Ҡор — Башҡорт Википедияһы\nАта һәм инә ҡор br />(Lyrurus tetrix)\nСуб-ғаилә: Ҡор һымаҡтар\nҠор, оҙан (лат. Lyrurus) — Европаның күпселек өлөшөндә, Азияның төньяҡ һәм урта өлөшөндә, Кавказда йәшәй, үҫемлек менән, бөжәктәр һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған, атаһы ҡара төҫтә һәм ҡойроғо айыры, инәһе һоро сыбар төҫтә булған, аулау өсөн мөһим эре ултыраҡ ҡош; тауыҡтар ғаиләһенә ҡараған эре ҡыр ҡошо; ҡыр тауығы.\nЙәшәү урыны — ҡайын урмандары, ҡырҡындылар, урман аҡландары. Тыныс һәм ҙур урмандарҙы үҙ итмәйҙәр. Ата һәм инә ҡош төҫтәре менән ныҡ айырыла. Ата ҡоштар ҡара төҫтәге лира ҡойроҡло, инә ҡоштар сыбар ҡойроҡло була.\nҠайын һырғаһы һәм бөрөһө, йәш ҡарағай тубырсыҡтары менән туҡлана. Йәйен ер өҫтө үҫемлектәре, бөжәктәр менән туҡлана.\nЯҙын ата ҡоштар урман эргәһенә, йә аҡланға уйнау урынына йыйыла. Уйнау ваҡытында ата ҡоштар «чуффы» тигән тауыш сығара, инә ҡоштар ҡытҡылдай. Ояла 8-9 йомортҡа була. Тик бала ҡоштарҙың үлеме сиктән тыш күп, 80% барып етә. Үларҙың үлеменә йыртҡыстар һәм һалҡын көндәр сәбәпле.\nТетерев, птица // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.\nТетерева // Большая советская энциклопедия.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡор&oldid=375239 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 05:27 9 март 2013 үҙгәртелгән.


«Максимовка» агросәнәғәт комплексы сусҡалар һата башланы // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n«Максимовка» агросәнәғәт комплексы сусҡалар һата башланы\n13:57, 2 февраля 2010 Иҡтисад\nРеспубликаның ҙур агросәнәғәт комплексы – «Максимовка» хужалығы бөгөн тәү башлап 180 сусҡаһын һатыуға оҙата.\nСусҡасылыҡ предприятиеһы ике майҙансыҡтан тора: Өфөнөң Максимовка ҡасабаһындағы репродукторҙан һәм Бөрө районының Осиновка ауылындағы һимертеү комплексынан. 2008 йылда Максимовкала сусҡасылыҡ комплексын реконструкциялау башлана. Шул уҡ йылдың ноябрендә үк репродуктор асыла. Төҙөлөш-монтаж һәм ремонт эштәрен тамамлағас, Даниянан ике мең инә сусҡа һәм Франциянан 20 ата сусҡа һатып алына.\nЯһалма тороҡландырыу һөҙөмтәһендә тәүге үрсем алына. Һуңыраҡ нығынған сусҡа бәрәстәрен Бөрө районына һимертеүгә оҙаталар, бында алты ай буйына уларҙы ашаталар. Әлеге ваҡытҡа сусҡалар кәрәкле ауырлыҡ – 150 килограмм – йыйған һәм хәҙер һатыуға әҙер ҙә инде.\nЙылына сусҡасылыҡ комплексы аша 40 мең баштан ашыу сусҡа үтәсәк. Бөрө ит комбинатын реконструкциялағандан һуң ул «Максимовка» агросәнәғәт комплексының тағы бер структура производство звеноһы булып торасаҡ. Ит комбинатында сәғәтенә 120 баш ҡеүәт менән һуйыу цехы йыһазландырыу һәм итте ваҡлап турау ойоштороу планлаштырыла.\nОшо аҙнанан башлап «Максимовка» агросәнәғәт комплексы аҙна һайын баҙарға 600-ләп баш сусҡа оҙатасаҡ. Талапты республиканың ит эшкәртеү предприятиелары, шул иҫәптән Өфөнөң «НУМИК» һәм Туймазының «Сава» ит комбинаттары, билдәләйәсәк.\nБөгөн БР Ауыл хужалығы минстрлығында үткән матбуғат конференцияһы Башҡортостанда сусҡасылыҡты үҫтереү перспективаларына арналды. Журналистар менән министрлыҡ вәкилдәре һәм «Максимовка» агросәнәғәт комплексы етәкселеге аралашты. Матбуғат конференцияһында, сусҡасылыҡ комплексы ҡеүәттәре яҡын арала республика баҙарын үҙ сусҡа ите менән тулыһынса тәьмин итеүгә булышлыҡ итәсәк, тип билдәләнде.\nТеги: ауыл хужалығы, малсылыҡ, сусҡасылыҡ


Республикала һәләк булған йәки һаулығына зыян килгән осраҡта ирекмәндәргә пособие билдәләнде // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n14:19, 1 декабря 2020 Сәйәсәт\nРеспубликала һәләк булған йәки һаулығына зыян килгән осраҡта ирекмәндәргә пособие билдәләнде Фото: Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы\nБашҡортостанда һәр кем дәүләт гарантиялары менән яҡланһын өсөн ирекмәнлек эшен башҡарғанда һәләк булған йәки һаулығына зыян килгән осраҡта ирекмәндәргә пособие суммаһы билдәләнде. Был хаҡта республика хөкүмәте президиумы ултырышында белдерҙеләр.\nҺаулығына зыян килгән осраҡта ирекмәнгә бер тапҡыр – 50 мең, әгәр һәләк булһа, уның ғаилә ағзаларына 250 мең һум түләргә тейештәр.\nПособие түләү мәсьәләләре Республика ирекмәндәр хәрәкәте һәм йәштәр башланғыстарына ярҙам итеү үҙәге ҡарамағында була, тип асыҡлыҡ индерҙеләр Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығында.\n«Әйтергә кәрәк, ирекмәндәр эшенең һөҙөмтәләре тәьҫирләндерә, – тип билдәләне премьер-министр Андрей Назаров. – Был ярҙам күрһәтеү ҙә, ғүмерҙе ҡотҡарыу ҙа. Ирекмәндәрҙең ярҙамы баһалап бөткөһөҙ. Ләкин уларҙың да ғүмере һәм һаулығы хәүеф аҫтында. Беҙ барыһын да күҙ уңында тоторға тейешбеҙ».\nТеги: ирекмәндәр, пособие


- Күҙ асып йомғансы Яңы йыл да килеп етер, балаларға бүлә к тураһында ла уйларға кәрәк. Беҙҙең биш һәм өс йәшлек ике ҡыҙыбыҙ бар. Өфөлә сифатлы, бала һаулығына зыяны булмаған уйынсыҡтарҙы ҡайҙа һатып алып булыуын әйтә алмаҫһығыҙмы Юҡһ а телевизорҙан уйынсыҡ составтарында төрлө токсик матдәләр бар, бала организмында улар ҡурҡыныс ауырыуҙар барлыҡҡа килтерә тигән ҡот осҡос хәбәрҙәр ишетергә тура килә . Беҙҙе был һорау бик борсой, сөнки кесе ҡыҙыбыҙ бөтә уйынсыҡтарын да ауыҙына ҡаба.\nБеҙҙең баҫманың электрон адресына (bashvest@gazeta.ru) Тимерғазиндар ғаиләһенән ошондай һорау килде. Уҡыусыларҙың ы шанысы һәм булдырылған бәйләнештәрҙән файҙаланып,\n"БАШвестЪ" гәзите был проблеманы яҡынданыраҡ тикшерергә\nбулды. Башҡортостанда балалар өсөн уйынсыҡтар етештереү һәм һатыуҙы контролдә тотоу эше менән Роспотребнадзорҙың БР буйынса идаралығы эске эштәр органдары менән берлектә шөғөлләнә. Унда беҙгә республика магазиндарында тәҡдим ителгән уйынсыҡтарҙың төбәккә Рәсәй, Белоруссия, Германия, Польша, Ҡытайҙан килтерелеүе тураһында һөйләнеләр һәм һатыуға сығарылған тауарҙарҙың төп өлөшөн нәҡ ҡытай импорты тәшкил итеүен белдерҙеләр. Шәхси эшҡыуарҙар уйынсыҡтарҙы Екатеринбург, Һамар, Магнитогорск, Силәбе, Мәскәү һәм Мәскәү\nөлкәһендәге күмәртәләп һатыу базаларынан һатып ала.\nШуға күрә беҙҙең республиканың да ил баҙарҙарындағы "Үлтереүсе ҡурсаҡтар", "Терегөмөшлө ҡурсаҡтар" кеүек көн үҙәгендә торған сюжеттарҙан азат түгеллеге аңлашыла. Әлбиттә , беҙҙең ҡурсаҡтар составында терегөмөш булыуы менән айырылып тормай, әммә Роспотребнадзорҙың урындағы идаралығы башҡа төр ҡағиҙә боҙоуҙарҙы асыҡлауын дауам итә.\n- Быйылғы йылдың туғыҙ айында тикшерелгән 259 сауҙа нөктәһенең 50 - һендә балалар өсөн уйынсыҡтарҙың сифатын һәм хәүефһеҙлеген раҫлаусы документтарһыҙ һатылыуы билдәләнде, - тип һөйләй идаралыҡтың тәрбиәләү һәм уҡытыу шарттарын күҙәтеү бүлеге белгесе Юлия Таравкова. - Шулай уҡ был тауарҙы етештереүсе фирма хаҡында урыҫ телендә мәғлүмәт\nбиреүсе этикетка юҡ.\nҺөҙөмтәлә "Башҡортостан Республикаһында гигиена һәм эпидемиология үҙәгендә" лаборатор тикшереүҙәр өсөн алынған 108 уйынсыҡ магазин кәштәһенә кире әйләнеп ҡайтмай. 17 предмет, шул иҫәптән өс йәштән кесерәк балалар өсөн уйынсыҡтар сәләмәтлек өсөн зарарлы, тип табыла: уларҙағы\nағыулы матдәләр концентрацияһының нормативтан ике тапҡыр һәм унан да артығыраҡ булыуы асыҡлана.\n- Уйынсыҡтарҙың санитар - химик бысраҡлығы балалар өсөн эпидемиологик хәүеф тыуҙыра, уларҙа аллергик ауырыуҙар барлыҡҡа килтереүе мөмкин, - тип һыҙыҡ өҫтөнә ала эксперт Таравкова һәм бракка сығарылған уйынсыҡтарҙың барыһы ла\nҠытай Халыҡ Республикаһында етештерелеүен билдәләй.\nКонтроль тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә административ хоҡуҡ боҙоуҙар буйынса 154 мең һумлыҡ 42 ҡарар сығарыла. Балалар ассортиментына ҡараусы 409 тауар һатыуҙан алына. Күренеүенсә , Тимерғазиндар телевизорҙы юҡҡа ҡарамай һәм хаҡлы рәүештә м өһим һорауҙарға бәйле борсолоу белдерә. Ағыулы Микки - Маус һәм Барби һатып алыуҙан бер кем дә страховкаланмаған. Аш - һыу бүлмәһендәге төтөндән йонсоған ғаилә башлығы "Минең нервыларымда экономияламағыҙ!" тип ҡысҡырған кеүек, бөгөн вьетнам баҙарҙары һәм ер аҫты юлдарында "Балалар һаулығында\nэкономияламағыҙ!" тигән яҙыу элергә ваҡыттыр, моғайын.\nБилдәһеҙ пластмассанан үҙегеҙгә арзанлы көҙгө, тараҡ йәки янсыҡ алырға хоҡуҡлыһығыҙ, ә бына "ни бары илле һумлыҡ",\nәммә резина һәм башҡа химпром еҫтәре аңҡытҡан ҡурсаҡты һатыусының үҙенә ҡалдырыуығыҙ хәйерлерәк булыр. Балалар өсөн уйынсыҡтар алғанда этикеткаһына, етештереүсе фирма тураһында ҡулланыусылар өсөн рус телендә мәғлүмәт булыуына и ғтибар итегеҙ, тип кәңәш бирә Юлия Таравкова.


Нефтекамск. Официальный сайт администрации городского округа - Мәғариф - Мәҡәләләр - Документация\nНазвание статьи , опубликовано Мәҡәләләр » Мәғариф\nУҡытыу, тәрбиә эштәренә лә ҡалала ҙур әhәмиәт бирелә. Ҡаланың уҡыу-уҡытыу системаhында 17 дөйөм белем биреү, 1–се физика–математика лицейы, 1-се гимназия, мәктәп–интернат, асыҡ сменалы мәктәп, 6 өçтәмә белем биреү учреждениелары эшләй. Уҡыусыларҙың теләктәрен, hәләттәрен hәм мөмкинселектәрен иçәпкә алып, ҡалала математика, физика, сит телдәр, технологиялар фәндәрен тәрән hәм профилле өйрәнеү өсөн кластар, 10–сы урта мәктәптә кадет кластары асылған. Ишетеү hәм күреү hәләте түбән булған, психик үçеше тотҡарланған балаларға ҙур иғтибар бирелә. Һәр мәктәптә логопед, психологтар, социаль педагогтар эшләй. Әсә телен өйрәнеү буйынса уҡытыусылар тарафынан ентекле hәм эҙмә–эҙлекле эш алып барыла. Әсә телен 10 меңдән артыҡ бала өйрәнә, был уҡыусыларҙың 70 % тигәнде аңлата. Бынан тыш, башҡорт милләтенән булмаған балаларҙың 18% башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнә. Телде hаҡлау, башҡа милләт халыҡтарына, уларҙың теленә, мәҙәниәтенә ихтирамлы булыу – hәр милләт халҡының бурысы. Беҙҙең республика халҡы телде, мәҙәниәтте, динде, ғөрөф–ғәҙәттәрҙе hаҡлап ҡала алды. Ҡалала 5 йылға яҡын башҡорт гимназияhы эшләп килә, уның яңы бинаһы 2006 йылдың 1 сентябрендә сафҡа индерелде.\nУҡытыу, тәрбиә эштәренә лә ҡалала ҙур әhәмиәт бирелә. Ҡаланың уҡытыу системаhында 17 дөйөм белем биреү, 1–се физика–математика лицейы, 1-се гимназия, мәктәп–интернат, асыҡ сменалы мктәп, 6 өçтәлмә белем биреү учреждениелары эшләй. Уҡыусыларҙың теләктәрен, hәләттәрен hәм мөмкинселектәрен иçәпкә алып, ҡалала математика, физика, сит телдәр, технологиялар фәндәрен тәрән hәм профилле өйрәнеү өсөн кластар, 10–сы урта мәктәптә кадет кластары асылған. Ишетеү hәм күреү hәләте түбән булған, психик үçеше тотҡарланған балаларға ҙур иғтибар бирелә. Һәр мәктәптә логопед, психологтар, социаль педагогтар эшләй. Әсә телен өйрәнеү буйынса уҡытыусылар тарафынан ентекле hәм эҙмә–эҙлекле эш алып барыла. Әсә телен 10 меңдән артыҡ бала өйрәнә, был уҡыусыларҙың 70 % тигәнде аңлата. Бынан тыш, башҡорт милләтенән булмаған балаларҙың 18% башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнә. Телде hаҡлау, башҡа милләт халыҡтарына, уларҙың теленә, мәҙәниәтенә ихтирамлы булыу – hәр милләт халҡының бурысы. Беҙҙең республика халҡы телде, мәҙәниәтте, динде, ғөрөф–ғәҙәттәрҙе hаҡлап ҡала алды. Ҡалала 5 йылға яҡын башҡорт гимназияhы эшләп килә, уның яңы бинаһы 2006 йылдың 1 сентябрендә сафҡа индерелде.Мәктәптәрҙә hәм балалар баҡсаларында тыуған яҡты өйрәнеү кабинеттары hәм тыуған яҡты өйрәнеү музейҙары йыhазландырылды. Башҡортостан Республикаhы Президенты Мортаза Рәхимов булышлығы менән Нефтекама ҡалаhында 2000 йылда Башҡорт дәүләт университетының филиалы асылды. Әлбиттә, был филиалдың эшләй башлауы төньяҡ–көнбайыш төбәктең мәктәптәрҙе тамамлаған уҡыусыларға hәм йәштәргә артабан уҡыуҙарын дауам итергә уңайлы шарттар тыуҙырҙы. 2005 йылда “Ғәмәли математика hәм информатика”, “Финанс hәм кредит”, “Юриспруденция”, “Филология” (махсуслашҡан рус hәм башҡорт телдәре) специалностары буйынса студенттарҙың беренсе сығарылышы булды. 2005 йылдың ғинуарынан башлап θфө авиация-техник университетының филиалы эшләй. “Авиация технология системалары” факультетының “Йыhазлау hәм иретеп йәбештереү технологияhы” hәм “Авиация приборҙарын яhау” факультетының “Электр–энергетик системалар hәм селтәрҙәр” специалносы буйынса 200–гә яҡын студент белем ала.\nЮғары белемде йәштәр шулай уҡ Башҡорт дәүләт педагогия университетының филиалында hәм юғары уҡыу йорттарының 8 вәкиллегендә алалар. Ҡалала машиналар эшләү техникумы, нефть hәм педагогия колледждары, урта махсус белем биреү йорттарының 5 филиалы hәм 3 вәкиллеге эшләй. Мәктәпте тамамлаусылар башланғыс профессиональ белемде 27–се hәм 59–сы профессиональ лицейҙарҙа, 91–се, 138–се һөнәрселек училищеларында алалар. Бөтә уҡыу йорттарында ла уҡытыу hәм тәрбиә биреү эштәре буйынса бай тәжрибә тупланған. Был тәжрибә педагогик эшмәкәрлектә оçта hәм тейешенсә ҡулланыла.


КҮҢЕЛЕҢДӘ ҠОЯШ КӨЛҺӨН! » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\n... Балаларын кескәй саҡтан әҙәпле, тәүфиҡлы булырға өндәгән, кеше араһында үҙен матур тоторға өйрәткән ата-әсәләргә рәхмәт. Ундай йәштәр менән аралашыу шул тиклем рәхәт.\nЯғымлы мөғәмәлә әллә ни артыҡ көс талап итмәй, әммә уны ҡабул итеүсенең кәйефен күтәрә, ыңғай, асыҡ әңгәмәгә көйләй. Ләкин был һүҙҙәр ихлас күңелдән әйтелергә тейеш. Йөрәктән сыҡҡан ғына йөрәккә етә, тиҙәр бит. Ниндәйҙер аҫтыртын маҡсатҡа өлгәшеү өсөн генә яғымлы булырға ярамай, сөнки шәхси мәнфәғәтеңде ҡайғыртып, кешеләрҙең хис-тойғолары менән идара итеү – әхлаҡһыҙлыҡ, ул ҡасан да булһа үҙеңә әйләнеп ҡайта...\n... Яғымлылыҡтың ҡапма-ҡаршы күренеше – тупаҫлыҡ. Ул иң яҡын кешеләрҙең дә араһын һыуындыра, ҡайһы саҡта хатта дошманлашыуға еткерә...\n...Тупаҫлыҡ нервыларҙың һәр саҡ көсөргәнештә булыуы хаҡында һөйләй, бихисап сирҙәргә юл аса. Ә тормош, үҙенең икһеҙ-сикһеҙ шатлыҡ-ҡыуаныстары менән, эргәңдән генә үтеп китә...\n... Һәр эштә лә иң ҡыйыны – тәүге аҙым яһау. Мәҫәлән, иртәнсәк өйөңдән сыҡҡас, быға тиклем бер тапҡыр ҙа сәләмләшмәгән күршеңә йылмайып: «Һаумыһығыҙ!» – тип өндәш. Ә унан инде икенсе, өсөнсө аҙым... һәм тиҙҙән тормошоңдоң ысынлап та яҡшыға үҙгәреүен тойорһоң...\nүҙеңде һаҡлау мәктәбе инструкторы.


