Арғымаҡлы Хәсән Назар » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Арғымаҡлы Хәсән Назар\nАрғымаҡлы Хәсән Назар 15.02.2012 // Әҙәбиәт\n“Хәсән Назар тыуған яғына ҡайта икән...” Ошо хәбәрҙе ишетеп, ҡолағым “ҡарп” итеп ҡалды. Туҡтале, мәйтәм, шылтыратып ҡарайым. Бәлки... “Ағай, мине лә үҙ арбаңа ултырт әле”, — тим. “Ә, ишеттеңме ни? Ҡайтып килергә ине шул. 70 йәшемде тыуған яғымда билдәләргә ниәтем. Теләгең булғас, әйҙә, ултыр арбаға”, — тине ул ихлас күңелдән.\nКиттек. Һүҙ артынан һүҙ ялғанып, әкиәттәге шикелле, күҙ асып йомған арала Ейәнсура районының үҙәге Иҫәнғол ауылына “тып” итеп барып та төштөк.\nРайондың үҙәк китапханаһы директоры Нәзирә Кәримова, китапханасылар Нурия Ҡунысбаева, Ләйсән Ишмөхәмәтова, Эмма Польгуева әйҙүкләп ҡаршы алды. Уларҙың тәмле һыйынан ауыҙ иткән арала китапхана эше менән дә танышып өлгөрҙөк. Китапхананың үткән йылдарҙағы мул ҡаҙаныштары хаҡында ауыҙ һыуын ҡоротоп һөйләргә булыр ине, һүҙҙе оҙонға һуҙмай, былтыр яуланғанын ғына әйтеп китәм. Китапханалар араһында үткәрелгән “2011 йылдың иң яҡшы китапханаһы” тигән республика конкурсында II урынға лайыҡ булғандар. Был үҙе генә лә күп нәмә тураһында һөйләй.\n— Китапханаларға район ҡаҙнаһынан йыл һайын аҡса бүленә, — ти Нәзирә Кәримова. — Яңы китаптар, компьютерҙар һатып алдыҡ. Үкенескә ҡаршы, уҡыусылар һаны аҙая. Бына һеҙ, яҙыусылар, райондарға сығып, балалар менән йышыраҡ осрашыуҙар үткәрһәгеҙ ине. Ауыл халҡы әҙиптәр менән күҙгә-күҙ ҡарашып һөйләшеүгә сарсаған.\nСәйҙән һуң Нәзирә апай беҙҙең “карап”тың капитанына әйләнде. Штурвалды Ейәнсура башҡорт гимназияһына табан борҙо ул. Гимназияла шағирҙы ҡолас йәйеп ҡаршыланылар. Хәсән Назар был уҡыу йортонда йыш ҡунаҡ булыуға ҡарамаҫтан, һағынып та өлгөргәндәр икән. Уның фәһемле һүҙҙәрен ауыҙ асып тыңланы уҡыусылар, һорау артынан һорау яуҙырҙылар, алҡыштарға күмделәр. Шағир өсөн уларҙың һөйөүенән дә ҙурыраҡ бүләк булмағандыр, моғайын.\n“Капитаныбыҙ” Нәзирә Кәримова “карап”ты мәҙәниәт һарайына ҡарай йүнәлтте. Әле генә гимназияла үткән осрашыу хистәренең тулҡындарында бәүелә-бәүелә, мәҙәниәт һарайына барып ингәнебеҙҙе һиҙмәй ҙә ҡалдыҡ. Хистәремдән бер аҙ арыныуға, сәхнә түрендә ултырған Хәсән ағай Назарҙы халыҡ алҡышлай ҙа ине инде. Ана, ҡурайсылар моңло көй һыҙҙыртып ебәрҙе, бейеүселәр сәхнәне дер һелкетеп бейергә төшөп тә китте... Һай, был ейәнсуралар! Сәхнәгә түгел, йөрәккә баҫып бейейҙәр бит! “Байыҡ” республика бейеү конкурсы дипломанты Гөлнара Хәкимова-Назарова “Кәзә көтөүсе ҡыҙ” бейеүен башҡарғанда, Хәсән ағай ултырған урынында һикереп ҡуйҙы хатта. Ул да, бәлки, дәрте ташып, бейергә төшөргә самалағандыр.\nӘ йырҙары, йырҙары һуң!? Хәлиҙә Ҡолшәрипова, Радмир Дәүләтбәков, Айгөл Ейәнсура, “Уралтау”, “Яҙ гөлдәре” ансамблдәре башҡарыуындағы йырҙарҙы тыңлап күңелдәрең аҡтарылып сығырлыҡ та баһа!\nҘурланылар, хөрмәтләнеләр шағирҙы был кистә. Район хакимиәтенең эштәр идарасыһы Басир Хәбибуллин, район хакимиәте башлығы Әлфәрис Байсуриндың ҡотлауын еткереп, Хәсән Назарға йүгән тотторҙо. Тимәк, шағир йылҡы өйөрөнә барып, йүгәнен шылтыратһа, ҡайһы арғымаҡ уға боролоп ҡарай, шуны эйәрләргә генә ҡала.\nРайон башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе Рәшит Иҙрисов иһә: “Хәсән Назар беҙҙең күңелебеҙҙә күптән инде халыҡ шағиры булып йәшәй. Был исемде рәсмиләштереп ҡуяһы ғына ҡалған”, — тине.\nБик хуп, бик мәслихәт! Был ҙур исемгә талантлы шағирыбыҙ, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Хәсән Назар, һис шикһеҙ, лайыҡ.\nЕйәнсуранан Өфөгә ҡайтҡас, бер аҙ тын алып өлгөрҙөмө-юҡмы, Хәсән Назарҙы Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаға ҡунаҡҡа саҡырҙылар. Шығырым тулы залда ултырыусылар араһында халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улдарын күрәм. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусин хатта дауахананан сығып, туп-тура бында килгән. Күренекле яҙыусы, “Ағиҙел” журналының баш мөхәррире Әмир Әминев, данлыҡлы ғалимдар Марат Аҙнабаев, Рәшит Шәкүр, Әхмәт Сөләймәнов, әҙип Йыһат Солтанов, шағир-яҙыусылар Ирек Кинйәбулатов, Тойғон, Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина, Гөлнур Яҡупова, Марс Әхмәтшин, Рәшит Низамов, Мөхәммәт Закиров, Хисмәт Юлдашев, Тамара Искәндәриә, Дамир Шәрәфи тәьҫирләнеп Вилдан Дәүләтбирҙиндың ҡурай моңон тыңлай.\nИсеме сит илдәрҙә лә билдәле күҙ табибы, академик Марат Аҙнабаевты шиғыр һәм йыр кисәләрендә йыш осратырға мөмкин. Әҙәбиәткә ғашиҡ ағайыбыҙ: “Шиғыр кисәһенә ошолай йыйылыуығыҙға ҡыуанам, — тине. — Әле бына халҡыбыҙҙың “Уйыл” тигән йыры иҫкә төштө. Унда шундай юлдар бар: “Уйылып ҡына аҡҡан Уйыл һыуы уйландыра уйсан ирҙәрҙе”. Хәсән Назар ижады ла уйылып аҡҡан Иҙел кеүек уйға һала. Халыҡ яҙмышы, ил, тел яҙмышы тураһында уйландыра”.\nШағирә һәм прозаик Гөлнур Яҡупова: “Хәсән ағай, төрлө кисәләрҙә булғанда һеҙҙең әҫәрҙәрегеҙҙе Башҡортостандың халыҡ шағиры Хәсән Назарҙың шиғырҙары тип уҡыйҙар. Һеҙ күптән инде халҡыбыҙҙың шағиры”, — тип үҙенең китабын бүләк итте.\nҒөмүмән, теләктәр һәм бүләктәр күп булды кисәлә. Һәр кем йөрәгендә йөрөткән йылы тойғоларын әйтеп ҡалырға тырышты шағирға. Мәҫәлән, Әмир Әминев кисәнең Рәми Ғариповтың тыуған көнөнә арналған кисә менән (кискеһен Башҡорт дәүләт академия драма театрында Р. Ғариповтың тыуыуына 80 йыл тулыуға арналған “Февраль. Буран” тигән тамаша булды) тап килеүе юҡҡа ғына түгеллеген әйтте. Ысынлап та, данлы шағирыбыҙ Рәми Ғарипов Хәсән Назарҙың остазы, тәүге китабына фатиха биргән. Ошо ике шағир кисәләренең тап килеүен рух байрамы итеп ҡабул иттем мин.