Һәйкәлгә лайыҡ шәхестәр бар\nҠобағош сәсән нәҫеленән.\nБашҡорт мәғарифы һәм фәне өлкәһендә ҙур абруй ҡаҙанған билдәле йәмәғәт эшмәкәре һәм педагог, профессор Әхмәр Мөхәмәтдин улы Аҙнабаев Учалы районының Ҡобағош ауылында тыуған. Хәҙерге Белорет ҡалаһынан 20 саҡрым самаһы көньяҡтараҡ урынлашҡан был ауылдың нигеҙе, легенда һәм тарихи риүәйәттәргә ҡарағанда, XVI быуаттың тәүге яртыһында башҡорт халҡының сәсәне һәм данлыҡлы батыры, Мең ырыуы башлығы Ҡобағош тарафынан һалынған, һуңыраҡ үҙҙәрен сәсән һәм батыр итеп танытыр Ҡарас менән Килдештең нәҫел ептәре Ҡобағош сәсәнгә барып тоташыуы ла осраҡлы түгелдер.\nКире сигенергә юл юҡ\nКүрәһең, гендар кимәлендә быуындан-быуынға тапшырыла килгән изге ҡан эҙһеҙ генә юғалмай. Башҡорт халҡының мәшһүр йырсыһы Абдулла Солтановтың, йәшләй генә донъянан китеп барған күренекле ғалим, әҙәбиәт белгесе Марат Минһажетдиновтың һәм педагог-ғалим Әхмәр Аҙнабаевтың да ошо ауылдан сығыуы – быға асыҡ миҫал.\nЯҙмыш уны бер ҙә аямай. Туғыҙ айлыҡ сағында әсәһенән ҡала. Байтаҡ йылдар үгәй инәй ҡулында үҫә. Өҫтәүенә һуғыш касафаттары. Аслыҡ, фәҡирлек... I класҡа ла унынсы йәше менән киткәс кенә бара ул. Зирәк үҫмерҙең белемгә ынтылышы уҡытыусылары иғтибарынан ситтә ҡалмай. Шуға ла, үҙҙәрендә дүрт йыллыҡ башланғыс мәктәпте тамамлағас, уны күрше Ҡаҙаҡҡол ауылының ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыуын дауам итергә тәҡдим итәләр. Тормошоноң был осорон ғалим әле лә һағыш менән иҫкә ала: “Атайым бөтмәҫ-төкәнмәҫ булып тойолған һуғышта... Өләсәйемә рәхмәт. Ул булмаһа, тормошомдоң артабанғы яҙмышын күҙ алдына ла килтерә алмаҫ инем”.\nАлты саҡрымда ятҡан Ҡаҙаҡҡол ете йыллыҡ мәктәбенә йөрөп уҡырға тура килә. Был йылдар үҫмер өсөн үҫеү, белем алыу осоро ғына түгел, физик яҡтан сынығыу йылдары ла. Был мәктәпте ул 1950 йылда “бишле” билдәләренә генә тамамлай. Тәүге еңеү... Шатлыҡлы кисерештәр, артабан да уҡыуын дауам итеү теләге менән янған егеткә көтмәгәндә тормош тағы ла бер һынау ҡуя. Яман кешеләрҙең хөсөт һәм мәкере арҡаһында атаһын төрмәгә ултыртып ҡуялар. Ҡобағоштан 12 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Миндәк ауылында урта мәктәп бар ҙа ул барлыҡҡа, тик унда түләп уҡырға кәрәк. Шуға ла егет, өләсәһе менән аҙ-маҙ аҡса йыйнап, Белорет педучилищеһына юл тота.\nЭпос батырҙары кеүек, сәңгелдәктән үк төрлө һынауҙарға дусар ителеп үҫкән егет ят мөхиткә тиҙ генә берегеп китә. Ҡабул итеү имтихандарының дүртеһен дә “биш”ле билдәләренә тапшыра. Егет тәүге көндәрҙән үк тырышып уҡыуҙы, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Бәләкәйҙән эшкә өйрәтелеп үҫкән кешегә был ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырмай. Тырышлыҡ бушҡа китмәй, һөҙөмтәһе – ҡыҙыл диплом.\nҠыҙыл диплом шул йылда уҡ вузға инергә хоҡуҡ бирһә лә, егеттә үҙен етди эштә һынап ҡарау теләге уяна. Бында, күрәһең, Өфөгә барыр алдынан өҫ-башты рәтләп алыу теләге лә өҫтөнлөк иткәндер. Бер йыл Яңы Байрамғол мәктәбендә уңышлы ғына эшләгәс, Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетына документтарын тапшыра.\nТик август аҙаҡтарында уҡырға тип килгән егет үҙенең фамилияһын ҡабул ителгән студенттарҙың исемлегендә таба алмай. Күреүсе лә, белеүсе лә, ул ғына ла түгел, егеттең хәленә инеүсе лә булмай. Оҙаҡ ҡына ҡыйыша торғас, мең бәлә менән ректорҙың үҙенә инеүгә өлгәшә.\nРектор уны: “Ниңә һин тарихсы һөнәрен һайларға булдың? Тарих факультетында башҡорттарға нечего делать! Беҙ һеҙҙең өсөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте һөнәре буйынса яңы төркөм астыҡ. Документтарың шунда, бар, ҡабул итерҙәр”, – тип һүҙен тамамлай. Дәғүәләшеүҙең файҙаһыҙ икәнлеген һиҙгән егет, ни эшләһен, филология факультетының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлегенә барырға мәжбүр була.\nИнститутҡа 1957 йылда Башҡорт дәүләт университеты статусы бирелә. Егет бик тырышып уҡый, йәмәғәт эштәрендә лә, спортта ла әүҙем ҡатнаша. Тырышлыҡ бушҡа китмәй, университетты ла ҡыҙыл дипломға тамамлай. Шул йылда уҡ аспирантураға инеү теләге ҙур булһа ла, үҙе уҡып сыҡҡан Белорет педучилищеһына ҡайтып уҡыта башлай. Йәш кеше егелеп эшкә сума. Ул бында аң-белем даирәһен киңәйтеү ниәте менән үҙаллы эшләй, күп уҡый, тәжрибәле коллегаларының кәңәштәренә лә иғтибарлы була, төрлө ғилми-ғәмәли конференцияларҙа сығыш яһай.\nБер йыл үткәс, ул тағы ла университетҡа килә. Тик уның урынына икенсе кешене алып өлгөргән булалар. Училищеға кире ҡайтырлыҡ мөмкинлек тә бар, ҡолас йәйеп ҡаршы аласаҡтар, әммә ҡайһы бер кешеләрҙең дөрөҫ аңламауы ихтимал тип уйлай ул. Ҡайҙа һуғылырға белмәй Өфө урамдары буйлап ҡаңғырып йөрөгәндә, бәхетенә күрә, ул саҡта башҡорт тел ғилемендә ярайһы уҡ танылыу яулап өлгөргән Мәрйәм Ғималованы осрата. Хәлен һөйләп биргәс, ул: “Мәскәүҙә Милли мәктәптәр институтында аспирантураға ғариза ҡабул итә башлағандар. Бар шунда, моғайын, конкурстан үтерһең, юҡҡа ғына ҡыҙыл диплом бирмәгәндәрҙер һиңә”, – тигән.\nТәүәккәлләгән – таш ярған. Тиҙ генә йыйынып, 1962 йылдың йәйендә Мәскәүгә юлға сыға. Аптырамаҫһыңмы, бер урынға – 11 кеше! Тик кире сигенергә юл юҡ. Ярайһы уҡ етерлек тормош тәжрибәһе, иң мөһиме – төплө белем, күрәһең, үҙенекен итә. Дәғүәсебеҙ имтихандарын, комиссия ағзаларын таң ҡалдырып, юғары билдәләргә тапшыра һәм конкурста еңеп сыға.\nУл тәрбиәләгән студенттар – бөгөн ил ағалары\nАспирантурала уҡыу йылдары ла ябайҙан булмай, сөнки Әхмәр Мөхәмәтдин улы университетты тамамлаған йылда IV курс студенткаһы Флүрә исемле ҡыҙға өйләнә. Ғаилә башлығы булараҡ, яуаплылыҡ бермә-бер арта. Ике ай уҡығас, Октябрь байрамына Өфөгә ҡайта, сөнки ғаилә бында. Ошо ваҡытта университетҡа барып сыға, Жәлил Кейекбаев янына ла инә. Ул арлы-бирле хәлде һорағас та: “Һин Мәскәүҙә әллә нимә ҡыла алмаҫһың, бында ҡайт, үҙем етәксең булырмын. Риза булһаң, хәҙер үк институт ректорына шылтыратам, ул минең яҡшы таныш”, – ти. Ул риза була һәм Өфөгә ҡайта, үҙебеҙҙә уҡыу һәр яҡлап уңышлы булды, тип хәтерләй Аҙнабаев. Йәш кәләш Флүрә (әле уның тураһында һүҙ булыр әле) иптәшенә тоғро ҡатын, балаларына хәстәрлекле әсә генә түгел, иренә ныҡлы терәк, кәңәшсе һәм республикала танылған педагог-ғалимә булып китә.\nӘхмәр Мөхәмәтдин улы 1965 йылда аспирантураны уңышлы тамамлай һәм педагогия фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Шул уҡ йылда университетта ныҡлап эш башлай. Кафедра ассистентынан башлап үҫештең һәр баҫҡысын үтә. Өлкән уҡытыусы, доцент, декан урынбаҫары, декан вазифаһын да башҡара. Ул үҙен һәләтле ойоштороусы итеп тә күрһәтә. Шуға ла, күп тә үтмәй, уны университет етәкселәре профком рәйесе вазифаһына тәҡдим итә.\nБыл тынғыһыҙ эштә ул өс йыл эшләй. Университеттың үҙ мөмкинлектәре менән Р. Зорге урамында торлаҡ төҙөүе лә ошо йылдарға тура килә. Төрлө ҡағыҙҙар йыйнау, рөхсәт юллап, төрлө ойошмаларға йүгереү, төҙөлөш материалдары, аҡса етешмәү арҡаһында тейешле органдарҙың тупһаларын тапау кеүек мәшәҡәттәр, билдәле, профком рәйесе елкәһенә төшә. һөҙөмтәлә 111 уҡытыусы фатирлы була. Был – университет тарихында булмаған ваҡиға.\nНисек кенә булмаһын, барыбер уның күңеле яратҡан эшенә, фәнгә тартыла. Шуға ла оҙаҡламай ул уҡытыусылыҡ эшенә кире ҡайтарыуҙарын һорап ғариза яҙа. Уны декан вазифаһын башҡарыусы итеп ҡуялар.\n1971 йылда Әхмәр Аҙнабаевты партия өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары буйынса бүлек мөдире урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Дүрт йылдан һуң ул шул уҡ бүлектең мөдире итеп үрләтелә. Ошо эштә ул 17 йыл ең һыҙғанып эшләй. Өлкә комитетында төрлө кәртәләр, ҡаршылыҡтар осрап тороуына ҡарамаҫтан, байтаҡ эш башҡара ул, бигерәк тә милли кадрҙарҙы үҫтереү буйынса. Уның тәҡдиме менән ҡуйылған Р.Н. Ғимаев, М.Т. Аҙнабаев, В.Ғ. Сәхәүетдинов, Р.В. Әлмөхәмәтов, И.И. Ғәбитов һәм башҡалар ышанысын тулыһынса аҡлай.\n1988 йылда партияның Башҡортостан өлкә комитеты тирәһендә “ҡара болоттар” ҡуйырыу сәбәпле, Әхмәр Мөхәмәтдин улы эшенән китергә мәжбүр була, уны Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡытыусы итеп күсерәләр. Бер йыл кафедрала ябай уҡытыусы булып эшләгәс, институттың фән буйынса проректоры итеп үҫтерәләр. Тормош юлдары һикәлтәле булды, яуаплы вазифаларҙа эшләне, һәләтлеләрҙе күтәрҙе, әммә берәүҙе лә һатманы, үҙе лә һатылманы. Һәр саҡ кеше, шәхес булып ҡалды.\nӘхмәр Аҙнабаев яңы ерҙә эш башлағанда, институтта докторантура түгел, аспирантура ла, диссертация советы ла булмай. Институтта ни бары биш профессор, уларҙың өсөһөнөң генә докторлыҡ дәрәжәһе була. Аспирантура һәм докторантура асыу буйынса проректорға күп көс сарыф итергә, Мәскәү юлдарын тапарға тура килә.\nБер нисә йыл үтеүгә ике аспирантура – дөйөм тел ғилеме һәм педагогика – эшләй башлай, һөҙөмтәләре лә оҙаҡ көттөрмәй. Ғөмүмән, Әхмәр Аҙнабаев проректор саҡта 26 һөнәр буйынса аспирантура асыла, 150-нән ашыу аспирант белемен камиллаштыра. Педагогика һәм философия буйынса докторантураның сафҡа инеүе лә ошо йылдарға тура килә. Проректорлыҡтан һуң биш йыл башҡорт теле кафедраһын етәкләне. Дәртләнеп, ярһыу ҡатыш темперамент менән эшләне ул. Әйтерһең дә, икенсе һулышы асылды. Кафедра ағзаларының күпселеге йәштәр. Бигерәк тә уларҙың профессиональ үҫешенә ныҡ иғтибар итте. Күптәре үҙ атайҙарынан күрмәгән иғтибарҙы һәм хәстәрҙе күреү бәхетенә өлгәште.\nБашҡорт дәүләт һәм педагогия университеттары студенттары, хәҙер инде үҙҙәре ил ағалары булып, республиканың төрлө тарафтарында, тормоштоң төрлө өлкәләрендә үҙ халҡына хеҙмәт итә. Улар араһында профессорҙар ҙа, республиканың иң аҫыл наградаларына лайыҡ булған шағир һәм яҙыусылар ҙа, министр һәм министр урынбаҫарҙары ла, танылған журналистар ҙа, бөтә ғүмерен балаларға белем һәм тәрбиә биреүгә арнаған уҡытыусылар ҙа бихисап. Барыһы ла Әхмәр ағайҙың исемен оло ихтирам, йылы тойғо менән иҫкә ала.\nХеҙмәте йөҙ ҡыҙартырлыҡ түгел\nУл факультетҡа күскәс, уҡытыусылар, бигерәк тә студенттар тормошона ҙур үҙгәрештәр индереүгә өлгәште. Студенттарҙың фәнни конференциялары, шул конференциялағы сығыштарҙы йыйынтыҡ итеп баҫтырып сығарыу кеүек эштәр күркәм традицияға әйләнгәйне. Идея ла, ойоштороу ҙа, уларға бәйле төрлө сығымдар – быларҙың барыһын да тормошҡа ашырыу уның елкәһенә төшә ине. Уның гражданлыҡ позицияһына, тормошҡа ҡарашына, бигерәк тә шул тормошҡа әүҙемлегенә ҡарап аптырап та ҡуя торғайныҡ. “Ағиҙел”, “Башҡортостан уҡытыусыһы”, “Ватандаш”, “Йәдкәр” журналдарында әленән-әле тәрән ғилми нигеҙҙә яҙылған, туған телдең мөһим проблемаларын яҡтыртҡан, йә булмаһа, йылы хис менән һуғарылған лирик мемуарға тартым мәҡәлә һәм әҫәрҙәре донъя күреп торҙо. Шул уҡ ваҡытта телевидение, радио тапшырыуҙарында ла әүҙем ҡатнашты.\nСараһыҙҙан фәндән, уҡытыусылыҡ эшенән ике тиҫтәгә яҡын йылдар айырылып торһа ла, байтаҡ эш башҡарылған икән. Башҡорт һәм урыҫ телендә биш монография, мәктәптәр өсөн дүрт дәреслек, ошо эҙләнеүҙәрҙең һөҙөмтәһе булараҡ, ғалимдың йөҙҙән ашыу баҫмаһы донъя күрҙе. Уларҙа башҡорт тел ғилеменең көнүҙәк мәсьәләләре күтәрелә, телдә быға тиклем йәшәп килгән бәхәсле һорауҙарға дәлилле асыҡлыҡ индерелә. Мәҫәлән, уның VII класс өсөн сығарылған дәреслеге 1990 йылда үткәрелгән дәреслектәр конкурсында еңеү яулай һәм аҙаҡ төрлө йылдарҙа бер нисә мәртәбә баҫылып сыға. Ул үҫтергән бихисап фән кандидаттары бөгөн дә уңышлы эшләп йөрөй. Мәшһүр төркиәтсе Ж.Ғ. Кейекбаевтың мәктәбен үҫтереүҙә ҙур роль уйнаны. Мәҫәлән, В.Ш. Псәнчин менән берлектә “Башҡорт теленең тарихи грамматикаһы” тигән монографияһын 1976 йылда баҫтырып сығарҙы. 1983 йылда студенттар өсөн урыҫ телендә “Историческая грамматика башкирского языка” тигән дәреслекте нәшерләнеләр.\nӘхмәр Мөхәмәтдин улы тырыш, өлгөлө ғаилә башлығы, хәстәрлекле олатай ҙа – ул өс бала атаһы. Балаларының өсөһө лә юғары белемле. Улы Булат – тарих фәндәре докторы, профессор, бөгөнгө көндә Башҡорт дәүләт университетында уңышлы эшләп йөрөй, кафедра мөдире. Ҡыҙы Гүзәл – юғары категориялы врач, Гөлдәр педуниверситетты тамамлап, үҙе яратҡан һөнәре буйынса уңышлы эшләп йөрөй.\nТормош иптәше Флүрә Фәтхи ҡыҙы тураһында алда әйтә биреп ҡуйғайныҡ. Ул тәүҙәрәк байтаҡ йылдар “Башҡортостан уҡытыусыһы” журналында бүлек мөдире булды, аҙаҡ Рәсәй милли мәктәптәр институтының Башҡортостан филиалын етәкләне, һуңғы йылдарҙа Уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында кафедра мөдире булып эшләп, хаҡлы ялға сыҡты. Ул – педагогия фәндәре кандидаты, доцент дәрәжәләренә эйә булған кеше. Башҡортостан халыҡ мәғарифының атҡаҙанған хеҙмәткәре, К. Ушинский премияһы лауреаты. Әхмәр ағайыбыҙҙың ғалим һәм йәмәғәт эшмәкәре булып формалашыуында Флүрә Фәтхи ҡыҙының роле ифрат ҙур булды.\nХеҙмәтендәге уңыштары өсөн Әхмәр Мөхәмәтдин улы Халыҡтар дуҫлығы ордены, ике миҙал менән бүләкләнде, “Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре”, “Рәсәйҙең почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре”, Ж. Кейекбаев исемендәге премия лауреаты, Башҡортостан Юғары Советының ике саҡырылыш депутаты итеп һайлана.\nҒалим-уҡытыусы һәм йәмәғәт эшмәкәренең хеҙмәте иле һәм халҡы алдында йөҙ ҡыҙартырлыҡ түгел. Абруйлы шәхестең яҙмышы үҙ-үҙенә талапсан, юғары рухлы кешеләргә хас булғанса ауыр, ҡатмарлы, әммә яҡты һәм бәхетле.