Өфөлә гараж хужалары һәм күп ҡатлы йорт төҙөүсе ойошма араһында ер өсөн көрәш бара | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n20 июня 2019 — 17:20\nЙәшел сауҡалыҡ биҫтәһендә урынлашҡан кооператив майҙанына билдәһеҙҙәр сүп-сар түгә һәм урындағы гараждарҙы һүтә. Урындағы халыҡ төҙөүсе ойошма вәкилдәрен ғәйепләй. Был гараждарға хәҙер машиналар менән генә түгел, хатта йәйәүләп барыуы ла ҡатмарлы. Ике йыл элек билдәһеҙ кешеләр кирбес биналарҙы һүтә башлаған. Хужалар төҙөүсе компания вәкилдәрен ғәйепләй. Кооператив янындағы күп ҡатлы йорт төҙөү 2000-се йылдар башында башлана. Йылдар дауамында гараждар янына сүп-сар түгәләр, ә ауыр-йөк машиналары юлдарҙы боҙа.\nШулай ҙа төҙөүсе компания вәкилдәре иһә, бында беҙҙең ғәйебебеҙ юҡ, тип раҫлай. Йәнәһе лә гараж хужалары үҙҙәре кооперативты ошондай хәлгә еткергән. Гараж хужалары төҙөүсе компания вәкилдәренә барлыҡ рәсми документтарын күрһәтә. Килешеүгә ярашлы, улар ер өсөн йылда ҡуртым хаҡын түләй. Ҡаланың Киров районы хакимиәте иһә кооператив хужаларына гараждарҙы тейешле хәлгә килтерергә ҡуша. Тик бынан һуң гараждарҙы киренән һүтмәҫтәрме, уныһы билдәһеҙ.


Матур ғаилә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Эшҡыуар » Матур ғаилә\nМатур ғаилә 23.03.2018 // Эшҡыуар\nТап шулай тип таныштырҙы ауыл хакимиәте башлығы Яманһаҙ ауылында йәшәүсе Рәйсә һәм Исмәғил Әбделғафаровтар менән. Ысынлап та, бер-береһен ярты һүҙҙән, бер ҡараштан аңлап торған ғаиләлә бәхет, мөхәббәт тантана итә. 1990 йылда өйләнешкән Әбделғафаровтар дүрт балаға ғүмер биргән. Әле улар ике ейәнгә һәм бер ейәнсәргә хәстәрлекле өләсәй менән олатай ҙа.\nҒаилә башлығы Исмәғил Шаһыбал улы – ошо ауыл егете. Бала саҡтан мал йәнле булыуы, малҡайҙарҙы яратыуы ветеринар һөнәрен һайлауға этәргән. Мәктәпте тамамлағас, ул Йылайыр ауыл хужалығы училищеһына уҡырға инә. Оҙаҡ йылдар совхозда мал табибы булып эшләй, хәҙер ветстанцияла ветеринар хеҙмәтен башҡара.\n– Элек-электән мал табибы һөнәре ауылда иң кәрәклеһе. Кеше үҙенең ауыртҡан ерен әйтә алһа, меҫкен малҡайҙар, нисек кенә ауыртыуға ҡарамаҫтан, әйтә алмай. Шуға күрә сирҙе асыҡлау, дөрөҫ дауалау, малдың ғүмерен һаҡлап ҡалыу күп осраҡта беҙҙән тора. Малды яратмай тороп, был һөнәрҙә эшләү мөмкин түгел. Мин үҙ эшемде күңел һалып башҡарам, ниндәй ваҡытта саҡырһалар ҙа, ауылдаштарымдың йомошон һәр саҡ үтәргә тырышам, малдарын барып ҡарайым. Һуңғы йылдарҙа ҡабул ителгән ветеринария талаптары ауыл халҡы өсөн күп ҡаршылыҡтар тыуҙырһа ла, үтәргә тырышабыҙ, – ти Исмәғил Шаһыбал улы.\nЕгет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ, ти халыҡ мәҡәле. Әңгәмәсем бар яҡлап оҫта булып сыҡты. Ихатаһында үҙ ҡулдары менән эшләнгән төрлө әйберҙәр, хатта кескәйҙәр өсөн тимерҙән яһалған бәүелсәк урын алған. Урамда ҡарҙан эшләнгән тау әле лә балаларға хеҙмәт итеүҙән туҡтамаған: улар рәхәтләнеп тау шыуыуын дауам итә. Тырыш хеҙмәте өсөн Исмәғил Әбделғафаров бихисап маҡтау ҡағыҙҙары һәм рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән. Ауыл Советы депутаты булараҡ, йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша.\nЙорт хужабикәһе Рәйсә Зиннур ҡыҙы мәктәптә эшләй, ҡул эштәренә маһир. Йәй уларҙың баҡсаһында төрлө емеш-еләк, йәшелсә мул уңыш бирә, сағыу сәскәләр күҙҙең яуын ала.\n– Тормош булғас, төрлө хәлдәр була, әммә бер ваҡытта ла бер-беребеҙҙең битенән алмайбыҙ, ауыр һүҙ әйтешмәйбеҙ. Һәр саҡ бөтә мәсьәләне уртаға һалып, кәңәшләшеп эшләйбеҙ. Күптәр кеүек бер-береңде ғәйепләү тигән уй юҡ, кәрәк икән, әйтәбеҙ, кәрәк икән, кәңәшләшәбеҙ. Бер-береңде ихтирам һәм хөрмәт иткәндә генә ғаиләң бәхетле була. Бигерәк тә йортта атай тәрбиәһе, атай абруйы юғары ҡуйылған. Һәр саҡ балаларыма “Атайығыҙ ни әйтер?”, “Атайығыҙҙан һорағыҙ”, тим. Беҙҙә иң һуңғы һүҙҙе атай кеше әйтеү йолаға әйләнгән. Үҙем дә иремдең ныҡлы терәген һәм яҡлауын тойоп йәшәйем, тормошомдан уңдым, – тип йылмая бәхетле ҡатын.\nӨлкән ҡыҙҙары Ләйсән менән Таңсулпандың үҙ ғаиләләре бар. Улдары Илфат Өфөлә белем ала, бәләкәстәре Раушания өсөнсө класта уҡый.\nӘбделғафаровтарҙың бәхетле ғаиләһе менән яҡындан танышҡас, юлдашымдың әйткән һүҙе менән килешергә була. Тәү ҡарамаҡҡа бик ябай әйтелгән “матур ғаилә” һүҙендә, ысынлап та, тотош бер ғаиләгә ҡарата тулы баһа бирелгән. Матур балалар, матур йорт, матур тәрбиә, матур аралашыу. Беҙ ҙә Яманһаҙҙың иң матур ғаиләһенә артабан да матур йәшәргә насип булыуын теләйбеҙ.


