Ҡылыс — Башҡорт Википедияһы\nҠылыс — тура йөҙлө ҡаҙау, сабыу һәм сәнсеү өсөн булдырылған һалҡын ҡорал төрө, дөйөмләштереп әйткәндә — тура йөҙлө киҫеүсе ҡорал .\nХәҙерге Рәсәй тарихи ҡоралдар өйрәнеү фәнендә ҡылыс тип ике яғы ла үткер 60 сантиметрҙан оҙонораҡ булған, башлыса сабыу өсөн тәғәйенләнгән тура йөҙлө һөжүм ҡоралын атайҙар. Бер яғы ғына үткер булған тура йөҙлө һалҡын ҡорал палаштар төрөнә инә.\nМилли стандартта ла шундай уҡ аңлатма бирелә:\nКонтактлы тура уртаса һәм оҙон күләмле ике яҡтан да үткер бысаҡ йөҙлө сәнсеү һәм сабыу ҡоралы.\nШуға ҡарамаҫтан, ҡылыс тип яңылыш төрлө кәкре йөҙлө ҡоралдарҙы ла атайҙар. Мәҫәлән, япон ҡоралын, шул иҫәптән катану һәм вакидзасины.\nУларҙы Дәүләт стандарты ике ҡул менән тота торған кәкре ҡылыс (япондар ике яғы ла үткер йөҙлө тура ҡылысты — «цуруги» тип йөрөтә, ә 剣 тип — катана төрөндәге, 刀 иероглифы аша яҙылғанын атай, ул төрлө осраҡта төрлөсә уҡыла).\nШулай уҡ, улар бер яғы үткер тура йөҙлө ҡоралды айыра, уларҙы палаштар, йә иһә һуғыш бысағы, ҡыҫҡа ҡылыс (тесак), йә иһә фальшион тиҙәр.\nШпага һәм рапираларҙы ҡылыстар тип атау дөрөҫ түгел — улар ҡылыстар менән сығыш яғынан бәйле булһалар ҙа, айырым ҡорал төрөнә инәләр.\nУрыҫ теленән айырмалы рәүештә, ҡайһы бер телдәрҙә Рәсәйҙәге ҡорал атамаларына тура килмәгән атамалар бар. Мәҫәлән, инглиз телендәге sword бер яҡлы ла, ике яҡлы ла йөҙлө тура йә иһә кәкре ҡылыс, — тәғәйенләнешенә ҡарап, һүҙҙәр өҫтәлә (dress-sword — букв. «кейем менән йөрөтә торған», еңел ҡорал шпага, граждан кейеме менән йөрөтә торған; back-sword — һүҙмә-һүҙ «ауыр һаплы ҡылыс», бер яҡ йөҙлө, палаш һәм кәкре ҡылыс; һәм башҡа).\n2 Классификация һәм тәғәйенлеше\nСлавян һүҙе меч (чех meč, слов. meč, пол. miecz, босн. mač, хорв. mač) с гот теленән ингән, унда антик донъянан килгән булһа кәрәк (грек. μάχαιρα — нож, лат. machaera — ср. мачете). Икенсе версия буйынса, «меч» — дөйөм славян һүҙе, сығышы бидәһеҙ; боронғо герман һүҙенә оҡшаш (maki — «меч»), грузин тлендә ma?va «ҡылыс» < «үткер». Славян һүҙе «метить» готтарҙың (боронғо германдар) maitan «рубить, резать» һүҙенә тура килә.\nКлассификация һәм тәғәйенлеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСәпкә зыян килтереү ысулы һәм механизмы буйынса ҡылыстарҙы ҡырҡыу, ҡырҡыу-сәнсеү, бысағы менән сәнсеүгә бүләләр.\nИке ҡырлы ҡырҡыу ҡоралды ҡылыс һәм хәнйәрҙәргә бүлеү ярайһы уҡ ирекле, ҡылыс йышыраҡ оҙонораҡ ҡалағы менән айырыла (40 см-ҙан, икенсе билдәләмә буйынса — 60 см-ҙан). Ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡылыстың аныҡлаусы үҙенсәлеге булып, хәнйәрҙән айырмалы рәүештә, уның көслө һуғыу һәләте һанала, әммә әлеге градация күп осраҡта шартлы була. Ватан ҡоралы фәнендә шулай уҡ 60-70 см-ҙан артмаған ҡыҫҡа ҡылыс, оҙонлоғо 70-90 сантиметр булған оҙон ҡылыс, һыбайлы яугир өсөн дә, йәйәүле яугир өсөн дә яраҡлы, шулай уҡ оҙонлоғо яҡынса 90 сантиметр булған кавалерия ҡылысы ла айырыла. Асылда, ҡылыстарҙың оҙонлоҡтағы төрҙәргә бүленеүе, тәғәйенләнешенә ҡарап, бик шартлы һәм тәү сиратта билдәле бер тарихи дәүерҙең ысынбарлығына бәйле.\nҠылыс массаһы 700 г (гладиус) 4 килограмға тиклем (цвейхендер, фламберг), айырым осраҡтарҙа (ғәйәт ҙур кеше өсөн, церемония ҡоралы 6,5 кг тиклем). Бер ҡул менән ҡырҡыу йәки ҡырҡыу-сәнсеү ҡылыстың массаһы 0,9 килограмдан алып 2 килограмға тиклем, һирәк осраҡта бер аҙ күберәк була. Ҡылыс профессиональ яугирҙың һөжүм-оборона ҡоралы була, йыш ҡына дворяндар класы вәкилдәре өсөн.\nҠылысты үҙләштереү өсөн оҙайлы әҙерлек, күп йыллыҡ практика һәм махсус физик әҙерлек талап ителә, бынан тыш, ҡылыс, ҡиммәтле һәм абруйлы ҡорал булараҡ, үҙенә күрә юғары социаль статус атрибутына эйә. Ҡылыстың күп яҡлылығы айырылып тора:\nҠылыс һәр ваҡыт үҙеңменән алып йөрөтөү өсөн уңайлы, был хәүеф аҫтында тиҙ генә алышҡа әҙерләнергә мөмкинлек бирә;\nҠылыс һөжүм итеү өсөн дә, һаҡланыу өсөн дә, йәйәүле яугир тарафынан да, тығыҙ сафта ла, дуэль менән дә ҡулланылырға мөмкин, фехтованиеның алымдары бик күп;\nҠылыс балансы, массаһына ҡарамаҫтан, бик етеҙ һәм маневрлы ҡорал булып тора һәм һуғыу уртаһында ҡоралды туҡтатыуҙы еңеләйтә, тиҙ генә йүнәлешен үҙгәртә, ялған һөжүмдәр ҡуллана — финттар, ә энергия сығымдары сағыштырмаса аҙ була;\nҠылыс менән ҡырҡыу йәки ҡырҡыу-сәнсеү һуғыуҙарын эшләп була, уның менән ҡоралланған һәм ҡоралланмаған дошманды зарарлау мөмкин;\nҠылыстың ҡалағы бөтә оҙонлоҡҡа үткерләнә, был зыян күргән майҙанды арттыра, сәпкә эләгеү ихтималлығын арттыра;\nРубящие удары мечом отличаются особой мощностью, особенно при рубке с седла, как против бездоспешных пеших ратников, так и воинов в доспехах Ҡылыс менән һуғыу айырыуса көслө була, бигерәк тә ат өҫтөнән һуҡҡан осраҡта.\nШул уҡ ваҡытта ҡылыс ҡорал төрө булараҡ бер нисә типик етешһеҙлектәр менән ҡылыҡһырлана:\nҠылыс етештереү, һалҡын ҡоралдың башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда, юғары үҫешкән металлургия һәм тимерселек кәсептәрен талап итә.\nҠылыстың мөһим сағыу факторы булып ҡалаҡтың үткерлеге тора.\nҠылыс ҡалағын эш торошонда тотоу сағыштырмаса ҙур ваҡыт һәм хеҙмәт һалыуҙы талап итә.\nҠылыс менән һуғыу сәпкә ҡарата ҡәтғи билдәләнгән урында башҡарылырға тейеш, юғиһә ҡалаҡ әллә ни ҙур зыян килтермәйәсәк йәки хатта сәпкә теймәй, ситләтеп үтә. Һуғыуҙың дөрөҫ техникаһын автоматлаштырыуға еткереү оҙаҡ күнекмә талап итә.\n↑ Ҡылыстар, шпага анатомияһы\n↑ 2,0 2,1 2,2 Вендален Бехайм. Энциклопедия оружия. (перевод с нем. под ред. С. В. Еременко)\n↑ этимология слова меч 2016 йылдың 4 март көнөндә архивланған.\nМеч // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\nДанные оригиналов Архивная копия от 29 июнь 2013 на Wayback Machine (нем.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡылыс&oldid=1101016 ҡабул ителгән\nАлфавит буйынса һалҡын ҡоралдар\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:59 9 декабрь 2021 үҙгәртелгән.


Башҡорт ҡурайы Польшала | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n15 июля 2016 — 16:14\nБилдәле ҡурайсы, «Сураман» төркөмөнә нигеҙ һалыусы Азат Биксурин Польшаның Катовице ҡалаһында дини байрамда сығыш яһап, тамашасыларҙы таң ҡалдырҙы. Азат Биксурин Польшаға билдәле продюсер һәм композитов, саксафонсы Гжех Пиотровский саҡырыуы буйынса барған. Быға тиклем ул 2011 һәм 2013 йылдарҙа донъя оркестры менән бергә сығыш яһағайны. Был юлы инде Азат Биксурин Польша тамашасыһына оркестрға ҡушылып ҡурайҙа башҡорт халыҡ көйҙәрен башҡарҙы. Поляктар ҡурай моңон шып-шым тыңланы. Уйнап бөткәс тамашасылар Азат Биксуринды алҡыштарға күмде.