\nЛәкин күңелде өйкәгән бер нәмә тураһында ла әйтмәй ҡала алмайым. Арҙаҡлы шағирыбыҙҙы баш ҡалабыҙҙың ҙур һарайҙарында тәбрикләргә тейеш инек беҙ. Оло шәхестәребеҙгә ҡарата битарафлыҡ касафатымы был? Иҡтисад хаҡында ғына ҡайғыртып, рухиәтебеҙҙе онотмаһаҡ ине, сөнки рухиәтһеҙ иҡтисади яҡтан да алға китеш булмаясаҡ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТЫНЫСЛАНЫРҒА ИРТӘРӘК ТАЖЗӘХМӘТ ЙОҠЛАМАЙ - 2021 - Мәҡәләләр\nТЫНЫСЛАНЫРҒА ИРТӘРӘК ТАЖЗӘХМӘТ ЙОҠЛАМАЙ\nАрыны... Барыһы ла. Халыҡ битлектәр кейеүҙән, һаҡланып йөрөүҙән, эргә-тирәһендәге кешеләрҙән шикләнеүҙән, етәкселектең көн һайын һаҡланыу зарурлығы тураһында тылҡып тороуынан, табиптар сирлеләрҙе әжәл тырнағынан йолҡоп алыу өсөн көрәшеүҙән. Әммә тажзәхмәт бирешергә уйламай һәм саҡ ҡына йомшаҡлыҡ күрһәтеүҙе аңдып ҡына тора. Ҡабат-ҡабат ошо темаға урап ҡайтыу һәм ниндәйҙер кимәлдә халыҡ күңеленә хәүеф һалыу ҙа арытты. Ләкин көршәк ватылғанға тиклем киҫәтеп тороу файҙалыраҡ. Шуға ла бөгөн медицина фәндәре докторы, вирусолог Марсель ТОЙҒОНОВ менән тағы ла коронавирус һәм уның мәкере тураһында әңгәмәләшәбеҙ.\nТажзәхмәт сирен ана бөтә, бына кәмей, тип өмөтләнһәк тә, ул беҙҙең тормошобоҙға киҙеү кеүек үк мәңгелеккә килеп инде һәм уның яңынан-яңы штамдары барлыҡҡа килә башланы. Улар тәүгеләренән нимәһе менән айырыла һәм ниндәй билдәләр менән үҙен һиҙҙертә?\n- Коронавирус вирусы беҙгә, йәғни медиктарға, электән билдәле ине, әммә уның ҡурҡыныс булыуы һуңғы осорҙа ғына үҙен һиҙҙерә башланы, сөнки ул ауыр атипик пневмонияға (SARS) килтерә. Һөҙөмтәлә күп кеше вафат була. Был вирустың төп үҙенсәлеге булып үпкәнең зарарланыуы, елһенеүе, ялҡынһыныуы, ҡандың ҡуйырыуы һәм тромбтар барлыҡҡа килеүе тора.\nБыға тиклемге әңгәмәләрҙә лә әйткәнем булды: был штамдар - кеше ҡулы менән эшләп сығарылған коронавирус нигеҙендә барлыҡҡа килгән төрҙәр. Уларға киҙеү вирусының мутация килтереп сығара торған гендары ла ҡушылған, шуға күрә ул үҙенең тышҡы ҡиәфәтен йыш ҡына үҙгәртергә һәләтле. Уның тағы ла бер кире үҙенсәлеге бар: әгәр киҙеүҙе беҙ миҙгел сире тип ҡараһаҡ, йәғни ул яҙлы-көҙлө генә таралһа, тажзәхмәт йыл әйләнәһенә туҡтамай хәүеф тарата.\nВирус тарала башланғанда үҙҡурсаланыуға ныҡ иғтибар бирелһә, бөгөн төп иғтибар үҙәгендә - вакцинация. Уны кемдәргә эшләтергә ярай, кемдәргә ярамай, сөнки "Юлдаш" радиоһындағы әңгәмәгеҙҙә, антиматдәләре булған кешеләргә эшләтмәй торһа ла була, тип кәңәш иткәйнегеҙ. Йәғни вакцина эшләтеү алдынан кеше ниндәй ҙә булһа тикшереү үтергә тейештер бит, әллә бер ниндәй тикшереүһеҙ барып эшләтергә лә мөмкинме һәм һуңынан уның кире тәьҫире (побочный эффект) күҙәтелмәҫме?\n- Вакцинацияның төп маҡсаты - кемдәр әлегә был сир менән ауырымаған, шуларҙың ҡанында вирусҡа ҡаршы торорлоҡ матдәләр барлыҡҡа килтереү. Әммә бөгөн күреүебеҙсә, ауырып һауыҡҡан кешеләргә лә, бөтөнләй ауырымағандарға ла мәжбүри рәүештә вакцина яһаталар. Мин быға ҡаршымын, сөнки вакцинаның төп бурысы - организмды ошо коронавирустың антигендары менән таныштырыу. Был осраҡта, әлбиттә, вакцинацияның һөҙөмтәһе була һәм ул кәрәк тә. Ә бына ауырыуҙы үткәргән кешеләргә көсләп привика яһатыу, минеңсә, маҡсатҡа ярашлы, дөрөҫ түгел, сөнки ауырығандан һуң кешенең организмында былай ҙа антиматдәләр барлыҡҡа килә, һәм йәнәһе лә, вакцинация эшләтеп, уның организмын тағы ла көсәйтәбеҙ. Ауырып һауыҡҡан һәм организмында антиматдәһе булғандар, шулай уҡ сирләмәйенсә вакцинация эшләткәндәрҙең организмы артабан һәр ваҡыт коронавирусҡа ҡаршы тора ала, әгәр ҙә вирус үҙенең антигендарын үҙгәртмәһә. Әгәр вирус антигендарын 50 процентҡа йәки тулыһынса үҙгәртһә, ул коронавирус тип аталһа ла, яңы инфекция формаһында үтәсәк, йәғни вакцина эшләткән хәлдә лә, коронавирус менән сирләп, организмда антиматдәләр барлыҡҡа килгән осраҡта ла кеше яңы инфекция менән барыбер ауырыясаҡ.\nҺуңғы ваҡытта коронавирустың вирус түгел, ә бактерия булыуы тураһында ла хәбәрҙәр ишетелеп ҡала. Ғәмәлдә, ул вирусмы, әллә бактериямы?\n- Коронавирус, әлбиттә - ул вирус. Уны бактерия тип атау бер аҙ хаталыраҡ. Әммә ни өсөн вирусты һуңынан антибиотик менән дауалайҙар, тип һорарға мөмкиндәр. Күҙ алдына килтерһәгеҙ, вирус иң элек беҙҙең тын алыу юлдарына ултыра, үпкә ялҡынһынып, шешеп, уның күҙәнәктәре боҙола. Артабан ул ҡанға эләгеп, организмды тулыһынса баҫып ала. Ошо лайлалы боҙолған урында интакт эпителияның араһынан үтә алмаған бактериялар үрсей башлай. Шуға күрә вирустан һуң бактериаль инфекция өҙлөгөүе күҙәтелә. Улар бергә суперинфекция барлыҡҡа килтерә, шуға күрә кемдәр ауыр формала ауырый, уларға, әлбиттә, антибиотиктар тәғәйенләнә.\nРеспубликала тажзәхмәт менән сирләүселәргә ниндәйҙер даими күҙәтеү алып барыламы, сөнки сирҙе үткәреүселәр ярты йылдан һуң да уның эҙемтәһен күрергә мөмкин, тиҙәр, әллә улар сирләй ҙә, дауаланып сыға ла, үҙҙәре лә, табиптар ҙа, республика етәкселеге лә тыныслана ла ҡуямы?\n- Әлбиттә, был вирусты эләктереп, дауаланып, һауыҡҡансы кешеләрҙең организмы бик ныҡ ҡаҡшай. Күп осраҡта кеше өйҙә ошо ауырыуҙың эҙемтәләре менән көрәшә. Был осраҡта, әлбиттә, күп дарыуҙар, антибиотиктар ҡабул итеп, организм шул тиклем интоксикациялана, шуға күрә токсиндарҙы сығарып бөтөрөргә, нормаль флораны тергеҙергә кәрәк. Республикала былай ҙа был сир көслө, табиптарҙың сирләүселәрҙең артабанғы яҙмышы менән ҡыҙыҡһынырға, уларға реабилитация тәғәйенләргә, күҙәтеп торорға ваҡыты ла ҡалмай. Әммә сәләмәтлеген ныҡлап тергеҙергә теләүселәр үҙҙәре дауаханаларға йәки шәхси клиникаларға барып, реабилитация ярҙамы алырға мөмкин.\nВрач-эпидемиолог, медицина фәндәре докторы, профессор Игорь Гундаров прививкалар һаны һәм төрлө илдәрҙә үлем осраҡтарын анализлаған һәм ошондай һығымтаға килгән: "Ярлы илдәрҙә ковидтан үлеү 1 миллион халыҡҡа 60-100 осраҡ булһа, бай илдәрҙә - 1000-дән артыҡ", йәғни ҡайҙа прививканы күберәк эшләтәләр, шунда үлем осраҡтары күберәк. Ошо хаҡта нимә әйтерһегеҙ?