Әсән хан иленә сәйәхәт » Башҡортостан гәзите\nӘсән хан иленә сәйәхәт\n8-09-2017, 00:37 // Башҡорт донъяһы // Баҫып сығарырға\nБыйыл Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Көнсығыш ҡулъяҙмалар һәм әҙәбиәт бүлектәре хеҙмәткәрҙәре Башҡортостандың Тәтешле районында археографик экспедицияла булды. Институт хеҙмәткәре, филология фәндәре кандидаты Светлана Айрат ҡыҙы Искәндәрова етәкселегендәге ошо бүлек хеҙмәткәрҙәренең Рәсәй гуманитар фәндәр фонды менән Башҡортостан Хөкүмәтенең “Көньяҡ Уралдың ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған бәйет һәм мөнәжәттәре: тикшеренеүҙәр һәм материалдар” тигән грантына лайыҡ булыуы сәйәхәтте ғәмәлгә ашырырға мөмкинлек бирҙе.\nТәтешлегә илтә юлдар\nБыл проектта әҙәбиәт бүлеге мөдире, филология фәндәре кандидаты Миңлеғәли Нәҙерғолов, шул уҡ бүлектә эшләгән филология фәндәре кандидаттары Гөлнара Абдрафиҡова, ғилми хеҙмәткәр Салауат Хөсәйенов, Көнсығыш ҡулъяҙмалар бүлеге мөдире, тарих фәндәре кандидаты Әхәт Сәлихов, филология фәндәре кандидаттары Рәмил Болғаҡов, Рәшит Аҡкөбәков һәм үрҙә телгә алынған грант етәксеһе ҡатнаша.\nҒилми тикшеренеүҙең төп маҡсаты төньяҡ райондарҙың береһе булған Тәтешлеләге боронғо ҡулъяҙма һәм иҫке баҫма китаптарҙы, яҙып ҡалдырылған һәм халыҡ араһында телдән-телгә күсеп килгән бәйет, мөнәжәттәрҙе өйрәнеү ине.\nТәтешле районының күпселек өлөшө элекке Ирәкте, өлөшләтә Урман-Гәрәй, Ҡыр-Танып улыстары ерендә урынлашҡан. Үрге Тәтешле ҡасабаһында экспедициябыҙҙың беренсе көнөндә үк беҙҙе тыуған яҡты өйрәнеүсе Бәхтегәрәй Арманшин көтә ине. Урынлашҡас та, ваҡытты бушҡа сарыф итмәҫ өсөн, райондың тыуған яҡты өйрәнеү музейына юл тоттоҡ. Бында беҙҙе мөдир Айһылыу Шәрифйәнова ҡаршыланы. Төбәктә йәшәгән халыҡ, уның көнкүреше тураһында тәүге мәғлүмәттәрҙе ошонда алдыҡ. Был яҡтың күп кешеләре үҙҙәренең бик күп быуаттар элек йәшәгән ата-бабаһы Әсән хан (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уны Иҫән тип тә атайҙар) менән ғорурлана.\nРайондан сыҡҡан дүрт Советтар Союзы Геройының өсәүһе (Миңнулла Бәҙретдинов, Әмир Хәйҙәров, Ғәбделхәй Сәйетов) уның ейәне булып сығыуы ла иғтибарға лайыҡ. Ейәндәренең тағы береһе — мәшһүр башҡорт шағиры һәм ғалимы Ғәли Соҡоройҙоң стенды ойошторолған.\nМузейҙа шулай уҡ бында тыуған күренекле актриса Зинира Атнабаева, шағир Әнғәм Атнабаев, тальян гармун яһаусы оҫта Рәйеф Сәлимгәрәев һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеген яҡтыртҡан мәғлүмәттәр бар. Шул иҫәптән оҙаҡ йылдар “Башҡортостан” гәзитендә республикабыҙҙың төньяҡ төбәге хәбәрҙәрен киң ҡатлам уҡыусыға еткергән хәбәрсе Финат Шакирйәнов тураһында ла мәғлүмәт күреү шатландырҙы.\nБер көн Үрге Тәтешлелә Ибраһим хәҙрәттең иҫке баҫма китаптары менән таныштыҡ.\nСоҡор тулы хазина\nИҫке Соҡор ауылы — күренекле башҡорт шағиры Ғәли Соҡоройҙоң тыуған төйәге. 1828 йылда донъяға килгән Ғәли Бөрө һәм Миңзәлә өйәҙенең төрлө мәҙрәсәләрендә белем ала. Стәрлебаш мәҙрәсәһендә күренекле суфый шағир Шәмсетдин Зәки уҡытҡан ваҡыттарҙа бер нисә йыл һабаҡ эстәй. Хәҙерге көндә ауылында уға бағышланған музейҙа тап уҡыу осорона тура килгән шиғыр юлдары яҙып ҡуйылған:\n… Китер булдым сығып илдән уҡырға,\nҒилем эстәп, ҡайтайым тип Соҡорға…\nФарсы, ғәрәп, төрки телдәрен яҡшы үҙләштергән Ғ. Соҡорой ун ете йәштән яҙыша башлай. Уның оҫта ҡәләменән бихисап әҫәр сыға. Шағирҙың “Дөрри Ғәли” (“Ғәли гәүһәрҙәре”), “Шәмғ әз-зия” (“Шәм яҡтыһы”), “Зәмми нәзир” (“Оҡшашты өҫтәү”), “Мәдхи Ҡазан” (“Ҡазанға мәҙхиә”) кеүек йыйынтыҡтары, шиғырҙары, “Нәсим әс-саба” (“Таңғы ел”) исемле хаж юлъяҙмаһы, башҡа төрлө ижад емеше әҙәбиәтебеҙҙең ул йәшәгән дәүеренең өлгөһөн тәшкил итә. Тәтешле ерендә булған саҡта был яҡтарҙа уның көслө йоғонтоһо булыуын тойҙоҡ.\nҒәли Соҡоройҙоң: “Беҙ урман башҡорто булабыҙ. Урман әрсеп, бесәнлек вә игенлек яһап, бар ваҡытымды һәм көсөмдө шул шөғөлдәргә сарыф ҡылдым. Мәсет һәм мәҙрәсә араһында хеҙмәт итеп, ирәкте башҡортоноң иң ғәли миннәтле заты булып торамын”, – тип әйткән һүҙҙәре был яҡтың бар халҡына тура килә. Әлеге көндә лә районда бик тырыш, уңған халыҡ йәшәүенә инандыҡ.\nҒ. Соҡорой музейы мөдире Зинфира һәм уның тормош иптәше, ауылдың имам-хатибы Бәхтегәрәй Арманшин музейҙа йыйылған экспонаттар, ауылдары, тирә-яҡтың тарихы менән ихлас таныштырҙылар. Арабыҙҙа был яҡтың тарихын, Ғәли Соҡорой һәм уның улы Ғарифулла Кейековтың ижадтары менән 1985 йылдан башлап өйрәнгән Миңлеғәли Нәҙерғолов та булғанын юғарыла телгә алғайныҡ. Шағирҙың музейын ойошторған ваҡытта концепцияһын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнашҡан ғалимды район халҡы ихтирам итеүенә шаһит булдыҡ. Беҙҙең яҡтарҙы онотмаһындар, Өфө күберәк иғтибар бүлһен, тип милләттәштәрҙең әйтеүе күңелдә уйылып ҡалды.\nМузейҙың байлығы хайран итте. Әйтерһең дә, Соҡор тулы ғилем, Соҡор тулы хазина! Ғәли Соҡорой һәм тоҡомоноң, ауылдаштарының күңел байлығы, ғилемлелеге Соҡорҙан ташып сығып, бөтә тирә-яҡҡа сәсрәгән, тотош сал Уралды солғап алған.\nӘсән хан риүәйәте\nТәтешленең боронғо дәүерҙә йәшәгән иң күренекле шәхесе тип Әсән ханды атарға була. Урындағы халыҡтың күбеһенеке кеүек, Ғәли Соҡоройҙоң шәжәрәһе уға барып тоташа. Киң ялан уртаһында Әсән хандың ҡәбере тора. Ел-ямғыр аҫтында юйыла башлаған исеме яҙыулы ҡәбер ташы кәртәләп ҡуйылған. Йыл һайын 14 майҙа уның янына иҫкә алыу өсөн халыҡ йыйыла. Бындай хәтер кисәһен Күрҙемдә Ғ. Соҡоройҙоң улы Ғарифулла хәҙрәт Кейеков өсөн үткәрәләр икән, тип һөйләнеләр. Бынан тыш, башҡа ауылдарҙа ла майҙа ошондай матур йола барлығын ишеттек.\nҒәли Соҡорой үҙенең тарихи яҙмаларында Әсән хан тураһында ентекләп яҙып үтә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Әсән хан бик көслө, мыҡты кәүҙәле батыр була. Салауат Юлаев хаҡындағы риүәйәттәрҙәге кеүек, ул да айыуҙы еңгән. Тәүҙә атаһы Дәүләтбай, уның вафатынан һуң үҙе Бөрө өйәҙе ҡороласаҡ ерҙәрҙә баш, хан булыуын теркәгән.\nӘсән хан тураһында шундай риүәйәт йәшәп килә: “Хандың йәйләүенә Ҡазан ханының вәкиле Суртмаҡ килә. Ул Әсән хан менән уҡ атышта ярышҡан. Хандың уғы сәпкә тейгән, Суртмаҡтыҡы етмәгән. Суртмаҡ асыуланған. Халыҡтан мал, аҡса, ғәскәргә егеттәр алырға теләгән. Әсән хан бирмәгән. “Хәҙер ҡайтып ғәскәр килтерәм”, – тип ҡунаҡ ҡайтып киткән. Ҡобан исемле егет уның артынан ҡыуалап киткән. Ҡансөйәр тигән ауыл янында ҡыуып етеп уҡтан атып үлтергән. Суртмаҡты атҡа арҡыры һалып алып киткәндәр”. Был ваҡиғаларҙың Рус дәүләтенә ҡушылыр алдынан булғанлығын иҫәпкә алғанда, хәл ХVI быуат урталарынан алдараҡ булған, тип әйтергә була.\nТәтешле район үҙәк китапханаһында беҙҙең килеүебеҙҙең маҡсатын белгәс, Яңғыҙ Наратта (рәсми исеме — Хәмит) бәйет-мөнәжәттәр байрамы үткәрелеүен әйттеләр. Шуға ла Шәрип Кейековтың улы Хәмиттең исемен йөрөткән ауылға мотлаҡ барырға теләнек. Икенсенән, Яңғыҙ Нараттың хеҙмәттәшем Альберт Сәлимгәрәевтең тыуған ауылы булғаны өсөн уны күргем килә ине.\nАуылдың исеме Шәрип Кейековтың Пугачев ихтилалында ҡатнашҡан улы Хәмиттең исемен йөрөтә. Урындағы мәҙәниәт үҙәге мөдире Нурания Фәйзрахманова быйыл тәүге тапҡыр март айында бәйет һәм мөнәжәт ярышы үткәреүен бәйән итте. Төрлө йәштәге ҡатындар белгән әҫәрҙәре менән ҡатнашҡан. Оло инәйҙәр йәш саҡтарында ишеткән бәйеттәрҙе лә һөйләп ишеттергән. Башҡа ауылдарҙа ла бәйет, мөнәжәт белгәндәр осраны. Тимәк, халҡыбыҙҙың телдән-телгә күсеп килгән музыкаль лиро-эпик жанры һаман да йәшәүен дауам итә.\nАуылда иҫке ғәрәп графикаһындағы китаптары булған кешеләр менән осраштыҡ. Фәрит Дәүләткирәев, Мәнәүи Хәтмуллин, Альбина Адиеваның китаптары булыуын белдек. Оҙаҡ йылдар тарихсы булып эшләгән, Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған Өлфәт Хажиәхмәтов ағай менән дә оҙаҡ ҡына һөйләшеп, китаптарын ҡарап ултырҙыҡ. Ул тыуған ауылы тарихы менән дә ҡыҙыҡһыныуын, китап баҫтырырға йыйыныуын һөйләне.\nҠағыҙҙар араһында хатта Яңғыҙ Наратҡа арналған йыр ҙа осраны.\nЯңғыҙ Нарат – тыуған ауылым, тирә-яғы ереклек.\nАуылымдың матурлығын көйгә һалып йырларлыҡ.\nАуылым бик тә матур, уйһыу ерҙә ятҡанға,\nЯратам Яңғыҙ Наратты шунда тыуып үҫкәнгә.\nБала саҡта эскән һыуҙың тәмдәре ауыҙымда,\nБик тә эшсән халыҡ йәшәй\nминең тыуған ауылымда… —\nошо йөрәгенән сыҡҡан һүҙҙәр менән Өлфәт ағайҙың апаһы Дания тыуған илен данлаған.\nҠағыҙҙар араһынан бик ҡыҙыҡ ҡына доғалар ҙа килеп сыҡты. Бына күҙ тейгәндә уҡыла торған имләү: “Бисмиллаһир-рахманир- рахим. Төтәс-төтәс ҡатындан, ҡыҙҙан, ҡара күҙҙән, зәңгәр күҙҙән, йәшел күҙҙән, көңгөрт күҙҙән, уҫал күҙҙән, ҡарттарҙан, йәштәрҙән, яттарҙан, дуҫтарҙан, тфү-тфү, бөтөп китһен, етмеш ағас башына, аҙғансы-туҙғансы, дегәнәккә-тупраҡҡа, елгә осҡан япраҡҡа, тфү-тфү, үтһен-китһен. Амин”.\nАуыл имамы Рәсих Латиповтың ҡартатаһы Латиф ҡарт Беренсе донъя һуғышы ваҡытында тотҡонда булған. Австро-Венгрия ерендәге лагерҙа ете йылын үткәргән Латифтың мосолманса ғилем эстәп ҡайтыуын ауылдаштары һаман да хайран ҡалып иҫкә ала.\nСығышы буйынса Тәтешленән булған күрше Пермь крайы Ҡуйыҙа районы үҙәге муллаһы Ғәлихан Ғайсиндан да әсирҙәр тураһында мәғлүмәт алдыҡ. Уның ҡулында тотҡонлоҡтан ҡайтҡан Шәһиҙулла, Баһауетдин һәм Ғәйнетдин исемле Гондор ауылы кешеләре фотокүсермәһе бар ине. Шулай уҡ ул беҙгә билдәле “Ҡисса-и Йософ”, “Рисәлә-и Ғәзизә”, Мифтахетдин Аҡмулла шиғыры йыйынтығы булған китаптарҙы тапшырҙы.\nИҫке Күрҙемде лә күрҙек\nТәтешлегә барып Күрҙем ауылын күрмәйенсә китмәгеҙ. Был ауылдан да күренекле кешеләр сыҡҡан. Башҡортостандың халыҡ шағиры Әнғәм Атнабаев менән Башҡортостандың халыҡ артисы Зинира Атнабаева ошонда тыуған. Бында беҙ уларҙың туғаны Мәғҙән Ҡасим улы менән осраштыҡ. Ул беҙгә ауылдың тарихын һөйләне. Ауыл Иҫке Соҡорҙан айырылып сыҡҡан. Бер кеше урман араһында матур яланлы, шишмәле урынды күреп ҡайта ла: “Мин ялан күрҙем”, — тип әйтә. Бына шуның өсөн ауылдың исеме тәүҙә Ялан Күрҙем, шунан Күрҙем булып китә.\n1833 йылда бында өс ғаилә күсә. Тик улар кире әйләнеп ҡайта. Ике йылдан һуң ун ике ғаилә килеп төпләнә. Шулай итеп, был урында ирәкте башҡорттарының яңы торағы барлыҡҡа килә.\nБыл ваҡиғаларҙы нәфис тел менән Әнғәм Атнабаев тасуирлай:\nҺинең тыуған Соҡороңдан\nКилгән күсеп Күрҙемем.\nОлатайҙар беҙгә мираҫ иткән\nҠандар, йәндәр, иман берлеген.\nҺеҙҙең Кейековтар заты менән\nАтнабайҙар, бәлки, ҡәрҙәштер.\nТарих төпкөлөнә эҙләп төшһәң,\nТирмәләре, бәлки, йәнәштер …\nҒарифулла Кейеков, боронғо риүәйәттәргә таянып, “Ғәйн әр-риза” китабында ауыл исеменең килеп сығыуын ошолай аңлата: “Пугачев яуы һуңында, үлемдән ҡурҡып, күп мосолмандар ғәйеп булып, Күрҙем урманына ҡасҡан. Яуҙар бөтөп, тынысланғас, сәләмәт ҡалғандары һәр ҡайһыһы үҙенең яҡын ҡәрҙәштәрен, бәғзеһе ҡыҙын, бәғзеһе ҡатынын урманға эҙләп сыҡҡан. Шул ваҡыт был Күрҙем ултырасаҡ ерҙә аҡлан булған икән. Был аҡланға килеп, бәғзеләре үлек тапҡан. Әйтештәренсә, тере булһа ла ғәйәт яу ҡурҡынысынан үҙ ҡәрҙәштәрен танымаҫ булып, кешеләрҙән ҡыр кейеге ҡасҡан кеүек ҡасыр булғандар. Ҡайтып, берәм-берәм хәбәр бирешкәндәр. “Фәлән урында мин һинең ҡатыныңды күрҙем”, тимеш, икенселәре “Мин дә күрҙем”, өсөнсөләре: “Мин дә күрҙем” вә башҡалары ла шулай уҡ “Күрҙем” тип ҡайта икән. Бәс, былар ғажиз булып, эҙләүҙән туҡтап, күп йылдар үткәндән һуң, был урында аҙан тауышы ишетер булған бәғзеләре: “Мин нурҙар күрҙем”, – тип әйтә башлаған…\nИҫке Соҡор ауылының зирәгерәк ҡарттары: “Ахыры урын буш булмаһа кәрәк, йә әле, күсәйек”, – тигән һәм исемен “Күрҙем” булһын тиешкәндәр” (Кейеков Ғарифулла, Башҡорт тарихы вә ирәкте нәсәбе/ Төҙ., инеш һүҙ авторы, аңлатмалар биреүсе М.Х. Нәҙерғолов. Өфө, 2011. 69 б.).\nАрхив документтары буйынса, 1857 йылда бында Иҫке Соҡорҙан 56 кешенән торған 17 ғаилә күсә. Ауылда Ғәли Соҡоройҙоң улы Ғарифулла Кейеков та төпләнә. Башҡортостан ғына түгел, бөтә Рәсәй тарихында ла ҙур эҙ ҡалдырған шәхес күп файҙалы эш башҡара. Ул мәсет, мәҙрәсә, ятаҡ, дарыухана төҙөтә. Ятаҡта хәлһеҙҙәргә бушлай йәшәргә, ашарға рөхсәт итә. Көнөнә бер тапҡыр йылы аш бешертә.\nТөрлө фәндәрҙе, телдәрҙе өйрәтеүгә иғтибар иткән Ғарифулла Кейековтың ижады һәм тормошо буйынса әҙәбиәтсе Миңлеғәли Нәҙерғолов тикшеренеүҙәр үткәрҙе. Бер нисә китап авторы булған Ғ. Кейековты 1918 йылда карателдәр отряды ғәскәрҙәре ҡылыс менән сапҡылап үлтерә. Ул ауылдың зыяратында ерләнгән. Бында шулай уҡ Атнабаевтарҙың нәҫелдәре лә дәфен ителгән.\nАуыл янында Хәҙрәт шишмәһе тип аталған ер бар. Уның тураһында Ғарифулла Кейеков 1900 йылда Ҡазанда нәшер ителгән китабында яҙып ҡалдырған. Ете күҙҙән сыҡҡан шишмәгә ингән урында шиғыр юлдары яҙып ҡуйылған:\nТыуған яғым бәллүр шишмәләре\nАғыштары мәңге тынмаһын.\nЙәшәргә көс, дәрт һәм илһам биреп,\nБәллүр шишмәләрем йырлаһын.\nХалыҡ был урынды изге тип һанай. Бында ла 14 майҙа йыйын үткәрәләр. Риүәйәттәргә ҡарағанда, шишмә янында Ғәли Соҡорой менән Ғарифулла Кейеков сөхбәт үткәргән. Ғ. Соҡорой шул урында бал ҡорттары тотҡан. Риүәйәттәр буйынса, уның атаһының умарталығы ла шунда булған.\nБәләкәй генә йылға буйында урынлашҡан Иҫке һәм Түбәнге Ҡоҙаш ауылдарында ике мәсет бар. Беҙгә олоғайған Жәүи мулла урынына ҡалған Ильяс мулла ярҙам итеп йөрөнө. Флүрә Әхмәтова апай дәү инәләренән ҡалған китаптары менән таныштырҙы. Үҙе ер-һыу атамалары, халыҡ медицинаһы менән дә ҡыҙыҡһына. Тирә яҡтағы алтмыштан артыҡ урындың исемдәрен бер дәфтәргә теркәгән. Дәү инәй нисек дауалағанын да бәйән итте. Мәҫәлән, ул күҙҙе дауалау өсөн киндер орлоғон мейестә ҡыҙҙырған, килелә төйгән, килеп сыҡҡан шыйыҡсаны күҙгә тамыҙған. Көкөрт менән бүҫерҙе дауалағанын да аңлатты.\nУнан урындағы диалектта ҡулланылған дарыу үләндәре исемдәрен яҙып алдыҡ. Уларҙың ҡайһы берҙәрен “ҡыҙылхан”, “ислекәй”, “ажара” тип атағандарын аңлатты ул беҙгә. Был яҡ башҡорттарына хас булған тей икмәгенең шыйыҡ ҡамырҙан бешереү рецебын да өйрәндек. Күршеһе Бәһиә Закирова апай ҙа иҫке китабып алып килеп күрһәтте. Рәхимә Зәбдинова инәй ҙур әтәйенән ҡалған китаптарын институтыбыҙ фондына тапшырҙы.\nБаҫма аша сығып, Түбәнге Ҡоҙашта Сәүиә Фәтихова апай менән осраштыҡ. 1990 йылдарҙа был ауылға Төркиәнән Рамаҙан айҙарында дин әһелдәре бер нисә тапҡыр килгән икән. Сәүиә апайҙа улар тарафынан төрөксә яҙылған шиғырҙарҙы күсереп алдыҡ.\nСәйәхәттең тәүге көнөндә үк Бәхтегәрәй Арманшин 1970 йылдарҙа уҡытыусы С. Дәүләтбаева етәкселегендә Йосоп һигеҙ йыллыҡ мәктәбе уҡыусылары тарафынан төҙөлгән ҡулъяҙма альбом биргәйне. Унда халыҡ ижадының төрлө үрнәктәре — таҡмаҡтар, йомаҡтар, бәйеттәр яҙылғайны. Араларында “Фәсәхетдин бәйете”, “Мәхәмәтгәрәй бәйете”, “Сәлимова Ания бәйете”, “Зәмзәмиә бәйете” теркәлгәйне. Бәйеттәрҙең күбеһе айырым фажиғәле ваҡиғаларға бағышланып ижад ителгән.\n“Фәсәхетдин бәйете” иһә Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған һалдатҡа арналған. Яҙылыу стиле буйынса ул беренсе юлынан уҡ боронғо үрнәктәргә оҡшап тора. Һуғыш серияһына ҡараған тарихи бәйеттең тексы түбәндәгесә:\nФәсәхетдин тип башланым был\nВатан өсөн һәләк булды минең ғәзиз баштарым.\nКиткән саҡта сығып киттем ерән атҡа ултырып.\nБалаларым күрә алманым ике күҙем тултырып.\nКөрән төтөн бирә икән машинаның торбаһы,\nТәндәремде өҙгөләне дошмандарҙың минаһы.\nМин өйөмдән сыҡҡан саҡта бәхилләшә алманым,\nВоронеж урман буйында йәндәрем сығаһын белмәнем.\nЯҙҙар етер, ҡоштар һайрар һыу буйында ҡайында,\nМинең ғәзиз йәнем сыҡты йәмле август айында.\nМинең ҡалған кейемемде төҫөм итеп кейегеҙ.\nКейемемде кейгән саҡта атай төҫө тиегеҙ.\nБәбкәйҙәрем, сәсегеҙҙе ебәк менән үрегеҙ,\nЕтем ҡалыуығыҙҙы фашистарҙан күрегеҙ.\nМинең ҡалған кейемдәрҙе сөйҙән-сөйгә йөрөтөгөҙ,\nҠайтырлыҡ ергә китмәнем, ҡайтыр тип көтмәгеҙ.\nҺуғыштар ҙа туҡтар әле, кешеләре лә ҡайтыр,\nМин ҡайтмағас, иламһырап, балаҡайҙарым көтөр.\nУдарниктар булдым, ҙур исемгә эйә булдым мин,\nВаҡыт етмәй донъяларҙы ҡуйҙым мин.\nБеҙҙең Ташкент буйында үҫкән егән ҡамышы,\n“Балаларым”, – тигән кеүек атайымдың тауышы.\nПоездарҙа барған саҡта ниҙәр уйланым икән,\nВоронеж урам буйында аҡтыҡ уйҙарым икән.\nАяҡ өҫтөн баҫып сыҡтым урамдарҙы сыҡҡанда,\nБалаларым юҡ ҡырымда ғәзиз йәнем сыҡҡанда.\nАтаҡайым үлгән ерҙә һандуғастар һайраша,\nҮле хәбәре килгәс, бөтөн ауыл илаша.\nҺарғылт ҡара бишмәтемде бер ҙә кеймәгән инем,\nТупрағым сит илдә булыр, тип һис уйламаған инем.\nФевралдең ун туғыҙы мин айырылдым һеҙҙән,\nҺуғыштар туҡталыр әле, ҡайтырмын, тинем,\nУрмандағы миләште кемдәр әйтер “Балан” тип,\nМинән ҡалған балаларҙы кемдәр әйтер “Балам” тип.\nЭкспедиция ваҡытында ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған китап, ҡулъяҙмалар, шулай уҡ телдән-телгә күскән фольклор өлгөләре араһында бәйет, мөнәжәттәр барлығын күрҙек. Республикабыҙҙың башҡа төбәктәрендә лә йыш осраған үрнәктәр, шул иҫәптән “Саҡ-Суҡ бәйете”нең баҫма варианттары таралған.\nБүл-Ҡайпан ауылында тыуып үҫкән, Ауыҡ-Бүләктә йәшәгән Мәсҡүрә Харисова инәй менән осрашыуға шатландыҡ. Ул беҙгә ҡайһы бер баҫма мәғлүмәттәрҙе тапшырып ҡына ҡалманы, элекке замандарҙа Волга-Урал буйҙарында киң таралған XV быуат ғосман яҙыусыһы Мөхәммәт Чәләбиҙең “Мөхәммәдиә” исемле әҫәрен көйләп уҡып ишеттерҙе. Хәҙерге ваҡытта бик һирәк осраған күренеш менән танышыу беҙҙе тулҡынландырҙы. Билдәле булыуынса, ошондай уҡ исемле социаль-көнкүреш бәйеттәре лә таралған була. Мәҫәлән, 1993 йылда “Башҡортостан” гәзитендә Ҡариҙел районының Патлуп ауылында табылған, XIX быуат баштарында сығарылған бер бәйет баҫтырғайныҡ.\nАуыҡ-Бүләк имам-хатибы Әхмәтнур Әхмәтдиновтан ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр алдыҡ. Уның ҡағыҙҙары араһында “Васыят”, “Мулла бабай” тип шартлы атарлыҡ бәйет тә бар ине. Был ауылдың күркәм генә мәсетен ауылдаштары, отставкалағы полковник Мәхмүт Ҡасимов үҙ тырышлығы менән төҙөттөргән. Хәҙер был ғибәҙәтхана Ауыҡ-Бүләкте биҙәп ултыра.\nБер көндө юл ыңғайында Мәмәтәй ауылына һуғылдыҡ. Бында бәйет, мөнәжәт белгән инәйҙәр бар. Бүл-Ҡайпандан килен булып төшкән Хәжәриә Ғатауллина “Лә Илаһа Илаллаһу” тигән мөнәжәтте көйләп уҡыны.\nЕремйе ауылы аҡһаҡалы Әсхәт Ғәлимйәнов аңлатыуынса, элек ауылдары Яңы Соҡор янында булған. Әсән бабай Еремйелә тыуған, йәшәгән, зыяратында ерләнгән. Сир сыҡҡас, йылға аша сыҡҡандар. Тора-бара Аҡсәйет ауылына яҡын бер ергә күсәләр. Әлеге ултырған урындары өсөнсөһө була. Ауылдың исемен еремде эшкәртергә халыҡ йыйҙым тигәнде аңлата, тинеләр.\nКәүсәриә менән Тәлғәт Әминевтәрҙә үҙҙәренең нәҫел шәжәрәләре бар. Бабайҙарының һөйләгәндәрен архив документтары нигеҙендә дөрөҫләгәндәр. Ауылдың яңы урынға күсеүенә ике йөҙ йыл тирәһе тип әйттеләр. Тирә-яҡтың теле буйынса күҙәтеүҙәре менән дә уртаҡлаштылар. “Беҙҙә “ҙ”, ”ҫ” хәрефтәре юк, еләккә – жиләк, танауға – борон, гайморитҡа – танау тоңолдо”, — тип үҙҙәренең тел үҙенсәлектәрен аңлаттылар. Әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа әҙәби телдәге “е” хәрефе урынына “ж” түгел, “з” ҡулланыуҙары ла осраны.\nБыл яҡтарҙа ҡоҙоҡтарға, яһалыу рәүешенә ҡарап, “сиртмәле ҡойо” йә “сығырлы ҡойо”, башы ҡыйыҡлап ябылған ҙур ҡапҡаларға “ҡала ҡапҡаһы” тип әйтеүҙәренә иғтибар иттек. Ҡылымдарҙа, әҙәби тел менән сағыштырғанда “-ығыҙ, -егеҙ” ялғауҙары урынына “-ң” ялғауы ҡулланыла. Мәҫәлән, килегеҙ – килең, барығыҙ – барың. Был яҡ өсөн хас һүҙҙәр ҙә осрай: “ыҫпай” тип килештереп кейенеүгә, “дастин” тип оҙон буйлы кешегә әйтәләр икән. Ҡоҙаштағы Флүрә Әхмәтова: “Беҙҙә “ҡый” ҙа түгел, “ич” тә түгел”, — тип был яҡтың тел үҙенсәлеген белдергәйне. “Үҙекәйем” тип яҡын күреп әйтеү ҙә бар.\nТәтешлелә йыш ҡына ”шөғөлләнеү” мәғәнәһендә “ҡайышыу” һүҙен ишетергә тура килде. Үрнәк өсөн бер һөйләм килтерәм: “Элек башҡорттар тимерселек менән ҡайышмаһын тигәндәр”. Был төрки тамырлы һүҙҙе, синоним булараҡ, әҙәби телгә лә алырға булыр ине, сөнки халыҡтың теле, шул иҫәптән әҙәби теле лә даими рәүештә үҫешә. Уны байытыр өсөн башҡорттарҙың төрлө диалекттарынан һүҙҙәр алырға мөмкин. Үткән быуаттың аҙағында ғына “актив” һүҙе урынына “әүҙем” ҡулланыла башлағайны. Әле был һүҙҙең әүҙем ҡулланылыуын күрәбеҙ.\nТел мәсьәләһе был яҡта ла көнүҙәк. Тимәк, диалекттарға тейешенсә иғтибар бирелмәй.\nЕремйелә йәшәгән Гөлирә Латипова инәйҙең китаптары менән танышҡас, ул таҡмаҡтарын да күрһәтте. Бөйөк Ватан һуғышы дәүеренә ҡараған шаян таҡмаҡтарҙы ла әйтте.\nӘйтеш кеүек яҙылған таҡмаҡтарҙың беренсеһендә ҡатын иренә шулай тип яҙа:\nСтена көҙгөм ватылды,\nАл буҙра яғынғанда.\nАлып ҡарайым карточкаңды,\nФронттағы ире яуап ебәрә:\nСтена көҙгөһөн ҡуйып,\nНик буҙра яғынаһың?\nБуҙра яғып, гүләт иткәс,\nНик мине һағынаһың?\nИкенсе төрөнөң варианттары\nбашҡа төбәктәрҙә лә осрай.\nОдеал микән, юрған микән\nҺиңә генә мәғлүм булһын\nОдеал да юҡ бында,\nЮрғандар ҙа юҡ бында.\nЯмғыр кеүек пуля яуа,\nҺинең ҡайғың юҡ бында.\nРауил Исламшиндың тыуған төйәге\nБашҡортса матбуғатты күҙәтеп барғандарға Рауил Исламшиндың исеме яҡшы таныш. Ул да Тәтешле районының танылған кешеһе. Уның тарафынан был төбәктең тарихы, мәҙәниәте, теле өйрәнелгән мәғлүмәттәр республикабыҙ баҫмаларында һәм нәшриәтендә сығарылған. Тикшеренеүсе йәшәгән Бәҙрәш ауылында булып, имам-хатип Нурлығаян Балағетдинов, Флүдә Мөхәмәтдинова, Ришат Балағетдинов менән осраштыҡ. Рауил Исламшиндың ҡыҙы күрше Беләш ауылында торғанын белгәс, уның менән танышырға теләнек.\nГөлназ Рауил ҡыҙы Бәҙрәш мәктәбендә директор урынбаҫары булып эшләй. Тормош иптәше Радик — рәссам, ә ҡыҙҙары — Башҡорт дәүләт университеты студенты. Улар беҙҙе Рауил Исламшин йыйған материалдар менән таныштырҙы. Тыуған яҡ тарихына ҙур әһәмиәт биргән тикшеренеүсенең мәғлүмәттәре киләһе быуындарҙа ла ҡыҙыҡһыныу уятһын өсөн архивҡа тапшырырға тәҡдим иттек.\nАуыл халҡы менән осраштыҡ. Ауыл муллаһы Нәзмихәт Хазиповтың китаптары менән таныштыҡ. Ғиффәт Хыялетдинова исемле инәй әсирлектә булған Ғариф Низаметдинов тураһында ентекле мәғлүмәт бирҙе. Ул — Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашҡан кеше. Үҙенең күргәндәрен көндәлек рәүешендә яҙып ҡалдырған. Мәүлиҙә Ситдиҡова апайға ла һуғылғас, Гөлназ Рауил ҡыҙы менән кире Бәҙрәшкә барып, Рауил Исламшиндың өйөн күрҙек, китаптары менән таныштыҡ. Бында Ришат Балағетдиновтың мәрхүм атаһының китаптарын ҡарап сыҡтыҡ. Ул шиғырҙар яҙған икән. “Хаттар яҙҙым киләсәккә” исемле китабын 2014 йылда үҙҙәре сығарған.\nКүп кенә кеше Флүдә Мөхәмәтдиновала боронғо китаптар барлығын әйткәс, уға барҙыҡ. Ул байтаҡ китабын кешегә таратҡан икән. Ҡалғандары араһында 1913 йылда Өфөлә улы Ғарифулла Кейеков тарафынан нәшер ителгән Ғәли Соҡоройҙоң “Әврад-и ғәлиә” исемле китаптың, “Саҡ-Суҡ бәйете”нең биттәре табылды.\nАҡсәйет менән Биҙ ауылдары араһында яңы ауыл ҡоролған. Аҡсәйеттән күскәндәре өсөн уны Аҡсәйет пасинкаһы тип тә йөрөткәндәр. Был ауылда Пермь крайының элекке мөфтөйө Мөхәмәтғәли хәҙрәт йәшәгәнен белгәс, уның менән осрашырға теләнек.\nОсрашыуыбыҙ уңышлы булды. Оҙаҡ ҡына ваҡыт һөйләшеп ултырҙыҡ. Төрлө ваҡытта төрлө илдәрҙә йыйған китаптары менән таныштырғаны өсөн уға ҙур рәхмәт. Китаптарын күргәс, мәшһүр ғалим Ризаитдин Фәхретдиновтың Рәсәйҙә йәшәгән мосолмандарҙың китапханалары тураһында яҙғандары иҫкә төштө.\nҠайтышлай Аҡсәйеткә лә ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа һуғылдыҡ. Заманында мәктәп музейын ҡорған Фиҙәрис Кашаповты күреп киттек. Был тирәлә баһадирҙарҙың ҡәберҙәре бар, нисә йыллыҡ икәне билдәһеҙ, бер “Ҡөрьән Кәрим” ситендә мең йыллыҡ тип яҙылыуын һөйләнеләр. Шулай уҡ районда “ҡала-тау” тигән урындар ҙа йыш осрауына иғтибар иттек. Тик ваҡыт тарлығы сәбәпле, был урындарҙы, ҡалған ауылдарҙы күрергә насип булманы.\nСәйәхәтебеҙҙең уңышлы үтеүенә тыуған яғын һөйгән, тарихы, күренекле шәхестәре менән ғорурланып йәшәгән урындағы халыҡ ихлас күңелдән ярҙам итте. Шулар араһынан бер нисә кешене булһа ла билдәләргә теләйбеҙ. Иҫке Соҡорҙоң мәҙәни усаҡ булып йәшәүенә көс һалған ғаилә ағзалары Бәхтегәрәй менән Зинфира Арманшиндарға, Үрге Тәтешле имамы Риф Ғарифйәновҡа оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ.\nСәйәхәт ваҡытында йыйылған мәғлүмәттәр артабанғы тикшеренеүҙәр өсөн институтыбыҙҙың Ғайса Хөсәйенов исемендәге Ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондына тапшырылды.\nтарих фәндәре кандидаты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Көнсығыш\nҡулъяҙмалар бүлеге мөдире.