Суперлиганың "Нефтяник Башкортостана" волейбол клубы плей\n- офф уйындарының сирек финалында Яңы Уренгойҙың "Факел" командаһын артта ҡалдыра алманы. Ҡунаҡта ике тапҡыр 3 : 0\nиҫәбе менән еңгәндән һуң, төп уйынсыларҙың береһе булған Максим Терешин йәрәхәт алды һәм, эҙемтә булараҡ, өс тапҡыр рәттән еңелеү кисерергә тура килде - 2 : 3, 1 : 3 һәм 0 : 3.\nЛәкин Юрий Маричевтың тәрбиәләнеүселәре Европа конфедерация һы кубогында урын өсөн көрәшә ала әле. Бының өсөн сирек\nфиналда еңелгәндәрҙе артта ҡалдырып, бишенсе урынға сығырға кәрәк буласаҡ. Европа конфедерацияһы кубогы өсөн беренсе раундта өфөлөләрҙе Мәскәүҙең "Луч" командаһына ҡаршы көрәш көтә. Тәүге ике матч "нефтселәрҙең" еңеүе менән тамамланды ла инде. Артабан уларҙы Рәсәйҙең баш ҡалаһында бер тапҡыр еңергә, һуңынан бишенсе урын өсөн уйындар серияһында "Динамо" (Ҡазан) - "Локомотив" (Екатеринбург) парының триумфаторын артҡа сигендерергә кәрәк буласаҡ, әлегә\n2 : 0 иҫәбе менән Татарстан клубы алда бара.\nДаими беренселектә "Нефтяник Башкортостана" командаһы бишенсе урын яуланы. Тәүге "четверка" клубтары ярымфиналға имен - аман сығыуы сәбәпле, өфөлөләр еңелеүсе командалар араһында иң көслөһө һанала. "Луч" ни бары һигеҙенсе урынға\nкүтәрелә алды, әммә был йәш һәм ныҡыш команда һәр көнәркәшкә ҡаршы торорға һәләтле. Ошо сәбәпле Өфөлә үткән ике осрашыу урындағы көйәрмәндәрҙе бер аҙ борсолоуға һалып а лды.\nСерияның старт матчында беренсе партия нәҡ ҡунаҡтарҙың "яугирлыҡ" һәләте арҡаһында оҙаҡҡа һуҙылды. "Нурҙар" командаһында ике төп уйынсы ҡатнаша алмауына ҡарамаҫтан, көрәш көсөргәнешле булды - һөҙөмтәлә өфөлөләр ике мәрәйгә а лға сығып, уйынды 31 : 29 (1 : 0) иҫәбе менән тамамланы.\nУйындың икенсе өлөшөндә хужалар үҙәрен ҡулға алды, ә бына ҡунаҡтар һалҡын ҡанлылыҡ һаҡлай алманы. "Нефтселәр" еңде, 25\n: 17, артабан өсөнсө партияла ла лайыҡлы еңеү яуланылар.\nӨфөләге икенсе уйынды мәскәүҙәр ярайһы уҡ ышаныслы башланы. Сөнки тағы бер һөжүм итеүсебеҙ - Османи Гуанторена яурынын ауырттырып виртуаль "лазаретҡа" күсте.\n"Лучтың" баш тренеры Павел Борщ уйынсылар составында оҫта алмаштырыуҙар үткәрҙе. Һәм беренсе өлөштә мәскәүҙәр хатта биш мәрәйгә алға сыға алды һәм Юрий Маричев һәм уның т әрбиәләнеүселәренең тырышлығына ҡарамаҫтан, сетты еңеүгә тиклем алып барып еткерҙе.\nИкенсе партия ла хужаларға еңел бирелмәне. Улар бары тик уйын уртаһына ғына алға сығыуға өлгәште һәм 25 : 23 иҫәбе менән еңде.\nӨсөнсө сетты ла "нефтселәр" алды, иҫәп - 25 : 18. Дүртенс е\nпартияла "Луч" барлыҡ көсөн йыйып ҡаршы торорға уйлағайны ла, Гуанторена Борщтың пландарын емерҙе. "Нефтяник Башкортостана" командаһының баш тренеры Юрий Маричев серияны Мәскәүҙә 22 апрелдә үтәсәк тәүге матчта уҡ тамамларғ а ниәтләй:\n- Киләһе уйында ла "Лучты" еңербеҙ тип уйлайым. Беҙгә бик күп эшләргә тура киләсәк, әлбиттә, төп уйынсыларҙың йәрә хәт алыуы сәбәпле уйын схемаһын тотош алмаштырырға тура килде, ә\nбыл һәр ваҡыт команданы көсһөҙләндерә. Тағы ла "Факелдан" е ңелгәндән һуң егеттәрҙең күңеле төшөүе борсой.\n- 2 : 0 иҫәбе менән Ҡазан командаһы Екатеринбургтан алға сыҡты. Нисек уйлайһығыҙ - бишенсе урын өсөн күрше республика\nуйынсыларына ҡаршы көрәшергә тура киләсәкме\n- Эйе, шулай булыр, тип уйлайым.\nТатар командаһы менән осрашыуға тиклем Терешин менән Гуанторена төҙәлеп өлгөрөрмө һуң\n- Османиҙың яурыны менән проблеманың ни тиклем етди булыуын белмәйем, әммә ул уйнар тип уйлайым. Терешинға килгәндә, ул майҙанда күнекмәләр үтә башланы инде. Ҡазанға ҡаршы уйында Максим ҡатнашыр, моғайын, әммә бер нисә аҙна\nтәнәфестән һуң уның формаһы шәп түгеллеген үҙегеҙ аңлап


Башҡортостанда йорт төҙөлөшөндә алданған өлөшсөләр мәсьәләһен хәл итеү өсөн 175 миллион һум бүленде\nДәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары законға үҙгәрештәр индерҙе. Өлөшсөләргә ярҙам итеү өсөн фонд булдырыла. Бының өсөн аҡсаның байтаҡ өлөшө федераль үҙәктән бүленә.\nБер гектарҙан – 15 центнер көнбағыш\nСтәрлебаш районы аграрийҙары көнбағыш йыйыуҙа яҡшы һөҙөмтәләргә ирешә. Ауыл хужалығы эшселәре әйтеүенсә, гектарынан 15 центнер май культураһын йыйыу район өсөн юғары күрһәткес.\n26 окт, 22:06\nӨфө “Минең бизнесым” тип аталған эшҡыуарлыҡ форумына әҙерләнә\nОктябрь аҙағында үтәсәк сара урта һәм бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү милли проекты буйынса ойошторола. Ҡатнашыусылар һаны 4 меңдән ашасаҡ, ти Башҡортостан эшҡыуарлыҡты үҫтереү агентлығы етәксеһе Ирек Гәрәев.\n25 окт, 19:12\nРеспубликала үҙ эшен башлаусыларға ярҙам күрһәтелә\nКиләһе аҙнала Ишембай ҡалаһында көньяҡ райондарҙа йәшәгән эшҡыуарҙар өсөн семинар ойошторола. Тәжрибәле белгестәр саҡырылған, бушлай консультациялар бирелә. Ишембай районы хакимиәте вәкиле Хәлим Хафизов һөйләй.\n25 окт, 18:36\nБашҡортостанда томат, ҡыяр һәм кәбеҫтә ҡиммәтләнгән\nСтатистика хеҙмәте аҙналыҡ күҙәтеү һөҙөмтәләрен иғлан итте. Йәшелсәнән тыш, ҡарабойҙайға, ит консерваларына, көнбағыш майына хаҡ артыуы теркәлгән.\n25 окт, 12:52\nКүп балалы ғаиләләргә ярҙам күрһәтеләсәк\nБашҡортостанда 8 һәм унан күберәк бала тәрбиәләгән ғаиләләр балаларға 23 йәш тулғанға тиклем дәүләт ярҙамын аласаҡ. Һүҙ бер тапҡыр түләнә торған 600 мең һум аҡса тураһында бара. Республика Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Рима Үтәшева аңлатма бирә.\n24 окт, 13:16\n«Красная Башкирия» хужалығына Даниянан тоҡомло һыйырҙарҙың сираттағы партияһы ҡайтарылды\nУлар быҙаулағансы Озерный фермаһына урынлаштырылды. Республиканың өҫтөнлөклө инвестиция проекты сиктәрендә предприятиела ҡара-сыбар тоҡомло быуаҙ таналар һанын 800-гә еткереү күҙаллана. Әле Һамар бүлексәһендә Голландиянан килтерелгән роботтарҙы монтажлау дауам итә.\n23 окт, 23:14\nБашҡортостан бюджетының өстән ике өлөшө генә файҙаланылған\nБыл турала үткән туғыҙ ай һөҙөмтәләренә арналған кәңәшмәлә Хөкүмәт Премьер-министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы Андрей Назаров белдерҙе.\n23 окт, 23:12\nБашҡортостанда яңы индустриаль парк барлыҡҡа килә\nУл Салауат районы биләмәһендә урынлаша. Был турала Башҡортостан Үҫеш корпорацияһынан хәбәр итәләр. Индустриаль парк ауыл хужалығы йүнәлешендә эшләй. Биләмә федераль трасса янында була.\n23 окт, 19:00\nБашҡортостанда ҡарабойҙайға хаҡ арта\nРеспублика сауҙа берлегенән белдереүҙәренсә, был ярмаға хаҡ ай дауамында 15 процентҡа күтәрелгән. Быға тиклем магазиндарға уның килограмын 35 һумға килтерһәләр, кисә 46 һум менән тапшырғандар.\n23 окт, 16:09\nБюджет өлкәһендә эшләүселәрҙең аҡсаһы арта\nФинанс министры Антон Силуанов белдереүенсә, киләһе йылда хеҙмәт хаҡы 5,4 процентҡа күтәрелә. Инфляция иһә 3-4 проценттан ҙур булмаҫҡа тейеш.\nӘбйәлил районына “роботтар” эшкә килгән\n“Красная Башкирия” хужалығында заманса ферма эшләй. Унда оператор, ветеринар, компрессор, һөт урынлаштырыу өсөн бүлмәләр бар.\nБашҡортостанда Эшҡыуарлыҡ кодексы булдырыла\nРеспублика башлығы хакимиәте етәксеһе Александр Сидякин йыл аҙағына тиклем уны әҙерләргә ҡушты. Документта инвесторҙарға дәүләт яғынан бөтә ярҙам төрҙәре күрһәтелергә тейеш.\nРеспублика эшҡыуарлыҡ һәм инвестициялар өлкәһендәге кире тенденцияны ыңғай яҡҡа үҙгәртә алған\nБыл турала Башҡортостан башлығы хакимиәте етәксеһе Александр Сидякин тармаҡты үҫтереү буйынса Проект офисы ултырышында белдерҙе.\n22 окт, 23:11\nКушнаренко районында таҙартыу ҡоролмаһы төҙөлә\nПроект Республика адреслы инвестиция программаһына индерелгән. Аҡса район һәм республика ҡаҙнаһынан бүленә. Район газетаһы хәбәрсеһе Айгөл Фәхриева хәбәр итә.\n22 окт, 19:08\nБашҡортостанда эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнеүселәр артҡан\nБыл турала Республика Башлығы Хакимиәте Етәксеһе Александр Сидякин Проект офисы ултырышында белдерҙе. Унда “Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ” милли проектын тормошҡа ашырыу һәм инвестиция мөхитен яҡшыртыу мәсьәләләре ҡаралды. Александр Сидякин милли проекттар социаль-иҡтисади күрһәткестәрҙе яҡшыртырға мөмкинлек бирә тип белдерҙе.\nБашҡортостан һәм “Сколково” фонды араһында инновация өлкәһендә килешеүгә ҡул ҡуйылды\nБөгөн Мәскәүҙә “Асыҡ инновациялар” халыҡ-ара форумында Республика Башлығы Радий Хәбиров һәм фонд рәйесе Аркадий Дворкович документҡа ҡул ҡуйҙы. Килешеүгә ярашлы, Өфөлә юғары технологиялар өлкәһендә технопарк асыла, Башҡортостанда “Сколково” фонды ярҙамында инновациялы проекттар тормошҡа ашырыла. “Беҙҙең республика фондтың төбәк операторы булды” – тине Радий Хәбиров.\nБашҡортостандың экспортлау һәм инвестиция мөмкинлектәре менән Австрия компаниялары таныша\nПрезентация ноябргә планлаштырылған. Унда Башҡортостандан 50-нән ашыу предприятие вәкилдәре ҡатнашыуы көтөлә.\n2020 йылдың 1 ғинуарынан Башҡортостанда һалымдың яңы төрө индерелә\nҮҙ мәшғүлдәр һөнәри һалым түләй башлай. Был турала Республика инвестиция советы ултырышында билдәле булды. Үҙмәшғүллеккә һалым һынау рәүешендә бығаса Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе, Калугала һәм Татарстанда индерелгәйне.\nИглин районында итле ярымфабрикаттар сығарыу цехы эшләй башланы\nТабынға иң сифатлы аҙыҡ түлек. Иглин районы фермерҙары бөгөн шундай бурыс ҡуйған. Ошо маҡсатта улар етештереү ҡеүәттәрен дә камиллаштыра. Яңыраҡ район үҙәгендә итле ярымфабрикаттар сығарыу цехы эшләй башланы. Бынан тыш, улар икмәк ризыҡтары бешереү буйынса махсуслашырға иҫәп тота. Табында Башҡортостанда етештерелгән аҙыҡ-түлек күберәк булырға тейеш тигән фекерҙә предприятие хеҙмәткәрҙәре.\n21 окт, 20:16


