгән ҡустыһы еңгәһе менән килеп төштөләр. Башта әсәһе менән шыш-быш һөйләштеләр ҙә, аҙаҡ Әлмираны ла саҡырып алып күҙен астылар. Баҡтиһәң, кейәү булырға йөрөгән егеттең әсәһе улының һайлаған кешеһен белгәс яу ҡуптарған икән. Улын тетеп һалыуы ғына етмәгән, ағаларына ла килеп еткән. Төп йортта ҡала торған кинйә улын балалы ҡатынға өйләндереү хаҡында һүҙ ҙә булмаясағын тиҙ төшөндөргән быларға.\n— Ҡолонло бейә кәрәкмәй беҙгә! – тип бармаҡ янап ҡысҡырған ул ҡапҡа алдына сыҡҡас та... дөрөҫ булһа инде. Был әйтелгәндәрҙе күршеләр ишеткәндер, күрәһең. Һәм тиҙ арала бөтә ауыл белгән.Көн дә мәктәбенә барып-ҡайтып бер ни булмағандай йөрөһә лә, эсендә янған уттан саҡ тоҡанып китмәй үткәрҙе ул мәлдәрҙе Әлмира. Ниндәй генә хәл булғанда ла, “яратам” тип өҙөлгән кешеһе килер, аңлашыр тип көттө. Бер ай көттө, ике ай... уныһы килмәне. Тимәк, әсәһе теләгенә ҡаршы бара алманы, һөйөүен яҡларлыҡ көсө булай сыҡты. Исмаһам ошоларҙы килеп аңлатып та китмәне. “Ҡурҡаҡ! Ҡурҡаҡ...” тип кенә әсенеп уйлай, төндәрен тауышһыҙ һығылып илай алды ҡатын. Шулай өнһөҙ -тынһыҙ кисерҙе ул был һөйөү ғазабын, ҡатылығына барып хатта еңгәләренә лә, иң яҡын әхирәттәренә лә бер хәсрәтле “аһ”ын ишеттермәне. Шул уҡыу йылы тамамланыуға эшенән сыҡты ла, баш ҡалаға барып урын эҙләп тапты. Ситтән тороп институтҡа инде. Йәшәргә бүлмә тапҡас улын да алып китеп, бәләкәс кенә бер ғаилә булып айырымландылар.\nБында ла тырыш уҡытыусыны аңғарманылар түгел. Нисәлер йылдан завуч итеп күтәрҙеләр. Тиҫтә йылдан ашыу ошо вазифаһында ал-ял белмәй сапты ул. Бөтөн тормошо мәктәптә булды. Улы ла янында уҡыны. Ҡала, республика кимәлендә данлы уҡытыусы, йәмәғәт эшмәкәре итеп күтәрҙеләр. Үҙенең дә бөтөн ҡыҙыҡһынғаны балалар, уҡыусылары, коллективы, мәктәбе булды. Башлыса ҡатын-ҡыҙҙарҙан ғына торған ерҙә уның иғтибарын йәлеп итерҙәй ир заты ла булманы, ул турала уйларға үҙенең теләге лә тыуманы, димләгәндәргә ыҡҡа ла килмәне. Ҡасандыр бер ваҡыт ишеткән “ҡолонло бейә” ҡушаматы уға ныҡ тәьҫир иткәйне. Тәҫьир иткәйне генә түгел, ә йөрәген ир-атҡа ҡарата мәңгелеккә бикләгәйне.\nУнан килеп, көтмәгәндә, мәктәп директоры итеп күтәрҙеләр. Бынан һуң инде Әлмира өсөн эргә-тирәләге башҡа донъя юғалғандай булып ҡалды. Баш-көллө шул йәмғиәтенә сумды. Ул арала улы үҫеп етеп институтҡа инде, һалдат хеҙмәткә барып килде, эшкә урынлашты. Башта тәжрибә өсөн йөрөһә, күптән түгел аҡсалы ғына урын табып та төшөп китте. Йәшәйештәре камил ғына ине... бынау ҡыҙ килеп сыҡҡанға тиклем.\nДиләне ысынлап Әлмира үҙе алып ҡайтты шул өйөнә. Мәктәпкә эш эҙләп килгән йәш уҡытыусыны завучы эшкә алмаған да, был яҡлау эҙләп директорға килеп ингән. “Мин һеҙҙең райондашығыҙ булам, Әлмира Ҡыуандыҡовна, зинһар, ярҙам итегеҙсе”, - тип инәлеп тороуына ҡолаҡ һалды шул. Һөйләшеп киттеләр, уртаҡ таныштары булып сыҡты. Бала сырайлы ғына ҡыҙҙың өс йәшлек ҡыҙы ла бар булып сыҡты. Әле ауылда әсәһе ҡулында икән. Үҙе ситтән тороп уҡый, сессияға китергә кәрәк буласағын белгән бер мәктәптә лә алмайҙар. Илар сиккә етеп ултырған йәш ҡатынды йәлләне шул саҡ Әлмира, райондашы булыуы ла үҙенекен итте һәм ул урынбаҫарын саҡыртып алып Диләнең документтарын барларға ҡушты. Ҡыуанысы эсенә һыймаған ҡыҙ йүгереп килеп ҡосаҡлап алды директорҙы, ҡат-ҡат рәхмәттәрен уҡыны. Эшләп киткәс тә яйы тура килгән һайын инеп хәл белеште, ауылдан килгән һөт-ҡаймаҡ ҡалдырҙы. Улы икенсе ҡалала уҡыған Әлмираға ла ошондай кеше кәрәк ине, буғай, яңғыҙлыҡ ялҡытҡан да, күрәһең. Ул да хәҙер ҡыҙҙы ялдарға саҡырғылай, баҡсаһына барғанда өндәшә башланы. Алсаҡ йәш ҡатындың һөйләшеүен, фекерҙәрен оҡшаттымы, әллә йәшлеген ҡыҙыҡ күрҙеме, һәр хәлдә береһе оло, икенсеһе йәш булып та бер тиңдәй аралашып алып киттеләр. Ҡарап-ҡарап ултырып был ҡатынды үҙенә лә оҡшатып китә ине ул. Әлбиттә, Дилә уға ҡарағанда йомшағыраҡ, хислерәк, әммә ул да ҡасандыр Әлмира үткән юлды үтергә тырышып-тырмашып ята. Уҡыуын тамамлайым, балаһын янына алам, йәшәргә берәй мөйөш булдырам тип дәртләнеп йөрөй.\nЙыл ярым самаһы элек улы янына ҡайтып бында төпләнгәйне. Әлмира юбилейын үткәрергә булып китте. Ҙурлап билдәләмәҫ тә ине инде, коллективы өҙмәне лә ҡуйманы. Кафела тантана яһағас, яҡыныраҡ кешеләре менән өйҙә лә ултырып алырға булдылар. Әлбиттә, бындай мәшәҡәтле мәлдә Дилә иң беренсе ярҙамсыһы ине. Бына шунда таныштырғайны улын был ҡыҙ менән. Әммә һис тә улына тиң, уға килен булырҙай итеп түгел, ә йәш коллегаһы итеп кенә күрһәткәйне. Кем уйлаған улы күҙ һалыр тип? Ә тегеһенә, Диләгә, шундай егетте ер тетеп эҙләһә лә табырлыҡ түгел ине. Әллә маҡсатлы рәүештә танышҡандырҙа әле, кем белә? Ҡатын-ҡыҙ мәкеренең сиге бармы?..\nУлы иртәнсәк тә яҙылмаған ине әле. Әсәһенең йөҙөнә ҡарамай ғына ашаны ла, сығып китте. Хәҙер өйөндәге был күңелһеҙлектең, низағтың ғәйебен бер Диләлә күргән Әлмира, мәктәбенә барып еткәнсе ярһыны. Уның ҡаты, һалҡын ҡарашынан ҡаршыһына осраған уҡытыусылар албырғашып ҡалды. Сәләм биреүселәргә әллә яуап бирҙе, әллә юҡ. Ҡабул итеү бүлмәһендәге ҡыҙ ҙа хужабикәһенең кәйефһеҙлеген аңғарып һикереп торҙо:\n— Хәйерле иртә, Әлмира Ҡыуандыҡовна!\n— Хәйерле... Ҡалай тынсыу, килгәс тә тәҙрәләрҙе ас тип әйтәм бит... Кисәге иғланды ла һаман алмағанһың.\nКабинетына ингәс, ҡушҡандарын йүгермәләп йөрөп үтәгән сәркәтибенә яңы фарман бирҙе:\n— Дилә Фәритовнаны саҡырт әле, срочно ғына.Бер-нисә минуттан Дилә уның ҡаршыһында тора ине инде. Ул да етәксенең йөҙөнән үк етди һүҙ булаһын аңғарып һағайып ҡалған.\n— Ултыр. Башта ишекте яп.Йоҡоһоҙлоҡтан ҡыҙарған ҡаты һәм һынсыл күҙҙәре менән алдындағы йәш ҡатынды ентекле күҙҙән үткәреп алды директор. Уның ҡиммәтле булмаған, әммә ҡупшы кәүҙәһендә матур ултырған ябай ғына костюмын, тырнаҡтары ҡыҫҡа итеп киҫелгән маникюрһыҙ бармаҡтарын, ниндәйҙер биҙәкле үреү менән үрелеп төшөп иңбашына ятҡан оҙон булмаған толомон тәүгә күргәндәй итеп ҡарап сыҡты. Был ҡараштан ҡыҙ ҡаушаны.\n— Әлмира Ҡыуандыҡовна... Берәй нәмә булдымы әллә?\n— Булды, — тине өҙөп кенә Әлмира, — нимә булырға тейеш булһа, шул булды.\n— Ә... нимә?..— Айрат менән беҙҙең арала бик етди һөйләшеү булды. Мин һеҙҙең бергә киноға йөрөүегеҙҙе, ял итеүегеҙҙе беләм. Мәктәпкә курьер алып килгән сәсәкәләрҙең унан икәнлеген еткерҙеләр. Так что, все под контролем.\n— Әлмира Ҡыуандыҡовна, һеҙ, зинһар, насар уйламағыҙ...\n— Мин бер нәмә лә уйламайым, ҡәҙерлем. Бында мин уйлап ултырыр сәбәп юҡ! Һин үҙеңде минең улыма тиң икән тип уйлайһыңмы әллә?\nДилә нимәлер тип әйтергә асҡан ауыҙын ябырға ла онотоп ҡалды. Ә ҡыҙғандан-ҡыҙа барған Әлмира төнө буйы йыйылғанын тышҡа һирпте.\n— Әлбиттә, юғары белемле, яҡшы эшле, сибәр, тәрбиәле, фатирлы ҡала егете кемде ҡыҙыҡтырмаҫ? Тик уны өйләнмәгәс тә, һине көтөп йөрөгән тип уйлама. Ул бала ошондай булып күктән килеп төшмәгән. Мин уны яңғыҙ үҫтереп кеше иттем! Шул баланы уйлап үҙ тормошомдо ҡорманым, сит ир күҙенә ҡаратып ултыртҡым килмәне. Бөтөн булмышымды улыма бағышланым. Һәм һәр әсәй кеүек үк мин дә улымдың үҙенә тиң ҡыҙ алыуын теләйем. Һәр кем тормошта үҙ тиңе менән йәшәргә тейеш.\nЕтәксеһенең тел төбөн төшөнгән Дилә ҡайтарып яуап бирмәне. Ул тәҙрәгә ҡарап тынып ҡалғайны. Ниндәйҙер ҡаршылыҡ көтөп ярһыған Әлмираға бер аҙ тауышын баҫыуҙан башҡа сара ҡалманы.\n— Дилә, һин мине дошман итеп күрмә. Мин һиңә дөрөҫөн һәм тейешен әйтәм. Уны-быны аңлап алһа Айрат һине үҙе үк ташлаясаҡ. Ул саҡта тағы ла ауырыраҡ булыр ине, аңлайһыңмы?\n— Аңлап етмәйем... Һеҙ мине нимәлә ғәйепләйһегеҙ?\n— Улымдың башын ҡатырыуҙа. Ул яңы яҡшы эшкә төшкән, әле үҙен күрһәтәһе, карьера эшләйһе бар. Унан үҙенә барғандай ҡыҙ... Һин бит күреп тораһың, ул ниндәй егет?!\n— Ниндәй? – ниһайәт, Диләнең дә күҙҙәрендә осҡондар хасил булды.\n— Нисек “ниндәй”? Белемле... Тыштан ғына алғанда ла... нисек кейенә, үҙен нисек тота... мәҙәниәтле, сибәр ҡала егете... Нисек икәнлеген һин үҙең лә күрәһең бит. Мин һинең уға ғашиҡ булыуыңа ла аптырамайым.\n— Эйе, Әлмира Ҡыуандыҡовна, һеҙҙең улығыҙ миңә яҡын, — йәш ҡатын йылмайғандай ҙа итте, — Тик мин уның, һеҙ уйлағанса, әүрәтергә лә, башын бутарға ла йыйынмайым. Киреһенсә, ул миңә дуҫлыҡ тәҡдим итте, ул мине эҙләп килде. Ул әлеге ваҡытта минең иғтибарымды яулау менән мәшғүл.\n— Ишетергә лә теләмәйем. Улай намыҫлы булғас, ни эшләп һин уға балалы икәнлегеңде шундыҡ әйтмәнең?\n— Һеҙ әйткәнһегеҙ бит инде, — йәш ҡатындың ҡарашын күтәрә алманы Әлмира, ситкә боролдо. – Үҙем әйтмәҫ тигәйнегеҙме? Мин ваҡыты еткәнен көткәйнем, әгәр хистәре ысын булһа, әгәр ирҙәрсә хәл итә алһа, баламды ла артыҡ күрмәҫ тигәйнем.\n— Белмәйем, Дилә Фәритовна, артабан нисек итерһең, әммә һиңә улымды тоттороп ҡуяһым юҡ. Баштан уҡ шуны бел! Бар дәресеңә.\nОшо һөйләшеүҙәрҙән һуң бер-нисә көн йөрәге тулап ыҙалатты Әлмира Ҡыуандыҡовнаны. Ҡан баҫымы күтәрелә биреп йөрөнө. Медсестра саҡыртып бер-ике укол сәнстерҙе. Унан яйлап тынысланды. Эргә-тирәһе лә уның менән килешкән, уның фекерен ҡабул иткән кеүек булды. Эшендә лә, өйөндә лә эш-хәлдәре элекке ыҙанына төштө. Тағы ла еңел һулғандай итте.Улының алдан билгеле булған командировкаһы килеп етте. Германияға өс айға уҡыуға ебәрәләр ине эш урынынан, ниндәйҙер замана технологиялары буйынса.Етәкселеккә әҙерләйҙәр, тимәк. Әсәләрсә борсола ла, шул уҡ ваҡытта бындай яңылыҡтарына ҡыуана ла Әлмира.Ике-өс көн рәттән юл сумкаһын йыйҙылар. Әсәһе сумаҙанға бер нәмәләрҙе һалды, улы кире алды. Әлмира тағы нимәләрҙелер тултырҙы, Айрат уларҙы башҡаһы менән алмаштырҙы. Бәхәсләшеп тә киттеләр. Ҡалай ҙа төйөнсөктәр төйнәлде һәм мәлендә әсәле-уллы аэропортта ултыралар ине.Әлмира улының ҡәҙерле йөҙөнән күҙҙәрен ала алмай. Тегеһенең тынысһыҙлығын, нимәгәлер эстән борсолғанын тойомлағанға шулай итә. Һиҙҙермәҫкә тырышһа ла туҡтауһыҙ телефонына күҙ һала, ҡапыл һикереп тороп оҙон булып бер килке баҫып тора, яҡ-яғына ҡарана ла ҡабат утыра. Һөйләшкәндә лә иғтибарһыҙ кеүек, әйткәнде ишетеп-аңлап етмәгәндәй. Башта юлға сығыуына шулай тынысһыҙланалыр тип уйлағайны ла Әлмира, юҡ, бында икенсе ғиллә икәнлеген аңлап алды. Ул ғилләнең сәбәбен дә, исемен дә белә хатта. Әммә төшөнмгәнгә һалышты, бөтөнләй икенсе нәмәләр һөйләне.\n— Уҡыуға ғына ҡапланма, сит илдең матур урындарын да күреп сыҡ. Бындай бәхет һәр кемгә тәтемәй.\n— Эйе, - тип кенә килешә лә, хәбәрҙе ялғамай улы.\n— Минең бер таныштың ҡыҙы шулай Францияға уҡырға барҙы ла, торҙо ла ҡалды. Кейәүгә лә сыҡҡан шикелле. Сит илдә тормош күпкә яҡшы тиҙәр бит.\n— Шулайҙыр...— Йылырак куртка алманың әле, яҙ унда ла һыуыҡтыр инде , ә?\n— Алырмын. Кәрәк булһа унда алырмын.\n— Ҡарале... анау медколледждың директоры Земфира Ғафаровнаны иҫләйһеңме? Шуларҙа ҡунаҡта булғайным ошо шәмбе, ҡыҙы һылыу булып үҫеп еткән икән, иҫләйһеңме Региналарын? Медицина институтын тамалап килә, табип буласаҡ. Ҡалай һәйбәт һөнәр, ивет?\nАйрат иғтибарһыҙ ғына баш ҡағыуҙан үтмәй.\n— Бына шул ҡыҙыҡай “Айраттың хәле нисек тә, хәле нисек” тип һорашты, номерын да яҙып бирҙе әле. Мә, тегендә күңелһеҙ булмаҫ, аралашып торорһоғоҙ. Ата-әсәһе яҡшы кешеләр...Тик улы әсәһе һуҙған ҡағыҙға үрелергә ашыҡманы. Ҡағыҙ тотҡан ҡулының һаман һауала аҫылынып тороуына, унан бигерәк һөйләгәндәренең тейешле урынға барып етмәүенә йәне көйҙө ҡатындың.\n— Нимә, әсәйең һиңә яманды теләйме әллә? Әсәң һүҙен тапап китерлек булып үҫкәнһең икән.\nЭске кисерештәрен баҫып, нисек тә тыныслыҡ һаҡларға тырышып ултырған Айраттың да сабырлығы самалы.\n— Мин һинән ҡыҙ һораманым, әсәй. Был мәсьәләне үҙем хәл итәм тип әйттем бит.\n— Итерһең хәл! Кемде көткәнеңде аңламай тип уйлайһыңмы? Оялмаһа килһен!\n— Ә нишләп ул оялырға тейеш? Етәкселегең менән файҙаланып уны ҡурҡытҡан һиңә оят булырға тейеш.\n— Ә-ә-ә?! – Әлмира һуҙып ҡысҡырып ебәрҙе. Уға хатта эргә-тирәләгеләр боролоп ҡараны. – Ошаҡлаштымы ла ни?\n— Ошаҡлашманы. Ул хатта трубканы ла алмай, мине күрергә лә теләмәй. Үҙем төшөндөм, сөнки әсәйемде яҡшы беләм. Минең әсәйем һәр ваҡыт үҙ һүҙен һүҙ итеп, башҡаларҙы шул фекеренә, әйткәненә буйһондороп өйрәнгән. Ниндәй юлдар менән булһа ла теләгәнен алға сығарырға күнеккән. Ә ул уйлап сығарылған тәртиптәрҙең, тейеш булғандарҙың башҡаларға кәрәкме-түгелме, башҡаларҙың яҙмышын боҙамы-боҙмаймы икәнендә уның эше юҡ.Бындайҙы уҡ көтмәгән ҡатын ныҡ аптырауын белдертә булып берсә маңлайын, берсә түшен баҫты. Әммә әртисләнеүе улына тәьҫир итмәне. Ул ысынлап борсолоп, хатта бөлөп китеп алдына төбәлгән.\n— Һин шулай әсәйеңде бөтөрәһең инде атыу? Бер ниндәйҙер... ҡолонло бейә тип!\nАйрат ҡапыл уға күтәрелеп ҡараны. Күҙҙәре ҙур асылып киткәйне:\n— Ниндәй... бейә? Был ниндәй һүҙ ул? Әсәй... ҡайһылай түбәнселек...\n— Түбәнселек, эйе. Әммә дөрөҫ һүҙ. Мин уйлап сығармаған. Халыҡта ғүмер буйы әйтелә. Ул һүҙҙе миңә лә әйттеләр. Мин ҡабул иттем, урынымды белдем, күндем. Балалы ҡатын егеткә пар була алмай, йәш ҡыҙҙар тол иргә бармай. Тәртибе шулай. Һәр кем үҙ тиңе, үҙ пары менән йәшәргә тейеш. Һин нимә аңлайһың әле был тормошта?\nАртабан һөйләшмәй ултырҙылар. Икеһе лә, әлбиттә, әйткәндәренә үкенде. Тик ҡапыл ғына яҙылып та китә алманылар. Асырғанып ҡаранып та ҡарашы танһыҡлаған һынды көтөп ала алмауҙан да, әсәһе менән низағлашыуҙан да кәйефе төшкән Айраттың ҡиәфәте бигерәк тә ҡыҙғаныс ине. Ҙур кәүҙәһе сүгеп, яурындары төшөп киткәйне. Хушлашыуҙы ла оҙаҡҡа һуҙып торманы, иғлан ишетелеү менән ҡалҡынып, йәштәренә быуылған әсәһенең маңлайынан үпте лә, ҡосағынан һыпырылып сығып китеп тә барҙы.