Ҡыш тураһында әкиәт » Журнал\nЖурнал для детей » Тылсымлы һандыҡ » Әкиәттәр » Ҡыш тураһында әкиәт\nҠыш тураһында әкиәт\nБаҫылды : 7-12-2016, 13:17 |\nИсеме: Ҡыш тураһында әкиәт\nАвтор: Рәмилә Солтанова\nБорон-борон заманда ла түгел, әлеге бер көндәрҙә булған, ти был хәл. Китәһе ҡоштар йылы яҡҡа осоп киткән, ағастағы бар япраҡтарҙы ел ергә түшәгән. Ҡуяндар ҙа һоро тундарын аҡҡа алмаштырған. Ерҙе ап-аҡ ҡар ҡаплаған. Ҡыш, хәҙер балалар урамға сығып ҡар бабайҙар яһар, тип көткән, мин уларҙың биттәрен яратып ҡына ҡыҙартырмын, тип, уйлаған. Тик урамға бер бала ла сыҡмаған, компьютер, планшет, телевизорға текләнеп өйҙәрендә ултыралар, ти. Ҡыш ныҡ үпкәләгән дә болоттарға — бейеккә менгән дә киткән, ти.\nЕргә ҡар урынына быҫҡаҡлап ямғыр яуған да яуған. Инде өйҙә ултырып туйған балалар урамға уйнарға ла сыға алмай тәҙрәнән ҡарап ҡышты көткәндәр. Ә Ҡыш һаман килмәгән. Тиҙҙән инде Яңы йыл етер, ә тышта һаман Ҡар юҡ, тип ҡайғырышҡан балалар.\nБерҙән-бер көндө улар яҡындағы бер урманға Ҡышты эҙләргә сығып киткән, ти. Йөрөйҙәр ҡысҡырып "Ҡы-ы-ыш! Һин ҡайҙа?”— тип. Шул саҡ сибек кенә "Мин бында”, тигән тауыш ишетелеп ҡалған. Тауыш хужаһын эҙләһәләр, дүмгәк аҫтындағы тамыр араһында бәләкәс кенә бер аҡ тамсы тора ти. "Һин кем?”, — тип аптырап һораған унан балалар. "Тәүге Ҡырау, башҡалар иреп бөттө, ә мин йәшенеп ҡалдым ошонда. Ҡар яуғанын, Ҡыш килгәнен көтөп ятам”, — тигән. "Беҙ ҙә Ҡышты көтәбеҙ. Нисек табырға икән уны?”, — тип һораған балалар. "Үпкәләне ул һеҙгә, күп итеп ҡар бабайҙар яһағыҙ”, — тигән Ҡырау. "Нисек яһайыҡ, ҡар юҡ бит”, — тигән балалар. "Нимәнән булһа ла яһағыҙ ҙа, тәҙрә төбөнә теҙеп ҡуйығыҙ”, — тигән Ҡырау. Балалар тиҙерәк ҡайтып пластилиндан, ҡағыҙҙан Ҡар бабайҙар яһап тәҙрә төбөнә теҙеп ултыртҡандар.\nБер көндө Ҡыш Ер өҫтөнә ҡараһа, унда һаман ҡара көҙ, ти. Көн ҡотһоҙ, быҫҡаҡлап ямғыр яуа, ти. Уның күҙенә балалар тәҙрә төбөнә яһап ултыртҡан ҡар бабайҙар күренә. "Ни эшләп ап-аҡ ҡына итеп, урамға яһап ултыртмағандар ул?”, — тип аптырап Көҙҙән һораған. "Һинһеҙ ҡар ҙа, ҡыш та юҡ, күптән һиңә эшкә тотонорға ваҡыт”, — тигән Көҙ.\nИртән балалар уянһа, тирә-яҡ ап-аҡ ҡар, ти. Улар тиҙерәк кейенеп, ҡар бабайҙар яһарға урамға сыҡҡан. Рәхәтләнеп ҡар бәрешкән, һырғалаҡтар эшләгән. Ҡыш уларҙың биттәрен алһыулаған. Тиҙҙән инде Яңы йыл да килеп етер. Матур-матур бүләктәр алып килер, тип шатланған Ҡыш, үҙенең эшенән ҡәнәғәт булып.


Илгиз Шәрипов: тормоштоң социаль яғы - иң мөһиме // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nИлгиз Шәрипов: тормоштоң социаль яғы - иң мөһиме\n17:12, 27 марта 2009 Сәйәсәт\n— Үҙ сығышында Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов артабанғы үҫештең төп йүнәлешен аныҡ билдәләне. Был — кешеләрҙең йәшәү кимәлен һәм сифатын яҡшыртыу. Президент, мохтажлыҡ кисергән бер генә кеше лә иғтибарҙан һәм хәстәрлектән ситтә ҡалырға тейеш түгел, тип айырып билдәләне. Быны Мөрәжәғәтнамәнең стратегик мөһим моменты тип иҫәпләйем, — тине Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Илгиз Шәрипов.\nСтәрлетамаҡта тормоштоң социаль яғы урындағы власть сәйәсәтендә өҫтөнлөклө йүнәлеш булып тора. Ҡала халҡының тормош шарттарын яҡшыртыу сараларына айырым иғтибар бирелә. Ҡалала социаль торлаҡ төҙөлә. Һуңғы ике йылда ғына 282 ғаилә уны бушлай алды, етем балаларға 72 фатир бирҙек. Был эште беҙ киләсәктә лә дауам итәсәкбеҙ.\nДонъя финанс көрсөгө беҙҙе артабанғы үҫеш пландарына төҙәтмәләр индерергә мәжбүр итһә лә, быйыл беҙгә бөтә ҡала социаль программаларын үтәргә кәрәк. Уларҙы бойомға ашырыуҙың мотлаҡ шарты булып иҡтисадтың бөтә тармаҡтарының тотороҡло эшләүе тора. Был стәрлетамаҡтарҙан, әлбиттә, күп көс һалыуҙы талап итәсәк. Ләкин, Президент әйтмешләй, ныҡышмалы эшләүсе генә еңеп сыға!