Беренсе сентябрҙән республиканың барлыҡ дөйөм белем биреү мә ктәптәрендә башҡорт теле уҡытыла башлаясаҡ. Төбәк компоненты сиктәрендә мәктәп уҡыусылары уны аҙнаһына ике сәғәт өйрәнә. Башланғыс һәм урта һөнәри белем биреү учреждениеларында башҡорт теле уҡытыу күләме уҡыусыларҙың бе лем кимәленә бәйле йылына 70 - тән 140 сәғәткә тиклем тәшкил итәсәк.\nРеспубликала "Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының теле тураһында" закондың үҙ көсөнә инеүенә һигеҙенсе йыл. Бындай закондар - Рәсәй төбәктәренең ғәҙәти хоҡуҡи практикаһы. БР Хөкүмәте Премьер - министры, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев әйтеүенсә, әлегә тиклем ерле халыҡ телен дәүләт теле итеп раҫламаған берҙән - бер республика - Карелия Республикаһы. Илдус Ғөбәйҙулла улы БР Хөкүмәте эргәһендәге республиканың телдәр тураһындағы\nзаконын тормошҡа ашырыу буйынса комиссия ултырышын\nРеспублика тышҡы иҡтисади бәйләнеш һәм сауҙа министрының беренсе урынбаҫары Валерий Ғәлиәскәров ведомство ярҙамында үткән йылда сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы өлкәһе өсөн русса - башҡортса һүҙлек - белешмә сығарылыуы тураһында\nһөйләне. Ул "БР халыҡтарының теле тураһындағы" законды\nтормошҡа ашырыу барышында 44 муниципаль район һәм 19\nҡала округын тикшереү һөҙөмтәһендә бер нисә тапҡыр бер үк\nхаталар асыҡланыуы тураһында белдерҙе.\nФирма бланкылары, табличкалар һәм белешмәләр, вывеска\nһәм реклама иғландарында законды боҙоу ғына түгел, тәбиғи наҙанлыҡ билдәләрен күрергә мөмкин. Шуға күрә, әйтәйек, компания йәки продукттың тәҡдим ителгән исемен һүҙлек менән сағыштырып ҡарау ғына түгел, хатта прейскурант йәки менюны ҡабаттан уҡып сығыу ҙа бик күп хаталар ебәрелеүен, йыш ҡына милли ашамлыҡ йәки матди мәҙәниәт предметтары исемдәрен яҙыуҙа тупаҫ яңылышлыҡтар ебәрелеүе хаҡында һөйләй. Республика граждандарының лингвистик ҡыҙыҡһыныуын һәм тел их тыяжын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында, Тышҡы иҡтисади бәйләнеш һәм сауҙа министрлығында хеҙмәткәрҙәр, шулай уҡ сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы предприятиелары етәкселәре өсөн башҡорт телен өйрәнеү курстары ойошторолдо. Ошо урында\nРәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры Фирҙәүес Хисаметдинова һүҙ\nһораны һәм институттың башҡорт телен өйрәнеү буйынса корпоратив курстар асыуы тураһында белдерҙе - йәғни, саҡырабыҙ, рәхим итегеҙ.\nӘйткәндәй, һуңғы ваҡытта нәҡ эшҡыуарлыҡ берләшмәһе хөкүмәткә башҡорт телен өйрәнеү буйынса махсус тренингтар ойоштороуҙы һорап мөрәжәғәт итә, һәм комиссия бындай инициативаны тәрәнерәк тикшерергә тәҡдим итте. Икенсе яҡтан :`p`ғанда, РФ төбәктәре һәм БДБ илдәрендә БР вәкиллектәре граждандарҙың теләгенә яуап биреп, башҡорт телен өйрәнеү, Башҡортостандың тарихы һәм мәҙәниәте буйынса түңәрәктәр һәм курстар, хатта йәкшәмбе мәктәптәре ойоштора ала.\n- Дөйөм алғанда, республика барлыҡ мәктәптәрҙә лә беренсе синыфтан ун беренсе синыфҡа тиклем башҡорт теле дәүләт теле\nбулараҡ өйрәнелеүенә әҙер. Уҡыу пландарына үҙгәрештәр\nиндерелде, һәм уҡыусылар аҙнаһына ике сәғәт башҡорт телен\nөйрәнәсәк, - тип хәбәр итте БР мәғариф министры Зөһрә Рәхмәтуллина. - Бөгөн 23 уҡыу әҙәбиәтенән 14 - е баҫылған, башҡорт теле уҡытыусыларына мохтажлыҡ билдәләнде - улар 700\n- ҙән дә кәм булырға тейеш түгел.\n- Был йүнәлештә беҙҙе һәр саҡ ике һорау борсоно, ул да бу лһа дәреслек сифаты һәм уҡытыусыларҙың квалификацияһы, - ти п раҫланы Илдус Илешев.\nЗаһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы проректоры Нинель Ғарипова Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәрен өйрәнеү, үҫтереү һәм һаҡлау\nтураһындағы Дәүләт программаһының 2000 - 2005 йылдарҙағы\nүтәлеше тураһында һөйләне.\nУлтырышты йомғаҡлап, комиссия Өфө дәүләт сәнғәт академияһына "Башҡортостан халыҡтарының музыкаль мәҙәниәте" фестивален ойошторорға, халыҡ йырҙары,\nреспублика композиторҙары әҫәрҙәренән торған йыйынтыҡ, академияла белем алған лауреаттар һәм дипломанттар тураһында белешмә - энциклопедик йыйынтыҡ сығарырға тәҡдим итте. Бынан тыш комиссия сәнғәт ҡорамына уҡытыусылар һәм студенттарҙың Башҡортостандың ҡала һәм райондарына, шулай ук Рәсәй Федерацияһының башҡорт халҡы йәшәгән төбәктәренә фольклор музыкаль материалдарҙы өйрәнеү буйынса ғилми экспедицияларын даими практикаға индерергә