\n- Ярлы һәм бай илдәрҙең ауырыуҙары төрлөсә. Әйтәйек, ярлы илдәрҙә шәкәр сире, яман шеш кеүек сирҙәр күп түгел, әммә уларҙа туберкулез, ниндәйҙер инфекциялар ныҡ таралған. Бай илдәрҙә кешеләр күберәк йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы, юғары ҡан баҫымы, шәкәр сире менән ауырый. Йәғни был ике категорияны сағыштырып ҡараһаң, ауырыу сифаты ла, үлем осрағы ла төрлөсә. Коронавирустың тәү сиратта шәкәр сире менән яфаланыусыларға зыяны ныҡ ҙур. Күп осраҡта улар вафат була йәки сирҙе ныҡ ауыр үткәрә. Ярлы, бай илдәр тигәндә, коронавирустың эҙемтәһе туранан-тура ошо сирҙәргә бәйле.\nВакцина яһатҡандан һуң ғына кешелә вирусҡа ҡаршы иммунитет барлыҡҡа килә, йәиһә вакцинациянан һуң ғына коллектив иммунитет барлыҡҡа килә, тиҙәр, ә кешенең үҙенең иммунитеты вирус менән үҙаллы көрәшә алмаймы, ғөмүмән, иммунитет һәм коллектив иммунитет нисек барлыҡҡа килә?\n- Кеше организмында вирусҡа ҡаршы тора алған берҙән-бер матдә - ул интерферон. Ни өсөн бәләкәй балалар, йәштәр әҙерәк ауырый? Уларҙың организмында ошо интерферон күпләп барлыҡҡа килә, шуға улар вируслы инфекцияны еңел формала ғына үткәрә. Олоғая килә интерферон әҙерәк барлыҡҡа килә һәм кеше нығыраҡ ауырый. Коллектив иммунитет - ул күпселек кешелә ошо вирусҡа ҡаршы антиматдәләр барлыҡҡа килеү. Антиматдәләрҙе барлыҡҡа килтереүҙең ике генә юлы бар - йә кеше ауырыуҙы үткәрергә тейеш, йә вакцина эшләтергә. Антиматдәләр халыҡтың 60-70 процентында барлыҡҡа килһә, шул торош коллектив иммунитет тип атала, йәғни йәмғиәт вирусҡа ҡапыл ғына бирешеп бармай.\nБөгөн ковидтан үлеүселәр буйынса көндәлек статистика бирелеп бара, ә бына башҡа үлем осраҡтары буйынса мәғлүмәттәр ниндәй икән? Ошо һандарҙы сағыштырып ҡарағанығыҙ йәки ошо турала уйланғанығыҙ юҡмы?\n- Әлбиттә, ниндәй ауырыуҙан йәки ниндәй сәбәптән үлеү осраҡтары теркәлеп бара, әммә мине шундай һандар тетрәндерҙе: быйыл Башҡортостанда йылдың тәүге яртыһында 40 мең бала тыуһа, үлем осрағы 60 мең булған, йәғни үлем тыуымдан артып киткән. Әлбиттә, бында ҡартайып үлеүселәр ҙә, башҡа сирҙәрҙән вафат булыусылар, юл-транспорт ваҡиғаларында һәләк булыусылар һ.б. барыһы ла инә. Әгәр уҙған, ковид хаҡында бөтөнләй ишетмәгән йылдарҙа тыуым-үлем кимәле бер тигеҙ булған тип ҡараһаҡ (тыуымдың үлемдән артығыраҡ булыуы ла мөмкин), тимәк, быйыл 20 мең кеше артығыраҡ үлгән һәм уның төп сәбәбе коронавирусҡа бәйле, тип әйтергә була.\nАналитиктар фаразлауынса, октябрҙә тажзәхмәттең сираттағы тулҡыны көтөлә. Был турала Марсель Тойғонов: "Коронавирус пандемияһын бер нисек тә алдан күҙаллап булмай. Әгәр былтырғы йыл мәғлүмәттәрен алып ҡараһаҡ, һыуыҡтар башланғас кешеләрҙең күпләп ауырыуы күҙәтелгәйне. Әлеге ваҡытта вирустың кәмеүе тойолмай, даими тылҡып тормағас, халыҡ та һаҡланыу сараларын күҙ уңынан ысҡындырып ебәреүе мөмкин. Шуға быйыл да ошо ваҡытта сираттағы тулҡын килеүе бик тә ихтимал", - тип белдерә.\nАрытты... Әммә тынысланырға иртәрәк әле...\nЯҙылған: 08.10.21 | Ҡаралған: 50


Тапатырмы ерен дошмандан, 10 глава\nТапатырмы ерен дошмандан, 10 глава\nДөлдөл кеүек осҡан ул Буҙъюрға ман сапҡанда, Таш-ҡаяны ватҡан ул һаҙағынан атҡанда.\nҒәүерҙәр * уйланылар Башҡорт ерен таларға, Сүкем кеүек батырҙарҙы Хәнйәр менән ҡаҙарға.\nСүкем батыр бирмәне Тыуған-үҫкән ерҙәрен, Ҡурпылы тибендәрен, Йылҡылы ойорҙәрен. Юлдаштары бөтһә лә,\nМиәс һыуын кискән ул,\nУнда булған дошмандарҙың Муйындарын киҫкән ул.\nКүкрәк киреп ҡаршы сыҡҡан, Бер ҡурҡыуҙы белмәгән,\nШуға уны туған халҡы Тәкбир * әйтеп ерләгән.\nСүкем батыр ир ине,\nБик яныуар ир ике, Башҡорттарҙың араһында Таң йондоҙо шикелле һүнмәй торған ир ине. Ҡарсығалай йылғырлыҡта Ил эсендә бер ине.\nИлдәрҙә күи батырҙар:\nКейек аулар батыр бар, Дошманды яулар батыр бар, Илен һаҡлар батыр бар. Илен һөйгән батыр йән Дошманын еңмәй ҡайтырмы? Иленә дошман килгәндә, Тирмәгә инеп ятырмы? Баязит тигән сор * хмәргәп, Мәргәнлек үтмәй кемдәрҙән. Үкенесе ҡалыр бәндәнең Үтеп киткән көндәрҙән. Дошман яуы килгәндә, Ҡарттар оран биргәндә, Уҡ-Һаҙағын ҡулға алын, Батырҙар атҡа менгәндә, Баязит батыр килгән дә, һикереп атҡа менгән дә, Юртып, елеп үткән дә, Сәмләнеп яуға киткән.\nИлдәрҙә күн батырҙар:\nКейек аулар батыр бар,\nИлен һаҡлар батыр бар. Баязит батыр пр нне, Батырҙан батыр Банзпттәй,\nАрыҫлан һынлы батыр бар. Баязит батыр ир ине, Күкрәгенән ҡан сыҡһа, Тирем сыға тиер ине. Баязит батыр ир ине,\nЯу ҡайтарыр ир ине, Нуғай мырҙа ғәскәрен Ҡуй-Һарыҡтай тураҡлап, Ҡан ҡалтыратып, онтаҡлап Иленә ҡайтыр ир ине. Баязит батыр ир ине, ау, Баязит батыр пр ппо.\nБор йәшемә килгәндә,\nБүре кеүек елкендем;\nИке йәшкә еткәндә,\nИгәүҙән уҡ һайланым;\nӨс йәшемә еткәндә,\nОсҡан ҡоштай талпындым; Биш йәшемә еткәндә,\nБилем быуып бәйләнем — Билдәле булдым илемә;\nАлты йәшкә еткәндә,\nАҡ балтырым торөлгән, Уймаҡтай ауыҙым 49 боролгән Корәшкә тоштом бер үҙем; Ете йәшкә еткәндә,\nЕгет булдым етлегеп; һигеҙ йәшкә еткәпдә, һикереп сыҡтым атлығып; Туғыҙ йәшем тулғанда,\nТурат менеп елдем мин;\nУн йәшемә сыҡҡанда,\nУң билемдә һаҙағым, һул билемдә ҡылысым, Ҡаршы барҙым дошманға, Затым осон, ил осон.\nАтым булды Аҡшам батыр, Яуға киттем ил осон,\nЯуҙан илемә даным ҡайтыр, Елеп менгән атым ҡайтыр. Дошмандарым боҫоп ятыр, Атым минең Аҡшам батыр.\nБорой заманда беҙҙең илгә ҡалмыҡ яуы сыҡҡан. Кәбәк батыр* кәләш әйттереп, туп яһайым, тип ятҡанда, шул айҡап кәләшен кейәүләй алмай яуға ҡаршы киткән.\nҠалмыҡ яуын ҡайтарып илгә ҡайтҡас, кәләшен кейәүләргә барған. Кәләшенә ҡауышҡас, Кобәк батырҙың күңеле булып етмәгән. Кәләше, шуиыц күңелен тултырам тип, ҡобайыр менән һөйләп, хәлен аңлатҡан:\nКобәк — батыр тинеләр,\nКәбәк — батыр тинеләр;\nИр арыҫлапы типеләр,\nИр арыҫланы тинеләр;\nТиҙ үк килә тинеләр,\nТиҙ үк килә тинеләр;\nЯуҙан килә тинеләр,\nТинеләр, ау, тинеләр.