Тендер, кредит... Бизнесменға ишек ябыҡмы?\nЭшҡыуар булыу ни тиклем генә ҡыйын булмаһын, ҡайһы берәүҙәр шулай ҙа тәүәккәллек итә. Ә ҡайһылары хатта башҡаларҙы көнләштерерлек итеп уңып китә. Шулай ҙа улар, бик һирәктәренән тыш, улай тип иҫәпләмәй. "Бөтәһе лә насар" тип зарланырға ярата. Хәйер, хәҙерге бизнесмендарға ҡыйынлашҡандан-ҡыйынлаша барған саҡта ҡайҙан оптимизм булһын?\nБер яҡтан, моғайын, барыһы ла кешенең үҙенә, тирә-яҡ ысынбарлыҡты нисек ҡабул итеүенә бәйләнгәндер. Проблема һәр кемдең була инде ул - һәм ошондай шарттарҙа үҙ эшен асырға тәүәккәллек иткән, ысын мәғәнәһендә уңышлы, үҙ һөнәрен яратҡан кешеләрҙең өлгөһө бик мөһим.\nҺәм "БАШвестЪ" редакцияһы үҙ биттәрендә тап ошондай уңышлы һәм йүнсел шәхестәр менән интервью баҫтырырға ҡарар итте. Хөрмәтле уҡыусыбыҙ, унан һеҙ үҙегеҙ өсөн файҙалы нимәлер табырһығыҙ, тип ышанып ҡалабыҙ. Бәлки, кемегеҙҙер хәҙерге реалийҙар менән аҡланған был аҙымға барырға тәүәккәллек итер.\nШулай итеп, беренсе геройыбыҙ - Михаил Красильников, төҙөлөш фирмаһы хужаһы. Күп кенә хәҙерге заман эшҡыуарҙарынан айырмалы рәүештә ул үҙ эшен урта йәштә аса. Дөрөҫөрәге, 40 йәште уҙғас. Ғүмер буйына Михаил Васильевич янғын һағы идаралығында эшләй. Объекттарҙы яраштырыу, проект-смета документацияһы эшләү менән шөғөлләнә, башта үҙ эшен асыу тураһында уйламай ҙа.\n- Шулай ҙа "үҙеңә" эшләү теләге тыуып ҡуя торғайны, - тип таный геройыбыҙ. - Тик бының өсөн ҡыйыулыҡ та, мөмкинселек тә булманы.\nБарыһы ла 2001 йылда, Михаил Васильевич пенсияға сыҡҡас, үҙгәрә.\n- Мин, хәҙер йәки бер ваҡытта ла, тип уйланым. Пенсияға ғына йәшәп булмаясаҡ, ә "кемгәлер" эшләү теләге булманы. Күп йыллыҡ тәжрибәм һәм белемем дә үҙ ролен уйнаны, уны ҡайҙалыр ҡулланырға кәрәк бит. Һәм, әлбиттә, үҙ бизнесыңда.\nӘйткән һүҙ - атҡан уҡ! Кредит алдыҡ, төҙөлөш ҡорамалдарының бер ни тиклем өлөшөн һатып алдыҡ, фирманың исемен теркәнек. Шулай итеп, яңы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт барлыҡҡа килде.\n- Беҙҙең беренсе объект Менделеев урамындағы социаль аҙыҡ-түлек магазины булды, - тип дауам итә Красильников. - 3,5 мең квадрат метр майҙан менән иҫке бинаны алдыҡ та, инвесторҙар табып, эшкә тотондоҡ. Эш республиканың Тышҡы иҡтисади бәйләнештәр, сауҙа һәм эшҡыуарлыҡ министрлығы етәкселеге аҫтында алып барылды, һәм беҙ уны ғәжәп тиҙ - һигеҙ айҙа башҡарып сыҡтыҡ.\nӘлбиттә, был саф төҙөлөш түгел ине, ә реконструкция ғына. "Нулдән" башлап төҙөү - был бик ябай бурыс түгел! Әммә тәүге ваҡытта был талап ителмәне лә: ҡалалағы күп кенә объекттарҙы ваҡытында һәм сифатлы итеп ремонтларға кәрәк ине. Һәм заказсылар беҙгә мөрәжәғәт итте. Шулай итеп, фирманың "исемлегенә" Өфөләге абруйлы ҡунаҡхана, Эске эштәр министрлығы мәктәбе биналары, ҙур заводтарҙың береһе эләкте.\n- Һуңынан беҙ баштан башлап төҙөргә әҙер булыуыбыҙҙы аңланыҡ. Унан бигерәк, үҙ производствобыҙ тураһында уйландыҡ. Төҙөлөш сифаты материалдарҙың һәм ҡорамалдарҙың сифатына бәйле булыуы бер кемгә лә сер түгел. Шуға күрә лә 2005 йылға инде беҙҙең тәҙрә, ишек, баҫҡыстар, ҡойолған иҙән, елләтеү системаһы, сэндвич-панелдәр, хатта металл конструкциялар етештереү буйынса үҙ цехтарыбыҙ бар ине.\nБынан тыш, беҙ заказсыларыбыҙға үҙебеҙ төҙөгән биналарҙы тотоу буйынса хеҙмәттәр тәҡдим иттек, йәғни электр селтәрҙәрен, элемтә линияларын, елләтеү системаларын ремонтлауҙы, компьютер селтәрҙәрен хеҙмәтләндереүҙе һәм башҡалар. Был, әйткәндәй, эштәрҙе башҡарыу сифатын яҡшыртыуға стимул булып хеҙмәт итте. Аҙаҡтан үҙеңә ремонтларға тура килеүен белә тороп, кем дә насар эшләргә теләмәҫ, - тип көлә Красильников.\nАҙаҡтан клиенттар базаһы киңәйә, ҙур булмаған ярҙамсы предприятиелар төҙөү ихтыяжы тыуа, һәм фирма тотош бер төҙөлөш холдингына әйләнә.\n- Хәҙер Рәсәйҙә һәм төбәктә иң ҙур логистика үҙәктәренең береһен төҙөйбөҙ, - тип үҙ проекттары менән уртаҡлаша Михаил Васильевич.\n- Михаил Васильевич, әйҙәгеҙ, ғөмүмән эшҡыуарлыҡ тураһында һөйләшәйек. Һуңғы ваҡытта хөкүмәт даирәләрендә бәләкәй бизнесҡа ярҙам тураһында күп һөйләйҙәр. Эшҡыуарҙарға 2020 йылға тулайым эске продукттың яртыһынан ашыуын етештереү, иҡтисадтың төп "двигателенә" әйләнеү бурысы йөкмәтелә. Нисек уйлайһығыҙ, бының менән бәйле бизнесмендарға йәшәүе бер аҙ еңеләйерме?\n- Әлегә ниндәйҙер яҡшыртыуҙар күрмәйем. Уларҙы бер аҙ ваҡыттан һуң, был тулҡын төбәктәргә "килеп еткәс" көтөргә кәрәктер. Ә әлегә, ысынлап та, ҡыйынға тура килә - объекттарҙан түләү насар бара, чиновниктар ҡағыҙҙар менән һуҙа...\n- Һеҙҙең яңы эш башлаусы эшҡыуарға кәңәшегеҙ - үҙ эшеңде асыуға нисек тәүәккәллек итергә?\n- Әйтеүе ҡатмарлы. Моғайын, башланғыс капитал табырға кәрәктер. Башҡа кәңәште белмәйем. Сумма ярайһы уҡ булырға тейеш - кәмендә миллион һум. Әгәр ул булмаһа... Ҡорамалдарҙың бер ни тиклем өлөшөн һатып алырға, теге йәки был тендерҙа оторға маташырға - был варианттарҙың береһе.\nХәйер, дөрөҫөн әйткәндә, бик реаль вариант түгел. Беҙҙә тендерҙар механизмын йыш ҡына чиновниктар "хәл итә" бит, һәм ҡапыл ниндәйҙер бер билдәһеҙ фирма тендерҙы отһа, ә үҙ тармағында уңышлы эшләүсе эшҡыуарҙар ситтә ҡалһа, быға бер кем дә ғәжәпләнмәй. Мәскәүҙә генә судҡа биреп, тендер һөҙөмтәләрен ҡайтанан ҡараттырырға мөмкин, ә беҙгә әле был "яңылыҡ" килеп етмәгән. Шуға күрә лә башланғыс капиталһыҙ бик ауырға тура киләсәк.\n- Ә әгәр банктан кредит алһаң?\n- Мөмкин, тик һәр ваҡыт түгел. Бына беҙҙең практиканан тағы бер миҫал. Күптән түгел беҙ ағымдағы төҙөлөшкә кредит алырға маташтыҡ. Бөтә банктарҙы йөрөп сыҡтыҡ, шарттарҙы өйрәндек... Баҡһаң, кредит лимиттары 20-30 миллион һум күләмендә билдәләнгән икән. Ә беҙҙең бер проект ҡына 35 миллион тора, ә электр үткәреү буйынса техник шарттар (электр селтәренә тоташтырыуға рөхсәт) - тағы 110.\nАхыр килеп, лимит 200 миллион һумға тиклем булған банк табып шатланғайныҡ... Нимә уйлайһығыҙ? Баҡһаң, был суммаға ике тапҡырға күберәк - йәғни 400 миллион һумлыҡ залог кәрәк икән. Ә төҙөлөш предпритиеһының (беҙҙеке кеүек) әйләнеше залог сифатында ҡаралмай. Ни өсөн? Аңлашылмай. Асылда, был шул уҡ заказсы мотлаҡ түләйәсәк эштәр һәм хеҙмәтләндереүҙәр бит!\nКүреүегеҙсә, беренсе йыл ғына ла эшләмәйбеҙ, ә банк системаһынан ышаныс элеккесә һаман юҡ.\n- Республикабыҙҙа эшҡыуарҙар өсөн конкурстар, "түңәрәк өҫтәлдәр" һәм форумдар даими үткәрелеп тора. Һеҙ уларҙа ҡатнашаһығыҙмы?\n- Элек ҡатнаша инем, аҙаҡтан унан бер ниндәй ҙә файҙа булмауын аңланым. Етмәһә, улар, башлыса, йәй (ә ул Башҡортостанда бик ҡыҫҡа) - төҙөлөш осоро ҡыҙған ваҡытта үткәрелә бит. Бында эшләргә кәрәк, ә конкурс тураһында уйларға түгел. Әгәр бындай саралар көҙ, октябрь-ноябрь айҙарында, төҙөүселәр бер аҙ буш ваҡытта үткәрелһә - икенсе эш. Ә әлегә йәйге миҙгелде тулыһынса файҙаланырға тура килә.\nБыл теләкте төбәк чиновниктары ишетерме-юҡмы, билдәһеҙ. Ишетеүен бик теләйбеҙ ҙә бит! Ә беҙ Михаил Красильниковҡа интервьюһы өсөн рәхмәт белдерәбеҙ һәм эшендә артабан да уңыштар теләп ҡалабыҙ.


Рөстәм Хәмитов WorldSkills Russia һәм JuniorSkills чемпионаттары еңеүселәре һәм призерҙары менән осрашты\n24 майҙа Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Йәш профессионалдар» (WorldSkills Russia) V Милли чемпионат һәм JuniorSkills III Милли чемпионат еңеүселәре һәм призерҙары менән осрашты.\n— Эшсе һөнәрҙәр буйынса республика исеменән мөһим ярыштарҙа ҡатнашып, лайыҡлы урындар яулағанығыҙ өсөн рәхмәт. Беҙҙә чемпиондар ҙа, көмөш, бронза призерҙар ҙа бар, – тине республика етәксеһе. – Был беҙҙең өсөн бик яҡшы күрһәткес, сөнки һеҙҙең эшегеҙ, эшмәкәрлегегеҙ эшсе һөнәрҙәрҙе популярлаштырырға, йәштәрҙең, шул иҫәптән тиңдәштәрегеҙҙең иғтибарын эшсе һөнәрҙәрҙең яҡшы икәнлегенә һәм станок артында эшләп, ниндәйҙер эшсе һөнәргә эйә булып, тормошта уңышҡа өлгәшеп булыуына йүнәлтергә ярҙам итә. Был йәһәттән һеҙ – афариндар.\nТөбәк Башлығы билдәләүенсә, бөгөн бөр төркөм эшсе һөнәрҙәр буйынса белгестәр етешмәү күҙәтелә.\n— Белгестәрҙә ҡытлыҡ бик ҙур. Шуға хәҙер ошо юл менән барыуығыҙ бөтә яҡтан ҡарағанда ла дөрөҫ эшләүегеҙ тураһында һөйләй, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Ғөмүмән, һөнәр алып, киләсәгеңде, шул иҫәптән финанс яҡтан үҙаллылығыңды һәм бойондороҡһоҙлоғоңдо тәьмин итеү – бик мөһим. Сөнки квалификациялы эшселәр бөгөн яҡшы эш хаҡы ала. Һуңынан артабан уҡырға, юғары белем алырға, икенсе эшкә, башҡа кимәлгә күсергә мөмкин. Әммә эшсе һөнәрҙәр аша тормошто башлау – ул, әлбиттә, иң мөһиме. Ошо йәһәттән мин һеҙҙе хуплайым.\nБашҡортостанда WorldSkills Russia һәм JuniorSkills төбәк координация үҙәге директоры Илшат Рәхмәтуллин эшсе һөнәрҙәр буйынса чемпионаттарҙа республика командаһының һөҙөмтәләре һәм төбәктә WorldSkills хәрәкәтен үҫтереү перспективалары хаҡында һөйләне.\nКонкурстарҙа ҡатнашыусылар үҙҙәренең тәьҫораттары, артабанғы һөнәрҙәре һәм уҡыу пландары менән уртаҡлашты.\n— Минең ҡарашҡа, рейтингтар, чемпион урындары һәм ошо чемпионатта призерҙарҙың һаны түгел, ә йәштәребеҙҙе күпләп эшсе һөнәрҙәр буйынса уҡыуға йәлеп итеү мөһим, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов.