\n— Айрат... шылтырат! Улым! Ишетәһеңме! Барғас та шылтырат...\nШылтыратты былай. Барып етеп урынлашҡанлығын хәбәр итте. Тик был тәртип өсөн генә ине. Телефон ауаздарынан йылылыҡ, яҡынлыҡ көтөп тилмерҙе Әлмира, бына-бына улы көлөп ебәрер, берәй йылы һүҙ әйтер, ҡыҙыҡтарын һөйләр, тип өмөтләнде. Әммә улы аралашыуҙы ҡоро һәм ҡыҫҡа тотто. Нурлы йөҙөн күрмәгәс, телефондың теге яғындағы кешенең тауышын танымағандай ҙа булып китте әле. Тап шул ваҡыт үҙе менән бала түгел, ә ҡырыҫ ҡына ир һөйләшеүен аңлағандай булды әсә. Был асышынан хатта шаңҡып ҡалды. Ул был ир менән һөйләшкәндә һүҙ һайлай, уның кәйефен самалай, әллә ҡурҡыңҡырай ҙа инде?.. Ул был ирҙе асыуландырмаҫҡа... ыңғайына һыпырға тырыша түгелме? Аллаҡай... Ҡасан былай булып китте әле?.. Ҡайҙа булған уның күҙенә генә ҡарап торған балаһы ла, ҡайҙан килеп сыҡҡан әлеге холоҡһоҙ ир? Унан тыуған, ул үҫтергәнме ни? Йә инде, был ни хәл?.. Улы үҫкән... Улы ир булған... Улы уға буйһонмай.\nМәктәп тынып ҡалды. Балаларҙың йәйге каникулы башланды. Уҡытыусылар үҙ мәшәҡәттәре менән мәшғүл, ҡағыҙ-документтарын тапшыралар, отпускыға әҙерләнәләр. Дилә лә эштәренә йомғаҡ яһай, кабинетын йыйыштыра, нимәләрендер төҙөкләндерә. Уға отпускыға ғына юлланырға түгел, ә бөтөнләй эштән китергә кәрәк. Шуға хәстәрҙәре лә күберәк.\nЙәш уҡытыусының ниәтен белгән завуч борсолоп китте, уйларға кәңәш итте. Тик Диләнең хәле нисек уйлаһаң да үҙгәрерҙәй түгел ине. Уҡыу йылын көс-хәлгә тамамланы бит инде. Бынан өс ай тирәһе элек, директор саҡыртып әрләгәндән һуң, көйлө барған хеҙмәтендә аңлашмаусанлыҡтар китте. Класына ураған һайын шелтә эләкте, күргәҙмә дәрестәре түбән баһа алды, киләһе уҡыу йылына дәрестәре лә аҙ ғына ҡалдырылды. Күп уҡытыусылар ҡырын ҡараны. Берәүҙәре теге хәлде ғәйбәт итеп шыбырлашты, икенселәре хужабикәләренә ҡуштанланып өҫтән ҡараны. Бөтөн был ҡаршылыҡтарҙың ҡайҙан сыҡҡанын белгән Диләгә, бүре өйөрөндә эт булып өрөү хәүефле булған кеүек, дөрөҫлөк юллап маташыу ҙа баш етмәҫлек хәл ине.\nБыл мәктәптән генә түгел, был ҡаланан китергә тура киләсәк уға. Әлмира Ҡыуандыҡовнаның авторитеты ҙур, ниндәй мәктәпкә барғанда ла ул теләһә насар мәғлүмәт бирә ала. Эш урынынан ғына түгел, ҡаланан да сығарып ебәрергә тырышасаҡ бит инде. Улы әйләнеп ҡайтҡансы уның исемен дә, еҫен дә онотторасаҡ был тирәлә.\nТеге мәл, әсәһе менән һөйләшкәндән һуң, Айрат һуң ғына шылтыратҡайны. Йоҡо алдынан хәл белә торған тип алғайны, егеттең тауышы бошонҡо сыҡты.\n— Һин миңә берәй нәмә һөйләргә теләмәйһеңме? – тине ул тура итеп.\n— Мәҫәлән, нимә? – ҡыҙ шаяртыуға бормаҡсы.\n— Мәҫәлән, балаң булыуы хаҡында. Ни эшләп мин был хаҡта әсәйемдән ишетергә тейеш? Беҙҙең арала серҙәр юҡтыр, миңә мөнәсәбәтең етдилер тип өмөт иткәйнем.\nДилә бер аҙ өндәшә алмай торҙо. Яйлыраҡ һүҙҙәр эҙләне:\n— Айрат... Минең балам булыуы берәүгә лә сер түгел. Мин уны йәшереп йөрөртмәйем. Һине бер аҙ ҡарайым, күҙәтәйем, һынайым тигәйнем... Бер тапҡыр ауыҙың бешкәс, икенсеһе һыуыҡ булғанда ла өрәһең икән...\n— Шунан... Кемдер минең баламды ҡабул итмәй тип, мин унан баш тартырға йыйынмайым. Мин уны тиҙҙән яныма алам, үҙем тәрбиәләп үҫтерәсәкмен. Үҙемде ысынлап яратыр кеше ҡыҙымды ла яратыр. Булыр әле ундайы. Ә һиңә – хуш! – тине лә трубканы ташланы.\nИкенсе көн аңлашып та өлгөрмәнеләр, Әлмира Ҡыуандыҡовна барыһын да урынына ҡуйҙы. Ғорурлығы һәм намыҫы тапалған Дилә инде Айратҡа боролоп ҡарамаҫлыҡ булды. Шылтыратыуҙарын алманы, смс-тарына яуап бирмәне, күрешеүгә сыҡманы, юлына сыҡһа һөйләшмәне, килһә ишеген асманы. Егеттең дә зитына тейҙе был. Ул да ҡапыл йөрөүҙән туҡтаны һәм ғазаплы көндәр башланды. Ни өсөн бындай хәлдәр бары Дилә менән булалыр? Беренсе курста үлеп ғашиҡ булған егете, алтын тауҙар вәғәҙә итте лә, әсәләренә ҡунаҡҡа алып ҡайтып күрһәтеп, артынан ҡалмай йөрөнө лә, ауырға ҡалғанлығын белгәс, мин атай булырға әҙер түгел әле, тип баланан баш тартты. Ниндәй генә түбәнһенеүҙәр үтмәне был юлда буласаҡ әсә, туғандарынан әрләнде, егетенән ташланды, ғәйбәт-хәбәр инешенә әйләнде, әммә ҡарынындағы сабыйынан төңөлмәне. Беренсе курсын тамаланы ла, ситән тороп уҡыуға күсеп, төйөрөм генә ҡыҙсығын күктәгенә ҡыҫып, ауылына ауылына ҡайтып киткәйне.\nҺәм бына тағы ла ул матур һүҙҙәргә әүрәй. Һәм бына тағы ла ғашиҡ була. Һәм сираттағы ир заты уның балаһын күпһенә. Юҡ! Дилә быға юл ҡуймаясаҡ. Үҙе ниндәй хәлде лә кисерер, нимәгә лә түҙер, тик балаһын ҡыйырһытырға, хатта уға ҡырын күҙ менән ҡарарға ла бирмәҫ. Әгәр яҙмыш сираттағы тапҡыр уна һөйөү менән бала араһын ҡуя икән, ул сираттағы тапҡыр балаһын һайлаясаҡ. Башҡаса булыу ла мөмкин түгел. Нимә тигән әле уны Әлмира Ҡыуандыҡовна? “Ҡолонло бейә” тигәнме? Әйтһен! Эйе, ул ҡолонло бейә. Ҡолоно ҡалған ергә әллә нисә саҡрымдар урап та сабып ҡайтыр, ҡолонон ҡалдырып алыҫ китә алмаҫ, ҡайҙа ла уның сыңғырау тауышын ишетеп һиҫкәнеп йөрөр айбарлы, алаҡандаҡ бейә ул. Әйтһен, был һүҙгә ул бер ҙә генә лә кәмһенмәй. Булһын әле уларҙың да шундай ҡолонҡайы! Һөйөп туймаҫ, еҫкәп туймаҫ, яратып туймаҫ ҡолонсағы.\nОҙаҡ йылдар дуҫлашҡан әхирәте бар Әлмираның. Ҡултыҡлашып йөрөшөп, ауыҙға-ауыҙ терәшеп сөсөләшмәһәләр ҙә , ваҡыттары булғанда осрашып күңелдәрен бушатып алалар. Ҡасандыр икеһе лә ауылдан килеп бер мәктәптә уҡыта башлағайнылар. Гөлниса алсаҡ һәм шаян, Әлмира ҡырыҫыраҡ булып парлашып алдылар. Бер-береһенә дуҫ-иптәш, ярҙамсы инеләр. Артабан Әлмира шул мәктәбендә ҡалды, Гөлниса бер ағайҙың саҡырғанына әүрәп мәғариф министрлығына сәркәтип булып күсте. Тормошҡа сыҡмаған һәм бар аҡсаһын үҙенә генә тотоноп йәшәгән әхирәте аҙ ярҙам итмәне Әлмираға. Аҙығы булмаһа аҙыҡ, аҡсаһы булмаһа аҡса тотоп килде, балаһын да ҡарашты, башҡа мәсьәләләрҙә лә кәрәк ерҙә һүҙе үтте. Министр урынбаҫарының һөйәркәһе ине бит һәр хәлдә. Уның был тормошон Әлмира хупламаны, йәшәүен бер улына бағышлаған уның өсөн бындай еңел-елпелек аңлашылып етмәй ине. Әммә шул уҡ ваҡытта әхирәтенең ғашиҡ икәнлеген дә аңлай. Эргәһендәге берҙән-бер иркә холоҡло, йомшаҡ күңелле йән эйәһен нимәлер тип рәнйетергә лә теләмәй. Шулай икеһе ике холоҡло, ике төрлө рәүешле, бөтөнләй башҡа яҙмышлы әхирәттәр булды улар.\nЯлды еткереп, алдан хәбәр итеп барҙы Гөлнисаға. Әхирәте уны һәр ваҡыттағыса оло ҡунаҡ итеп ҡаршы алды. Эй, төҫ ташламай ҙа инде үҙе! Йөҙө көлөп тора, буйы зифа, теле татлы.\n— Алтыным! Әйҙә үт. Һағындырып ҡына күрешә инде, эшем эйәһе ҡатын бит ул, — тип төрттөрөп тә өлгөрә.\n— Эштән бушап буламы ни? Аҙнаһына бер ял көнө, уныһы ла һиңә тәтемәй.\n— Ярай-ярай, аҡланма. Һинең ғүмер буйы шулай булды. Бөтөн ереңдә тәртип булдармайынса йоҡларға ла ята алмайһың бит һин, белмәйемме инде, — Гөлниса үҙе хәбәренән үҙе сыңғыратып көлөп йөрөй, өҫтәл ултыртып йөрөй.\nӘхирәттәр ғәҙәти донъя хәлдәрен һөйләшеп, ваҡ-төйәк ғәйбәтте һөйләшеп, яңылыҡтарын һөйләшеп бөттө. Ҡупшы ғына йоморо сәйнүк әллә нисә ҡабат эҫетелде. Өҫтәл артынан диванға күстеләр. Унда ултырып та, ҡара ҡаршы ҡырын ятып алып та гәп һаттылар. Әлбиттә, Әлмира улы менән булған хәлде лә, үҙ ара боҙолоп торған мөнәсәбәттәрен дә ентекләп һөйләп бирҙе. Гөлниса аңламаған ерҙәрен ҡайта-ҡайта һорап тыңланы. Хәҙер барын төпсөнөп белеп бөткәс, Әлмираның аһ-зарын ишеткәс, ул уға яҡшы ғына кәңәш бирергә, һис юғында уны яҡлашып фекерен әйтергә, бик булмағанда ҡуша әрләшергә тейеш ине. Элек шулай була торғайны. Һәр ваҡыт шулай булды. Улайһа ул бында нимәгә килә?\n— Ҡарале... Әлмира, мин нимә уйлап ултырам, — бер арауыҡ шымып ҡалған Гөлниса нисектер ҡыйыуһыҙ ғына итеп һүҙ башланы, — Был хаҡта йыш уйлайым мин һуңғы йылдарҙа... Хәтерләйһеңме, мин бер ваҡыт ауырға ҡалғайным?\n— Эйе, тик ул нимәгә әле бында?\n— Шул ваҡыт мин ни эшләргә белмәй һиңә килгәйнем, иҫләйһеңме?\n— Утыҙ биштәмен, йәшем үтеп бара... Ғүмер буйы яратҡан кешемдән йөклөмөн... Шундай бала тапҡым килә... ә ҡыймайым...\n— Ул йүнһеҙ һине егерме йыл буйы алдап алып йөрөнө! Ана алам, бына алам тип! Оноттоңмо әллә?\n— Юҡ, онотманым... Ул да мине яратты, минең уға үпкәм юҡ, бары ғаиләһен ташлай алманы. Ә мин шунда әллә нишләп һине тыңланым... бойһондом һиңә.\n— Мин бер үҙем бала аҫыраған кеше инем һәм бының ни икәнлеген яҡшы белдем. Әйтерһең мин һине яман уйҙан абортҡа алып барған? Ултырып ҡалыр инең бала менән, минең шикелле эт күрмәгәнде күреп йәшәр инең.\n— Йәшәр инем әле... бына һин күтәргәнһең бит. Хәҙер ҡандай улың бар һинең, ҡарап туйғыһыҙ. Шул баламды тапҡан булһам, бәлки, минең дә шундай улым йә ҡыҙым булыр ине...\n— Мин ғәйеплеме инде хәҙер? Әйҙә, барығыҙға ла мин ғәйепле булып ҡалайым.Гөлниса үпкәләп түгел, ә нисектер эске бер зар менән әйтте быларын:\n— Юҡ, барына ла мин үҙем генә ғәйепле. Һөйөүемә баш була алмағанға ла, баламды алдырғанға ла. Мин бит һине һәр ваҡыт дөрөҫ йәшәй, дөрөҫ кенә эштәр эшләй, бар нәмәне лә дөрөҫ хәл итә тип ҡабул иттем. Шуға ла һинең “Алдыр, яңғыҙыңа бала нимәгә” тиеүеңә лә ҡаршы тора алманым. Етәкләп алып барғаныңда, табыпҡа индергәнеңдә эсемдә кескәй генә бер ҡаршылыҡ бар ине, ул шундай туланы, йөрәгемде өҙөрҙәй итеп һулҡыны... әммә ул да һинән көсһөҙ ине...\n— Беҙ үкенгән нәмәләр аҙ түгел, Гөлниса, ҡалайтаһың? Мин дә һине ирһеҙ бала тотоп ултырмаһын, үҙ кешеһен тапһын, бәхетле булһын тигәйнем.\n— Ә ҡайҙан белдең һин мин һайлағандың үҙ кеше түгеллеген? Йәки башҡа кеше теләгәндең хата икәнлеген? Йәки икенсе кешегә нисек бәхетле булырға икәнлекте һин ҡайҙан беләһең ул? Нисек һин улай ҡәтғи фекерле була алаһың? Нисек итеп һәр ваҡыт дөрөҫ әйтеүеңә, дөрөҫ хәл итеүеңә иманың камил була ала?Әлмира был һорауҙар ямғыры аҫтында күшегеп, әхирәтенең йомшаҡ, әммә шул уҡ ваҡытта талапсан да ҡарашына төбәлеп ҡатып ҡалды. Нимә булған был Гөлнисаһына? Уның менән килешмәйме?.. Һәр ваҡыт килешмәгәнме әллә?.. Нисек инде...\n— Эйе, мин үҙемсә, хаталар һәм яныуҙар эсендә йәшәнем, — тип һаман да һаҡ ҡына дауам итте Гөлниса. – Әммә мин үҙем теләгәнсә, күңелемә хуш килгәнсә йәшәнем, йөрәгемә буйһоноп йәшәнем. Бәхетле инем уның янында, уны күреп йөрөүгә генә лә риза инем, әллә ниҙә бер осрашыуҙарға ҡанатланып бара инем. Үкенмәйем уларына. Бары тик бер нәмәгә генә үкенәм – ана шул баланы тапмағаныма. Шунан сығып әйтә алам, әхирәткәйем, һин һәр ваҡыт дөрөҫ уйламайһың һәм хәл итмәйһең. Һин дә беҙҙең кеүек үк ябай әҙәм. Башҡалар яҙмышына һин эйә лә, хужа ла түгел. Хатта әхирәтең яҙмышына ла, улың яҙмышына ла. Беләһеңме, ә мин ул ҡыҙыҡайға көнләшәм. Уның батырлығына, аҡылына көнләшәм. Ул балаһын һаҡлап ҡалырға батырлыҡ тапҡан, ә мин – юҡ.Төйөнсөк-сумкаларын йыйнап ултыртҡан Дилә, ишек туҡылдатыусыны фатир хужабикәһелер тип уйланы. Уны көтөп ултырыуы. Әммә тупһала көткән кеше түгел, ә Әлмира Ҡыуандыҡовна тора ине. Ҡыҙҙың аптыраулы ҡарашына ул уңайһыҙланып ҡына йылмайған булды. Унан үҙе үк һүҙ башланы:\n— Үтергә яраймы?\n— Үтегеҙ, — Дилә юл биреп ситкә тайшанды.\nКилеүсе инеп бүлмәгә күҙ һалды:\n— Йыйынғанһың икән...\n— Эйе.Әлмира төпкәрәк үтте лә, тулыраҡ ҡалын кәүҙәһе менән еңел генә итеп әйләнеп баҫты:\n— Ә мин һиңә үтенес менән килгәйнем. Тыңлаһаң, әгәр, рәхмәтле булыр инем.Диләнең ҡаштары өҫкә һикерҙе. Был хәбәргә ул нисек яуап бирергә лә белмәне. Был ни ғәләмәт? Үтенес, имеш...\n— Тыңлайым, - тине шулай ҙа, башын бер яҡҡа ҡыйшайта биреп, йәнәһе, бөтөн иғтибары шунда.Әлмира сумкаһының биген бер асты-бер япты, тулынлана, күрәһең. Әллә уңайһыҙлана? Ҡыҙарып-бүртенде...\n— Дилә... Мин, башта, һинән ғәфү үтенәм... Аңлайһыңмы?.. Мин улымды бер үҙем бәпләп үҫтереп, бар донъям унан ғына тороп... уны артыҡ үҙемдеке итеп ташлағанмын, ахыры. Уға берәү ҙә тиң була алмаҫ кеүек булып...\n— Әлмира Ҡыуандыҡовна, мин балалы булыуымды кәм булыу итеп ҡабул итмәйем. Баламды күпһенгәндәр менән аралашмайым да.\n— Дөрөҫ эшләйһең, һылыу. Һәр ваҡыт шулай бул, балаңды бер донъя рәхәтенә лә алмаштырма, һатма уның күңелен, ышанысын.Хәҙер инде директорға ысынлап аптырап ҡараны Дилә. Уның был тойғо кисерештәрен йөҙөнән уҡыған Әлмира күҙ йәштәре аша көлдө генә:\n— Мин үҙем дә шул ҡолонло бейә бит. Ҡолоном тип алаҡанлаған, ҡолоном тип утҡа-һыуға ингән. Бына әле лә уның бәхетен юллап баш эйеп килдем.\n— Нисек бар – шулай аңла инде, Дилә. Һуңғы көндәрҙә оҙаҡ уйландым. Тормошом, эштәрем, ҡылғандырым хаҡында. Ике ай инде улым минең менән яҡшылап аралашмай ҙа. Хәл белә лә, хушлаша һала. Ә мин ғазапланам... Шулай ғазаплана-ғазаплана хаталарымды аңлай барам... Һәм мин дә һинең кеүек үк баламды һайлайым - уның бәхетле булыуын теләйем.\n— Мин нисек ярҙам итә алам һеҙгә?\n— Һин китмә, һылыу, йәме. Ҡал. Ҡыҙыңды алып кил, баҡсаға урынлаштырайыҡ. Тиҙҙән Айрат ҡайтып төшөр. Ҡаршы алайыҡ. Аңлашырһығыҙ, һеҙ бит йәштәр, үпкәләшеүегеҙ ҙә, ярашыуығыҙ ҙа бер урында... Ә?..\nЙәйге эңер яйлап ҡына шылышып ҡараңғылыҡҡа инеп юғалды. Бүлмәләге ҡатындарҙың артабан нимә һөйләшкәне уға ҡыҙыҡ түгел ине. Улар, моғайын, ут ҡабыҙыр, моғайын, сәй эсер, моғайын, әллә ниндәй хәбәрҙәргә төшөп китеп ултыра бирер. Ә эңерҙең мәле ҡыҫҡа.