\nКәбәк батыр — бик батыр,\nКәбәк батыр — бик батыр.\nҮпәрс * менән күренгәс,\nҮнәре менән күренгәс,\nБулат ҡылыс, һайманы,\nБулат ҡылыс, һаймапы.\nЯлтырай күҙгә эленгәс,\nЯлтырап күҙгә эленгәс,\nЮгерҙем дә йығылдым,\nЮгерҙем дә йығылдым;\nЭйелдем дә богөлдом,\nЭйелдем дә боголдом;\nЙотом ҡымыҙ татманым.\nИмән ағас — ҡаты ағас,\nИмән ағас — ҡаты ағас\nИнеп китеп.......................................................................... 60\nШунда оҙөлдо, ау.\nҠарсаҡ * юртмаҫ ҡалындан Ҡарғып үтеп барамын;\nТөлкө юртмаҫ төләйҙон Тондә үтеп барамын;\nЯбалаҡ осмаҫ яландан Яцғыҙ үтен барамын;\nАсы күл менән сосо күл, Унан да үтеп барамын.\nАй, күлдәр бар, күлдәр бар, Ат саптырып еткеһеҙ;\nЯғалай бөткән екән тал — Ырғыһа, куян үткеһеҙ,\nУнан да үтеп барамын. Балҡан тауҙың башынан, Асылы күлдең ҡашынан, Унан да үтеп барамын.\nЯйыҡ ҡайҙа, яй ҡайҙа, Йәйелеп ятҡан мал ҡайҙа? Сүккән тойә күренмәй,— Дошман яуы алын киткән, Шуны ла юллап барамын. Шуны юллап барамын, ау, Дошмандан үс аламын.\nСтаршина Мәсәғүт, Старшина Мәсәғүт,\nАры ла тороп әйтте, ти, Бире лә тороп әйтте, ти: Указ кплгәп беҙҙәргә,\nУказ килгән беҙҙәргә Атапап тоҙ алырға, Батшалыҡҡа һалырга 51. Ошбу иғлан таралһын Урал буйы халыҡҡа; Тамъян, борйэн, ҡыпсаҡҡа, Күрше ятҡан аппаҡҡа,\nЯр юлдашым һупаҡҡа.\nӨндәй ҙә ондойҙер,\nӨндәй ҙә ондәйҙер Был кәүре * кем Аҡ ҡалнаҡҡау,\nКемһәләй Һәллеүәләй1 52\nАйдын да нуғай ерендә,\nУайҙын да нуғай ерендә,\nДанлы ҡыпсаҡ ерендә,\nЯй тапҡап бөрйән илендә Урал тауҙай тау булмаҫ,\nУрал тауҙай тау булмаҫ;\nХеҙмәт иткән хур булмаҫ 53,\nҠазыйлы * илдәй ил булмаҫ 54.\nҠасмайыҡ, уландар, ҡасмайыҡ,\nҠасманыҡ, уландар, ҡасмайыҡ.\nҠАРАС МЕНӘН АҠША\nБорон Яйыҡ буйында, хәҙерге Науруз ауылы ултырған ерҙә, Ҡарас 55 тигән бер мәргән уҡсы булған. Бор ваҡыт бер төрком ҡаҙаҡтың туғайҙағы йылҡы көтөүеп ҡыуын алып китеүеп күргәндәр. Быны ишетеү менән Ҡарас, тиҙ генә үҙенең буҙ ҡашҡаһын менә һалып, утыҙлап һыбайлы эйәртеп, ҡаҙаҡтар артынан баҫтыра сапҡан. Ҡыуып еткәс, Ҡарас барымтасыларҙың башлығы алдына сығып туҡтаған да ҡобайыр менән былай тин әйткән, тп: Балаһы Ҡушкилденең, Ҡарасымын,\nЯу килһә, алға сапҡан барасымын 5в,\nАтҡыстар йыйылышып майҙан тотһа, һәр ваҡыт бсренсегә талашсымын.\nЙорөмогәк ҡырҙан ҡырға атҡан уғым,\nҠалъяным ике яҡта әле лә тугын ь?, һырт бирен, ҡурҡаҡтарса ҡаса бирмә,\nҠотолмаҫ ҡасҡан менән ни бар тубың,\nҠарасҡа ҡул күтәргән ниндәй прһең?\nАтаң кем, ырыуың кем, ҡайһы ерһең?\nҠараһам тал буйыңа,— батырҙарса,\nКүргәс үк, ялт әйләнеп, туҡтай бирҙең.\nАтыңды әйт, был донъянан юйырмын мпн, Уғымды ҡыҙыл ҡанға буярмын мин.\nИлеңдә аша тыуған батыр булһаң,\nХуритмәй, тәрбиәләп ҡуйырмын мин.\nМенгәнем — аҫтымдағы ҡашҡа, тимен,\nҠан түкмәй, илеңде һпн күрер булһаң,\nКүк, ала — күп йылҡыны ташла, тимен. Ҡаҙағым, батыр булһаң, бирсе киҙәк *,\nУғымды мин атырмын һиңә тоҙәп;\nТеләгән урыныңды һайла, батыр,\nҠыуғыға 68 — боронғонан әүүәл киҙәк.\nЙылҡыларҙы ҡыуып алын китеп барыусы барымтасылар башлығы ла, Ҡарасҡа яуап игеп, һис курҡыуһыҙ-ниһеҙ, шулай тип әйткән, ти:\nКүп йорәктәр шыулаған Лҡша тигән атымдан; Батырлыҡ ман түрәлек Шәжәрә килгәц затымдан. Ай-Һай һалып йырланың,\nКплә һалып яҡындан; Батырмын тип маҡтандың, һынашмай тороп, ҡапылдан. Аҡша батыр тигәндә,\nКүп батыры ҡалмыҡтың Яҙа ине аҡылдан.\nСаяндай сага һөйләнең, һиҫкәнмәйсә, таҡылдап;\nАҡша һынлы батырҙан Ҡулдағы малды ҡайтарып Алһаң,— алган сығырһың Аҡ яулыҡлы ҡатындан.\nАлты аластың * әсеңдә «Аҡша батыр...» тигәндә, Аблай 59 хандың батыры Йығыла ине атынан.\nҮҙең бер йәш балаһың,\nУттай геүләп янаһың;\nКилә һала айҡаштың, Байҡамай батыр самаһын. Киҙәгеңде ал, балам,\nБер киҙәктәп юйылһаң с0, һерәйеп ҡатып ҡалаһың. Күгәреп ятҡан күк арҡа,— Торған ерҙән күрһәтәм Атышыр ерҙең самаһын.\nҠан түкмәй, балам, тарта бир Ҡыҙыулап килгән юлыңдан, Татымай үлем язаһын.\nБатырға кергән күп малды һаҙаҡлы йоҙ ҡаҙаҡтан Яңғыҙың ҡалай алаһың?\nҠарас быны ишетеү менән, Ашла самалап күрһәткән арҡаға сабып барып етә һалып, атышыуға яһана башлай. Ат оҫтондә көйо янын ҡороп, ҡулына һаҙағын алып упга ҡала. «Тәүҙө мин уның ҡалъянындағы һаҙаҡтарын ҡыра атайым: мәргәнлегемде\nкүреп, бәлки, ҡан түкмәйенсә, малды пменлек менәп гепә ҡалдырып китерҙәр» тпп уйлай. Ҡулындағы һаҙағын ҡалъянына кире һалып, «ҡуҙы яурын» тигән икенсе бер һаҙағын ала. Шунан, атырға уҡталып, «ҡуҙы яурын» менән ҡороулы янына ҡарап, былай тип әйтемсәгеп әйтә:\nЙылан башлы кпц яным, тартҡан саҡта, Шытырлап һынып китһәң — һиңә хурлыҡ 61. Ҡуҙы яурын — ҡорос башаҡ бәлдегәндә *, Тайшайып, ҡырып китһәң — һиңә хурлыҡ.\nТуғыҙ толом аҡ ебәк, туғыҙ үрем Сиралып, серкеп 32 китһәң — һиңә хурлыҡ. Серәнеп тартып та мин алалмаһам,\nБилдәле, ул ваҡытта миңә хурлыҡ.\nҠуҙы яурын — ҡорос башаҡ тейгән саҡта, Ҡаҡлығып, оҙалмаһаң — һнңә хурлыҡ.\nҠалъянды өҙгәнсе аталмаһам,\nБилдәле, ул ваҡытта миңә хурлыҡ 63.\nҠарас шулай ти ҙә, оҙэцгегә баҫыцҡырап бәлдәй биреп, янын тартып ебәрә. Аҡтаның уң яҡлап аҫылған ҡалъянындағы һаҙаҡтары пара-пара* туҙып, сыра-сыра юлып, ян-яҡҡа осоп барып төшәләр. Аҡша быға гәжәпһенеп: «Күрҙегеҙме был баланы, аты- шыуына ҡарағанда, бик яман күренә. Ҡалмыҡтың Ваппшлихай батыры менән осрашҡанда ҡыймылдамаған йорәгсм һулҡ-һулҡ итеп ҡалды ғуй», ти. Шунан һуң, үҙенең киҙәге буйынса, Ҡарасҡа атырға йыйына. Аҡша атыр алдынан яны менәп һаҙағына былай ти:\nҠуҙы яурын—ҡыу йәйә,\nТарта алмаһам, миңә хурлыҡ;\nТартҡан саҡта, сатнаһаң,\nУл ваҡытта һиңә хурлыҡ;\nТоҫҡаған ергә тейгеҙмәй,\nЯҙа тартһам, миңә хурлыҡ.