Уртаҡ дошманға ҡаршы бергәләп көрәшкәндәр\n30 Ноябрь 2021, 16:45\nТыныслыҡтың ҡәҙерен беләйек.\nҮҙ иленең геройҙарын, батырҙарын ихтирам иткән, онотмаған халыҡ бөйөк ул. Һуғыш тамамланыуға 76 йыл уҙһа ла, бөгөнгө быуын йәштәрендә азатлыҡ өсөн көрәш юлында һәләк булған геройҙар аша патриот тойғолары тәрбиәләү Икенсе донъя һуғышында ҡатнашҡан бар илдәрҙә лә көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала. Әлбиттә, ҙур көс, һаулыҡ һәм ныҡышмалылыҡ талап иткән был яуаплылыҡ һуғыш ветерандарының һәм уларҙың балаларының иңенә төшә.\nДаян Мурзин – мәңге хәтерҙә!\nӘ бит “фашизм йоҡламай”, тимәк, тынысланырға иртәрәк әле. Был турала бынан 80 йыл элек исеме донъяға билдәле чех журналисы Юлиус Фучик иҫкәртһә лә, нацистар тарафынан язалап үлтерелгән патриоттың һүҙҙәре бөгөн дә көнүҙәк яңғырай. Быйыл октябрь аҙағында Чех Республикаһының Злин өлкәһе Всетин ҡалаһында уҙғарылған “Ян Жижка исемендәге 1-се партизандар бригадаһының тарихи төркөмө” йыйылышында ошо фекер өҫтөнлөк итте. Унда сығыш яһаусылар фашизмға ҡаршы көрәштә һәләк булған яугирҙәрҙе һәм партизандарҙы онотмау, һуғыш хаҡындағы дөрөҫлөктө йәштәргә аңлатыуҙы артабан да дауам итергә кәрәклеген билдәләне.\nСарала Чех һәм Словак Республикаларындағы иҫән партизандар, уларҙың балалары һәм ейәндәре, һуғыш ветерандары, шулай уҡ сит илдәрҙә әҙерлек үтеп ҡайтып, нацистарға ҡаршы көрәшкән легионерҙар, Злин өлкәһенең ауыл-ҡалаларынан килгән уҡытыусылар, тарихсылар, эшселәр, инженерҙар, мәктәп директорҙары, Злин өлкәһенең һейтманы (хакимиәт башлығы) Радим Голиш менән Злин ҡалаһы старостаһы (хакимиәт башлығы) Иржи Ружичка һәм башҡалар сығыш яһаны.\nЙыйылыш Чех, Словак Республикаларының һәм Рәсәй Федерацияһының гимндарын тыңлауҙан башланды, шунан һуң бер минутлыҡ тынлыҡ иғлан ителде. Тәүге һүҙ “Ян Жижка исемендәге 1-се партизандар бригадаһының тарихи төркөмө”н инде биш йыл етәкләгән Карел Вацулекка бирелде.\nУл Тарихи төркөмдөң, һуғыш ветерандары һәм партизандарҙың иҫтәлеген мәңгеләштереү, Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнашҡан Ян Жижка партизандарына яла яғыуға ҡаршы сығырға һәм халыҡҡа аңлатырға кәрәклеккә баҫым яһаны, ойошманың йыллыҡ эшенә баһа бирҙе. 2020 йылда Европала көслө коронавирус булыуға ҡарамаҫтан, Еңеүҙең 75 йыллығы уңайынан Чехия һәм Словакияның “төнгө бүреләре”, мотоциклдарҙа Мәскәүгә барып, Ҡыҙыл майҙанда Билдәһеҙ һалдатҡа ҡуйылған һәйкәлгә, Мәңгелек утҡа баш эйҙе. Унан алып ҡайтҡан утты туғанлыҡ символы итеп Чехословакияның азатлығы өсөн баш һалған совет яугирҙәренең Туғандар ҡәберлегендә тоҡандырҙы.\n– Ян Жижка исемендәге 1-се партизандар бригадаһының тарихи төркөмө”, бынан тыш, партизандар ҡулланған һуғыш ҡоралдары ярҙамында асыҡ һауала һуғыш реконструкцияһын ойошторҙо. Был эш Чехияла һәм Словакияла даими ойошторола, унда ололар менән бергә йәштәр ҙә, ваҡытлыса “партизанка”ларға әйләнгән ҡатын-ҡыҙ ҙа ҡатнаша, – тип һөйләне Карел Вацулек. – Үкенескә ҡаршы, коронавирус арҡаһында унда ике йөҙҙән ашыу ағзаһы булған Тарихи төркөмдөң күбеһе була алманы. Шуныһы шатлыҡлы: бөгөнгө йыйылышта Ян Жижка бригадаһының ике партизаны – 91 йәшлек полковник Ян Гронек менән 90-ын тултырған Дана Милатова ла бар. Еңеүҙең 75 йыллығы уңайынан Словак Республикаһының Оборона министрлығы уларҙың икеһенә лә “Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға – 80 һәм Словак милли ихтилалына 75 йыл тулыу уңайынан” юбилей миҙалдары тапшырҙы. Быға тиклем Ян Гронек Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡулынан ике тапҡыр юбилей миҙалдары алғайны инде. Әйткәндәй, Дана Милатова ла, Ян Гронек та ҡаһарман яҡташыбыҙ Даян Мурзинды күреп белгән һәм аралашҡан. Разведчик Гронек Мурзинға бик күп ҡиммәтле мәғлүмәттәр ташыған, тик командирҙы гестапо агенттары эҙәрлекләү сәбәпле, уның кемлеген белмәгән. Һуғыштан һуң Ян Гронек Тыуған ил һағына баҫырға ҡарар итә һәм, хәрби академия тамамлап, полковник хәрби исеменә лайыҡ була, ракета ғәскәрҙәренең бригада командиры вазифаһында хеҙмәт итеп, хаҡлы ялға сыға.\nҮкенескә ҡаршы, ваҡыт көтмәй, алға саба. Ветерандар сафы ла һирәгәйә, Еңеүҙең 55–60 йыллығында улар күберәк булһа, бөгөн Чехияла һәм Словакияла оло йәштәге ун партизан ғына иҫән, тағы ла ун өсө – подпольенан тороп партизандарға ярҙам иткән кешеләр. Уларҙың да күбеһе, өйҙән сығып йөрөй алмау сәбәпле, сараға килә алмаған. 2020-2021 йылдарҙа ғына алты партизан мәрхүм булған, улар араһында Даян Мурзин менән иңгә-иң терәп һуғышҡан Ладислав Вернер менән Милек Чех та бар.\nСығыш яһаусыларҙың барыһы ла, шул иҫәптән Ян Гронек, Баҡалы районының Иҫке Балыҡлы ауылында тыуып үҫкән Чехословакияның Милли Геройы Даян Фәтхелбаян улы Мурзин тураһында йылы итеп телгә алды. Бригада яугирҙәренең саялығын, ҡыйыулығын, уларҙың һуғыш йылдарында Чехословакияла хәрәкәт иткән әллә нисәмә тиҫтә отряд араһында айырылып торғанын, отрядтан ҙур бригадағаса үҫкәнен билдәләне.\n“Совет разведчиктары, шул иҫәптән Даян Мурзин да, Чехословакияла 1944 йылдың 29 авгусынан 30-ына ҡараған төндә парашюттан һикерә. Унан башҡа беҙҙең ергә Советтар Союзынан меңәрләгән разведчик ебәрелә, тик уларҙың күбеһе немец зенитсылары тарафынан һауала уҡ атып үлтерелә, иҫән ҡалғандары гестапо ҡулынан һәләк була. Уларҙы тотоп биреүҙә немец телен өйрәнгән власовсылар айырыуса әүҙемлек күрһәтә: тауҙарҙа үҙҙәрен рус партизандары тип танытҡан был әҙәмдәр Ян Жижка бригадаһына ла ҙур зыян килтерә. 1944 йылда фронтта көстәр нисбәте Советтар Союзы яғына күскәндән һуң, партизандар Европа сигенә яҡынлашҡан Ҡыҙыл Армияға юл асыу, немецтарға ҡаршы аяҡ салыу, уларҙың тимер юлдарын, ҡорал келәттәрен шартлатып, көсөн ҡаҡшатыу өсөн тырыша, йәшерен рәүештә халыҡ араһында сәйәси-аңлатыу эше алып бара.\nДаян Мурзин партизан һуғышы серҙәренә Украинала, Белоруссияла уҡ өйрәнеп, ҙур тәжрибә туплап, Чехословакия еренә аяҡ баҫа. Тәүге командир Ян Ушияк менән Мурзин яраланып юғалғас, отрядҡа комиссар Иван Петрович Степанов етәкселек итә, әммә тирә-яҡҡа 14 төркөм әҙерләп эҙләргә ебәрә. Даян Мурзин табылғас, партизандар уның отряд командиры булыуын үтенә. Шулай итеп, ҡаһарманды командир итеп Украина партизандар хәрәкәте штабы түгел, ә партизандар күтәрә. Шунан һуң ғына Үҙәккә радиограмма ебәргәс, ыңғай яуап килә. 1945 йылдың 9 Майында Еңеү салюты балҡығандан һуң да Даян Баян улы Баҡалыға ҡайтып китә алмай әле, урман-тауҙарҙа йәшерен һуғыш алып барған бандеровсылар, немецтарҙың “Вервольф” партизандары һәм Европа ауыл-ҡалаларында йәшенеп ҡалған фашист ҡалдыҡтарына ҡаршы һуғыша.\nБарыһы ла батырҙар\nЯн Жижка партизандары ойошторған операцияларҙы халыҡҡа әҙерләп күрһәткән магистр Иржи Тесаж бөгөн үҙе ойошторған “Виза 70 плюс” ойошмаһын етәкләй. Ул партизан һуғышы реконструкцияларын халыҡҡа әҙерләп, тамаша күрһәтеүҙә ярҙам иткән әүҙемселәргә рәхмәт әйтте, барыһына ла һаулыҡ һәм уңыш теләне. Үҙенең сығышын ул видеофильмдар күрһәтеү менән аралаштырып алып барҙы, киноэкранда Ян Жижка партизандарының музейҙарҙа һаҡланған һуғыш ҡоралдарын, партизандарҙың ҡышҡы кейемдәрен, шул иҫәптән бригада командиры Мурзин менән комиссар Степанов өҫтөнән төшмәгән летчиктар өсөн тегелгән шлем, күн салбар һәм курткаларҙы, 76 йыл буйы һаҡланып бөгөнгәсә килеп еткән ҡайһы бер иҫтәлекле фотоларҙы күрһәтте, уларҙың тарихы менән таныштырҙы.\n– Партизандар һуғышын регуляр армия алышы менән сағыштырырға ярамай: таулы-урманлы Чехословакияла уларға хәрәкәт итеү еңел булмаған. Партизандарға ҡорал, кейем-һалым, аҙыҡ-түлек, медикаменттар табыу ҙур проблема булған, Үҙәктән Моравия сиген уҙырға бойороҡ алғас, тәүге операцияларҙа Ян Жижка отряды, аҙашып йөрөп, күп ваҡытын һәм һуғышсан көсөн юғалта, тик өсөнсөһөндә генә маҡсатҡа өлгәшәләр, – тине хәл-ваҡиғалар тарихын биш бармағы кеүек белгән Иржи Тесаж. – Мәҫәлән, күптән түгел отряд командиры осоусы Франтишек Фоукал, Степанов һәм Даян Мурзиндың Жабарна ауылында төшөрөлгән бер фотоға уларҙың Фоукалдың виллаһында төшкәнлеген асыҡланыҡ. Немецтар командирҙар менән комиссарҙарҙы тереләй тотоу өсөн, тауҙарға йөҙәрләгән әҙерлекле агент ебәрә, улар араһында русса ла, немецса ла яҡшы һөйләшкән власовсылар ҙа күп була. Командирҙарҙың ошо виллаға килгәнен гестапо һалдаттарына шулар хәбәр итә һәм ике арала көслө атышта совет радисткаһы һәләк була.\nИртәнге 10-дан көндөҙгө сәғәт 2-гә тиклем дауам иткән йыйылышта Рәсәй Федерацияһының Брнолағы Генераль консулы Александр Калачев менән атташе Георгий Акаемов та сығыш яһаны. Улар ҙа бөгөн ҡайһы берәүҙәрҙең тарихты боҙоп күрһәтеүе һәм Икенсе донъя һуғышы тарихын үҙҙәренә нисек уңайлы шулай яҙыуҙарына борсолоуын белдерҙе, был хәлдең киләсәктә насар эҙемтәләргә килтерәсәген билдәләне.\nҺуғыш йылдарында Всетин ҡалаһындағы ҡорал заводтары Германия мәнфәғәтендә меңәрләгән танк, хәрби обмундирование, автомат, бомба, туптар етештерә, шуға күрә Даян Мурзин, подпольелағы патриоттар менән бәйләнешкә инеп, эшселәрҙе был эшкә аяҡ салырға саҡыра, уларҙан матди ярҙам һорай. Всетин подпольеһы етәксеһе Йозеф Соуседик ойошторған Ҡаршылыҡ хәрәкәте көстәре уға ҡорал, кейем-һалым менән ярҙам итә, хатта йәшерен рәүештә халыҡтан аҡса йыя. Быларҙың барыһы тураһында ла уның улы Томаш Соуседик һөйләне, атаһының эшмәкәрлеге тураһында яҙған китабы менән таныштырып, уның архивында һаҡланған фотоларҙы күрһәтте.\nУгерске Градиште ҡалаһынан килгән профессор Мирослава Полакованың сығышы ла фәһемле булды. Ҡасандыр мәктәптә эшләгән был ханым, балаларға патриотик тәрбиә биреү һәм һуғыш тарихын дөрөҫ аңлатыу өсөн, уларҙы Чехия-Германия сигендәге Терезин концлагерына экскурсияға алып барырға тәҡдим итте. “Бигүк күңелле булмаған был сәйәхәт йәштәр күңелендә мәңгелеккә уйылып ҡалыр, уларҙы тыныслыҡтың ҡәҙерен белергә өйрәтер, – тине ул. Бөгөн балаларға Египет мумияларының ҡартаймау серҙәрен түгел, ә үҙ илен, ерен, халҡын яратырға, уның мәнфәғәтендә хеҙмәт итергә һәм тыныслыҡтың ҡәҙерен белергә өйрәтергә кәрәк!”\nБына ошондай рухлы, төплө сығыштар, фекер алышыу төшкө аш ваҡытында ла дауам итте. Һуңынан “Ян Жижка исемендәге 1-се партизандар бригадаһының тарихи төркөмөн” етәкләйәсәк яңы рәйесте һайлау тураһында һүҙ ҡуҙғатылғас, барыһы ла бер ауыҙҙан Карел Вацулектың ошо вазифала ҡалыуын үтенде, уға ярҙамға ун ике кеше билдәләнде.


Юбилейлы йылын асты "Көнгәк"\n13 Ғинуар , 17:16\nТеүәл 20 йыл элек 1 ғинуарҙа район-ҡала халҡы өр-яңы баҫманың беренсе һанын ҡулына алып һөйөндө. Ике тиҫтә йыл дауамында ул үҙенең уҡыусыларына тыуған еребеҙҙең данлы йолалары, намыҫлы хеҙмәткәрҙәре, арҙаҡлы шәхестәре, өлгөлө ғаиләләре, өмөтлө йәштәре, дөйөм райондың ҡаҙаныштары, еңеүҙәре, сетерекле мәсьәләләре хаҡында һөйләй.\n20 йыл аҙ ҙа, күп тә түгел һымаҡ. Әммә ошо арауыҡта гәзитебеҙ төрлө үҙгәреш кисерҙе, яңырҙы, камиллашты, күркәмләнде. Уның үҫешендә йөҙләгән хеҙмәткәрҙең көсө һалынған. Тәүге көнөнән баҫманы Сәйфулла Әмиров етәкләне. Яңы коллектив туплап, юл ярып ебәреүе анһат түгел, әлбиттә. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, тарихсы, алдынғы ҡарашлы етәксе “Көнгәк” гәзите тормошонда яҡты эҙ, йылы хәтирәләр ҡалдыра. “Сабый” ғына баҫманы күтәрешеүҙә ҙур өлөш индергән, оҙаҡ йылдар тырышып эшләгән фиҙаҡәр хеҙмәткәрҙәр Сәкинә Кинйәбаева, Миңлегөл Ҡамбулатова, Айзирәк Ишбулатова оло ихтирамға лайыҡ. Шулай уҡ байтаҡ ваҡыт эшләп киткән Зөлфиә Алтыншина, Зөлхизә Әбдрәжәпова, Рәфилә Сибәғәтуллина, Зөбәржәт Моталлапова, Миләүшә Бәшироваларҙың хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ. Сираттағы баш мөхәррир вазифаһын башҡарған Айзирәк Ишбулатова, Фәниә Бикмөхәмәтова гәзиткә яңы һулыш, үҙгәреш индерҙе.\nӘле лә “Көнгәк”тә тырыш журналистар эште дауам итә. Яуаплы секретарь Лилиә Арыҫланова, сәйәсәт бүлеге мөдире Лена Хәйруллина, социаль мәсьәләләр бүлеге мөдире Лена Абдрахманова, ауыл хужалығы бүлеге хәбәрсеһе Әҡлимә Имамова, баҫманы йыйыусы, биҙәүсе Мәрхәбә Ғәйнетдинова үҙ бурысына етди ҡарай. Заман башҡа, заң башҡа, тигәндәй, бөгөн матбуғат хеҙмәткәрҙәре алдына бихисап мәсьәлә ҡуйылған. Хәбәрсе гәзит битен ҡыҙыҡлы, фәһемле мәҡәләләр менән тултырыуҙан тыш, сайтты яңылыҡтар менән даими тулыландырырға, социаль селтәрҙәрҙәге махсус төркөмдәргә уҡыусыларҙы йәлеп итергә, тиражды арттырыу өҫтөндә тир түгергә, реклама биреүселәр менән эшләргә, спонсорҙар эҙләргә бурыслы. Ошо эштәрҙе уңышлы атҡарған, гәзит менән бергә ҡайнап йәшәгән коллективыма ихлас рәхмәтлемен.\nВаҡытлы матбуғат бөгөн еңел булмаған осор кисерә: көнкүрешебҙгә үтеп ингән интернет мәғлүмәт сығанағына әүерелде, гәзиткә яҙылыу хаҡы артыу өҫтөндә, электрон баҫмалар күбәйҙе, һуңғы йылдарҙа пандемияның таралыуы ла күңелде ҡыра. Шуға ҡарамаҫтан, беҙ алға атлайбыҙ. “Көнгәк” гәзитен алдырып уҡыған һәр уҡыусыбыҙ менән бәйләнеште өҙмәй, уларҙың өмөтөн аҡларға, күңелен күрергә, ҡуйған маҡсатыбыҙҙы бойомға ашырырға тырышабыҙ. Уҡыусыларыбыҙҙың йылы һүҙҙәре, ыңғай баһаһы, изге теләге беҙгә көс, дәрт өҫтәй. Кем әйтмешләй, маҡтағанды кем яратмаҫ... “Көнгәк” гәзитендә бығаса исеме ташҡа баҫылмаған яңы геройҙарҙың тормошон, эшҡыуарҙарҙың эшмәкәрлеген яратып уҡығандар күп. Быйыл беҙ яңы рубрикалар асырға ниәтләйбеҙ. Баҫмабыҙҙың тоғро дуҫтарынан килгән тәҡдимдәрҙе лә хуплап ҡабул итәсәкбеҙ.\nРәсәй матбуғаты көнө һәм “Көнгәк” гәзитенең 20 йыллыҡ юбилейы айҡанлы киң мәғлүмәт саралары ветерандарын, хаҡлы ялдағыларҙы, бөгөн ең һыҙғанып эшләгән журналистарҙы һәм уҡыусыларыбыҙҙы ысын күңелдән ҡайнар ҡотлайым! Ҡыҙыҡлы, шул уҡ ваҡытта сетерекле һәм яуаплы эштә ижад ҡомары һүнмәһен, уҡыусылар менән йылы мөнәсәбәт һүрелмәһен, һау-сәләмәт булып, эшегеҙҙән дәрт һәм илһам алып артабан уңышлы, бәхетле ғүмер кисереүегеҙҙе теләйем, ҡәләмегеҙ осло, фекерегеҙ тос, һүҙегеҙ үткер булһын!\nИхтирам менән “Көнгәк” гәзитенең баш мөхәррире Әлиә ӘМИРОВА.


"Ҡырмыҫҡа иләүе" тәмлекәсе\n4 Апреля , 10:29\n"Ҡырмыҫҡа иләүе" пирожныйын әҙерләүҙең һис бер ҡыйынлығы юҡ! Был рецепт менән Чак-чак Уфа - Затон төркөмө уртаҡлаша.\n-200 г саҡ май йәки спред,\n-2 аш ҡалағы шәкәр онтағы,\n-1 сәй ҡалағы ҡамыр ҡабартҡыс (разрыхлитель),\n- 400 г тирәһе он.\n-1 банка ҡайнатылған ҡуйыртылған һөт (вареная сгущенка),\n-100 г аҡ май.\nМайҙы алдан уҡ һыуытҡыстан сығарып ҡуйырға, ул йомшаҡ булырға тейеш. Майға шәкәр онтағы, йомортҡа һалырға һәм миксер менән яҡшылып туғырға, артабан ҡамыр ҡабартҡыс ҡушылған он өҫтәргә. Ҡамырҙы тиҙ-тиҙ генә баҫырға кәрәк.\nӘҙер ҡамырҙы аҙыҡ-түлек өсөн махсус пленкаға урап, һыуытҡысҡа ҡуйырға. 1 сәғәт уҙғас, бәләкәй киҫәктәргә бүлеп, ит тартҡыс аша сығарырға. Оҙонса ҡамыр "бау"ҙарын табаға һалып, 180 градуслыҡ духовкала 10-20 минут бешереп алырға. Мейестән алғас, ҡулайлы һауытҡа һалып, ваҡларға.\nҠуйыртылған һөткә бүлмә температураһындағы аҡ май менән һалып, ваҡланған ҡамыр киҫәктәре өҫтөнә ҡойорға ла яҡшылап болғарға. "Ҡырмыҫҡа иләүе"н контейнерға тығыҙлап һалырға һәм һыуытҡысҡа ҡуйырға. Киҫәктәргә бүлгеләп, иретелгән шоколад менән биҙәргә.\nСәйегеҙ тәмле булһын!