Berlitz. Французский язык. Справочник по грамматике 978-5-8033-1343-4 - купить в книжном магазине TopBooks\n> Berlitz. Французский язык. Справочник по грамматике\nПереплет: Berlitz,Wilton Classics How to Book,`Русская тряпи\nОписание книги - Berlitz. Французский язык. Справочник по грамматике


Иң яҡшы уҡытыусылар 100-әр мең һум грант аласаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nИң яҡшы уҡытыусылар 100-әр мең һум грант аласаҡ\n17:04, 10 марта 2009 Йәмғиәт\nБР Мәғариф министрлығында "Мәғариф" өҫтөнлөклө милли проектын тормошҡа ашырыу сиктәрендә иң яҡшы уҡытыусыларҙы аҡсалата дәртләндереүгә документтар ҡабул ителә башланы.\nРФ Мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан Башҡортостан өсөн билдәләнгән квотаға ярашлы, 2009 йылда 100-әр мең һум күләмендә аҡсалата дәртләндереүҙе 363 педагог ала аласаҡ.\nЯрышта ҡатнашыуға әҙерлек һәм уға материалдар әҙерләү буйынса талаптар конкурс тураһында федераль положениеға ярашлы ҡуйыла. Кандидаттарҙы баһалағанда һайлап алыуҙың ете төп критерийы иҫәпкә алына: һуңғы өс йылда уҡыуҙағы төп ҡаҙаныштар, педагогик эшмәкәрлек һәм кластан тыш эштәр һөҙөмтәлелеге, төрлө профессиональ ярыштарҙа ҡатнашыу, эштә заманса белем биреү технологияларын ҡулланыу, үҙ педагогик тәжрибәңде дөйөмләштереү һәм таратыу, квалификацияңды күтәреү һәм ҡайтанан профессиональ әҙерлек, профессиональ белем биреү учреждениелары менән хеҙмәттәшлек.\nХәтерегеҙгә төшөрөп үтәбеҙ, өс йылда республиканың инновацион белем биреү программаларын индереүсе 1089 уҡытыусыһы грант алды.\nТеги: мәғариф, уҡытыусылар, грант


14 мая изменится маршрут автобуса № 61 и троллейбуса № 37А | КиевВласть\nВ субботу, 14 мая, в работу автобусов маршрута № 61 и троллейбусов маршрута № 37А будут внесены изменения в связи с проведением продовольственной ярмарки.\nСогласно сообщению, на ул. Лесковской на участке от ул. Милославской до ул. Радунской движение автобусов маршрута № 61 будет организовано по трассе: от пл. "Троещина" до ул. Радунской по действующей трассе, далее: ул. Милославская (без заезда на ул. Лисковская).\nСообщается, что на ул. Марины Цветаевой на участке от ул. Маяковского до ул. Закревского движение троллейбусов маршрута № 37А будет организовано по маршруту № 37.\nЧитайте также: По просьбам киевлян переименованы две автобусные остановки\nТеги: новости киева, киевпастранс, троллейбус, автобус, маршрут, изменения


Лена — Башҡорт Википедияһы\nЛе́на (саха Өлүөнэ, бүр. Зγлхэ) — Рәсәйҙәге йылға, Көнсығыш Себерҙең иң ҙур йылғаһы. Төньяҡ Боҙло океандың Лаптевтар диңгеҙенә ҡоя. Донъяла оҙонлоғо буйынса унынсы һәм тулы һыулығы буйынса һигеҙенсе йылға.\nОҙонлоғо 4400 км\nҺыу сығымы 16 350  м³/с (тамағынан 4,7 км алыҫлыҡта)\nИнеше (B) Байкал һырты\n· Урынлашыуы Качуг районы\n· Бейеклеге 1650 м\n· Координаталар 53°56′00″ с. ш. 108°05′01″ в. д.HGЯO\nТамағы Лаптевтар диңгеҙе\n· Урынлашыуы Булун улусы\n· Координаталар 72°24′42″ с. ш. 126°41′05″ в. д.HGЯO\nЙылға ауышлығы 0,375 м/км\nҺыу бассейны Лаптевтар диңгеҙе\nРегион Иркутск өлкәһе,Саха Республикаһы\nИркутск өлкәһе һәм Саха Республикаһы территорияһы аша аға, ҡайһы бер ҡушылдыҡтары Байкал аръяғы, Красноярск, Хабаровск крайҙарына, Бүрәт Республикаһына һәм Амур өлкәһенә ҡарай. Лена — бассейны тулыһынса ил сиктәрендә булған Рәсәйҙәге иң ҙур йылға.\nОҙонлоғо — 4400 км, бассейн майҙаны — 2490 мең км².\nБайкалдан 7 км көнбайыштараҡ урынлашҡан бәләкәй генә күл Лена йылғаһының инеше тип иҫәпләнә. Был күл Байкал һырытында, 1470 м бейеклектә урынлашҡан.\nТөп ҡушылдыҡтары: Оло Патом, Чая, Витим, Алдан, Кута, Олёкма, Вилюй, Киренга, Чуя, Молодо, Бирюк, Лунгха. Уларҙың иң ҙурыһы — Алдан йылғаһы, уның бассейн майҙаны — 729 000 км², ә тамағындағы һыу сығымы 5 060 м³/с тәшкил итә.\nЛена йылғаһы — мөһим транспорт магистрале\nЛена бөгөнгө көнгә тиклем Саха Республикаһын федераль транспорт инфрастуктураһы менән бәйләүсе төп транспорт артерияһы булып тора. Суднолар йөрөшөнөң башы тип Качуг пристане иҫәпләнә. Навигация осоро 125-тән 170 тәүлеккә тиклем дауам итә.\nЛена йылғаһындағы төп порттар (инешенән тамағына тиклем): Осетрово, Киренск, Ленск, Олёкминск, Покровск, Яҡутск, Сангар, Тикси.\nЛена ҡушылдыҡтарының иң ҙур порттар: Бодайбо (Витим йылғаһында), Хандыга (Алдан йылғаһында), Джебарики-Хая (Алдан йылғаһында).\nЛена йылғаһында (инешенән тамағына тиклем) 6 ҡала урынлашҡан: Усть-Кут, Киренск, Ленск, Олёкминск, Покровск, Яҡутск.\n↑ А.А. Зайцев, О.М. Кирик, В.С. Михайлов ВЗАИМОДЕЙСТВИЕ РЕЧНОГО ЛЬДА С РУСЛОМ НА р. ЛЕНЕ И ЕЕ ПРИТОКАХ // НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКАЯ ЛАБОРАТОРИЯ ЭРОЗИИ ПОЧВ И РУСЛОВЫХ ПРОЦЕССОВ им. Н.И. МАККАВЕЕВА. — Москва: МГУ. — С. 244.\n↑ Большая советская энциклопедия (3-е изд.) : Онлайн-версия на портале «Яндекс». Статья «Ленского бассейна речные порты(недоступная ссылка)».\nЛена — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә\nЛена // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Лена&oldid=1054708 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 10 август 2021 в 14:58\nБыл бит һуңғы тапҡыр 14:58 10 август 2021 үҙгәртелгән.


Адрес г. Юбилейный ул. Маяковского, 15 на карте\nАдрес г. Юбилейный ул. Маяковского, 15 на карте Яндекса. На этой странице Вы можете видеть адрес 'г. Юбилейный ул. Маяковского, 15' отображенный на интерактивной карте Яндекс. Вы также можете найти здесь ссылки на построение маршрутов движения от адреса г. Юбилейный ул. Маяковского, 15 в различных направлениях.


Сибай | Милек хоҡуғын теркәү һәм дәүләт кадастр иҫәбе буйынса процедуралар эффектлылығы - БезФормата.Ru - Новости\n- идаралыҡ хеҙмәттәре буйынса документтар ҡабул иткән-биргән ваҡытта шарттар булдырылған – был функциялар күп функциялы үҙәккә (артабан – МФЦ) 100 проценты менән тапшырылған. Бөгөн БР-ҙа идаралыҡ хеҙмәттәрен МФЦ-ның 74 стационар ҡабул итеү офисында, шулай уҡ МФЦ-ның документтарҙы алдан яҙылыу буйынса ғына бирергә мөмкин булған 481 территориаль айырымланған структур подразделениеһында (ТОСП) алыр-ға мөмкин. Ведомстволарҙан бик аҙҙар ғына МФЦ-лағы кеүек бер нисә ҡабул итеү тәҙрәһен эшләтә ала. Был, тәү сиратта, ғариза биреүселәр-ҙең үҙҙәре өсөн уңайлы.\n- Берҙәм дәүләт күсемһеҙ милек реестрынан (ЕГРН) мәғлүмәттәр биргән ваҡытта Росреестр дәүләт хеҙмәттәрен күрһәтеү өлөшөндә иң мөһим йүнәлештәрҙең береһе булып ведомство-ара электрон килешеп эш итеү тора. Әлеге ваҡытҡа урындағы үҙидара органдары һәм республика башҡарма власть органдары менән электрон үҙ-ара килешеп эш итеүгә күсеү буйынса күрелгән саралар ЕГРН-дан әлеге органдарҙан килеүсе мәғлүмәттәрҙе биреү тураһындағы запростар өлөшөн 99 процентҡа тиклем (2014 йылда был күрһәткес 70% тәшкил итә ине) арттырырға мөмкинлек бирҙе. Был төрлө ведомстволар граждандарҙан һәм эшҡыуарҙарҙан ЕГРН-дан өҙөмтәләрҙе үҙҙәре биреүҙәрен талап итмәй тигәнде аңлата. Икенсе яҡтан, бөгөн ғариза биреүселәргә башҡа органдар ҡарамағындағы документтарын Росреестр идаралығына биреүҙең кәрәге юҡ, дәүләт хоҡуҡ теркәүселәре ведомство-ара каналдар аша уларҙы үҙҙәре һоратып ала.\n- Бөгөн республикала милек хоҡуғын иң ҡыҫҡа срокта: Росреестр порталы аша йәки идаралыҡ ҡарамағындағы республиканың эре ҡалаларында, шул иҫәптән Өфөлә, асылған махсуслаштырылған консультация үҙәктәренә мөрәжәғәт итеп, ғариза һәм башҡа кәрәкле документтарҙы биреү юлы менән ни бары 1-2 эш көнөндә теркәргә мөмкин. Электрон ысул менән биргәндә, бөтә төбәктәрҙә лә теркәү ундай срокта башҡарылмай. Иң ҡыҫҡа сроктар килешеүҙәр буйынса тиҙ иҫәп-хисап яһауҙы тәьмин итә һәм килешеү буйынса контр-агенттың алдамауына ышаныс бирә. Әгәр ҙә инде МФЦ аша теркәүҙе һорап мөрәжәғәт итһәң, ул саҡта Баш-ҡортостанда был хеҙмәтте күрһәтеү 5 эш көнө тәшкил итә (РФ буйынса уртаса – 7-9 эш көнө).\n- Ғариза биреүсенең (ҡулланыусының) әлеге хеҙмәт тураһындағы фекеренә иҫәп-теркәү процедураларының ваҡытлыса туҡтатылып тороуҙары йәки теркәүҙән баш тартыуҙар ихтималлығы ла йоғонто яһай. Идаралыҡ тарафынан башҡарылған эш арҡаһында 2017 йылда баш тартыуҙар һәм туҡтатылып тороуҙар өлөшө шаҡтай кәмене. Кадастр эштәре баҙарында ҡатнашыусылар (кадастр инженерҙары) кеүек үк, МФЦ хеҙмәткәрҙәре менән эшләү ҙә ошоға булышлыҡ итте. Шулай уҡ дәүләт хоҡуҡ теркәүселәренә даими рәүештә өҫтәмә профессиональ уҡытыу бойомға ашырыла.\nРосреестр идаралығы 2017 йылдың июленә ҡарата план күрһәткестәренә ирешә һәм хатта уны яҡшырта алған. Мәҫәлән, хоҡуҡты дәүләт теркәүендә туҡтатыуҙарҙың план буйынса кимәле 6,6 проценттан артмай, 2017 йыл аҙағына Башҡортостанда ул өс процент кимәлендә. Кадастр иҫәбе менән осраҡта норма 18 проценттан артмай, Башҡортостанда йыл аҙағына – айына 9 процент.\n“Күсемһеҙ милекте дәүләт теркәүе тураһында” Федераль закон көсөнә инеү менән күсемһеҙ милек объектының Башҡортостан Республикаһы сиктәрендәме, Рәсәй Федерацияһындамы урынлашыуына ҡарамаҫтан хоҡуҡты теркәү өсөн мөрәжәғәт итеү мөмкинселеге килеп сыҡты.\n2017 йылдың ғинуар айынан бер юлы бер ғариза ярҙамында объектҡа үҙ хоҡуғыңды теркәргә һәм кадастр иҫәбенә ҡуйырға була. Элегерәк, тәүҙә объектты иҫәпкә ҡу-йырға, ә һуңынан ғына теркәү талап ителә ине.\nБөгөн һеҙҙә һаналған мөлкәт менән килешеүҙәр тик һеҙҙең ҡатнашлыҡта ғына башҡарылһын өсөн Росреестрға ғариза биреү мөмкинлеге бар. Был хаҡта ЕГРН-ға яҙма индереләсәк, һәм кемдер күсемһеҙ милекте һатырға теләһә (ышаныс ҡағыҙы буйынса), регистратор уға ғаризаһын ҡарап тормайынса кире ҡайтарасаҡ.\nРосреестр электрон сер-вистарҙы үҫтереү буйынса ҙур эштәр башҡара. Росреестр сайтында “Личный кабинет правообладателя” бар, унда үҙегеҙҙең күсемһеҙ милек тураһында тулы мәғлүмәтте ҡарап була. Милек хужалары сервис ярҙамында күсемһеҙ милек объекттарының характеристик үҙгәрештәре, уларға арест, сикләү һалыу йәки алыу тураһында белдереү алырға мөмкин. Шулай уҡ бында Росреестрҙың электрон дәүләт хеҙмәттәрен алырға мөмкин.\nРосреестрҙың “Электронные услуги и сервисы” сайты бүлегендә 20-ләгән электрон сервис менән ҡулланып була, шул иҫәптән онлайн режимында күсемһеҙ милек объекты тураһындағы мәғлүмәтте бөтөнләй бушлай ҡарарға мөмкин (милек менән идара итеү өсөн ҡаршылыҡтар юҡмы, объект кадастр иҫәбендә торамы, кадастр хаҡы ниндәй һ.б.).\nРосреестрҙың дәүләт хеҙмәттәрен электрон формала алыуға күсеү мәсьәләһенә ҙур ғына иғтибар бүленә.\nРосреестрҙың электрон хеҙмәттәрен популярлаштырыу маҡсатында Росреестр порталы аша хоҡуҡты теркәү һәм дәүләт кадастр иҫәбе һорауҙары буйынса ғариза биреүселәргә консультация биреү системаһы ойошторолған, өйрәтеү семинарҙары, мастер-кластар, йәки күсмә саралар үткәрелә.\nВо время выходных работы по благоустройству и поддержанию чистоты на территории Калининского района не прекращаются.