\nАшыу-ашыу бил икән,\nАша бер һуҡҡан ел икән;\nҠашҡайын торған убала һынаша торған ир пкән.\nҠаҡ эйәрҙең ҡашы, тип,\nҠаҡ йөрәктең төҫө, тип,\nҮлер ерең ошо, тип,\nТоҫҡаны батыр һаҙағын.\nАҡша батыр бәлдәп атып ебәргән, һаҙаҡ Ҡарастың өҫтөндәге [тимер] һауытын* үтеп ҡаҙалырға өлгөрмәй ҡалған, Ҡарас уны йәһәт кенә тотоп алып, ҡалъянына һалып ҡуйган, ти.\nХәҙер киҙәк Ҡараста. Ул әҙ генә уйланып торғандан һуң, һаҙағыпыц башағын бәке менән монап һындырып ала, сонки башаҡ һаҙаҡҡа [тимер] һауыттың дүңгәләге аша эскә үтеп инергә ҡамасаулай. Шунан Ҡарас башаҡһыҙ һаҙағының осон бишкә телә лә, Аҡшаға тоҫҡап ата. һаҙаҡ һауыттың биш дүңгәләгенән биш нәҙек уҡ бульш үтен, Аҡшаныц күкрәген селтәр һымаҡ итеп үтәләй тишеп сыға. Аҡша батыр, уй-баіі тип, ергә атынан йөҙтүбән ҡолап тошә. Аҡшаның юлдаштары Ҡарасҡа ташланырға олгорә алмайҙар: шуны ғына көтөп торған ҡыуғынсылар уларға ата башлайҙар.\nАҙаҡ килеп, үҙҙәрепең башлыҡтарын һәм бер нисә кешеһен юғалтҡан барымтасылар йылҡы көтөүен ҡалдырып ҡайтып китергә мәжбүр булалар.\nАҡшаны, йығылған урынында ҡәбер ҡаҙып, күмеп ҡуялар. Ҡәбере өҫтөнә таштан ҡурғап өйәләр. Батырҙың бага осона билдә итеп бер һаҙаҡ ҡаҙап ҡуйғандан һуң, Ҡарас шулай тпгән, ти:\nЗаманында күп тартыш күргәнһең һин, Донъянан күп батырҙы һөргәнһең һин; Башҡорттоң атҡыстарын тиңгә алмай,\nТарпапдан алты аласта йөрөгәнһең һин. һауытты йырта атыр ир икәнһең.\nБатырҙың ашып тыуған бере икәнһең;\nИл һүтеп, үҙеңә тиң таба алмай,\nСыҙамай йөрәгеңә йөрөгәнһең.\nҠашҡайып киҙәк бирҙең ҡаршы торон,\nКөрәштең батырҙарса түште киреп; һауытты серегән боҙҙай итә яҙҙың,\nКитмәне әҙ-әҙ генә өҫтән туҙып.\nБынан һуң һипән батыр күрмәҫ күҙем,\nУрынлы, маҡтанһаң да, әйткән һүҙең;\nУт йөрәк арыҫландай Аҡша батыр,\nҠуяйым тәрбиәләп мин дә үҙем.\nТаш менән ҡурғап итеп ҡаҙҙым гүрең,\nАталыр исемең менән ятҡан урын;\nБер һаҙаҡ бага осоңа ҡаҙан ҡуйҙым,\nӘйтһендәр: «Батыр үткән беҙҙән борон» б1.\n[БИЛАЛ МЕНӘН ДҮСӘН]\nБорон башҡорттар менән ҡаҙаҡтар араһында бер-берсһенә яу һалыуҙар булған. Бер ваҡыт ҡаҙаҡтар яу һалып, Туңғатар йортондағы башҡорттарҙың 1500 йылҡыларын әйҙәп алып киткәндәр. Шунан һуң башҡорттар үҙҙәре ҡарымтаға барғандар. Бик ныҡ\nяу булған. Шунда бер башҡорт ҡартының бер улы, бер кейәүе ҡаҙаҡтарға болон тотон ҡалған. Был яуҙа башҡорттар ҡаҙаҡтарҙы Күксәтауға ҡәҙәр ҡыуғандар. Айҙарбэк тигән ҡаҙаҡ байының бер мең биш йөҙ йылҡыһын алып ҡайтып бүлешкәс, ҡарымтаға барыусыларға ун бишәр баш йылҡы тейгән. Шул яу ыңғайы менән улы, кейәүе ҡаҙаҡтарҙа болон ҡалған башҡорт ҡарты ҡобайыр әйткән:\nЮгереп мендем ел тирмәнгә, яным ай,\nҠуласала дегет юҡ, яным ай!\nЯта торгас, иҫемә алдым, яным ан,\nБилал менән Дүсән юҡ, яным ай!\nМежа ҡыуаҡ һигеҙ талын, яным ай,\nҠырҡып алдым уҡ-һаҙаҡҡа, яным ай,\nБына тигән егеттәрем, япым ай,\nТотолоп ҡалды ҡаҙаҡта, яным ай.\nАбылай хандың аҡ дөйәһе, япым ай,\nЯта торғас койшәнде, яным ай.\nЯта торғас, иҫемә алдым, яным ай,\nБилал мепәп Дүсәнде, яным ай.\nАлыҫтпн ҡарай күренгән, яным ай,—\nЙопар тауҙың сауылы, япым ай. һағыш менән һарғайған, яным ай,\nБай Туңғатар ауылы, яным ап.\nАлыҫтин ҡарай күренгән, яным ай,— Күксәтауҙыц мешәлеге, яным ап.\nКүн халайыҡ эҫтәрендә, яным ай,—\nБатыр туған иҫтәлеге, яным ай.\nТеҙелеп тошон һыу эсә, яным ай,\nКүксә тауҙың кейеге, япым ай. Күҙҙәремде һарғайтты, яным ап,\nБилал менән Дүсәндең көйого, яным ай.\nИлле йәшкә еткәнемдә, яным ай, Пцкелдәтте туғаным, яным ай.\nКүкрәк тулған күҙ йәтом, яным ай,\nИнде ҡалды ҡыу башым, яным ан.\nБер кон ҡаҙаҡ байҙары менән Абулхайыр вз хан башҡорт тарханы Аҡмәмбәткә 66 ҡунаҡҡа килгән. Килгәс, Аҡмәмбәткә:\n— һинең атаң менән беҙҙең аталар һәр ваҡыт татыу йәшәгән, һин был Яйык буйынан, беҙҙең һыулауҙан кит, үҙеңә тыныс булыр; ҡыш тибенлеккә кәрәк тиһәң, Ирәндекгэ, Әтәстә 67 малың ҡышлатырһың. Мин бүтән халыҡты нисек оркоторгә белермен. Улар үҙҙәре лә ҡасыр, — тигән.\nАҡ.мәмбәт, малын курсын, Уралға китмәк булган. Айырым байҙарҙы үҙе менән алын китеүҙе аңлатыу осон, «ҡунаҡ күрергә» Абулхайыр хандар янына саҡырған. Ерәнсә сәсән был хәлде белгән дә саҡырмаһалар ҙа килгән. Шунда байҙар менән хан: «Ха- ликты ыҙғытаһыц»,— тин, Ерәнсәгә үҙ шелтәләрен әйтә башлағандар икән, Ерәнсә АбулхайырханЕа былай тигән:\nМин әйтмәйем, күп әйтә, әү,\nКүп — сүп түгел, шул әйтә, әү,\nӘй, күп — сүп түгел, шул әйтә.\nКүп эсендә кем сүп түгел, әү,\nКүп һүҙен һәм 68 шул әйтә.\nКүп тигәнем халыҡ булыр, әү,\nТотҡан юлы хаҡ булыр, әү,


Башҡортостан юлдарында кәмендә 660 камера ҡуйырға кәрәк — Радий Хәбиров // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n10:46, 11 декабря 2018 Иҡтисад\nБашҡортостан юлдарында кәмендә 660 камера ҡуйырға кәрәк — Радий Хәбиров Фото: социаль селтәрҙәр\nБашҡортостан Хөкүмәте «Транспорт сәғәте»ндә 2019 йылда авариялы юл участкаларында 62 стационар һәм 50 күсмә фото һәм видеотеркәү комплекстарын ҡуйырға хәл итте. Был хаҡта социаль селтәрҙә республика башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров яҙҙы. Юлдарҙа «ҡара таптар» ҡалмаһын өсөн кәмендә 660 комплекс кәрәк. Уларҙы һатып алыу өсөн бюджеттан тыш аҡсаны йәлеп итеү, дәүләт-шәхси партнерлыҡ варианттарын ҡарау күҙаллана.\n«Яңы заманса камералар тиҙлекте лә, уҙып китеүҙе лә теркәй. Шәп йөрөргә яратыусыларҙың ҡағиҙәләрҙе боҙоу теләген бөтөрөрбөҙ. Быны хәл итербеҙ», — тип белдерҙе Радий Хәбиров.\n«Һәр дүшәмбе оперативкала йәшәргә лә йәшәргә тейешле кешеләрҙең ғүмерҙәре өҙөлөүе тураһында ишеткән һайын үҙ-үҙемә асыуым килә... Ғүмерҙәр өҙөлә, шул иҫәптән түрәләрҙең эшләп еткермәүе арҡаһында. Тәжрибә күрһәтеүенсә, фото һәм видеотеркәү камералары торған ерҙә юл фажиғәләренең һаны ҡапыл кәмей. Ләкин бындай комплекстар Башҡортостанда әлегә бөтөнләй аҙ – бөтәһе 223… Бер нисә тапҡырға күберәк кәрәк. Элегерәк бының менән шөғөлләнергә нимә ҡамасаулаған, күп кенә күршеләрҙең миҫалы буйынса (Татарстанда – 1364 камера!)