«Тел-халҡыбыҙҙың рухи байлығы». Ошондай девиз аҫтында туған башҡорт телебеҙгә ҡарата битараф булмаусылар шәмбе көндө бар мәктәптәр ҙә «Башҡорт теленән халыҡ - ара диктант» яҙыу акцияһына ҡушылдылар.\nБөгөн Башҡорт дәүләт университетында башҡорт теленән Халыҡ-ара диктант булды\nДиктанттың тексын билдәле режиссер һәм театр эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты, Салауат Юлаев һәм Дуҫлыҡ ордендары кавалеры Хөрмәтулла Ғаззали улы.\nБаш ҡалала «Йәшел Башҡортостан» акцияһы сиктәрендә дөйөм ҡала өмәһе һәм ағастар ултыртыу ойошторола\nБөгөн Өфөлә дөйөм ҡала өмәһе һәм «Йәшел Башҡортостан» республика акцияһы үтә.\nОрджоникидзе районының 86-сы гимназияһы менән 102-се башҡорт балалар баҡсаһында ун өсөнсө тапҡыр «Һаумы, һаумы, әкиәт!» әкиәт һөйләүселәр конкурсы булып үтте.\nБаш ҡалала баҡсасыларҙың продукцияһын һатыу өсөн 27 майҙансыҡ ойошторолған\nӨфөлә сауҙа урындарында баҡсасылар үҙҙәре үҫтергән продукцияны һата ала.\nҺеҙ ҡарайһығыҙ 3 -сеһен биттең 99


Портал:Башҡорт әҙәбиәте — Башҡорт Википедияһы\n«Башҡорт әҙәбиәте» порталына рәхим итегеҙ!\nБашҡорт әҙәбиәт ғилеме — нәфис әҙәбиәтте кешелек һәм башҡорт халыҡ мәҙәниәте күренеше булараҡ өйрәнеүсе фән, XIX быуаттың 2-се яртыһында нигеҙ һалынған фән. Төп тармаҡтары: әҙәбиәт теорияһы, әҙәбиәт тарихы. Ҡайһы бер ғалимдар шулай уҡ әҙәбиәт ғилеменең төп тармағына фольклористиканы ла индерә. Әҙәбиәт ғилемендә бик күп йүнәлештәр бар, шул иҫәптән — психоаналитик һәм психиатрия йүнәлештәре. Ярҙамсы дисциплина булып библиография, текстология, палеография тора.\nАҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы (1 февраль 1960 йыл) — яҙыусы, журналист. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (1995) союздары ағзаһы, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).\nҠара йөҙҙәр — башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури әҫәре. Башҡорт әҙәбиәтенең тәнҡитле реализм әҫәрҙәренең береһе.\nӘҙәбиәттең сағыу бер бите булып 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ғәскәр башлығы башҡорт халҡының милли геройы һәм шағиры, Салауат Юлаев (1754—1800) шиғриәте барлыҡҡа килә. Шағир туған ергә һөйөү тураһында поэтик һүҙҙе яу ҡоралы сифатында оҫта ҡуллана.\n19 быуат башындағы әҙәбиәттә 1812 Ватан һуғышы ҡаһарманы, һуңынан батшалыҡтың колониаль иҙеүенә ҡаршы сығыштары өсөн Себергә ебәрелгән Буранбай сәсәндең йырҙары төп урынды алып тора. Уның шиғри традицияларын сәсәндәр Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев (Ишмөхәмәт сәсән, 1781—1878), Ғәбит Арғынбаев (Ғәбит сәсән, 1856—1921), уңышлы дауам итәләр.\n19 быуаттың беренсе яртыһында суфыйсылыҡ поэзияһы тарала. Башҡорттарҙан сыҡҡан Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди (1767—1838), Ғ. Усман (1752—1834), Мәнди Ҡотош-Ҡыпсаҡи (1761—1849), Әбелмәних Ҡарғалы (1784—1824), Һибәтулла Сәлихов (1794—1867), Шәмсетдин Зәки (1825—65), Ғәли Соҡорой (1826—89) — был ағымдың иң күренекле вәкилдәре.\nВикикитапхана (ингл. Wikisource, рус. Викитека) — ирекле китапхана — «Викимедиа фондының» коммерция булмаған проекты, төрлө телдәрҙә алып барылған, даими тулыландырылыусы ирекле яҙмаларҙы таратыу маҡсаты менән төҙөлгән китапхана. Башҡорт Викикитапханаһы бында.\nБашҡортостан Республикаһының милли электрон китапханаһы\nАудиокитапхана — «Ашҡаҙар» радиоһының рәсми сайтындағы аудиокитапхана.\nКитаптар — «Башҡорт проекттары» ирекмәндәре тарафынан йыйылған электрон китапхана. (Иғтибар! Автор хоҡуҡтары иҫәпкә алынмаған. Дәғүәләр булыуы ихтимал.)\n«Ихтика» электрон китапханаһының «Вконтакте» социаль селтәрендәге төркөмө. — Искәндәр Шакиров йыйған электрон китаптар. (Иғтибар! Автор хоҡуҡтары иҫәпкә алынмаған. Дәғүәләр булыуы ихтимал.)\nБәйләнештә социаль селтәрендә «Башҡортса аудиокитаптар»\nБөркөт — күктә, суртан һыуҙа тере, ир ҙә тере, илгә - ҡушылһа...\n— Рәми Ғарипов, «Йырҙарыма ҡайтам»\nБашҡорт балалар әҙәбиәте\nБашҡорт әҙәбиәте фәне буйынса федераль дәүләт стандарттарына ярашлы төрлө синыфтарҙа уҡытылған әҙәби әҫәрҙәр\nБыл ай башҡорт әҙәбиәтендә:\nДауыт Юлтый (һулда), Хабибулла Ибраһимов һәм Мәжит Ғафури Башҡортостанда А. П. Чехов исемендәге санаторийҙа. 1933 й.\n1 апрель 1957 — шағыр Хисмәт Юлдашев тыуған.\n4 апрель (1861—1918) — башҡорт мәғрифәтсеһе Кейеков Ғарифулла Мөхәмәтғәли улы тыуған.\n9 апрель (1936—2016) — шағир-яҙыусы, тәржемәсе һәм журналист Дәүләтов Ғәлим Абдулла улы тыуған.\n16 апрель (1926—2003) — ғалим-тел белгесе, филология фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш тыуған.\n18 апрель (1893—1937) — Башҡортостандың күренекле йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре Дауыт Юлтый тыуған.\nБашҡорт мемуарҙары — мемуар авторы үҙе ҡатнашҡан, йәки уның шаһиты булған кешеләрҙән билдәле булған ваҡиғалар тураһында һөйләүсе Башҡортостан замандаштарының яҙмалары йәки Башҡортостан тураһында яҙмалар, мемуар авторы менән таныш булған кешеләр тураһында материалдар. Мемуарҙарҙың мөһим үҙенсәлеге булып унда һүрәтләнгән республикала булып үткән ваҡиғаларҙың ысынбарлыҡҡа тап килеүе, текстың документаль характерҙа булыуы тора, үткәндәрҙе автор үҙ ҡарашынан сығып сағылдыра. Башҡорт әҙәбиәтендә мемуарҙарҙың тәүге өлгөһө булып сәйәхәтнәмә тора, республика биләмәһендә сәйәхәт итеүселәрҙең юл яҙмаларын, тормош тураһында хәтирәләрен үҙ эсенә ала. Сәйәхәтнәмә түбәндәге төрҙәрҙе үҙ эсенә ала: сәйәхәт, хаж юлъяҙмалары, юл яҙмалары, очерктар. Уларҙың авторҙары: Р. Фәхретдинов ((«Асар». т. 1, 2б. Ырымбур, 1901), А. Ҡарғалы, Г Сокрой, М. Өмөтбаев, Кирәй Мәргән («Йыр дәфтәре», 1959—1964), Ғ. Ибраһимов «Дуҫтар илендә» («Дуҫтар ерендә», 1958) һәм башҡалар.\nВикимилек Викидәреслек Википедия Викикитапхана\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Портал:Башҡорт_әҙәбиәте&oldid=878425 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 09:23 3 апрель 2019 үҙгәртелгән.


Физкультминутки на уроках башкирского языка. 1-7 классы\nИнфоурок › Другое ›Другие методич. материалы›Физкультминутки на уроках башкирского языка. 1-7 классы\nЕл иҫә беҙҙең биткә (ҡулдарҙы күтәрәләр),\nАғастарҙы һелкетә (сайҡалыу).\nЕл бөтә, бәтә, бөтә (яйлап сүгәлеү),\nАғастар бейек үҫә (аяҡ осонда тороу).\nҠоштар остолар, остолар (ҡул хәрәкәте),\nОстолар ҙа төштөләр (сүгәлеү).\nУлтырҙылар ял иттеләр,\nҺәм тағы ла остолар (осоу хәрәкәте).\nБеҙ урманға барабыҙ, барабыҙ\nЙәнлектәрҙе күрәбеҙ, күрәбеҙ\n(баш менән уң һәм һул яҡҡа хәрәкәт).\nАна тейен һикерә, һикерә (ҡулдар өҫкә),\nАғастарға үрелә (алға табан үрелеү).\nӘйҙәгеҙ тауға барайыҡ (атлайбыҙ),\nСанала шыуып ҡарайыҡ (иҙәнгә сүгеү).\nБер туҙан юҡ, саф һауа,\nЕргә ап-аҡ ҡар яуа (тороп баҫып ҡар яуғанын ҡулдар менән күрһәтеү).\nКөн ниндәй матур (һоҡланыу-ҡулдар),\nҠояш та көлә (ҡулдар ҡояшҡа үрелә).\nАяҡта саңғы (саңғы ла шыуыу хәрәкәте),\nТауҙан елдерә (сүгәләп тауҙан шыуыу).\nДүшәмбе аҙна башы,\nЭшкә бара һәр кеше.\nШишәмбе лә эш көнө,\nШаршамбы ла эш көнө.\nКесаҙна менән йома,\nЭш, аҙна кәмей бара.\nЭх, күңелле ял көндәр,\nШәмбе менән йәкшәмбе.\nАҡ ҡуянҡай ултыра,\nБына шулай, бына шулай,\nҠуян туңа башлаған,\nҠуян һаман да туңа,\nҺикергеләп тә ҡуя.\nКемдер уны өркөттө,\nҮҙ урынына һыпыртты.\nНомер материала: ДБ-1147982\nПрезентация по окружающему миру Казачья династия\nКлассный час "Почему нельзя?"\nКроссворды для учащихся 1-4 классов\n1931 0 12.10


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Другое / Конспекты / Тема урока "Икмәк" 7 класс\nТема.Икмәк ҡәҙере. 7 класс (гос) Һаумыһығыҙ уҡыусылар. Бөтәгеҙгә лә хәйерле көн теләп, дәресебеҙҙе башлайыҡ. -Уҡыусылар эште башлар алдынан телдәрҙе шымартып алайыйҡ Таҡтала: ғы-ғы-ғы – икмәк ил байлығы. Ма-ма –ма – икмәктән оло булма. Мәк-мәк-мәк – табындың йәме икмәк. Һеҙ-һеҙ-һеҙ –икмәкһеҙ өҫтәл йәмһеҙ. -үҙ аллы уҡыу, Бергәләп уҡыу, - тәржемә итеү, - рәтләп уҡыу. -Афарин уҡыусылар. -Бөгөнгө дәресте таҡтала яҙылған йомаҡ менән башлайыҡ.. Аҡ ҡамырҙан әүәләйҙәр, Бешерәләр мейестә. Донъяла иң тәмлеһе ул, Унһыҙ тормош юҡ һис тә. У.М.ҡ. –Нисек уйлайһығыҙ, нимә тураһында һүҙ бара? (икмәк - һүрәт). Бөгөнгө дәрестә нимә тураһында һөйләшәсәкбеҙ инде? Дөрөҫ, һөйләшер һүҙебеҙ икмәк, икмәктең ҡәҙере тураһында булыр. Әйҙәгеҙ бергәләп дәфтәрҙәргә числоны, У.М. Икмәк ҡәҙере тип яҙып ҡуябыҙ. У.М.с. - Уҡыусылар ни өсөн беҙ дәрестең темаһын икмәк кенә тип алманыҡ, ә икмәк ҡәҙере тинек? - Ни өсөн беҙ уны ҡәҙерләргә тейеш? - Яуап. Икмәк – иң изге, ҡәҙерле аҙыҡтарҙың береһе. Икмәк ашамай бер көн дә тора алмайбыҙ, сөнки унһыҙ тамаҡ туймай. Икмәкһеҙ табын йәмһеҙ шул. Элек-электән икмәкте ризыҡтың иң ҡәҙерлеһе тип иҫәпләгәндәр һәм ҡунаҡтарҙы икмәк – тоҙ менән ҡаршы алғандар.(Мин дә һеҙгә үҙемлең күстәнәсемде – көс , ҡеүәт биреүсе икмәк тәҡдим итәм)(Икмәктән ауыҙ итеү.) - Ниндәй төр икмәктәр беләһегеҙ? - Ҡара ерҙең аҡ икмәге өҫтәлгә килеп еткәнсе ниндәй юл үтә, күпме кешенең хеҙмәт көсө түгелә, шул турала уйлағанығыҙ бармы?(яуап) - Бына ошо бойҙайҙан – икмәккә саҡлы үткән юлын кем һөйләп күрһәтергә теләй? (Уҡыусы һөйләүе) Афарин Һеҙ уҡыусылар һөйләүенән икмәктең ни тиклем юл үткәнен ишеттегеҙ Ә хәҙер тағы бер ҡат ошоно иҫбат итеп дәреслектәге 17-се күнегеүҙе ҡарап үтәйек. -һүҙлек эш ҡатмарлы – сложный Башаҡ- колос Дымландырылған – увлажняет Хәрәкәт – движение Урырға – жать Һуғырға – молотить (һүҙбәйләнеш , һөйләм төҙөү) -үҙ алдына уҡып сығыу. - 1 уҡыусы уҡый. -тәржемә итеү -сылбырлы уҡыу - һорауҙар төҙөү (уҡыусылар үҙҙәре төҙөп яуап бирәләр) (Сәсеү өсөн ниндәй машиналар кәрәк?трактор, һабан, культиватор, сәскес кеүек машиналар кәрәк)(Уңышты йыйып алыуғы ниндәй көрәшкә тиңләп була? Фронттағы утлы көрәшкә) (Тартыр алдынан игенде нимә эшләтергә кәрәк? дымландырырға) (Он хәленә килгәнсе нисә төрлө машинана үткәрәләр? 30-ға яҡын машинан үтергә тура килә.) -Афарин уҡыусылар. -Һеҙгә өй эше итеп “Икмәк ” тураһында шиғырҙар табып килергә ҡушылғайны. Әйҙәгеҙ тыңлап үтәйек. (Ике уҡыусы һөйләй) Дөрөҫтән дә икмәк тураһында күп шағирҙар шиғыр яҙған, композиторҙар был шиғыр юлдарына көй ижад иткәндәр, хатта рәссамдар ҙа үҙҙәренең картиналарын яҙғандар. Бына улар: (слайд) Ә беҙҙең халыҡ икмәк тураһында мәҡәлдәрҙә әйтеп ҡалдырған. Әйҙәгеҙ төркөмдәргә бүленеп эшләп алайыҡ. Карточка. Икмәк һәм тоҙ – яҡты йөҙ. Икмәк – ғүмер. Икмәк – табын ҡояшы. Икмәк – бар нәмәгә баш. Икмәк булһа – йыр ҙа була. Ер ҡәҙере игендә, кеше ҡәҙере белемдә. Иген ер һыуына түгел, тир һыуына үҫә. Йәй эшләһәң, ҡыш ашарһың. Йәйге бер көн йылды туйҙыра. Эштәрҙе тикшереү. Таҡтаға ҡарайыҡ әле уҡыусылар. Һеҙгә һөйләм бирелгән. Иген бураға төшһөн өсөн, эшселәр көндө төнгә ялғап эшләйҙәр. Балалар был һөйләмдә ҡапма- ҡаршы һүҙҙәр бармы?(көн , төн) Ундай һүҙҙәр икенсе төрлө нисек атала?(Ҡағиҙә слайд Антоним- …) һүҙҙәр бирелгән шул һүҙҙәргә антонимдарын табырға кәрәк (оло- кесе,ҙур – бәләкәй, дуҫ – дошман, яҙ – көҙ, ҡыш – йәй, яңы – иҫке, арҙан – ҡиммәт, ҡаты- йомшаҡ,иртә – кис.) Һүҙҙәр менән һөйләмдәр төҙөү.1-2 һөйләмде таҡтаға яҙыу. -Эште дауам итәбеҙ. Мин икмәк тураһында һорауҙар бирәм, ә һеҙ антонимдар менән яуап бирегеҙ. 1) Төрлө икмәктәр бешереп магазиндарға ебәрәләр. Һеҙ ниндәй икмәк һатып алғанығыҙ ба?(Аҡ, ҡара.) 2) Икмәктең яңы ғына мейестән сыҡҡаны ниндәй була? (йомшаҡ, эҫе.) 3) Магазиндарҙа кистән ҡалғаны ниндәй була?(ҡаты, һыуыҡ) - Афарин уҡыусылар. Рефлексия -Шулай итеп уҡыусылар , беҙҙең бөгөнгө дәресебеҙҙең темаһы нисек тип аталды? Иҫкә төшөрәйек.Икмәк ҡәҙере. Ни өсөн икмәкте ҡәҙерләргә кәрәк инде? (Яуап) Уҡыусылар һуғыш ваҡытында кешеләр ҙур ауырлыҡтар менән көн иткәндәр, уларҙың икмәкһеҙ тилмергән саҡтары ла күп булған.Ошо ауырлыҡтарҙы күреп Ә.Атнабаев шиғыр ҙа яҙған. Ҡара икмәк ҙур мәсьәлә булған, Йөҙ грамлап уны бүлгәндәр, Ҡош телендәй шул грамдар өсөн Һуғышҡандар ,хатта үлгәндәр. Был шиғыр юлдарын тәржемә итеп тороу ҙа кәрәкмәйҙер. Һеҙгә автор әйткән һүҙҙәр аңлашыламы? Был ваҡыт тураһында тәрәнерәк мәғлүмәт алаһығыҙ килһә: “Һуғыш осорондағы михнәттәр”, “Ленинград блоккадаһы”, “Таня Савичеваның көндәлеге” – тип аталған китаптарҙан таныша алаһығыҙ. Уҡыусылар беҙҙең бөгөнгө имен тормошобоҙҙа икмәк алдында ниндәй бурысы тора?(Уны һаҡларға, ҡәҙерләргә,хөрмәтләргә, икмәк валсыҡтарын ҡоймаҫҡа, киҫәген ташламаҫҡа) Яуаптарығыҙ менән килешәм. Әйҙәгеҙ бергәләп ошо ҡағиҙәләрҙе яҙып уҡ ҡуяйыҡ. Икмәкте уң ҡул менән генә бүлергә. Валсығын ҡоймаҫҡа. Икмәктең валсыҡтарын йыйып ҡоштарға бирергә. Икмәк киҫәктәрен ташламаҫҡа. Ошо ҡағиҙәне балалар иҫтә тотайыҡ, бер ҙә онотмайыҡ. Һеҙгә инде өй эше итеп: – Икмәк тураһындағы әкиәт яҙып ҡарарға; Икмәк ҡәҙере тигән темаға Кроссворд төҙөргә. Йомғаҡлау. Бөгөнгө дәрестәге икмәк тураһындағы һөйләшеүҙәр һеҙҙе тыныслыҡтың, икмәктең хаҡын, баһаһын белергә өйрәтһен. Әгәр ҙә бер кеше көнөнә 100 грамм икмәк ташлаһа ла, Башҡортостанда ғына көн һайын 380 тонна ҡиммәтле ризыҡ әрәм була. Тәрбиәле, тәртипле,иманлы булығыҙ уҡыусылар Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года. Выберите специальность, которую Вы хотите получить:\nАвтор Шаяхметова Лилия Рифовна\nДВ-439338 Получить свидетельство о публикации\n10.02.2016 Просмотров: 131 Комментариев: 0 Методические рекомендации по проведению уроков к 100 - летию К.Симонова\n10.02.2016 Просмотров: 195 Комментариев: 0 Презентация на тему "Авиационный транспорт" (9 класс)\n10.02.2016 Просмотров: 1642 Комментариев: 0 Тема урока "Һандар"(5 класс)\n10.02.2016 Просмотров: 251 Комментариев: 0 Урок по казахскому языку на тему "Жыл мезгілдері"\n10.02.2016 Просмотров: 165 Комментариев: 0 Сабақ жоспары "Сан есім"\n10.02.2016 Просмотров: 151 Комментариев: 0 Особенности преподавания элективного курса «Медицинская география» в профильных классах общеобразовательной школы.\n10.02.2016 Просмотров: 178 Комментариев: 0 865752865749865741865736865730865720865658