"Мир" - Рәсәйҙең милли түләү системаһы\nРәсәй үҙенең иҫәпләшеү системаһын яйға һала. Әлегә тиклем беҙ "Мастер кард", "Виза"лар менән ҡулланабыҙ. Хәҙер Рәсәйҙең үҙенеке - "Мир" тигән пластик карта менән ҡулланасаҡбыҙ. Рәсәйҙә “Мир”ға башта тулыһынса бюджет ойошмалары хеҙмәткәрҙәре күсә. Дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙән тыш, стипендия, пенсиялар ҙа Мир аша башҡарыла. Быйылдан пенсия ала башлаусыларға “Мир” карталары бирелә. Башҡа түләү системалары менән ҡулланған пенсионерҙар иһә...\nБаҡсасы-2017. Үҫентене ҡайҙан алырға\nАғиҙелдә боҙ китеп өлгөрмәй, Өфө урамдары ауыр рюкзак йөкмәгән инәйҙәр менән тула - баҡсасылар байкерҙарҙан ҡалышмай, үҙ миҙгелдәрен асып ебәрә. Баҡсасы булыуҙың уңай яҡтары күп инде. Пенсионерҙар өсөн. Йәй буйы саф һауала, тәбиғәт ҡосағында. Икенсенән, физик эш, физик шөғөл – үҙе бер фитнес. Өсөнсөнән, түтәл менән мәшғүл булып, сир тураһында онотола - поликлиникаларҙа сират кәмеп ҡала, дүртенсенән, бишенсенән... Һәм иҡтисади отошто ла иғтибар...\nКооперация хәрәкәте актуалгә әйләнде. Сәбәптәре байтаҡ. Мәҫәлән, барыһы ла үҙенә яуаплылыҡ алып, бизнесҡа барырға теләмәй. Яуаплылыҡ - бер. Икененән, администартив кәртәләрҙе, һалым ауырлыҡтарын яңғыҙ үтеүе ауыр. Бер йүнәлештә эшләгән ваҡ хужалыҡтар берләшә, туплана ала. Мәҫәлән, умартасылар, малсылар, һөт етештереүселәр, йорт төҙөүселәр һәм башҡалар. Бер-береңә ышаныу, хөкүмәт ярҙамы - кооперацияның төп нигеҙе.\nҺыйлы көнөң - һыйырың\nҺәр ауылда, айырыуса район үҙәге йәки ҡалаға яҡыныраҡ урындарҙа кешеләр үҙенән артҡанды һатып аҡса эшләй ала. Эш юҡ, мал аҫырауы ҡиммәт һәм ауыр, ауылды ҡарамайҙар,тип зарланыусылар ғына күпселектә түгел. Эйе, заманалар ул тиклем рәхәттән түгел. Шул уҡ ҡош-ҡорт еменә иген бөтә урында ла юҡ. Бесән саптырыу, ташытыу ҙа арыу ғына суммаға барып баҫа. Шулай ҙа яйын тапҡан йүнселдәр сығымдарын түгел, килемдәрен һанай.\nМилли кейемдәрҙә бизнес\nМатурлыҡ, тышҡы ҡиәфәт тураһында мәҡәл-әйтемдәр күп халҡыбыҙҙа. Мәҫәлән “Ағас күрке- япраҡ, әҙәм күрке – сепрәк” һәм башҡалар. Икенсе өлөшөн, аҡылға ҡағылышлыһын төшөрөп ҡалдырғанда, кешене лә бит кейеменә ҡарап ҡаршылайҙар. Өфөлә үҙ ательеһын булдырған Сайма Хәсәнова, милли үҙенсәлектәрҙе заманса кейемдәрҙә файҙалана. Игеҙәк ҡыҙҙар Әлфиә менән Гөлфиә Хамматовалар Өфөлә сервис академияһын тамамлаған. Улар ҙа милли костюм һыҙаттарын алып, зам...\nСоветтар Союзы заманында илдең һәр төбәгендә тиерлек йылытмаларҙа сәскә үҫтереүсе хужалыҡтар эшләп килде. Әммә 90-сы йылдарҙа Көнбайыштан килеп тулған арзан сәскәләр был тармаҡты ауыр хәлгә ҡуйҙы. Шунлыҡтан күп хужалыҡтар ябылды, йәки үҙ профилен үҙгәртергә мәжбүр булды. Бындай ҡыйынлыҡтар “Башҡортостан сәскәләре” совхозын да урап үтмәне. Төрлө саҡтар булды, шуға ҡарамаҫтан хәҙер инде хужалыҡ иҡдисади ҡғыйынлыҡтарҙы лайыҡлы йырып сыҡты, тип...\nРосреестр: теркәү тәртиптәре\nИл етәкселеге лә, төбәк властәре лә иҡтисади үҫеш өсөн бизнесҡа, уның ваҡ формаларына кәртәләрҙән арынырға кәрәк тип даими ҡабатлай. Үҙ эшен асыусыларға ҡаршылыҡтар фирмаға теркәлеү үтеүҙән башлана. Һәр хәлдә бер нисә йыл элек шулай ине. Хәҙер күсемһеҙ милекте теркәү ҡануниәттәре даими камиллаша бара. Хәйер ул урта йәки кесе эшҡыуарлыҡҡа ғына түгел, һәр ябай кеше өсөн дә уңайлыҡтар тыуҙыра. Әйтәйек, 2017 йыл башынан 218 һан аҫтында федераль ҡа...\nМәғариф системаһы йәнә бер реформа башында тора. "Аутсорсинг" тигән инглиз термины менән килеп инде ул. Мәктәптәрҙә, балалар баҡсаларында профилле булмаған йүнәлештәр - туҡланыу, йыйыштырыу, һаҡлау, автобуста ташыу килешеү нигеҙендә, махсуслашҡан компанияға тапшырыла. Аутсорсинг беҙҙең телгә “сит сығанаҡтар менән файҙаланыу” тип тәржемәләнә. Маҡсаты ниҙә: Мәктәп йәки балалар баҡсаһы мөдире административ эштәрҙән бушай, тәрбиә, уҡытыуға күберәк...\nЙылдың иң ҙур иҡтисади ваҡиғаларының береһе - Сочи форумы үтте. Унда Рәсәйҙең барлыҡ төбәктәренән, сит илдәрҙән 4 мең кеше ҡатнашты, сәйәси элита һәм бизнес вәкилдәре бергәләшеп эшләү тураһында килешеүҙәр төҙөнө, инвесторҙар заказсылар менән танышты. Башҡортостан да байтаҡ килешеүҙәр менән әйләнеп ҡайтты унан. Дөйөм сумма 80 миллиард һумға тиң. Башҡортостанда кесе бизнестың өлөшөн арттырыу мәсьәләһе йылдар дауамында көнүҙәк булып ҡала. Әлегә т...\nАуыл ерендәге спорт ҡорамалдары заводы\nАуыл ерендә үҙ эшен булдырыусы тигәндә, ғәҙәттә күҙ алдына фермер, һыйыр, һарыҡ, йылҡы, ҡош-ҡорт аҫыраусы, арта китһә кибет асыусы йәки ризыҡ эшкәртеүселәр баҫа. Баҡтиһәң, башҡа юҫыҡҡа ла мөмкинлек бар икән - идеяң ғына булһын. Мәҫәлән, Азат Вилданов Белорет районы Сермән ауылында спорт тренажерҙары сығара.3 йылда 7 миллин һумдан 60 миллионғаса етә алған, быйыл 100 миллион һумлыҡ сигенә сығыу планы ҡуя ул.\nРәсәйҙә ҡалдыҡтарҙы сығарыу өсөн яуаплы Төбәк операторы 2019 йылдан эш башлауы көтөлә. Ил хөкүмәтенең ошондай күрһәтмәһе бар. Башта ул 2017 йылдан эшкә тотонор тип көтөлгәйне. Әммә илдең барлыҡ субьекттары ла быға әҙер булмай сыҡты. Тәү сиратта ҡалдыҡтар менән эшләү буыйынса схема талап ителә. Башҡортостан, мәҫәлән, шартлы рәүештә 4 зонаға бүленә, һәр зонаның суперзаманса комплексы буласаҡ. Бизнес вәкиле полигонға килһә, ике ҡуянды бер юлы аул...\nФермерҙар иҡтисадты күтәрә\nБүздәк районында урындағы ҡаҙнаның сирек өлөшөн кесе бизнес тулыландыра. Район властары “хәлдән килгәнсә ярҙам итергә тырышабыҙ, беҙҙә әлегә бер ойошма ла банкротлыҡҡа эләкмәне”, - тине. Район хәлен яҡшыртыусылар араһында фермер Илдар Хазиев та бар. Хужалыҡ Башҡортостанда, ә бәлки Рәсәйҙә йәше буйынса иң ололарҙан иҫәпләнә - коллектив хужалыҡтар дәүере бөтөр-бөтмәҫтән барлыҡҡа килә ул. Әле уның 100 баш малы бар. Шуның 50-һе һауым һыйыр, башҡал...\nИген берлеге менән хеҙмәттәшлек\n2016 йылдың көҙөндә 3 миллион тоннанан ашыуыраҡ ашлыҡ йыйып алдыҡ. Маҡтаныуҙы артҡа ҡалдырып торғанда, 30-40 йыл элек 4 миллион тоннаға еткән булған. 3 миллион тонна ла насар түгел, республиканың үҙ ихтыяждарын ҡаплағандан һуң, импортҡа ла байтаҡ ҡала. Башҡортостанда үҫтерелгән игенде эшкәртеү, ситкә һатыуҙа килеп тыуған мәсьәләләр Рәсәй Иген берлеге вәкилдәренең республикаға сәфәре барышында ентекле тикшерелде. Ул ғына ла түгел, Республика ме...\nПластик плита - заман талабы\nЕвропа асфальттан баш тартып, юлдарҙы пластмассанан түшәй башларға йыйына. Асфальт менән сағыштырғанда арзаныраҡ, түшәү ҙә тиҙерәк. Сифат һәм экология йәһәтенән байтаҡҡа яҡшыраҡ, тип иҫәпләй яңылыҡты уйлап табыусылар. Пластик утилләштерелгән сүп-сарҙан алынасаҡ. Ғалимдарҙың иҫәпләп сығарыуынса, пластик юлдар 80 градус эҫе йәки һалҡынға сыҙамлы буласаҡ. Ә беҙҙә әлегә балалар майҙансығына түшәрҙәй йомшаҡ пластик плиткалар сығарыусылар ҙа барма...\nВьетнам менән хеҙмәттәшлек\nВьетнам менән хеҙмәттәшлек. Иҡтисадҡа күберәк ҡағыламы ул, әллә сәйәсәткәме? Аналитиктар донъя дәүләттәре Европа һәм Америка йоғонтоһонан арына бара, геосәйәси үҙәк шәреҡҡә күсә, тип иҫәпләй\nБилдәр ҡыҫыла бара. Ҡайышты бушатырбыҙмы?\n2014-15 йылдарҙа ил етәкселегенең билдәрҙе ҡыҫыбыраҡ быуырға саҡырыуын халыҡ аңлап ҡабул итте, билдәрҙе быуыбыраҡ, шөкөр, йәшәп, дөрөҫөрәге, көн күреп киләбеҙ. 2016 йылдың осона сыға барғанда, "2017-селә ҡайыштарҙы әҙерәк бушатырғамы, әллә һаман да ҡыҫыбыраҡ көн күрергә тура килерме?", - тигән һорау борсой күптәрҙе. Әтәс йылын тары бутҡаһы менән генә уҙғарғыһы килмәй бит бер кемдең дә. Ҡара-ҡыҙыл ыуылдырыҡ булмаһа ла, татлыраҡ-яҡшыраҡ ризыҡтар...\nҠаҙ үрсетеү еңел эшме?\n8 мең ҡаҙ, 2 мең ярым мускус өйрәк, 120 мең бәпкәлек инкубатор, 1 мең гектарҙан ашыу һөрөнтө ер. Благовар районынан Илфат Әхмәтшиндың крәҫтиән-фермер хужалығының һандары был. Уның бәпкәләрен Ҡаҙағстандан да килеп алалалар. “Ҡаҙ тәрбиәләү – эт һуғарыу түгел”,- ти фермер. Быныһы - Римде ҡотҡарған ҡаҙҙар һәм дошмандар яҡынлашыуын һиҙмәгән эттәргә төрттөрөү инде.\nБашҡорт тирмәләре - донъя дәүләттәрендә\nҠаҙаҡтар, башҡорттар, башҡа төркиҙәр туйҙарын ресторандарҙа уҙғарған көндәрҙә, Британия, Уэльс, Канада, башҡа дәүләттәрҙә никахлашыу тантаналарын күсмә халыҡтарҙың традицион ҡоролмалары- тирмәләрҙә билдәләйҙәр. Ошондай йола башланған көнбайышта һәм океан аръяғында. Беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙың алмаштырғыһыҙ торлағы яңырыу осоро кисерә. Миәкә районынан Ғәлинур Зарипов 8 йыл элек тирмәләр яһай башлаған. Ставрополье, Үҙәк Рәсәй, хатта Украина кешелә...\nБашҡортостан кешеләре хажға башҡа төбәктәр аша барырға мәжбүр. Беҙҙең республикала әлегә үҙебеҙҙең хаж операторы юҡ. Шуға Башҡортостанда хаж комитеты булдырырға планлаштыралар. Сөнки хажиҙарҙың нисек йөрөүҙәренә контроль дә юҡ тиерлек, хажды ойоштороусыларҙың яуаплылығына бәйле һорауҙар ҙа бар. Беҙҙән йылына 350-ләп мосолман Мәккә-Мәҙинәгә сәфәр ҡыла. Хаж- дини ғәмәл генә түгел, туристик бизнес та.\nБашҡортостан сыры Италияныҡынан ҡалышмай\nКөнбайыштан санкция, уға яуап итеп Рәсәй эмбаргоһы ҡабул ителгәнгә тиклем, халыҡ араһында сыр тип күп һөйләүсе юҡ ине. Барыһы ла көн-төн моцарелла ашағанмы ни, “тыйылған емеш татлы”, тигәндәй, 2014 йылдан һуң һәммәһенең дә сыр яратыуы һиҙелә башланы. Хәҙер республикала был эш йәнә киңерәк масштабтарға сыға. Башҡорт дәүләт агар университеты хатта тарихта тәүге тапҡыр махсус курс ойоштороп, сыр етештереүселәрҙе әҙерләп сығарҙы. Беҙҙә Швейцария,...


Өфө режиссеры Булат Йосоповтың "Арҡайым сере" фильмы премьераһы ҡала халҡы өсөн көтөлмәгән хәл булманы. Проектта ҡатнашыусыларҙың береһе, "Улица разбитых фонарей" фильмынан барыһы ла яратҡан герой Дукалис - актер Сергей Селиндың килеүе тураһындағы хәбәр йәшен тиҙлегеләй таралды. Тәғәйенләнгән көндө Өфөнөң "Родина" кинотеатры күҙ асып йомған арала тамашасылар менән шығырым тулды, урынға һыймай ҡалыусылар стена буйлап\nБулат Йосопов был фильмдың урын-урыны менән әкиәт булыуын аңлатты. Сценарий нигеҙенә сер, легенда һалынған. Күңел төбөбөҙҙә беҙ барыбыҙ ҙа мөғжизәгә ышанабыҙ, һәм\nулар тормошобоҙҙа булғылай, тине ул.\nРәсәйҙең популяр киноактеры Сергей Селин Өфө режиссеры фильмында МЧС хеҙмәткәре һәм археолог Галинаның ире Зубр ҡушаматлы Виктор Зубровты уйнай. Уның ҡатыны һәм ҡыҙы ҡапыл ғына ғәйеп була. Әммә Зубр быға ҡатынының элекке класташы хәҙерге ваҡытта ҡурҡыныс\nенәйәтсе Ник ҡушаматлы Ниғмәттең (Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты Азат Йыһаншин) ҡағылышлы булыуын белә. Сергей Селиндың геройы тикшереү алып бара, һәм был тикшереү көтөлмәгәндә боронғо Арҡайым серҙәренең береһе\nменән киҫешә. Фильмдың ҡыҫҡаса сюжеты бына шундай.\nКартинаны ҡарағандан һуң режиссер һәм актерҙар тамашасылар менән аралашты. Баҡһаң, Сергей Селин "Арҡайым сере" китабының авторы Владимир Путенихиндың яратҡан артисы икән. Ул кумирына китабын бүләк итте.\n- Арҡайым кеүек боронғо ҡаланың барлығы хаҡында мин әлегә тиклем бер нәмә лә белмәй инем, - тине Селин. - Дөрөҫ өрәге, Булаттың проектында ҡатнашҡанға тиклем. Хәҙер инде, был серле урын тураһында китап та бүләк иткәс, аҙағына\nтиклем асылына төшөнөргә тырышасаҡмын.\nТормошта бер нәмә лә осраҡлы ғына булмай. Тамашасыларға\nСергейҙың армияла хеҙмәт иткән сағында үҙ взводын һәләкәттән ҡотҡарып алып ҡалыуы хаҡында һөйләйҙәр. Эш шулай була: егеттәрҙең береһе, шаярып, казарма мейесен мүк һәм үлән менән томалай, һөҙөмтәлә бөтә һөрөм бүлмәгә тула. Ул быны күреп ҡалып, алып ташлай.\n- Фильмдағы Зубр нимәһе менәндер минең икенсе персонажым Дукалисҡа оҡшаш. Был мыҡты һәм ысын ир, ыңғай герой, - тине Сергей Селин. - Мин коллегаларымдың уйнауына ҡарап хайран ҡалдым. Картина яуыз түгел, һәм уның көсө тап шунда ла. Төрлө ролдәрҙә һәм фильмдарҙа актерҙарға, айырым алғанда, миңә лә атырға тура килә. Һеҙ белһәгеҙ икән бының нисек ялҡытҡанын! Үҫмерҙәр телевизор\nҡарай ҙа кешене ябай ғына итеп үлтереп булыуына ышана. Ә былай булырға тейеш түгел бит. Яҡшы кино ысынлап та яҡлауға мохтаж. Шуға күрә әгәр мөмкинлек бар икән - ватан кинематографына ярҙам итегеҙ. Мәңгелек ҡиммәттәр һәм кешеләр араһындағы изге мөнәсәбәттәр тураһында яҡшы фильмдар төшөрөргә, һәм бының менән бер-беребеҙҙе тәрбиәләргә кәрәк.\nПремьераға илдең башҡа төбәктәренән саҡырылған ҡунаҡтар\nРәсәй территорияһында яңы кино сәнғәте үҙәктәре барлыҡҡа килеүенә ғәжәпләнеүен йәшермәне:\n- Бөгөн беҙ милли кинематографтың яңырыуына шаһит булдыҡ, быны әле беҙ ҡараған Булат Йосоповтың яңы "Арҡайым сере" фильмы раҫлай. Башҡорт актерҙары үҙ ролдәрен бик оҫта башҡарҙы. "Арҡайым"дың иң сағыу йондоҙҙарының береһе - Азат Йыһаншин. Был күптән инде\nРәсәй кимәленә сығырлыҡ актер.\nРежиссер Булат Йосопов та, үҙ сиратында, Азат Йыһаншинды бик яҡшы актер тип атаны.\n- Мин Азатҡа кире герой Ник ролендә уйнарға тәҡдим иткәс, ул тәүҙә баш тартты, һуңынан сценарийҙы уҡып сыҡҡас:\n"Булат, Ник мотлаҡ пеләш башлы булырға тейеш!" - тип шылтырата. Мин уйланып ҡалдым, Азат ролгә раҫланмаған бит әле. Күп тә үтмәне телефон ҡабаттан шылтырай: "Булат, мин сәсемде ҡырҙыртып алдырҙым!" Шул саҡта мин "раҫланды!" тип хәл иттем.\nКино төшөрөү процесында бик яҡшы кеше, бына тигән артист Сергей Селин менән танышыуыма бик шатмын, - тип белдерҙе режиссер. - Башлыса уның арҡаһында татыу, дуҫтарса атмосфера хөкөм һөрҙө. Мин бик ҡәнәғәт ҡалдым\nһәм, киләсәктә хеҙмәттәшлекте дауам итербеҙ, тип өмөтләнәм.\nБынан тыш, кадр артындағыларға ҙур рәхмәт белдерәһем\nкилә. Иң элек беҙҙең өсөн барыһынан да нығыраҡ борсолған\nғаиләләребеҙгә, улар беҙгә ҡайнар сәй менән бутерброд әҙерләп торҙо, йылы башалтайҙар һәм свитерҙар менән тәьмин итте. Ниндәй шарттарҙа эшләргә тура килгәнен үҙегеҙ\nФильм төшөрөү барышында нимә иң ныҡ хәтерегеҙҙә ҡалды, тигән һорауға актерҙар Сергей Селин менән Азат Йыһаншин берҙәм рәүештә: "Моғайын, иң ныҡ иҫтә ҡалғаны мәмерйәлә Селиндың яуыз Йыһаншинға ҡаршы алышын төшөргән 18 сәғәтлек эш көнө булғандыр", - тинеләр.\n- Ышанаһығыҙмы, профессия спецификаһы арҡаһында миңә\nкөн һайын һуғышырға тура килә. Шуға күрә был фильмда күрһәтелгәндән күпкә оҙағыраҡҡа һуҙылған минең ысынлап һуғышыуҙарымдың береһе булғандыр, тип әйтә алам, - тип таныны Сергей Селин. - Булат миндә, аҡыллы, уйлап эш итеүсән, тәжрибәле режиссер, тигән тәьҫир ҡалдырҙы. Ул өлгөргән һәм белемле, өҫтәүенә, артист менән эшләй белә.\nӘ был һәләт һәр кемгә бирелмәгән.\n- Мин Булат Йосопов менән бергә эшләргә күптән хыяллана инем, тик үҙем тағылырға теләмәнем. Үҙе саҡырғанын көттөм,\n- тип яуап һүҙе менән сығыш яһаны Азат Йыһаншин. - Һәм көтөп алдым. Ролгә мине раҫлағас, режиссерға хатта ташлама яһарға тура килде. Башта минең геройым Николай исемле ине, ләкин минең сығышым йөҙөмдән күренеп тороуы арҡаһында, уны Ниғмәт тип үҙгәртергә тәҡдим иттем. Булат тыңланы, бер көн эсендә бөтә сценнарийҙы яңынан күсереп\nСергей Селин менән бергә аҙ төштөк, уның менән тик һуғыштыҡ, буғай, әммә кино төшөрөү майҙансығынан тыш аралашыу бик оҡшаны. Мин уға Сережа ағай (дядя Сережа/ тип өндәштем - ул шул тиклем ябай, эскерһеҙ, үҙ кеше. Уны әллә ҡасандан бирле белгән кеүекмен.\nТамашасылар оператор эшенән ҡәнәғәт ҡалды. Актерҙар, кино төшөрөлгән Абҙаҡ тауҙарында ла, Ник тирмәһендә лә ныҡ һыуыҡ булыуы, әммә оператор Сережа үҙ-үҙен йәлләмәй эшләүе хаҡында һөйләне. Уның профессионализмы фильмдағы күп күренештәргә сағыулыҡ, күркәмлек өҫтәне.