?», — тип аптырай республика етәксеһе.\nБыға тиклем «Приуралье» автомобиль юлдары федераль идаралығы камералар ҡуйыу урындарын үҙгәртергә ниәтләүе хаҡында хәбәр иткәйне. «Видеотеркәү камералары водителдәрҙе тәртипкә өйрәтә. Беҙ түбәндәге алымды ҡулланырға уйлайбыҙ: уларҙың урындарын алмаштырабыҙ, сөнки водителдәр ҡайҙа урынлашҡанын белә. Ниндәй ҙә булһа муляж ҡалдырабыҙ, ә ысын камераны, шартлы рәүештә әйткәндә, икенсе бағанаға ҡуябыҙ. Быны даими эшләргә ниәтләйбеҙ», — тине «Росавтодор»ҙың төбәк бүлексәһе етәксеһе Рәмил Сенжапов. Киләһе йылда М5, М7, Р-240 федераль трассаларында ҡуйыу өсөн 60 камера һатып алыуға килешеүҙәр төҙөлгән, тип хәбәр итте ул.\nТеги: Радий Хәбиров, социаль селтәрҙәр, авария, камералар, комплекстар


Өфөлә иң яҡшы автомәктәпте һайлайҙар // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n13:41, 16 сентября 2010 Йәмғиәт\nСара БР буйынса Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы, БР Мәғариф министрлығы ҡарамағындағы Мәғариф өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү идаралығы, БР Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ҡатнашлығында һәм ярҙамында үткәрелә. Уҡыу йорттарында водителдәр әҙерләү сифаты тураһында объектив мәғлүмәт алып, уны Башҡортостандың баш ҡалаһы халҡына еткереү — конкурстың төп маҡсаты.\nӘйткәндәй, бындай конкурс беренсе тапҡыр ойошторола. Ул 1 — 30 октябрҙә үтәсәк. Заявкалар ҡабул ителә башлаған да инде.\nӘлфиә Йомаҡаева автор: Әлфиә Йомаҡаева\nТеги: транспорт, конкурстар


Ҡош киҙеүе теркәлгән\n1 Август 2018, 09:09\nҺуңғы арала Сибай ҡалаһының ветеринария хеҙмәтенә илебеҙҙең төрлө төбәктәрендә ҡош киҙеүе теркәлеүе тураһында бик күп мәғлүмәттәр килә. Пенза өлкәһендә был сир күркә фаршында табылһа, Ростов өлкәһенең «Белокалитинский» ҡош фабрикаһында, Сосны ҡасабаһында «Евродон» йәмғиәтендә, Каменоломки районында ла ҡош киҙеүе барлығы асыҡланған. 2018 йылдың 19 июлендә Татарстан Республикаһының шәхси хужалыҡтарындағы ҡош-ҡорттоң да ошо сир менән ауырыуҙары хаҡында телефонограмма алдыҡ.\nСибайҙарҙы һәм уның янындағы ҡасабаларҙа йәшәүселәрҙе беҙҙең тарафтарға ла был ауырыу килеп етеүен киҫәтәбеҙ. Ҡош киҙеүенең шәхси хужалыҡтарҙа таралыуының бер сәбәбе булып ҡошсолоҡ продукцияһын рөхсәтһеҙ ташыу һәм һатыу тора.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ: киҙеүгә бөтә ҡоштар ҙа, шул иҫәптән тауыҡ, күркә, өйрәк, бүҙәнә, мысыр тауығы, бытбылдыҡ, һуйыр, ҡауҙы, аҡсарлаҡ, синантроп төргә инеүсе күгәрсен, турғай, ҡарға, сәүкә, ҡыр, экзотик, декоратив төргә ҡараусы ҡоштар ҙа дусар булыуы мөмкин. Был сир менән хатта хайуандар: сусҡа, йылҡы, көҙән, сысҡан, бесәй, эт сирләүе ихтимал, хатта кешегә йоғоу ҡурҡынысы бар. Кеше һәм йорт ҡоштары был ауырыуҙы сирле йәки үлек ҡоштар менән тығыҙ бәйләнештә булһа йоҡтора. Ҡайһы бер осраҡта ауырыу ҡоштарҙың итен тейешле кимәлдә бешереп ашамау ҙа сиргә юлыҡтыра. Ауырыу ҡоштарҙың бүлендектәре үҫемлектәргә эләгеп, һауа, һыу аша кешегә һәм ҡоштарға һыу эскәндә, һыу ингәндә йоғоуы мөмкин. Сир шулай уҡ һауа-тамсы, һауа-саң юлы менән дә, бысраҡ ҡул аша ла күсә.\nЙорт ҡоштары төрлөсә ауырый. Ҡайһы саҡта сирҙәре симптомһыҙ ҙә үтә, йомортҡа һалмай башлаһалар хәүефләнергә урын бар. Бер юлы ҡырылыуҙары ла ихтимал. Сирле ҡоштарҙың кикректәре ҡарая һәм шешә, һырғалары күгәрә, башы, муйындары шешенә.\nҠош киҙеүе янағанда:\n1. Хужалығығыҙҙа аҫралған ҡош-ҡорт яман сиргә тарымаһын өсөн уларҙы ябыҡ урында тотоғоҙ.\n2. Ихатағыҙға ҡарасҡылар, шалтыраҡ һәм башҡа өркөтөү саралары ҡуйығыҙ.\n3. Был осорҙа тере ҡош һатып алыу һәм уларҙың һандарын арттырыу тыйыла.\n4. Ҡоштарҙы ашатҡанда, торған урындарын таҙартҡанда махсус эш кейеме (халат, алъяпҡыс, тыш бейәләй, резина аяҡ кейеме) кейегеҙ. Йыйыштырғанда спиртлы эсемлектәр эсергә, ашарға, тәмәке тартырға ярамай.\n5. Аҙнаһына 2-3 тапҡыр ҡош торған урынды, инвентарҙарҙы 3 процентлы каустик содаһының эҫе иретмәһе йәки эзбиз хлоры менән дезинфекциялағыҙ.\n6. Ҡош һарайын дезинфекциялағандан һуң кетәк һәм ояларҙы яңы ғына һүндерелгән эзбиз менән ағартығыҙ.\n7. Эш кейемегеҙҙе лә дезинфекцияларға (3 процентлы Б хлораминында 30 минут ебетергә, 2 процентлы кальцийлы сода иҙмәһендә ҡайнатырға), артабан йыуырға онотмағыҙ.\n8. Урамда йәки шәхси хужалығығыҙҙа ҡош үлеп ятһа, шулай уҡ уларҙың ауырығанын күрһәгеҙ тейешле саралар күреү өсөн ветеринария хеҙмәтенә мөрәжәғәт итегеҙ.\n9. Магазин, склад, сауҙа нөктәләренән ҡоштарығыҙға ем алһағыҙ, уның сифаты һәм сертификаты танытмаһына ныҡлы иғтибар итегеҙ.\n10. Ҡалалаштарҙы итте махсус рөхсәте булған сауҙа нөктәләренән генә һатып алырға өндәйбеҙ.\nветеринар, баш белгес.


Туй йолаһын күрһәттеләр\n16 ноябрҙә Стәрлетамаҡ ҡалаһында район мәҙәниәт йортоноң “Шәрҙәле” фольклор ансамбле боронғо милли туй йолаларын күрһәтеү буйынса республика фестивалендә ҡатнашты.Салауаттар үҙҙәренең сығышы менән барыһын да һоҡландырҙы. Улар республиканың төрлө төбәктәренән килгән 25 коллектив араһында көсөн һынап, “Ҡоҙалау” йолаһын күрһәтте. Һөҙөмтәлә, беҙҙекеләр ll дәрәжәле Дипломға лайыҡ булды!\n16 ноябрҙә Стәрлетамаҡ ҡалаһында район мәҙәниәт йортоноң “Шәрҙәле” фольклор ансамбле боронғо милли туй йолаларын күрһәтеү буйынса республика фестивалендә ҡатнашты.\nСалауаттар үҙҙәренең сығышы менән барыһын да һоҡландырҙы. Улар республиканың төрлө төбәктәренән килгән 25 коллектив араһында көсөн һынап, “Ҡоҙалау” йолаһын күрһәтте. Һөҙөмтәлә, беҙҙекеләр ll дәрәжәле Дипломға лайыҡ булды!