Дәүләкәндәр балыҡтарҙы ҡотҡарҙы | Йәншишмә\nДәүләкәндәр балыҡтарҙы ҡотҡарҙы\nНаписал в 30 марта 2018, 11:47\nХайуан-ҡоштарға ғына түгел, ҡыш көнө балыҡтарға ла бик ауырға тура килә. Бәлки, был хаҡта күптәрегеҙ белмәйҙер ҙә әле. Йылға-күл өҫтәрен ҡалын боҙ ҡатламы ҡаплағас, уның аҫтындағы үҫемлектәр серей, кислород кәмегәндән-кәмей бара. Шуға балыҡтарға ла тын алыуы ауырлаша, үлем, тонсоғоу ҡурҡыныстары янай башлай.\n«Таҙа боҙ» акцияһында беҙ ҙә ҡатнаштыҡ».\nОшоно күҙ уңында тотоп, республикабыҙҙа йыл һайын «Балыҡты тонсоғоуҙан ҡотҡар!» акцияһы уҙғарыла. Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы ойошторған сарала йәмәғәт ойошмалары, ирекмәндәр, балыҡсылар, ауыл кешеләре лә ҡатнашып, үҙ өлөшөн индерергә ашыға. «Асылыкүл» тәбиғәт паркы хеҙмәткәрҙәре лә унан ситтә ҡалманы, ҡаргиҙәрҙә күлгә төштө.\n– Яҡын-тирәләге һыу ятҡылыҡтарында балыҡтар тонсоғоу осраҡтары булды. Беҙҙең Асылыкүлдә, шөкөр, ундай хәл күҙәтелгәне юҡ әле. Сөнки һәр ваҡыт мәкеләр уйып торабыҙ. Үткән аҙнала ғына, мәҫәлән, 450-не эшләнек. Ә ҡыш буйына быраулауҙарҙы һанай китһәң, иҫәп-хисабы юҡ инде ул. Ял көндәрендә балыҡ тоторға килгән егеттәргә лә ҡушабыҙ. Улар беҙҙең менән бик дуҫ, ярҙам итергә әҙер торалар. Тик быйыл ҡар аҙ булғас, балыҡсылар әҙерәк. Былтыр боҙ өҫтөндә 600-ләп кеше ултыра торғайны. Консерва, шешә, тәмәке төпсөктәрен ташламаһындар өсөн уларҙы алдан иҫкәртәбеҙ. Тәбиғәт байлығыбыҙ беҙҙән һуң да ҡалһын өсөн үҙебеҙсә тырышабыҙ, күлебеҙҙе һаҡлайбыҙ, – ти өлкән инспектор Ғәбделхәй Миңлекәй улы Миңлекәй.\nУның һүҙҙәренә ҡарағанда, Асылыкүлдә шамбы, һаҙан, алабуға, алабалыҡ, ҡарабалыҡ, сурағайҙарҙың үрсеүен белдек. Балыҡсылар араһында 8 килограмм ауырлыҡтағы һыла балығын тотоусылар ҙа булған.\nБалалар ҙа йәлеп ителә\nТирә-яҡ тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү йәһәтенән балалар ҙа төрлө сараларға йәлеп ителә. Бигерәк тә Ҡоръятмаҫ, Мәкәш, Романовка, Ҡыҙрас мәктәптәре менән әүҙем бәйләнеш булдырылған. «Асылыкүл» тәбиғәт паркының экологик мәғрифәт буйынса методисы Илмира Фәзуллина был белем усаҡтарында йыш ҡына ҡурсаулыҡ дәрестәре ойоштороп тора. Ҡоръятмаҫта – ҡышлаусы ҡоштар, Романовкала «Мегаполиста нисек экологик йәшәү рәүеше алып барырға?» тигән темаларға һөйләшеүҙәр уҙғарылһа, яңыраҡ Ҡыҙраста Ер көнө уңайынан үткән. Балалар был байрамдың килеп сығыу тарихы менән танышҡан, ерҙәге тормошто яҡшыртыуҙа үҙ өлөшөңдө индереү буйынса төрлө һорауҙарға яуап биргән, бергәләп һүрәттәр, плакаттар төшөргәндәр.\n– Беҙ йыл әйләнәһенә «Таҙа яр», «Таҙа һыу», «Таҙа күл» кеүек төрлө акциялар үткәрәбеҙ. Йәй көндәрендә генә түгел, ҡышын да Асылыкүлдең боҙ өҫтөн йыйыштырмайынса булмай. Балыҡсылар үҙҙәре артынан әллә күпме сүп-сар ҡалдыра. Ғинуар, февраль айҙарында «Таҙа боҙ» акцияһына сыҡтыҡ. Алға ауыл хакимиәте хеҙмәткәрҙәре, ауыл кешеләре, уҡыусылар, уҡытыусылар ҙа әүҙем ҡатнашты, – ти Илмира Фәзуллина.\n«Үҙ ҡулдарың менән тағараҡ» конкурсын уҙғарыу ҙа матур бер йолаға әйләнгән. Балалар эштәрен мәктәп яны биләмәләренә элгән, иң матурҙары төрлө номинацияларҙа билдәләнгән. 7 – 9 йәшлектәр араһында Илмир Миңлебаев, Рида Миңлеғәлиева, 10 – 13 йәшлектәрҙән Анна Эйснер, Влада һәм Денис Малкиндар, Айһылыу Мөхәмәтшиналар I урындарға лайыҡ булып, Маҡтау грамоталары менән бүләкләнгән.\nӘле балалар сыйырсыҡтарға оялар ҙа яһаған. Уларҙы тышҡа элеп ҡуясаҡтар. Матур-матур эштәрҙе күреп, йырсы ҡошҡайҙар, эй, ҡыуанып, тағы ла моңлораҡ һайрар инде.\nШулай бергәләп эшләйҙәр ҙә, күңелле ял да итәләр. Йәйге эҫе көндәрҙә тәбиғи парк хеҙмәткәрҙәре менән бергәләп Асылыкүл буйына экскурсияға сығалар. Төрлө уйындар уйнап, тәбиғәт ҡосағында тәмле сәй эсеп, онотолмаҫ тәьҫораттар алып ҡайталар.\n« Ғаилә йылына арнап\nЙәш шахматсы көмөш миҙал алды »


Көйәрмәндәр, һеҙҙе көтәбеҙ!\nУрал һәм Көнсығыш Себер хоккей мәктәптәре араһындағы Рәсәй Беренселеге миҙгеле Екатеринбург ҡалаһында старт алды. Унда Сибай ҡалаһының «Горняк» (2002 йылғылар) командаһы «Автомобилист» хоккейсылары менән осрашты. Тренерҙар Салауат Вәлеев һәм Айгиз Нәжметдинов әҙерләгән Сибай егеттәре дәғүәселәре менән булған ике матчты ла 4:1 һәм 6:1 иҫәптәре менән тамамлап, еңеү яуланы. Әлеге көндә 6 мәрәй йыйған «Горняк» үҙ турнир таблицаһында Салауат ҡалаһының «Юрматы» командаһы менән бер рәттән алдынғы урынды биләй.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 2014-2015 йылғы хоккей миҙгеленең Рәсәй беренселегендә 8 команда араһында беҙҙекеләр 5-се урында билдәләнде.Сибай хоккейсылары өсөн был насар һөҙөмтә түгел, етмәһә улар командаларҙан 1-2 шайбаға ғына ҡалышып еңелде. Үткән уйындарҙы ныҡлы анализлап, етешһеҙлектәрҙе тикшергәндән һуң быйыл хоккейсыларға юғары талаптар ҡуйылды. Уйын миҙгелен уңышлы ғына башлап ебәргән хоккейсыларға ошо темпты юғалтмай ярышыуҙарын теләйбеҙ.\nҠалала спорттың был төрө тренерҙар-ҙың, «Ирәндек» боҙ һарайы коллективы, ҡала хакимиәте етәкселегенең ныҡышмал хеҙмәте, ата-әсәләр, бағыусыларҙың ихлас ярҙамы арҡаһында ныҡлы үҫешә. Был миҙгелдә ҡалабыҙҙың тағы бер составы—2004 йылғы малайҙарҙан туплаған «Горняк» командаһы Рәсәй Беренселегенә ҡушылды. Вадим Немзоров етәкләгән был төркөм уҙған йылда юғарыраҡ кимәлдә уйнауға һәләтле булыуҙарын иҫбатланы. Рәсәй кимәленә сығырға теләүсе бай тарихлы хоккей командалары беренселеккә эләгеү өсөн өс турҙа көстәрен һынап ҡараясаҡ.\nӘйткәндәй, беренсе тур Сибай ҡалаһында көҙгө каникулдар ваҡытында ойошторола. Был осорҙа ҡалабыҙға Омскийҙың «Авангард», Ҡаҙағстан Республикаһынан «Астана», Ханты-Мансийскийҙан «Югра», Силәбенең «Метеор-Сигнал» кеүек көслө хоккей дружиналары киләсәк. Биш көн дауам итәсәк алыштарҙа боҙ һарайында күңелһеҙ булмаясаҡ.\nКиләһе турҙар 2016 йылдың ғинуар, март айҙарында икенсе ҡалаларҙа уҙасаҡ. Мөһим турнирға әҙерлектәрен «Горняк»тың 2004 йылғы тәрбиәләнеүселәре Республика көнөнә арналған хоккей буйынса ярышта еңеү яулап иҫбат итте. Улар үҙ нәүбәтендә Салауат ҡалаһының «Юрматы», Силәбе ҡалаһының С.Макаров исемендәге хоккей мәктәбе, аҙаштары Учалының «Горняк» командаларын еңде.\n2007 йылғыларҙы туплаған «Горняк» командаһы хоккейсылары ла һынатмай. Улар ҙа ошо көндәрҙә Орскийҙың «Южный Урал» командаһын еңде. Йәш хоккейсыларҙы тренерҙар Салауат Вәлеев һәм Айгиз Нәжметдинов боҙҙа үҙҙәрен лайыҡлы тоторға өйрәтә.\nСпорттың был төрөн өлкәндәр ҙә үҙ итә. Ошо көндәрҙә Сибайҙың «Горняк» командаһы Магнитогорск ҡалаһының «Белые акулы» хоккейсылары менән осрашып, уйын миҙгелен асып ебәрҙе. Көсөргәнешле ярышта яҡташтарыбыҙ күршеләрҙе 4:3 иҫәбе менән буллит буйынса еңде. 10 октябрҙә «Ирәндек» боҙ һарайында хоккей һөйөүселәр лигаһының сираттағы уйыны көтөлә. «Горняк» үҙ боҙонда Магнитогорск ҡалаһының «Металлург» командаһын ҡабул итәсәк. Уйындар 20.00 сәғәттә башлана.\nТимур Таһиров етәкселегендәге 2005 йылғы тәрбиәләнеүселәрҙе берләштергән «Горняк» командаһы Башҡортостан Республикаһының Балалар Хоккей Лигаһы турында ҡатнашасаҡ.\nХөрмәтле сибайҙар, хоккей һөйөүселәр! Спорт ярыштарына әүҙем йөрөгөҙ, яратҡан командаларға һеҙҙең ярҙамды тойоу көс-дәрт өҫтәй. Уларға туған стена ғына түгел, көйәрмәндәр ҙә ныҡлы терәк булыуын онотмағыҙ.\n«Ирәндек» боҙ һарайы директоры.