13 сентябрҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республика Хөкүмәте ултырышын үткәрҙе. Унда туризмды үҫтереү мәсьәләләре тикшерелде һәм төбәк дәүләт мөлкәтен приватизациялау планы раҫланды.\n– ШОС һәм БРИКС илдәре саммитынан, ҙур халыҡ-ара һәм ил кимәлендәге форумдарҙан, төҙөкләндереү, транспорт, ҡунаҡхана, сервис инфраструктураһын үҫтереү буйынса ҙур эш башҡарғандан һуң беҙҙең туризм тармағына икенсе мөмкинлектәр асылды, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Туризм өлкәһендә төп күрһәткестәр буйынса республика Волга буйы федераль округында алдынғылар һәм илдә иң яҡшы унау иҫәбенә инде. Уҙған йыл йомғаҡтары буйынса «Отдых в России» абруйлы тармаҡ баҫмаһы рейтингында республика 20-се урындан (2015 йыл) 12-се баҫҡысҡа (2016 йыл) күтәрелде. «Турстат» агентлығы Башҡортостанды эске туризмдың үҫеш темптары буйынса Рәсәйҙең тәүге биш төбәге иҫәбенә индерҙе.\nТөбәк етәксеһе әйтеүенсә, былтыр туризм өлкәһендә хеҙмәттәр күләме 14 процентҡа артып, 17 миллиард һумдан ашҡан. Туристар ағымы 2 миллион кешегә еткән. Һалым күләме 11 процентҡа артҡан һәм 769 миллион һум тәшкил иткән. Шуның менән бергә, республика Башлығы фекеренсә, туризмдың үҫеш темптары юғарыраҡ та булырға мөмкин, сөнки Башҡортостанда йыл дауамында күңел асыу, спорт туризмының бөтә төрҙәре өсөн мөмкинлектәр бар.\nБашҡортостандың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты рәйесе Вячеслав Ғиләжетдинов 2023 йылға тиклем республикала туризмды үҫтереү буйынса дәүләт программаһын тәҡдим итте. Уның маҡсаты – тейешле инфраструктураның, эске һәм тышҡы туристик ағымдың үҫешен тәьмин иткән заманса конкурентлыҡҡа һәләтле туристик-рекреацион комплекс булдырыу өсөн шарттар тыуҙырыу.\nПрограмма барышында туристик индустрияны кластер принцибына күсереү ҡаралған. «Бөрйән», «Урал легендаһы» Башҡортостандың тау курорттары» һәм «Асылыкүл курорт-паркы» кластерҙарын булдырыу тәжрибәһе башҡа муниципаль берәмектәргә тәҡдим ителәсәк. «Социаль туризм» ярҙамсы программаһы пенсионерҙар, инвалидтар, балалар йорттарында тәрбиәләнеүселәргә туристик хеҙмәттәр менән ҡулланырға мөмкинлек бирәсәк.\nРеспублика башлығы оҙайлы туристик проекттарға аҡса һалырға әҙер инвесторҙар өсөн өҫтәмә дәртләндереү сараларын уйлап табырға кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алды һәм тейешле тәҡдимдәр әҙерләргә күрһәтмә бирҙе.\nВячеслав Ғиләжетдинов әйтеүенсә, 2023 йылға туризм өлкәһендә хеҙмәттәр күрһәтеү күләме 26 млрд һумға етәсәк. 2017 йыл менән сағыштырғанда был һан 59 процентҡа күтәреләсәк тип фаразлана. Республикаға килеүсе туристар һаны 950 меңдән 1,5 млн кешегә тиклем етәсәк.\nУлтырышта шулай уҡ 2018-2020 йылдарға республиканың дәүләт мөлкәтен приватизациялау буйынса программа раҫланды. Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министры Евгений Гурьев әйтеүенсә, һуңғы дүрт йылда дәүләт унитар предприятиелар һаны дүрт тапҡырға – 165-тән 40 берәмеккә тиклем, республика ҡатнашлығында хужалыҡ йәмғиәте һаны – 84-тән 44-кә тиклем ҡыҫҡартылды.\nДәүләт мөлкәтен һатыу һөҙөмтәһендә бюджет 600 млн һум менән тулыланасаҡ.


“Урал батыр” эпосы яҡут телендә донъя күрҙе | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n“Урал батыр” эпосы яҡут телендә донъя күрҙе\n“Халыҡтарҙың эпик ҡомартҡылары” проекты сиктәрендә китап Саха-Яҡут республикаһы Дәүләт Йыйылышы тәҡдиме менән нәшер ителгән. Яҡут телендә ул Ураал Баатыр тип атала. «Урал батыр» эпосы — башҡорт халҡының бөйөк ҡомартҡыһы, ата-бабаларыбыҙ быуындан-быуынға тапшырған бай хазина — ауыҙ-тел ижадының һоҡланғыс өлгөһө. Ул үҙенең боронғолоғо, күләме, йөкмәткеһе һәм әһәмиәте яғынан донъяла билдәле башҡа ошо жанр әҫәрҙәре менән бер кимәлдә тора. Эпоста халҡыбыҙ асылы, тарихы, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү мәғәнәһе, изгелек һәм яуызлыҡ, яҡшы менән яман, тыуым, үлем һәм үлемһеҙлек кеүек мәңгелек төшөнсәләр үҙенсәлекле итеп сағылдырылған.


Зыяратта – “Йәштәр урамы”...\n22 Ғинуар , 12:20\nӘ алкоголик ҡатындарын мин йәлләмәйем. Ирҙәренең шундай көнгә төшөүендә уларҙың да өлөшө ҙур. Ҡатын-ҡыҙ – донъя тотҡаһы. Бына һин, ҡустым, күҙ алдыңа килтер: эсеүҙе бөтөнләйгә ташланың, арыу ғына ергә эшкә урынлаштың, ти.\nЭскелек сирме, әллә яман ғәҙәтме?\nЭх, ҡустым... Нисәмә тапҡыр һине мәжбүр итеп тигәндәй дауаларға алып барҙыҡ, бер тапҡыр үҙең дауаланып ҡайттың, тик күпмелер ваҡыттан һуң йәнә иҫереп йығылғаныңды белеп ҡалабыҙ. Шылтыратҡанда апайым һинең турала: “Бер айҙан ашыу инде эсмәй йөрөй”, – тиһә, күңел күтәрелеп китә, эшкә дәрт арта... Һин үҙең бит эш тигәндә бик өлгөр, кешегә ярҙамсыл, атай-инәйгә итәғәтле булдың. Тик эскесенең юлы ҡайҙа тамамланыры билдәле – көҙҙөң ҡара һыуығында һине подъезда туңған килеш тапҡандар. Быйыл ғинуарҙа 55 йәшең тулған булыр ине, шуны хәтерләп ултырыуым...\nЙәй ауылға ҡайтҡанда зыяратҡа һуғылмай китмәйем. Ете йыл элек мәрхүм булған атайыбыҙға күрше генә һин яттың, тағы бер йылдан өсөнсө ҡәбер булып инәйебеҙ урын алды. Уртансы улын шулай йәшләй юғалтыу ҡайғыһы ла сирҙәрен көсәйткәндер инде. Араҡыны ғүмерҙә лә ауыҙына алмаған атай-инәйем, теге донъяла ла һине эскелек афәтенән ҡурсаларға теләгәндәй, ҡәбереңде уртаға алып ятҡан. Килгән һайын, рәшәткәңә тотоноп, һиңә күңелдән генә һорауҙар бирәм: “Ә ниңә һин шулай үлгәнсе эстең? Үҙең бының һәләкәт икәнен аңламай инеңме ни? Ә беҙ һине туҡтатыу өсөн нимә эшләргә бурыслы, ниндәй генә саралар күрергә тейеш инек һуң?”\nЯуап бирмәйһең. Хәйер, бер генә алкоголиктан да был һорауҙарға яуап ала алғаным юҡ.\nБер йәй ауылда элекке класс етәксем менән һөйләшеп торғайныҡ. Һүҙ үҙенән-үҙе йәштәрҙең эскегә бирелеүенә, шул арҡала типһә тимер өҙөрҙәй генә саҡтарында теге донъяға китеп барыуҙарына күсте. Эсеп үлгән егеттәрҙең ҡәберҙәре күбәйә башлағас, бер ағыу теллеһе зыяраттың был өлөшөнә “йәштәр урамы” тип исем ҡушҡан икән.\n– Хәлде үҙгәртерлек тә әмәл юҡ, – тип көрһөндө уҡытыусым. – Күршемдең инде ярты ҡартайған улы миңә шулай тине: “Ниңә эсәһең?” – тиһегеҙ ҙә теңкәгә тейәһегеҙ. Алты кеше, алты яҡтан мылтыҡ тоҫҡап, “Эсһәң – атабыҙ!” тиһә лә алдымда ултырған стаканды күтәрәм. Атһағыҙ инде – эсмәҫмен, үлгән кеше нисек эсһен...”\nЭскесенең был логикаһы тимер стена кеүек, емерерлек түгел.\nХәҙер матбуғатта ла, Интернетта ла Рәсәйҙә эскелекте туҡтатыу юлдары тураһында бәхәс күп, һәм барлыҡ һүҙ бер үк нәмәгә барып тоташа: алкоголикты мәжбүр итеп дауаларға мөмкинме? “Юҡ, ярамай, өгөтләү йә оялтыу аша үҙ аяғы менән атлап медицина учреждениеһына барырға күндерергә мөмкин, ләкин мәжбүр итеү закон менән тыйыла! Уның һуңынан үҙегеҙҙе бының өсөн судҡа биреү хоҡуғы бар...” – һығымта ғәҙәттә шулайыраҡ тамамлана.\nТимәк, бер генә юл: алкоголик был афәттән үҙе теләп кенә ҡотола ала. Хәйер, ғәҙеллек ҡанундары буйынса ҡарағанда ла был шулай булырға тейеш, сөнки эскесе – тулы хоҡуҡлы кеше. Мал сирләп китһә генә, ветеринарға алып барғанда, арбаға тояҡтарын бәйләп һалалар.\nӘммә алкоголиктың үҙе теләп барып дауаланыуы – һирәк хәл. “Теләгән ваҡытта бер ниндәй дауаһыҙ ҙа туҡтай алам!” – тип кенә ебәрәләр. Ләкин барыбер туҡтамай... Тимәк, теләмәй?! Бына шул юҫыҡта инде ҡыҙыҡ та (дөрөҫөрәге, ҡыҙғаныс) һорау тыуа. Эскелек – ул сирме?\nӘгәр ҙә сир түгел тиер инең, ул, башҡа ауырыуҙар кеүек үк, үҙенә-үҙе хужа булмаған кеше тәьҫирен ҡалдыра, аңы томалана, нимә эшләгәнен дә белмәҫ хәлгә килә, бер туҡтауһыҙ араҡыға (был осраҡта – дарыуға) ынтыла, “аҡ биҙгәк” тигәне үҙе генә лә ни тора. Туғандары йыш ҡына табип саҡырып алып бахмурҙан сығарырға мәжбүр...\nЛәкин “ауырыу” тип әйтер инең, улар, ғәҙәттә, үҙҙәре быны танымай. Тимәк, сирлемен тип һанамай!? Сир булһын өсөн симптомдары кәрәк! Психиатрия өлкәһендә булһа ла... Бахмурҙан баш ауыртыуы ул симптом түгел бит... Ә ниңә беҙ үҙ сирен танымаған кешене мәжбүр итеп дауаларға тырышабыҙ әле? Алкоголизм онкология сире менән бер, дауалауы ҡыйын тип тә яҙалар. Ләкин яман шеш булыуы асыҡланған кеше дауаханаға үҙе йүгереп бара, бер кем дә аяҡ-ҡулын бәйләп алып китмәй бит. Бына әйт әле, ҡустым: ни өсөн Европаның Франция, Германия, Англия кеүек алдынғы илдәрендә алкоголизм беҙҙәге кеүек үҫешмәгән, хатта юҡ дәрәжәһендә? Һин уларҙың организмы икенсе төрлө тип уйлайһыңмы? Бәлки, мейе төҙөлөшө бүтәнсәлер? Ә-ә, уларҙа тормош икенсе, тәрбиә башҡа төрлө, тиһеңме? Ләкин уныһы бит сир түгел? Улар эскелеккә бирелмәгән өсөн дә яҡшыраҡ йәшәйҙер, моғайын? “Эскесе аҡыл йәһәтенән дә, әхлаҡ буйынса ла бер нисек тә алға бара алмай”, – тигән Лев Толстой.\nБындай осраҡта кемдеңдер: “Алкоголизм – социаль сир”, – тигәнен дә ишетергә тура килгәйне. Әммә социаль сирҙәр йәнә килеп халыҡтың тормош шарттарына бәйле, һәм медицина ғына бында бер нәмә лә эшләй алмай! Был ахыр сиктә беҙҙең мәҙәни кимәлгә барып тоташа. Тик мәҙәниәт медицина түгел. Табиптарҙың алкоголизмға ҡаршы көрәшенең артыҡ фәтүәһе булмауы ла шуға бәйле түгелме икән?\nМедицинаның был йүнәлештәге сәйер эшмәкәрлеге тураһында оҙаҡ бәхәсләшергә мөмкин булыр ине. Алкоголизмдан дауалаусы эреле-ваҡлы клиникаларҙың бер Өфөлә генә иҫәбе-һаны юҡ шикелле. Улар халыҡты ысынлап та эскелектән ҡотҡара алһа, бөгөн бер алкаш та ҡалмаҫ ине. Хәйер, клиникаларҙың үҙҙәре өсөн был хәл ҡот осҡос буласаҡ – улар бит артабан эшһеҙ ҡала...\n– “Кодировка” йәки “зашивка” тигән нәмәләр алдаҡ ҡына ул, был ысулдар эсеүҙе фәҡәт ваҡытлыса туҡтата ғына, ләкин дауалай алмай! – тигәйне миңә бер саҡ редакцияға йыш килеп йөрөгән таныш экстрасенс. Уның раҫлауынса, кешенең аңы томаланғансы эскегә һалышыуына өҫтән (күктән) килгән “установка” йәки иблис ҡотортоуы сәбәпсе.\n– Ҡайһы бер кеше эсеүенән кинәт туҡтай, әммә ни өсөн туҡтауының ысын сәбәбен ул үҙе лә белмәй, – ти ул. – Ә сәбәбе уның йәне күктән изге күрһәтмә алыуға ҡайтып ҡала.\nБыл фекерҙе ысынға алһаҡ, эскелектең сир булыуына шик арта ғына төшә. Ләкин иң мөһиме – күктән ҡасан “фарман төшөүен” көтөп ултырыу эскесе ғаиләһенең һәм яҡындарының хәлен бер нисек тә еңеләйтмәй. Ғәзиз кешеләрен нисек был афәттән туҡтатырға белмәй, улар йыш ҡына төрлө ауырыуҙарға бирешә башлай. Бына уларҙа – ысынлап та сир! Сөнки дарыу эсәләр, табиптарға йөрөйҙәр. Эскесе генә бер еренә лә зарланмай. Дөрөҫ, ҡатыны әйберҙәрен тейәп һәм балаһын етәкләп сығып китергә, йәғни айырылышырға ла мөмкин. Тик алкоголиктың бахыр әсәһе ҡайҙа китһен дә ни генә ҡыла алһын?\nӘ алкоголик ҡатындарын мин йәлләмәйем. Ирҙәренең шундай көнгә төшөүендә уларҙың да өлөшө ҙур. Ҡатын-ҡыҙ – донъя тотҡаһы. Бына һин, ҡустым, күҙ алдыңа килтер: эсеүҙе бөтөнләйгә ташланың, арыу ғына ергә эшкә урынлаштың, ти. Бөхтә итеп костюм-галстук кейгән килеш эштән ҡайтып инәһең. Ни күрәһең: әрпеш ҡатын, матур итеп биҙәнеп-кейенеп йөрөргә ул әле өйрәнмәгән, йорт эсе ҡотһоҙ, йүнле аш-һыуы ла юҡ... Уныһы әле бер хәл, ҡатының: “Мине һин шундай көнгә төшөрҙөң!” – тип көн һайын тәҡрарлай башлаһа, “Башҡаларҙың машинаһы бар, ҡатынына затлы тун алғандар, ә һин...” – тип сәғәт һайын туҡып торһа, һин нимә эшләйһең? Дөрөҫ – тағы араҡы шешәһенә үреләһең. Һәм һеҙҙең ҡәҙимге, барыһы ла күнеккән тормош ҡабаттан башлана.\nЭскегә бирелеүселәр үҙҙәре бер ҡатлам, үҙенсәлекле холоҡло кешеләрҙер ул, тим. Бына һин бик тойғоло, ғәҙеллек өсөн йәнтәслим көрәшкә ташланырға әҙер, ҡыҙып китеүсән булдың (ләкин атай-инәйгә бер ҡасан да аҡырманың, екермәнең – рәхмәт һиңә уның өсөн). Һәм дә бәхәсләшергә ярата инең. Бер саҡ шулай тип әйткәнең хәтерҙә:\n“Бына һеҙ – дәүләт ҡаҙнаһынан эш хаҡы алыусылар, ә ул ҡаҙнаға кем күберәк файҙа килтерә, беләһеңме? Араҡы һатып алыусылар!”\nТәү ҡарашҡа был ысынлап та шулай кеүек. Дәүләт бюджеты, уныһынан да бигерәк муниципаль ҡаҙна араҡы һатыуҙан ҙур төшөм ала. Әммә иҡтисад ғалимдары яҙыуынса, милләттең ҙур ғына өлөшө иҫерек хәлдә көн күреүенән ил иҡтисадына килгән зыян был төшөмдө нигеҙҙә юҡҡа сығара. Күпме енәйәт, юл фажиғәләре, медицина сығымдары, предприятиеларҙағы авариялар, етемдәрҙе дәүләт елкәһенә һалыу зарурлығы һ.б. шуны раҫлай ала. Иҫеректәр үҙен һәм ғаиләһен хәйерселеккә төшөрөп кенә ҡалмай, милләтен донъя баҙарынан ҡыҫырыҡлап сығарыуға ла булышлыҡ итә. Иң ҡурҡынысы шул: эскелектән Рәсәйҙә йыл һайын ярты миллионға яҡын кеше үлә! Һуғыш, эпидемия һәм тәбиғәт бәлә-ҡазаларынан һәләк булғандарҙың барыһын бергә ҡушһаң да был күрһәткескә етә алмаясаҡ!\nШуныһы ғәжәп: кибеттәрҙә араҡы һатыуҙы кәметеү был тауарҙы ҡулланыуҙы аҙайтмай. Көмөшкә ҡайнатыу һәм башҡа шундай суррогат етештереүҙең артыуына ғына килтерә. Шул арҡала Горбачевтың “ҡоро законы” ла оҙаҡҡа барманы – туҡтатылды. Әлеге шул ҡаҙнаға зыян килеүе лә сәбәп булғандыр инде. Хәҙер дәүләт араҡыға акцизды аҙлап ҡына һәм ҡурҡа-ҡурҡа ғына күтәрә, сөнки ихтыяж рөхсәт ителгән араҡынан рөхсәт ителмәгән көмөшкә яғына шыуырға ғына, ҡаҙнаға зыян килергә генә тора. Йәмғиәтебеҙ ниндәй – иҡтисадыбыҙ ҙа шундай.\n“Эскеселәрҙе был шөғөлдәренән туҡтатырға тырышыуҙан файҙа юҡ, улар – юғалған быуын. Ә бына үҫеп килеүсе быуынды ошо һәләкәткә яҡын ебәрмәүҙе изге бурысыбыҙ тип һанарға тейешбеҙ!” Былтыр Өфөлә “Айыҡ ауыл” конкурсына арналған семинар-кәңәшмәлә күрһәтелгән бер фильмда шундай фекер әйтелгәйне. Ә мин көрәш шулай ҙа кәрәк тип уйлайым. Ләкин был алкоголик менән уның ғаиләһенең айҡашыуы түгел, ә эскесенең үҙ-үҙе менән көрәше булырға тейеш. Бындай көрәштә еңгән кешеләр бар бит. Аҙ улар, әммә бар. Бер ниндәй дауаһыҙ ҙа үҙ тәнендәге ошо “сир”ҙе туҡтаталар. Тик бының өсөн тойғолар, шиктәр, мөнәсәбәттәр түгел, ә ихтыяр көсө кәрәктер. Бөтәһенең дә шундай ҡаты ихтыяр көсө табырлыҡ ҡөҙрәте бармы? Бармы ул беҙҙең халыҡта?\nҺин өндәшмәйһең. Хәйер, һиңә инде барыбер, ә бит егеттәр бер-бер артлы юҡҡа сығыуын дауам итә. Яҙ еткәс тә ҡәбереңә ҡарағай ултыртам тип йөрөгән класташың Урал да был ниәтен тормошҡа ашыра алмай ҡалды – ҡыш уҡ уны “йәштәр урамы”ның ана теге яҡ осона алып барып ерләп тә ҡуйҙылар. Бер ай туҡтамай эскән икән.\nЙә, ярай, мин Өфөләргә ҡайтайым. Унда икенсерәк донъя, миллиондан ашыу кеше йәшәгән мегаполистың урамы буйлап теләһәң көнө буйы атла – исмаһам, бер иҫерек осраһа... Ә бит хәмер һатҡан кибеттәр – мөйөш һайын. Дөрөҫөн әйткәндә, ауылда ла хәҙер эсеү кәмей башлаған һымаҡ ул. Әллә алкоголиктар үлеп бөтөп бара, әллә заманы үҙгәрә төштө...\n...Уҙған йәй йәнә тыуған ауылымда булдым, тағы зыяратҡа бармай булдыра алманым. Һиңә күрше генә дүртенсе ҡәбер пәйҙә булған. Кинйә ҡустыбыҙ былай йыш та эсмәй ине кеүек, ләкин бер төшөрә башлаһа... Уны апаһы ла, армиянан ҡайтып өйләнгән улы ла әллә нисә тапҡыр дауалап ҡараны. Тик бер тапҡыр бахмурҙан йонсоғанда кемдер бик насар сифатлы көмөшкә тотторған. Ауылда ошондай ағыу һатып аҡса эшләүселәр бар. Йәне йәһәннәмдә булһын уларҙың. Тик барыбер һәр кемдең үҙ ихтыяр көсө булырға тейеш бит... Эх, ҡустылар...