Sale! ৳ 1,200 ৳ 840 Add to cart\n৳ 715 Add to cart\nBoro Plus Whitening Body Lotion 200ml\nSale! ৳ 210 ৳ 150 Add to cart\nSale! ৳ 200 ৳ 160 Add to cart\n৳ 1,165 Add to cart\nPower Knight BC Hair Therapy Oil Micache Treatment 120ml\nSale! ৳ 400 ৳ 230 Add to cart\nLAFZ Halal NAIL POLISH Galaxy Blue – 11ml\nDISAAR Vitamin C Whitening Facial Wash -100ml\n৳ 1,890 Add to cart\nRoushun snail white face wash\n৳ 239 Add to cart\nSandhi Sudha Plus Ayurvedic Pain Treatment Oil\nSale! ৳ 1,990 ৳ 1,950 Add to cart\nBanna Coffee Facial Scrub (100ml)\nSale! ৳ 800 ৳ 428 Add to cart


\tМониторы. Studio Displays\nМониторы. Studio Displays\nКатегория: Мониторы Studio Displays


Вакансия Заместитель директора магазина (п. Персиановский, ул. Мира, 1) в Новочеркасске, работа в компании Пятёрочка, сменный график работы\nОбновлено 30 марта 2018№ 30814028\nРабота в Новочеркасске / Вакансии / Продажи / Заместитель директора магазина\nЗаместитель директора магазина (п. Персиановский, ул. Мира, 1)\nРостовская обл., Октябрьский р-н, поселок Персиановский, ул. Мира, д. 1\nЗаместитель Директора магазина (г Ростов-на-Дону, ул Думенко, 3/3)\n23 540 — 25 000 ₽\nЗаместитель Директора магазина (г Ростов-на-Дону, ул Нариманова, 72)\n23 540 — 28 000 ₽\n6 808 вакансий


Киҙеүҙең яңы тулҡыны ҡасан башланасағы билдәле булды\n28 Сентябрь 2016, 14:01\nӨФӨ, 2016 йыл, 28 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/. 2017 йылдың ғинуар айында киҙеүҙең эпидемик күтәрелеше башланыуы ихтимал, тип хәбәр итте Роспотребнадзор етәксеһе, Рәсәйҙең баш дәүләт санитар табибы Анна Попова матбуғат конференцияһында.\n«AH3N2 киҙеүенең штаммы үҙгәреүе беҙҙе борсоуға һала. Былтыр ул 2013 йылғы «Швейцария» булһа, быйыл иһә «Гонконг» варианты. Сир ауыр үтә, һәм быйыл уның Рәсәйгә килеүе күҙаллана», — тип аңлатма бирҙе Анна Попова.\nУның әйтеүенсә, ул айырыуса кескәй балалар, иммунитеты ҡаҡшаған кешеләр һәм ололар өсөн хәүефле.\nБашҡортостан буйынса Роспотребнадзор идаралығында хәбәр итеүҙәренсә, республикала киҙеүҙе иҫкәртеү буйынса халыҡты иммунизациялау әүҙем бара. Ведомство мәғлүмәттәренә ярашлы, 715 меңдән ашыу кешегә прививка яһалған, уларҙың өс меңдән ашыуы — предприятиелар аҡсаһы иҫәбенә. Уҙған йылдың ошо уҡ осоронда федераль ҡаҙна иҫәбенә 64,5 мең кеше прививка яһатҡан.\nТөбәктә өлкәндәрҙе иммунизациялау өсөн «Совигрипп» һәм «Гриппол», балалар өсөн «Совигрипп», «Гриппол плюс» вакциналары бар. Улар илебеҙҙә етештерелә.\nРеспублика буйынса Роспотребнадзор идаралығында хәбәр итеүҙәренсә, прививка яһатҡан кешеләр бөтөнләй ауырымай йә иһә сирҙе еңел кисерә.\nӘлеге ваҡытта Башҡортостанда киҫкен респиратор вирус инфекцияһы сирҙәре менән ауырыу осраҡтары күҙәтелә. Әммә ауырыу кимәле эпидемик сиктән түбән.