Шәм яҡтыһында философ — Башҡорт Википедияһы\nШәм яҡтыһында философ\nШәм яҡтыһындағы философ, 1769\nКиндер, Майлы буяу. 128,2×102,9 см\nШәм яҡтыһындағы философ — инглиз рәссамы Джозеф Райттың 1769 йылда эшләп бөтөргән картинаһы; шулай уҡ «Анатомия өйрәнеүсе дәрүиш» (A Hermit Studying Anatomy) исеме менән билдәле. Картинанаң теүәл яҙылып бөткән ваҡыты билдәле түгел; Лондон рәссамдары йәмғиәтендә ул 1769 йылда күһәтелә. Яһалма яҡтылыҡта төшөргән был Райттың беренсе картинаһы, был стилдә ул һуңыраҡ билдәлелек яулай.\nКартина 1801 йылғы тауарҙар каталогында «Фосфор асыусы алхимик» картинаһының юлдашы булараҡ тасуирлана. Ике картиналала алғы планда төп фигура һәм ситтәрәк ике фигура, ике картинала ла төнгө күренеш төшөрөлгән һәм икеһендә лә ҡарт кеше фәнни тикшереү үткәрә.\nКартинала мәмерйәлә шәм яҡтыһында кеше һөйәктәрен ҡарап ултырған ҡарт кеше төшөрөлгән, был ҡарт философ йәки пилигрим. Пилигрим кеүек кейенгән (быны эшләпәләрендә Изге Иаков эмблемаһы булған диңгеҙ ҡабырсыҡтары билдәләй) ике бәләкәй кеше, йәки малайҙар, уның янына тулҡынланыу менән яҡынлашып килә. Был фигуралар төп персонаждан бәләкәйерәк.\nМәмерйәнән ситтәге пейзаж ҡараңғыраҡ, тик болот араһынан яҡтыртҡан ай менән генә яҡтыртыла. Диңгеҙ ҡабырсаҡтары пилигрим тамғаһы булып тора; шул уҡ ваҡытта, ул мәғрифәтселек дәүеренең төп шәхесе Ай йәмғиәте ағзаһы Эразм Дарвиндың ғаиләһе тамғаһы ла булып тора.\n« Демокрит медитацияла»\nЭксперттар раҫлауынса, был картина Сальвадор Розаның «Демокрит медитацияла» (Democritus in Meditation) картинаһына нигеҙләнгән. Райттың дуҫы Хамильтон Мортимер Розаның эшен дауам итеүсе була, шулай булғас Райт Розаның картинаһын йәки гравировкаһын күреүе ихтимал.\nРайт философы һөйәктәрҙе тикшерә, әммә был етди анатомик тикшереү түгел. Ул тиҙ үтеп китеүсән кешенең булмышы менән солғап алынған: һөлдә, яғыулыҡлы шәм, ай һәм ҡом сәғәте.\nФилософтың борсолоуло йөҙө һәм ике пилигримдың ҡалтыраныуы ул замандағы фәнни асыштар алдынан тулҡынланыуҙы күрһәтә.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Шәм_яҡтыһында_философ&oldid=680384 ҡабул ителгән\n1769 йылғы картиналар


Өфө-2 ҡаласығы. - Юлдаш\nМөхәмәт Тулыбаев Өләҫ Урал - БХЙ\nБер ғүмер етмәй икән - Ғиләжев Фәүҙәт\nБер минутта - Әкрәм Дауытов көйө һәм һүҙҙәре. - Аллаярова Нажиә\nКөзгө яратыу - Букеева Лилиә\nӨфө-2 ҡаласығы. https://bash.news/yuldash/3173_efe-2-kalasyhy\nӨфөнөң хәҙерге тарихы 1574 йылдан башлана. Быйыл рәсми рәүештә ҡалабыҙҙың 440 йәшен билдәләнек. Ысынында иһә Өфөгә 1000 йылдан ашыу, тигән фараздар ҡылына. Башҡортостан ғалимдары ғына түгел, ғәрәп һәм Европа ғалимдары ла әлеге Өфө биләмәһенә тура килгән урындарҙа боронғо ҡалалар барлығын яҙып ҡалдыра…\nМәҙәни ҡатламдарҙы өйрәнеү буйынса бөгөн нимәләр эшләнә? «Асыҡ студия»ның бөгөнгө сығарылышында ошо тема күтәрелә.\nҠунаҡтар - Өфө-2 ҡаласығы республика тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығының ғилми хеҙмәткәре Марсель Шәмсетдинов, мәҙәни-тарихи үҙәк рәссамы Резеда Таһирова.\nТапшырыу авторы - Зөлфиә Рәхмәтуллина.\nМарсель Шәмсетдинов. Ҡаласыҡ III-IV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән. Исеме башҡаса аталған. Боронғо картала был ерҙә ,,Башкирди,, тигән ҡала булыуы теркәлгән. Бәлки ул бер нисә ҡаланы берләштергәндер. Хәҙерге Салауат Юлаев, Дуҫлыҡ Монументы урынында, Сочинский урамдарында айырым ҡаласыҡтар булған. Ағиҙел йылғаһы буйлап, Каманан Волгаға, унан Каспийға барып төшөп, һыу юлы буйынса сауҙа эше алып барылған.\nӨфө-2 ҡаласығында ҡаҙыу эштәре 2006-сы йылдан алып барыла. Үҙе 1953 йылда асыла.\nТабыштарға килгәндә, Кавказ яғынан күпләп көршәктәр ҡайтарылыуы, биҙәнеү әйберҙәренең Мысыр, Һиндостандан килтерелеүе мәғлүм. Сауҙа эшенең ныҡ үҫеш алған булыуына был үҙе үк ишара булып тора. Һәр бер ҡатламдан анализға ер алып, ниндәй үҫемлектәр үҫеүе асыҡлана. Төҙөлөш материалдарына килгәндә имән, ҡайын ағастары күпләп ҡулланылыуы асыҡланды. Ағастан түшәлгән урамдар 7-8-се быуатҡа тура килә, ә иң боронғо ҡатламдарҙың 3-4-се быуатҡа ҡарағанлығы раҫланды.\nМузей ҡасан асыла, тигәнгә аныҡ яуап биреүе ауыр. ШОС һәм БРИКС программаһына инергә тейеш ине, тик әлегә был раҫланмаған. Ә кемдер ҡыҙыҡһына икән, рәхим итһендәр, Өфө-2 ҡаласығында беҙ уларҙы ҡабул итергә әҙер.\nҠаласыҡта күберәк тарихсы-ғалимдар, археологтар өсөн ҡыҙыҡлы нәмәләр бар, Византиянан ҡайтарылған, Алтын Урҙа осорона тап килгән экспонаттар ҙа етерлек.\nӨфөгә 440 йыл булһа, уның урынында булған ҡаласыҡҡа 1800 йыл тирәһе барҙыр. 2007 йылда таштан эшләнгән кеше башы таптыҡ, төрки халыҡҡа ҡарағаны күренеп тора. Бында йәшәгән халыҡтың күпселеген төрки халыҡтар тәшкил иткәндер, тигән фараздабыҙ.\n2012 йылдағы Федераль маҡсатлы программа буйынса бүленгән Грант ҡаҙыныу эштәренә ҡулланылһа, быйылғы Президент Гранты рәсем эштәренә, күргәҙәмәләр ойоштороуға тотоноласаҡ. Беҙҙең ҡаласыҡтың тирә-яғында төҙөлөш эштәре алып барыла, тәҡдимдәр күп (күп ҡатлы йорттар күтәреү, ер аҫты гараждары төҙөү һәм башҡалар), әммә беҙ быға ризалашмайбыҙ. Әгәр быға юл ҡуйһаҡ, мәҙәни-тарихи ҡомартҡыны ер аҫтына күмергә рөхсәт бирәбеҙ, тигәнде аңлата. Әле беҙ һәр ҡатламды айырым ҡаҙырға, өйрәнергә тейеш. Быйыл был эшкә 50 квадрат метр ер ҡаралған. Уның эше етерлек. Бик һаҡ, ентекле эшләүҙе талап итә. Көрәк менән ҡаҙыуҙы туҡтаттыҡ, бумалалар ҡулланабыҙ.\nЙәштәргә тырышлыҡ, белемгә ынтылыш теләр инем. Археология менән ҡыҙыҡһыныусылар беҙҙең менән экспедицияға сыға ала. Былтыр Мәләүез, Ҡырмыҫҡалы районындарына ҡаҙыныу эштәренә сыҡтыҡ. Беҙҙең Башҡортостанда ундай урындар етерлек.\nРезеда Таһирова, мәҙәни-тарихи үҙәк рәссамы.Әлеге ваҡытта 3D фарматында музей булдырабыҙ. Һәр табылған нәмә ҡыҙыҡһыныу уята (муйынсаҡ, мәрйен, ҡайыш, һауыт-һабалар…). Иң ҙур эш археологтар иңенә төшә. Ә беҙ инде табылған экспонаттарҙан күргәҙмәләр ойошторорға булышлыҡ итәбеҙ.\nБыйыл йәштәрҙе тарих менән таныштырыу өсөн төрлө саралар ойошторҙоҡ. 158-се, 45-се гимназиялар менән бәйләнеш булдырылған. 1 сәғәтлек дәрес эсендә үҙебеҙ төшөргән фильмды, фотоһүрәттәрҙе, экспонаттарҙы күрһәттек. Уҡыусылар бик ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡабул итте.\nРәссам булараҡ, киләһе быуын йәштәренә рух ныҡлығы, тарихҡа битараф булмауҙарын теләйем.


Башҡортостанда мәктәп туҡланыуы баҙары 6 миллиард һумға баһалана // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n15:35, 9 ноября 2018 Йәмғиәт\nБашҡортостанда мәктәп туҡланыуы баҙары 6 миллиард һумға баһалана Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2018 йыл, 9 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Азат Ғиззәтуллин/.\nМәктәптәрҙең аутсорсингка күсеүе Башҡортостандың барлыҡ райондарында ла уңышлы бойомға ашырылманы. Уҙғарылған мониторинг күрһәтеүенсә, балалар рационына бик үк сифатлы булмаған аҙыҡ-түлек эләккән осраҡтар бар. Ата-әсәләр балаларға тәҡдим ителгән аҙыҡтың сифаты үҙгәреүенә, ата-әсәләр түләүенең артыуына, мәктәп ашханаларында ассортименттың ярлы булыуына борсолоу белдерә. Бөгөн республика Дәүләт Йыйылышының эш кәңәшмәһендә мәктәптәрҙә аутсорсинг һөҙөмтәлелеге мәсьәләләрен тикшерҙеләр.\n«Аутсорсингка күскәндә бюджет аҡсаһын экономиялау хаҡында һүҙ барманы. Иң мөһиме — хеҙмәттәр күрһәтеү сифатын арттырыу һәм системаға һалыу ине», — тип билдәләне Дәүләт Йыйылышының бюджет комитеты рәйесе Рида Собханҡолова.\nУның һүҙҙәренсә, мәктәп туҡланыуы баҙары 6 миллиард һәм тәшкил итә, уларҙың яртыһы – ата-әсәләрҙең, ҡалған 3 миллиард һумы – бюджет аҡсаһы. Республика дауаханаларындағы туҡланыу баҙары тағы өс миллиард һум тәшкил итә. Дәүләт яғынан уңышлы индереү өсөн барлыҡ саралар күрелде, ләкин уларҙы бойомға ашырыу урындағы етешһеҙлектәрҙе асып һалды.\nАутсорсинг мәсьәләләре был өлкәлә конкуренцияның булмауы менән дә ҡатмарлаша. Ауыл ерендә берҙән-бер тәьминәтсе үҙенең шарттарын көсләп таға. Дәүләт Йыйылышының мәғариф буйынса комитеты рәйесе Раил Әсәҙуллин әйтеүенсә, депутаттар үткәргән мониторинг йомғаҡтарына ярашлы, ауыл мәктәптәрендә белем биреү объекттарын һаҡлау, уларҙы йыйыштырыуҙың насарайыуы асыҡланған.\n«Беҙҙең ауыл мәктәптәрендә йыйыштырыусы – билдәле фигура. Биналарҙы йыйыштырыуҙан тыш, ул гардеробсы ла, ҡыңғырау шылтырауы өсөн дә яуап бирә, ремонт менән дә шөғөлләнә. Мәктәптәрҙә ошо ставка ҡыҫҡартылғас, ремонт эштәрен каникул ваҡытында уҡытыусыларға эшләргә тура килә», — тип билдәләне Раил Әсәҙуллин.\nКәңәшмәлә әлеге мәсьәләлә ведомство менән үҙ-ара эш итеүҙең дә булмауы асыҡланды. Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты рәйесе Гүзәл Аҫылова һүҙҙәренсә, республикалағы 3000 белем биреү учреждениеһының 174-е генә уҡыусыларға килтерелгән аҙыҡтың сифатын тикшертеү өсөн «Һынау үҙәге» дәүләт ҡаҙна учреждениеһына мөрәжәғәт иткән. Уларҙың күбеһе бер тапҡыр мөрәжәғәт иткән һәм шуның менән тынысланған. Республиканың Мәғариф министрлығы был мәсьәләне ҡаты контролгә алырға тейеш, тип иҫәпләй Гүзәл Аҫылова.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, республика дауаханаларында туҡланыу — 2012 йылдан, ә мәктәптәрҙә 2016 йылдан аутсорсингка тапшырылған. Ошо системаны индереү күрһәтеүенсә, мәғариф учреждениеларын уларға хас булмаған эштәрҙән азат итеү һәм туҡланыу, йыйыштырыу, һаҡ мәсьәләләрен, башҡа функцияларҙы махсус ойошмаларға тапшырыу һәр саҡта ла үҙен аҡламай. Аутсорсинг иҡтисади, социаль, йәмғиәт өсөн файҙалы булған урында кәрәк. Әгәр был иҡтисади яҡтан маҡсатҡа ярашһыҙ йәки күрһәтелгән хеҙмәттәрҙең сифаты артмай, ә түбәнәйә, кешеләр яфалана, хаҡтар үҫә икән, бынан тейешле һығымта яһау зарур.\n«Проблема бик тәрәндә ята. Эксперименттар етеп торор, моғайын, ғаиләләрҙең төрлө категорияларын үҙ эсенә алған маҡсатлы программа йәки федераль закон ҡабул итеү аша мәсьәләне хәл итеү өсөн комплекслы һәм уйланылған алым кәрәк», — тине Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы рәйесе урынбаҫары Эльвира Айытҡолова, һөйләшеүгә йомғаҡ яһап.\nТеги: мәктәп туҡланыуы, аутсорсинг