Дөйөм ҡала өмәһендә 130 мең өфөлө ҡатнашты // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nДөйөм ҡала өмәһендә 130 мең өфөлө ҡатнашты\n13:06, 25 апреля 2011 Иҡтисад\n23 апрелдә Өфөлә үткән дөйөм ҡала өмәһендә 130 меңдән ашыу кеше ҡатнашҡан. Ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары полигонына бер көндә 700 самаһы рейс эшләнгән. Ете мең кубометр самаһы сүп-сар сығарып түгелгән. Дөйөм алғанда Өфөнө төҙөкләндереү буйынса өмәләрҙә 1100 махсус техника берәмеге файҙаланылған.\nӨфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең производство -техник бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, ҡала ҡыш буйына йыйылған сүп-сарҙан ҡотолған. Ҡаланың урам-юл селтәре — юлдар, тротуарҙар һәм газондар әлегә 10 миллион квадрат метр майҙанда таҙартылған. Таҙартылған кварталдар араһы һәм ихаталар территорияһы 12 миллион «квадрат» тәшкил иткән.\nСиратта Өфөнө 29 апрелдә үтәсәк ҡаланы таҙартыу һәм төҙөкләндереү буйынса санитар йома көтә.


28 Июль 2021, 10:00\nКоронавирус менән ауырыу һәм вакцина яһатыу был сиргә ҡарата төрлө иммунитет булдыра икән. Был хаҡта Видное клиник дауаханаһы табип-эпидемиологы Ольга Ненастина һөйләй.\nТабип әйтеүенсә, тәбиғи иммунитет вирусты тиҙерәк һиҙеп ҡала, әммә ул үҙе тап булған штамдан ғына һаҡлай. Йәғни кеше бер төрлө штамм менән ауы-\nрып алған икән, икенсе төрлөһөн дә еңел генә йоҡтора ала.\n“Вакцина иһә иммунитетты вирустар өсөн дөйөм булған бөтә урындарҙы ла һаҡларға өйрәтерлек итеп ҡоролған. Шуға ла прививка яңы типтағы коронавирус-тан күпкә һөҙөмтәлерәк яҡлау булдыра”, - тигән Ненастина “РИА Новости” агентлығына.\nТағы ла бер айырма шунда: прививканан һуң антиесемдәр ауырығандан һуң була торғандан күпкә юғарыраҡ. Эпидемиолог әйтеүенсә, ауырыуҙан йонсоған тән бик күп антиесем эшләп сығара алмаҫҡа ла мөмкин, ә прививканан һуң антиесемдәр кимәле, ауырыу үткәргәндәрҙәгегә ҡарағанда, хатта ярты йыл буйы юғарыраҡ тора, ти ул.\nТағы ла бер өҫтөнлөк – тәндең вакцинаға реакцияһын алдан күҙаллап һәм күҙәтеп барырға мөмкин, ә бына ауырыуҙың кемдә нисек үтерен алдан әйтеүе үтә ҡыйын.


20 декабрь – Рәсәй Именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n20 декабрь – Рәсәй Именлек органдары хеҙмәткәрҙәре көнө\n11:01, 17 декабря 2009 Сәйәсәт\nҺөнәри байрамдары алдынан “Башинформ” агентлығында РФ Федераль именлек хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы начальнигы Виктор Палагин журналистар менән осрашты. Идаралыҡтың хәҙерге начальнигы Виктор Палагин өсөн был тәүге матбуғат конференцияһы булды, сөнки ул был вазифаға быйыл ғинуарҙа ғына тәғәйенләнгәйне.\n— Беҙ Башҡортостан властары менән эшлекле мөнәсәбәттәр булдырғанбыҙ, — тине Виктор Палагин. – Мин — Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов етәкләгән республика Антитеррористик комиссияһы етәксеһе урынбаҫары. Хөкүмәт Премьер-министры Раил Салих улы Сарбаев – оператив штаб ағзаһы. Беҙҙә аныҡ хеҙмәттәшлек юлға һалынған, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Виктор Николаевич.\nФедераль именлек хеҙмәтенең хәҙерге структураһының сығанаҡтары, Виктор Палагин әйтеүенсә, Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш Комиссияһының беренсе секретары булған Феликс Дзержинский заманына барып тоташа. Чекистар контрреволюцияға ҡаршы көрәшеп кенә ҡалмаған, шулай уҡ балалар һәм үҫмерҙәр араһында ҡарауһыҙлыҡты бөтөрөү кеүек мөһим дәүләт бурысын дә хәл иткән. Хәҙер хеҙмәт эшмәкәрлеге етди үҙгәрештәр кисергән, әлбиттә, әммә элеккесә законлыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен һаҡлау төп бурыс булып ҡала.\nФедераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы эшендә яңылыҡтар ҙа барлыҡҡа килде. Мәҫәлән, Виктор Палагин әйтеүенсә, ҡайһы бер предприятиелар етәкселәре совет заманынан һуң тәүге тапҡыр серлелек режимын боҙған өсөн административ яуаплылыҡҡа тарттырылды. Тиҙҙән, тип өҫтәне республика Идаралығы начальнигы, махсус орган – Башҡортостан Республикаһында Дәүләт серен яҡлау буйынса комиссия төҙөү мәсьәләһен иң юғары республика кимәлендә тикшереү планлаштырыла.\nМатбуғат конференцияһын тамамлап, Виктор Палагин именлек органдары ветерандарын, хеҙмәткәрҙәрен һәм уларҙың ғаилә ағзаларын яҡынлашып килеүсе һөнәри байрамдары менән ҡотланы. Ғәҙәттәгесә, һаулыҡ, уңыштар һәм именлек теләктәренән һуң Федераль именлек хеҙмәте идаралығы начальнигы мөһим өҫтәмә яһаны. Киләһе йыл Өфөлә идаралыҡ хеҙмәткәрҙәре өсөн 90 фатирлыҡ йорт һалынып бөтәсәк. Дөйөм алғанда, Башҡортостан баш ҡалаһында ғына йөҙҙән ашыу ғаилә үҙ торлаҡ шарттарын яҡшыртасаҡ, ә республиканың башҡа ҡалаларында тағы 20 Башҡортостан чекистары ғаиләһе өй туйлаясаҡ.