Томансыға төштө ҡара томан... » Башҡортостан гәзите\nТомансыға төштө ҡара томан...\n28-10-2016, 01:02 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nАҫыл ҡатындарҙың береһе менән хушлаштыҡ\nЯңыраҡ асылған “Аҫыл ҡатындар” рубрикаһына иғтибар иткәндер гәзит уҡыусылар. Унда беҙ күренекле ағайҙарыбыҙҙың тоғро юлдаштары, улар был донъянан китһә лә, гүзәл заттар халҡыбыҙ мәнфәғәтенә хеҙмәт итеүҙәрен дауам итеүе, уртаҡ яҙмыштары, заманыбыҙ хаҡында һөйләшергә ниәтләнек.\nТик... Йөрәктәрҙе тетрәндереп, апайҙарҙың береһе менән хушлаштыҡ ошо аҙнала.\nБер ай тирәһе дауаханала ятып сыҡты Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, оло йөрәкле замандашыбыҙ Фәрҙиә апай Әлибаева. Ул – балалар өсөн һоҡланғыс әҫәрҙәр яҙған, бик күп танылған йырҙар авторы, билдәле шағир Сафуан Әлибаевтың ҡатыны. Дауахананан сығыу менән әңгәмә ҡорорға һөйләштек. Әммә Бөтә Рәсәй сәсәндәр бәйгеһе асылыу сәбәпле, дүшәмбе көндө осраша алманыҡ. Шишәмбе лә насип итмәне Күктәр күрешеүҙе: “Шиғриәт иле” төбәк конкурсында баһалама ағзаһы инем, шаршамбыға ҡалдырҙыҡ. Хәйер, Фәрҙиә апайҙың үҙенең дә хәле бик үк кеше менән аралаша алырлыҡ түгел ине, шикелле. Тыумыштан йомшаҡ тауышы тағы ла йомшарып киткән кеүек тойолдо: “Мин һиңә үҙем хәбәр итермен осрашыр көндө. Хәл керһә, Матбуғат йортона үҙем барып сығырмын. Йә булмаһа, үҙең иртәгә килерһең, кискеһен шылтыратырмын”, – тине ул һуңғы тапҡыр телефондан һөйләшкәндә. Шылтыратманы. Ҡайғылы хәбәр йәшен тиҙлегендәй Өфө зыялыларын тиҙ арала урап сыҡҡандыр. Телефоныма күҙ һалам: һуң уның менән һөйләшеүемә ике сәғәт тә үтмәгән дә инде. Һәр ваҡыттағыса бәндә әжәлде танырға теләмәй, уны ҡабул итеүе ауыр, аҡыл аңлаһа ла, күңел бөтөнләй икенсе яҫылыҡта йәшәй...\nСафуан ағайҙың ғүмер буйы тоғро юлдашы булған, һәр эшен ҡеүәтләгән, ҡулынан килгән мәлдәрҙә ярҙам ҡулы һуҙған апайыбыҙ һуңғы йылын, көндәрен дә ире хаҡындағы хәтирәләр менән үткәрҙе. Хәтер кисәһен ойошторҙо, китабын туплап, нәшриәткә тапшырҙы. Уның телмәрендә, һәр һүҙендә Сафуан ағай тере ине. Һуңғы васыятын да улдары Салауатҡа әйткән булған: Сафуан янына ерләгеҙ, тигән ул. Шаршамбы көндө баш ҡаланан Салауат районына юлланды мәҙәниәтебеҙҙең фиҙакәр хеҙмәтсеһе, зирәк аҡыллы Фәрҙиә апай Әлибаева. Ғүмер буйы бер-береһенә терәк булып йәшәнеләр, унда ла бергә булһындар. Сафуан ағайҙан һуң ҡалып оҙаҡ та йәшәмәне апайыбыҙ. Әйтерһең, иренең хәтер кисәһен, йыйынтығын туплау мәшәҡәттәрен тамамланы ла, эштәрен теүәлләп, янына юлланды. Йәнең йәннәттә булһын, халҡыбыҙҙың аҫыл ҡатындарының береһе, Фәрҙиә апай!..\nФәрҙиә апайҙы тыуа-тыуғандан белгән кеүекмен. Асыҡ йөҙлө, ихлас һөйләшеүе, иғтибарлы булыуы менән үҙен күңелемә яҡын иткәндер, моғайын. Өҫтәл артында сәй эскән һайын гәпләшергә яратабыҙ, кәйефләнеп телебеҙ сиселеп китә лә, һүҙгә әүәҫләнеп, ирҙәребеҙҙе телдән төшөрмәй маҡтайбыҙ, китапхана, ғөмүмән, мәҙәниәт, сәнғәт тирәһен байҡап сығабыҙ.\nУның теле бик бай, теле телгә йоҡмай. Тел тигәндә, телеп һалған мәҙәниәтле, фекерле ҡатын. Халҡыбыҙҙың оло мәғәнәле, зауыҡлы һүҙ байлығы уның хәтерендә йәшәй. Башҡа тел һүҙҙәре йә ымлыҡтары, әҙәпһеҙ һүҙҙәр менән сүпләмәй, һүҙлек запасы ифрат бай, күп уҡығанлыҡтан, халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижады ынйылары менән телмәрен даими байытып ҡына ҡалмай, шиғыр йә сәсмә әҫәрҙәрҙән алынған миҫалдарҙы урынлы ҡуллана белә. Һөйләшеп ултырғанда, бығаса ишетелмәгән һүҙҙәр ҙә яңғырап китә. “Беҙҙең яҡта шулай тип әйтәләр, һеҙҙә лә шулаймы?”, йә “Әсәйем шулай ти торғайны”, – тип һүҙ араһында ҡыҫтырып ҡуя. Телебеҙгә, әҙәбиәтебеҙгә һәм иң мөһиме – уҡыуға әһәмиәт биреүендәлер, тим уның талант сығанағы.\nФәрҙиә апай Әлибаева Мәләүез районының Томансы ауылында 1942 йылдың 15 февралендә күп балалы Әмирханов Әхмәт ағай менән Мәғфүрә апай ғаиләһендә донъяға килгән. Атаһы – 112-се Башҡорт атлы кавалерия дивизияһы яугире, Сталинград янында 1943 йылда һәләк булған. Фәрҙиә апай, үҙе әйтмешләй, атайҙың кем икәнен белмәй үҫкән. Кесе йәштән теремек ҡыҙыҡайҙы апайҙары, үҙҙәре яланға еләккә киткәндә, өй тәҙрәһен ватып сыҡмаһын өсөн, йыш ҡына һарайға бикләп ҡалдырған. Элек һарай эсен таҙа тоттолар: еҫе-фәлән ҡалмаҫлыҡ итеп балаларҙан һеперттерәләр ине лә өлкәндәр стеналарын ағарта торғайны.\nКәзәләр ҙә мөгөҙө менән\nЕләк йыйып ҡайталар,\nЕләк йыйып ҡайталар ҙа\nКүлдәк алып ҡайталар.\nШағыр тауыҡ күкәй һала\nАтаҡайым ҡайтыр әле\nҺарайҙа яҙған таҡмаҡтарын Фәрҙиә апай бөгөнгөләй хәтерендә һаҡлай.\nТомансы башланғыс мәктәбен тамамлап, унан һигеҙ саҡрымдағы Аптраҡ ете йыллыҡ мәктәбенә уҡырға барғас, йәйен йәйәүләп йөрөп, ҡышын интернатта ятҡанда, ҡыҙҙарына күстәнәс ташыусы ағайҙарҙы күреп, тәү тапҡыр атай шулай була икән, тигән уй йөрәген ярып үтә, һәм ғүмер буйы уны юҡһыныу хисе күңелендә йәшәй.\nАтаһының бер туған ҡустыһы Әхмәтшәриф бабаһы үҙ ҡыҙына бешерелгән аҙыҡ-түлек килтерһә, йә Фәрҙиәне ҡалдырып, балаһын атҡа ултыртып ауылға ҡайтып китһә, шунда эстән һыҡрай, кәмһенә, етемлеге мыҫҡыл ителгәндәй тоя. Искәндәр еҙнәһе (80 йәштә мәрхүм булды) Фәүзиә апаһына өйләнеп, тәү тапҡыр ҡунаҡҡа килгәндә, урмандан һайғау алып ҡайтып, ситән һарай үрә, бүлеп бөртлөк яһай. Ҡыш туңған бесәнде тыштан ташып йөрөмәҫ өсөн лапаҫ (әүеҫлек), бәҙрәф үреп ҡуя. Әсәһенең шул тиклем ҡыуанғанын күргән ҡыҙ: “Атай шулай була икән”, – тип уйлай.\n– Эй, атайығыҙ булһа, мин былай эшләр инемме ни? Ҡышын сана, йәйен арба ҡулымдан төшмәй, – тип әсәһенең уфтанғаны ғүмерҙә лә оноторлоҡ түгел.\nӘсәһе Мәғфүрә апай нисек тә балаларын асыҡтырмаҫҡа тырыша. Илленсе йылдарҙа ҡыҙыл аслыҡ булмай. Көҙгө байлыҡ ҡыш уртаһында бөтһә лә, яҙын бала-саға, бер-береһенән йәшереп, ярышып һипкән, шунлыҡтан күпләп үҫкән сөгөлдөр менән ҡабаҡ уларҙы аслыҡтан ҡотҡара.\n– Картуф әллә ни уңмай, сөгөлдөр менән ҡабаҡ урындыҡ аҫты тула, мөгәрәптә лә ята торғайны, – ти Фәрҙиә апай. – Иртәнге мейесте томалар алдынан әсәйем ҡабаҡтың уйып ҡына ҡапҡасын аса, эсенә булғанса туң май, картуф, тары ярмаһы һалып, ҡапҡасын яба ла икмәк табаһына ултыртып, мейестә бешерә. Өйгә татлы еҫ тарала. Ҡабаҡ-сөгөлдөрҙө мейестә тәгәрләтеп тә ала. Көн дә шул бер төрлөрәк аҙыҡ булһа ла, биҙмәйбеҙ. Кишер әҙ бешерҙек, һуған сәсмәнек. Дмитриевка (Ерекле) ауылы урыҫтары бер биҙрә һуғанды шундай уҡ күләмдә бер биҙрә игенгә алмаштыра торғайны.\nТормош бик ауыр саҡта һыйыр ғаилә терәге ролен үтәй. Быҙаулаһа, уны ҡәҙерләп өйгә индерәләр. Быҙауын кәбәркәлә тоталар. Ҡырҡынсы йыл аҙағында һалым түләй алмаған өсөн Әмирхановтарҙың һыйырын алып китәләр. Аҙаҡ юллап, тана һатып алғансы, береһенән-береһе ваҡ балалар һөт-ҡатыҡҡа мохтажлыҡ кисерә. Фәрзәнә апаһы әрһеҙләшеп, кешеләрҙән көрөшкә менән ҡатыҡ йә һөт һорап алып ҡайта. Әхмәҙулла, Исхаҡ, Хәкимйән, Бәхтиәр бабайҙарҙың, Мәғиҙә инәйҙең йомартлығы күңеле түрендә һаҡлана.\nҒәфиә әбейҙең ҡатылығы тураһында халыҡ таҡмағы бала күңеленә һеңеп ҡалған:\nҒәфиә әбей ҡоймаҡ ҡоя,\nШәкәрбикә ашап тора,\nӘхмәҙулла ҡарт ишек\nТамшанып ҡарап тора.\nӘхмәт ағайҙың бер туған ҡустыһы Әхмәтшәриф бабайҙың ҡатыны Хәҙисә еңгәһенең һаранлығын Фәрҙиәнең кисерә алмаған саҡтары йыш була.\n– Беҙ килһәк, балаһын, бесәйен йә этен ныҡ итеп әрләй башлай. Беҙ шым ғына сығып китеү яғын ҡарайбыҙ. Йөрәккә етемлек хисе шул тиклем тәрән үтеп инә, хатта илап та булмай. Ә бына Бибикамал инәй менән Фазләхмәт бабайҙар шул тиклем һәйбәт кешеләр булды. Ауыл осонда торғас, Иҙелдә һыу инәбеҙ ҙә, һыу эсергә тип, көн һайын уларға инеп йөрөйбөҙ. Ашаталар, эсерәләр. Нисек беҙҙән биҙмәгәндәрҙер инде! Балалары беҙҙән оло ине. Көйәнтә, һоҫҡо кеүек нәмәләрҙе бабайҙан йүнәттереп тә ала торғайныҡ. Мине атайыма оҡшатып яраттылар, шунан файҙаланғанмын шикелле. Мин уларҙа атай күңеленең йылыһын тойҙом.\nАуыл халҡы Мәләүез баҙарында кеше ашаусылар хаҡында хәбәр ишетеп ҡайтып таратҡан. Ҡот осмалы яңылыҡ бала күңелендә оялай. Башта ышанмаған өлкәндәр. Фәүзиә апаһы, Мәләүездә өйҙән-өйгә йөрөп май һатҡан саҡта, аяғында саҡ баҫып торған бер сыуаш бисәһенә тап булғас ҡына уларға хәүеф-хәтәрҙән, шик-шөбһәнән уяуыраҡ булырға тура килә.\n– Теге апайымды иҫке генә өйөнә саҡырып индергәс: “Саҡ ҡына көтөп тор, күршегә генә инеп сығам, – тигән. Был мине ашарға теләп, һуйыр өсөн иптәш эҙләйҙер тип, апайым тиҙ генә сығып ҡасҡан.\nАтайҙары һуғышта үлгән ғаиләгә 12 һум пенсия түләнә, бер таҡта сәй, бер килограмм шәкәр бирелә. Ишлеләр өсөн ул бер көнлөк байрам. Мәғфүрә инәй балаларын: “Йәйҙе еләктән башлап, ҡомалаҡ менән бөтөрәһегеҙ, үҙегеҙгә кәрәк-яраҡ, өҫ кейеме өсөн аҡса булыр”, – тип өйрәтә, шуға күрә бәләкәйҙән ҡыҙҙары ялан ҡыҙырып әле үләнен, әле емеш-еләген өйгә ташый. Унан көйәнтәләп уларҙы Мәләүез баҙарына илтеп һатып, уҡырға төшкәс, китап-фәлән өсөн аҡса эшләйҙәр. Ҡара бөрлөгән һатам тип барғанда, биҙрәләрен тартып алып, үҙҙәрен туҡмап та ҡайтарған саҡтар була, әммә ҡыҙҙар йән аҫрар өсөн кәсеп юлын ташламайҙар.\n– Муйылдың стаканы 50 тин. Бер-ике кешегә шулай һаттым да, “Полтора стакана рубль”, – тип хаҡын күтәрҙем. Берәү мине: “Ниңә шул тиклем ҡырҡҡысланаһың”, – тиһә лә, үҙ һүҙемдә торҙом. Күрәһең, тормоштоң ауырлығы күңелде лә ҡатыралыр инде. Рәфҡәт ағайым Германияла хеҙмәт итеп, йыл ярымдан әйләнеп ҡайтты. Ә Рафаэль ағайым Германияла Эрика тигән ҡатын алды. 1958 йылда Роза исемле ҡыҙы тыуҙы. Мин ағайымды әҙәм аҡтығы һанап, әрләп хат яҙҙым. Немецтар менән һуғышып, һәләк булған атайымдың улы немкаға өйләнһен әле! Башҡа һыймаҫлыҡ хәл ине ул миңә. “Әсәй, дуҫым һеҙгә минең посылканы ебәрә”, – тип кенә яҙа торғайны ағайым хатын. Әсәйемә күлдәклек, миңә костюмлыҡ һәм башҡа затлы туҡымалар һалды. Шәриф абзыйҙың тәүге ҡатынынан улы Әхмәтфәиз тормошон мәрйәгә бәйләне. Фирҙәүес апайымдың аңлатыуынса, Әхмәтфәиз абзыйҙы юллап яҙылған хат…\n1957 йылда сиғандарҙың: “Ҡәҙерле кешегеҙ ҡайта”, – тип күрәҙәлек итеүе тормошҡа аша. Хөснулла абзыйы, бик күп мөлкәтен ташлап ҡалдырып, Ташкенттан һағынып ҡайтып төшә. Әммә йылы яҡҡа өйрәнеп өлгөргәс, ҡышты кисерә алмай, йәйен кире Ташкентҡа китә.\n– Ә шулай ҙа, нисек кенә ҡыйын булмаһын, халыҡ үҙенә-үҙе юмор менән ҡарап йыуаныс таба белде. Ауылда биш Хәҙисә бар ине: Ғирфан Хәҙисәһе, Сәйетғәли Хәҙисәһе, көлдәк Хәҙисә…\nИке Гөлғәйшәнең дә ҡуш сифаты бар: ҡалын Гөлғәйшә һәм йоҡа Гөлғәйшә. Шәғәли ағайҙарҙы йөҙ-ҡиәфәтенә ҡарап Хәйбуллинды ҡытай, аҡ йөҙлө әмерик Шәғәли тип атанылар.\nҮлмәһен дә, ҡайтмаһын да,\nКилеп торһон аҡсаһы,\nтип шаярған булып йырлағандары иҫтә ҡалған. Әсәйем үҙе лә бик йырсы, бай һүҙле, таҡмаҡ сығарырға оҫта ине.\nИшегем алды ҡыуаҡ ҡына,\nҠыуағы ыуаҡ ҡына.\nМин һеҙгә ҡунаҡ ҡына.\nАтаҡайым үлеп ҡалды,\nЗакон ифрат ҡаты булған: Хәлимә исемле инәйҙең улы Сәйфетдин ағайҙы ҡыуғын бүрәнәһен өрлөккә алған өсөн 12 йылға төрмәгә ултыртҡандар. Ҡыуғында башлыса тотҡондар эшләгәнлектән, магазиндар иртә ябылған, ҡыҙ-ҡырҡын йәшенә һалған. Ғәжәп хәл: Ырғыҙлыға урман ҡырҡырға йә Иҙелдә бүрәнә ағыҙырға кейәүгә сыҡмаған йәш ҡыҙҙарҙы ҡыуғандар.\n– Әсәйем тиҙерәк апайымдарҙы кейәүгә биреп ҡалырға тырышты: 47-лә, 51-ҙә, 55-тә, 58-ҙә апайҙарым тормошҡа сыҡты.\nФирҙәүес апайымдың бөтә ятыр ҡаралдыны һыпырып алып киткәне үҙәгемә үтте. Кейәүгә сыҡҡан ҡыҙҙан өйҙә ҡанат та ҡурҡа, тигәндәре шулдыр инде. “Өйҙән бер һүренде лә алмайым”, – тигән һүҙемә ғүмер буйы тоғро ҡалдым. Улым Салауат менән киленем Гөлназдың никахында ла ата-әсәһенә: “Ҡыҙығыҙға бер нәмә лә бирмәгеҙ”, – тинем.\nӘмирхановтар өйөнән кеше өҙөлмәй, хатта Мәғфүрә инәйҙе яңғыҙ ҡатын, бала-сағаһы күп тип тормай, ҡатындары менән боларышҡан ирҙәр ҙә шинель кейеп килеп, уларҙың иҙәнендә һуҙылып ятып йоҡлап сыға. Арттарынан балалары килеп тула. Ҡайһылары хатта ата-әсәләре ярашҡансы, аҙна буйы уларҙа тора.\n– Иҫке бүрек кейеп, фуфайкаһын йүкәнән ишелгән бау менән бәйләп алған Фәрғәт исемле малай күҙ алдымдан китмәй. Ҡыҙылсанан үлеп ҡалды.\nМәғфүрә инәй яҡшы уҡыған Фәрҙиәне Аптраҡ мәктәбендә ете класты тамамлау менән республиканың 1-се мәктәп-интернатты юллап уҡырға индерә. Унан алда ауылдарында Әнисә исемле ҡыҙ интернатта уҡып сыҡҡан, шуға инәй хәбәрҙар булған икән. Фәрҙиә менән бергә Хәмәт Исмәғилев (мәрхүм), Шакир Баймөхәмәтов (күрше ауылдан) унда барған. Хәмәт “кулак” тип оҙатылғандар ғаиләһенән була. Тырышып уҡып, Новосибирск элемтә институтын, ә Шакир Башҡорт дәүләт университетының физика факультетын тамамлай. Көслө, үткер телле Әминә Аралбаева ГИТИС-тың театр факультетын бөтөрә.\nСанкт-Петербургтың театр сәнғәте институты (хәҙер академия) деканы Николай Петрович Наумов Көйөргәҙелә эвакуацияла булған.\n— ГИТИС-ҡа инә алмағас, 1961 йылда БДУ-ның филология факультетына уҡырға төштөм. Инәйемә утын ҡырҡырға ир көсө кәрәк ине. Техник училищела уҡып йөрөгән Өлфәт исемле егет менән дуҫлашып киттем. Бер ваҡыт китапхананан алған китаптарымды тапшырырға торһам, ауылда ҡара янып килгән Сафуан Әлибаевты осраттым. “Шул тиклем ямаҡ кеше булыр икән,” – тигән уй баштан йүгереп үтте. Таныштыҡ та ул: “Минең менән йөрөмәһәң, университетты ташлайым”, – тип ҡурҡыта башланы. Мин уны йәлләп, саҡырған еренә барған булам. Бер көн: “Киноға бара алмайым, Өлфәт килде. Бүлмәлә ултыра. Ҡыуып сығара алмайым бит инде”, – тинем. Сафуан: “Һин ике смена эшләйһең, мин һәр ваҡыт икенсе сменала инде”, – тип ирониялы үпкә белдерҙе. Мин Маячный ҡасабаһында практика үткәйнем. Уҡыу аҙағында алдан уҡытырға барыр еребеҙҙе билдәләйәсәктәр, шуға күрә дүртенсе курста Сафуанға кейәүгә сыҡтым.\nСафуан ағай “Башҡорт поэмаларының композицияһы”, Фәрҙиә апай “Башҡорт драматургияһында тарихи драма” тигән темаларға диплом яҡлайҙар. Фәрҙиә апайға Марат Минһажетдинов: “Дөрөҫ түгеллеген белһәң, үҙеңсә яҙ”, – тигән кәңәш бирә. Дөрөҫлөктө сәсрәтә әйтергә яратҡан кешегә шул ғына кәрәк.\nАрхангел районына студенттар экспедицияға сыға. Фәрҙиә апай никахлы көйөнә үҙҙәренә бер түшәк әҙерләргә ҡыймайынса, иренең хәтерен һаҡлап солан менән өй араһында нимә эшләргә белмәй йөрөй башлай. Шул саҡта Сафуан ағай уны аңлап: “Соланға урын һалып бирмәҫһеңме икән?” – тип һорай.\n– 16 июлдә никахты теркәттек. Ғәзим Шафиҡов, Ғәли Сәйетбатталов, Рәшит Шәкүр туйҙа ҡатнашты. Абзый, еңгә килде. Табын таралғас, инәйҙең иҫереп ултырғыстан тора алмағанын күрҙем дә: “Эскән кешене ҡултыҡлап коридор буйлап йөрөмәйем”, – тип ҡалдырып киттем дә барҙым. Мин бит ғаиләлә эскән кешене күрмәй үҫтем, шуға күрә аҡылдан бигерәк уҫаллығым еңгән, күрәһең.\nУниверситетты тамамлағас, оҙаҡ йылдар Фәрҙиә апай Республика балалар китапханаһында эшләне. Тыуған яҡты өйрәнеү һәм башҡорт әҙәбиәтен 24 йыл өҙлөкһөҙ пропагандалаған өсөн ул “СССР мәҙәниәте отличнигы” значогы һәм “Хеҙмәт ветераны” миҙалы менән бүләкләнде. Бәләкәй эш хаҡына көнө буйы аяғөҫтө бер ял менән эшләгән китапханасыларға үлгәнсе эшләһәң дә “Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” исеме бер ваҡытта ла бирелмәне. Хөкүмәт ҡурсалауындағылар ғына был исемгә лайыҡ булды.\nФәрҙиә апай 1990 – 1992 йылдарҙа 115-се гимназияла “Башҡортостан мәҙәниәте” фәнен уҡытып алды. Үҙенең тәбиғәтенә тәғәйен йөктө тарта башлауына эстән ҡыуанып та ҡуйҙым, сөнки һаман да мәҙәниәт өлкәһе тулайым асылмаған утрау һымаҡ ҡала килеүен белә инем.\nҮҙгәртеп ҡороу осоронда Фәрҙиә апай Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында әҙәбиәт-драма бүлеге етәксеһе булып эшкә күсте. “Оҙон-оҙаҡ бала саҡ” (М. Кәрим), “Айболит” (Х. Лофтинг), “Али-баба һәм ҡырҡ юлбаҫар” әҫәрҙәре буйынса инсценировкалар яҙҙы. 2006 йылда уның “Таҙ батыр” исемле башҡорт халыҡ әкиәте нигеҙендә яҙылған “Тере һыу” спектакленең премьераһы булды. Башҡорт һәм урыҫ телдәрен яҡшы белгәс, тәржемә өҫтөндә әүҙем шөғөлләнде. Театр сәнғәтенә тос өлөш индергәне өсөн уға 1997 йылда “Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем бирелде.\n– Гөлнара урынына Альбертты баш режиссер итергә теләгәйнек тә, Светлана институт бөтөрөп ҡайтты. Тамашасылар буйынса урынбаҫар урынын тәҡдим иттем. Айсыуаҡты юғалттыҡ. Айрат Әхмәтшин – баш режиссер. Илмар – үҙе директор, үҙе баш режиссер. Драма әҫәрҙәре етешмәй. Яҙыусылар союзында 230 яҙыусы иҫәптә тора, илдә-көндә юҡ фамилиялар күп, ә фәһемле әҫәр юҡ, – тип һыҙланды ул.\n1996 йыл йәй айында баҡсалағы ут күршем, Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы Сәғитова менән көнкүреш мәсьәләләре хаҡында көндәгесә гәпләшкәндә, Өфө сәнғәт училищеһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы эҙләүҙәре хаҡында белдем. Үҙем дә шул профессия кешеһе булыуға ҡарамаҫтан, мин Фәрҙиә апайҙың кандидатураһын әйттем.\nСәнғәт кешеләренең байтағы менән таныш булғас, урамда бер студенттан Фәрҙиә апай алып барған дәрестәр хаҡында һораша ҡуйҙым.\n– Һәр сәғәте бигерәк күңелле, йөкмәткеле үтә. Шиғыр ҙа һөйләй, һамаҡлай ҙа, йырлап та күрһәтә. Шул тиклем оҫта. Һәр яҙыусының әҫәре хаҡында үҙ фекерен белдерә, – тине.\nФәрҙиә Әхмәт ҡыҙының белемле, мәҙәниәтле икәнлеген яҡшы белгәнгә күрә, халҡыбыҙҙың рухи байлығын күңеленә һеңдергән уҡытыусының эстетик зауҡына нигеҙле ҡоролған, кинәйәле мәғлүмәт биргән дәрестәре хаҡында тап шундай яуап алаһым билдәле ине миңә. Башҡа кешеләр ауыҙынан быны ишетеү үҙеңдең уның хаҡындағы фекерең менән тап килеүе оло ҡәнәғәтлек бирҙе.\nТеле таҙа, ябай, һығылмалы, уның ҡыҫҡа, аңлайышлы, теүәл һәм образлы итеп яуап биреүе һоҡландыра. Көлә-йылмая һөйләшәһең дә күңелең күтәрелеп китә. Беҙҙең кеүек хис-тойғоларға өҫтөнлөк бирмәй, хәтере яҡшы булғас, зиһене һәр ваҡыт кәрәкле яуапты табып ҡына тора.\n“Ябай халыҡтың телмәре бик тәрән итеп өйрәнеүгә лайыҡ”, тип иҫәпләгән бөйөк урыҫ шағиры А.С. Пушкин. Фәрҙиә апай менән әңгәмәләшкәндә ҡулда магнитофон йә башҡа техника булмауына һәр саҡ үкендерә. Үҙенә лә ҡат-ҡат әйткәнем бар: “Апай, һинең тел байлығың – үҙенсәлекле күренеш. Сағыштырыуҙарыңды, мәҡәл-йомаҡтарыңды булһа ла дәфтәргә теркәп бар”.\n– Әсәйемдән шулай өйрәндем. Сафуан әсәйемде һөйләндереп, бер дәфтәр итеп яҙып алғайны, әле лә бар ул дәфтәр, һиңә уҡытырмын әле… Мин йырлайым һине үҙ телемдә – тел асҡысы бирҙең, әсәйем, – тип Рәми Ғариповтың шиғырынан өҙөк тә әйтеп ҡуйҙы.\nФәрҙиә апай өсөн ул яңылыҡ түгел, ә тәбиғи күренеш, шуға үҙенең телмәр байлығына бик иҫе китеп бармай. Был оҫталыҡ әсәһенән күсһә, артабан уны тынғыһыҙ эшмәкәрлеге арҡаһында, әҙәби китаптарҙан, ваҡытлы матбуғаттан, мәҙәни мөхиттән айырылмай йәшәүе нигеҙендә байытҡан.Тапҡыр эпитеттары, сағыштырыуҙары, берәй оҡшашлыҡ нигеҙендә күсмә мәғәнә менән әйтелгән һүҙҙәре лә кеше характерын, фиғел-ҡылығын йә һынын тасуирлай. Мәҫәлән: “энә йотҡан эт кеүек”, “уйлаһам уйҙарға батам, тальян гармун уйнатам”. Мин уның һүҙ байлығын туплап яҙыуымды дауам иттерергә йома көндө генә телефон аша һөйләшкәйнем, баҡсанан йөрөп ҡайтҡас осрашырға ризалашты. “Һүҙ башы мәҡәлдә лә йырҙа”, – тигәне хәтерҙә ҡалды. Фәрҙиә апайҙың телмәренең милли йөҙө, профессиональ үҙенсәлеге булды, улар характерын, рухи байлығын күрһәтте. Хәҙер инде шулай ине, былай ине тип яҙырға ла ҡул бармай. Әле генә һөйләштек бит!..\nТормоштағы ваҡиғаларға бик иғтибарлы булды. Мәҫәлән, Әҙәбиәт йылына арналған баннерҙарҙағы яҙыуҙар тураһында ул былай тине: “Салауат Юлаевтың телмәре беҙгә билдәһеҙ. Яҙыусылар үҙҙәренең әҫәрҙәрендә уның эске рухи төҙөлөшөнән сығып, ул, бәлки, әйтмәгән, әммә әйтергә мөмкин булғандан сығып телмәрен ҡоралар. Уның телмәренә өс нәмә хас: теүәллек, ҡыҫҡалыҡ һәм матурлыҡ”. Фәрҙиә апайҙың үҙенең телмәренә лә фекер асыҡлығы, тослоҡ һәм теүәллек хас ине бит.\nТомансыға төштө ҡара томан, беҙ бөтәбеҙ ҙә, Фәрҙиә апайҙың беҙҙе ҡалдырып киткәненә ышанмайынса, ҡара томанға инеп баттыҡ…\nАвтор: Миңниса БАҺУМАНОВА.