Әҙәм үҙ ғүмерендә бик күп тапҡырҙар үлем менән йөҙмә-йөҙ осраша. Ауырыуҙар, ғәҙәттән тыш хәлдәр, һағалап ҡына торған хәүеф-хәтәрҙәр кешенең моңһоҙлоғо, зәғифлеге арҡаһында эҙһеҙ үтәме, артында үлем торған пәрҙәнең үтә лә йоҡа булыуын төшөндөрмәйме?\nАллаһу Тәғәлә Әл-Бәәҡый(Мәңгелек) сифатын был донъяла Үҙенә генә ҡалдырған, шуға күрә һәммәһе лә үлемгә дусар. Изге аятта шулай тип әйтелә:\n(26). Ер йөҙөндәгеләрҙең барыһы ла юҡҡа сығасаҡ.(55: 26)\n(35). Һәр йән эйәһе үлем әсеһен татыр.(21: 35)\nҺәр әҙәм үлемгә дусар, шуға күрә был турала уйланыу лазым. Изге аят киҫәтә:\n(19). “Көндәрҙән бер көндө үлем иләҫлеге килер. Һинең ғүмер буйы ҡасып йөрөгән нәмәң шул (әжәл) булыр.” (50: 19)\nКеше был фани донъяға һынау өсөн ебәрелгән, тимәк уның төп бурысы – Аллаһу Тәғәләнең ризалығын алырҙай ғәмәлдәр ҡылыу һәм бәхет, именлек һарайы булған йәннәткә инергә лайыҡлы булыу. Донъялыҡта Әхирәт баҫыуы өсөн ҙур тырышлыҡ һалып орлоҡ сәсеүселәр сәғәҙәткә өлгәшер:\n(88-89). Ул көндө мал да, улдар ҙа файҙа килтермәҫ. Әммә ләкин Аллаһҡа саф күңел менән инанғандар (ул Көндө) бәхетле булыр.(26: 88-89)\nБыға нәпсеңде ауыҙлыҡлап, тәрбиәләп кенә ирешергә мөмкин. Хаҡ юлға өндәгән пәйғәмбәребеҙҙең, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, әйткәндәрен еренә еткереп үтәү – нәпсене тәрбиә ҡылыу сараһы. Аллаһ Сүбхәнә үә Тәғәлә Ябраил фәрештә аша Изге Ҡөрьәнде пәйғәмбәребеҙҙең, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, йөрәгенә индергән, шуға күрә уның һәр бер ғибәҙәтен, һәр бер һүҙен, һәр бер ғәмәлен Ҡөрьән тәфсире итеп ҡарарға кәрәк. Хөрмәтле пәйғәмбәребеҙҙең, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, рухиәтенән үҙ өлөшөбөҙҙө алыр өсөн, беҙ уны үҙебеҙҙе, балаларыбыҙҙы, яҡындарыбыҙҙы яратҡандан да нығыраҡ яратырға тейешбеҙ. Ул һөйөү Аллаһу Сүбхәнә үә Тәғәләгә оло һөйөү булып әүерелер, сөнки пәйәмбәребеҙҙе, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, һөйөү – ул Аллаһты һөйөү, ә Аллаһты һөйөү – ул пәйғәмбәребеҙҙе, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, һөйөү. Раббыбыҙға яҡынайыу өсөн, әхүәле рухиәләребеҙҙе шундай камил дәрәжәгә күтәреү мөһим.\nҺуңғы һулышҡа иң гүзәл әҙерлек был. Тормоштарын изге эштәр менән биҙәп, Аллаһҡа һәм уның пәйғәмбәренә оло һөйөү менән ғүмер кисергәндәр ғүмерҙәренең һуңғы минуттарын тыныс күңел менән, кәлимә-и шәһәҙәт (Әәшһәдү әл-ләә илааһә илләллааһу үә әәшһәдү әннә Мүхәммәдән ғабдүһүү үә расүүлүһ!) әйтеп ҡаршы аласаҡ. Хөрмәтле пәйғәмбәребеҙ әйтеп ҡалдырған шатлыҡлы хәбәрҙе ишетәсәк:\n“Кем һуңғы һулышында (бөтә йөрәктән) кәлимә-и-тәүхидте әйтә, шул Йәннәткә инәсәк.”(Хәким, Мустадрак, I, 503)\nТимәк, бер Аллаһҡа ышанып йәшәүселәр һуңғы минуттарында кәлимә-и-тәүхид менән Хаҡ Тәғәләгә китәсәктәр.\nШуны иҫтә тотоу лазым: тотош донъяға, бөтә ғаләмгә идара иткән Аллаһы Тәғәлә Еребеҙҙе иҫәпһеҙ күп матурлыҡтар менән биҙәгән, әммә ул ваҡытлы төйәгебеҙ. Йыһанда бер нәмә лә буштан-бушҡа барлыҡҡа килмәгән. Ошо донъяла йәшәгән кешенең маҡсаты – мәңгелек донъяһында сәғәҙәткә ирешеү. Был хаҡта Раббыбыҙ беҙҙе киҫәтеп әйткән:\n(102). Эй, иман килтергәндәр, Аллаһтың язаһынан нисек ҡурҡырға кәрәк булһа, шулай ҡурҡығыҙ. Һаҡ булығыҙ: мосолманлыҡтан башҡа хәлдә йән бирмәгеҙ (мосолман булып үлегеҙ).(3: 102)\nҒүмере булған һәр кешенең үлеме – уның ер тормошо менән хушлашыуы һәм шәхсән үҙе өсөн Ҡиәмәт сәғәте. Шуны ла оноторға ярамай: әҙәм балаһы көн һайын, төн һайын үлемгә яҡын йөрөй. Үлем уны аҙым һайын һағалап тора. Мәүләнә Йәләлетдин Руми (рәхмәтуллаһи ғәләйһи) үҙенең Мәснәүиендә былай ти: “Асылда, һәр мәлебеҙ менән үлемгә, йәнебеҙ тәндән айырылыуға яҡынлашабыҙ; һәр мәлебеҙ – ғүмеребеҙҙең ҡыҫҡарыуы ул.”\nҮткән ғүмерҙе ағым һыу менән сағыштырып, хөрмәтле Мәүләнә әҙәмде вайымһыҙ булмаҫҡа саҡыра:\n“Эй, әҙәм! Көҙгөлә сағылған йөҙөңә ҡара! Сибәрлегең ҡарт көнөңдә харабаға әйләнгән бина кеүек булыр, буш хыялдар менән үҙеңде алдама!..”\nҺуңғы һулышыбыҙ – мең хикмәт тулы илаһи сер. Киләсәктә буласаҡ иң мөһим ваҡиғабыҙ - үлемебеҙ – илаһи тәҡдиргә бәйле. Әҙәм үҙ ғүмерендә бик күп тапҡырҙар үлем менән йөҙмә-йөҙ осраша. Ауырыуҙар, ғәҙәттән тыш хәлдәр, һағалап ҡына торған хәүеф-хәтәрҙәр кешенең моңһоҙлоғо, зәғифлеге арҡаһында эҙһеҙ үтәме, артында үлем торған пәрҙәнең үтә лә йоҡа булыуын төшөндөрмәйме? Көн эсендә генә лә кеше нисәмә тапҡыр үлем һулышын тоя, тик уға артабан йәшәргә, хаталарын төҙәтергә мөмкинлек бирелә, Әхирәттә иһә ундай мөмкинлек булмаясаҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әҙәм балаһы вайымһыҙ, ғүмер календарының биттәре берәм-берәм ҡойолоуын ул битараф ҡына күҙәтә бирә.\nАсылда тыуғандан алып беҙ көн һайын яйлап үләбеҙ, тик һәр аҙымыбыҙ менән үлемгә атлауыбыҙҙы аңлап ҡына етмәйбеҙ. Беҙгә бүлеп бирелгән ваҡыттың һәр миҙгеле хаҡлыҡты күреүгә яҡынайта торған мәл булыуы хаҡында әйтелә изге аятта:\n(68). Берәүһенә оҙон ғүмер бирә ҡалһаҡ, беҙ уны бөкрәйтеп бөтөрөрбөҙ. Шул турала уйлап ҡарамайҙармы? (36: 38)\nАллаһу Сүбхәнә үә Тәғәләнең пәйғәмбәребеҙгә, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, ҡәҙәр йәшәгән иманлы ҡоло Ҡус бин Саида баҙарҙа һөйләгән бер телмәрендә әйтерһең дә был аяттың асылын асып һала:\n“Эй һеҙ, кешеләр!\nЯҡын килегеҙ, тыңлағыҙ, белегеҙ һәм нәсихәт алығыҙ!\nЙәшәгән үлер, үлгән юҡҡа сығыр. Ямғыр яуыр, үлән үҫер. Балалар тыуыр, ата-әсәһенең урынын алыр. Аҙаҡ һәммәһе юҡҡа сығыр. Ваҡиғалар сылбыры өҙөлмәҫ. Һәр кем был сылбырҙа бер-береһен алмаштырыр...”\nАллаһ бүләк итеп биргән һулыштарыбыҙ бөткәс, һуңғы һулыш алған көнөбөҙҙә, хушлашып йәки хушлашып та өлгөрмәйенсә, үлем менән осрашырбыҙ. Әммә Раббыбыҙҙы яратҡан иманлы ҡолдар өсөн ул үлем менән осрашыу булмаясаҡ, ә бәхетле яңынан тыуыу, һөйгәндең Һөйгәне менән осрашыуы буласаҡ. Бының өсөн түбәндәге һүҙҙәрҙең йәшерен мәғәнәһен аңлау кәрәк:\n“Үлемгә ҡәҙәр үлегеҙ.”\nБыл серҙе Хөрмәтле Мәүләнә шундай фраза менән асып һалды:\n“Терелеү өсөн үлегеҙ!”\nХәлиф Али (радыйаллаһу ғәнһү) иһә былай тип раҫлай:\n“Кешеләр серем итә. Үлем килгәс тереләләр...”\nБеҙгә нәпселе теләктәргә, ығы-зығылы тормоштоң талаптарына буйһонмау, хайуани кимәлгә төшмәү зарур, шунда ғына Аллаһу Тәғәлә биргән йәнебеҙгә торошло ысын тормош менән йәшәй аласаҡбыҙ. Иң фажиғәле үлем – Раббыбыҙ тураһында белмәйенсә, Уның ризалығын алмайынса үлеү. Һәр мөьмин иҫтә тоторға тейеш: үлем сәғәте уның йәшәү рәүешенә бәрәбәр, шуға күрә имандан ихсанға илтеүсе тәрбиәне үтеү лазым. Пәйғәмбәрҙәрҙән ҡала бер әҙәм дә ни рәүешле үлерен, ни рәүешле ҡубарылырын белмәй. Йософ ғәләйһис-сәлләмдең доғаһында тәрән мәғәнә һалынған:\n(101). “... (Йә, Раббым) Мосолман булған хәлемдә йәнемде ал, зинһар. Һәм мине изгеләр рәтенә ҡуй.”\nҺәр бер иманлы әҙәм үҙ йөрәген хәүеф һәм өмөт менән тулы булған юғары камиллыҡ дәрәжәһенә күтәрергә тейеш. Бындай камиллыҡ уға һуңғы һулышын да иман менән алырға мөмкинлек бирәсәк. Һуңғы һулышыбыҙ мәңгелектәге тормошобоҙҙо тасуирлар. Хаҡ юлға әйҙәүсе булған изге Ҡөрьәнебеҙ мәңгелек хозурлыҡҡа эйә булыу юлында һуңғы һулышына ҡәҙәр иман өсөн көрәшеүселәр хаҡында нәсихәт бирә.\nФирғәүен сихырсылары, Муса ғәләйһис-сәләм күрһәткән мөғжизәнән һуң, иманға ҡайтып, былай ти:\n(121). “Ғаләмдәрҙең һәм (122) Муса менән Һарундың Раббыһы булған Аллаһҡа инандыҡ”. (7: 121-122)\nХакимиәте һәм көсө бойороу хоҡуғы бирә тип иҫәпләгән, аҡылын юйған фирғәүен уларға янай башлай:\n(123). Минең рөхсәтемдән башҡа һеҙ нисек итеп (Аллаһҡа) иман килтерҙегеҙ? ...(124) Ант итеп әйтәм, аяҡ-ҡулдарығыҙҙы арҡыс-торҡос сапҡылап ташлаясаҡмын, унан һуң бөтәгеҙҙе лә аҫып ҡуясаҡмын. (7:123-124)\nИман килтергән (125) “сихырсылар әйттеләр: “Аҫһаң – аҫырһың, Аллаһуға ҡайтабыҙ, һинең асыуыңдан ҡурҡмайбыҙ.”\n(126). “...Эй, Раббыбыҙ! Фирғәүен ҡылған ғазапҡа сыҙарға беҙгә сабырлыҡ бир һәм беҙҙе мосолман булған хәлебеҙҙә үлтер!”(7: 126)\nБүләк ителгән хаҡ юл өсөн, уларҙың аяҡ-ҡулдарын киҫәләр һәм улар Хаҡ Тәғәлә ҡашына шәһиттәр һәм изгеләр данына лайыҡ булып китә.\nЗалимдар Утлы Ур әһелдәрен дә һәләк итә: Аллаһҡа иман килтергәндәре өсөн, уларҙы енәйәтселәргә һанап, утлы соҡорҙарға ташлайҙар. Был хаҡ мөьминдәр, ауыр язаларҙан ҡурҡмайынса, Аллаһ бүләге булған иманға тоғро ҡала, үлемде һис бер ҡурҡыуһыҙ ҡаршы ала - Аллаһтан ысынлап ҡурҡҡандар өсөн һис нәмә ҡурҡыныс түгел.\nИман килтергән Хәбиб Наджарҙы ауылдаштары таштар менән бәргеләп үлтерә. Фани донъя ишектәре ябылған мәлдә, Әхирәт донъяһына асылған тәҙрә аша үҙенә биреләсәк илаһи бүләктәрҙе күрә ул һәм үҙенең томана наҙан халҡын йәлләп былай ти:\n(26). “...Ҡәүемем минең хәлемде ысын белеү менән белһәсе...”(36: 26)\nТаштар менән бәргеләнеп тә иманын һатмаған өсөн, уға мәңгелек донъяла йәннәт вәғәҙә ителә. Ғүмере Аллаһ менән тығыҙ бәйләнештә булғандар ана шундай рухи бейеклектәргә күтәрелергә һәләтле.\nРиүәйәттәрҙә бәйән ителеүенсә, бер заман мәсеттә халыҡҡа Ҡиәмәт көнө хаҡында һөйләйҙәр. Халыҡ араһында Шибли шәйех, рәхмәтуллаһи ғәләйһи, була. Лекция аҙағында вәғәз һөйләүсе ҡәберҙә һорау алыу тураһында һүҙ ҡуҙғата:\n“Алған белемеңде нисек ҡулланыуың хаҡында һораясаҡтар. Булған милкеңде нисек сарыф итеүең хаҡында һораясаҡтар. Харам-хәләлгә иғтибар итеү-итмәүең хаҡыңда һораясаҡтар. Һораясаҡтар, һораясаҡтар!...”- шул рәүешле ул һораласаҡ күп нәмәләр хаҡында һөйләй. Бик күп һөйләнеп тә иң мөһиме әйтелмәгәс, Шибли шәйех былай ти:\n- Хөрмәтлем! Аллаһы Тәғәлә һорауҙы улай күп бирмәйәсәк. Ул шулай тип кенә әйтәсәк: “Ҡолом минең! Мин һинең менән булдым, ә һин кем менән булдың?”\nИң мөһиме – Аллаһ менән бергә булыу һәм һәр һулышыңды юҡ-барға сарыф итмәү. Түбәндәге хикмәтле һүҙҙәр ҙә быны раҫлай:\nЮғалғанын аңланыҡ беҙ\nҺинһеҙ үткән ғүмерҙең...\nИбн Ғүмәрҙе, радыйаллаһу ғәнһү, иңдәренән тотоп, Аллаһ илсеһе, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, шуға саҡыра:\n“Был донъяла сит кеше йәки мосафир кеүек бул!” (Бухари, Рикак, 3)\nХаҡты тәрән тойған Ибн Ғүмәр, радыйаллаһу ғәнһү, әңгәмә ҡорғанда гел шундай нәсихәт биргән:\n“Кискә ҡәҙәр йәшәһәң, иртәне көтмә, таңды еткерһәң, кисте күрергә өмөтләнмә. Һау сағыңыда ауырыу хаҡында уйлан, иҫән сағыңда – үлем хаҡында.” (Бухари, Рикак, 3)\nЛәйсән ямғырға бәрәбәр ҡыҫҡа ваҡытлы фани донъя беҙҙе хаҡ тормошҡа йүнәлтә. Аллаһ илсеһе, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, шулай тигән:\n“Эй, Аллам! Хаҡ тормош – ул Әхирәт.” (Бухари, Рикак, 3)\nБик күп миҫалдар сәхәбәләрҙең ул йәшерен серҙең айышына төшөнөүе тураһында һөйләй.\nХубайб, радыйаллаһу ғәнһү, мәжүси халыҡтар ҡулына барып ҡапҡас, был донъялағы һуңғы теләге шундай була: ул Пәйғәмбәребеҙгә, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, һөйөү тулы сәләмен еткергеһе килә. Һағыш тулы күҙҙәрен күккә төбәп, Хубайб, радыйаллаһу ғәнһү, былай ти:\n- Эй, Аллам! Пәйғәмбәребеҙгә, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, һуңғы сәләмемде еткерерҙәй бер әҙәм дә юҡ бында. Һин уны тапшыр инде!\nБыл мәлдә Мәҙинәлә сәхәбәләре араһында ултырған Аллаһ илсеһе, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, үәхи аша уның сәләмен ала һәм әйтә:\n- Һиңә лә “сәләм” булһын.\nCәхәбәләр һорай ҡуя:\n- Йә, Рәсүлуллаһ, кемдең сәләменә яуап ҡайтарҙың?\n- Иптәшегеҙ Хубайбаның сәләменә.\nАртабан пәйғәмбәребеҙ, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, уны “шәһиттәр юлбашсыһы” тип иҫкә ала һәм өҫтәп ҡуя: “Йәннәттә ул минең күршем буласаҡ!”\nЙәнә бер оло һөйөү һәм фиҙакәрлек миҫалы:\nӨхөд һуғышынан һуң, Рәсүлуллаһ, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, яу яланына үлеләр һәм яралылар хаҡында белергә ебәрә. Айырыуса уны Сағд бин Раби, радыйаллаһү ғәнһү, исемле сәхәбәнең яҙмышы борсой, тик уны таба алмайҙар. Шул саҡта үлектәр менән тулы яу яланына ҡарап, уны эҙләп йөрөгән сәхәбә өмөт менән былай ти: “Әй, Сағд, мине Рәсүлуллаһ, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, ебәрҙе. Ул һинең тереләр араһындамы, әллә үлеләр араһындамы икәнлегеңде асыҡларға ҡушты.” Яҙмышы менән пәйғәмбәребеҙ, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, ҡыҙыҡһыныуын ишеткән, инде һуңғы һулышын алған Сағд аҡтыҡ көсөн йыйып яуап бирә: “Мин инде үлеләр араһында!”\nЙүгереп килеп еткән сәхәбә ҡылыстан үткән, ҡанға батҡан Сағдтың һуңғы һүҙҙәрен ишетә:\n“Аллаһ менән ант итәм, күҙҙәрегеҙ күрә алғанда Рәсүлуллаһты, саләллаһу ғәләйһи үә сәлләм, яҡламаһағыҙ һәм уның менән берәй аяныслы хәл килеп тыуһа, Аллаһ һеҙҙән өмөтөн өҙөр һәм Уның асыуынан һеҙҙе бер кем дә ҡотҡармаҫ.”\nСағд бин Рабиҙың, радыйаллаһү ғәнһү, һуңғы һүҙҙәре – бөтә өммәткә васыят та, шул ваҡытта фани донъя менән хушлашыу ҙа була.\nСәхәбәләр үлем менән яғалашҡанда ла рухи юғарылыҡтарын кәметмәй. Хөрмәтле Хузайфа, радыйаллаһу ғәнфү, бына нимә тип һөйләй:\n“Ярмук янындағы һуғыш ине был. Ҡыҙыу алыш артта ҡалды, ҡылыстан үткән, һөңгөләр менән яраланған мосолмандар ҡыҙған ҡом өҫтөндә үлем эсендә ята. Мин, һуңғы көсөмдө йыйып, ике туған ҡустымды эҙләп киттем. Ул, үлемесле яраланып, һуңғы минуттарын кисерә ине - ҡанһырап, инде һөйләшә лә алмай, күҙҙәре генә әле иҫән булыуы тураһында һөйләй. Мин үҙем менән алған һыулы турһығыма күрһәтеп һораным:\n- Һыу эсәһеңме?\nЭскеһе килә ине, әлбиттә, ирендәре лә ярғыланып бөткәйне, әммә яуап бирергә хәле генә булманы. Эсерергә тип, һауытты яҡынайттым, тик ошо мәлдә Икримәнең тауышы ишетелде:\n-Һыу! Һыу! Аллаһ хаҡы өсөн һыу!\nТауышты ишеткәс, Харис ҡустым, эсеүҙән баш тартып, Икримә яғына ымланы. Ҡыҙған ҡомда ятҡан шәһиттәр араһынан йүгереп үтеп, Икримә янына килдем һәм турһығымды һондом. Икримә һыу уртлап та өлгөрмәне, Ийаштың ыңғырашыуы ишетелде:\n- Һыу бирегеҙ! Аллаһ хаҡы өсөн һыу бирегеҙ!\nҠулы менән турһыҡты этәреп, Икримә мине Ийашҡа ебәрҙе. Харис һымаҡ ул да һыуҙан баш тартты.\nШәһиттәрҙе урап үтеп, Ийашҡа йүгереп килгәндә, мин Ийаштың һуңғы һүҙҙәрен ишеттем:\n- Аллам! Иман юлында беҙ бер нәмәбеҙҙе лә йәлләмәнек. Шаһит бул быға, Аллам! Гөнаһтарыбыҙҙы ярлыҡа!\nКүрҙем: Ийаш инде шәһит шәрбәтен эсә. Ул минең турһыҡ менән йүгереп килгәнде күрҙе, тик донъялыҡта һыуһынын ҡандырырға өлгөрмәне, шәһәҙәт һүҙҙәрен генә әйтеп өлгөрҙө.\nШунан бөтә көсөмә кире йүгерҙем, Икриәне табып, йәнә турһығымды һондом, тик Икримә лә шәһит киткәйне.\nИнде минең берҙән-бер теләгем – Харис ҡустымдың һыуһынын ҡандырыу, тик ҡыҙған ҡом араһында ул да байыҡлыҡҡа күскәйне...Ҡыҙғаныс, өс шәһит янында турһыҡ тулы һыу ятып ҡалды.”(Хаким, Мустадрак, III, 270)\nАҙаҡ, ошондағы уй-тойғолары хаҡында һөйләгәндә, Хузайфа былай ти:\n“Үҙ ғүмеремдә күпте күрҙем, ләкин күңелде тетрәтерлек ошонан да ауырыраҡ рухи кисереш булманы. Туғанлыҡ ептәре менән бөтөнләй бәйләнмәгән әҙәмдәр бер-береһе хаҡына үҙ-үҙҙәрен ҡорбан итте һәм ғәмәлдәре менән “...мосолман булып ҡына үлегеҙ” изге аятының асылын төшөндөрҙө, улар күңелемдә юғары иман өлгөһө булып уйылып ҡалды...”\nАллаһ Сүбхәнә үә Тәғәлә һәммәбеҙҙең дә һуңғы һулышын ғүмеренең гүзәл нәтижәһе итһен. Ғүмеребеҙҙең һуңғы һулышы мәңгелек бәхеттең тәүһе һулышына әйләнһен.