Хөрмәтулла Үтәшевҡа - 60 | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n17 марта 2020 — 22:40 ГТРК «Башкортостан»\nРәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы Хөрмәтулла Үтәшев 60 йәшлек юбилейын билдәләне. Бенефис Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә үтте. Башҡорт театры мэтрын ҡотларға бихисап тамашасы, коллегалары һәм уҡыусылары йыйылды.\nУларҙың араһында беҙҙең ижади төркөм дә бар ине. Хөрмәтулла Үтәшев бала сағынан сәхнәгә ғашиҡ була. Сәнғәткә һөйөү уны Өфө сәнғәт институтына алып килә лә инде. 1986 йылда уҡыу йортон тамамлағас, республикабыҙҙың төп театрына эшкә килә һәм 30 йылдан ашыу театрға тоғро ҡала.\nЮбилярға Башҡортостан башлығы исеменән ҡотлау телеграммаһы һәм республика театр сәнғәте үҫешенә тос өлөш индергәне, оҙайлы йылдар намыҫлы эшләгәне өсөн Мәҙәниәт министрлығының маҡтау грамотаһы тапшырылды. Кисәлә спекатклдәрҙән өҙөктәр күрһәтелде.\nШулай уҡ, эстрада коллективтары, йырсылар, Камал исемендәге Татарстан дәүләт академия театры актерҙары, коллегалары һәм тоғро тамашасылары ҡатнашты. Кисәлә бихисап йылы һүҙҙәр яңғыраны, гөлләмәләр һәм почет грамоталары тапшырылды.\nӘ Башҡортостандың театр эшмәкәрҙәре берлеге Хөрмәтулла Үтәшевты Станиславскиҙың көмөш миҙалы менән бүләкләне. Бенефис аҙағынан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры коллективы Хөрмәтулла Ғаззали улына иң изге теләктәрен еткереп, “Сәхнә аҡһаҡалы” тигән сертификат тапшырҙы.


Кейәүгә яратып сығырғамы, әллә иҫәп буйынсамы?\n7 Май 2019, 20:57\nМин үҙ-үҙемә ышанмаған, баҫалҡы, оялсан ғына бер ҡыҙыҡай инем. Бының сәбәбен атай-әсәйһеҙ ҡалыуымда күрәм. Икеһе лә йәшләй генә бер-бер артлы үлеп киткәс, әсәйемдең апаһы тәрбиәләп үҫтерҙе мине. Шунан киләлер ул үҙемде гел кәм тойоуым. Шул мәлдәрҙән күңелемдә, юғары белем аласаҡмын, кеше буласаҡмын, тигән сәм йәшәне.\nМөхәббәт йәштәрҙә тиҙәр,\nБула ул һәр кемдә лә.\nМөхәббәтһеҙ йәшәп булмай,\nҠартайған көндәрҙә лә...\nҺаумы, “Йөрәк сере”! Бына шулай йырҙар тыңлап, инде пенсия йәшенә еттем тигәндә йәшлекте, унда ҡалған иң матур мәлдәрҙе иҫләп, һағынып, йөрәк һыҙып ултырған көн. Балалар үҫеп, тыуған йорттан китеп бөттө, донъя күптән яйға һалынған, ни эшләйһең инде бүтәнсә?\nӘле үткәндәремә бағам да, дөрөҫ йәшәнемме мин, тигән һорауҙы бирәм. Уйлап ҡараһаң, тормошомдо бөтөнләй икенсе төрлө ҡорорға, хатта ярты юлда бүтән төрлө юҫыҡҡа үҙгәртеп ебәрергә мөмкинлектәр күп булды бит.\nМин үҙ-үҙемә ышанмаған, баҫалҡы, оялсан ғына бер ҡыҙыҡай инем. Бының сәбәбен атай-әсәйһеҙ ҡалыуымда күрәм. Икеһе лә йәшләй генә бер-бер артлы үлеп киткәс, әсәйемдең апаһы тәрбиәләп үҫтерҙе мине. Шунан киләлер ул үҙемде гел кәм тойоуым. Шул мәлдәрҙән күңелемдә, юғары белем аласаҡмын, кеше буласаҡмын, тигән сәм йәшәне. Һәйбәт уҡыным мин мәктәптә, бөтә фәндәр ҙә тиерлек еңел бирелде. Дуҫлашып йөрөгән егетем менән шул арҡала араларҙы өҙөргә тура килде. Ул Өфөгә килергә теләмәне, ә минең ауылда йәшәгем килмәне. Рауил минән айырмалы рәүештә үткер ине. Ҡулынан килмәгән эш юҡ. Ярҙамсыл. Ҡыҙҙар ҙа үҙенә ылығып ҡына бара. Шунан да ҡурҡтым. “Уға кейәүгә сығырмын, ҡаршы бер һүҙ ҙә әйтә алмам, ә ул үҙенә нисек кәрәк, шулай эшләп тик йөрөр. Һулаҡайға сабырға ла күп һорамаҫ. Уға лайыҡ та түгелмен, минең менән күңелһеҙ бит...” тигән уй ояланы башыма ни эшләптер. Ә үҙем уны үлеп яраттым. Ундай тойғоно башҡа бер ваҡытта ла татығаным булманы. Бергә тиң ҡартайып барған, балалар үҫтергән, минең өсөн “өф” итеп торған иремә ҡарата ла... Етмәһә, бишенсе курсты тамамлап киләм, ә ул һаман өйләнешергә тәҡдим дә яһамай. Минең билдәһеҙләктә йөрөгөм килмәне, уҡыуҙы бөткәс тә үҙ оямды ҡорорға хыялландым. Шулай, әкренләп Рауилды оноторға булдым. Үҙебеҙҙең яҡҡа һирәк ҡайттым, ул киләм тиһә лә, ваҡыт юҡлыҡҡа һылтанып, кире бора торҙом. Егеттәр күп ҡараны миңә, араларынан һайлап алып дуҫлаша ала инем ул ваҡытта. Әле йәшәп ятҡан ирем ныҡышыраҡ булып сыҡты. Һәйбәт егет ине ул, иғтибарлы ғаилә башлығы, иң яҡшы атай. Уға ҡарата бер генә насар һүҙ ҙә әйтә алмайым. Әммә... мөхәббәт тигәнең бөтөнләй башҡа икән.\nМинең кейәүгә сығам тигән хәбәрем Рауилға аяҙ көндә йәшен йәшнәгәндәй тәьҫир иткән. Шул кистә үк килеп етте. Иҫәрләнмәҫкә ҡушып ныҡ үтенде, әммә үҙе мине тыңлап Өфөгә килергә һаман ҡаршылашты. “Әсәйемдәр инде оло, уларҙы нисек ташлап китәйем”, – тине. Баҡтиһәң, минең өсөн дә киләсәккә пландар ҡороп бөткән, шуға күрә тәҡдим яһауҙы ла кәрәк тип тапмаған. Йәнәһе, мин ҡайтам да, шунда уҡ туй яһайбыҙ ҙа, йәшәп алабыҙ ҙа китәбеҙ. Уны тыңлаһаң, ысынлап та, бик тә һәйбәт булыр кеүек. Әммә минең хыялдар бөтөнләй икенсе төрлө ине шул... Уның шулай минһеҙ генә киләсәгебеҙҙе хәл итеп ҡуйыуы тағы ла нығыраҡ үпкәләтте. Илашып айырылыштыҡ. Әл дә телефон юҡ, тип ҡыуанғайным шул саҡ. Шылтыратһа, түҙмәҫ, һөйләшер, бәлки, ысынлап та, кире лә уйлап ҡуйыр инем.\nБәләкәй ваҡытта хыялланғандарымдың барыһына ла өлгәштем бөгөнгө көндә. Күп нәмә теләгәнмен, мөхәббәт тураһындағы уй ғына башыма ла инеп сыҡмаған. Тормошомдоң ошо тәңгәле генә ғүмер буйы китек булды. Ятһам да, торһам да, күңелдә гел Рауил ине. Уның беҙҙең туйҙан һуң уҡ күҙ йомоп беренсе осраған ҡыҙға өйләнгәнен ишеткәйнем. Бер-бер артлы ике балалары тыуғанын да, ҡатынының эсергә яратыуын да, донъя тип иҫе китеп бармауын да белеп йөрөнөм. Бик бәхетле йәшәмәгәдәрен аңлаған һайын үҙемде ғәйепле тойҙом.\nҺалҡынлығымды ирем дә һиҙгәндер инде, бер ваҡыт араҡы менән дуҫлашып алды. Әрләп тә ҡарайым, юхалап та, бер нәмә лә ярҙам итмәй. Ул ваҡытта ике бала үҫтерә инек инде. Ҡорған тормошто емерге килмәй барыбер. Айныҡһа ғәфүҙәр үтенеп, башҡаса әйләнеп тә ҡарамаҫҡа анттар бирә лә, аҙаҡ тағы ысҡына. Ә мин шундай мәлдәрҙә уны күрә алмаҫ хәлгә етәм. Һөйләшеү, түшәк уртаҡлашыу түгел, ҡарағы ла, тауышын ишетке лә килмәй. Хоҙайҙың мине һынап ҡарауы булғандыр тип уйлайым, шулай аңҡы-тиңке йөрөгәндә, Рауил менән осрашырға яҙҙы. Бер аҙна буйы көн дә күрешергә тура килде беҙгә. Илаш, үпкәләш, йоҡоһоҙ ҡайнар төндәр – барыһы ла булды. Ни тиклем бәхетһеҙ икәнлегебеҙҙе аңланыҡ. Яҙмышты төҙәтергә һүҙ ҡуйышып, яҡты хыялдар менән айырылыштыҡ.\nӘйтерһең, ирем барыһын да белеп торған, шунан һуң ҡапыл ғына элекке хәленә ҡайтты ла ҡуйҙы. Эсеүен ташланы, балаларын ҡарай, минең өсөн өҙөлөп тора. Ҡатын-ҡыҙға шунан башҡа ни кәрәк инде, яңынан һәүетемсә йәшәп алып киттек. Баҡтиһәң, Рауил ҡайтып айырылышыу тураһында һүҙ ҡуҙғатҡас, уның ҡатыны ла үҙгәргән, ташламауын үтенеп илаған. Ул да балалар хаҡына түҙеп ҡарарға булған. Шулай итеп, беҙ бергә була алманыҡ. Әммә осрашыуҙарыбыҙ йышайҙы. Ике төрлө тормош алып бара башланым.\nБалалар үҫеп бөткәс, миндә тағы икеле-микеле уйҙар тыуҙы. Рауил күптән инде бергә йәшәйек тип килә ине. Үҙемде еңеп, яратҡан кешем менән өр-яңынан тормош ҡорорға тип йөрөгәндә, ҡатынының ауырлы икәнен белдек. Йәнә хыялыбыҙ тормошҡа ашманы. Рауилдың үҙенең уйынан ҡайтырға иҫәбе юҡ ине, ярҙам итеп торормон әле, тип уйланы. Әммә күрәләтә тороп минең арҡала бер ғәйепһеҙ сабыйҙың етем ҡалыуына нисек юл ҡуяйым?\nШулай икебеҙ ике яҡта зарығып, тормошобоҙ үтеп тә китте. Үткәндәрҙе иҫләргә генә ҡалды. Барыһы ла бер-береңдең теләгенә ҡолаҡ һалмауҙан ғына башланғайны. Шул ваҡыт беҙгә өсөнсө юлды эҙләп ҡарарға кәрәк булған, бәлки, шунда уңыр инек. Әммә үткән үткән инде, зарланып ултырып эш сығарыу мөмкин түгел. Шулай ҙа Хоҙай мине мәрхәмәтенән айырманы, шуның өсөн рәхмәтлемен. Был тормошта бер нәмә лә бушҡа түгел, нимә менән дә булһа түләргә тура килә. Бөгөнгөм өсөн, күрәһең, мөхәббәтем менән хисаплашҡанмындыр. Яратам тип, киреһенсә, ауыҙым бешеүе лә бар ине бит. Балаларыма ла, кем белә, етерлек тәрбиә, белем биреп бөтмәҫ инем. Ә былай, нимә эшләһәм дә, юлым гел уң булды.\nБер көн бәләкәс ҡыҙым: “Кейәүгә яратып сығырғамы, әллә иҫәп буйынсамы?” тип һорап ҡуйҙы? Ысынлап та, ҡайһылай яҡшы? Аныҡ ҡына яуап бирә алманым, сөнки үҙемдең башым буталған...\nБыл һорауға бәлки журнал уҡыусылар яуап бирә алыр? Һеҙ нисек уйлайһығыҙ: мөхәббәтме, иҫәпме?


Ул 200-ҙән ашыу ғилми эш, шул иҫәптән 30 китап (монографиялар, йыйынтыҡтар һәм «Башҡорт халыҡ ижады» фәнни серияһынан томдар) авторы. Шулай уҡ "Салауат Юлаев" энциклопедияһы, "История Башкортостана с древнейших времен до 60-х гг. XIX в.", "История башкирского народа" кеүек мәртәбәле хеҙмәттәрҙең авторҙарының береһе, 18 томлыҡ "Башҡорт халыҡ ижады" ның "Йомаҡтар", "Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр", "Риүәйәттәр һәм легендалар" буйынса өлөштәрендә Фәнүзә Айытбай ҡыҙының мәртәбәле хеҙмәт емештәре ингән. Рухи ҡомартҡыларыбыҙҙы бөтә донъяға билдәле итеүсе ғалимә-фольклорсының хеҙмәттәре бихисап.\nЗәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан "Китап" нәшриәте Фәнүзә Нәҙершина авторлығындағы түбәндәге китаптарҙы тәҡдим итә:\nБер нисә телдә нәшер ителгән мәҡәлдәр һәм әйтемдәрҙән торған был йыйынтыҡ үҙенсәлекле һәм ҡыҙыҡлы булыуы менән уҡыусыларҙы йәлеп итә. Китаптың авторҙары халыҡ ижадының был төрөн китапта барлыҡ нескәлектәре, ҡиммәттәре менән тулыһынса еткерә алған,уларҙа күпме тел байлығы, аҡыл тәрәнлеге ята.\nКитапҡа тупланған паремик ижад өлгөләре ике киҫәктән тора: беренсе киҫәккә – 400-ҙән ашыу башҡорт халыҡ мәҡәл-әйтемдәре һәм уларҙың рус, инглиз, немец, француз телдәренә тәржемәләре, икенсеһенә башҡортса-русса-инглизсә-немецса-французса мәғәнәләш мәҡәлдәр һәм әйтемдәр индерелде. Киң ҡатлам уҡыусыға тәғәйенләнә.\n"Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы"\nФольклор прозаһының тарихи йүнәлешле тармағын өйрәнеүгә бағышланған был китапта риүәйәт, легенда, йыр-риүәйәт, хөрәфәти хикәйә һәм хәтирә жанрҙары тикшерелә. Боронғо (архаик) ҡараштар сатҡыһын һаҡлаған миф-легендаларға, халыҡ тормошондағы әһәмиәтле ваҡиғаларҙы сағылдырған тарихи риүәйәттәргә айырыуса ҙур урын бирелде. Көнкүрешкә бәйле ҡайһы бер сюжеттар ҙа иғтибарҙан ситтә ҡалманы. Китаптың «Ҡушымта» бүлегендә мотивтар күрһәткесе бирелде (рус һәм инглиз телдәрендә).\nБаҫма башҡорт халыҡ ижады, башҡорт халҡының рухи мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһыныусылар өсөн файҙалы ҡулланма буласаҡ.\nҮрҙә телгә алынған йыйынтыҡтарҙы нәшриәттең фирма магазиндарынан һатып алырға мөмкин.