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БЕҘ ЮҒАЛМАҪ ЭЛЕК... - 2020 - Мәҡәләләр\nБер көндө улы атаһынан: "Һеҙ элек интернетһыҙ, компьютерһыҙ, телевизорһыҙ, кондиционерһыҙ, кеҫә телефонһыҙ нисек йәшәнегеҙ?" - тип һорай икән. Атаһы: "Бөгөн һеҙҙең быуын доға-ғибәҙәтһеҙ, кеше хәлен һанламай, намыҫһыҙ, ихтирамһыҙ, оятһыҙ, баҫалҡыһыҙ, китап уҡымай йәшәй ала бит, тимәк, беҙ ҙә һин әйткәндәрҙән тыш та йәшәй алғанбыҙ..." - тип яуап биргән. Һәм артабан шулай тип дауам иткән:\nБеҙ, 1945-1985 йылдар араһында тыуған кешеләр - фатихалыбыҙ. Быға беҙҙең тормош рәүешебеҙ дәлил: уйнағанда йә велосипедта йөрөгәндә беҙ бер ҡасан да шлем кеймәнек. Беҙ яңғыҙыбыҙ мәктәпкә барыуҙан һәм уҡыуҙың тәүге көнөнән ҡурҡманыҡ. Мәктәптән һуң ҡояш байығанса уйнай инек. Беҙ бер ҡасан да яртышар көн буйы телевизор ҡараманыҡ. Интернеттағы виртуаль түгел, ә ысын дуҫтарыбыҙ менән уйнай инек. Һыуһаған саҡтарыбыҙҙа пластик шешәләрҙән түгел, ә шишмәләрҙән һыу эстек. Элек дүрт дуҫ бер стакан һутты бүлешеп эсер булһаҡ та, һирәк сирләй инек. Ауырыған хәлдә, атай-әсәйҙәребеҙ беҙҙе үҙ илебеҙҙә етештерелгән арзан ғына дарыуҙар менән йә булмаһа, халыҡ ысулдары менән дауалар ине. Көн һайын икмәк менән картуфты күп ашаһаҡ та, кәүҙә ауырлығыбыҙ һис бер артып китмәне. Ҡулдарыбыҙҙа үҙебеҙ эшләгән уйынсыҡтар булды, бер-беребеҙҙән уйынсыҡ йә китаптарыбыҙҙы йәлләмәнек. Беҙҙең ата-әсәләребеҙ бай түгелдәр ине. Улар беҙгә үҙҙәренең һөйөүен бүләк итте, улар беҙҙе матди әйберҙәрҙе түгел, ә рухи байлыҡты - намыҫ, тоғролоҡ, ихтирам, хеҙмәт һөйөү кеүек ысын кешелек сифаттарын баһаларға өйрәтте.\nБеҙҙең бер ҡасан да кеҫә телефоны, шәхси компьютерыбыҙ ҙа, видеоуйындар ҙа, интернет-чат та булманы. Ләкин беҙҙең ысын дуҫтарыбыҙ бар ине!\nБеҙ дуҫтарыбыҙҙың өйөнә саҡырыуһыҙ ҙа барып инә ала инек, бында беҙҙе ябай һәм ҡәҙимге ризыҡ менән һыйларҙар ине.\nБеҙҙең иҫтәлектәр аҡлы-ҡаралы фотоһүрәттәрҙә сағылдырылһа ла, улар сағыу һәм матур ине, беҙ ғаилә альбомдарын ләззәт кисереп ҡарай, туған һәм яҡындарыбыҙ портреттарын изге күреп һаҡлай инек.\nБеҙ китаптарҙы сүп-сар өйөмөнә ташламаныҡ, уларҙы сираттарҙа тороп һатып алыр һәм донъябыҙҙы онотоп уҡыр инек.\nБеҙ шәхси донъябыҙҙы ситтәр иғтибарына сығарманыҡ, кешеләр тормошон әле бына һеҙҙең кеүек ләззәтләнеп тикшермәнек, һеҙ үҙ тормошоғоҙ тураһындағы фотолар, хәбәрҙәрегеҙҙе Инстаграмға һалып, асыҡтан-асыҡ күрһәтәһегеҙ, үҙегеҙҙең ғаилә серҙәрегеҙҙе башҡа кешеләр менән масс-медиа киңлектәрендә тикшерәһегеҙ.\nБеҙ уникаль һәм ысынбарлыҡты иң аңлай торған быуын булдыҡ, сөнки:\n- беҙ үҙ ата-әсәһен тыңлаған һуңғы быуын, бынан тыш, беҙ үҙ балаларын тыңларға тейеш булған тәүге быуын;\n- беҙ барыбер һеҙгә ҡарағанда аҡыллыраҡ һәм һеҙгә ярҙам итәбеҙ;\n- беҙ - аҙ һанда ҡалып килгән һуңғы быуын.\nБеҙҙең барлығыбыҙҙан ләззәтләнегеҙ! Беҙҙән өйрәнегеҙ! Беҙҙе баһалағыҙ! Беҙ юғалмаҫ элек...\nЯҙылған: 23.10.20 | Ҡаралған: 558


Йөҙҙәрендә – шәфҡәт нуры\n12 май – Бөтә донъя шәфҡәт туташтары көнө Юҡҡа ғына һаулыҡ һағында тороусыларҙы аҡ халатлы фәрештәләргә тиңләмәйҙәр. Иң тәү сиратта был матур сағыштырыу шәфҡәт туташтарына тап килә. Нәҡ улар олоһоноң да, кесеһенең дә күңелен йыуатыусы, шәфҡәт нурын бөркөп, уға йәшәү йәмен ҡайтарыусы! Мәҡәләбеҙҙең геройы ла – һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә намыҫлы хеҙмәт итеүсе, серле йылмайыуы, яғымлы тауышы менән кешеләргә йөрәк йылыһын өләшеүсе Мораҡ үҙәк район дауаханаһы инфекция бүлегенең юғары категориялы шәфҡәт туташы Фаягөл Аҡкилдина.\n12 май – Бөтә донъя шәфҡәт туташтары көнө\nЮҡҡа ғына һаулыҡ һағында тороусыларҙы аҡ халатлы фәрештәләргә тиңләмәйҙәр. Иң тәү сиратта был матур сағыштырыу шәфҡәт туташтарына тап килә. Нәҡ улар олоһоноң да, кесеһенең дә күңелен йыуатыусы, шәфҡәт нурын бөркөп, уға йәшәү йәмен ҡайтарыусы!\nМәҡәләбеҙҙең геройы ла – һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә намыҫлы хеҙмәт итеүсе, серле йылмайыуы, яғымлы тауышы менән кешеләргә йөрәк йылыһын өләшеүсе Мораҡ үҙәк район дауаханаһы инфекция бүлегенең юғары категориялы шәфҡәт туташы Фаягөл Аҡкилдина.\nУл 1982 йылда районыбыҙҙың Нуҡай ауылында ишле ғаиләлә донъяға килгән. Тыуған ауылында 9-сы класты тамамлап, уҡыуын Мораҡ башҡорт гимназияһында дауам итә. Нәҡ шул мәлдә биология һәм химия фәндәренә ҙур ҡыҙыҡһыныу уяна, күңелендә “йә мәғариф, йә медицина хеҙмәткәре булам” тигән теләк уяна. Күрәһең, аҡ халат кейеп, халыҡҡа шәфҡәт нурын бөркөүсе һөнәр эйәһе булыу хыялы еңә: 1999 йылда ул Салауат ҡалаһындағы медицина училищеһына уҡырға инә. 2002 йылда ҡулына диплом алғас, Мораҡ үҙәк район дауаханаһының инфекция бүлегенә шәфҡәт туташы булып эшкә урынлаша. Бер йыл эшләгәс, ул ваҡытта баш табип Ғәли Яппаров уға: “Йәш, эшсән коллектив, унда эшкә өйрәнеү мөмкинлеге ҙурыраҡ”, - тип Фаягөлдө хирургия бүлегенә күсерә. Яңы бүлектә ысынлап та эш тынғыһыҙыраҡ булып сыға. Татыу коллективта эшһөйәр ҡыҙ тиҙ генә үҙ кеше булып китә.\n- Хирургия бүлегенең өлкән шәфҡәт туташы Гөлнур Әмирханова беҙгә һәр яҡлап өлгө булды, күп нимәгә өйрәтте, - тип иҫкә ала ул хаҡта Фаягөл Юлай ҡыҙы. - Ауырыуҙарға кешелекле мөнәсәбәт булырға тейеш, дауахана тупһаһынан атлап инеү менән үҙ донъяғыҙҙы, проблемаларығыҙҙы онотоп, төп иғтибарығыҙҙы пациенттарға йүнәтегеҙ тип, эшкә етди ҡарарға өйрәтте.