Ҡырмыҫҡалы районы игенселәре беренсе булып сәсеүҙе тамамланы // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nҠырмыҫҡалы районы игенселәре беренсе булып сәсеүҙе тамамланы\n16:25, 3 мая 2012 Иҡтисад\nБөгөн Ҡырмыҫҡалы районы хеҙмәтсәндәре иген культураларын сәсеү буйынса планды үтәне, тип хәбәр иттеләр Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығында. Иген баҫыуҙары районда 24300 гектарҙы биләй. Был республикалағы иген сәсеүҙе тамамлаған беренсе муниципалитет.\nРайон хужалыҡтарында йәмғеһе 25700 гектарҙа яҙғы сәсеү үткәрелгән, планға ҡарата был 59 процент. Ҡырмыҫҡалыларға шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш һәм мал аҙығы культураларын ғына сәсергә ҡалған.\nТағы өс район эшсәндәре һуңғы гектарҙа сәсеү эштәрен алып бара. Архангел, Дүртөйлө, Саҡмағош, Миәкә райондары игенселәре 96 проценттан ашыу майҙанда иген сәскән. Уларға йылы яратыусы иген культураларын – ҡарабойҙай менән тарыны ғына сәсергә ҡалған.\nРеспубликаның көньяҡ урман-дала зонаһына ингән ауыл хужалығы предприятиелары 2012 йылғы сәсеү кампанияһын тамамлай. Бында майҙандарҙың 80 проценты сәселгән. Урал алды райондарында баҫыу эштәре 69 процентҡа үтәлгән. Ә республиканың Урал аръяғы һәм төньяҡ-көнсығыш райондарын төп сәсеү эштәре алда көтә.\nДөйөм алғанда Башҡортостанда 892 мең гектарҙа яҙғы сәсеү үткәрелгән, планға ҡарата был 47 процент. Иген һәм ҡуҙаҡлы иген культуралары 718 мең гектарҙы биләй – 60 процент.\nБР Ауыл хужалығы министрлығының агротехник хеҙмәте белгестәре әйтеүенсә, был арала үҫемлектәр вегетацияһы өсөн һауа шарттары уңай килә. Шытымдар һәйбәт, тупраҡтағы дым запасы норманан бер нисә тапҡырға артығыраҡ, шуға күрә аграрийҙар һәйбәт уңыш алыуға өмөтләнә.\nТеги: ауыл хужалығы,сәсеү


Тейешенсә тотолған ураҙа – Ҡиәмәт көнөндәге йәһәннәм утынан ҡалҡан, фани донъяла тамырҙары тамуҡ соҡорона һуҙылған хәрәмгә кәртә. Ураҙа – әхүәле рухиәңде гонаһтарҙан, бигерәк тә ғәйбәттәрҙән таҙартыу мәктәбе.\nУраҙа ваҡытында, бер яҡтан, ауыҙыңа ингәнгә иғтибарлы булыу мөһим булһа, икенсе яҡтан, ауыҙыңдан сыҡҡанға – лайыҡлы булмаған һүҙҙәргә, тиргәшеү, әрләшеү һүҙҙәренә лә кәртә ҡуйыу мөһим.\nУбайд (раҙыйаллаһу ғәнһү) былай тип һөйләй:\n«Ике ҡатын ураҙа тотҡан. Төшкө яҡҡа табан берәү килгән дә былай тип һөйләгән:\n– О Рәсүлуллаһ! Бөгөн ике ҡатын ураҙа тота. Улар сарсауҙан үлем хәлендә (Бәлки, ураҙаларын өҙөргә рөхсәт бирерһегеҙ?)\nАллаһ Илсеһе (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) икенсе яҡҡа боролған, бер һүҙ ҙә өндәшмәгән. Әҙәм йәнә йомошон ҡабатлаған:\n– О Рәсүлуллаһ! Улар, ысынлап та, үлем хәлендә.\nАллаһ Илсеһе (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) бойороҡ биргән:\n– Саҡырығыҙ уларҙы бында!\nУлар килгәс, Аллаһ Илсеһе (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) һауыт килтерергә ҡушҡан. Һауытты ҡатындарҙың береһенә биргән дә әйткән:\n– Ашҡаҙаныңды бушат!\nҠатын ит киҫәге һәм ҡан ҡоҫҡан. Үҙ сиратында икенсе ҡатын да ит киҫәге һәм ҡан ҡоҫҡан.\nБыл хәлде күргәндәр шаҡ ҡатҡан. Шул саҡ Аллаһ Илсеһе (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) аңлатып биргән:\n–Улар, ураҙала булып, Аллаһу Тәғәләнең хәләл ризығынан баш тартҡан, әммә, ураҙаны боҙоп, хәрәм ейгән. Улар икәүләп ултырып кеше итен ашаған (ғәйбәт һатҡан)» (Ахмад, V, 431; Хайсами, III, 171).\nАллаһу Тәғәлә ғәйбәт һатыуҙың ни ҡәҙәр ауыр гонаһ булыуы хаҡында белдерә:\n«...Кешенең серен һатмағыҙ, шымсылыҡ ҡылып, бер-берегеҙҙең ғәйебен (тырнаҡ аҫтынан кер) эҙләмәгеҙ. Берегеҙ икенсеһе артынан (яман) һөйләп ҡалмаһын. Үлгән туғанының итен ашап, кеше тәм табырмы? Был нәжес бер ғәмәл булыр ине. Шулай булғас, (был харамдарҙы ҡылып, гонаһҡа батыуҙан) Аллаһтан ҡурҡығыҙ. Шик юҡтыр, Аллаһ тәүбәләрҙе ҡабул итә һәм ярлыҡай.» (аль-Худжурат, 12).\nУраҙа файҙалы булһын өсөн, ураҙа тотоусы Аллаһу Тәғәлә тәнҡитләгән бөтә нимәнән алыҫ булырға тейеш.\nОло йөрәкле Али (раҙыйаллаһу ғәнһү) шулай кәңәш биргән:\n«Изге ғәмәлдәр ҡылғанда, күберәк бер нимәгә иғтибар итегеҙ: Раббыбыҙҙың уны ниндәй шартта ҡабул итәсәгенә һәм ғәмәлдәребеҙҙең файҙаһыҙ булмауына.»\nЙәғни, игелек ҡылыу мөһим булған кеүек, уның кәмселекһеҙ булыуы һәм еренә еткереп атҡарылыуы ла мөһим.\nБер заман, Шәйех Абдуллаһ Дехлеви ураҙа тотҡан мәлдә, эргәһендәгеләр хаким хаҡында ғәйбәт һата башлаған. Шәйех былай тип ҡысҡырып ебәргән:\n– Ҡыҙғаныс, ураҙам боҙолдо!\nШәкерттәренең береһе аптырап һораған:\n– Остаҙ, һеҙ бит ғәйбәт һатманығыҙ!\n– Эйе, мин ғәйбәт һатманым, ләкин мин тыңланым. Ә ғәйбәтсе һәм уны тыңлаусы бер-береһенә тиң.»\nАллаһу Тәғәлә ғәйбәт һатыуҙы ла, уны тыңлауҙы ла тыя. Шуға күрә ғәйбәтселәр араһында өндәшмәй генә торғандар ҙа Аллаһ әмерен боҙған булып һанала.\nҒәйбәт – кеше хоҡуҡтарын боҙоусы ауыр гонаһ. Ғәйбәт таратыусы, яман хәбәр таратып кемдең хоҡуғын боҙған, шунан ғәфү үтенергә тейеш. Ул үҙенең гонаһы, ғәйбәте хаҡында шул рәүешле һөйләргә тейеш: «Мин шундай-шундай кешеләр алдында шундай-шундай һүҙҙәр әйттем...» Ә әгәр ғәйбәтен иманлылар араһында конфликт тыуҙырһа, Аллаһ алдында оҙаҡ һәм ихлас итеп тәүбә ҡылырға һәм мохтаждарға саҙаҡа таратырға тейешһең.\nҒәйбәт – ауыр эҙемтәләргә килтереүсе гонаһ. Бәс, шулай булғас, эҙемтәләрен юйып йөрөүгә ҡарағанда, телеңде тыйыу еңелерәк.


Мәскәүҙә «Алтын көҙ» күргәҙмәһе асыла // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nМәскәүҙә «Алтын көҙ» күргәҙмәһе асыла\n9:05, 9 октября 2013 Иҡтисад\nБөгөн, 9 октябрҙә, Мәскәүҙә «Алтын көҙ» XV Рәсәй агросәнәғәт күргәҙмәһе рәсми асыла. «Алтын көҙ-2013»тө асыу тантанаһында илебеҙ, РФ Ауыл хужалығы министрлығы, Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәре, төбәк ауыл хужалығы министрлыҡтары етәкселеге ҡатнашасаҡ, тип көтөлә.\nБашҡортостан Республикаһынан БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Эрнст Исаев һәм БР ауыл хужалығы министры Николай Коваленко ҡатнашасаҡ.\nБР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә хәбәр итеүҙәренсә, 9 октябргә бер нисә ҙур сара үткәреү планлаштырылған.\nУлар араһында — «Агросәнәғәт комплексында инвестициялар: дәүләт һәм бизнес роле» Халыҡ-ара инвестицион агросәнәғәт форумы, шулай уҡ күп һанлы тармаҡ түңәрәк өҫтәлдәре һәм Агросәнәғәт комплексын инновацион нигеҙҙә техник модернизациялауға арналған ғилми-ғәмәли конференция.\nБашҡортостандың күргәҙмә стенды 140 квадрат метр майҙанда урынлаштырыласаҡ. Төбәктең 20 ауыл хужалығы предприятиеһы күргәҙмәгә үҙенең төрлө продукцияһын килтерәсәк.\nМәҫәлән, республика етештереүселәре үҙ кәштәләренә колбаса һәм ит изделиелары, минераль һыуҙар, араҡы-шарап продукцияһын, айыртылмаған һөт һәм икмәк-булка продукцияларын, шулай уҡ бал һәм башҡа бик күп төрлө тауарҙар ҡуясаҡ. Шулай ҙа төп иғтибар милли аш-һыуға бүленәсәк. «Алтын көҙ-2013»төң төрлө конкурстарында Башҡортостандың 100-гә яҡын ойошмаһы ҡатнашасаҡ, тип көтөлә.\nКүргәҙмә матбуғат хеҙмәте мәғлүмәттәренә ҡарағанда, «Алтын көҙ-2013»тә донъяның 25 иленән бөтәһе 2500-ҙән ашыу предприятие һәм ойошмалар ҡатнашасаҡ. Рәсәйҙән иһә 61 төбәк.\nТеги: күргәҙмә,ауыл хужалығы,ойошмалар


ДОНЪЯЛЫҠТЫҢ ЕТМЕШ ҠАТ СЕРЕНӘ ТӨШӨНДӨРӨҮСЕ БЕЛЕМ ЙОРТО\n16 Июль 2018, 18:48\nҮтәғол урта мәктәбе үҙенең 100 йыллығын байрам итте\nБер быуатлыҡ белем усағын юбилейы менән ҡотлап, элекке уҡыусылары, һөнәри ғүмерҙәрен балаларға белем һәм тәрбиә биреүгә бағышлап, лайыҡлы ялға сыҡҡан ветеран педагогтар йыйылды.\nИртән Үтәғол урта мәктәбе ихатаһында бығаса булмаған күләмдә халыҡ йыйылып, байрам уҙасаҡ майҙан төрлө йәштәге кешеләр менән шығырым тулы ине. Байрамды ойоштороусылар килеүселәрҙе ҡапҡа тышында уҡ ҡаршылап торҙо. Нисәмә йылдар дауамында күрешмәгән һабаҡташтар табышып, күрешеп, һөйләшеп һүҙҙәре бөтмәне, ҡасандыр үҙҙәренә белем биргән уҡытыусылары менән осрашты. Мәктәптең эсендә лә, тышында ла уның тарихы, ҡаҙаныштары тураһында мәғлүмәттәр яҙылған стендтар ҡуйылып, улар менән танышыу мөмкинлеге булды. Белем усағы байрамға ентекле әҙерләнгән, тейешле кимәлдә ремонт яһалған.\nАртабан донъялыҡтың етмеш ҡат серенә төшөндөрөргә һәләтле, кешене шәхес, шәхесте бөйөк иткән белем йортон һағынып ҡайтҡан уҡыусылары өсөн еҙ ҡыңғырау сыңы яңғыраны. Баласаҡтың бәхетле миҙгелдәрен ҡабат хәтерҙә яңғыратты ул. Уны биреү бәхете 1999 йылғы сығарылыш уҡыусыһы Ринат Юнысов һәм быйыл беренсе класҡа аяҡ баҫасаҡ Юнай ҡыҙы Диана Дәүләтшинаға тейҙе.\n100 йыл дауамында белем усағы үҙенең ишектәрен ҡунаҡсыллыҡ менән асып яба. 100 йыл – ул олпат йәш, осоштар һәм төрлө эштәр башҡарыу өсөн ныҡлы нигеҙ, ошо ваҡыт арауығында башланғыстан 10 йыллыҡ мәктәп статусына еткән, унда кемдәр генә белем бирмәгән дә кемдәр генә белем эстәмәгән. Мәктәп хужаһы Рифҡәт Марат улы Ишемйәров үҙ сығышында тарихҡа байҡау яһаны, уның үткәне, бөгөнгөһө тураһында ентекләп һөйләп үтте. Уның сығышын ҡеүәтләп, 1973 йылғы сығарылыш уҡыусыһы Розалия Дәүләтбәкова йыр аша мәктәбенә, уҡытыусыларына, һабаҡташтарына сәләм юлланы.\n– 100 йыл – тарих өсөн бик күп тә түгел, ләкин бай традициялы Үтәғол мәктәбенән оло тормошҡа йүнәлтмә алған 1000-дән ашыу сығарылыш уҡыусыларының оло тормош юлына баҫып, хәҙерге ваҡытта илебеҙҙең төрлө төбәктәрендә үҙ урындарын табып, уңышлы эшләп йөрөүҙәрен иҫәпкә алһаҡ, был ваҡиға ысын-ысындан мәктәбебеҙ, районыбыҙ, республикабыҙ өсөн оло юбилей булып тора. Ниндәй генә үҙгәрештәр булмаһын, һис тә үҙгәрешһеҙ булып педагогик коллективтың фиҙаҡәрлеге һәм һөнәри оҫталығы, ата-әсәләр менән аңлашып, берлектә уҡыу һәм тәрбиә процесында маҡсатлы эше ҡала. Ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, район хакимиәте тарафынан районыбыҙҙағы булған бюджет учреждениеларын һаҡлап ҡалыу, уларҙың матди-техник базаһын яҡшыртыу буйынса аныҡ саралар күрелә. Үтәғол мәктәбенә һәм балалар баҡсаһына килгәндә – район хакимиәте тарафынан 1,5 млн һум күләмендә аҡса йүнәлтелде. Артабан мәктәптең ҡыйығын, йылылыҡ системаһын, электр селтәрҙәрен, кабинеттарҙы капиталь ремонтлау мәсьәләһен хәл итеү тора.\nҮтәғол мәктәбен тамамлап, ошонда эш башлаған уҡытыусы булараҡ, минең өсөн дә был юбилей тулҡынландырғыс ваҡиға булып тора. Күңелле мәктәп йылдарына 45 йыл ваҡыт үтеп тә киткән… 1-се класта әлифбанан хәреф танырға өйрәткән Ямал апай Камалетдинова (ул Бүздәк районынан ине), артабан Мәсәғүт Бирҙеғолов дәрестәре әле лә иҫтә. 5-10-сы кластарҙа етәксебеҙ Нәйлә Ныяҙғолованың беҙҙе әҙәплеллеккә, ихтирамлылыҡҡа өйрәтеүе һәр беребеҙгә ыңғай йоғонто яһаны, тормошта үҙ урыныбыҙҙы табырға ярҙам итте, уның ошо байрамда ҡатнашыуы бик ҡыуаныслы, – тине ул сығышында һәм мәктәпкә район хакимиәте исеменән иҫтәлекле бүләк тапшырҙы, юбилей сараларын әҙерләүҙә һәм үткәреүгә тос өлөш индергәндәрҙе, Үтәғол ауыл биләмәһенең социаль-иҡтисади үҫешен тәьмин иткәндәрҙе билдәләне, БР мәғариф министрлығының “БР мәғариф алдынғыһы” билдәләре, маҡтау ҡағыҙҙары, Рәхмәт хаты, район хакимиәтенең маҡтау грамоталары һәм рәхмәт хаттары менән бүләкләне. Шулай уҡ синыфташтары исеменән Розалия Дәүләтбәкова менән бергә уҡытыусыһы Нәйлә Ныяҙғолованы ла бүләкләп үтте.\nРайон мәғариф бүлеге исеменән методкабинет етәксеһе, шулай уҡ ошо мәктәптә белем алған Илфат Фәнил улы Бирҙеғолов сығыш яһаны. Ул байрамда ҡатнашыусыларҙы 100 йыллыҡ юбилей менән тәбрикләп үтте, байтаҡ йылдар үҙ эшен яратып, намыҫ менән башҡарған хеҙмәткәрҙәрҙе мәғариф бүлегенең һәм район профсоюздар ойошмаһының маҡтау ҡағыҙҙары менән билдәләне. Үтәғол ауыл хакимәте башлығы Сабит Мәғәз улы Фазлыев та ҡотлауҙарға ҡушылды, уға бәйле хәтирәләре менән уртаҡлашты, иҫтәлекле бүләк тапшырҙы.\nСығыш яһаусылар араһында бөтә ғүмерен Үтәғол мәктәбе менән бәйләгән, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Халыҡ мәғарифы отличнигы, хеҙмәт ветераны Фәтих Бикмырҙа улы Саматов та булды. Ул 1964 йылда ошо мәктәптә ябай уҡытыусы булып эш башлай, директор дәрәжәһенә тиклем күтәрелеп 2005 йылғаса эшләй, тағы ике йыл уҡытыусы һөнәрендә мәктәпкә хеҙмәт итә. Фәтих Бикмырҙа улы ла иҫтәлектәре менән бүлеште. Уның сығышынан һуң, ҡасандыр ошо белем усағында уҡытҡан, үҙенең көсөн биргән, ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әлеге ваҡытта иҫән булмаған уҡытыусылар исемлеген уҡығандан һуң, уларҙы бер минут тынлыҡ менән иҫкә алды йыйылыусылар.\n100 йыллыҡ тарихы булған Үтәғол мәктәбе үҙендә белем алған данлыҡлы улдары һәм ҡыҙҙары менән ғорурлана ала, мәктәп тамамлаусылар араһында төрлө һөнәр эйәләре бар: Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалерҙары, профессорҙар, халыҡ йырсыһы, ауыл хужалығы докторҙары, кандидаттар, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары һ.б. Был исемлеккә хаҡлы рәүештә Рәсәйҙең юғары белем биреү өлкәһенең почетлы хеҙмәткәре, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре, физика һәм математика институты директоры Роберт Әсҡәт улы Яҡшыбаевты ла индерергә була. “Минең белеүемсә, беҙҙең районда дүрт мәктәптең 100 йыллыҡ тарихы бар. Абзан, Байыш, Үрген һәм бына бөгөн Үтәғол. Уҡыусылар, һеҙ белегеҙ, беҙҙең мәктәп ул – “во”. Әлбиттә, ул мәктәптең тарихын һаҡлау, уның бәҫен, данын күтәреү бөгөнгө уҡыусылар өҫтөндә. Әле 9-ны тамамлаған уҡыусылар 10-сы класта ҡалһа, 11-ҙән һуң уларҙың юғары уҡыу йортона инеүҙәрен гарантиялайым.\nМинең күҙ алдымда ғына был өсөнсө бина, беҙ ағас мәктәптә уҡый башланыҡ, шунан таш йортта дауам иттек. Беҙ уҡығанда урта мәктәп түгел ине, кем велосипедта йөрөй белә, Байышҡа китте, ә беҙгә, насар йөрөгәндәргә күрше Сабатарҙа уҡыу бәхете тейҙе. Мин, Фәтих ағайҙың һүҙҙәрен ҡеүәтләп, шуны әйткем килә, мәктәптең киләсәге унда уҡып киткән уҡыусыларҙан тора, – тине, ҡасандыр мәктәпкә компьютер бүләк итеүен иҫкә төшөрҙө һәм – Хәҙерге балаларҙы унан айырып булмай, шуға күрә лә мин бөгөн балалар спорт менән шөғөлләнһен, тип спорт ҡорамалдары бүләк итәм. Форсаттан файґаланып, ветеран педагогтарѓа, хєґерге уљытыусылар коллективына рєхмєт белдерєм, байрам менєн, љотло булћын юбилей!”. Роберт Әсҡәт улының һүҙҙәрен уның тормош иптәше Зәкиә Ғөбәй ҡыҙы дауам итте: “18 йәштә ошонда эш башлап, ике йыл эшләп китмәһәм, мин, моғайын, үҙемде уҡытыусылыҡҡа арнамаған булыр инем. Шул тиклем хөрмәтле уҡытыусылар менән эшләнем, һәр береһенең дәресенә инеү мөмкинлеге булды. Бөтә уҡытыусыларға ла рәхмәт әйткем килә”.\nАнапа ҡалаһында йәшәүсе 2-се ранг капитаны Марс Мөхтәбәр Ғәббәсов исеменән Ирәндек Бирҙеғолов сығыш яһаны һәм уның бүләген тапшырҙы. Әйткәндәй, Ирәндек Заһит улы ҡатыны Әлфиә Әмир ҡыҙы менән, Айҙар Сәйфетдинов, Марс Ғәббәсов ошо байрамды уҙғарыуға бағыусылыҡ ярҙамы күрһәткән. Үтәғол мәктәбен тамамлап, әлеге ваҡытта районыбыҙҙың төрлө ойошмаларын етәкләгән уҡыусылар исеменән – оҙаҡ йылдар Ейәнсура районы хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе вазифаһын башҡарған, бәлиғ булмағандар эше буйынса яуаплы сәркәтип булып эшләгән, хәҙер хаҡлы ялдағы Нәғим Дәүләтбәков, Ҡыуандыҡ башҡорттары ойошмаһы исеменән – Юнай егете Камил Дәүләтбәков, хаҡлы ялдағы уҡытыусылар исеменән Флүрә Хәйбуллина, хеҙмәт юлының күпмелер өлөшө Үтәғолда үткән уҡытыусылар исеменән Аҙнабай Бәҙәмшин, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Республика халыҡ ижады үҙәгенең генераль директоры урынбаҫары, Юнай ҡыҙы Нәфисә Тулыбаева, мәктәпте алтын һәм көмөш миҙалдарға тамамлаусылар исеменән Регина Иҙелбәкова сығыш яһаны, үҙ тәьҫораттары менән уртаҡлашты. Шулай уҡ мәктәптең төрлө йылдарҙағы сығарылыш уҡыусылары байрам уңайынан мәктәпкә бүләктәр тапшырҙы, йылы һүҙҙәрен әйтте.\nТантаналы байрам йырҙар-бейеүҙәр менән үрелеп барҙы. Моңло йырҙарын туған мәктәбенә Наил һәм Нәжип Дәүләтбәковтар, Радмир Дәүләтбәков бүләк итһә, Вафа Мәүлетов үҙен уҡытҡан, ҡасандыр ошонда белем алған уҡытыусыларын байрам уңайынан ҡотларға килгән, ә ошонда уҡып, хәҙер республикабыҙҙың төрлө тарафтарында йәшәгәндәрҙең балаларының һәм мәктәп уҡыусыларының сығыштары барыһының да күңеленә хуш килде.\nБыл олпат юбилей – эшләнгән эштәргә йомғаҡ яһау, киләсәккә яңы бурыстар ҡуйыу өсөн уңайлы һәйбәт сара. Әлеге ваҡытта урта мәктәп статусын һаҡлап ҡалыу бурысы, мәктәп уҡытыусыларының ғына түгел, унда белем алып киткән уҡыусыларҙың да мөҡәддәс бурысы.\nАлып барыусылар һәр килгән кешегә рәхмәт белдереп, байрамдың тантаналы өлөшөн япҡандан һуң, йыйылғандар һис айырылышҡыһы килмәй, йәмле Ҡаҫмарт буйын иңләп ултырҙы, осрашыу шатлығы менән бүлеште.