Выплаты переселенцам в 2020 году при участии в госпрограмме по переселению соотечественников Кто может принять участие?\nAlena 18.06.2020 в 06:09\n• Г. Новосибирск, ул. Дуси Ковальчук д.396 тел.:277-31-95,8-993-007-31-95\n• Г. Новосибирск, пр. Дзержинского д.69/1 тел.:8-953-799-78-83\n• Г. Новосибирск, пр. Дзержинского д.14/4 тел.:8-993-007-58-67\n• Г. Новосибирск, ул. Никитина д.68 тел.: 8-923-194-80-57\n• Г. Новосибирск, ул. Никитина д.70 тел.:8-960-787-97-33\n• Г. Новосибирск, ул. Первомайская д.214 к.1 тел.:8-913-949-84-29,8-913-911-30-20\n• Г. Новосибирск, ул. Костычева д.5в тел.:8-953-767-01-09


Ҡалала “Йырсы ауыл” ауыл биләмәләренең вокал ижады республика конкурсының район этабы үтте. Унда 33 ауылдан һайлап алыу этабын уңышлы үткән йыр-моңға оҫта яҡташтарыбыҙ сығыш яһаны. Йәштәр һарайы сәхнәһе был көн 270 ҡатнашыусы өсөн һынау тотоу майҙанына әүерелде.\nКонкурстың беренсе этабы былтыр ауыл клубтарында 22 октябрҙән 29 октябргә тиклем барғайны. Ул саҡта 41 ауылдан бөтәһе 800-ләп ҡатнашыусы булһа, икенсе турға 300 тирәһе үткән.Таланттарға юл асыусы дәртле ярыш буласағын шунда уҡ билдәләгәйнек.\nБайрам үҙешмәкәр вокал коллективтарҙың төрлөһөн тупланы – фольклор, эстрада йырҙары ансамблдәре, хорҙар, квартеттар, дуэттар, айырым башҡарыусылар, ир-егеттәр һәм ғаилә ансамблдәре – бай ҙа һуң Ишембай ере йырсыларға!\nРайон этабы тағы ла көсөргәнешлерәк, сәмлерәк барҙы. Төрлө ауыл таланттары ысындан да һоҡландырҙы - 19 коллектив, 35 айырым башҡарыусы сәхнәгә сыҡты, барлығы 66 сығыш яңғыраны. Жюриға көн дауамында етди эшләргә тура килде. Шуныһы мөһим - йыр байрамы төрлө быуын кешеләрен тупланы. Иң бәләкәй ҡатнашыусы Йәнырыҫтан 6 йәшлек Элина Сафина булһа,иң оло йырсы Байғужанан 83 йәшлек Рима Бирҙина ине. Ишембай таланттарының сығышын Республика халыҡ ижады үҙәгенән вокал-хор жанры буйынса әйҙәүсе белгес, Рәсәй фольклор союзының Башҡортостандағы төбәк бүлексәһе етәксеһе Наталья Кондакова рәйеслегендә жюри баһаланы.\nСарала Рәсәй һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Салауат Юлаев ордены кавалеры, Ишембай ҡалаһы һәм районының почетлы гражданины Мәрйәм Солтанованың ҡатнашыуы ла конкурсты ҙурланы. Әйткәндәй, байрамға юғары кимәл биреп, уның етәкселегендәге “Маҡар ынйылары” уҡытыусылар вокал ансамбле, Маҡар мәктәбенең “Аҡ юл” хоры тәүгеләрҙән булып сығыш яһаны. Район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге начальнигы вазифаһын башҡарыусы Нәсимә Собханғолова ижади ярышҡа сығыусыларҙы ихлас сәләмләп, уңыштар теләне. Ауылдарҙа бик күп таланттар йәшәүен һәм уларҙы табыу, халыҡҡа сығарыу әлеге конкурстың төп маҡсаты булыуын әйтте.\nБер ауылдың таланттарын икенселәре алмаштырҙы - Йәнырыҫ, Маҡар, Верхотор, Скворчиха, Көҙән һәм башҡа яҡтарҙан килгән йыр оҫталарының һәр береһенең сығышы үҙенсәлекле, йәмле ине. Тамашасылар иһә ауылдаштары өсөн һөйөнөп, рухи ял алып ҡайтты.\nӘле республикабыҙҙың башҡа райондарында ла һәләттәр баһалана, иң матур сығыштар һайлап алына. Өфөлә конкурстың йомғаҡлау өлөшөндә ишембайҙарҙы ла күрербеҙ әле.\nФото: автор Резеда Шәнгәрәева