Аҡыл — Башҡорт Википедияһы\nАҡыл (бор. грек. νοῦς) — кешенең аңлау һәм анализлау һәләте; кешенең фекер йөрөтөү, уйлау һәләте.\nРене Декарт аҡыл һәм тән дуализмын һүрәтләй. Предметтар башта һиҙеү органдарына эләгә, унан һуң гипофизға, шунан һуң ғына материаль бeлмаған рухҡа әйләнә.\nАҡыл материяның миллионлаған йылдар дауамында барлыҡҡа килгән бары тик кеше (homo sapiens) төрөнә генә «бирелгән», уға ғына хас күренеш. Кешелек донъяһы был сифатты юғалтмаясаҡ. Кеше уның ярҙамында яһалма аҡыл (төрлө компьютерҙар) тыуҙыра ала, ләкин яһалма аҡыл һис-ҡасан да тарихи процесс нәтижәһендә барлыҡҡа килгән тәбиғи аҡылды алмаштыра алмаясаҡ. Яһалма аҡыл кешенең математик, инженерия һ.б. шундай интеллектыуаль һәләттәргә эйә булған ҡиммәттәрҙе тыуҙырырға һәләтле булһа ла, ысын, тәбиғи рәүештә тыуа торған хистәргә, тойғоларға эйә була алмаясаҡ. Аҡыл теге йәки был индивидта булырға ла, булмаҫҡа ла мөмкин. Конкрет индивид тыумыштан уҡ мәхрүм булырға мөмкин. Йә иһә теге йәки был сәбәп (ҡаты стресс, тирән кисерештәр, баш мейеһенән яраланыуы һ. б.) нәтижәһендә индивид аҡылын юғалтырға, аҡылдан яҙырға мөмкин.\nАҡыл термины башҡа мәғәнәлә лә ҡулланылырға мөмкин. Аҡыл ул — кешенең тирә-йүндәге предметтарға, күренештәргә, ваҡиғаларға, процесстарға тейешле анализ яһап, уларға дөрөҫ (тәңгәл) бәйә бирә алыу һәләте. Ошо һәләт булғанда уның эйәһен «аҡыллы» тип атайҙар, теге йәки был ваҡиғаларға, күренештәргә дөрөҫ анализ яһап, уларға дөрөҫ (тәңгәл) бәйә бирә алмаусыларҙы «аҡылһыҙ» тип атайҙар.\n1 «Аҡыл» параметрҙары\n2 Аңда «аҡыл» урыны\n3 Аҡыл һәм хәтер\n4 Аҡыл һәм иғтибар\n5 Аҡыл һәм арыусанлыҡ\n6 Аҡыл һәм ихтыяр\nКеше аҡыл системаһының айырмалы һыҙаттарын тәшкил иткән параметрҙарға түбәндәгеләр инә:\nХеҙмәт хәтере күләме, күҙаллау һәләте, инструменталь эшмәкәрлек, логика,\nКүп кимәлле (нейрондарҙың 6 ҡатламы) ҡиммәтле мәғлүмәтте системалы һайлап алыу иерархияһы,\nАңда «аҡыл» урыныҮҙгәртергә\nАң процестарында үҙ-үҙеңде күҙәтеү күренештәрҙең өс төп төркөмөн айырып тора:\nҠабул итеү һәм уларҙың аҡыллы эшкәртеү;\nЭмоциональ тигеҙлектең үҙгәреүе;\nБыл айырма был элементтарҙың береһе лә бөтөнләй булмаған аң хәле юҡ тигән мәғәнәлә абстракция булып тора; әммә уларҙың төрлө һан һәм сифат комбинациялары мөмкинселеге, береһен икенселәре менән бергә туплау мөмкин түгеллеге беҙҙе объектив объекттарҙың формаһын һәм төҫөн бер ҡасан да саф ҡиәфәтендә күҙәтелмәгәнсә айырға мәжбүр итә. Психик процестарҙың төп төркөмдәренең беренсеһе аҡыл, аҡыл йәки танып белеү эшмәкәрлеге тип атала. Был төркөм күренештәренең төрлөлөгө һәм дифференциалланыусы аҡыл процестарҙың башҡа төркөмдәрҙең процестарына ҡарата һан яғынан өҫтөнлөгө «аҡыл» төшөнсәһенең киңәйеүенә һәм уның менән аң күренештәренең дөйөмлөгөн тиңләштереүгә килтерә;\nӨс ағзанан торған бүленеш психологияла башлыса Иммануэль Кант арҡаһында киң таралыу ала. Аҡыл әүҙемлеген уның элементтарында (ҡабул итеү, иғтибар, ассоциациялар, хәтер, аң, фекер) өйрәнергә мөмкин, сөнки улар индивидуаль психологияла берләшкәндәр һәм аҡыл яғынан индивидуаллекте ҡылыҡһырлай.\nАҡыл һәм хәтерҮҙгәртергә\nАҡыл хәтер менән бер түгел, ул белемдәр күләме менән дә тәңгәл түгел. Һәр юғары мәктәп тамамлаған, хәтта һәр ғилми дәрәжә алған кеше лә аҡыл эйәһе тигән һүҙ түгел әле. Аҡыллы, йәғни күренештәргә дөрөҫ анализ яһарға һәләтле кеше, юғары мәктәп бөтөрмәгән дә булырға мөмкин, сөнки һуңғылар араһында дыуамаллы (аҡылһыҙлык сифатындағы) кешеләр ҙә осорай. Аҡыл — кешенең төрлө предметтарға, күренештәргә, процесстарға тейешле анализ яһап, уларга дөрөҫ (тейешле) бәйә бирә алу һәләте, тип әйтһәк тә, ул төрлө формала сағылырға мөмкин. Аҡылдың түбәндәге төрҙәрен айыралар. Концептуаль аҡыл логик, математик һәм лингвистик мәсьәләләрҙе сисеүҙә яҡшы. Социаль аҡыл үҙен йәмғиәттәге проблемуларҙы аңлау, уларҙы сисеү юлдарын таба белеүҙә күрһәтә. Эстетик аҡыл күренештәрҙең сағылыу формаларын асыҡлауҙа, шулай уҡ образлы фекерләүҙә үҙен аса. Техник-технологик аҡыл етештереү өлкәһенә һәм конкрет етештереү эшендә тыуа торған проблемаларҙы хәл итә белеүҙә сағыла. Әлбиттә, килтерелгән классификация тулылыҡҡа дәғүә итмей, ләкин иғтибарҙы уларға йүнәлтеү аҡыл феноменының ҡатлаулы һәм күп ҡырлы феномен икәнлеген күрһәтә ала тип һанарға кәрәк.\nАҡыл һәм иғтибарҮҙгәртергә\nБалалар иғтибар хәлендә. Иғтибар психик эшмәкәрлек барышына һиҙелерлек йоғонто яһай, һиҙгерлегебеҙҙе арттыра.\nПсихик эшмәкәрлек барышына йоғонто яһаусы тағы бер мөһим фактор — иғтибар. Ҡабул итеү процестарына йоғонто яһай ҙа инде, уға йүнәлтелгән тәьҫораттарға һиҙгерлегебеҙҙе арттыра. Уның тойоуҙарҙы эшкәртеү процестарындағы роле тағы ла әһәмиәтлерәк. Аңыбыҙҙың мейе ҡабул иткән тәьҫораттар ғына таныһа, был бәйләнеш тә үҙ-ара бәйле, һәм ҡабул итеү аңыбыҙҙа элекке психик тәжрибәнең эҙҙәре генә тергеҙелә. Һәр ҡараш үҫешкән аңда шул тиклем аһәң эҙҙәр таба, унан сыҡҡан идеяларҙың ирекһеҙ ағымы бик күп төрлө һәм ҡайһы саҡта бөтөнләй осраҡлы характер ала.\nҺуңғыһы беҙ арығын ваҡытта үҙебеҙҙең ассоциацияларға тулы ирек бирәбеҙ.\nАҡыл һәм арыусанлыҡҮҙгәртергә\nАҡыл эшмәкәрлегенең барышын билдәләүсе мөһим пункт булып шәхестең «арыусанлығы» тора. Аҡылға зәғифтәрҙә, идиоттарҙа, аҡыллы тормоштоң ҡартлыҡ һөҙөмтәһендә тарҡалыуында был бик ҙур. Күнегеүҙәр тәьҫирендә кәмей барыуы, таныш өлкәләрҙә шөғөлләнгәндә һиҙелмәүе, шул уҡ ваҡытта арыусанлыҡ — һуңғы тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә — хәтер һәм иғтибар кеүек ҡырҡа индивидуаль характерға эйә һәм аҡыл яғынан индивидуаллек характеристикаһына мөһим билдәләренең береһе булараҡ ингән. Беҙҙә махсус арыусанлыҡтың айырым бер төрө бар: был осраҡтар генийҙы психоз менән тигеҙләүсе теорияһының барлыҡҡа килеүенә килтерә, сөнки гениальность йыш ҡына нерв- һәм психастения менән оҙатылып килә. Тәьҫораттар артыуына һәм һуңғыһында төҙәтмә табыуға ҡарап, был арыусанлыҡ яҡшы шарттарҙа ҙур эш башҡарыу мөмкинлеген дә инҡар итмәй.\nАҡыл һәм ихтыярҮҙгәртергә\nҒәҙәти психик процестар серияһы (ҡабул итеү, аҡыл эшкәртеүе, ихтыяр реакцияһы) йыш ҡына тулыһынса йә пассив хыяллыҡ йоғонтоһонда эшләнмәй, йәки белем биреү һәүәҫкәр эшмәкәрлекте тәртипкә алмаштырыуы һәм шәхестең аҡыл эшенең ихтыяр акты урынына бойороп рефлексив үтәлеүен ҡуя. Ошонан аҡыл һәм ихтыяр өлкәләрҙең сәйер бүленеүе лә ихтимал.\n↑ Башҡорт теленең академик һүҙлеге: 10 томда. Т. I: (А хәрефе) / Ф.Ғ. Хисамитдинова редакцияһында. — Өфө: Китап, 2011. — 432 б. — ISBN 978-5-295-05389-4 (т. 1) — ISBN 978-5-295-05388-7\nУм // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\nГиззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 -се китап: Ҡыҫкаса философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Юғары уҡыу йорто өсөн дәреслек. — Казан: Мәфариф, 2002. — ISBN 5-7761-1122-6\nБыл психология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Аҡыл&oldid=1099394 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 30 ноябрь 2021 в 19:12\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:12 30 ноябрь 2021 үҙгәртелгән.


Ҡалала үҫһәң дә һин...\n6 Ноябрь 2018, 17:52\nҠалала үҫһәң дә һин, ауыл ҡыҙы кеүекһең, тип бушҡа йырҙа йырланмай. Ысынлап та, ауыл егетенә тормошҡа сығып, ауыл тормошона өйрәнеп китеүе үҙе ни тора! Ауылда икмәген дә һалаһың, һыйыр ҙа һауаһың, ҡаймаҡ-ҡоротон да эшләйһең, ҡош-ҡорт, мал-тыуар һәм башҡа тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫтәй эштәр.\nҠарағай ауылында ғүмер итеүсе Ләйсән Нурулла ҡыҙы Әхтәмова тураһында һөйләмәксемен. Ул Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡыҙы, ошонда тыуып-үҫеп буй еткергәс, юғары уҡыу йортона уҡырға инеп, уҡытыусы һөнәренә эйә була. Ҡарағай ауылы егете Әхмәр Әхтәмовҡа тормошҡа сығып, ошонда төпләнергә ҡарар итәләр, 2 ул үҫтерәләр. Улдарының өлкәне Артур Өфө ҡалаһында уҡып йөрөй, кесеһе Айҙар 6-сы класта белем ала, “4”, “5” билдәләренә генә өлгәшә.\nЛәйсән Нурулла ҡыҙы башта Ҡарағай мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Тырыш уҡытыусыны хеҙмәттәштәре тиҙ үк күреп ҡалып, директор урынбаҫары итеп тәғәйенләүгә өлгәштеләр. Хәҙер нисәмә йыл инде был йөктө арымай-талмай тарта.\nЭштә лә һынатмай, өйҙә лә өлгөрә. Балаларына ҡәҙерле инәй булһа, тормош иптәшенә һөйкөмлө ҡатын ул. Баҡсала күҙҙең яуын алырлыҡ гөл-сәскәләр үҫә, емеш-йәшелсәһе ишелеп уңа, ихата тулы мал-тыуар, ҡош-ҡорт. Өҫтәүенә, бешеренергә лә бик оҫта хужабикә. Ирен һәм балаларын тәмле ризыҡтары менән һыйлай. Ирле-ҡатынлы икеһе лә егәрлеләр. Ғаилә башлығы Әхмәр ауылда ветеринар табип булып эшләй. Бына шулай, мул тормошта, бәхетле ғүмер кисерә Әхтәмовтар.


Етди мөнәсәбәт яҡшы танышыу өсөн сайтҡа (пробный версия)\nБыл йыш ҡына ала алһамсы репутация Онлайн танышыу, уның өсөн ҡушымта ғына тип, тик һандар күрһәтелгән, был улай түгел. Мәҫәлән, күпселек Тер файҙаланыусыларҙың бурысы оҙаҡ эҙләргә, пар, интернет осрашыуҙар йыш һөйләй, уларҙың никах уларҙы был ҡәнәғәтләндермәй. Әгәр һеҙ был кәмәлә, беҙ танышҡан табырға сайттар, улар һеҙҙең өсөн идеаль тап килә. Эйе, ысынлап был сайттары булып тора,-ориентирлана, әммә шулай уҡ билдәләп үтергә кәрәк, сөнки улар ауыҙ бөтөнләй бушлай. Һеҙҙең мөнәсәбәт ҡасан эҙләп, һеҙҙең менән бара алмаҫ, ысынлап та, уйыбыҙ дөрөҫ, Король сайтында танышырға. Рәсми рәүештә нигеҙләнгән уйын башлап ебәреү-иң оҙайлы һәм иң уңышлы ваҡытта сайтында танышырға. Был миллиондан ашыу теркәлгән булһа, ул айында миллиондан ашыу кеше күргән, һәм был осрашыу ҙур, һәм никах мөнәсәбәттәре, был конкурентлы була. Шулай уҡ уйын тип һанай, банк мөхәббәт ҡамасауларға тейеш түгел тип таба, шуға күрә бөтөнләй бушлай сайтында ағзалыҡҡа тәҡдим итә. Элита тураһында уйлап беҙ, кешеләр, беҙ уйлап тураһында сифаты, һәм был тап шулайҙыр, тигән булыр өсөн сайт. Әлбиттә, тиҫтә һәм тиҫтә уйын көнөндә һеҙ ҙә була ала, тик исегездә тотоғоз, был уйында күбеһенең һыйышлы булыр. Киреһенсә, элита, көнөнә бер нисә кеше уйын һеҙ ебәргәнһегеҙ, һеҙ уны ҡыҙыҡһындырыу мотлаҡ. Бынан тыш, элиталы юғары белем йүнәлтелгән етди мөнәсәбәт булдырыу менән танышып, юғары килемле, йәштәгеләр һәм унан да күберәк балиғ (мәҫәлән.\nСайтында танышырға ашап, йоҡлап, һулар мөнәсәбәттәр һәм, беҙҙең никах тураһында сайттар һәм шулай булыуы өсөн яуаплы. Төп өҫтөнлөк-береһенекенә ярашлы булып, береһе ҡушылып, бынан тыш, бушлай тип, һине барыһы ла эҙләйҙәр сайтында эшләргә була. Барыһы да һезгә эшләргә кәрәк, был сложа руки ултыра, алда матч көтә, ә һуңынан, әгәр һеҙҙе яратмаһа йәки уларға юҡ. Әгәр һеҙ быны эшләмәһәгеҙ, аралаша башлай. Оло йәштәге яңғыҙ кешеләр өсөн, ул. тормош юлдашын осрата теләп, беҙгә өгөт-кәңәш ваҡытта беҙ. Һиҙмәй ҙә һеҙ тура кеше генә түгел, һеҙ уларҙы йәш арауыҡ түгел, әммә һеҙҙең ярарлыҡ түгел, шулай уҡ туранан-тура кешеләрҙе генә эҙләйем,-тип осраҡлы. Был тигәнде аңлата, тип, һеҙ аласаһы күберәк ваҡыт сарыф иткән кешеләр менән танышып, уларҙың оҡшаш булған тормош, ҡараштарын һәм ҡиммәттәрен. «Ҡара кеше» бар пользовательский базаһы, миллион торған ҡара һәм аҡ-ҡара яңғыҙ, яңғыҙ кеше, шулай уҡ, ул межрасовый мөнәсәбәте менән ҡыҙыҡһынды. Мәғлүмәт биреп, һеҙ нисек йәше, енесе, сексуаль ориентациялы һәм урынлашҡан, һәм шул саҡта һеҙ бер өлөшө булды. Был бушлай өсөн, теркәү, шулай уҡ анкета ҡарай һәм флирт (электрон. лайка һәм йырҙар аша һайлана). Вера барыһы сиркәү һеҙҙе сәләмләйем, баптист, методист, пресвитерианин, натурал, гейне, лесби йәки, башҡалар араһында идентификаторы. Дуайт һәм тин-сайттар был уңышы христиан тарих меңдән береһе генә. “Хәҙер был ике ғауғасы береһе яңғыҙ күңелгә. Беҙ хәҙер яңғыҙ түгел һәм бер-береһен идеаль тап килә. Рәхмәт, христиан сайтында, был ике йәндең бергә килтерергә ярҙам итә.\nШарнир, уларҙың ҡайһы берҙәре «анти-трут,» ахыр мөнәсәбәт өҫтәмә булып тора. Был Девиз «иғтибарлы кеше өсөн задумчивость танышты,» ахыр сиктә. Бына ул нисек эшләй: церебраль һеҙ бушлай, ә аҙаҡ кеше була һәм йүнәлеште билдәләү өлөшөндә, унда һеҙҙең өсөн бүленә. Лайка була ала һәм шулай уҡ һеҙҙең һәм һеҙ үҙегеҙ тураһында аңлатма фото һәм шулай алға. Был яҡшы ысул алыу өсөн һөйләшеүҙәр башларға. Бублик кофе тап һеҙҙең ярҙам итәһең, “һәр көн яратам бублик менән осрашты. «Бына, шырпы тип атала. бублик, иген кофе һәм башҡа функцияһында ҡулланыла һәм һеҙҙең кеүек йүнәлештәрҙе ҡулланып була. Һеҙ һатып ала фасоль, борсаҡ йәки һеҙ бушлай ала ала, бәйләнеш өсөн ҡушымта булды. Береһе лә тура килә Бублик Кофе иң яҡшы ҡатын-ҡыҙҙың дуҫлыҡ ептәре өҫтәмә таныш, сөнки ул өс ҡатын-ҡыҙ һәм нигеҙ һалыу-уның өсөн беренсе фильм ханым, ҡатын-ҡыҙ кешегә күрһәтһә, ул инде оҡшай. Нигеҙ һалып, шмель үҙенә исем яһай, ҡатын-ҡыҙҙарҙың мөмкинлектәрен ғына һөйләшә башланы (лесбиянка гей йә һин, йә иһә кеше ала.). Был спам һанын ҡыҫҡартырға ярҙам итә, һыйыша уйындар, фотоһүрәт һәм ҡатын-ҡыҙ неподобающий барлыҡҡа килеүе мөмкин. Бамбл тағы ла бер мөһим аспекттары тураһында һеҙ белергә тейеш, сөнки тап һеҙ кешеләрҙең һәм башҡа, хәбәрҙәр ебәреүегеҙ өсөн яуап бирә йәки, йәиһә уйындар юҡҡа сыға. Купидон ОКА-һан тураһында бөтә был — үҙенә күрә берҙән-бер образлылыҡ алгоритм сайты була, ул бик уңышлы булып сыҡты. Беренсенән, һеҙ үҙегеҙ булыуы тураһында һорауҙарға яуап бирҙе. Хәҙер күрһәтергә кәрәк ине. һеҙ нисек теләйһегеҙ, был һорауға яуап биреү өсөн партнер. Һуңғы булды һеҙгә, ни өсөн һеҙ яуаптарын ошо мөһим. Хаҡ күҙлегенән ҡарағанда, бушлай ОКА Купидон. Әммә, ҡайһы бер сайттар өҫтәмә мөмкинлектәр тәҡдим ысынлап та, нисек күрәм, һеҙ профиль кем ҡараған, ул бер нисә доллар тора. Шулай уйын менән «һеҙ уның менән киҫешкән кеше», тимәк, һеҙ тамағынан кушымталар ҡулланыу өсөн тәҡдим синг фекерҙәштәр, ул йөрөтә, шул уҡ урында, һеҙ нисек (рестораны, барҙар, тренажер залы һ. б.). Маҡсаты булып тора, һеҙгә күрһәтер өсөн, һеҙ алыр инек табырға теләһә ҡайһы урынын яратаһығыҙ. Әгәр кешеләр һеҙҙе яратһын, йөрәк йәки тамға нажмите ҡағыла. Әгәр юҡ икән, һеҙҙең барыһы төймәгә басыгыз был төймәгә тәре йәки вкладтар өсөн эшләй. Бер-беребеҙҙе хәбәрҙәребеҙ ҡыҙыҡһыныусы кешеләр ике тапҡыр күрһәтә. «Матчы бөгөн һеҙ кем?» — бынан тыш, төп бит күрҙем һеҙҙе, һәм, сөнки, һеҙ, моғайын, шул һүҙҙәрҙе әйтергә мөмкин, унда өҫтәмә, һеҙ ебәргән була. Һеҙ алырға тейеш. хәбәре төшкән, ти, һәм шунда уҡ, һеҙ буласак эйә берһен иғтибар нисә сәғәт дауамында туп-тулы. Өҫтәлдәге компьютер ҡушымта аша бушлай ҡарап була. iTunes һәм Google Play, һәм һеҙ был бер нисә минутты өсөн тултырып, анкета һәм фотолар скачать. Индустрияһы өсөн өҫтәмә лигаһының иң эксклюзив таныштыҡ. береһе булып тора, һәм был еңел аңларға, ни өсөн. Лига ағзалары булған һәр кем һәләтле түгел — унда йыш ҡына сиратта тора. Башҡа файҙаланыусылар, ҡағиҙә индерелгән, улар ике аҙна буйы актив булһа, яуап бирә алмай хәбәрҙәренә, характеры менән йөрөтә йәки өҫтәмә выкидывать хурлыҡлы була. Советтың тағы ла бер ҡарағанда, күберәк системаһына инә һеҙ, һеҙ юғары кимәлдә уйындар ҙа булды. Ҡырҡа үҙгәреү, Онлайн танышыу, кешеләр менән осрашыу кеүек. Әлбиттә, ҡайһы бер ябай датер онлайн секс эзләй, әммә, тикшереү мәғлүмәттәре буйынса, күпселек эҙләйек, дауам була. Был сайтта һеҙ ярҙам һәм өҫтәмә уң аяғы танышыуҙан башланы. Хәҙер хакимиәт үҙ кулдарына. Мөхәррир булараҡ,-ҡалала-төп советы осрашыуы, контент өсөн мин яуап-стратегияһы, мөмкинлектәре киң мәғлүмәт саралары һәм социаль медиа. Мин түгел, минең тураһында яҙған йәки сыр-йәйге романы менән леонардо ди каприо, мин тыңлайым Битлз, гарри поттер һәм ҡабатлап ҡарай (мин ғорурланам үҙгәреүсән.), АПИ йәки эскән. Советы таныштырып, эксперт танышып, уларҙың аҡыл бөтә нәмә бүленеп, көн һайын осрашабыҙ. Яуаплылыҡтан баш тартты: һаҡсылар өсөн байтаҡ көс түгергә һөйләм тураһында дөрөҫ мәғлүмәт. Әммә был мәғлүмәт гарантия бирә алмай. Һәр ваҡыт тикшереп торорға тейеш етештереүҙә файҙаланыусы Рәсми веб-сайты һәм ағымдағы шарттар өсөн деталдәр. Беҙҙең сайтта компенсация алыуға күп тәҡдимдәрен, сайтта күрһәтелгән. Төп факторҙар менән бер рәттән, был компенсация йоғонто яһай алмаһа ла, аҙыҡ-түлекте ҡайҙа һәм нисек барлыҡҡа килде. сайттарҙы (шул иҫәптән, мәҫәлән, тәртибен, уларҙың барлыҡҡа килә). Беҙҙең сайтта бөтә тәҡдимдәр тупланмаһы ла арзан тормай. Мөхәрририәт фекерен белдереү, сайтта, һәм беҙҙең үҙебеҙгә генә күҙ уңында торабыҙ, хуплайбыҙ, хуплайбыҙ һәм рекламодателям\n← Менән танышыу өсөн яҡшы мөнәсәбәттәр етди өсөн өҫтәмә\nинтернет аша аралашыу →