Аҡ башалтай » "Урал" гәзите\nСания инәй берҙән-бер улы аварияла һәләк булғандан һуң үҙенә урын тапманы. Көнө лә, төнө лә уның өсөн тамуҡҡа әйләнде. Кешеләрҙең юл фажиғәһендә үлгәнен күп ишетте ул, тик үҙ иңенә төшкәс, әбей аяҡтан йығылды ла ҡуйҙы. Йә, бер бөртөк бала бит, күҙ ҡараһы кеүек һаҡлап үҫтерҙе, Аллаһы Тәғәләм, ниңә генә һаҡлай алманың икән, тип үкһеп-үкһеп иланы ул.\nЭй, Хоҙайым, дуҫыңа түгел, дошманыңа күрһәтмәһен бындай ҡайғыны. Бер генә бала булғас, ныҡ булһын, исемен Тимерйән тип ҡуштылар. Тик бер ҡәһәрле көн улының яҙмышын селпәрәмә килтерҙе лә, мәңгелеккә яҡты донъяларҙан мәхрүм итте. Бер бөртөктәре ҡул араһына иртә керҙе, кешеләргә ныҡ ярҙамсыл булды: бесән сабышһынмы, ер ҡаҙышһынмы, тауыҡ-ҡаҙ салып бирһенме - бөтә эш ҡулынан килде. Ҡарты үлгәндә лә ул тиклем өҙгөләнмәгәйне, сөнки эргәһендә Тимерйәне - йыуанысы булды. Ә бына улының һәләкәте йөрәкте өҙә, бала-бәғер ите тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр икән.\nСания инәй үҙенең бала саҡтарын иҫенә төшөрҙө. Бөтә ауыл илашып ир-егеттәрҙе (улар араһында Санияның атаһын да) һуғышҡа оҙатты. Атаһы көслө ихтыярлы кеше ине. Фронтта нисек кенә ауыр булмаһын, һәр яҙған хатында еңеүгә ышаныс, өмөт ярылып ятыр ине. “Ҡәҙерле балаларым, Тыуған илебеҙҙең һәр аҙымы өсөн ҡан түгәбеҙ, дошман тиҙҙән үксәһен ялтыратыр, ауырлыҡтарға бирешмәгеҙ, ә беҙ тик алға, еңеүгә барабыҙ. Бына бер аҙға һуғыш туҡтаған арала, һеҙ биреп ебәргән кипкән ҡоротто иптәштәрем менән бүлешәм, ауылымдың һоҡландырғыс гүзәл тәбиғәтен иҫкә алам.\nОшондай матурлыҡты дошманға бирә булабыҙмы һуң? Юҡ! Юҡ! Көтөгөҙ! Еңеү менән ҡайтырбыҙ, ҡәҙерлеләрем”, - тигәйне лә, ике йылдан һуң “хәбәрһеҙ юғалды” тигән хат алдылар. Эйе, тормош тигәнең еңелдән булманы. Һуғыштан һуң да халыҡ аслыҡтан көслө булырға тырышты.Тәбиғәт халыҡты үҙ ҡосағына алып туйындырҙы: ҡып-ҡыҙыл еләк, сөм-ҡара муйыл, ҡарағат йөрәккә ял бирҙе. Халыҡ ҡырмыҫҡа кеүек егәрле булмаһа, тауҙай ауырлыҡтарҙы еңеп сыға алмаҫ ине. Сания ла башҡа ҡыҙҙар кеүек тырыш, ныҡыш, алға ынтылыусан булып үҫте. Яратҡан кешеһенә тормошҡа сыҡты, ҡайны-ҡәйнәһенә һөйкөмлө, яғымлы булды, шуға ла үҙен дә хөрмәт иттеләр, йәштәргә бәхет, һаулыҡ, ишле балалар теләнеләр. Төшөндә әбей Тимерйәне менән һөйләшә. Әйтерһең дә бауыр ите үлмәгән, тере! Эй, балаҡайым, бигерәк яратам да инде һине, тип тупылдатып һөйә. “Әй, әсәй, арҡамды ауырттырып бөттөң инде”, - тип Тимерйәне ҡаса, күҙҙәрен асып ебәрһә, улы юҡ. Хыялый ғына булмаһам ярар ине, тип ҡурҡа әбей.19 йәшендә улы үҙенә оҡшаған ҡыҙға өйләнәм тигәс, Сания ҡаршы килмәне, ҡуш ҡуллап риза булды. Татыу ғаилә булып, гөр килешеп йәшәнеләр. Килене етем үҫкән, уны үҙ ҡыҙы кеүек күрҙе. Ғаиләгә һөйөнөс булып бер-бер артлы ике ир бала донъяға килде. Әбей, күрше-күләндәрен, туған-тыумасаларын саҡырып, исемдәрен дә ҡуштырҙы. Тимерйәненең һөйөнөсөнөң сиге булманы. “Мин бер бөртөк булып үҫтем, ағалы-ҡустылы булыуҙары шәп”, - тип һөйөндө. Тик бәхетте ҡайғы баҫты. Өйҙә йәм бөттө, яратҡан килене лә бөтөнләй үҙгәрҙе. Ҡәйнәһен ҡалдырып, балалары менән башҡа сыҡты. Бөгөлөп төштө Сания. Килене, балаларҙы миңә ҡаршы ҡотортор тип, малайҙарға өләсәләренә ҡунаҡҡа барыуҙы тыйҙы. Ә Сания әбей ейәндәрен һағынды, улар өсөн алған кәнфиттәрен һандыҡта һаҡланы. “Эх, килен, хәлемде үҙең ҡәйнә булғас ҡына белерһең инде”, - тип әсенде. Уландарын шул тиклем һағынды, туҡта, мәктәпкә барайым, тигән ҡарарға килде. Юл буйы Тимерйәндең бала сағын иҫләне, бар ине бит улының йылы, йомшаҡ ҡулдарын етәкләп, һөйөнөп йөрөгән саҡтары...\nСания инәй уландарына иң йылы хистәрен биреп бәйләгән ап-аҡ башалтайҙар алды. Бүләгемде тапшырып, балаларҙы һөйөндөрә алһам ярар ине, йөрәккәйҙәремә тыныслыҡ табыр инем, тип уйланы ул. Инәй мәктәпкә килгәндә, дәрес бара ине, коридор тып-тын. Ул аптырап торған арала мөләйем генә уҡытыусы уны күреп ҡалды. “Инәй, һин Алмас менән Азаттың өләсәһе бит, күрергә килгәнһеңдер, хәҙер саҡырам”, - тип ярҙамға ашыҡты. Ейәндәре өләсәйҙәренең ҡосағына һыйынды, улар ҙа бик һағынған икән. Сания инәй баштарын һыйпаны, ҡоро һөйәккә ҡалған ҡулдары менән биттәрен яратты, үпте. Төргәктән иң ҡәҙерле бүләген - ап-аҡ башалтайҙарын ҡулдарына тотторҙо. Ошо минуттарҙа ул иң бәхетле кеше ине. Күҙ йәштәре ап-аҡ башалтайҙарҙы сылатты. Уларҙың күрешеү шатлығын ситтән ҡарап торған уҡытыусы ла күҙ йәштәрен тыя алманы.\nХәҙер инде Сания инәй ҙә был яҡты донъяларҙа юҡ, Тимерйәне янына мәңгелеккә күсте. Ейәндәре үҫеп матур ғаилә ҡорҙо. Шуныһы ҡыуаныслы - өләсәйҙәренең яҡты иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлай улар.


Киләсәктә яңы транспорт системаһы эшләй башлай\n10 Октябрь 2019, 15:30\n“Хәүефһеҙ һәм сифатлы автомобиль юлдары” милли проектына ярашлы, 2020 йылда Башҡортостанда интеллектуаль транспорт системаһы эшләй башлай. Ул идара үҙәгенән һәм “аҡыллы” светофорҙарҙан ғибәрәт.Был хаҡта республиканың транспорт дирекцияһы етәксеһе Мансаф Низакаев белдерҙе.\nРеспублика Башлығы Радий Хәбировтың юлдар торошона ныҡлы иғтибар бүлеп, уларҙы төҙөкләндереүҙе тәүге бурыстарҙың береһе тип билдәләүе был тармаҡта эште алға ебәрҙе. “Яҡшы юл – именлектең, уңайлы йәшәү шарттарының төп нигеҙе”, – тине төбәк етәксеһе.\nКүрһәтмәләргә ярашлы, һәр кимәлдәге – федераль, республика, район-ҡала – юлдарында төрлө яҡлы төҙөкләндереү эштәре башланды һәм дауам итә.\n“Юл эксперты” ҡушымтаһы булдырылып, уның аша халыҡ үҙҙәрендә юл торошо хаҡында белдереү, һөҙөмтәлә проблемаларҙы яйға һалыу мөмкинлеге алды.Интеллектуаль транспорт системаһы булдырыу - ошо маҡсатлы эштең бер өлөшө.\n“Рәсәй Транспорт министрлығы ярҙамында Росавтодор тарафынан интеллектуаль транспорт системаһы проекттарын һайлап алыу ысулы эшләнә. Ул йыл аҙағына тапшырылып, киләһе йылдың 1 апреленә тиклем раҫланырға тейеш”, – тине республиканың транспорт дирекцияһы етәксеһе.\nУның һүҙҙәренсә, юлдарҙан үтеү мөмкинлеген һәм юл транспорты ваҡиғаларын онлайн-мониторингылау өсөн үҙәк төҙөләсәк. Был системаны ҡағиҙә боҙоу осраҡтарын теркәгән камералар ҙа тулыландырасаҡ.\nШулай уҡ Өфө һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһында интеллектуаль светофорҙар индереү планлаштырыла. Улар юлдарҙағы көсөргәнеште көйләй, үтеү мөмкинлеге яйға һаласаҡ, тип күҙаллана.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ХӘЙБУЛЛАҒА БАРЫП КҮРЕГЕҘ АТА-БАБАЛАР КӨНИТМЕШЕН САҒЫЛДЫРҒАН ТАМАШАЛАРҘЫ - 2014 - Мәҡәләләр\nАҡназар ауылы өсөн ашҡабаҡ байрамы брендлы сара булараҡ үткәрелде. Ысынлап та, был ауылда ашҡабаҡ күпләп үҫтерелә. Аҡназарҙар, күрәһең, ашҡабаҡтың кеше организмы өсөн бик файҙалы булыуын, унда С, Е, В1, В2, РР витаминдары, калий, кальций, тимер, магний, баҡыр, цинк, кобальт, кремний, фтор матдәләре тупланыуын, уны йөрәк-ҡан тамырҙары, әҙҡанлылыҡ һәм һимереү кеүек ауырыуҙарға ҡаршы ҡулланып булыуын башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ белә.