Сыр — сыр эшләргә яраҡлы һөттән эшләнә. Һөттө ферменттар йәки һөт ойотҡос бактериялар ярҙамында эретеп, шулай уҡ төрлө һөт ризыҡтарын махсус тоҙҙар ярҙамында эркетләндереү юлы менән дә сыр эшләйҙәр.\nҠәҙимге швейцар сыры «Эмменталь»\n7,3 kilogram of carbon dioxide equivalent per kilogram, 5,7 kilogram of carbon dioxide equivalent per kilogram һәм 7,2 kilogram of carbon dioxide equivalent per kilogram\n2 Аҙыҡ булараҡ ҡиммәте\n3 Сырҙың төрҙәре\n3.1 Күҙләнсек (сычуг) сырҙары\n3.5 Һөттө ойотоп эшләнгәндәре\n3.6 Penicillium үңәҙ бәшмәге ҡулланып эшләнгәндәре\n4 Сырҙарҙың танылған төрҙәре\n4.1 Француз сыры мимолет\n5 Сыр етештеү һәм ҡулланыу\n6 Сыр тарихы\n8 Башҡорт сыры — ҡорот\nУрыҫ телендәге «сыр» һүҙе бор.-урыҫ. сыръ, йәғни рус. сырой йә башҡ. сей һүҙенә барып тоташа.\nАҙыҡ булараҡ ҡиммәтеҮҙгәртергә\nСырҙа аҡһым (25 % етә), май (60 % етә) һәм аш тоҙон иҫәпләмәгәндә , минераль матдәләр 3,5 % етә. Сыр аҡһымдар һөттөкөнә ҡарағанда еңелерәк үҙләштерелә. Экстрактив матдәләре аҙыҡ эшкәртеүсе биҙҙәргә ыңғай йоғонто яһай, аппетитты аса. Сырҙағы туҡлыҡлы матдәләрҙе организм тулыһынса тиерлек эшкәртә (98—99 %). Был ризыҡта A, D, E, B1, B2, B12, PP, C витаминдар, пантотен кислота һәм башҡалар бар. Майлылығы һәм аҡһим миҡдары буйынса сырҙың энергия биреү ҡеүәте төрлөсә. Сыр һөт концентраты кеүек: аҡһымдар, май, минераль матдәләр шул уҡ нисбәттә, кальций менән фосфор ҙа тейешле кимәлдә.\nКүҙләнсек (сычуг) сырҙарыҮҙгәртергә\nЭшләнешенә ҡарап, сырҙарҙы ҡаты, йомшаҡ, тоҙлоҡло һәм эшкәртелгән йәки ҡайнатылғанға бүлеп йөрөтәләр.\nКүҙләнсек ферменты (реннин, шул уҡ химозин) — һуйылған быҙауҙың ашҡаҙанындағы күҙләнсектән алынған фермент. Уларға ун көн тулмаған була әле. Күҙләнсек ферменты һөттө эретеү һәм сыр эшләү өсөн файҙаланыла. Мәгәр ойотҡо бактерия йәки Chymax тигән матдә ярҙамында эшләнгән «этик» сырҙар ҙа бар.\nШвейцар төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 50 % (Швейцарский, Советский, Алтайский, Московский);\nГолланд төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Костромской, Ярославский, Голландский);\nтаулы яҡтар төрө (ҡырып һатыла) — (Горноалтайский, Кавказский);\nчеддер төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 50 %,(чеддер, чёрный Алтай);\nРәсәй төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата— 50 % (Российский);\nыҫланған сырҙар — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 55 %, (Российский);\nярымҡаты сырҙар — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 20, 30, 45 % (Латвийский, Литовский, Каунасский и др.);\nУглич төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Угличский).\nҡыҙыл сыр — сәтләүек ҡушылған\nДорогобужск төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата— 45 % (Дорогобужский, Медынский, Дорожный, Калининский и др.);\nкамамбер төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 60 %, (Русский камамбер);\nСмоленск төрө — майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Охотничий, Смоленский, Закусочный);\nрокфор төрө —майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 45 % (Рокфор).\nУлар башҡаларынан тоҙлоҡта тотоп эшләнеүе һәм һаҡланыуы менән айырыла, ҡыртышы юҡ, муртыҡ, майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 40—45 %, тоҙо 7 % — (Осетинский, сулугуни, брынза һ.б.). Тоҙлоҡло сырҙарҙы ла йомшаҡ һәм ҡаты төрҙәргә бүләләр.\nҺөттө ойотоп эшләнгәндәреҮҙгәртергә\nАйыртылған һөттө ойотоп эшләнә. Өлгөрөү ваҡыты 1—1,5 ай бара. Әҙер булғас, тоҙ, тәмләткестәр ҡушып киптереп алалар һәм формаларға һалалар. Сырҙы ҡырҡҡан ваҡытта «һүрәте» юҡ, ул тигеҙ генә. «Зелёный тёрочный» тигәне иң билдәле.\nБындай сырҙы ҡырылған (онтаҡланған), эремсек һәм эремсек рәүешле сырҙарға бүләләр.\nЭшкәртелгән (ҡайнатылған) сырҙарҙы ойотолған натураль сырҙарҙан эремсек, ҡаймаҡ, һөт, аҡ май, тәмләткестәр һәм өҫтәмәләр (какао-порошок, кофе, ванилин һ.б.)ҡушып ҡайнатып эшләйҙәр.\nҠайнатылған сырҙар шәрбәт булыуы мөмкин, паста, колбаса , консерва рәүешле итеп тә эшләйҙәр. Бәшмәк, һуған ҡушылғандары ла бар. Һөмбаш (лосось), сәтләүектәр ҡушылған бик ҡыйбатлы сорттары ла етештерелә.\nҠурғашҡа төрөлгән йәки герметик тышлыҡтарға һалынған сырҙар оҙағыраҡ һаҡлана һәм температура үҙгәреп торғанына бирешмәй. Был уларҙы етештергәндән һуң һатыу ваҡытын оҙайта һәм ситкә алып китеп һатырға ла мөмкинлек бирә.\nPenicillium үңәҙ бәшмәге ҡулланып эшләнгәндәреҮҙгәртергә\nҠайһы бер сырҙарҙы Penicillium кеүек үңәҙ бәшмәктәрен файҙаланып эшләйҙәр. Бындай сырҙарҙың тышы күгәрек менән ҡапланған булыуы мөмкин: бри, гермелин һәм камамбер, йәки сыр эстән дә күгәрекле була (зәңгәр сырҙар), мәҫәлән рокфор һәм горгонцола.\nҠайһы бер сырҙарҙы тәмен һәм еҫен яҡшыртыу, оҙағыраҡ һаҡларға мөмкинлек алыу маҡсатында ыҫлайҙар. Рәсәйҙә бындай сырҙарҙың иң билдәлеләре —ыҫланған сулугуни һәм колбаса-сыр.\nСырҙарҙың танылған төрҙәреҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Сырҙың ҡайһы илдә килеп сыҡҡаны күрһәтелгән исемлек\nФранцуз сыры мимолетҮҙгәртергә\nФранцияла, Лилль тирәһендә мимолет тигән йомро сыр яһайҙар . Ул һыйыр һөтөнән эшләнә. Мимолетты башта Нидерландта эшләгәндәр, унан Францияға ла килеп еткән, бында уны беренсе донъя һуғышынан бирле эшләйҙәр булһа кәрәк.\nТәүҙә уны йомшаҡ килеш ҡулланғандар (mimou — французса йомшағыраҡ), уны оҙаҡ һаҡламағандар, майлы ғына, сәтләүек, емеш тәме итеберәк торған. Һуңғараҡ уның ярты йылдан алып ике йылға тиклем һаҡлағанда бик үҙенсәлекле ҡырҡыуыраҡ, емеш тәме биреп торған ризыҡҡа әйләнеүен асыҡлағандар.\nЫсын мимолет килеп сыҡһын өсөн сырҙың өҫтөнә Acarus тигән ваҡ талпан ебәрәләр. Талпан сыр араһынан ваҡ ҡына юлдар ҡалдырып тишеп сыға һәм ризыҡҡа «тын алырға» мөмкинлек бирә\nСыр етештеү һәм ҡулланыуҮҙгәртергә\nАҠШ 4,275 (2006)\nАвстралия 395 (2006)\nФранция һатылған сырҙың хаҡы буйынса иң алда тора; Алмания (Германия) — икенсе урында (миҡдары буйынса — беренсе). Экспортҡа сыр ебәргән 10 илдән Ирландия, Яңы Зеландия, Нидерланд, Австралия ғына башлыса экспортҡа сыр етештерә (ярашлы рәүештә продукцияларының 95 %, 90 %, 72 % и 65 % экспортҡа ебәрелә).\nЯңы Зеландия 631,963\nБөйөк Британия 374,156\nАлмания (Германия) ситтән иң күп сыр һатып алған ил, икенсе һәм өсөнсө урындарҙа — Бөйөк Британия һәм Италия.\nСырҙы иң күп ҡулланыусылар\nЙән башына тотонолған сыр (йылына - кг.)\nБөйөк Британия 10.9\nЭмменталь һәм камамбер Францияла иң күп тотонолған сырҙар. Исландия ҡулланыу буйынса өсөнсө урында — йән башына 25,4 кг. АҠШ-та сыр ҡулланыу арта бара, 1970 һәм 2003 йылдар араһында өс тапҡырға артҡан. Моцарелла — Американың яратҡан сыры, сөнки пиццала төп урында тора.\nРәсәйҙә сыр Петр Беренсегә тиклем тәбиғи юл менән «сей» көйө яһалған, йәғни ҡайнатылмай эшләнгән. «Сырой» һүҙенән сыр килеп сыҡҡан да инде. Петр Беренсе осоронда Рәсәйга башлап Европалағы сыр сорттарын индерә башлағандар.\n721 кг-лыҡ сыр (Алтай крайы)\nЧикаголағы Бөтөн донъя күргәҙмәһендә диаметры 9 м һәм ауырлығы 10 т тартҡан «бәһлеүән» сыр ҡуйылған.\nРәсәйҙә 721 кг ауырлыҡтағы сыр Алтайском крайында етештерелгән һәм Барнаулда 2007 йылдың 14 сентябрендә үткәрелгән «Сыр байрамыда» күрһәтелгән.\nФранцияла «Килеп сыҡҡан урындарға бәйле атамаларҙы контролдә тотоу законы» ҡабул ителгән. Йәғни, атама Францияның географик өлкәһенә бәйле икән, был исем менән тауар ошо өлкәлә генә етештерелә ала. Бөгөнгә 36 шундай сыр иҫәпләнә.\nСырҙағы һандар — ҡара йәки күк төҫтәге пластик һандар, улар ҡайһы саҡ сыр тышында осрай. Бында дата, бешергән көн һәм башҡа информация күрһәтелгән. Беҙҙең илдә балалар был һандарҙы хатта коллекция өсөн дә йыя торғайны. Һуңғараҡ ҡара менән штамп ҡуя башлайҙар. Һатҡанда уны ҡырҡып ташларға тейеш булалар. Хәҙер инде был мәғлүмәттәр лазер ярҙамында йә көпкә яҙыла. Ҡайһы бер заводтар әле лә пластик һандарҙы сырға баҫа , мәҫәлән, Кировской өлкәһенең вожгаль сыры — (2011 йылдың мартында шулай ине әле).\nСыр тышлыҡтарын коллекцияға йыйыу тиросемиофилия тип атала (tyrosemiophilia).\nИнглиз телендә сыр (cheese) тигәндә ирендәр йылмайғандағы кеүек һуҙыла (урыҫ телендә «ирис», «кишмиш», «кризис» һ.б. тигәндәге кеүек). Быны портретҡа фотография төшөргәндә ҡулланыусандар.\nСысҡан сыр ярата тиеүҙәре дөрөҫлөккә тап килмәй. Ғәмәлдә кимереүселәр еҫе көслө булмаған аҙыҡтарға өҫтөнлөк бирә. Сыр өлгөрһөн өсөн оҙаҡ һаҡлап ҡуйыу арҡаһында сысҡандар эйәләшеп алыуы мөмкин.\nБашҡорт сыры — ҡоротҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Ҡорот\nАйыртылған һөттән ҡатыҡ ойоталар. Ҙур һауытҡа (батманға, мискәгә һ.б.) күп кенә йыйылғас (бер нисә көн дауамында), ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йоморсаҡтар яһарға мөмкин. Быныһы йәш ҡорот тип атала. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү. Йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә була.Әммә иң ҡулайы — төтөнгә ҡуйып ыҫлау. Элгәре ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Ул боҙолмай, оҙаҡ һаҡлана, иҙеп ашҡа һалалар, табынға киҫәкләп ваҡлап та бирәләр. Бал, шәкәр ҡушып, сәй табынына ла ҡуялар.\n↑ 2,0 2,1 Reinhardt G., Gärtner S., Wagner T. Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland — Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg, 2020.\n↑ Boryś W. Słownik etymologiczny języka polskiego — Wydawnictwo Literackie. — Kraków, 2005. — Б. 541-542. — ISBN 978-83-08-04191-8.\n↑ United States Department of Agriculture for the US and non European countries in 2006 and Eurostat for European countries in 2008 (недоступная ссылка)\n↑ UN Food & Agriculture Organisation (FAO) 2012 йылдың 23 октябрь көнөндә архивланған.\n↑ Total and Retail Cheese Consumption – Kilograms per Capita. Canadian Dairy Information Centre. Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 14 август 2010 тикшерелгән. 2012 йылдың 15 октябрь көнөндә архивланған.\n↑ Cidilait, ''Le fromage''. Cidil.fr. 1 май 2010 тикшерелгән. 2013 йылдың 31 июль көнөндә архивланған.\n↑ Jean Buzby USDA. Ers.usda.gov (2005-02-01). 1 май 2010 тикшерелгән. 2007 йылдың 13 сентябрь көнөндә архивланған.\n↑ Data about largest cheese label collections compiled by the Czech Curiosity Collectors' Club. Klub sběratelů kuriozit (Curiosity Collectors' Club). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 13 сентябрь 2010 тикшерелгән.\nСыры и сыроварение // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\nEnsrud Barbara The Pocket Guide to Cheese — Sydney: Lansdowne Press, 1981. — ISBN 0-7018-1483-7.\nJenkins Steven Cheese Primer — Workman Publishing Company, 1996. — ISBN 0-89480-762-5.\nMcGee Harold Cheese // On Food and Cooking — Revised. — Scribner, 2004. — P. 51–63. — ISBN 0-684-80001-2.\nMellgren, James 2003 Specialty Cheese Manual, Part II: Knowing the Family of Cheese (2003). Тәүге сығанаҡтан архивланған 15 октябрь 2012. 12 октябрь 2005 тикшерелгән.\nСырная дегустация. Ресторанный этикет\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Сыр&oldid=1064954 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 29 август 2021 в 08:23\nБыл бит һуңғы тапҡыр 08:23 29 август 2021 үҙгәртелгән.