“БАШҠОРТОСТАН БЫНДА БАШЛАНА...”\nДан Хәйбуллам – сал дәүләтем,\nҠурай иле, руда иле,\nБашҡортостандың халыҡ шағиры, Хәйбулланың данлыҡлы улы Ҡәҙим Аралбайҙың “Хәйбулла” тигән шиғырынан алынды был юлдар. Унда шағир тыуған ерен “Сал дәүләт”, “Ҡурай иле”, “Руда иле” тип атай. Өс кенә хәрефтән торған “сал” һүҙенә бик тәрән һәм киң мәғәнә һалынған. Сал – ул боронғолоҡ билгеһе, тарихтың иң тәрән сөңгөлдәрен аңлатҡан төҫ, сал – ул меңәр йылдар һуҙымында ат тояғы тауышы яңғырап торған ҡарт даланың аҡ сәсле ҡылғаны, әскелтем әрем еҫе, сал – ул атай-олатайҙарыбыҙ һөйәктәре күмелгән ҡурғандар серлелеге, сал – ул аҡһаҡал һүҙе, аҡылдың үҙе. “Дәүләт” һүҙенең дә мәғәнәһе тәрән: ул бер үк ваҡытта илдең, милләттең сәйәси ҡоролошон да, байлыҡты ла аңлата.\nШуға күрәлерме, “Хәйбулла” һүҙе ишетелеү менән икһеҙ-сикһеҙ иген баҫыуҙары, әрем еҫе һеңгән сал ҡылғанлы дала, офоҡтарға инеп юғалған сикһеҙлек, тонйороп байыған ҡояш иҫкә төшә. Әммә, шағирҙың юғарыла килтерелгән юлдарында әйтелгәнсә, Хәйбулла ул дала ғына түгел, уның Таналығы ла, Һаҡмары ла, рудаһы ла, урман-тауҙары ла, күккә олғашҡан мәғрур ҡаялары ла бар. Әгәр ҙә инде был төйәкте тап шундай төрлө-төрлө асылында байҡаһаң, киңерәк ҡараш ташлаһаң, бөтөнләй икенсе күренеш күҙ алдына баҫа.\nҠасандыр совет осоронда “саман өйлө, ер иҙәнле, соҡор-саҡырлы юллы” тип иҫәпләнгән Хәйбулла һуңғы 15 – 20 йыл эсендә танығыһыҙ рәүешкә инеп үҙгәрҙе. Тау сәнәғәте һәм ауыл хужалығы ныҡлы үҫешкән, социаль-иҡтисади-мәҙәни йөҙө шаҡтай яҡшырған, газлы-юллы-телефонлы районға әүерелде ул. Йәнең теләгән һәр нәмә бар Хәйбуллала. Шулай ҙа уның иң ҙур байлығы – даланың үҙе кеүек асыҡ, киң күңелле, тынғыһыҙ йәнле, эш һөйөүсән, фиҙаҡәр халҡы. Хәйбулла районы хакимиәте башлығы Раил Хазморат улы ИБРАҺИМОВ менән әңгәмәбеҙ төбәктең тап шундай асылы хаҡында барыр.\n– Раил Хазморат улы, һеҙ етәкләгән Хәйбулла районы үҙендә йәшәгән халыҡтың йәшәйешен яҡшыртыр өсөн күп төрлө мөмкинлектәргә, ҡулайлы шарттарға эйә. Хәҙерге ваҡытта уның тәбиғи, иҡтисади, интеллектуаль ҡеүәте ниндәй кимәлдә файҙаланыла? Районда далаһы ла, урманы ла, һыуҙары ла, ер аҫты байлыҡтары ла – барыһы ла бар.\n– Беҙҙең Хәйбулла республика райондары араһында иң ҙурҙарҙан һанала. Районда игенлек, көтөүлек, сабынлыҡ ерҙәре киң майҙандарҙы биләй. 90-сы йылдарға тиклем Хәйбулланың һөрөнтө ерҙәре 165 мең гектарҙы тәшкил итһә, бөгөн ул 111 мең гектарға тиң. Сәсеүлек майҙандарын, әлбиттә, йыл һайын, әкренләп булһа ла, арттыра барабыҙ. Барлыҡ ауыл хужалығы ерҙәре 301 мең гектар, шуның 46 мең гектарында урман үҫә. Уртаса алғанда, айырым сәсеү майҙандары – 400 – 600 гектарға, ҡайһы берәүҙәре 1 мең гектарға тиклем барып етә.\nЭлек-электән Хәйбулла районы игенселек менән дан тотҡан. Беҙҙә, башҡа күп райондарҙа булмағанса, бойҙайҙың аҡһым (елемсә) күрһәткесе 32-нән артып китә. Бынан тыш районда 15 мең гектарҙан ашыу майҙанда ҡаты сортлы бойҙай үҫә. Уның бер тоннаһының хаҡы йомшаҡ бойҙайҙыҡына ҡарағанда 3 – 4 мең һумға күберәк. Шуға күрә лә беҙгә ҡаты бойҙай етештереп һатыу отошлораҡ.\n– Хәйбулла, ер өҫтөндә үҫкән байлығынан тыш, файҙалы ҡаҙылмалары менән дә дан тота. Был йәһәттән ул республиканың игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән бүтән райондарынан ҡырҡа айырылып тора. Тау сәнәғәте үҫеше хаҡында нимәләр әйтерһегеҙ?\n– 15 йыл элек Башҡортостан шахта проходкалау идаралығы төҙөлдө. Унан тыш, беҙҙә “Башҡортостан баҡыры” компанияһы, район барлыҡҡа килгән саҡтан бирле Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты эшләп килә. Элек-электән ул комбинаттың районға ярҙамы ҙур булды. Тау сәнәғәтенең район бюджетына индергән өлөшө лә тос. Элек тау сәнәғәте буйынса бер генә предприятие эшләһә, инде өсәү булып киттеләр. Бөгөн Бүребай тау-байыҡтырыу комбинатында 800 кеше мәшғүл, ә ҡалған икәүһендә барлығы 1300 кеше хеҙмәт итә. “Башмедь” етәкселәренең әйтеүенсә, тау сәнәғәтендә эшләүселәрҙең 70 проценты – Хәйбулла кешеләре, Бүребай тау- байыҡтырыу комбинатында иһә беҙҙекеләрҙең нисбәте 96 процент тәшкил итә. Дөйөм алғанда, ошо өс ҙур комбинатта 2 мең ярымдан ашыу хеҙмәткәр – беҙҙең райондыҡылар. Тимәк, халыҡты эш урындары менән тәьмин итеүҙә лә тау сәнәғәтенең өлөшө бик ҙур. Колхоз-совхоздар юҡҡа сыҡҡандан һуң тау сәнәғәтенең йылдам үҫеше бығаса ауыл хужалығында мәшғүл булғандарҙы ғаиләләренән, райондан ситкә ебәрмәйенсә, үҙебеҙҙә ҡалдырыу мөмкинлеген бирҙе. Дөрөҫ, беҙҙең райондан да Себергә һәм башҡа тарафтарға китеп эшләүселәр бар, әммә улар башҡа төбәктәрҙәге һымаҡ әллә ни күп түгел.\nЭлек-электән, тау комбинаттары тыумаҫ борон, беҙҙең Хәйбулла ауыл хужалығы районы һаналған. Шуны иҫәпкә алып, беҙ бөгөн элекке данды ҡайтарыу, игенселекте үҫтереү өҫтөндә эшләйбеҙ һәм йыл һайын сәсеүлек майҙандарын 2 – 3 мең гектарға арттыра киләбеҙ. Әле иген культуралары уңышы буйынса беҙҙең район республикала Баймаҡтан ҡала икенсе урынды биләй, ә сәсеүлек майҙандарының киңлеге йәһәтенән Стәрлетамаҡ, Баймаҡ райондарынан ҡала 3-сө урында киләбеҙ.\n– Даланың иң ҙур проблемаһы булып борон-борондан ҡоролоҡ һаналған. Тарихтан белеүебеҙсә, ырыу-ҡәбиләләр Евразия далаларында йөҙәр йылға һуҙылған ҡоролоҡтан ҡасып, Себергә, Кавказ яҡтарына күсенгән һәм аҙаҡ, далаға йәшәү ҡото ҡунғандан һуң, тыуған ерҙәренә әйләнеп ҡайтҡан. Тарих ҡабатлана, тиҙәр. Хәҙерге ваҡытта ла беҙ был афәттән азат түгелбеҙ һәм, нисек кенә ҡыйын булмаһын, бер ҡайҙа ла күсенеп китмәйенсә, үҙ төйәгебеҙҙә көн итәбеҙ. Ә бына һеҙҙең Хәйбулла районы бындай ауыр һынауҙарҙы нисек үткәрә?\n– Эйе, һуңғы 4-5 йылда бигерәк ҡаты ҡоролоҡ күҙәтелә беҙҙә. Былтыр ҙа, унан алдағы йылда ла беҙҙең баҫыуҙар йәй буйына тилмереп ямғыр көттө. Шулай ҙа былтыр, нисек кенә ҡыйын булмаһын, элиталы, супер элиталы орлоҡтарҙы ваҡытында сәсеү, технологияларҙы һаҡлау арҡаһында гектарынан 10-ар центнер уңыш йыйып алдыҡ. Ҡыҫҡаһы, игенһеҙ ултырғаныбыҙ юҡ. Элекке йыл гектар ҡеүәте 5 центнерҙан да үтмәне. Әлбиттә, ундай ҡоролоҡтар совет йылдарында ла, һеҙ әйткәнсә, тарихта ла булған. Уларға анализ яһап ҡараһаҡ, шул күренә: ниндәй генә ҡеүәтле техника, сифатлы орлоҡ булмаһын, технологияның теүәл үтәлеше нисек кенә тәьмин ителмәһен, Хәйбулла районында уртаса уңыш гектарынан 3 – 5 центнерҙан артмаған. Шуға күрә ҡоролоҡ Хәйбулланың бер бөгөнгө проблемаһы түгел. Һеҙ әйткәнсә, тарих ҡабатлана.\n– Ә бына һеҙгә сиктәш Ырымбур, Силәбе өлкәләре, артабаныраҡ китһәк, Ҡаҙағстан игенселәре нимә менән алдыра икән? Технология менәнме, әллә уларҙың башҡа төрлө өҫтөнлөктәре бармы? Ни генә тимә, улар ҙа һеҙҙең кеүек үк ҡырыҫ һауа шарттарына, ҡоролоҡҡа дусар ителгән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Урал аръяғы баҙарҙарында шул яҡтарҙа етештерелгән он, башҡа төрлө ауыл хужалығы продукцияһы күпләп һатыла. Силәбенең “СИТНО” компанияһы бигерәк әүҙем эшләй, уларҙың хатта был төбәктә махсус магазиндары ла бар.\n– Беҙгә Ырымбур текәлеп ята, шунан 100 саҡрым үтһәң, Ҡаҙағстан башлана. Беҙ улар менән бер үк төрлө тәбиғәт шарттарында йәшәйбеҙ. Ырымбурҙарҙың агротехникаһы көслө. Совет осоронда улар беҙҙән артыҡ уңыш йыя алманы. 90-сы йылдарҙан һуң иһә хәлдәр уларҙың файҙаһына үҙгәрҙе: колхоз-совхоздар бөткәс, Ырымбур фермерҙары яйлап күтәрелә башланы.\n– Йәғни улар беҙҙәге һымаҡ колхоз-совхоздарҙы һаҡлайбыҙ тип маташманы һәм техникалары ҡыйралмаҫ, кешеләре донъя буйлап таралмаҫ борон фермерҙары күтәрелеп ҡалды. Икенсе төрлө итеп әйткәндә, улар совет осоронда алған инерцияны кәметмәне, киреһенсә, уны камиллаштырҙы, шулаймы?\n– Нәҡ шулай. Техникалары көслө һәм күп булғас, улар көҙгөһөн бар ерҙәрен совет осорондағы һымаҡ һәйбәт итеп һөрөп сыға. Электән ерҙе 27 сантиметр тәрәнлектә һөрөү һәр игенсе өсөн мотлаҡ үтәлергә тейешле талап һаналды, ырымбурҙар һаман да шулай эшләй. Икенсенән, улар һаман да совет осорондағы Ипатов ысулынан баш тартмай. Өсөнсөнән, улар һәр ваҡыт яҡшы сифатлы, элиталы, супер элиталы орлоҡ сәсә. Ырымбур фермерҙары әллә ни ашлама ҡулланып та бармай, әммә баҫыуҙарын яҡшы итеп химик ысул менән утай. Әгәр ҙә игендәре таҙа булһа, уныһын да үткәреп тормайҙар. Ҡыҫҡаһы, күршеләр совет осоронда ныҡлы нигеҙ һалынған хужалыҡ итеү ысулын яңы шарттарға ҡулайлаштырыуға өлгәште. Беҙ техникабыҙҙың ҙур өлөшө ватылып, һатылып, фермалар емерелеп, эшләрлек кеше таралып бөткәс кенә уяндыҡ һәм, әйтергә кәрәк, 10 – 15 йылға уларҙан артта тороп ҡалдыҡ.\n– Килешәм, сөнки күптәр лизингҡа алған техника өсөн иҫәпләшә алмайынса, тракторҙарын кире ҡайтарып биреп, ғүмерлек бурысҡа батты. Әйтәйек, фермер миллиондарса һум торған бер комбайн өсөн генә лә тиҫтә йыл буйына кредит түләргә мәжбүр. Бындай шарттарҙа ауыл хужалығын, фермерлыҡты үҫтереү хаҡында һүҙ алып барыу ҙа урынһыҙ. Шулай ҙа һеҙгә Ырымбур фермерҙары өлгөһөнә эйәрергә нимә ҡамасаулай тип уйлайһығыҙ?\n– Дөрөҫ фекер, һеҙ биргән һорауығыҙға үҙегеҙ яуап бирҙегеҙ. Сөнки ерҙе үгеҙ, ат егеп һөргән, һуҡа менән эшкәрткән заман күптән инде тарихта тороп ҡалды. Әгәр ҙә төҙөк һәм ҡеүәтле техникаң юҡ икән, һин ер эшендә ҡулһыҙһың. Әйткәнебеҙсә, улар совет осоро техникаһы ҡыйралып, таралып бөтмәҫ элек күтәрелеп ҡалды. Һуңғы ваҡытта беҙҙә лә ундай ынтылыш барлыҡҡа килде һәм фермер егеттәр ерҙәрен көҙ һайын һөрә башланы. Әлбиттә, бының өсөн өҫтәмә сығымдар талап ителә, әммә көҙ һөрөп ҡалдырылған ерҙән йыйып алынған уңыш әлеге эштең хаҡын бер нисә тапҡырға арттырып ҡаплаясаҡ. Ерҙе һөрөп сәсеү – совет осоро тәжрибәһенең иң яҡшы һыналған ысулы. Тап шул ысул буйынса эшләп, ул йылдарҙа беҙ ҡоролоҡ шарттарында ла етерлек уңыш йыйып алғанбыҙ икән, башҡа төрлө тәжрибәгә таяна алмайбыҙ.\n– Тәрән итеп һөргәс, киреһенсә, дым осоп бөтмәйме? Ел эрозияһы ла тупраҡтың уңдырышлы ҡатламын ашай, тиҙәр. Һөрмәй сәсеү менән һөрөп сәсеү араһында йәнә ниндәй айырма бар һуң?\n– Һөрөү һөҙөмтәһендә күршеләребеҙ беҙҙекенә ҡарағанда юғарыраҡ уңыш алыуға өлгәшә икән, был – беҙгә һабаҡ. Ерҙе һөрмәйенсә тороп, ҡый үләндәренән бер ваҡытта ла ҡотолоп булмаясаҡ. Икеһенең береһен һайлайһың инде: йә тәрән итеп һөрөп ҡый үләндәренән ҡотолаһың, йә иһә булған ғына ерҙә сүп үҫтерәһең. Бында өсөнсө юл юҡ. Берҙе генә ереңде һөрмәнеңме, икенсе йылына уҡ ҡый баҫып ала һәм беҙ шуның менән отолабыҙ ҙа инде. Ерҙе һөрмәйенсә сәскәндә ундағы дымды һаҡлауҙы күҙ уңында тотабыҙ, әммә ҡый үләндәренән килгән зыян менән һөрөү өсөн киткән сығымдарҙы сағыштырып ҡараһаң, элекке ысулдың тағы бер файҙалы яғы күренә. Ер яҡшы итеп һөрөлгән осраҡта ҡый үләндәренең тамырҙары өҫкә әйләндереп һалына һәм яҙ һөрөп йомшартылған тупраҡта һаҡланған дым орлоҡҡа тиҙ генә шытып сығырға, ҡый үләндәре баш күтәргәнсе буй еткерергә мөмкинлек бирә.\n– Баймаҡ районының Әбделкәрим ауылы янында Һаҡмар һыуһаҡлағысы төҙөү арҡаһында ҡоролоҡ башланды, тиҙәр ҡайһы бер Хәйбулла кешеләре. Уларҙың бындай һүҙҙәрендә дөрөҫлөк бармы, булһа, уны нисегерәк итеп аңлатырға мөмкин?\n– Ундай һүҙҙәрҙе минең дә ишеткәнем бар. Хәҙер ҡоролоҡтоң сәбәбен ниҙән генә күрмәйҙәр, кемдәрҙе генә әрләмәйҙәр: быуа төҙөүселәрҙе лә, таусыларҙы ла. Йәнәһе, таусылар ерҙе соҡоп бөтөргәс, һауа торошона радиация тәьҫир итә. Элек, мәҫәлән, 1995 йылға тиклем, йәшен йәшнәп тороп, районды баҫып алып, 3-4 көн буйына ямғыр ҡоя торғайны. Хәҙер улай түгел. Ямғыр яуһа ла, айырым майҙанға ғына һибәләй ҙә, болот китеп тә бара. Быйыл район үҙәге Аҡъярҙа Йомабай Иҫәнбаев исемендәге ҡурайсылар конкурсының гала- концерты барғанда оҙаҡ ҡына ямғыр яуып торҙо. Шул саҡ 500 метр самаһы ситкәрәк сығып ҡарағайным, ер ҡоп-ҡоро, саң борлап ята. Ҡыҫҡаһы, элекке кеүек аҡ яуынға әйләнгән ямғырҙар хәҙер беҙҙә юҡ.\n– Дөрөҫтөрмө-юҡмылыр, Һаҡмар һыуһаҡлағысын төҙөгән саҡта ҙур һыу майҙаны барлыҡҡа килтереп, унан быуға әйләнгән һыуҙы Урал аръяғы райондары баҫыуҙарына ямғыр итеп яуҙырыу маҡсаты күҙ уңында тотолған тиҙәр. Һәр хәлдә, һыуһаҡлағыстарҙы дымлы микрофлора зонаһы барлыҡҡа килтереү өсөн дә эшләйҙәр бит инде. Ҙур йылғалар буйында ямғырҙың күпләп яуыуы – шуға ишара. Һәр хәлдә, ундай урындарҙа ҡоролоҡ күҙәтелмәй. Был иң беренсе нәүбәттә Ағиҙел, Ҡариҙел, Дим йылғалары буйында урынлашҡан райондарға ҡағыла. Хәҙер килеп, кемдәрҙер шуны ла иҫәпләп сығарған тиҙәр: имеш, Һаҡмар һыуһаҡлағысы зонаһында быуға әйләнгән һыу Ырымбурға барып яуа икән, шуға күрә беҙ Ырымбур икмәге ашап ятабыҙ. Бындай аңлатманың нигеҙендә дөрөҫлөк тә бар һымаҡ.\n– Беҙҙең Аҡъяр ауылы янындағы һыуһаҡлағысҡа ла шундайыраҡ ғәйеп ташлайҙар. Нисек кенә ҡыйын булмаһын, ҡоролоҡҡа һылтанмайынса, һуңғы 4-5 йылда игенселекте әкренләп булһа ла күтәрә киләбеҙ. Иң мөһиме – йыл һайын гектарынан 3-4 центнер ғына уңыш йыйып алһа ла, бер фермер ҙа ерҙе ташламай, киреһенсә, оторо тырышып эшләүен дауам итә. Уңыш күләме аҙ булыуға ҡарамаҫтан, киләһе йылына тағы сәсә, өсөнсө йылына тағы ла баҫыуға сыға. Ер эше байырға мөмкинлек бирмәһә лә, халҡыбыҙҙың ергә йәбешеп ятыуы – яҡшы күренеш. Хәҙер беҙҙең алдағы маҡсат: һуңғы 10 – 15 йылда ташланған, әрем, билсән, ваҡ ағаслыҡ баҫҡан ерҙәрҙе таҙартып, киренән сәсеү. Ағас үҫер урында – ағас, иген үҫер ерҙә – иген, бесән үҫер урында бесән булырға, көтөүлектәрҙә мал көтөлөргә тейеш. Совет осоронда мәсьәлә нәҡ шулай ҡуйылды.\n– Халҡыбыҙҙа борон-борондан төп кәсеп булып һаналған малсылыҡта эштәр нисек? Күреүебеҙсә, һеҙҙең районда көтөүлек, сабынлыҡ өсөн ерҙәрҙең күп, иркен булыуы был тармаҡты ла йылдам үҫтерергә мөмкинлек бирә бит.\n– Был мәсьәләгә килгәндә, илебеҙҙә сәйәси ҡоролош үҙгәреп киткәндән һуң районда мал ныҡ кәмегәйне. Хәҙер беҙҙең алға уларҙың һанын арттырыу бурысы килеп баҫты. Йылҡы үрсетеү, ҡымыҙ бешеү менән шөғөлләнеүселәр күп Хәйбуллала. Әммә Урал аръяғының башҡа райондары кеүек күпләп йылҡы малы ла үрсетә алмайбыҙ. Ырымбур өлкәһе менән сиктәш булыуыбыҙ, Ҡаҙағстандың яҡынлығы мал хужалары өсөн оло хәүеф тыуҙыра. Беҙҙең аттарҙы күп урлайҙар, хатта йөҙәр баштан торған өйөрҙәрҙе ҡыуып алып киткән осраҡтар ҙа булды. Даланың сиге, юлдың осо юҡ, уларҙың артынан төшөү бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй. Халыҡ, шунан ҡурҡып, йылҡы малын күпләп көтөргә тырышмай.\n– Ырымбур өлкәһе, Ҡаҙағстан менән күрше булыуҙың ыңғай яҡтары ла барҙыр, тип уйланыла. Әйтәйек, иҡтисад, баҙар уртаҡлығы, алыш-биреш йәһәтенән...\n– Уныһына һүҙ ҙә юҡ. Ни өсөн тигәндә, Ырымбур өлкәһенең ҙур сәнәғәт үҙәге булған ҡалалары беҙҙән 70 – 90 саҡрымда урынлашҡан: Орск, Новотроицк, Ҡыуандыҡ, Медногорск, Гай. Элек-электән беҙҙекеләр шул ҡалаларҙағы баҙарҙарға үҙҙәре етештергән аҙыҡ-түлекте, тауарҙы алып барып һатып, төҙөлөш материалдары, кейем-һалым, туҡыма, башҡа кәрәк-яраҡ ташыны. Ни өсөн тигәндә, республикабыҙ ҡалалары беҙҙән бик алыҫ урынлашҡан. Аҡъярҙан Сибай – 100, Силәбенең Магнитогорскы 200 саҡрымда ята. Стәрлетамаҡ, Ишембай, Салауат, Өфө ҡалалары тураһында әйтеп торорға ла түгел. Беҙ, асылда, Ырымбур өлкәһе ҡалаларына ҡарап торабыҙ.