\nБына беҙ тулҡынланып Аҡназар ауылына "Ашҡабаҡ байрамы"на йыйылдыҡ. Тулҡынланып, тинем, сөнки бындай сараны әле ҡайҙалыр үткәргәндәрен ишеткән юҡ ине әле. Ауылға инеп, байрам уҙған Ишкилдиндар ихатаһына йүнәлдек. Ҡапҡа алдында беҙҙе оло йәштәге ағинәйҙәр йыр-бейеү менән ҡаршы алды һәм яңы бешерелгән ашҡабаҡтан ауыҙ иттерҙе. Ишек алдында ауыл уңғандары тураһында фотостенд ҡарағандан һуң, өйөлөп ятҡан ашҡабаҡтар күргәҙмәһе янына йүнәлдек. Унда йәшелсәнән әҙерләнгән төрлө ашамлыҡтар: манты, бәлеш, ҡоймаҡ, бутҡа, рагу, хатта ашҡабаҡтың шифалы һуты ла бар ине. Ауыл ағинәйҙәре үҙ ризыҡтарынан ауыҙ иттереп, бешереү ысулдары менән уртаҡлашты, йырҙар йырлап, таҡмаҡтар әйтте.\nАртабан йорт хужаһы Шәрифулла Сәйфулла улы картуф, помидор, ашҡабаҡ һәм башҡа йәшелсәләр үҫтереү серҙәре менән уртаҡлашып, ҡыҙыҡһындырған һорауҙарға яуап бирҙе. "Йыл һайын, Аллаға шөкөр, баҡсанан уңышты мул алабыҙ, - тине ул. - Быйыл бигерәк тә помидор, картуф, ашҡабаҡ уңды, 300-ҙән ашыу баш ашҡабаҡ йыйып алдыҡ. Уңышты ауыл халҡына, район үҙәгендә уҙғарылған йәрминкәгә лә алып барып һатам, ҡош-ҡортҡа ла ашатабыҙ, мал һимертәбеҙ".\nЖюри ағзалары байрамға йомғаҡ яһап, ашҡабаҡ ризыҡтары хужабикәләре: Гөлсимә Ишкилдина, Тәслимә Шәрипова, Зөһрә Килдебаева һәм Зилә Тәүелбаеваларҙы еңеүсе итеп билдәләп, уларға һәм Ишкилдиндар ғаиләһенә Маҡтау ҡағыҙҙары, иҫтәлекле бүләктәр тапшырҙы. "Был байрам нисек уйлап сығарылды?" тигән һорауға уны ойоштороусыларҙың береһе ауылдың клуб мөдире Нурзилә Ишҡыуатова шулай тине:\n- Йәйгеһен "Япраҡ байрамы" ойошторорға тип йыйынып йөрөгәнсе, йәй үтте лә китте. Шунан комиссия төҙөп, ауыл буйлап йөрөп сыҡтыҡ. Халыҡта ашҡабаҡтың күп булыуын иҫәпкә алып, ашҡабаҡ байрамын үткәрергә булдыҡ. Иң күп уңыш Ишкилдиндар ғаиләһендә булғас, сараны уларҙың ихатаһында уҙғарҙыҡ. Сараны уҙғарыуҙа ярҙам иткәндәре өсөн ауылдың ағинәйҙәренә, бигерәк тә Фәниә Килдебаева һәм Зөлфиә Шәриповаға рәхмәтлемен.\nӘбеш ауыл биләмәһенә ҡараған Һаҡмар-Наҙарғол ауылында халҡыбыҙҙа иң ҡиммәтле һәм сихәтле һаналған ҡоротҡа оло хөрмәт йөҙөнән ҡорот байрамы үткәрелде. Брендлы байрам исеменә дәғүә итеүсе үҙенсәлекле сарала ауылыбыҙҙың бала-сағаһынан алып, бөтә быуын кешеһе ҡатнашты, бер кем дә ситтә ҡалманы.\nАғинәйҙәр һәм башланғыс мәктәп уҡыусылары район үҙәгенән килгән ҡунаҡтарҙы, комиссия ағзаларын ауылыбыҙҙың иң күркәм йорттарының береһе һаналған Әминә һәм Дауыт Юнысовтар ихатаһына саҡырҙы. Ихата түрендә шәхси эшҡыуар Ғәфүрйән Яратҡоловтың сағыу, матур тирмәһе урын алған. Тирмә янында - "Һыйлы көнөң һыйырҙа" тип исемләп, һөт ризыҡтарынан күргәҙмә әҙерләнгән. Ниндәй генә төр ашамлыҡтар юҡ унда! Шулай уҡ ҡорот һәм эремсектән торған айырым өҫтәл дә бик бай биҙәлгән. Ә усаҡлыҡ янында Зәкирә Юнысова (78 йәш) һөттөң ҡоротҡа әүерелеү - ҡатыҡ ойотоу, уны әсетеү серҙәрен, ҡаҙанда эркет ҡайнағас, япраҡлы сейә сыбығы һалып, ҡоротҡа үҙенсәлекле тәм бирелеүен, ҡоротто төйөрһөҙ итеү өсөн ҡайнатҡанда йыш болғатып торорға кәрәклеген тәмләп-тәмләп һөйләне. Ә уның ейәнсәре Наҙгөл барыһын да өйрәнеп ҡалырға тырышҡандай, ҡартәсәһенең янында бөтөрөлдө.\nИке килендәш Фәнирә һәм Фирҙәүес Яратҡоловалар эркетте һыуытып, ҡорот моҡсайына ҡойоп, һарҡытырға ҡуйҙы һәм: "Эркет һыуы организмды ҡом-таштарҙан таҙарта, эсәк буйындағы паразиттарҙы бөтөрә, сәстең ҡауағын, баш ҡысынмаһын дауалай, сәсте үҫтерә, кальцийға бай булыуы сәбәпле, ҡош-ҡорт аҙығына ҡушып бирһәң, улар тиҙерәк үҫә, ауырыуға ҡаршы тороусанлығы арта, шулай уҡ икмәк ҡамырына ҡушһаң да дауа була", - тип һөйләй-һөйләй, ҡоротҡа тоҙ өҫтәп, тасҡап, йомғаҡларға тотондо. Ә Әминә Юнысова (башланғыс мәктәп етәксеһе) ҡоротто талдан үреп эшләнгән ылашҡа киптерергә теҙеп ҡуйҙы һәм киптерелгән ризыҡтың файҙаһы тураһында бәйән итеп: "Элекке заманда ир-егеттәр яуға сыҡҡанда кипкән ҡоротто моҡсайҙарына һалып, аҙыҡ урынына биреп ебәрер булғандар. Ҡоротта С витамины, кальций, магний һәм башҡа көс-ҡеүәтте һаҡлаусы матдәләр күп. Башҡорттарҙан башҡа ҡаҙаҡ, монгол, ҡырғыҙ, төркмән һәм башҡа милләт кешеләре лә ҡоротто бик яратып ҡуллана", - тине. Һөйләүҙәрҙән тағы шул мәғлүм булды: элегерәк, дарыуҙар етешмәгән саҡта, күгәргән ҡороттоң үңәҙен яраға баҫҡандар, һыуға болғап эскәндәр. Ә киң билдәле пенициллин ана шул ҡорот үңәҙен файҙаланыуҙан барлыҡҡа килгән дә инде.\nАуыл ағинәйе Мөбинә апай Искәнйәрова (78 йәш) ҡоротҡа арналған һамағын да уҡып ишеттерҙе:\nӘгәр ауырып китте ниһәм,\nҺис аптырап тормайым:\nМай, ҡорот, тоҙ, боросто\nҠайнар һыуға болғайым.\nБисмилла итеп эсәм дә\nЯтам юрған уранып.\nӘ иртәнсәк тороп китәм\nҠоротто изып эсеү\nБорондан ҡалған дауа.\nҠорот менән дуҫ булһаң,\nҺаулығың да ныҡ була!\n"Ҡоротбикә" костюмындағы Раушания Мөхәмәдйәнова ҡунаҡтарға ҡоротло һурпа ауыҙ иттерҙе, балалар ҡорот эшләүсе өләсәй-ҡартәсәйҙәренә маҡтау йырҙары йырлап-бейеп өйөрөлдө. Ағинәйҙәр төркөмөнөң гармун моңона яйса ғына баҫып бейеүҙәре байрамға бер йәм өҫтәне. Ә йәшерәк килендәр, һеңлеләр ҡоротҡа тартылған сейә, муйыл, ҡарағат, йөҙөм ҡушып, йомарлап, бай табын әҙерләне. Сара һуңында ҡорот һатып иң күп килем алыусы Фәнирә һәм Фирҙәүес Яратҡоловаларға махсус приздар һәм Маҡтау ҡағыҙҙары тапшырылды.\nҺарыҡ йөнө ҡырҡыу байрамы\n"Мәмбәттәр һарыҡ йөнөн ҡырҡыу йолаһын күрһәтә икән", тигән хәбәрҙе ишетеү менән тәғәйен ауылға юлға сыҡтыҡ. Өмә үтәсәк йортто табыуы ҡыйын булманы: төрлө төҫтәге шарҙар менән биҙәлгән ҡапҡа алдында ауылдың күрке булған "Туржы ынйылары" ансамбле ағинәйҙәре йыр-бейеүҙәр менән ҡунаҡтар көтә ине.\nҺарыҡ ҡырҡыу йолаһы ауылдың абруйлы ғаиләһе Фәнүзә һәм Әхмәҙулла Мәмбәтовтарҙың йортонда үтә булып сыҡты. Алсаҡ күңелле һәм эшһөйәр хужалар ауылдың иң хөрмәтле ғаиләләренең береһе. Улар икеһе лә ошо ауылда тыуып-үҫеп, белем алып, өйләнешеп, тыуған ерҙә төпләнгән. Фәнүзә Ҡасим ҡыҙы Сибай медицина училищеһын тамамлап, бөгөнгө көнгә тиклем фельдшер булып эшләй. Тормош иптәше Әхмәҙулла Әхмәҙей улы ла уңған уҙамандарҙың береһе. Совхоз тарҡалғас, крәҫтиән-фермер хужалығы ойоштороп, бөгөнгө көндә игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнә. Бәхетле хужалар өс баланы үҙаллы тормош юлына баҫтырып, дүрт ейән-ейәнсәрҙәрен ҡунаҡҡа көтөп ала.\nБына уларҙың ҡотло йорт ихатаһында ҡатын-ҡыҙҙар ҡулдарында ҡайсыларын уйнатып, һарыҡ ҡырҡыу менән мәж килә. Ауылдың ағинәйе Ғилминур апай дәррәү эшкә фатиха биреп: "Килендәр, һарыҡты башынан башлап ҡырҡһаң - бәрәсе орғасы, ҡойроҡ яғынан башлаһаң - тәкә була, тиҙәр. Малды үрсетәм тиһәгеҙ, башынан башлағыҙ", - тине. Иң уңған килендәрҙең береһе Эльвира Мәмбәтова тәүге һарыҡты ҡырҡа башлап: "Үҙем ҡырҡҡан һарыҡҡа бына ошо матур епте бәйләп ҡуяйым әле, минең ҡулым бәрәкәтле булһын, ҡышҡылыҡҡа игеҙ бәрәсләп бирһен", - тип юраны. Ә өмәселәрҙең береһе ул һалған йөндө үлсәп ҡарай һалып: "Хужаларға афарин, һарыҡтарҙы яҡшы ҡараған - 4 кило тартты!" - тине. Артабан ағинәйҙәрҙең дәртле таҡмаҡтары менән эш тағы ла әүҙемерәк дауам итте.\n- Бөгөнгө көндә барлығы 70-80 һарыҡ аҫрайым. Улар араһында Романов һәм Эдильбай тоҡомло һарыҡтар бар. Былтыр Романов тоҡомло һарыҡтарҙың береһе дүрт бәрәс килтерҙе, күпселеге игеҙәк бәрәсләй. Ҡалғандары - ябай ауыл һарыҡтары. Һарыҡсылыҡ менән күптән шөғөлләнәм. Элек хужалыҡ булған саҡта быйма, кейеҙ баҫа торғайным. Хәҙер генә өлгөрөп булмай, - тине йорт хужаһы Әхмәҙулла ағай.