14 көн бик аҙ! » Башҡортостан гәзите\n14 көн бик аҙ!\n30-08-2017, 00:38 // Информация // Баҫып сығарырға\nӨфө хакимиәте вәкилдәре Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы эксперттары фекеренә ҡолаҡ һалды. Бүлексә ағзалары мөрәжәғәт иткәндән һуң, ҡала хакимиәте ихаталарҙы “Уңайлы ҡала мөхите булдырыу” проектының муниципаль программаһына индереүгә ғаризалар ҡабул итеү ваҡытын оҙайтты.\nДөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы ағзаһы Алина Сөләймәнова әйтеүенсә, өҫтөнлөклө проекттың тормошҡа ашырылыуын тикшереү барышында программаға индереү өсөн ихаталарҙы һайлап алыу буйынса ғариза биреүгә Өфө хакимиәте ни бары 14 эш көнө бүлеүе асыҡланған.\n— Ғаризаны рәсмиләштереү өсөн халыҡ араһында аңлатыу эше үткәрергә, торлаҡ милекселәре йыйылышын ойошторорға, документтарҙы дөрөҫ тултырырға кәрәк. 14 көн эсендә был эштәрҙе башҡарыу мөмкин түгел. Шуға күрә беҙ ҡала хакимиәтенә ғариза ҡабул итеү ваҡытын арттырырға тәҡдим иттек, — тине ул. — Һөҙөмтәлә был срок 30 көнгә тиклем арттырылды.


"Салауат Юлаев" Мәскәүҙә Рәсәй чемпионы "Динамоны" артта\nҡалдырҙы. Еңеү голын Азат Шәрипов индерҙе - һәм өфөлөләр,\nматч барышында 0 : 1 иҫәбе менән еңелеп килеүҙәренә\nҡарамаҫтан, һөҙөмтәлә миҙгелдә дүртенсе еңеүгә өлгәште, иҫә п - 3 : 2.\nНиңә икәнлеге билдәһеҙ, әммә Азат Мәскәүҙең "Динамо" клубын яратмағас яратмай инде. Үткән миҙгелде хәтерләйһегеҙме Был коллективҡа ҡаршы уйында Азат майҙан\nбуйлап осоп йөрөнө. Ул саҡта Азат гол индерә алманы - хужаларҙың ҡапҡа һаҡсыһы бик көслө булып сыҡты, әммә Шәриповты барыбер билдәләп үттеләр. Матч аҙағында комментатор уны "Салауат Юлаев" составында иң яҡшы уйынсы тип таныуҙары тураһында иғлан итте. "Башҡорт Дацюгы" был\nюлы ла үҙен аҡланы һәм командаһына еңеү алып килде. Бәлки\nаҡлы - күклеләрҙең баш тренеры Владимир Крикунов уны Рәсәйҙең йыйылма командаһы һәм "Динамоға" алыр Рәсәй Дацюгы океан артына осто бит инде. Шәриповты бөтөнләйгә алһалар, тағы ла яҡшыраҡ, сөнки "Салауат Юлаетың" башҡа осрашыуҙарында ул әллә ниндәй шәп уйын күрһәтә тип әйтеп булмай - көсөн "Динамо" өсөн һаҡлай, күрәһең.\nИшмәтовҡа килгәндә, ул тағы ла барыһын да ғәжәпкә ҡалдырҙ ы. Уйынсыларҙы тағы ла үҙгәртелгән составта сығарҙы - хатта Макаровтар, Зюзин һәм Беляевҡа ла урын табылды. Запастағы таланттар үҙҙәрен герой итеп күрһәтмәне, уның ҡарауы команд а еңде бит! Ҡапҡасы Сергей Николаев та был миҙгелдә тәүге\nтапҡыр боҙ өҫтөнә сыҡты - һәм һынатманы. Рафаил Ишмәтов "БАШвестЪ" гәзитенә өҫтә һанап үтелгән егеттәрҙең барыһы ла ҡәнәғәтләнерлек уйнаны тип хәбәр итте.\nМатчтың үҙен триллер менән сағыштырырға мөмкин. Башланып китеүе ғәҙәттәгесә булды - "динамолар" еңел генә гол индерә. Артабан хужалар өсөн иң ҡурҡынысы башлана - Өфөнөң оҫта снайперҙары Мелешко ( дүртенсе шайба) һәм Сидякиндан\n( етенсе) ике гол. Буласаҡ ҡорбандар иҫәпте тигеҙләп\nбирешмәҫкә тырыша, әммә диверсант Шәрипов - еңеү шайбаһын, был чемпионатта үҙенең тәүге голын индерә. Өсөнсө период аҙағына мәскәүҙәрҙең бөгөнгө көнгә иң яҡшы уйынсыһы В адим Шахрайчук Андрей Кутейкин менән уҫмаҡлаша. Шаһиттар бил дәләүенсә, бында ла өфөлө еңеүсе.\nКоманда Мәскәүҙә булғанда, "өйҙәге" боҙҙа фарм - клуб сығыш яһай. Уларға ҡаршы уйнаусылар Ҡаҙағстандың иң көслө\nкомандаларының береһе - Рудный ҡалаһынан "Горняк" коллективы. Был төркөм Рәсәйҙең юғары лигаһында ла уйнай алыр ине, тик аҡса юҡлығы бәкәлгә һуға.\nҠаршы яҡта көслө команда уйнауы бик яҡшы, ошондай матчтарҙа ғына лайыҡлы егеттәрҙе билдәләргә мөмкин. Әммә әлегә фарм - клубта ундайҙар күренмәне. Был матчта "Салауат\nЮлаев - 2" командаһы 2 : 4 иҫәбе менән еңелеү кисерҙе. Уларҙың өлкән тренеры Константин Полозов уйындан һуң түбәндәгеләрҙе әйтте:\n- Егеттәрҙең төп проблемаһы уларҙың фарм - клубтың лидер булырға мөмкинселек биргән урын икәнлеген аңламауҙа. Артабан\nинде ошо урынды беренсе командала ла биләргә кәрәк. Күп кенә таланттар фарм - клуб менән генә ҡәнәғәтләнеп, үҫештәре н туҡтата.


14 февраль – Изге Валентин көнө яҡынлашҡан һайын йөрәктәр йышыраҡ тибәлер әле, шулаймы? Ниһайәт, кемгәлер хистәремде белдерергә мөмкинлек тыуа, тип был көндө түҙемһеҙлек менән көтөүселәр ҙә барҙыр. Әммә открытка ебәрер алдынан уйланырға кәрәктер: уны алыусы яҙғаныңа шат булырмы икән һуң? Әйҙә, быны һынамыш ярҙамында беләйек. Тик һорауҙарға алдамай ғына яуап бирергә кәрәк.\nҺеҙ ҡасандан таныш?\nА) Тыуғандан бирле, тиһәң дә була.\nБ) I синыфтан, әммә яңыраҡ һөйләшә башланыҡ.\nВ) Бына бер-ике аҙна элек кенә һаулыҡ һораша башланыҡ.\nГ) Ике ай ғына танышбыҙ, ә мин уны ғүмер буйы белгән кеүекмен.\nУл һиңә нисә тапҡыр шылтыратты?\nА) Миллион. Көнөнә әллә нисә тапҡыр шылтыратып урамға саҡыра.\nБ) Ике мәртәбә шылтыратып өйгә эште һорашты.\nВ) Унда минең телефон номеры юҡ әле.\nГ) Бик күп. Һынағаным юҡ. Кисә генә тыныс йоҡо теләп шылтыратты.\nУның атаһының исеме нисек?\nА) Белһәгеҙ, уның исемен атайһығыҙ.\nБ) “И” хәрефенә башлана шикелле.\nВ) Белмәйем мин.\nГ) Хәҙер шылтыратып беләм дә әйтәм.\nУл һиңә нисек өндәшә?\nА) Ғәлиәкәй, Лилиәкәй…\nБ) Исемем менән.\nВ) Исемемде әйтмәҫкә тырыша.\nГ) Фәрештәм минең, һылыуҡайым…\nУның менән осрашыуға нисек кейенәһең?\nА) Һәр ваҡыттағыса.\nБ) Матурыраҡ күренергә тырышам.\nВ) Сағыу итеп! Ул бит мине, ниһайәт, күрергә тейеш.\nГ) Уға оҡшағанса, нимә кейһәм һәйбәтерәк булырын үҙе тәҡдим итә.\nУның һиңә нимә лә булһа бүләк иткәне бармы?\nА) Ә елкәгә биреү иҫәпләнәме?\nБ) Бер саҡ өйгә эште күсерткәйне. Былай был бүләкте ул ваҡыты-ваҡыты менән күптәргә эшләй инде.\nВ) Бер ваҡыт чипсы тәҡдим иткәйне. Был бүләккә һаналамы?\nГ) Әлбиттә, ул миңә гел нимәлер йә сәскә бүләк итә.\nУны бер аҙна күрмәй торһаң, һиңә…\nА) Күңелһеҙ булып ҡала. Ә кем менән футбол уйнарға?\nБ) Ҡурҡыныс булып китә: дәрестә кемдән күсерергә?\nВ) Моңһоу. Мин уның менән ҡайҙалыр уйламағанда осрашырға яратам.\nГ) Эс боша. Ауырығанын бер ҙә яратмайым. Көнөнә әллә нисә ҡат шылтыратам.\n14 февралде нисек үткәрәһең?\nА) Бер нисек тә. Был – яратышҡан парҙар байрамы. Ә минең парым юҡ, тип иҫәпләйем.\nБ) Романтик хыялдар менән. Шиғырҙар уҡып, уның тураһында уйланып үткәрәм.\nВ) Үткән йылдағы кеүек күп валентинкалар эшләйем дә дуҫтарға таратам.\nГ) Уның менән бергә!\nҺин 14 февралде көтәһең, сөнки…\nА) Һис юғы бүтәндәр бер-береһенә валентинкалар бүләк итеп, алғанын ҡарайым.\nБ) Көтөлмәгән хәл булыр ҙа берәү дуҫлыҡ тәҡдим итер…\nВ) Моғайын, валентинка алырмын, кемдән икәнен әлегә белмәйем.\nГ) Дуҫым менән иҫтә ҡалырлыҡ байрам ойошторасаҡбыҙ.\nШулай итеп, күберәк ҡайһы вариантты һайланың, иҫәпләп ҡара әле.\n«А» күберәк: дуҫтар-иптәштәр. Һеҙ бит романтикаһыҙ бына тигән мөнәсәбәттә. Туҡта әле: һин ниңә был һынамышты үттең? Ул да бит һинең уны дуҫ итеп кенә күреүеңде белә. Уйла әле, ҡасандан дуҫың хыялыңдағы геройға әүерелде? Бәлки, тойолалыр ғына. Ни генә тимә, һеҙҙең арала әлегә бер ниндәй ҙә хистәр юҡ, дуҫлыҡ ҡына. Валентинка бүләк итергәме уға? Әгәр бөтә дуҫтарыңа ла таратырға күнеккәнһең икән, әйҙә, шулай ит. Уға ғына тапшырып, егетте уңайһыҙ хәлдә ҡалдырыуың бар: ғашиҡтар түгелһегеҙ бит.\n«Б» күберәк: ҡар иремәгән әле. Тәүге аҙымды яһап, хәлде еңеләйтә алаһың. Кем белә, бәлки, күптән һинең турала уйлап йөрөйҙөр. Ул – үҙен бөтәһе менән дә итәғәтле тотҡан егет. Һин дә хистәреңде аңлап етмәйһең әле. Валентинка бирһәң дә, нейтраль һүрәтлеһен һайла. Көт әле, бәлки, яҙға табан был егет иғтибарын арттырыр.\n«В» күберәк. Билдәһеҙлек. Һеҙ әле ныҡлап таныш түгел бит. Уның ҡарауы, үҙеңә тартылыуын беләһең инде. Сабыр ит. Уның ниндәй кеше икәнен дә белмәйһең әле. Яҡындан танышҡас, оҡшамаған яҡтарын да күреүең бар. Ғашиҡтар көнөнә әллә ниндәй хис тулы һүҙҙәр яҙмай ғына валентинка бирергә мөмкин.\n«Г» күберәк. Мөхәббәт! Нимә тиһең инде?! Һеҙгә бергә күңелле. Иң мөһиме: был матур мөнәсәбәттәрҙе һаҡлау. Валентинканы, әлбиттә, бүләк ит. Уға бик оҡшаясаҡ.