СЫСҠАН БИҘГӘГЕ—ҠУРҠЫНЫС АУЫРЫУ\n1 Август 2019, 12:26\nБашҡортостанда йыл башынан 190 кеше бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәк менән ауырыған. Уларҙың икәүһе вафат булған.\nБыл йәһәттән Краснокама, Асҡын, нуриман, Бөрө, Благовещенск, Илеш, Тәтешле, Стәрлетамаҡ райондарында күрһәткес ҙур. Сир йоҡтороусыларҙың 80 проценты көнкүреш шарттарында ауырыу йоҡторған, 17 проценты урманға барғанда ауырып ҡайтҡан. Сирлеләрҙең күбеһе 20-50 йәштә.\nАуырыу тән температураһының юғары булыуы менән билдәләнә, 40 градусҡа тиклем барып етә. Баш ауырта, ҡалтырата, күңел болғана, уҡшыта, дөйөм хәлһеҙлек барлыҡҡа килә. Бил, эс ауырта. Танау ҡанауы, тире аҫтына ҡан һауыуы күҙәтелә. Бит, елкә тирәһендә тире ҡыҙарып сығырға мөмкин. Ҡайһы бер осраҡта ҡан баҫымы төшә. Был сиргә күреү һәләтенең насарайыуы, аңдың буталыуы ла хас. Әйткәндәй, ауырыуҙың билдәләре үҙҙәрен балаларҙа ололарға ҡарағанда һуңыраҡ һиҙҙертә башлай.\nАуырыған кешене бе¬ренсе билдәләре күренеү менән мотлаҡ дауаханаға урынлаштырырға кәрәк. Сирҙең бик насар эҙемтәләргә килтереүен иҫәпкә алғанда, табипҡа күренеүҙе һуҙырға ярамай. Үҙ аллы дауаланыу ҡәтғи рәүештә тыйыла! Анализдар биреп тикшереү үткәргәндән һуң табип ҡына дауалау курсы тәғәйенләргә тейеш. Комплекслы дауалау вирусҡа ҡаршы, температураны төшөрөүсе, ауыртыуҙы баҫыусы препараттарҙы, витаминдар¬ҙы һәм айырым диетаны үҙ эсенә ала. Ваҡытында дөрөҫ дауаланмауҙың аҙағы насар тамамланыу ихтималлығын иҫтән сығарырға ярамай.\nСысҡан биҙгәгенә ҡаршы вакцинация юҡ, шуға күрә унан хәүефһеҙлек сараларын күреп кенә һаҡланып була. Шәхси таҙалыҡ ҡағиҙәләрен үтәү – ир-егеттәр, ҡатын-ҡыҙ һәм балалар өсөн дә иң яҡшы һаҡланыу сараһы. Йәғни ҡулды һәр ваҡыт һабынлап йыуырға, ялан ҡул сысҡандарға ҡағылмаҫҡа, ҡул йәрәхәтләнһә, яраһын шунда уҡ эшкәртергә кәрәк. Һыуҙы ҡайнатып ҡына эсергә, йәшелсә-емештәрҙе лә ашар алдынан ныҡлап йыуырға иренмәгеҙ. Еүеш сепрәк менән саңды һөртөп тороп өйҙө лә таҙа тотоу мөһим. Ҡалала йәшәүселәр баҡса йорттарына барғанда бирсәткә һәм битлек кейергә онотмаһын. Был ябай ғына ҡағиҙәләрҙе һәр саҡ иҫтә тотоу – сәләмәтлектең төп нигеҙе.


Коронавирустан бөгөн 6 мең кеше дауалана | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nКоронавирустан бөгөн 6 мең кеше дауалана\n14 сентября 2021 — 17:29 ГТРК «Башкортостан»\nКоронавирусҡа бәйле тәүлек статистикаһы мәғлүмәттәре билдәле. Уҙған көн тағы ла 310 кешегә КОВИД19 диагнозы ҡуйылған, 15 кеше был мәкерле сирҙе еңә алмаған. Ҡорбандар һаны хәҙер 1 мең 311-гә етте. Шул уҡ ваҡытта 6 мең кеше коронавирустан дауалау үтә.\nШул уҡ ваҡытта табиптар тамаҡ-тын юлы сирҙәренең көсәйеүе хаҡында хәбәр итә. Бер аҙнала ғына ОРВИ диагнозы ҡуйылғандар һаны 27 процентҡа артҡан. Тымау тейҙереүселәрҙең күпселеге балалар. Быны белгестәр көндәрҙең һыуыныуы һәм уҡыу башланыуы менән аңлата.\nКоронавирус тағы ла 315 кешелә табылған\nМахсус һайлау участкалары етәү\nЯлдар һыуыҡ һәм ҡарлы ямғыр алып килә\n1 из 975\n«Хәбәрҙәр» Закир Шәрипов менән - 16.09.21\n«Хәбәрҙәр» Закир Шарипов менән - 15.09.21\nБашҡортостанда үткән тәүлектә тағы ла 315 кеше коронавирус инфекцияһын йоҡторған. 16 кеше сирҙән арына алмай вафат булған. Әлегә дауаханаларҙа 737 пациент дауа ала, улаҙың 54-те ауыр хәлдә. Республика халҡы прививканы әүҙемерәк яһата башлаған. Ковидтан вакцинаны бер миллион йөҙ егерме меңдән...\nБашҡортостанда хәрәкәте сикле граждандар өсөн махсуслаштырылған ете һайлау участкаһы асыҡ. Республикала Рәсәй Дәүләт Думаһына һайлауҙа сәләмәтлеге буйынса мөмкинлеге сикләнгән 240 меңгә яҡын һайлаусы ҡатнаша. Шуларҙың 8 меңдән ашыуының күреү һәләте зәғиф. Уларҙың үҙ өйөндә тауыш бирергә хоҡуғы...\nҒәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан идаралығы республика биләмәһендә өс градусҡаса һалҡынайтып ҡырау төшә, ямғыр һәм ҡар яуа, тип иҫкәртә. Был хәл 18 сентябрь төнөн һәм иртән көтөлә. Синоптиктар хәбәр итеүенсә киләһе тәүлектәрҙә көндөң болотло булыуы күҙаллана. Төндә урыны менән бер...\nӨфөлә киләһе ял көндәрендә ауыл хужалығы йәрминкәләре ойошторола. Фермерҙар һәм шәхси хужалыҡтар етештергән саф ризыҡтарҙы Дим районындағы Хәҡиҡәт урамында, Киров районындағы Эшсе хәбәрселәр урамында, Октябрь районында Спорт һарайы ҡаршыһындағы майҙанда шулай уҡ Бересе май урамында Орджоникидзе...


Яҙҙың тәүге байрамы алдынан Сибай гимназия-интернатында “Сәскәйҙәрең толом-толом” тип аталған матурлыҡ бәйгеһе үтте.\nБашҡорт ҡатын-ҡыҙҙары элек-электән оҙон һәм ҡалын толомло булыуы менән айырылып торған. Сәс гүзәл зат өсөн матурлыҡ ҡына түгел, байлыҡ тип тә һаналған. Халҡыбыҙҙың ошоға бәйле төрлө ырым-юрауҙары, һынамыштары, әйтем-мәҡәлдәре бар, әллә күпме йырҙар сығарылған. Ярышҡа сыҡҡан Сибай ҡыҙҙарының да толомдарына һоҡланып туймаҫлыҡ!\nБелем усағының иң сибәр ҡыҙҙары тәүҙә үҙҙәре менән яҡындан таныштырҙы, унан башҡорт кейемендә мода күрһәтте, аш-һыуға маһирлығын, йыр-бейеүгә оҫталығын күрһәтте. Һылыуҡайҙар өйгә эш итеп бирелгән сәсмәү яһауға ла яуаплы ҡараған.\nҺөҙөмтәлә гран-приға – белем усағының “Һылыуҡай-2019” исеменә – Айгүзәл Күскилдина лайыҡ булды. Шулай уҡ төрлө номинацияларҙа еңеүселәр билдәләнде. Сибай институты ла был бәйгегә үҙенең махсус бүләген әҙерләгәйне. Уны уҡыу йортоноң матбуғат хеҙмәте етәксеһе Рәүилә Хәсәнова Зөлфирә Абдрахмановаға тапшырҙы.\nСараны Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Әлнисә Алдырханова юғары кимәлдә алып барҙы.


Барлыҡ донъя театр көнө менән! Пьеса яҙып ҡарамаған яҙыусы юҡ.\n27 Март 2019, 14:27\nБөгөнгө театр көнө сәхнә эшмәкәрҙәренә, артистарға, бик күп булмаған драматургтарға, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренә генә ҡағыла, тип уйлағандар хаталана. Мәшһүрҙәрҙән берәү әйткәнсә: “Театр – барлыҡ донъя, ә беҙ уның уйынсылары”.\nДөрөҫ һүҙгә яуап юҡ. Иң тәүге әҙәби әҫәр ҙә театр, йәғни, кешеләрҙең бер-береһен аңларға тырышыуҙан килеп сыҡманымы икән? Юғиһә, үҙ-ара һөйләшергә, ваҡиғаны еткерергә, һис юғы, һиңә нимә кәрәклеген аңлатырға кәрәк бит әле.\nТимәк, театр, кешеләрҙең уйнауы ғүмер буйы дауам иткән. Бына шундай сәнғәт ул – театр. Мәңге бөтмәҫ аралашыу, уйнау, тормошто тетрәндергән хис-тойғо, кисерештәр, шатлыҡтар һәм күҙ йәше.\nҠәләм тибрәтеүселәр араһында һорау алыу үткәргәндәр. Һөҙөмтә көтөлмәгәнсә килеп сыҡҡан, баҡ тиһәң, пьеса яҙып ҡарамаған, сәхнә сире менән йонсомаған яҙыусы юҡ икән. Тик нисә яҙыусының пьесаһы сәхнәгә барып еткән, ошо хаҡта яуап йыйыусылар өндәшмәй.\nБеҙҙең башҡорт әҙәбиәтенә күҙ һалһаң, шуны абайларға мөмкин, драматургтар бер ваҡытта ла күп булмаған. Йәгеҙ, һанайыҡ. Мөхәмәтша Буранғолов, Дауыт Юлтый, Сәғит Мифтахов, Мостай Кәрим, Назар Нәжми, Әсғәт Мирзаһитов, Ғабдулла Әхмәтшин, Ибраһим Абдуллин, Нәжип Асанбаев, Флорид Бүләков, Таңсулпан Ғарипова, Наил Ғәйетбай, Тамара Ғәниева, Сөләймән Латипов, Сәрүәр Сурина, Салауат Әбүзәр, Мөнир Ҡунафин һәм тағы бер нисә әҙип.\nРәсәй театр донъяһында шундай көтөлмәгән күренеш күҙәтелә, халыҡ, тар мәғәнәлә әйтһәк, тамашасы сәнғәткә ылыға. Хәҙер өсөнсө йыл рәттән тамашасылар һаны һәр йыл 15-16 процентҡа арта бара. Халыҡ әллә көн һайын телевизорҙан ағылған күбекле сериалдарҙан йонсой, әллә интернеттан ял итергә теләй. Шулай булһын. Донъя театр менән бергә яралған, фәнни-техник прогресс ҡына сәнғәтте юҡ итә алмаҫ.