Өфөлә көндәрҙең ныҡ эҫе тороуы сәбәпле ауыр йөк машиналарының хәрәкәте сикләнә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөлә көндәрҙең ныҡ эҫе тороуы сәбәпле ауыр йөк машиналарының хәрәкәте сикләнә\n9:46, 25 мая 2021 Иҡтисад\n2021 йылдың 25 майынан 31 авгусына тиклем Өфөлә ауыр йөк ташыған транспорт хәрәкәте ваҡытлыса сикләнә. Һауа температураһы 32 градустан юғары булһа, урындағы әһәмиәттәге дөйөм файҙаланыштағы юлдарҙа сикләү индерелергә тейеш. Бындай көндәрҙә йөк машиналарына киске сәғәт 10-дан иртәнге 10-ға тиклем генә йөрөргә рөхсәт ителә.\nҠарар көндәрҙең эҫе тороуына бәйле ҡабул ителде, сөнки асфальт йылына. Был иһә, үҙ сиратында, ауыр транспорт йөрөгәндә юлдарҙың боҙолоуына килтереүе мөмкин. Өфө юлдары 2010 йылдың аномаль эҫе йәйендә айырыуса ныҡ зыян күрҙе, шуға властар ошо хәлде иғтибарға алды.\nХәҙер ҡала хеҙмәттәре асфальттың өҫтөн һыуытыу буйынса саралар күрә. Һыу һиптереү-йыуыу машиналары көсәйтелгән режимда эшләй. Һыу һиптереү юл япмаһының артыҡ боҙолоуына юл ҡуймаҫҡа мөмкинлек бирә.\nТеги: асфальт, эҫе көндәр


Республикала Европа иммунизация аҙналығы бара // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспубликала Европа иммунизация аҙналығы бара\n16:41, 22 апреля 2015 Йәмғиәт\nРеспубликала Европа иммунизация аҙналығы бара Фото: Андрей Старостин\nӨФӨ, 2015 йыл, 22 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.\nБашҡортостан Европа иммунизация аҙналығына ҡушылды. Сара 20 апрелдән 27-нә тиклем үткәрелә. СПИД-ҡа һәм йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы көрәш һәм иҫкәртеү буйынса республика үҙәгенең баш табибы Рафаэль Яппаров «Башинформ» агентлығында уҙған матбуғат конференцияһында хәбәр итеүенсә, Рәсәйҙә генә түгел, Көнбайыш Европа, Латин Америкаһы, Африка илдәрендә лә йоғошло сирҙәрҙең артыуына бәйле халыҡты иммунизациялау проблемаһы тәүге урынға сыға.\nАҙналыҡтың төп маҡсаты — халыҡтың йоғошло ауырыуҙарҙы иҫкәртеү мәсьәләләре буйынса хәбәрҙар булыу кимәлен күтәреү. Быйыл Европа иммунизация аҙналығы «Иммунизациялағы проблемаларҙы юҡ итергә!» тигән девиз аҫтында уҙа.\nЙыл һайын Башҡортостанда 1,8 миллиондан ашыу кеше йоғошло сирҙәргә ҡаршы прививка яһата.\nОшо саралар һөҙөмтәһендә 2014 йылда республикала дифтерия, тартышыу, полиомиелит, ҡыҙамыҡ кеүек ауырыуҙар теркәлмәгән. Әммә, Рафаэль Яппаров билдәләүенсә, ҡайһы бер инфекциялар буйынса эпидемик хәл насарайған. Быйыл быума йүтәл менән ауырыу 1,7 тапҡырға артҡан һәм урындағы халыҡ араһында ҡыҙылса менән ауырыуҙың ике осрағы теркәлгән.\nБаш табип һүҙҙәренсә, дифтерияға, быума йүтәлгә, ҡыҙылсаға ҡаршы прививка яһатылмаған балаларҙың һаны артҡан.\nБашҡортостанда аналыҡта яман шеш барлыҡҡа килтереүсе папилломатоз инфекцияһынан вакцинация үткәрелә. 2010 йылдан алып 12 -16 йәшлек 3,5 мең ҡыҙға прививка яһалған. Быйыл тағы ике мең доза вакцина һатып алынған.\n— Йоғошло сирҙәр хәүефһеҙлеге мәсьәләләре Өфөләге ШОС һәм БРИКС саммиттарына әҙерлек сиктәрендә лә бик мөһим. Тәү сиратта медицина, хоҡуҡ һаҡлау органдары хеҙмәткәрҙәренә, ирекмәндәргә А гепатиты, дизентерия, ҡыҙылсанан вакцинация үткәрелә, — тип хәбәр итте Рафаэль Яппаров.\nТеги: һаулыҡ һаҡлау,иммунизация


Хәйбулла районының Ергән мәктәбе уҡыусылары һәм уҡытыусылары быйылғы уҡыу йылын түҙемһеҙләнеп кѳтә. 1 сентябрҙә улар ѳр-яңы мәктәп бинаһына аяҡ баҫасаҡ. Ошо кѳндәрҙә бында реконструкция эштәре тамамланып тора. 60 йыл элек тѳҙѳлгән мәктәпте ремонт эштәренән һуң танырлыҡ та түгел. Уҡыу бүлмәләренә яңы парталар, шкафтар, таҡталар ҡуйылған. Йыуыныу бүлмәһе, бәҙрәф эшләнгән.\nЙәйге каникул булһа ла мәктәп биләмәһе уҡыусылар тауышынан гѳр килеп тора. Мәктәп баҡсаһында эштән күп нәмә юҡ. Зинаида Миңлетдин ҡыҙы Әхмәтдинова етәкселегендә баҡса менән таныштыҡ. Бындағы ҡыяр, помидор, кишер, борос, кәбеҫтә, сѳгѳлдѳр ултыртылған түтәлдәрҙә бер ҡый үләне тапмаҫһың. Уларҙы иң тәүҙә ҙур ғына теплицала үҫтереп, асыҡ урынға күсергәндәр. Күп тә тормай мул ғына уңыш та ала башларҙар. Баҡсаға килеп инеү менән аллы-гѳллѳ сәскәләр кәйефте күтәрә.\nМәктәп директоры Ғ.Ә.Рәхмәтов, биология уҡытыусыһы булараҡ, баҡса эшенә айырыуса иғтибарлы. Ғәлиәхмәт Әхмәтхан улы әйтеүенсә, йәшелсәләрҙән тыш, емеш ағастары үҫтереүгә лә ҙур иғтибар бирәләр. Былтыр хатта виноград та ултыртҡандар. Шулай уҡ мәктәп биләмәһендә егәрле ергәндәр бройлер себештәре үҫтерә. Бына шундай уңған балалар уҡый Ергән мәктәбендә.\nдиректоры Ғ.Ә.Рәхмәтов баҡсала эшләүсе


12 октябрь — Башҡорт Википедияһы\n12 октябрь Викимилектә\n12 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 285-се көнө (кәбисә йылында 286-сы). Йыл аҙағына тиклем 80 көн ҡала.\nИспан теле көнө.\nАртрит менән көрәш көнө.\nБагам Утрауҙары: Колумб көнө.\nИспания: Испан милләте көнө.\nАҠШ: Колумб көнө.\nЭкватор Гвинеяһы: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.\nБразилия: Балалар көнө.\nБашҡортостан: Дәүләт гимны һәм Дәүләт гербы көнө.\nРәсәй: Кадрҙар хеҙмәтендә эшләүселәр көнө.\n1492: Христофор Колумб Американы аса.\n1901: Теодор Рузвельт АҠШ Президенты резиденцияһына рәсми рәүештә «Аҡ йорт» исемен бирә.\n1909: Мәскәүҙә беренсе китап баҫыусы Иван Фёдоровҡа һәйкәл асыла.\n1928: Ҡыҙыл Армияның М. В. Фрунзе исемендәге Үҙәк йорто ҡарамағында ойошторолған Ҡыҙыл Армия йыр ансамбленең беренсе сығышы. Хәҙер был коллектив — «Рәсәй Армияһының А. В. Александров исемендәге академия йыр һәм бейеү ансамбле».\n1940: Мәскәүҙә П. И. Чайковский исемендәге концерт залы асыла.\n1968: Мехикола XIX Олимпия уйындары башлана.\nСарбаев Ғәйфулла Фәхрислам улы (1915—22.02.1965), театр актёры, режиссёр. 1940—1941 йылдарҙа һәм 1945 йылдан хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт драма театры актёры, 1958—1963 йылдарҙа — баш режиссёры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).\nМалмыгин Владимир Иванович (1950), инженер-физик, хеҙмәт алдынғыһы. 1974—1992 йылдарҙа «Прогресс» производство берекмәһе хеҙмәткәре. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1989). Сығышы менән хәҙерге Мәләүез ҡалаһынан.\nБелов Григорий Андреевич (1901—23.06.1994), Рәсәйҙәге Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, генерал-лейтенант (1953). 1942 йылдың июленән 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының командир урынбаҫары, 1943 йылдың февраленән — командиры. Советтар Союзы Геройы (1944).\nЗакиров Мәсғүт Закир улы (1926—2001), уҡытыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Мишкә районы Оло Шаҙы урта мәктәбенең элекке рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.\nМөхәмәтйәнов Әбүзәр Мөғин улы (1951), мәғариф, комсомол, партия органдары һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, һәүәҫкәр йырсы. 1976 йылдан ВЛКСМ-дың Йәрмәкәй район комитетының ойоштороу, 1977 йылдан – уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире, 1978 йылдан – беренсе секретары; 1982 йылдан КПСС-тың район комитеты инструкторы, 1988 йылдан – агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире; 1991 йылдан Йәрмәкәй урта мәктәбе уҡытыусыһы; 2000 йылдан район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика, 2005–2013 йылдарҙа – мәғариф бүлеге начальнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2011). Сығышы менән ошо райондың Рәтамаҡ ауылынан.\nСуздальцев Александр Иванович (1937), нефть һәм газ сығарыу операторы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Красноусол ауылынан.\nХоҙайғолова Рәмилә Ниғмәтйән ҡыҙы (1942), театр актёры, 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).\nВәлиева Зөһрә Сибәғәт ҡыҙы (1947), Өфөләге Эре панеллы йорттар төҙөү йәмғиәтенең биҙәүселәр бригадиры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1998), Өфө ҡалаһының почётлы гражданы (2000). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Яңы Турбаҫлы ауылынан.\nҒафаров Фидан Сафа улы (1947), театр актёры. РСФСР-ҙың (1984), Башҡорт АССР-ының (1980) һәм Татарстандың (1994) халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1981).\nНәсибуллина Маргарита Рәниф ҡыҙы (1952), медицина өлкәһе алдынғыһы. 1979—2016 йылдарҙа Ҡалтасы район үҙәк дауаханаһының табип-терапевы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Сығышы менән Ҡариҙел районынан.\nХәсәнов Миңләхмәт Гәрәй улы (1923—1989), хужалыҡ эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ишембай районы «Коммунизм» колхозының элекке рәйесе. Ике Ленин, Октябрь революцияһы, II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Ҡанаҡай ауылынан.\nАбдуллина Сәниә Әхәт ҡыҙы (1928), уҡытыусы, сәсән. 1989 йылда СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә һәм Татар АССР-ында Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәре фестивалендә ҡатнашыусы. 1-се Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995). Сығышы менән Мәсетле районы Тайыш ауылынан.\nТәлғәт Тажетдин (1948), дин әһеле, Шәйех-әл-ислам (1990). 1980 йылдан Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе, 1992 йылдан Рәсәйҙең Баш мөфтөйө. IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2013), Почёт (2008), Дуҫлыҡ (1998), Халыҡтар дуҫлығы (2008), Салауат Юлаев, II дәрәжә Дан һәм Намыҫ (2013), II дәрәжә Изге благоверный Мәскәү кенәзе Даниил (2008) ордендары кавалеры. Сығышы менән Ҡазан ҡалаһынан.\nМансуров Фазлығаян Мансур улы (1909—1990), уҡытыусы, хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1926—1940 йылдарҙа Кушнаренко районы Илек башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, 1943–1960 йылдарҙа урындағы «Коминтерн» колхозы рәйесе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Сығышы менән ошо ауылдан.\n12 октябрҙә тыуғандар\n1350: Дмитрий Донской, Мәскәү кенәзе.\n1929: Рола́н Бы́ков, СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, СССР-ҙың халыҡ артисы (1990).\n1935: Лучано Паваротти, Италияның опера йырсыһы.\n1960: Алексей Кудрин, Рәсәй сәйәсмәне.\n12 октябрҙә вафат булғандар\n1944: Дәйләғи Ноғоманов, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).\n1991: Аркадий Стругацкий, СССР яҙыусыһы.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=12_октябрь&oldid=1083598 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:34 11 октябрь 2021 үҙгәртелгән.


Тыуған еренең тоғро улы\n5 Ноябрь 2021, 15:40\nСтарт” хужалығы етәксеһе Илдус Шәрипов районда иң уңышлы эшләгән фермерҙарҙың береһе иҫәпләнә.\nСтарт” хужалығы етәксеһе Илдус Шәрипов районда иң уңышлы эшләгән фермерҙарҙың береһе иҫәпләнә.1986-сы йылда агроном һөнәре буйынса Өфө ауыл хужалығы институтын тамамлаған Ҡотош ауылы егете 1992 йылда игенселек, йәшелсәселек йүнәлешендә үҙ эшен асып ебәрә. Бөгөнгө көндә хужалыҡҡа нигеҙ һалғанға өс тиҫтә йыл ваҡыт үткән. “Предприятиеның 1800 гектар сәсеүлек майҙаны, 300-ҙән артыҡ ит йүнәлешендәге малы иҫәпләнә. Беҙ киләсәккә ышанып йәшәйбеҙ. Күрһәткестәр яҡшы. Мәҫәлән, сөгөлдөрҙө 200 гектарҙа сәскәйнек, гектар ҡеүәте былтырғыға ҡарағанда икеләтә кәм былһа ла, шәкәр күләме юғарыраҡ”, - ти фермер. Илдус Маркс улы сит илдәрҙең ауыл хужалығындағы алдынғы технологияларҙы, тәжрибәләрҙе ҡулланып уңышлы эш алып бара. Бойҙай, орлоҡ, техника һаҡлау өсөн майҙандар төҙөгәндәр. Ҡеүәтле техник базаға эйә, ауыл хужалығы инвентары бар. Мәҫәлән, берәр гектар биләгән кишер, ҡыҙыл сөгөлдөр, һуған баҫыуын элегерәк ҡул менән эшкәртһәләр, ә хәҙер бар эш механизацияланған. Сауҙаға сығарылғандан ҡалған үҫемлек исраф ителмәй: малға турап бирәләр.\nХужамын тип ул ҡул ҡаушырып ултырғандарҙан түгел: бар эште күмәк көс менән атҡаралар. Ә бына йәшелсә орлоҡтарын, бөртөклөләрҙе бураҙнаға һалыуҙы улы Азатҡа ышанып тапшырған. Атаһы юлынан киткән егет уң-ҡулы. Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ тигәндәй, Азат баш инженер, механизатор, механик һөнәрҙәренә эйә.\nОҫта ойоштороусы, ауылдың киләсәген ҡайғыртыусы Илдус Маркс улы ауылдаштарына ла эш урындары булдырған. Пайсыларҙы ла ваҡытында ризалата ул: кемгә кәрәк, үҫтерелгән уңыштан тирмәндә он да тарттырып бирелә , мал тотҡандарына иген таратыла. Тыуған ауылының, райондың социаль - иҡтисади тормошонда\nҙур роль уйнаған арҙаҡлы уңған ир- егеттәргә тик уңыштар юлдаш булһын.


Йәнде лә, тәнде лә дауалай\n9 Февраль 2018, 14:33\nБалалар поликлиникаһына яҡынлашҡан һайын илашҡан, сабыйҙарҙың көйһөҙләнгән тауыштары ишетелер инде, тигән борсолоуым арта. Ишек шаҡырға баҙнат итмәй бер аҙ кѳтѳп торҙом.\nБалалар ғына түгел, ата-әсәләрҙең дә күпселеге табипҡа килгәндә ошондай хис-тойғолар кисерә. Әммә был юлы табип кабинетындағы тыныслыҡ берҙән, ғәжәпләндерһә, икенсенән, ҡыуандырҙы. Бының сере ябай — үҙ эшенә ғашиҡ йәш педиатр Регина Ғәлиева ҡабул итә. Хеҙмәт юлын яңы ғына башлауға ҡарамаҫтан, ата-әсәләр араһында абруй ҡаҙанып ѳлгѳргән.\nРегина Ирек ҡыҙы Борайҙа тыуып үҫкән. Өфө дәүләт медицина университетын тамамлағас, 2017 йылда ҡулына диплом алған ҡыҙ дәртләнеп тыуған районына эшкә ҡайта. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә үҙен яҡшы белгес, изге йѳрәкле табип итеп күрһәтеп ѳлгѳрә.\nУның эшен поликлиника мөдире Радик Хәсәнов та ыңғай баһалап, фекерҙәре менән уртаҡлашты: «Поликлиникала йәштәр байтаҡ. Регина Ирек ҡыҙы яҡшы эшләй, тырыш. Волейбол, еңел атлетика кеүек спорт төрҙәре менән шөғөлләнә. Беҙҙә лә кадрҙар олоғая, йәш алмаш кәрәк. Регина Ирек ҡыҙы кеүек йәштәребеҙ эшкә күберәк килһен ине. Беҙҙең поликлиникала эш урындары ла, шарттар ҙа бар».\nҮҙенең һѳнәре тураһында йәш табип түбәндәгеләрҙе һѳйләне:\n— Балалар менән эшләүе ауыр, әммә ҡыҙыҡлы. Әңгәмәләр, ѳгѳтләүҙәр... Дауаланыусы үҙен иркен тотһон, ҡурҡмаһын ѳсѳн яҡшы психолог та булырға кәрәк. Ә иң мѳһиме — үҙеңде тыныс тотоу. Был торош балаларға ла ныҡ тәьҫир итә. Уларҙың һәр береһенә йылы һүҙ табырға, йыуатырға тырышам.\nРегина Ғәлиеваға шәфҡәт туташы Рания Ғәлина ярҙам итә. Улар бер-береһен аңлап, татыу эшләй. Дауаланырға килгән йәш пациенттар бында тән дауаһы ғына түгел, ә күңелдәрен дә тынысландырып, ҡәнәғәт булып ҡайта.\nШабай мәктәбе уҡытыусыһы.


Бөгөн халыҡ әйтемен иҡтисади фәндәр докторы Хәлил Барлыбаев дүрт томлыҡ йыйынтығының исем туйында йәнә бер иҫбатланы. Билдәле шәхес Башҡорт дәүләт университетында 70 йәшлек юбилейын туйланы.\nРеспубликаның иҡтисад тарихына нигеҙ һалыусы. Рәсәй Президенты ҡарамағындағы халыҡ хужалығы академияһы профессоры Хәлил Барлыбаев хаҡында бер һүҙ менә шулай тип әйтергә мөмкин. Һәм был хаҡлы. Алдан күҙаллап, дөрөҫ йүнәлеш биреүсе шәхестең иҡтисадта үҙ һуҡмағы...\nУл күренекле остаз да. Иҡтисад белгестәре нәҡ уның авторлығындағы – «Башҡортостан иҡтисады» дәреслеге буйынса белем ала. Был әсбаптың башҡа төбәктәрҙә аналогы юҡ.\nХәлил Барлыбаев 70 йәшлек юбилейын оло ҡаҙаныштар менән ҡаршылай. Яҡташыбыҙҙың Мәскәүҙә дүрт томлы йыйынтығы донъя күрҙе. Был тантананың Башҡорт дәүләт университетында үтеүенә бер ҙә осраҡлы түгел. Ни өсөн тигәндә, ғалимдың ғилми һәм рухи тормошо тап ошо юғары уҡыу йортонан инеш ала. Ҡасандыр хеҙмәт юлын ул йәш уҡытыусы вазифаһында ошонда башлай.