Ризыҡтар батшаһы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ризыҡтар батшаһы\nРизыҡтар батшаһы 28.12.2018 // Йәмғиәт\nЯңы йыл табынына — хуш еҫле ҡалас.\nИкмәк — бөтә ризыҡтарҙың батшаһы, тигән бер аҡыл эйәһе. Эйе, табын түрендә икмәк булһа, күңел дә көр. Көр күңелдә йыр тыуа. Ә инде халҡыбыҙҙа йыр-моңһоҙ байрам табындарын күҙ алдына ла килтереп булмай. Тимәк, икмәк — илһамлы йәшәү сығанағы. Ә инде уны бешереүселәр иң изге һөнәр эйәләре һанала. Ҡандра икмәк комбинатының алтын ҡуллы һөнәр оҫталары хаҡында был һүҙҙәр.\nУлар бешергән күпереп торған хуш еҫле күмәс-ҡаластар иң абруйлы табындарҙа ла түрҙә була, иң талапсан конкурс һәм фестивалдәрҙә дан-шөһрәт ҡаҙана. Ҡандраның тәмле икмәгенең сере ниҙә һуң? Тылсымлы Яңы йыл алдынан ошо серҙе асырға булдыҡ.\nӘйҙәгеҙ, бер генә миҙгелгә ауылға, бала саҡҡа ҡайтып киләйек. Урманда ҡомалаҡ сәскәһе өлгөрә. Уңған хужабикәләр уны ҡышҡылыҡҡа етерлек итеп әҙерләй һәм икмәкте ҡомалаҡ әсеткеһендә генә бешерә. Бындай ҡамыр ҡомалаҡтың хуш еҫен һаҡлай, күпереп ҡабара. Хатта ҡайһылыр йортта икмәк бешерәләр икән, уның хуш еҫе бөтә урамға тарала. Ә хәҙер аҙым һайын тигәндәй икмәкхана, кибет кәштәләрендә әсеткеләрҙең ниндәйе генә юҡ... Әммә Ҡандра икмәк комбинаты етештергән икмәкте ҡулланыусылар башҡасараҡ баһалай. Дөрөҫөрәге, уны һорап киләләр. Уның тәбиғи тәме, хуш еҫе, файҙалы матдәләре күп, икмәк оҙаҡ һаҡлана.\nИкмәкханала беҙгә йәнә бер серҙе систеләр. Баҡһаң, ҡамыр тере йән кеүек икән. Ул ҡул йылыһын тойғанда ғына күпереп ҡабара һәм тәмле булып бешә. Шуның өсөн, икмәкханала эш заманса технологияларға ҡоролһа ла, ҡамырҙы формаларға ҡул менән һалалар.\nИкмәк бешереүселәр йәнә бер яҙылмаған ҡанунға тоғролоҡ һаҡлай – ҡамырға яҡты уйҙар, күтәренке кәйеф менән тотонорға кәрәк, сөнки ул кәйефте тойомлай, яҡшылыҡты ғына ҡабул итә, һәйбәт ҡабара. Был үҙе бер мөғжизә бит!\nСерҙе беҙгә “Ҡандра икмәк комбинаты” ҡулланыусылар йәмғиәте советы рәйесе, Башҡортостандың атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре Рәлиә Исхаҡова асты. Уның етәкселегендәге коллектив үҙ продукцияһының сифаты буйынса “Башпотребсоюз” тармағында алдынғы урында. Улар бешергән икмәк хәҙер Ҡандраның брендына әүерелде. Ризыҡты хатта күрше Татарстандан да һорап киләләр.\nРәлиә Әғзәм ҡыҙын шул борсой: һуңғы ваҡытта ҡайһы бер сауҙа нөктәләрендә, продукцияны үтемле итергә тырышып, башҡа етештереүселәрҙең икмәген Ҡандраныҡы тип һатыу осраҡтары осрай. Әммә бер тапҡыр Ҡандра икмәген тәмләп ҡараған һатып алыусыны алдап булмаясағына ышана етәксе. Ошондай хәлдәргә юл ҡуймаҫ өсөн яҡын киләсәктә үҙҙәренең брендын рәсмиләштерәсәктәр.\nПредприятие халыҡта ҙур ихтыяж менән файҙаланған икмәк-ҡаластың йөҙ төрөн етештерә. Сәксәк, һәр төрлө бәлештәрҙе бешереп кенә өлгөрт! Икмәкхана тәүлек әйләнәһенә эшләй. Үҙҙәренең продукцияһын 400 сауҙа нөктәһенә оҙаталар.\nХәҙер халыҡ сәләмәт туҡланыуға өҫтөнлөк бирә. Предприятиеның эшмәкәрлеге ошо маҡсатҡа йүнәлтелгән. Ул үҙ продукцияһын юғары сифатлы, экологик яҡтан саф сеймалдан ғына етештерә. Кулинария цехы өсөн кәрәкле йәшелсәне хатта предприятие биләмәһендә, химикаттар ҡулланмайынса, үҙҙәре сәсеп үҫтерә.\nБөгөнгө комбинат заманса етештереү-сауҙа комплексы булып тора. Ошо көндәрҙә икмәкханаға яңы йыһаздар ҡайтыуын көтәләр. Тимәк, продукция муллығын тағы ла арттырырға шарттар тыуасаҡ.\nБыл осраҡта етәксе Рәлиә Исхаҡованың эш өсөн янып йөрөүен, тырышлығын билдәләргә кәрәк. Ул күптән түгел Германияла эшлекле форумда ҡатнашҡан. Ставрополь крайына сәфәре лә бик файҙалы булған. Ундағы традицион “Икмәк байрамы”на илдең иң оҫта бешереүселәре йыйыла, тәжрибә уртаҡлаша.\nӘ ҡандраларҙың уртаҡлашыр тәжрибәһе бай. Коллектив “Цен-тросоюз” һәм “Башпотребсоюз”дың күп кенә дипломдары, Маҡтау грамоталары менән бүләкләнгән. Предприятиела етештерелгән беренсе сортлы бойҙай икмәге “Башҡортостан продукты” тигән абруйлы исем алған. Рәлиә Әғзәм ҡыҙының “Ҡулланыусылар йәмғиәте тармағындағы күп йыллыҡ фиҙакәр хеҙмәте өсөн” ордены менән бүләкләнеүен дә билдәләйек.\nИкмәк бешереү – ул эш кенә түгел, ә талант, ти етәксе. Был осраҡта ул Резеда Иҙрисова, Лүзиә Хәйруллина, Ғәлиә Хәйретдинова, Зинфира Хәлитова кеүек һөнәр оҫталарын күҙ уңында тота. Бөгөнгө иҡтисади шарттарҙа предприятие йылды уңышлы теүәлләй. Был йәһәттән кооперация ветерандары – баш хисапсы Ғәлимә Яҡупова һәм уның хеҙмәттәше Роза Хәлиуллинаның тырышлығын билдәләргә кәрәк.\nТрадиция буйынса коллектив йыл һайын Яңы йылға хеҙмәт бүләктәре әҙерләй. Күп төрҙәге бөртөклөләр ҡатнашмаһы ононан бешерелгән “Күп бөртөклө”, юғары сортлы арыш һәм бойҙай ондарынан “Сауҙагәрҙәрсә икмәк” икмәктәре — йыл бүләге.\nЭйе, Яңы йылды һәр кем көтөп ала, һый-ниғмәтле табындар әҙерләнә. Халҡыбыҙҙың күркәм йолаһы буйынса унда тәү сиратта икмәк ҡуйыла, сөнки ул – йәшәү сығанағы, изге ризыҡ, тормош муллығы билдәһе. Икмәк етештереүселәр табындарыбыҙ һәр саҡ мул, яңы тыуған йыл бәрәкәтле һәм имен булһын тип тырыша.\nРайон: Туймазы районы


Хәбәрҙәр: Сингапур: таҙа һыу ҡалаһы.\nСингапур: таҙа һыу ҡалаһы.\nҺыу- йәшәү сығанағы. Тап һыу арҡаһында тирә-йүнебеҙҙә тормош ҡайнай.\n“Минеңсә, кеше һәм һыу айырылғыһыҙ бәйләнгән,”-ти Сингапурҙың һыу ресурстары агенствоһы директоры.\nЭсәр һыуға даими ихтыяж- кешелектең именлек проблемаһы. Аналитииктар был мәсьәләлә оптимист түгел, уларҙың күҙаллауы буйынса, 2030 йылда кешелек һыу ҡытлығы менән осрашасаҡ- ихтыяж һәм тәьминәт араһындағы айырма 40 процентҡа барып етеүе ихтимал.\nҒалимдарҙы ҙур ҡалаларҙағы һыуға мөнәсәбәт борсой:\n“Минеңсә, төп мәсьәлә кешенең һәм ҙур ҡалаларҙың һыу ресурстарын аҡыл менән тотона белеүендә. Күп ҡалаларҙа йылғалар- төп һыу запасы сығанағы, тик уларҙы сүплек рәүешендә файҙаланалар, был тирә-яҡ мөхиткә етди хәүеф тыуҙыра.”\nСингапур- алдынғы, амбициялы һәм ҡатмарлы ҡала-дәүләт, һыу ресурстары менән дөрөҫ идара итеү бында үтә лә мөһим.\n“Беҙ Британия колонияһы булған осорҙа һыуҙы Малайзиянан ташырға тура килә торғайны. Бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан һуң, ҡаланы һыу менән тәьмин итеү төп стратегик мәсьәләгә әүерелде.”\nОшо юлда стратегик уңыштарҙың береһе- NeWater һыу таҙартыу заводы. Бер тапҡыр тотонолған һыуҙар Сингапур инженерҙары уйлап тапҡан но-хау рәүешендә ҡайтанан тергеҙелә. Ҡаланың эсәр һыуға өстән бер өлөш ихтыяжын тәьмин итә ул. Һәр тамсы һыуҙың сингапурлыларға әһәмиәтен баһалар өсөн, NeWater белем биреү-туристик үҙәгенә барырға кәрәк. Һыу таҙартыу системаһы нисек эшләүен унда үҙ күҙең менән күрергә мөмкин.\n“Кешеләрҙе һыуға һаҡсыл ҡарарға өйрәтеү мөһим, быны мәктәп эскәмйәһенән үк башларға кәрәк. Һыу табыу еңел түгел икәнлекте кешеләр ике икең дүрт тигән кеүек үк белергә тейеш.”\nҺыу ресустары менән идара итеүҙе дөйөм эшкә әүерелдереү- һәммәһен дә был проблемаға йәлеп итеүҙең бер сараһы.\n“Тәүҙә ҡаланың түбәнге өлөшөн һыу баҫыуҙан һаҡлау өсөн, дамба төҙөү идеяһы барлыҡҡа килде, әммә мембрана технологиялары барлыҡҡа килгәс һәм таҙартыу ҡоролмалары яҡшыртылғас, беҙ һыуҙы эсерлек кимәлгә еткереп таҙарта алдыҡ. Һөҙөмтәлә ҡала үҙәгендә тотош тергеҙелгән күл барлыҡҡа килде.”\nҺыуҙы таҙартыу һәм һаҡлау- бер эш, яңы һыу сығанаҡтары табыу- икенсе эш. Ә яуап аяҡ аҫтында ғына ятҡан:\n“Беҙ утрауҙа йәшәйбеҙ, диңгеҙҙәр менән уратылғанбыҙ. Донъяла сөсөләндерелгән һыуҙы ҡулланыусы диңгеҙ буйы ҡалалары күп.”\nСингапурҙың 10% халҡы көндәлек тормошта эшкәртелгән диңгеҙ һыуын файҙалана. Таҙа һыу Азиялағы иң ҙур сөсөләндереү заводы резервуарынан килә. Урындағы компаниялар диңгеҙ һыуын эсергә яраҡлы һыуға әйләнедереү буйынса белгестәргә әүерелгән, һәм был яҡшы бизнес.\n”Ун йыл элек һәр йыл һайын 5-6 сөсөләндереү ҡоролмаһы төҙөлдө. Хәҙер беҙ Яҡын Көнсығышта Төньяҡ Африканан, АҠШ-тан, Латин Америкаһынан, Һиндостандан, Көньяҡ-көнсығыш Азиянан, шулай уҡ Ҡытайҙан технологиябыҙҙы файҙаланыуға тәҡдимдәрҙе 10-20 тапҡыр күберәк алабыҙ,”-ти эшҡыуарҙарҙың береһе.\nДонъяла ҡалалар үҫә, улар менән бергә һыуға ихтыяж да арта. Һыу ҡала тормошоноң бөтә яҡтарына ла йоғонто яһай. Һыу ресурстары агенствоһы ғалимдары алдарында торған бурысты яҡшы аңлай:\n“Сингапур бөгөн ҡайнап йәшәй, ул артабан да үҫешәсәк, халыҡ артасаҡ. Тимәк хәл итеүҙе талап иткән яңы проблемалар, яңы бурыстар тыуып торасаҡ, урбанизация һәм климат үҙгәреүе- шуларҙың иң мөһиме.”


Миҙал ике яҡлы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Миҙал ике яҡлы\nМиҙал ике яҡлы 07.08.2015 // Йәмғиәт\nБеҙ йыш ҡына урамда йәшелсә, еләк-емеш һатҡан әбейҙәрҙе күрергә күнеккәнбеҙ. Ғәҙәттә, улар яҙын үҫентеләр һатһа, йәйен-көҙөн баҡсаларында үҫтергән уңышы менән сауҙа итә. Гәзит-журнал биттәрендә лә был сауҙа төрө хаҡында тәнҡит мәҡәләләре йыш күҙгә салына. Белеүемсә, беҙҙең илдә урамда рөхсәтһеҙ һатыу менән шөғөлләнеү тыйыла, сөнки шәхси хужалыҡта етештерелгән продукция тикшерелмәгән.\nТик уйлап ҡараһаң, миҙалдың икенсе яғы ла бар. Оло йәштәге әбей-бабайҙар рәхәт, етеш тормоштан урамға сыҡмай бит. Уларҙың “бизнес”ы менән яҡындан танышыу маҡсатында Үҙәк баҙарға юлландым. Элегерәк бында һатыусы әбейҙәр күп ултырһа, хәҙер байтаҡ урындар бушаған. Сит илдән килтерелгән емеш-еләк менән һатыу иткән ханым янына барып, үҙемде борсоған һорауҙарыма яуап табырға тырышам. Өфөнән Фәтҡиә Тимофеева икән. “16 йыл инде ел-ямғыр аҫтында тороп сауҙа итәм”, – ти ул. Йәшелсә, еләк-емеште ҡайҙан алыуы хаҡында ҡыҙыҡһынам.\n– Затон биҫтәһендәге күмәртәләп һатыу базаһынан алам. Үҙем үҫтергән ҡыяр-помидорҙы ла килтерәм. Тик бына сауҙа өсөн уңайлыҡтар булмауы күңелде ҡыра. Етмәһә, һалымдың артҡандан-арта барыуы бәкәлгә һуға.\n– Ни өсөн баҙарға алып барып һатмайһығыҙ?\n– Сауҙа өсөн Өфөбөҙҙә һанаулы ғына майҙансыҡтар бар. Ә бында күпме халыҡ йәшәй! Бөтәбеҙгә лә урын етмәй.\nШул саҡ һүҙгә эргәлә һатыу иткән Ләйлә Хәмәтдинова ҡушылды:\n– Сит илдән тауар килтерелмәй, үҙебеҙҙекен үҫтерәбеҙ, тип яр һалған булалар. “Үҙебеҙҙекен һайла” тигән яҙыуҙар баҫып алды. Әммә был һүҙҙә генә түгелме икән? Импорт туҡтатылды, тиһәләр ҙә, баҙар тулы сит ил кешеләре. Беҙҙе ҡыуалар... Әрмәндәр баҫып алды. Үҙәк баҙар бинаһын ғына алһаҡ та, унда сит илдән килтерелгән емеш-еләк менән һатыу итәләр. “Фреш Маркет”та, мәҫәлән. Беҙҙең хаҡтар магазиндағынан күпкә түбәнерәк. Даими һатып алыусыларыбыҙ күп. Бер теләгем бар. Хаҡлы ялдағылар үҙ баҡсаһындағы йәшелсә, еләк-емеште һатһын өсөн майҙансыҡтар күберәк булһын ине. Хәләл көсөмдө түгеп үҫтергән еләктәремде сығарып түктем... Хәҙер помидор-ҡыярҙарымды ла юҡҡа сығарырға мәжбүр булырмын инде...\nИнәйҙең күҙҙәренә йәш тулды. Күптән эсемде “тырнаған” һорауымды бирәм:\n– Ни өсөн урамға һатыу итергә сыҡтығыҙ?\n– Хеҙмәт ветеранымын, – тине ул. – Хаҡлы ялға сығып, беренсе пенсиямды алғас, эшкә сыҡтым. Әле 8 500 һум алам. Был аҡса нимәгә етә һуң? Аҙыҡ-түлеккә хаҡ көндән-көн арта. Дарыуҙарҙы әйтеп тораһы ла түгел! Газға, һыуға ла түләргә кәрәк. Бынан тыш, ейән-ейәнсәрҙәремде әҙерәк булһа ла тәмлекәстәр менән һыйлағым килә. Беҙҙе тәнҡитләргә генә торалар. Рәхәт тормоштан урамға сыҡҡан тип уйлайҙарҙыр инде. Мәҫәлән, әхирәтемдең ейәнсәре ҡаты сирләй. Операцияға ҙур ғына күләмдә аҡса талап ителә. Өләсәй кеше нисек тә ейәнсәренә ярҙам иткеһе килә инде. Пенсия аҡсаһы менән йыраҡ китеп булмай!\nУлар менән осрашҡас, бик оҙаҡ уйланып барҙым. Бына шулай, урамға береһе лә сәбәпһеҙ сығып ултырмаған. Беҙ мәсьәләнең бер яғын ғына ҡарап өйрәнгәнбеҙ, тик былай бик үк дөрөҫ тә түгелдер. Урамдарҙа һатыу иткән хаҡлы ялдағы кешеләр баҡсаһының аҙ булһа ла файҙаһын күреп ҡалһын өсөн, минеңсә, урамдарҙа барыбер баҙар кәрәктер ул.