Урал батыр - Башкирские народные сказки | Произведение | Tercul\nБорон-борон заманда, Урал тауы ла, Ағиҙел дә әле юҡ саҡта, шыр урман эсендә йәшәгән, ти, бер бабай менән бер әбей. Оҙаҡ ғүмер иткәс, әбей үлеп киткән, ә бабай береһе Шүлгән, икенсеһе Урал исемле ике үҫмер улы менән тороп ҡалған, ти. Бабай һунарға йөрөгән, ә Шүлгән менән Урал өйҙә ҡалыр булған. Айыу тиһәң – айыуҙы, бүре тиһәң – бүрене, арыҫлан тиһәң – арыҫланды тере көйө тотон алып ҡайтыуҙы бабай уйынға ла күрмәгән, ти, – ул шулай көслө булған. Ни өсөн тиһәң, бабай һунарға гел генә бер ҡалаҡ йыртҡыс йәнлек ҡаны эсеп китә икән. Шул ҡанды эсеп алдымы – уға ана шул йыртҡыстың көсө өҫтәлер булған. Йола буйынса, йыртҡыс кейекте үҙ ҡулы менән үлтергән кешегә генә уның ҡанын татып ҡарарға яраған, Шуның өсөн бабай уҙенең улдарына: «Бәләкәйһегеҙ әле, кейек ауларға йәшегеҙ етмәгән, минән күрмәксе турһыҡтағы ҡанға ауыҙығыҙҙы тейҙерәһе булмағыҙ тағы – һәләк булырһығыҙ»,– тип гел генә киҫәтә торған булған.\nБерҙән-бер көндө, аталары һунарҙа саҡта. Шүлгән менән Урал янына бик һылыу бер ҡатын килгән дә:\n– Атайығыҙ менән бергә һунарға йөрөмәйенсә, ниңә өйҙә ултыраһығыҙ? – тип һораған, ти.\nШүлгән менән Урал:\n– Йөрөр инек тә, атайыбыҙ алып бармай, йәшегеҙ етмәгән әле, тип, өйҙә ҡалдыра, – тигәндәр.\nШунан һуң теге катын:\n– Өйҙә ултырып, йәш еткереп булалыр шул! – тип көлгән, ти.\n– Ә нимә эшләргә һуң?\n– Анау турһыҡтағы ҡанды эсергә кәрәк, – тигән теге ҡатын.–\nШуны бер генә ҡалаҡ эсеп алдыңмы – бер көн эсендә үк ир еткән егеткә әйләнәһең, арыҫландай көслө булаһың.\n– Атайым ҡан һалынған турһыҡ янына яҡын барырға ла ҡушманы. Эсһәгеҙ – һәләк булаһығыҙ, тине. Беҙ атайыбыҙҙың һүҙен тотабыҙ,– тигәндәр.\nШунан теге ҡатын:\n– Һеҙ бәләкәйһегеҙ шул әле. Атайығыҙ ни әйтһә, шуға ышанаһығыҙ,– тигән.– Был ҡанды эсһәгеҙ. Һеҙгә арыҫландай көслө егеттәргә әүерелеп. рәхәтләнеп һунарға йөрөргә, ә атайығыҙға өй һаҡлап ултырырға тура килә. Бына шуны белеп алған да, атайығыҙ турһыҡтағы ҡанды үҙе генә эсеп йөрөй, ә һеҙгә күрһәтмәй ҙә... Ихтыяр үҙегеҙҙә, әйттем дә бөттөм.– тип, теге һылыу ҡатын юҡ та булған, ти.\nБыл ҡатындың әйткәненә ышанып. Шүлгән ҡанды тәмләп ҡарамаҡсы булды, ә Урал, атаһының һүҙен ныҡ тотоп, ҡанға яҡын да барманы, ти.\nШүлгәндең турһыҡтан бер ҡалаҡ ҡанды алып йотоуы булды – айыуға әүерелеүе булды, ти. Шунда уҡ теге һылыу ҡатын инеп, Уралға:\n– Бына күрҙеңме – туғаның ни эшләне!– тип һыны ҡатып көлә икән. Үҙе шунда уҡ:\n– Хәҙер мин уны бүре яһайым!– ти икән.\nҠатын айыуҙың маңлайына бер сирткәйне – теге бүрегә әйләнде, ти. Бүренең маңлайына бер сирткәйне – арыҫлан булды, ти. Шунан теге ҡатын ана шул арыҫланға атланып алды ла үҙ юлына саптырып сыҡты ла китте, ти.\nБыл ҡатын тигәнебеҙ юха йылан булған икән. Һылыу ҡатын ҡиәфәтенә ингән ана шул юха йыландың хәйләһе арҡаһында, Шүлгән, үҙенең кешелеген ғүмергә юғалтып, кейек булып ҡалған. Бер ҡараһаң – айыу, икенсе ҡараһаң – бүре йәки арыҫлан булып йөрөгән-йөрөгән дә, йөрөй торғас, бер күлгә батып үлгән, ти.\nӘ Урал тиңдәше юҡ батыр егет булып үҫеп киткән. Ул, атаһы кеүек, һунарға йөрөй башлаған мәлдә генә тирә-яҡты үлем ҡурҡынысы солғаған: күлдәр, йылғалар ҡороған, үлән дәр ҡыуарған, ағас япраҡтары һарғайып бөткән, тын алыуы ауырлашҡан. Кешеләр үлгән, малдар ҡырылған. Донъяны ҡыҙырьп, бөтә тереклекте ҡоротоп йөрөгөн Әжәлгә ҡаршы бер кем бер ни эшләй алмаған.\nУрал батыр Әжәлдең үҙен тотоп үлтереү хаҡында хыяллана башлаған, ти. Атаһы уға үҙенең атаһынан ҡалған, һелтәгәндә йәшен уттары сығара торған алмас ҡылысын биргән дә:\n– Был ҡылыс менән бөтә нәмәне ҡыйратып була, тик Әжәлде генә үлтереп булмай. Шулай ҙа һин уны ал, кәрәге булыр,– тигән.– Ҡайҙалыр, бик алыҫта Тереһыу тигән бер шишмә ағып ята икән. Ана шул Тереһыуҙың бер тамсыһы үлеп ятҡанды терелтә, ауырып ятҡанды һауыҡтыра, ә Әжәлдең үҙен үлтерә икән. Әжәлде шул шишмә һыуына тотон һалырға кәрәк. Унан ҡотолоу өсөн башҡа әмәл юҡ,– тигән.\nУрал, атаһы биргән ҡылысын тағып, башы һуҡҡан яҡҡа сығып китте, ти. Эй китте, эй китте, ти, был, бара торғас, ете юл сатына килеп сыҡты, ти. Шунда ул бер ҡартҡа тап булып:\n– Бабай, Тереһыу шишмәһенә ҡайһы юл менән барырға?– тип һораны, ти.\nБабай ете юлдың береһен күрһәткәс, Урал батыр:\nӘ ул бынан алыҫмы, нисә көнлөк юл?– тип һораны, ти. Шунан бабай:\n– Уныһын инде, балам, мин әйтә алмайым. Ҡырҡ йыл буйы мин ошо ерҙә уҙғынсыларға Тереһыу юлын күрһәтеп торам, иллә-мәгәр ошо ғүмер эсендә унан әйләнеп ҡайтҡан бер кешене күргәнем юҡ әле,– тигән. Быға өҫтәп, бабай йәнә шулай тигән:\n– Улым, бер аҙ барғас, йылҡы өйөрөнә осрарһың, шул өйөрҙә бер Аҡбуҙат булыр. Булдыра алһаң, шуны менеп ал.\nУрал батыр, бабай менән хушлашып-аманлашып, Тереһыу юлы менән китеп барҙы, ти. Китә торғас, теге бабай әйткән йылҡы өйөрөнә барып сыҡты, ти. Ҡараһа – йылҡы өйөрө араһында:\nБашы югән күрмәгән,\nһыртына эйәр теймәгән;\nҠолағын беҙҙәй ҡаҙаған,\nЯлын ҡыҙҙай тараған;\nҠарсыға түш, тар бөйөр,\nЕңел, текә тояҡлы;\nҠыҫыр йылан тамаҡлы;\nУрайы ҡуш, яңағы ас,\nМуйындары бер ҡолас,\nҠыйғас ҡамыш ҡолаҡлы;\nАлғыр бүре күҙендөй,\nК үҙ бәбәген сылатыр;\nЕлһә, ҡоштай өлпәйеп,\nАртында саң уйнатыр\nАҡбуҙат тора ине, ти.\nУрал Аҡбуҙатҡа иҫе китеп ҡарап торҙо-торҙо ла әкрнн генә янына барҙы, ти. Аҡбуҙат бер боролоп ҡараны ла ятһынмай нитмәй тик торҙо, ти. Шунан Урал йәһәт кенә Аҡбуҙҙы менеп алып, саптырып китмәксе булғайны, Аҡбуҙ асыуланып Уралды шул тиклем бейеккә сөйөп ебәрҙе, ти, кем, теге атылып төшөп, биленә тиклем ергә батты, ти. Урал тырышып-тырмашып батҡан еренән сыҡты ла яңынан Аҡбуҙатҡа барып атланды, ти. Аҡбуҙ Уралды йәнә сойорғотоп ебәрҙе, ти. Был юлы Урал ергә тубыҡтан батты, ти. Ул тағы тырышып-тырмашып тора һалды ла йәнә Аҡбуҙға атланып, уға талпан һымаҡ йәбешеп алды, ти. Аҡбуҙ, күпме генә тырышмаһын, был юлы өҫтөндәге Уралды осортоп төшөрә алманы, ти. Шунан Аҡбуҙ Уралды баш тартҡан яҡҡа ҡарап елдереп алып китте, ти.\nЭй бара, ти, Урал, эй бара, ти. Оҙон-оҙон яландарҙы, тау-таш ерҙәрҙе, соҡор-саҡыр урындарҙы үтте, ти. Бер ҡара урмандың уртаһына еткәс, Аҡбуҙ туҡтаны, ә Урал, ни булды икән, тип, ергә һикереп төштө, ти. Шул ваҡыт Аҡбуҙ, телгә килеп: «Беҙ хәҙер Тереһыу юлын бүлеп ятыр туғыҙ башлы дейеү пәрейе янына килеп еттек, һиңә уның менән алышырға тура килер. Ялымдан өс бөртөк ҡылымды алып ҡал. Кәрәк булһам, шуларҙы өтөрһөң дә, мин килеп етермен»,– тип әйтте, ти.\nУрал Аҡбуҙҙың өс бөртөк ҡылын өҙөп алды, ә Аҡбуҙ шунда уҡ юҡ та булды, ти.\nУрал, ни эшләргә, ҡайҙа барырға, тип аптырап торғанда, арҡаһына ауыр тоҡ йөкмәгән бик һылыу бер ҡыҙ уҙып барғанын күреп ҡала. Урал, ҡыҙҙы туҡтатып:\n– Эй, һылыу, ҡайҙа китеп бараһың? Тоғоңда нимә ул, бик ауыр күренә?– тип һорай.\nШунан ҡыҙ илай-илай үҙ ҡайғыһын һөйләп бирә. Ҡарағаш исемле был ҡыҙҙы күптән түгел генә дейеү урлап алып килеп, үҙенә ҡол иткән икән. Ҡарағаш, туғыҙ башлы дейеүҙең туғыҙ балаһына уйнар әсән, иртәнән кискә саҡлы йылға буйынан ҡырсынташ ташый икән. Урал, ҡыҙҙы йәлләп китеп:\n– Ҡана, һылыу, үҙем күтәрәйем,– тигәйне, Ҡарағаш уға:\n– Юҡ-юҡ, егет, минең менән бөргө бараһы булма, дейеү һиҙеп ҡалһа, үҙеңде шунда уҡ юҡ итер бит!– тип әйтте, ти.\nӘммә Урал, үҙенекен итеп, таш тултырылган тоҡто туғыҙ башлы дейеүҙең туғыҙ балаһы йыйылышып торған урынға хәтле күтәреп алып бара. Уралдың ташты ергә ҡойоуы була – дейеү балаларының бер-береһенә таш атышып уйнап китеүҙәре була. Улар атышып уйнаған арала Урал эргәләге бер ҡарама ботағына бау менән ат башы хәтле бер таш аҫып ҡуя ла үҙе, ҡасып-боҫоп ҡына, дейеү йәшәгән мәмерйә алдына үтеп китә.\nДейеү балаларының уйындары оҙаҡҡа бармай – таштары төрлө яҡҡа атылып, юғалып бөтә. Шунан улар оҙон бау менән ҡарамаға аҫып ҡуйылған ҙур ташты күреп ҡалып, шуның тирәһенә йыйылалар. Береһе, мәрәкә күреп, ташты атындырып ебәрә, таш кире килеп, тегене һуғып йыға. Дейеү малайы йығылған урынынан асыуланып тора һалып, ташты бөтә көсө менән осорта һуҡҡайны, таш был юлы дейеү малайының башын иҙә һуғып ук ҡуйҙы, ти. Башы ярылған туғанының үсен алмаҡ булын, ташты дейеүҙең икенсе малайы һуғып ебәрә. Ләкин уныһы ла шунда уҡ, башы ярылып, йән бирә. Туғыҙ башлы дейеүҙең туғыҙ балаһы ошолай, береһе артынан береһе ҡырыла торһон, беҙ дейеүҙең үҙенә күсәйек әле.\nЮлдың тауҙы киҫеп үткән ерендә генә, бер ҡараңғы мәмерйә алдында, туғыҙ башлы дейеү ята, ти. Тирә-юне әҙәм һөйәктәре менән тулы, ти. Урал батыр алыҫтан уҡ:\n– Эй. дейеү, юл бир, мин Тереһыуға китеп барам! – тип һөрәнләй.\nДейеү быға бер ҙә иҫе китмәй генә, юлға арҡыры төшкән көйө ята бирҙе, ти. Урал батыр йәнә: «Юл бир!»– тип ҡысҡырғайны, дейеү, асыуы килеп. Уралды тыны менән үҙенә тартып ала башланы, ти. Урал батыр дейеү ҡырына килеп баҫҡанын һиҙмәй ҙа ҡалды, тп. Шулай ҙа ҡаушап ҡалмаған. Дейеүгә ул:\n– Алыштанмы, сабыштанмы?– тигән.\nДейеү, бындай ҡыйыу егеттәрҙе бик күп күреп тә, бығаса һис тә еңелмәгәнлектән, бер ҙә иҫе китмәй генә:\n– Минең өсөн барыбер. Нисек үлергә теләһәң, шулай булһын,– тип яуап ҡайтарған.\nШунан былар тауҙың иң ҡалҡыу еренә менеп алдылар ҙа тирләп-бешеп көрәшә башланылар, ти. Эй көрәшәләр, эй көрәшәләр, ти, былар, көрәшә торғас, төш ауып, көн кискә һарҡты, ти. Бына бер заман дейеү Уралды күтәреп алып ырғытты, Урал биленән ергә батты, ти. Шунан дейеү уны батҡан еренән тартып сығарҙы ла. йәнә көрәшә башланылар, ти. Дейеү Уралды йәнә атып бәрҙе, ти. Был юлы инде Урал муйынынан ергә батты, ти. Дейеү уны ике ҡолағынан тотоп тартып сығарҙы ла, яңынан көрәшә башланылар, ти.\nЭй көрәшәләр, ай көрәшәләр, ти, былар, көрәшә торғас, кис булып, эңер төшә башланы, ти. Бына бер заман әллә кем булып ирәйеп йөрөгән дейеүҙе Урал елтерәтеп күтәреп алды ла быраҡтырып та ебәрҙе, ти. Дейеү биленән ергә батты, ти. Шунан Урал уны батҡан еренән тартып сығарҙы ла, йәнә көрәшә башланылар, ти. Урал дейеүҙе тағы элеп алды да һелкеп һалды, ти. Был юлы дейеү муйынынан ергә батып, туғыҙ башы туғыҙ яҡҡа ҡарап һерәйеп ҡалды, ти. Урал дейеүҙе тартып сығарҙы ла, яңынан көрәшә башланылар, ти. Дейеү алан-йолан ҡаранырға ла өлгөрмәне, Урал уны ҡапыл элеп алып, йән асыуы менән шул хәтле атып бәрҙе, ти, дейеү ергә һеңде ла ҡуйҙы, ти. Яуыз дейеүҙең башына ҡиәмәт килеүе шул булды, ти.\nҠарағаш, бисара егеттең һөйәктәрен йыйып алып, күмеп ҡуяйымсы тип, тау башына менһә, Уралды һау-сәләмәт көйө күреп, шатлығынан илап ебәрә. Шунан ул, бөтөнләй ғәжәпкә ҡалып:\n– Дейеү ҡайҙа китте һуң?– тип һорай. Урал батыр:\nДейеүҙе мин ергә һеңдерә һуҡтым, – тил әйтеп тә өлгөрмәй, улар баҫып торған урындан өс-дүрт аҙым ғына ситтәрәк бөркөлөп-бөркөлөп төтөн күтәрелеп сыға, ә төтөн артынан ялҡын сыға башлай.\nБыны күреп, Ҡарағаштың:\n– Был ни хәл?– тип һорауына, Урал батыр:\n– Мин ошо урында дейеүҙе ер аҫтына тыҡҡайным. Ер был хәшәрәттең емтеген үҙенең ҡуйынына алыуҙан ерәнде, күрәһең. Бына шуға күрә ул янып, төтөнө сығып ята,– тип яуап бирә.\nБыл тау ошо яныуынан туҡтамаҫ була. Шул көндән алып уны Янғантау тип йөрөтә башлайҙар.\nДейеүҙең башына еткәс, Урал батыр был тау башында оҙаҡ тормай; кеҫәһенән теге өс бөртөк ҡылды алып өтөүе була – Аҡбуҙаттың ҡаршыға тып итеп килеп баҫыуы була. Шунан Урал батыр, Ҡарағашты үҙе менән бергә ат өҫтөнә ултыртып, Тереһыу юлы менән саптырып китеп тә бара.\nЭй баралар, ти, былар, эй баралар, ти. Оҙон-оҙон яландарҙы, таулы-ташлы ерҙәрҙе, соҡор-саҡыр урындарҙы үттеләр, ти. Бара торғас, Аҡбуҙат туҡтаны ла, телгә килеп: «Беҙ хәҙер Тереһыуға яҡынлаштыҡ. Әммә уның юлын ун ике башлы дейеү пәрейе бүлеп ята. Һиңә уның менән алышырға тура килер. Ялымдан өс бөртөк ҡылымды алып ҡал. Кәрәк булһам, шуларҙы өтөрһөң дә, мин килеп тә етермен»,– ти.\nУрал Аҡбуҙҙың өс бөртөк ҡылын өҙөп ала, ә Аҡбуҙ шул арала юҡ та була. Шунан Урал Ҡарағашҡа:\n– Һин ошо ерҙә мине көтөп тор, дейеүҙең башына еткәс, килеп алырмын. Бына һиңә ҡурайымды ҡалдырам. Юлым уңһа, ҡурай осонан һөт тамыр, уңмаһа, ҡан тамыр,– тип дейеү менән алышырға китә.\nБына алда Тереһыу сылтырап ағып ята, ти. Ул тауҙан ағып сыға ла шунда уҡ әллә ҡайҙа, ер аҫтына китеп юҡ та була икән. Тереһыуҙы өйөм-өйөм әҙәм һөйәктәре уратып алған. Ауырыуҙы һауыҡтыра, һауҙы үлемһеҙ итә торған был шишмәне, бер тамсы һыуын да бирмәйенсә, ун ике башлы ҡарт дейеү үҙе һаҡлап ята икән. Урал батыр күҙ күреме ерҙән үк:\n– Эй, дейеү, юл бир, мин Тереһыу алырға килдем!– тип һөрәнләй.\nДейеү, бер ҙә ыжламайынса, Тереһыу алдында ҡуҙғалмай ята бирә. Урал батыр йәнә: «Юл бир!»– тип ҡысҡыра, ә дейеү, асыуы килеп, Уралды тыны менән үҙенө тартып ала башлай. Урал батыр дейеү ҡашына килеп баҫҡанын һиҙмәй ҙә ҡала. Шунда ла ҡаушап ҡалмай. Ул дейеүгә: Алыштанмы, сабыштанмы?– ти.\nДейеү, бындай ҡыйыу егеттәрҙе байтаҡ күреп тә, бығаса һис тә еңелмәгәнлектән, бер ҙә иҫе китмәй генә:\n– Минең өсөн барыбер. Нисек үлергә теләһәң, шулай булһын,– тип яуап ҡайтара. Урал батыр:\nЯрай, улай булһа,– тип, билендәге алмас ҡылысын һурып алып, уңлы-һуллы сатрашлап һелтәгәйне, тирә-яҡҡа йәшен уттары сәселеп китте, ә дейеүҙең күҙҙәре шунан сағылып торҙо, ти. Урал: «Ярай, улай булһа»,– тип йәнә бер тапҡыр әйтте лә ҡылысы менән дейеүҙе тураҡлай ҙа башланы, ти; ҡылыс һелтәнгән һайын, дейеүҙең ун ике башының береһе ҡырҡылып төшә торҙо, ти.\nБыл ваҡытта Ҡарағаш ҡулындағы ҡурай осонан һөт тама. Ҡарағаш, быны күреп, бик ныҡ һөйөнә.\nЛәкин күп тә үтмәй, дейеүҙең бөтә көсө менән үкереүен ишетеп, тирә-яҡтағы вағыраҡ дейеүҙәр, аждаһалар ярҙамға килә. Урал батыр уларға ла бирешмәй: уның ауыр кәүҙәһен күтәргән аяҡтары, тайшанмайынса, һаман ергә батҡан көйө, башы болотҡа тейерҙәй булып юғары күтәрелгән көйө тора, ә ҡулындағы ҡылысы, йәшен уттары сығарып, уйнап ҡына тора.\nБына бер заман, бөтә дейеүҙәрҙе, аждаһаларҙы ҡыйратып бөттөм тигәндә генә, Урал батырҙың өҫтөнә һанһыҙ күп ен-пәрей көтөүе килеп ябырыла,– тын да алдырмайҙар, күҙ ҙә астырмайҙар, бөрөп алып баралар егетте.\nБыл ваҡытта баяғы ҡурай осонан ҡан тамды, ти. Ҡарағаш, быны күреп, бик ныҡ борсола. Шунан ул, күп уйлап тормай, ҡурайҙы ала ла өҙҙөрөп-өҙҙөрөп әллә ниндәй, ишетер ҡолаҡҡа яғымһыҙ бер бейеү көйөн тарта башлай.\nТеге ен-пәрейҙәргә шул ғына кәрәк икән: улар, үҙҙәренең бейеү көйөн ишетеү менән, бөтә донъяларын оноталар, Уралды яңғыҙ ҡалдырып, ҡурай тауышы ишетелгән яҡҡа югерешәләр ҙә шунда барып, тыйыла алмайынса, бейергә керешеп тә китәләр.\nУрал батыр, ен-пәрейҙәр донъяһын ҡыйратып, Тереһыу шишмәһен дейеү ҡулынан ҡотҡарҙым, хәҙер инде уның тереклек һыуы кешеләргә булыр, тип шатланып, шишмә эргәһенә килһә, унда бер тамсы ла һыу юҡ икән. Ни өсөн тиһәң, был һуғышта иҫән ҡалған дейеү пәрейҙәре, Тереһыу әҙәм затына ҡалмаһын тип, эсеп ҡоротҡандар икән. Урал батыр шишмә янында күпме генә ултырмаһын, бер тамсы ла һыу сыҡмаған.\nУрал батыр быға бик көйөнә. Шулай ҙа уның дейеүҙәрҙе, аждаһа-йыландарҙы пыран-заран килтереп ҡырып ташлауы файҙаһыҙ булмай: бөтә тирә-яҡҡа йәм керә, үләндәр, ағастар йәшәрә, ҡоштар һайраша, кешеләр йөҙөндә шатлыҡ балҡый.\nУрал батыр, үҙенең Аҡбуҙын менеп, алдына Ҡарағашты ултыртып ала ла Тереһыуҙы ташлап китеп тә бара. Был урында Урал тураҡлаған дейеү пәрейҙәре, аждаһа-йыландар кәүҙәһенән ҙур бер тау өйөлөп ҡала. Ана шул тауҙы халыҡ телендә Ямантау тип йөрөтә башлайҙар.\nУрал менән Ҡарағаш, ирле ҡатынлы булын, донъя көтә башлайҙар. Уларҙың өс улы була: өлкәне – Иҙел, уртансыһы – Яйыҡ, кинйә улдары – Һаҡмар.\nХәҙер инде был тирәгә Әжәл дә һирәк килә. Ни өсөн тиһәң, ул бәһлеүән Урал батырҙан, уның йәшен уты сығарыр ҡылысынан шөрләй икән. Бына шул арҡала халыҡ бик ишәйеп китә. Шул тиклем күбәйә, хатта эсер һыуы ла етмәй башлай. Урал батыр, был ауыр хәлде күреп, берҙән-бер көндө ҡынынан ҡылысын тартып ала ла, баш өҫтөндә өс тапҡыр һелтәп, аяҡ аҫтындағы ерҙе уйҙыра саба, шунан:\nБына ошо ерҙә ҙур һыуҙың башы булыр!– ти. Үҙе шунда уҡ өлкән улы Иҙелде саҡырып килтереп:\n– Бар, улым,аяғың тарткан яҡҡа сығып кит тә халыҡ араһында йөрө, иллә-мәгәр берәй ҙур ағым һыуға барып етмәйенсә артыңа әйләнеп ҡарайһы булма!– ти.\nАтаһы һымаҡ ауыр кәүҙәле Иҙел, аяғының тәрән эҙен ҡалдыра ҡалдыра, көньяҡҡа ҡарай сығып китте, ти. Атаһы уның артынан күҙ йәштәрен мөлдөрәтеп ҡарап ҡалды, ти. Сөнки ул Иҙелдең кире әйләнеп ҡайтмаясағын белеп тора ине, ти.\nЭй бара, ти, Иҙел, эй бара, ти, туҡтап хәл йыйыуҙы ла белмәй, ти. Бик оҙаҡ барғас, уңға ҡайырылып китә, шунан төньяҡҡа юнәлә. Эй китте, ти, Иҙел, эй китте – ай үтте, йыл үтте, шунан ул көнбайышҡа юл тотто, ти. Бара торғас, ҡамышы ҡама менән тулған ҙур бер йылғаға килеп етә был. Шунан Иҙел артына әйләнеп ҡараһа, уның эҙенән киң йылға булып ап-аҡ һыу урғылып ағып килеп, ошо ҡамалы йылғаға ҡоя башланы, ти.\nБына шул көндән алып йәмле Ағиҙел йылғаһы барлыҡҡа килде, ти.\nИҙел батыр оҙон юлға сығып киткән көндө уның атаһы теге ике улын да шундай уҡ шарт менән илгә сығарып ебәрә. Ләкин улар ағаларына ҡарағанда ҡыйыуһыҙыраҡ, түҙемһеҙерәк булалар: Иҙел батыр һымаҡ, бер үҙҙәренең генә шундай оҙон, ауыр юлды үтергә йөрәктөре етмәй.\nҺаҡмар, үҙенең тыуып-үҫкән еренән алыҫлаша башлағас, яманһыулап китеп: «Ни эшләп әле мин әллә ниндәй ят ерҙәрҙе япа-яңғыҙым ҡыҙырып йөрөйөм? Яйыҡ ағайыма барайым да ҡушылайым, бергә йөрөүе еңел дә, күңелле лә булыр»,– тип Яйыҡҡа барып ҡушыла.\nҠайһылай ғына булмаһын, халыҡ Иҙелгә генә түгел, Яйыҡ менән Һаҡмарға ла бөткөһөҙ рәхмәт уҡый, ә Урал батырҙың үҙенә ана шундай данлы улдар үҫтергәне өсөн оҙон ғүмер теләй.\nШулай ҙа йөҙ ҙә бер йәшкә еткән Урал батырҙың ғүмере күп ҡалмаған икән. Уның ҡартайып, хәлһеҙләнә башлауын күптән көтөп йөрөгән Әжәл бик яҡынлашҡан. Бына хәҙер Урал батыр хәл өҫтөндә ята. Уның янында, изгелекле батырыбыҙҙан айырылабыҙ инде, тип ҡайғырышып, бөтә тирә-яҡ халҡы йыйылған. Шул ваҡыт әле генә әллә ҡайҙан ҡайтып төшкән ир уртаһы бер кеше йыйылған халыҡты икегә айырып үтә лә үлем түшәгендә ятҡан Урал батырға:\n– Эй, батырҙарҙың батыры Урал атабыҙ, һин түшәккә ятҡан көндө үк мин, халыҡтың һорауы буйынса, һыуын теге заман ен-пәрейҙәр эсеп бөтөрөп киткән Тереһыуға барғайным. Ул бөтөнләй үк ҡороп бөтмәгән икән: мин, унда ете көн, ете төн ултырып, һуңғы тамсыларынан бына бөр мөгөҙ тереклек һыуы йыйып алып ҡайттым. Бына хәҙер шул һыуҙы халыҡ исеменән һиңә бирәм. Ҡәҙерле Урал атабыҙ, һин шул һыуҙы эсеп ебәр ҙә, үлемдең ни икәнен дә белмәйенсә, халыҡ бәхете өсөн мәңге йәшә!– тип мөгөҙҙө түшәктә ятҡан Урал батырға һона.\nТамсыһын да ҡалдырмай эс, Урал батыр!– тип үтенә халыҡ.\nШул мәлдә Урал батыр әкрен генә тороп аяғына баҫа, Тереһыуҙың һуңғы тамсылары һалынған мөгөҙҙө уң ҡулы менән ала, шунан халыҡҡа баш эйеп, рәхмәт белдерә лә мөгөҙҙәге һыуҙы уртлай. Ләкин һыуҙың бер тамсыһын да йотмай, ә бер алдына, бер артына әйләнеп, бер уңға, бер һулға ҡарап – бөтә тирә-яҡҡа бөркөп ебәрә. Шунан үҙе:\n– Мин – бер кеше, һеҙ – күп кеше. Мин түгел, ә ер-һыу үлемһеҙ булһын, ерҙә кешеләр шат, рәхәт йәшәһен!– ти.\nУрал батыр шулай тип әйтеп бөтөрөүгә, барлыҡ тирә-яҡ үҙгәреп, яңырып китә: аяҡ аҫтына йәм-йәшел үлән түшәлә, ағастар яңы япраҡ яра, ер өҫтөндә төрлө-төрлө еләктәр, ағаста төрлө-төрлө емештәр ҡыҙарып бешә, гөлдәр, сәскә атып, күҙ яуын алып тора, аҫыл ҡоштар килеп һайрай башлай, шылтырап шишмәләр аға, ҡуйы ҡамыш менән уратылған түп-түңәрәк күлдәр барлыҡҡа килә, шул күлдәрҙә, шулай уҡ Ағиҙелгә, Яйыҡҡа, Һаҡмарға килеп ҡушылған яңы йылғаларҙа быға тиклем күренмәгән аҡҡоштар ҡаңғылдашып йөҙә, баш өҫтөндә аҡсарлаҡтар сырылдашып осоп йөрөй башлай.\nБына шул йәмле донъяла кешенең йәшәгеһе килеп кенә тора. Шунда туҡһан йәшлек бер сәсән халыҡ алдына сығып, калҡыуыраҡ ергә баҫып ала ла былай тип һамаҡлай:\nАй тыуған ер, тыуған ер,\nОлатайҙар торған ер,\nДүрт аяҡлы януарға\nТөйәк булған тыуған ер.\nТалы, муйылы ҡурсаҡтай;\nһарынаһы ҡурай еләктәй;\nСәскәләре мең төҫлө,\nИҫертерлек хуш еҫле,\nЙәйрәп ятҡан еребеҙ!\nАйыуы күп еребеҙ;\nАлырын аңдып йөрөгән\nБүреһе күп еребеҙ;\nҠыҫҡа ҡойроҡ, шеш ҡолаҡ\nҠуяны күп еребеҙ;\nЫҫпай баҫып йөрөгән\nТөлкөһө күп еребеҙ;\nБалығы аттай тулаған,\nҺыуы ярына һыймаған\nЙылғаһы күп еребеҙ!\nОлатайҙар торған ер;\nКөтөү-көтөү йөрөгән ер;\nЯтып ҡалған бер бәрәс\nЙөҙ ҡуй булып үрсер ер;\nТороп ҡалған яңғыҙ тай\nӨйөр булып йөрөр ер;\nАтам кейәү булған ер,\nӘсәм килен булған ер,\nКендегемде киҫкән ер,\nТәмле һыуын эскән ер!\nҠарт сәсән ана шулай үҙе йәшәгән ерҙең байлығына, матурлығына һоҡланып ҡобайыр әйтә. Ә тап бына шул ваҡытта Урал батыр үҙе донъя ҡуя.\nХалыҡ Урал батырҙы, бик ҙурлап, хөрмәтләп, ҡалҡыуыраҡ бер ергә күмә, шунан һәр кем уның ҡәбере өҫтөнө бер ус тупраҡ һалып сыға. Көн үтә, йыл үтә, Урал батырҙың ҡәберенән кеше өҙөлмәҫ булып китә. Уның ҡәберенә услап-услап һала торғас, шул тиклем күп тупраҡ өйөлә, хатта ҡәбер өҫтөндә бик ҙур бер тау барлыҡҡа килә.\nАна шул тауға халыҡ Урал тигән исем биргән дә инде. Унда Урал батырҙың һөйәктәре әле лә һаҡлана икән. Ҡаҙһаң, Урал тауынан сыға торған бөткөһөҙ күп алтын-көмөш, төрлө-төрлө аҫыл таштар тигәнебеҙ ана шул Урал батырҙың ҡиммәтте һөйәктәре икән ул. Урал батырҙың аҫыл һөйәкгәре һаҡлана биреү генә түгел, хатта уның ҡаны ла һыуынмаған икән әле, тик күп ғүмер үткәнлектән, төҫө-сифаты ғына үҙгәргән икән. Ер майы тигәнебеҙ – тап ана шул оло Урал батырҙың кибеү белмәҫ ҡаны икән ул.


Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзалары Этика кодексын әҙерләгән // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nЙәштәр йәмәғәт палатаһы ағзалары Этика кодексын әҙерләгән\n16:39, 25 февраля 2013 Сәйәсәт\nБашҡортостандың йәш парламентарийҙары «БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһының Этика кодексы»н ҡабул итергә планлаштыра. Был һорау Йәштәр йәмәғәт палатаһының шаршамбы, 27 февралдә, үтәсәк ултырышының көн тәртибенә индерелгән. Ошоға бәйле Йәштәр йәмәғәт палатаһы эшмәкәрлеге тураһындағы положениеға тейешле төҙәтмәләр тәҡим ителәсәк.\n— Йәштәр палатаһы ағзалары закондар сығарыу органы ҡарамағында Этика комиссияһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итте, — тип һөйләне республиканың Дәүләт Йыйылышы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы рәйесе Николай Самойленко. – Был комиссия эшмәкәрлегенең һөҙөмтәлелеге буйынса нормалар һәм критерийҙар әҙерләнде, улар Этика кодексына индерелде.\nШуны ла билдәләп үтергә кәрәк, документ тулыһынса йәш парламентарийҙар менән әҙерләнгән. Уны формалаштырыу стадияһында Йәштәр палатаһы ағзалары үҙ тәҡдимдәрен һәм төҙәтмәләрен индергән. Уларҙың барыһы ла иҫәпкә алынған. Йәштәр палатаһының сираттағы ултырышында Этика кодексын ҡабул итеү планлаштырыла.


Приморский край, г. Артем, ул. Гагарина, 133\nПриморский край, г. Артем, ул. 1-я Рабочая, д. 28\nг. Владивосток, ул. Лермонтова, д. 75


Start: 24-01-2021, kl. 13:30\n24-01-2021 Søndag 13:30 - 15:00\nSøndag 24-01-2021, kl. 15:30-17:00 AOF Center Odense Anne Viese


Главная » Политика » Иранская ядерная сделка: боится ли Астана американских санкций?\nсреда, 6 июня 2018 г. 14:16:37


Проектирование кафе, баров, ресторанов в Улан-Удэ и Республике Бурятия. Проект кафе, бара, ресторана. Цена.\nГлавная \_ Контакты \_ Бурятия (Улан-Удэ) \_ Проектирование кафе, баров, ресторанов в Улан-Удэ и Республике Бурятия\nПроектирование кафе, баров, ресторанов в Улан-Удэ и Республике Бурятия\nООО «Регион» занимается комплексным проектированием кафе, баров, ресторанов в Улан-Удэ и Республике Бурятия.\nНагрузки и воздействия при проектировании кафе, баров, ресторанов в Улан-Удэ\nКлиматические характеристики при проектировании кафе, баров, ресторанов в Улан-Удэ\nСогласование проектов по объектам кафе, баров, ресторанов в Улан-Удэ


Категория: Игры, Боевики, Спорт 119р. ► Бесплатно\n#1 SPORTS GAME in 22 countries!\n#1 ACTION GAME in 8 countries!


Search “артеменко евдоким” - The First World War, 1914–1918\n1. Артеменко, Евдоким Артеменко Евдоким (не указано) (not specified)\nнаграда №112572 (л. 26)\n2. Артеменко, Евдоким Артеменко Евдоким Иркутское ген.-губ., Иркутская губ., Балаганский округ Бажеевская в.\n“Иркутские губернские ведомости №5973”, pg.2\n3. Артеменко, Евдоким Артеменко Евдоким Иркутское ген.-губ., Иркутская губ., Балаганский округ Бажеевской\n“Именной список №190 убитым, раненым и без вести пропавшим нижним чинам.”, pg.3027


башҡортса бүлегендә 47 301 мәҡәлә бар.\nҠытай-ҡала — Мәскәү ҡалаһының тарихи районы, Китайгородский ҡәлғә диуары эсендә урынлашҡан. 1538 йылда мөйөштә торған һыу манараһы (башняһы) Мәскәү Кремленең Беклемишев һәм Арсенал мөйөшлө манараларына терәтеп һалынған. ХIХ—XX быуаттарҙа емерелгәндән һуң боронғо Ҡытай-ҡаланың ҙур булмаған участкалары ғына һаҡланып ҡалған.\nҠытай—ҡала Ҡыҙыл майҙандан башланып китә, төньяҡтан Охотный Ряд, Театр майҙаны һәм уның үткәүеле менән, көнсығыштан Лубянка һәм Иҫке майҙан менән, көньяҡтан майҙан театр һәм театрға йөрөү юлы менән, көнсығыштан Мәскәү-йылғаһы менән сиктәш.\nҠытай-ҡала территорияһы Тверь өлкәһе составына инә. Әлеге ваҡытта был Мәскәүҙең административ, эш һәм мәҙәни үҙәге. Үҙ эсенә Никольская, Ильинка, Варварка урамдарын һәм шулай уҡ Зарядье райондарын ала. 1991 йылға тиклем был территория Хамовники, Басманный һәм Таганский райондарына ингән.\n«Площадь Ногина» метро станцияһын «Ҡытай-город»ҡа 1990 йылда үҙгәрткәндән һуң, уға күрше Аҡ ҡаланың (Белый город) кварталдарын яңылыш Ҡытай-ҡала тип атап йөрөтәләр.\nӘлегә тиклем исемдәренең килеп сығышы аныҡ билдәләнмәгән. Иң киң таралған версия буйынса, райондың элекке атамаһы боронғо «кита» һүҙенән булған, ул һайғау бәйләмәһен аңлатҡан, бындай һпайғауҙар ҡаланың нығытмаларын төҙөгәндә ҡулланылған. «Словарь русского языка XI—XVII вв.» «кит» тигән һүҙҙе «сәс үреме, толом, бәйләм, шәлкем» тип аңлата.\nБыл һүҙ шулай уҡ итальян сitta (тулыһынса cittadelle — цитадель, нығытыу) йәки төрки һүҙе ҡатай — ҡала, ҡәлғә, инглиз һүҙе city йәки — ҡала үҙәге тигәндән килеп сыҡҡан тигән версиялар ҙа бар. Шулай уҡ элек ҡаланың был өлөшө Яңы йәки Икенсе ҡала тип аталған, һәм ХVI быуат аҙағында ул Урта ҡала йәки Ҡытай-ҡала тип атала башлаған, сөнки татар телендә «Ҡытай» урта тигәнде аңлата. Урыҫ яҙыусы-журналисы Владимир Гиляровский үҙенең «Москва и москвичи» тигән китабында, шулай уҡ байтаҡ тарихсылар был атаманы батша Иван Грозныйҙың әсәһе Елена Глинская үҙенең тыуған еренә ҡайтарылған өлөшөн билдәләү өсөн әйткән тип аңлаталар. Шулай уҡ Ҡытай-ҡала тип Пронск ҡалаһының посадтар йәшәгән өлөшөн һуңғараҡ атағандар, был урындағы ҡәлғәне Мәскәү Ҡытай-ҡалаһын төҙөгән архитектор Петрок Малый исеме менән бәйле булған.\nИ. К. Кондратьев был исемдең тағы бер версияһын килтерә, ҡаланың был өлөшөн ябай халыҡ донъя баҙары менән бәйләгән, сөнки бындағы баҙарҙа сит илдәрҙән килтерелгән тауарҙар һатылған, ә сит илдән килтерелгән һәр туҡыма «китайка» тип аталған, сөнки Русь борон замандан уҡ Ҡытай менән сауҙа иткән.\nИсемлек (107) | Үҙгәртеү\nБынан 100 йыл элек — 1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә Башҡорт хөкүмәте һәм Совет власы араһында Килешеү төҙөлә, һөҙөмтәлә Башҡортостан мөхтәриәте Башҡорт АССР-ы тип үҙгәртелә.\nБөгөн: 18 март\nАруба — Аруба флагы һәм гимны көнө.\nФранция — Париж коммунаһы көнө.\n♦ Кисәге: 17 март ♦ Иртәгә: 19 март ♦ Барлыҡ көндәр ♦\n18 март юбилярҙары *\nДойников Алексей Иванович (18.03.1919—3.12.2006), ғалим-стоматолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй медицина-техник академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1967), профессор (1969). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, атҡаҙанған табибы һәм почётлы уйлап табыусыһы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Оло Тәләк ауылынан.\nЛутыев Лутфир Лутыевич (18.03.1924—2008), педагог, мәғариф эшмәкәре. 1965—1985 йылдарҙа Кушнаренко ауылындағы 2-се урта мәктәп уҡытыусыһы һәм директоры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм III дәрәжә Дан ордендары кавалеры.\nАксёнов Сергей Геннадьевич (18.03.1959), ғалим-хоҡуҡ белгесе һәм иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2011 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетының ғәҙәттән тыш хәлдәрҙән һаҡлау факультеты деканы. Юридик фәндәр кандидаты (1996), иҡтисад фәндәре докторы (2008), профессор (2010). Журналистар союзы ағзаһы (2005). СССР‑ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2009). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nҒиззәтуллин Фәйзи Карам улы (18.03.1959), спортсы. Конькиҙа шыуыу спорты буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). Ике тапҡыр Бөтә Союз универсиадаһы чемпионы (1980), ике тапҡыр РСФСР халыҡтары спартакиадаһының бронза призёры (1981). 1980—1982 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы ағзаһы. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nАбрамова Ирина Евгеньевна (18.03.1974), спортсы. Пауэрлифтинг буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы (1996) һәм атҡаҙанған спорт мастеры (2000). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). 1997—2001 йылдарҙа Рәсәйҙең йыйылма командаһы ағзаһы.\nБынан 100 йыл элек 1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә Башҡорт хөкүмәте һәм Совет власы араһында Килешеү төҙөлә, һөҙөмтәлә Башҡортостан мөхтәриәте Башҡортостан АССР-ы тип үҙгәртелә.\nhttp://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Баш_бит&oldid=859074 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 04:34 9 ғинуар 2019 үҙгәртелгән.


Өфөлә «Мәҙәни марафон» классик музыка концерты менән башланасаҡ // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә «Мәҙәни марафон» классик музыка концерты менән башланасаҡ\n11:22, 7 апреля 2014 Мәҙәниәт\n«Болоттар» заманса сәнғәт үҙәгендә «Мәҙәни марафон» проекты әҙерләнә. Уның сиктәрендә мәҙәниәттең төрлө өлкәләрендә алдынғы эксперттарҙың мәғариф программалары, шулай уҡ БР һәм РФ артистарының музыкаль концерттары уҙғарыласаҡ. Мәҙәни саралар теҙмәһен 10 апрелдә «Урыҫ генийы. Сергей Рахманинов» классик музыка концерты башлаясаҡ. Үҙенең уйнауын билдәле музыкант Рөстәм Шәйхетдинов тәҡдим итәсәк.\nРөстәм Шәйхетдинов – Башҡортостандың алдынғы башҡарыусы музыканттарының береһе. Йәш уҡытыусы Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының махсус фортепиано кафедраһы мөдире, БР атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, сәнғәт фәндәре кандидаты, профессор, Шәйехзада Бабич исемендәге Дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, Халыҡ-ара пианистар конкурсы лауреаты, Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы профессоры.\nРөстәм Шәйхетдиновтың концерты 19 сәғәттә башлана.\nТеги: концерттар,классик музыка,башҡортостан республикаһында мәҙәниәт йылы