«Аҡыллы баштар» ситкә оса\n14 Декабрь 2010, 19:08\nРәсәйҙең талантлы йәш ғалимдары, ғилми белгестәре һәм уйлап табыусылары күпләп сит илгә китеү яғын ҡарайҮҫеше буйынса милли ассоциация мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2009 йылда, мәҫәлән, АҡШ-ҡа – 56 мең, Израилгә – 13 мең тирәһе, Австралияға – 12 мең, Германияға – 9 мең, Канадаға 8 мең кеше киткән. Ә 1992 йылдан алып Рәсәйҙән 3 миллиондан ашыуыраҡ белгес үҙ иленән ситкә ағылған\nРәсәйҙең талантлы йәш ғалимдары, ғилми белгестәре һәм уйлап табыусылары күпләп сит илгә китеү яғын ҡарай\nҮҫеше буйынса милли ассоциация мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2009 йылда, мәҫәлән, АҡШ-ҡа – 56 мең, Израилгә – 13 мең тирәһе, Австралияға – 12 мең, Германияға – 9 мең, Канадаға 8 мең кеше киткән. Ә 1992 йылдан алып Рәсәйҙән 3 миллиондан ашыуыраҡ белгес үҙ иленән ситкә ағылған.\nАналитиктар был хәлде әйҙәүсе көнбайыш илдәренең һәм көньяҡ-көнсығыш дәүләттәренең үҙҙәренең фәнни һәм юғары технологиялы секторҙарына башҡа илдәрҙең талантлы һәм перспективалы ғалимдарын йәлеп итеү буйынса агрессив сәйәсәт алып барыуы менән аңлата. Бигерәк тә уларҙа математика (22 процент), физика (16), химия (11), мәғлүмәт технологиялары һәм биотехнологиялар (25 һәм 12) өлкәһе белгестәре ҙур ҡыҙыҡһыныу уята икән. Өҫтәүенә, 30 йәшкә тиклемге ғалимдарҙы ғына үҙ яғына ауҙарырға тырышалар. Сөнки йәш быуын революцион идеяларҙы һәм технологияларҙы бойомға ашырырға һәләтле.\nӘ беҙҙекеләрҙе нимә ҡыҙыҡтыра һуң сит илдә? Әлбиттә, иң тәүҙә – лайыҡлы эш хаҡы. Тағы ла – социаль тәьминәт. Һәм сит ил гражданлығын алыу мөмкинлеге. Һөҙөмтәлә бөгөн беҙҙең 90 меңдән ашыу йәш белгес – АҡШ-та, 40 меңе – Германияла, 20 меңе – Бөйөк Британияла, 4 меңләбе – Японияла, 25 меңләбе ҡытайҙа даими нигеҙҙә эшләй.\nНАИРИТ фаразлауынса, Рәсәйҙең ғилми ойошмалары 2018 йылға белгестәрҙең креатив ҡатламынан яҙасаҡ, ә уларһыҙ инновацион технологиялар тыуҙырыу процесы туҡтап ҡаласаҡ. Артабанғы хәл-торош тураһында һөйләп тороуҙың кәрәге лә юҡтыр. Шуға күрә НАИРИТ ғилми кадрҙарҙы һаҡлау буйынса саралар сифатында Милли фәнни таланттар фондын булдырырға тәҡдим итә: Рәсәйҙең һәләтле йәш ғалимдары реестрына халыҡ-ара ғилми кимәлдә үҙҙәрен танытҡан йәш кандидаттар индерелергә, улар айырым статусҡа һәм привилегияларға эйә булырға тейеш.\nӘйткәндәй, Башҡортостан буйынса ла ошондайыраҡ мәғлүмәттәр табып булмаҫмы икән тип, төрлө министрлыҡтар һәм ведомстволарға сығып ҡараныҡ, тик аныҡ ҡына яуап ала алманыҡ. Ә бит республикала бөтә Рәсәй кимәлендә, тимәк, донъя кимәлендә лә эшләрлек белгестәр сығарыусы, йәш ғалимдар үҫтереүсе вуздарыбыҙ, ғилми-тикшеренеү институттарыбыҙ байтаҡ ҡына. Әммә вуз тамамлап, төрлө яҡтарға таралған йәш аҡыл эйәләренең артабанғы яҙмышы менән ҡыҙыҡһыныусылар юҡмы ни? Үҙ илен көслө, ҡеүәтле итеп күрергә теләгән дәүләт юғары белемле, һәләтле, талантлы белгестәрен әләф-тәләф итергә тейеш түгел дә бит. Әле Башҡортостан Президенты инновацион һәм нанотехнологияларҙы үҫтереү һәм был йәһәттән инвестициялар йәлеп итеү буйынса эшен әүҙем генә башлап ебәрҙе. Әйтәйек, 25 – 26 ноябрҙә республикала инновацион технологиялар буйынса төбәк-ара конференция ла үтте һәм унда нәҡ ошолар тураһында һүҙ барҙы. Бәлки, боҙ ҡуҙғалыр.


Кинйә Арыҫланов ырыуынан сыҡҡан герой\nБашҡорттар араһында беренсе булып Советтар Союзы Геройы и семе Емельян Пугачев һәм Салауат Юлаевтың көрәштәше, данлыҡлы Кинйә Арыҫланов нәҫеленән сыҡҡан Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы Арыҫлановҡа ( 1915 йылдың 20 сентябре - 1945 йылдың 9 ғинуары) бирелә.\nКөйөргәҙе районынан сыҡҡан яҡташыбыҙ нефть техникумын тамамлай, 1937 йылда армия сафына алына, танкист булып хеҙмәт итә. Ул Арыҫлановтар исеменә тап төшөрмәй. Көйөргәҙе районының бәләкәй генә Кинйәбыҙ ауылынан Бөйөк Ватан һуғышында 43 кеше ҡатнаша, уларҙың яртыһы тип әйтерлек Кинйә Арыҫланов нәҫеленән. Ауылда Ғәфиәтулла Арыҫлановтың\nатаһына яҙған хаты оҙаҡ һаҡлана. "Һин мине мәмерйәләр янына\nалып килеп, Кинйә батыр тураһында һөйләгәнеңде һаман да хәтерләйем, "шулай уҡ көслө һәм ҡыйыу бул" тигән һүҙҙәрең һаман да ҡолаҡта яңғырай. Күптәребеҙ өсөн ошондай изге булға н урындар барҙыр, моғайын. Юҡһа үҙенең күләгәһе менән ярты донъяны ҡаплаған хәшәрәт дошман менән алышырға көстө ҡайҙан алырға мөмкин\nҒәфиәтулла Арыҫлановтың хәрби юлы 1939 - 1940 йылдарҙағы совет - фин һуғышынан башлана. 136 - сы атышсылар полкының танк ротаһына дзоттар ( 97 - се атышсылар дивизияһы, 13 - сө армия) һөжүм итергә ҡамасаулай. Улар беҙҙең танкыларҙы артиллерия уты менән ҡаршы ала. Финдарҙың ут нөктәләрен мотлаҡ юҡ итергә кәрәк. 1940 йылдың 24 февралендә танк\nротаһының взвод командиры Ғәфиәтулла Арыҫланов дзоттарҙың б ереһен юҡҡа сығарыуҙа ҡатнаша. Финдар беҙҙең бер нисә танкыны шартлата. Ғәфиәтулланың "тимер хайуаны" ғына имен\nҡала. Артабанғы хәл тураһында награда ҡағыҙы һөйләй: " Дзот ҡа 60 - 70 метр тирәһенә яҡынлашҡас, танк дошмандың пушка ут ы аҫтында ҡала. Артабан ул танкыһын 100 - 150 метрға ситкә алы п бара, яраланған саперҙы күрә һәм уны үҙе менән ала. Аҡ финда р танкыны ҡамарға маташып ҡарай, әммә Арыҫланов уларҙы ҡасырға мәжбүр итә. Шунан һуң дошмандың пулемет уты\nаҫтында танкыны яу яланынан алып сыға".\n1940 йылдың етенсе апрелендә Ғ. Ш. Арыҫлановҡа башҡорттар\nараһында беренселәрҙән булып Советтар Союзы Геройы исеме би релә.\n1941 йылда ул Ульяновск танк училищеһын тамамлай. Тәжрибәле\nтанкист йәш һалдаттарҙы хәрби эшкә өйрәтә. Фронтҡа ынтыла, әммә уның теләген кире ҡағалар: тәжрибәле танкист - инструкт ор тылда ла кәрәк. Әммә 1943 йылдың мартында Арыҫланов\nбарыбер теләгенә ирешә. Ғәфиәтулла Воронеж, беренсе Украина, Көнбайыш, икенсе Украина фронттарында һуғыша. Курск, Орел, Харьков, Смоленск ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша ® Ике тапҡыр йәрәхәтләнә. Ике тапҡыр беренсе дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана.\nҒәфиәтулланың һуңғы батырлығы тураһында мәғлүмәтте уның туғаны Нурамбик Арыҫлановҡа оҙаҡ йыйырға тура килә.\nГерой Будапешттағы алышта, танк ғәскәрҙәренең гвардия майоры дәрәжәһендә һәләк була. Фашистарҙы ҡамауға алғандан һ уң, беҙҙең командование уларҙы әсирлеккә бирелергә мәжбүр итеү өсөн парламентерҙар ебәрергә ҡарар итә. Ғәфиәтулла\nАрыҫланов немец телен яҡшы белеүе сәбәпле, төркөмдө етәкләүҙе үҙенә ышанып тапшырыуҙы һорай. Дошман территорияһына асыҡ машинала йүнәләләр. Штабта совет ғәскәрҙәре файҙаһына һөйләшеү була. Әммә парламентерҙар ултырған "Виллис" нейтраль һыҙатты үтеп тә өлгөрмәй, уға эре калибрлы пулеметтан ут асалар. Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы Арыҫланов һәләк була.\nКөйөргәҙе районының Кинйәбыҙ ауылында, йылға ярында обелиск ҡуйылған. Унда түбәндәге һүҙҙәр яҙылған: "Бында 1773\n- 1775 йылдарҙағы крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы Емельян Пугачевтың көрәштәше Кинйә Арыҫланов йәшәгән". 1958 йылдың т уғыҙынсы майында Кинйәбыҙ башланғыс мәктәбе бинаһында "Бында Советтар Союзы Геройы Ғ. Ш. Арыҫланов уҡыған" тип\nяҙылған мемориаль таҡтаташ асыла.


Хәүефле ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүсе завод төҙөләсәк\n24 Ғинуар 2020, 11:35\nКөсө бөткән батарейкалар, терегөмөшлө лампаларҙың айырым йыйылыуы тураһында барыбыҙ ҙа беләбеҙ. Тик улар ҡайҙа алып барыла? Уларҙы нисек юҡҡа сығаралар? Был һорау экологтарҙы ғына түгел, ә таҙа һауа һуларға, таҙа һыу эсергә теләгән һәр кемде борсойҙор. Республиканың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығында үткән сираттағы кәңәшмәлә һүҙ шул турала барҙы, Өфөлә йыл аҙағына тиклем хәүефле ҡалдыҡтарҙы эшкәртеүсе завод төҙөү һорауҙары көн ҡаҙағына сығарылды.\n“Росатом” компанияһына ингән “РосРАО” предприятиеһының башҡарма директоры Александр Богуцкий белдереүенсә, уларҙың компанияһы былтырҙан 1-се һәм 2-се хәүефһеҙлек класына ҡараған ҡалдыҡтар менән эш итеү буйынса федераль оператор тип тәғәйенләнгән. 1-се һәм 2-се хәүефһеҙлек төрөнә батарейкалар һәм терегөмөшлө лампалар ҙа инә.\nӘлеге ваҡытта Башҡортостанда хәүефле ҡалдыҡтар менән эш итеү регламентланмаған. Был тармаҡта эшләүсе компаниялар бар, улар бындай ҡалдыҡтарҙың бер ни тиклем өлөшөн йыя һәм утилләштерә, тик уларҙың ҡеүәте бөтә республикаға етмәй. Йыйылған ҡалдыҡтар республиканан ситкә сығарыла (әммә был алым бик ҡиммәткә төшә), йә бөтөнләй утилләштерелмәй. Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министры урынбаҫары Нияз Фазылов белдереүенсә, республикаға утилләштереү объекты кәрәк, сөнки ҡалдыҡтарҙы йыйыу, ситкә сығарыу йәки юҡҡа сығарыу асыҡ һәм яйға һалынған булырға тейеш.\nФедераль оператор илдәге экологик проблеманы хәл итергә һәм был тармаҡта тәртип булдырырға тейеш. “РосРАО”-ға ҡалдыҡтарҙы йыйыуҙан алып эшкәрткәнгә тиклем эшмәкәрлек буйынса бер система булдырырға кәрәк. 2021 йылдың 1 ғинуарына тиклем илдәге ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм утилләштереү менән шөғөлләнгән барлыҡ предприятиелар “РосРАО” менән килешеү төҙөргә бурыслы. Был эш экология милли проекты буйынса башҡарыла.\nБеҙҙең экология министрлығы белдереүенсә, Башҡортостанда йыл һайын 80-дән 120 тоннаға тиклем көнкүреш терегөмөшлө лампалар һәм батарейкалар йыйыла. 2018 йылда ғына 42 миллион тонналыҡ 1632 төр ҡалдыҡ барлыҡҡа килгән, уларҙың ике мең тоннаһы 1-се һәм 2-се класс хәүеф төркөмөнә ҡалдыҡтар.\nРеспубликала хәүефле ҡалдыҡтар өсөн меңдән ашыу махсус контейнер (экобокс) ҡуйылған һәм мең ярымдан ашыу көнкүреш терегөмөшлө лампалар, термометр һәм батарейкалар йыйыу пункты ойошторолған.


Ҡабаҡтың шифаһы бар\n9 Ноябрь 2018, 15:33\nҠабаҡ файҙалы матдәләргә бик бай. Ҡабаҡ йомшағында һәм төштәрендә һаулыҡты нығытырга ярҙам итеүсе күп кенә матдәләр, ферменттар, еңел үҙләштерелеүсе углеводтар һәм аҡһым, епселле туҡыма һәм пектиндар, сахароза һәм тәбиғи кислоталар бар.\nБыл файҙалы йәшелсәләрҙә тәнебеҙ өсөн кәрәкле матдәләрҙең – фосфор, кремний тоҙҙары, баҡыр булыуы ла билдәле. Ҡабаҡ витаминдарға ла (бигерәк тә В төркөмөндәге) бай. Ҡабаҡтың төштәре лә бик файҙалы. Уларҙа аминокислоталар, эфир майҙары һәм алыштырғыһыҙ С витамины күп. Ҡабаҡтың йомшағы һәм төштәре, тәү сиратта, тәндәге һыу һәм тоҙҙар алмашына йоғонто яһай, бөйөрҙәрҙең таҙартыу эшен көсәйтә, тәндән тиҙ арала хлоридтарҙы сығарырға ярҙам итә, ашҡаҙан эшсәнлеген яҡшырта, эс кибеүҙе булдырмай. Шул уҡ ваҡытта пектин матдәләр артыҡ холестерин, ағыу һәм ҡалдыҡтарҙан арынырға ярҙам итә, тәндең һыуһыҙланыуына юл ҡуймай, аш эшкәртеү юлдарына бәйле ауырыуҙар ваҡытында зыян килгән тукымаларҙың тышсаһын тергеҙергә ярҙам итә, лайлалы тышсаны тәнгә ризыҡтар менән кергән зыянлы матдәләрҙең йоғонтоһонан һаҡлай. Ҡабаҡтың йомшағы оҙаҡ ваҡыт эс кипкәндә ярҙам итергә һәләтле.\nҠабаҡ күптәр өсөн файҙалы. Иң беренсе сиратта ул ҡан тамырҙары ҡыҫылыу, һимереү, төрлө йөрәк ауырыуҙары (бигрәк тә шешенеүҙәр булһа) сәбәпле ҡан тамырҙарына тоташтырғыс туҡыма үҫеүҙән ғазапланған кешеләргә ярҙам итә. Ҡабаҡтың йомшағы һәм төштәре шәкәр ауыруы, үт ҡыуығының оҙайлы ялҡынһынуы, бөйөр туҡымаһы, ашҡаҙан, тура эсәк ялҡынһынғанда, тоҙ ултырыу ауырыуы күҙәтелгәндә, йоҡоһоҙлоҡтан интеккәндә, йөклө ҡатын-ҡыҙҙарҙа шыйыҡлыҡ тотҡарланғанда йәиһә ырыуҙан ҡалыу осоронда гормондар тигеҙлеге боҙолғанда ярҙам итә. Тән өшөгәндә, бешкәндә, тире ҡыҙарыу ауырыуы күҙәтелгәндә, яралар һәм шешле ҡыуыҡсыҡтар булғанда, ҡабаҡты ҡырып, йәрәхәтле урынға ҡуйһаң, ярҙам итмәй ҡалмаҫ. Халыҡ та, табиптар ҙа ҡабаҡ нигеҙендә яһалған дарыуҙарҙы бөйөрҙәр, үт һәм бәүел ҡыуығы ауырыуҙары ваҡытында, матдәләр алмашыныу боҙолғанда дауаланыу һәм ауырыуҙарҙы булдырмау, шулай уҡ сыуалсандарҙы ҡыуыу сараһы булараҡ ҡулланырға тәҡдим итә.\nҠабаҡ һыуы дауаһы. Дөрөҫ эскән осраҡта, ҡабаҡ һыуының бөйөрҙәрҙән ваҡ таштарҙы һәм ҡомдо сығарыу ҙа фәнни яҡтан иҫбатланған. Ҡабаҡ һыуы ялҡынһыныуҙы кәметеү, һыуһауҙы баҫыу, тынысландырыу һәм бәүел ҡыуҙырыу үҙенсәлегенә эйә. Бәүел бүленеүҙә тотҡарлыҡтар булғанда, табиптар юҡҡа ғына ҡабаҡ һыуын эсергә ҡушмайҙыр. Сыуалсандарҙы бөтөрөү өсөн киптереп таҙартылған 300 г ҡабаҡ төшөн яҡшылап иҙегеҙ, бал йәиһә ҡайнатма өҫтәгеҙ. Был ҡатнашманы аҡрын ғына (1 сәғәт дауамында) ас ҡарынға ашағыҙ. Унан һуң тоҙло эс йомшартҡыс һыу эсегеҙ һәм ярты сәғәттән тура эсәккә шыйыҡлыҡ индерегеҙ.\nҮт ҡыуығы ялҡынһынған ваҡытта. Үт ҡыуығы һәм бауыр ялҡынһыныуҙары ваҡытында өйҙә “ҡабаҡ һөтө” эсеү файҙалы. Уны еңел генә әҙерләргә була. 50 г таҙартылған төшкә һыу (80 мл) һәм шәкәр ҡомо (20 г) һалып иҙегеҙ. Унан һуң файҙалы “һөт”тө ас ҡарынға эсегеҙ. Ауырыу бауырға ҡабаҡ орлоҡтары төнәтмәһе лә ярҙам итер. 250-500 г орлоҡҡа 0,5-1 л ҡайнар һыу һалына, 2 сәғәт төнәтегеҙ. Төнәтмәне 1 сәғәт дауамында эсегеҙ.\nҮт ҡыуҙырыу өсөн. Ҡабаҡ йомшағын турап, тары ботҡаһы бешерегеҙ. Бутҡаға май, һөт, бал өҫтәгеҙ. Бындай бутҡаны һәр көндө ашағыҙ. Үт ҡыуығы ауырыуҙары ваҡытында уның файҙаһы инде күптән һыналған.