Нух пәйғәмбәр һабағы\n6 Август , 13:44\nАллаһ Тәғәлә әҙәм балаларын хаҡ юлдан алып барһын өсөн пәйғәмбәрҙәрен ебәреп торған. Араларында иң мәшһүрҙәрҙең береһе – Нух (ғәләйһис-сәләм).\nУның заманында халыҡ Аллаһ Тәғәләне онотоп, һындарға ғибәҙәт ҡыла башлаған була. Нух пәйғәмбәр (ғәләйһис-сәләм) кешеләрҙе төрлөсә өгөтләй, әлеге ғәмәлдәренең сикһеҙ ҙур гонаһ икәнен аңлатырға тырыша. Халыҡты бөтөн ғаләмде бар иткән Аллаһ Тәғәләне танырға, Уға ғына ғибәҙәт ҡылырға әйҙәй. Ләкин барыһы ла һөҙөмтәһеҙ була. Халыҡ Нухты тыңламай, әйткәндәрен ҡолағына элмәй, хатта ки көлә, мыҫҡыл итә.\nОҙаҡ йылдар хаҡ юлға әйҙәп тә, кешеләрҙе үҙ артынан эйәртә алмай пәйғәмбәр. Шуға ла Аллаһ Тәғәлә халыҡты һыу менән һынарға була. Нух пәйғәмбәргә ифрат ҙур кәмә яһарға, һыу таша башлағас, шунда ғаиләһен индерергә, үҙ янына ҡоштарҙан, януарҙарҙан берәр пар алырға ҡуша. Пәйғәмбәр эшкә тотона. Үткән-һүткән кеше уға аптырап, хатта мыҫҡыллап ҡарай.\nБына кәмә әҙер. Ҡоштарҙан һәм януарҙарҙан берәр пар ҙа туплана. Шул саҡ күк йөҙө ҡара болоттар менән ҡапланып, көслө ямғыр ҡойорға тотона. Ерҙән шишмәләр атылып сыға. Ташҡын башлана. Нух пәйғәмбәр ғаиләһен, януар-ҡоштарҙы алып кәмәгә ултыра. Быға тиклем уға ышанмаған, мыҫҡыллы көлгән кешеләр шаҡ ҡатып ҡарап тора. Әммә һаман да өмөтөн өҙмәй әле улар: һыуҙан тауҙарға менеп ҡотолорбоҙ, тип уйлайҙар. Ләкин ташҡын иң юғары ҡалҡыулыҡтарҙы, таш-ҡаяларҙы ла ҡаплап ала.\nРаббыбыҙҙың берлегенә саҡырғанда Нух (ғәләйһис-сәләм): “Аллаһ Тәғәләгә иман килтерегеҙ, гонаһтарығыҙҙы ярлыҡаһын өсөн Уға тәүбә ҡылығыҙ, – тиер булған. – Шул ваҡытта Хаҡ Тәғәлә күктән ямғыр ебәрер, һеҙҙе бала, баҡса, мал менән байытыр”.\nАллаһ Тәғәлә бөтөн тереклекте, йәшеллекте, шифалы ямғырҙарын ебәреп тергеҙгән. “Беҙ һеҙгә һыуҙы күктән индерҙек, – тиелгән “Ҡөрьән Кәрим”дә. – Бер өлөшөн ерҙә һаҡлап ҡалдыҡ. Ямғырҙы туҡтатырға ла көсөбөҙҙән килә”.\nЙыл ҡоро килгән осраҡтарҙа пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ямғыр теләү намаҙы уҡырға ҡушҡан. Был ғибәҙәткә әҙәм балалары түбәнселек, Раббыһының ярҙамына өмөт менән барырға тейеш. Бергәләп намаҙ уҡыла, ямғыр һорала. Аллаһ Тәғәләгә теләген еткергән әҙәм балаларының күңелендә насар хис-тойғо, үпкә булмаҫҡа тейеш.\nПәйғәмбәребеҙ яуын мәлендә: “Эй, Раббым, был ямғырҙы хәйерлегә, шифаға, бәрәкәткә генә бир”, – тип айырым доға ҡылыр булған. Шул уҡ ваҡытта, әлбиттә ки, һәр нәмәнең самаһы булырға тейеш. Ямғыр үҙ миҡдарында яуһа ғына ергә шифа, бәрәкәт килә.


"Беҙ үҙ йортобоҙҙа, улар - ҡунаҡта"\nВьетнам һатыусылары Өфөнөң бер төркөм йәштәрен туҡмаған.\nУлар араһында бәрелеш Өфөнән алыҫ түгел, Михайловка ҡасабаһы аквапаркында була. Унда ҡатнашыусылар йоҙроҡтарҙан тыш шешә, таяҡтар, кирбес киҫәктәрен дә "эшкә егә". Һөҙөмтәлә өфөлөләрҙең береһе - 22 йәшлек егет дауаханаға\nҮткән шәмбе көнө бер төркөм йәштәр - алты егет һәм өс ҡыҙ аквапаркта ял итә.\n- Тиҙҙән күңел асыу комплексының ҡапҡа төбөнә Өфө баҙарҙарының береһендә һатыу итеүсе иллеләп сит ил кешеһе тейәлгән ике "Газель" һәм бер автобус килеп туҡтай, - тип\nһөйләй БР Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәткәре\nСалауат Уйылданов. - Бер нисә сәғәттән ҡыҙмаса булып алған\nвьетнамлылар волейбол уйнарға тотона.\nУйын барышында уларҙың тубы һәр ваҡыт Өфө компанияһы янына килеп төшә: йә һауыт - һабаға, йә кешегә тейә. Йәштәрҙ ең һүҙҙәре буйынса, уларҙың иҫкәртеүен вьетнамлылар ҡолаҡғын а элмәү генә түгел, тупаҫ итеп яуап ҡайтара. Аптырағас, йәш тәр\nсауҙәгәрҙәрҙән ситкәрәк күсеп ултыра, улары шунда уҡ бушаға н урынды биләп ала һәм уйындарын дауам итә. Туп ҡыҙҙарҙың береһенә килеп эләккәндән һуң, егеттәр уҫмаҡлаша башлай. Вьетнамлыларҙың һаны күп булғанлыҡтан, өфөлөләргә үҙҙәренең хаҡлы булыуын иҫбатлауы ҡыйынға тура килә.\nТиҙҙән күмәк һуғыш урынына тәртип һаҡсылары килеп туҡтай.\nВьетнамлылар тирә - яҡҡа таралып ҡаса башлай, әммә милиция уларҙың утыҙлабын ҡулға эләктерә. Оперативниктар әйтеүенсә,\nҡулға алған ваҡытта иҫерек вьетнамлылар үҙҙәрен тәртипһеҙ тота. Ваҡиға урынында ҡан эҙҙәре булған буш шешәләр, кирбес,\nтаяҡтар табыла. Хулиганлыҡ өсөн һуғыш суҡмарҙарына ҡарата енәйәт эше асыла.\nЗыян күргән өфөлөләрҙең береһе дауаханаға оҙатыла. БР Эск е эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәтендә әйтеүҙәренсә, врачтар егеттең 24 йәрәхәтенә йөй һала. Тигеҙ булмаған бәрелештең ҡалған ҡорбандары тәүге медицина ярҙамы күрһәтелгәндән һуң өйҙәренә ҡайтарыла...\nВьетнамлылар Өфөлә йәшәүсе иң күп һанлы диаспораларҙың\nбереһе. Бында улар сауҙа эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә.\nЙәшәү урындары башлыса баш ҡаланың Дим районы, Октябрь проспекты, Красин һәм Ғафури урамдары киҫелеше һәм Черниковка биҫтәһенең Донской урамы. Был күршеләр\nтураһында өфөлөләрҙең фекерен белеү маҡсаты менән беҙ урамға сыҡтыҡ.\nЕкатерина, 24 йәш, Димдә йәшәй:\n- Мин Димдә йәшәйем, шуға күрә был турала әйтә торған һүҙҙәрем бар. Вьетнам халҡы беҙҙең районда ныҡлы төпләнде, бында, билдәле булыуынса, уларҙың төп сауҙа нөктәһе урынлашҡан. Элегерәк улар артыҡ күҙгә ташланып бармаһа, һуңғы ике йылда артыуҙары һиҙелә. Хәҙер инде улар дөйөм ятаҡтарҙа йәшәмәй, яҡшы фатирҙар, ҡыйбатлы машиналар һатып а ла. Бының менән бергә "лускийҙарға", йәғни рус халҡына\nбулған мөнәсәбәттәрендә тупаҫлыҡ һәм тәкәбберлек тә килде. Улар хатта маршруткаларға айырым заказ бирә!\nОлег, 26 йәш, шулай уҡ Дим районында йәшәй:\n- Дим "вьетнамлашты" - һүҙ ҙә юҡ. Һәм бының менән барыһы ла риза тип әйтеп булмай. Дөйөм алғанда, вьетнамдар - эшсән халыҡ, уларға беҙҙә үҫешергә, аҡса эшләргә мөмкинселек бирелгән, шуның менән файҙаланалар ҙа инде. Ихтирамлыҡ менән айырылып торалар тип әйтмәҫ инем. Баҙарҙа уларҙың\nһатыусыһы һине үҙебеҙҙең рус телендә һүгеп ебәрергә лә күп\nЕлена, 40 йәш:\n- Вьетнамлылар, ғөмүмән, тыныс халыҡ, эшһөйәрҙәр. Күршеле к миңә ҡамасауламай. Тик шулай ҙа шашырға ярамай, нисек кенә\nбулмаһын, беҙ үҙ төйәгебеҙҙә, улар - ҡунаҡта.\nЗакон әһелдәре был турала ниндәй фекерҙә.\nБР Эске эштәр министрлығының Паспорт - виза хеҙмәте идаралығының виза һәм рөхсәт бүлеге хеҙмәткәрҙәре әйтеүенсә,\nтәртип һаҡсыларына уларҙың артыҡ мәшәҡәт тыуҙырғаны юҡ, етди енәйәт ҡылыу осрағы ла теркәлмәгән.\n- Вьетнамдан килеүселәр башлыса сауҙа эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Был диаспора вәкилдәре законға ҡул һелтәп ҡарамай , - тинеләр беҙгә БР Эске эштәр министрлығының миграция эштәре буйынса идаралығында. - Һәр хәлдә теркәү үтеүгә ҡағылышлы һорауҙарға улар бик яуаплы ҡарай.\n- Мин хоҡуҡ һаҡлау үҙәгендә ике йыл эшләү осоронда беҙгә вьетнамлылар ике тапҡыр ғына ярҙам һорап мөрәжәғәт итте - уларҙы теркәү үтеү йәһәтенән нимәлер ҡыҙыҡһындыра ине, - тине "Мемориал" Хоҡуҡ һаҡлау үҙәге юрисы Румиә Насретдинова.\n- Мин мотлаҡ тип әйтмәйем, шулай ҙа улар бында насар йәшәмәйҙер тип уйлайым. Юҡһа вьетнамлылар хоҡуҡ һаҡсылары ме нән тығыҙыраҡ аралашыр ине.\n... Ниндәй йомғаҡ яһарға ҡала - алда һүрәтләнгән хәл үҙал лы\nбарлыҡҡа килгән һәм уның әйтелгәндән тыш сәбәптәре юҡ. Бынан тыш беҙ барыбыҙ ҙа йәнһүрәттәге Леопольдтың "Әйҙәгеҙ д уҫ йәшәйек!" тигән һүҙҙәрен хәтерләйҙер.


Милли кейем тегеү оҫтаһы | Всемирный курултай башкир\nМилли кейем – халыҡтың быуаттар буйы һаҡланып килгән ҡомартҡыһы. Ошо байлыҡ – сигеү-нағыштар, мәрйендән селтәрләп яһалған биҙәүестәр, көмөштән сүкеп һалынған биҙәктәр – һуңғы арала яйлап юҡҡа сыға башлағайны. Аллаға шөкөр, һуңғы арала милли йолалар, төрлө конкурстар ярҙамында кейемдәрҙе тергеҙеү эше йәнләнә. Быға рухлы, юғары әҙерлекле кешеләрҙең булыуы ла ярҙам итә. Өфө ҡалаһынан рәссам-модельер Сәрүәр Аслаева – шулар иҫәбендә.\nСәрүәр Ғилметдин ҡыҙының уңыштарын Илеш ерендә 5 октябрҙә үткән «Ауаз» башҡорт этник мәҙәниәте һәм заманса сәнғәт фестивалендә лә билдәләнеләр. Абруйлы баһалама төркөмө уның эштәрен ҡарап, башҡорт этник мәҙәниәтен пропагандалағаны өсөн Рәхмәт хаты һәм диплом менән бүләкләне.\n– Милли кейем – һәр милләттең күңел байлығын, тарихын, ғөрөф-ғәҙәттәрен һынландырған паспорты ул. Башҡорт милләтенең йөҙө, асылы ла уның милли костюмдарының төрлөлөгөндә асыҡ сағыла. Был йүнәлештә эшләй башлауыма күптән. Минең хеҙмәтемде баһалаған жюри ағзаларына оло рәхмәт, – тип тәьҫораттары менән уртаҡлашты башҡорт модельеры Сәрүәр Аслаева.\nӘйткәндәй, фестиваль биҙәү-ҡулланма сәнғәте оҫталарын ғына түгел, үҙешмәкәр коллективтар, ғаилә династиялары, студенттар һәм профессиональ башҡарыусыларҙы ла бергә тупланы. Шулай уҡ фестиваль сиктәрендә бейеү, вокаль, инструменталь, фольклор төркөмдәре өсөн айырым конкурстар ҙа үтте.\nХалыҡ кәсептәре йәрминкәһен, башҡорт халҡының һынлы сәнғәт йәрминкәһен, Башҡортостандың мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре менән осрашыуҙарҙы, халыҡ ижады оҫталарының һәм талантлы йәштәрҙең концертын, жанр йүнәлештәре буйынса ижади оҫталыҡ кластарын, гала-концертты үҙ эсенә алған сараның ойоштороусылары — Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Илеш районы хакимиәте.\n« Исеме Башҡортостан тарихына яҙылған\n“Башҡорт ғаиләһе” ассоциацияһы милләт мәнфәғәтен ҡайғырта »