\nӨмәселәр йырлап-гөрләп һарыҡ ҡырҡҡан арала, йорт эсендә лә эш ҡыҙыуланы. Ағинәйҙәрҙең кемеһелер йөн тетә, икенсеһе иләй-сирата, өсөнсөһө бәйләмгә тотонған. Ошонда уҡ йөндән эшләнгән кейеҙ, балаҫ, быйма, ойоҡбаш-бейәләй, толоп, тун, баш кейеме һәм башҡаларҙан күргәҙмәләр ҡуйылған. Беҙ инәйҙәрҙән һарыҡ йөнөнөң файҙаһы тураһында ла күп мәғлүмәт ишеттек. "Һарыҡтың ите, йөнө, тиреһе - барыһы ла файҙалы. Борон йөндән кейеҙ һәм тула баҫып, тирмә ҡорғандар, кейем теккәндәр. Йәш килендәрҙең бирнәһендә һарыҡ йөнөнән эшләнгән зиннәтле балаҫтар булһа, егеттәр ҡалымға һарыҡ биргән. Тиреһе дауа өсөн ҡулланылған, йәғни һалҡын тейҙергән кешене яңы һуйылған һарыҡ тиреһенә урап һалғандар, эс майын иретеп эсергәндәр, тәненә япҡандар. Сайырлы һарыҡ йөнөн быуындар һыҙлағанда бәйләгәндәр, баш ауыртҡанда мендәр эшләп яҫтанғандар", - тине Анфиса һәм Камила апайҙар. Хәмиҙә инәй йөн иләү тәртибе тураһында һөйләһә, Рәхимә инәй иһә һарыҡ йөнө тултырылған ҡорамыштан еңел, ҡупшы түр юрғаны эшләп күрһәтте.\nҺарыҡ йөнөн ҡырҡыу өмәһе барлыҡ йолаларҙы теүәл башҡарып, юғары кимәлдә үтте. Өмәселәрҙең теләк-фатихалары һәм еңел ҡулы менән эш ырамлы һәм дәртле барҙы.\nБыл байрамдар тураһындағы юлдарҙы уҡығас, ни уйланың икән, уҡыусы? Моғайын, һәр берегеҙ ата-бабаларыбыҙҙың борон-борондан бына шулай көн иткәнен, бихисап хеҙмәт төрҙәрен төп шөғөлөнә әйләндереп, ризыҡлы ла, кейемле лә булыу форсатына өлгәшеүен иҫенә төшөргәндер. Һәм тағы... Был гүзәл тамашаның ойоштороусылары, дәртләндереүселәре кем, тигән һорау ҙа тыуғандыр. Хәйбулла районы хакимиәтенең мәҙәниәт идараһы етәксеһе Лариса Рәшит ҡыҙы Мәмбәтова һәм ошо уҡ идараның хеҙмәткәре, район "Ағинәйҙәр ҡоро" етәксеһе Миңзифа Ибраһим ҡыҙы Ишемғолова башында тора бындай сараларҙың. Улар ауыл ағинәйҙәренең һәр фекерен элеп алып, ул фекерҙе сағыу бер тамашаға әйләндерә һала. Был юлы иһә улар барыһынан да уҙҙырҙы: райондың һәр ауылы өсөн бренд булып ҡаласаҡ үҙ байрамдарын булдырыуға өлгәште. Ғөмүмән, ата-бабалар көнитмешен күҙаллатып, тормош дилбегәһен үҙ ҡулыбыҙға алырға ваҡыт, тигән һығымта яһатҡан хәйбуллаларға рәхмәт уҡырға ғына ҡала.\nЯҙылған: 27.10.14 | Ҡаралған: 1975


Төбәктә ваҡлап сауҙа итеү әйләнеше 5,6 процентҡа артҡан // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nТөбәктә ваҡлап сауҙа итеү әйләнеше 5,6 процентҡа артҡан\n11:32, 20 декабря 2012 Иҡтисад\nБашҡортостанда ваҡлап сауҙа итеү әйләнеше ғинуар-ноябрь һөҙөмтәләре буйынса 564,2 миллиард һум тәшкил иткән. Был 2011 йыл күрһәткестәре менән сағыштырғанда 5,6 процентҡа күберәк, тип хәбәр иттеләр Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса Территориаль органынан.\nБыл ваҡыт эсендә халыҡҡа 166,4 миллиард һумлыҡ түләүле хеҙмәттәр күрһәтелгән, үткән йылдағы күрһәткестәр менән сағыштырғанда был 0,7 процентҡа күберәк. Хеҙмәттәрҙең күпселек өлөшө коммуналь (21,9%) һәм транспорт (18,5%) хеҙмәттәренә тура килә.\nВаҡлап сауҙа итеүҙең абсолют күрһәткесе буйынса Башҡортостан Волга буйы федераль округында – икенсе, түләүле хеҙмәттәр күләме буйынса етенсе урын биләй.


Хайлигендамдағы G8 саммиты һәм Санкт-Петербургтағы халыҡ-ара иҡтисади форум уҙған аҙнала үҙәк ваҡиғалар булды. Беренсеһе, яҡшы спорт ярышы булараҡ, ҡыҙыҡлы үтте. Икенсеһе - төньяҡ баш ҡалалағы иҡтисади форум - Рәсәйгә халыҡ-ара даирәләрҙә иҡтисади абруй өҫтәне.\nИюнь айындағы мөһим ваҡиғалар йылъяҙмаһына Башҡортостан да яҙылды. Республикабыҙ халыҡ-ара иҡтисади форум кеүек ошондай ҙур сарала тәүге тапҡыр ҡатнаша. Инвестицион проекттар күргәҙмәһендә беҙ, бер нисә предприятие буклеттарын һалып, үҙ етештереү ҡеүәтебеҙҙе "рекламалап" ҡына ҡалманыҡ, ә ысынлап та эшлекле инвестицион проекттар тәҡдим иттек. Асылда, был беҙҙең дебют булды.\nКүргәҙмәлә ҡатнашыу идеяһы форум алдынан ғына тыуҙы. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә кәрәкле материалдар әҙерләнде, ҡатнашыусылар һәм күрһәтеләсәк "тауар" билдәләнде. БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, иҡтисади үҫеш һәм сәнәғәт министры Юрий Пустовгаров етәкселегендә бер төркөм белгестәрҙе ебәрергә ҡарар итәләр.\nУнда ҡатнашыусылар, Башҡортостан экспозицияһы күргәҙмәлә иң яҡшыларҙың береһе булды, тигән берҙәм фекерҙә. Дизайнер яғынан ғына түгел, тулы файҙалы мәғлүмәт бирелеү яғынан да.\nФорум аҙағына белгестәребеҙҙә ярайһы уҡ контакттар һәм тәҡдимдәр пакеты тупланды. Ҡыҙыҡһыныу ҙур булды. Мәҫәлән, Ҡытайҙың тағы бер провинцияһы берләшкән бизнес ойошторорға теләк белдерҙе. Цзилинь провинцияһын Алыҫ Көнсығышта, Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта яҡшы беләләр. Хәҙер ҡытай бизнесмендары Башҡортостанға күҙ һала. Уларҙы бигерәк тә машиналар эшләү, төҙөлөш һәм агросәнәғәт комплексы ҡыҙыҡһындыра. Ноябрҙә улар Башҡортостанға Халыҡ- ара эшҡыуарлыҡ аҙналығына килергә һәм бында үҙ презентацияһын ойошторорға планлаштыра.\n"Россельхозбанк" Башҡортостандағы агросәнәғәт комплексы менән тығыҙыраҡ эшләү теләге белдерҙе.\n- Ауыл хужалығы етештереүселәрен кредитлау күләме буйынса Башҡортостан Рәсәйҙә тәүге урындарҙың береһен биләй, - ти банктың вице-президенты Александр Беляков. - Был республикаға беҙ финанс өлкәһендә ауыл хужалығы етештереүсеһе менән хеҙмәттәшлек планында ҙур өмөттәр бағлайбыҙ.\nБашҡортостан менән Силәбе өлкәһе бергә эшләргә "дусар". Сик буйы территорияһында "Урал" туристик зонаһы урынлашасаҡ. Әйткәндәй, ул әле үк бар. Тик тиҙҙән был территория туристик-рекреацион типтағы иҡтисади зонаға әйләнер, моғайын, шул саҡта ул финанс кереме формаһында яңы импульс аласаҡ, был средстволар юл һәм транспорт инфраструктураһын камиллаштырыуға тотоноласаҡ.\nКүргәҙмәгә килеүселәр тағы бер инвестицион проектҡа - "Өфө-Сити" ижтимағи-эшлеклелек үҙәге төҙөлөшөнә ҙур ҡыҙыҡһыныу күрһәтте. Өфөнөң эшлекле әүҙемлеге үҫкәндән-үҫә бара, тимәк, беҙҙең бизнес-даирәләргә дөйөм архитектура концепцияһы менән сифатлы инфраструктура: заманса күргәҙмә комплекстары, ҡунаҡханалар, конференция залдары менән йыһазландырылған офис үҙәктәре кәрәк. Бының өсөн инвесторҙар кәрәк.\nӨфөгә тағы ла махсуслашыуҙы хәл итеү өсөн дә инвесторҙар кәрәк. Бөтә донъя ойошмаһына инеүгә күп ҡалмай. Ул саҡта сифатлы һәм арзан етештерергә, йәки, ғөмүмән, етештермәҫкә кәрәк. Ҡеүәтле машиналар эшләү кластеры иҡтисадыбыҙҙың тотороҡлолоҡ гарантияһына әйләнеүе мөмкин. Айырым алғанда, автомобилдәр етештереүҙе ойоштороу хаҡында күп һөйләнелде. Сит ил инвесторы автомобилдәр йыйыу предприятиелары өсөн яңы майҙансыҡтар эҙләй һәм уларҙы диңгеҙгә сығыу юлы булған урындарҙа таба (һыу юлы транспорт сығымын һиҙелерлек кәметә). Пустовгаров, Башҡортостан автокомпоненттар сығарыу өсөн яҡшы база була ала, тип ышана, етмәһә, ике тиҫтәләп предприятие яңы продукция етештереүгә үҙгәртеп ҡороуға әҙер: заказдар ғына булһын.\nҠыҫҡаһы, пландар ҙур. Петербург халыҡ-ара иҡтисади форум сиктәрендә үткәрелгән инвестиция күргәҙмәһе проекттарыбыҙҙың ҡыҙыҡлы һәм перспективалы булыуын күрһәтте.