\n2014 йылға тиклем был бүлектә эшләп, бар яҡлап ҙур тәжрибә туплай Фаягөл. Артабан уны инфекция бүлегенә күсерәләр. Бында эшләүе лә анһат түгел. Бүлеккә ниндәй генә сирҙәр менән эләкмәйҙәр: эс китеү, ангина, гепатит... Сирлеләрҙе мәҡәләбеҙ геройынан тыш тағы ла өс шәфҡәт туташы хеҙмәтләндерә: Гөлнара Әбйәлилова, Олеся Йәһүҙина, Ләйсән Корнева. Дүрт санитар бүлекте һәр саҡ таҙалыҡта, тәртиптә тота. Бүлекте бығаса инициативалы, йәш табип Ринат Ҡунысбаев етәкләне, әле ул яуаплы вазифа Альбина Тимербаеваға йөкмәтелгән.\n- Эшемә һәр саҡ талпынып киләм, коллективыбыҙ берҙәм, ярҙамсыл, - ти Фаягөл Аҡкилдина. – Ниндәй генә һорау килеп тыумаһын, өлкән шәфҡәт туташы – Гөлфинә Күсербаеваға мөрәжәғәт итәбеҙ. Баш шәфҡәт туташы Әлфиә Аҡкилдина әленән-әле өлкәләге үҙгәрештәр менән таныштырып, белемде арттырып тора, баш табип Рөстәм Хөсәйенов беҙҙең бүлекте иғтибарынан ситтә ҡалдырмай. Тыуған районымда хеҙмәт итеүем менән ғорурланам.\nЭйе, кескәй баламы, өлкән йәштәге кешеме – бөтәһе лә айырым иғтибар талап итә. Ауырыуҙы ҡабул итеү, теркәү, анализдар алыу, табип тәғәйенләнеше буйынса дауалау – укол ҡаҙау, система ҡуйыу, температура һәм ҡан баҫымын тикшереү, санэпидемиология үҙәге менән бәйләнеш тотоу, бынан тыш, үҙ профиле буйынса белемде үҫтереү, камиллаштырыу мөһим... Ирекһеҙҙән уйлап ҡуяһың: үҙ ғаиләһенә, балаларына хәле, ваҡыты ҡаламы икән шәфҡәт туташының? Ҡала икән, ҡала! Фаягөл Юлай ҡыҙының Әлмәс егете Әлфир Нафиҡ улы менән яҙмышын бәйләп, бергә-бергә татыу ғүмер кисереүҙәренә 15 йыл. Тормош иптәше Солтанғол ауылының фельдшеры. Икеһе бер өлкәлә эшләгәс, бер-береһенең хеҙмәтен хөрмәт итергә ғәҙәтләнгән улар, уйҙары уртаҡ, тормошҡа, киләсәккә ҡараштары яҡты. Балалары – Шайморат менән Гөлнәзирә өсөн Фаягөл – изгелекле әсә, тормош иптәше өсөн – һөйөклө һәм тоғро ҡатын, ә тыуған районы халҡына ул – алтын ҡуллы, пак күңелле шәфҡәт туташы. Ошо өс бәхеттән һәм хеҙмәттәштәренең ихтирам-хөрмәтенән айырмаһын уны Хоҙай!


ИҢ ЯҠШЫ БАЛАЛАР БАҪМАҺЫ » Журнал\nЖурнал для детей » Яңылыҡтар » ИҢ ЯҠШЫ БАЛАЛАР БАҪМАҺЫ\nБаҫылды : 1-11-2018, 20:55 |\nРубрика: Яңылыҡтар / "Аҡбуҙат"ҡа бағышлана\nИсеме: ИҢ ЯҠШЫ БАЛАЛАР БАҪМАҺЫ\nЯңылыҡтар / "Аҡбуҙат"ҡа бағышлана\nҘур шатлығыбыҙ һеҙҙең менән уртаҡ булһын!\n«Аҡбуҙат» журналы бөтә Рәсәйҙә милли телдәге иң яҡшы балалар баҫмаһы тип танылды!\nСочи ҡалаһында «Бөтөн Рәсәй» тигән журналистар форумы уҙҙы. Унда «Рәсәйҙең биш иң яҡшы милли баҫмаһы» конкурсында еңеүселәр ҙә бүләкләнде. Был ижади ярышта илебеҙҙең 19 төбәгенән 69 гәзит-журнал ҡатнашты.\nЯҡуттар, сыуаштар, тывалар, удмурттар, чечендар, адыгейҙар әүҙемлек күрһәтте. «Иң яҡшы балалар баҫмаһы» призы иһә «Аҡбуҙат» журналына тапшырылды.\nӘ ни өсөн бирҙеләр һуң был бүләкте? Журналыбыҙ , заманса алымдар ҡулланып, кескәйҙәрҙе башҡорт теленә, милли йолаларыбыҙға, мәҙәниәтебеҙгә ылыҡтыра. Матур, сағыу һүрәтле, ҡыҙыҡлы йөкмәткеле. Рәсәйҙәге милли матбуғаттың иң сағыу өлгөләренең береһе булыуын раҫланы ул!\nБыл еңеү – һеҙҙең дә еңеүегеҙ, бәләкәстәр! Шулай уҡ журналды балаларҙы тәрбиәләүҙә файҙаланыусы ата-әсәйҙәр, уҡытыусылар, тәрбиәселәр! Башҡортостаныбыҙ еңеүе был!\n«Аҡбуҙат»ыбыҙ артабан да иң юғары үрҙәрҙә талпынһын!


Беҙ баштан уҡ булған, беҙ ишеткән, үҙ күҙҙәребеҙ менән күргән, күҙәткән һәм ҡулдарыбыҙ менән ҡағылған нәмә – тормош Һүҙе тураһында вәғәзләйбеҙ.\nТормош беҙгә асылды: беҙ уны күрҙек. Атабыҙ менән булған, үҙебеҙгә асылған мәңгелек тормош хаҡында шаһитлыҡ ҡылабыҙ һәм иғлан итәбеҙ.\nҺеҙ ҙә беҙҙең менән аралаша алһын өсөн, үҙебеҙҙең күргән һәм ишеткәндәребеҙҙе һеҙгә лә иғлан итәбеҙ. Беҙ иһә Ата һәм Уның Улы Ғайса Мәсих менән аралашып йәшәйбеҙ\nһәм, ҡыуанысыбыҙ тулы булһын өсөн, һеҙгә ошоларҙы яҙабыҙ.\nБеҙ Ғайса Мәсихтән ишеткән һәм һеҙгә иғлан итә торған Хәбәр шул: Алла – яҡтылыҡ һәм Унда һис ниндәй ҡараңғылыҡ юҡ.\nӘгәр ҙә беҙ: «Алла менән аралашып йәшәйбеҙ», – тип әйтәбеҙ, әммә ҡараңғылыҡта ғүмер кисерәбеҙ икән, тимәк, беҙ ялғанлайбыҙ һәм хәҡиҡәт буйынса йәшәмәйбеҙ.\nӘгәр инде Алла яҡтылыҡта булған кеүек, беҙ ҙә яҡтылыҡта йәшәһәк, тимәк, бер-беребеҙ менән аралашып йәшәйбеҙ һәм Уның Улы Ғайсаның ҡаны беҙҙе һәр төрлө гонаһтарыбыҙҙан таҙарындыра.\nӘгәр: «Гонаһыбыҙ юҡ», – тибеҙ икән, беҙ үҙ-үҙебеҙҙе алдайбыҙ һәм беҙҙә хәҡиҡәт юҡ.\nӘ гонаһтарыбыҙҙы таныйбыҙ икән, Алла гонаһтарыбыҙҙы кисерер һәм һәр төрлө яуызлыҡтарҙан арындырыр, сөнки Ул тоғро һәм ғәҙел.\nӘгәр: «Беҙ гонаһ ҡылманыҡ», – тиһәк, Алланы ялғансы итәбеҙ һәм беҙҙә Уның һүҙе юҡ.


Интернет селтәрендә ҡолап төшкән АН-2 самолетының видеоһы барлыҡҡа килде\nАвтор әйтеүенсә, был фажиғәгә тиклемге һуңғы кадрҙар. Бер аҙҙан һуң бәләкәй моторлы самолет Саверовка ауылы янында ҡолап төшә. Башҡортостандың «Лайт Эйр» компанияһына ҡараған «Кукурузник» Стәрлетамаҡтан күтәрелгәйне. Ул Ырымбур өлкәһендә нефть үткәргестәрҙе тикшереүгә йүнәлгән була. Бортта ике экипаж ағзаһынан тыш бер пассажир булған. Уларҙың өсөһө лә фажиғәлә һәләк булды. Әле авиаһәләкәт буйынса тикшереү эштәре бара.