Өфөлә 450 йыллыҡ юбилей уңайынан яҡынса 50 миллиард һумға объекттар һалына һәм төҙөкләндерелә\n19 Ноябрь , 13:01\nБашҡортостан Башлығы Радий Хәбиров Өфөнөң 450 йыллығына һалынырға һәм төҙөкләндерелергә тейешле объекттар исемлеге тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы. Ошо маҡсатҡа федераль һәм республика бюджеттарынан яҡынса 50 миллиард һум аҡса тотоноу планлаштырыла.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, тантаналар 2024 йылда ойошторола. Радий Хәбиров әйткәнсә, был юбилей ҡунаҡтар өсөн түгел, ә тәү сиратта ҡала халҡы өсөн. Шуға күрә бөтә ихаталарҙа, урамдарҙа, парктарҙа, скверҙарҙа тәртип урынлаштырыла. Төп төҙөлөш объекттары ла була, бына уларҙың бер нисәһе.\nЯңы Евразия китапханаһы (4 миллиард)\n"Өфө -2 ҡаласығы" археологик материалдар һаҡлағысы (1,5 миллиард)\nДим биҫтәһендә ишеү слаломы өсөн ҡоролмалар комплексы (396 миллион)\nСпорт көрәше үҙәге (5,3 миллиард)\nФехтование үҙәге (700 миллион)\nМатематика лицейы (2,9 миллиард)\nКузнецов затонында 2200 урынлыҡ мәктәп (2 миллиард)\nҺуғыш ветерандары госпиталенең яңы корпусы һәм уны йыһазландырыу (6 миллиард)\nОктябрь революцияһы урамын (1,37 миллиард), Пугачев урамын (3,8 миллиард) төҙөкләндереү\nГенерал Рыленко һәм Пугачев урамдары киҫелешендә юл үткәргес төҙөү (3,8 миллиард)\nГенерал Рыленко урамын төҙөү (3,8 миллиард)\nКузнецов затонында Өфөнө көньяҡтан урау юлы (450 миллион)\nЙәмәғәт транспортын модернизациялау (998 миллион)\nВоровский урамы тәңгәлендә Ағиҙел аша күперҙе ремонтлау (4 миллиард)


Иҫкәртеп була, дауалап булмай » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Иҫкәртеп була, дауалап булмай\nИҫкәртеп була, дауалап булмай 01.12.2015 // Йәмғиәт\nСПИД – иң ҡурҡыныс һәм йоғошло ауырыуҙарҙың береһе. Нисә йыл инде медицина уға ҡаршы һөҙөмтәле дарыуҙар уйлап таба алмай. Шулай ҙа табиптар бар көсөн һалып, ауырыуҙарҙың хәлен яҡшыртыу өсөн сиргә ҡаршы көрәшә. Хөкүмәт тә был мәсьәләгә етди ҡарай. 2016 йылда СПИД менән көрәшкә 20 миллиард һум аҡса бүленгән. Рәсәйҙә ВИЧ инфекцияһын йөрөткән кешеләр һаны йыл һайын 10 процентҡа арта, быйыл был вирус 730 мең кешелә табылған. Ауыҙлыҡлар өсөн хәҙер үк ҡәтғи саралар күрелмәһә, тағы биш йылдан ул аҙасаҡ, һәм ауырыуҙар һаны 205 процентҡа артасаҡ, тип белдерәләр Рәсәйҙең Һаулыҡ һаҡлау министрлығында. Ошо мәғлүмәттәргә таянып, төрлө баҫмалар “биш йылдан ВИЧ инфекцияһы эпидемияға әйләнәсәк” тип ҡурҡыта. Был ысынлап та шулаймы? Әлеге һорауға яуап табыр өсөн Башҡортостан Республикаһының СПИД-ҡа һәм йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы көрәш һәм иҫкәртеү үҙәге етәксеһе Рафаэль ЯППАРОВҠА мөрәжәғәт иттек.\n— Бөгөн ҡурҡыныс сир башҡалары араһында ниндәй урын алып тора? Республикабыҙҙа күпме кеше ауырыуға дусар?\n— СПИД – иң таралған ауырыуҙарҙың береһе. Республикала был сирҙе өйрәнеү һәм күҙәтеү 1987 йылда башланған. Шул замандан алып ВИЧ инфекцияһы йөрөткән 20 меңдән ашыу кеше асыҡланған. Төбәктә йәшәгән 100 мең кешегә 420 ауырыу тура килә. Былтыр өс меңгә яҡын осраҡ асыҡланған. Шуны билдәләп үткем килә: Рәсәйҙә СПИД менән ауырыусылар иң күп теркәлгән 22 төбәк исемлегендә Башҡортостан да бар. Республиканың Өфө, Салауат, Күмертау һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларында, Өфө, Благовещен, Әлшәй райондарында был күрһәткес юғары һанала.\nӘлеге мәлдә вирус 30-40 йәшлектәрҙә йышыраҡ осрай. Бының сәбәбе лә бар: улар — 90-сы йылдарҙа үҫкән быуын. Тап ошо ваҡытта илдәге тетрәнеүҙәр арҡаһында иҫкәртеү саралары һүлпән алып барылды.\n— Был ауырыуҙы иҫкәртеп була, дауалап булмай, тиҙәр...\n— Ысынлап та шулай. Кеше организмына эләккән сир яйлап көсәйеп, иммунитет күҙәнәктәрен емерә. Инфекциялының башта был хаҡта белмәүе лә ихтимал. Шулай уның иммунитеты кәмей. Әгәр ҙә оҙаҡ йылдар дауаланмаһа, СПИД барлыҡҡа килә. Әммә “Һаулыҡ” өҫтөнлөклө милли проекты буйынса беҙҙең үҙәк ҡиммәтле һәм көслө дарыуҙарҙы бик йыш ала, һәм был препараттар сирҙән яфаланыусыларға ярҙам итеү өсөн тотонола.\n— СПИД-тың ниндәй юлдар менән йоғоуы ихтимал?\n— Ошо көнгә тиклем табиптар ВИЧ-инфекцияның барлыҡ йоғоу юлдарын тапҡан һәм иҫбатлаған: 56 проценты – ҡан аша (медицина инструменттарының бысраҡ булыуы йәки бер үк шприцты ҡулланыу сәбәпле); 42 проценты – һаҡһыҙ енси яҡынлыҡ арҡаһында; 1 проценты — ауырыуҙың әсәнән балаға ген йәки һөт менән күсеүе.\n— ВИЧ-инфекциялыларҙы ниндәй ауырыуҙар йонсота?\n— Ваҡыт үтеү менән уларҙың һаулығы ныҡ ҡаҡшай. Был осраҡта туберкулез, пневмония, өйәнәк тотоу, нервы системаһы ҡаҡшау, яман шеш, тире сирҙәре барлыҡҡа килә.\n— СПИД-ҡа ҡаршы саралар, дәрестәр, конференциялар ойоштороламы?\n– Әлбиттә, беҙ байтаҡ эш башҡарабыҙ. Бында йәштәрҙең ярҙамы һәм әүҙем ҡатнашыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Медицина, нефть университеттары һәм педагогия училищеһы студенттары сирҙе иҫкәртеү йәһәтенән ҙур эш башҡара.\nБашҡортостандың Мәғариф министрлығы вәкилдәре менән һөнәри белем биреү лицейҙарында, юғары һәм урта махсус уҡыу йорттарында сығыш яһайбыҙ, төрлө секциялар үткәрәбеҙ. Өҫтәүенә, СПИД-ҡа ҡаршы фильмдар күрһәтеп, сәләмәт тормош алып барыуҙың мөһимлеген аңлатыу программала ҙур урын алып тора. Һуңынан инде халыҡ араһында анкеталар таратып, йәштәрҙең сир хаҡында мәғлүмәтлелек кимәлен тикшерәбеҙ.\nШуны билдәләргә кәрәк: ВИЧ-инфекция кешенең сәләмәтлегенә генә түгел, иҡтисади юғалтыуҙарға ла килтерә. Ни өсөн тигәндә, күпме эшсе көстө, балалар тәрбиәләй алырлыҡ ата-әсәләрҙе юғалтабыҙ.\nҺуңғы йылдарҙа ҡатын-ҡыҙҙар араһында сирлеләр артыуы күҙәтелә. Дүрт-биш йыл элек кенә ауырыған гүзәл заттар әҙерәк ине.\n— Әле һеҙ ниндәй сәбәптәрҙең сирҙе йоҡтороу ихтималлығын арттырыуын һанап үттегеҙ. Тимәк, СПИД — енси бәйһеҙлек һөҙөмтәһе, тип әйтергә була.\n— Бынан ун йыл самаһы элек тап шулай ине. Хәҙер хәл башҡасараҡ. Билдәле булыуынса, тәүге ВИЧ-сирлеләр 1983 йылда асыҡланған. Ул йылдарҙа вирус айырым ҡатлам кешеләре араһында таралған: наркомандар, фәхишәләр, тәртипһеҙ енси тормош алып барыусылар... Әммә эпидемияның тәүге декадаһы һуңында СПИД вирусы, үрҙә һаналған ҡатлам сиктәренән сығып, бөтә кешелек донъяһын ялмап алды. Бының менән шуны әйтергә теләйем: төп сара – иҫкәртеү. Ғалимдар, аңлатыу эштәре ауырыуҙар һанын 30 процентҡа тиклем кәметә ала, тип иҫбатлай. Шунлыҡтан был сир алҡымыбыҙҙан алмаһын тиһәк, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау, социаль әһәмиәтле ауырыуҙарҙы иҫкәртеү, әхлаҡи тәрбиәне үҫтереү зарур. Әйтәйек, тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, инфекция йөрөтөүселәрҙең 30 процентҡа яҡыны СПИД менән сирләгәнен белмәй ҙә тиерлек, улар осраҡлы асыҡлана. Был иһә сир йоҡтороу ҡурҡынысын арттыра ғына.\nҒөмүмән, СПИД-тан кеше шунда уҡ ауырып китмәй. Антиесемдәр 3 – 6 айҙан, һирәк осраҡта хатта бер йылдан һуң хасил булыуы мөмкин. Шуға күрә медицина хеҙмәткәрҙәренең ҡан алғанда йәки укол ҡаҙағанда кеше сәләмәтлегенә һаҡһыҙ ҡарарға хаҡы юҡ. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беҙҙең медицинала барлыҡ ҡорамалдар ҙа ентекле стерилләнә. Шулай ҙа күпселек, бер тапҡырға иҫәпләнгән ҡорамалдарҙы ҡулланыу талабын яҡлай.\n— Ауырыу кешенең ғүмер оҙонлоғо күпме?\n— Зарарланған мәлдән алып – уртаса 5 – 8 йыл, ә Африканың ҡайһы бер илдәрендә 10–12 йылға тиклем етә. Европа эксперттары билдәләүенсә, һуңғы йылдарҙа сирҙең үҫешен тотҡарлауға булышлыҡ иткән медицина препараттары барлыҡҡа килһә лә, әлегә тиклем СПИД-ты дауаларлыҡ бер ниндәй ҙә вакцина йә дарыу уйлап табылмаған. Заман медицинаһы вирусты үрсетеүҙән туҡтатып тороусы һәм шуның менән ғүмерҙе һаҡлаусы ҡайһы бер дарыуҙарға эйә. Шулай ҙа яҡын киләсәктә, бәлки, биш-ун йылдан һуң, һау кешеләрҙе һаҡлауға һәләтле профилактик вакциналар етештерелә башлар тигән ышаныстабыҙ.\n— ВИЧ-инфекцияның билдәләре ниндәй?\n— СПИД-тың тәғәйен генә “йөҙө” юҡ, ул башҡа ауырыуҙарға оҡшаш. Зарарланғандан һуң бер ниндәй билдәләре булмаған инкубация осоро башлана. Лимфа биҙҙәре ҙурая, эс китеү күҙәтелә, сәбәпһеҙ “ябыҡтыра”. Тәнгә теләһә нәмә сығыуы ихтимал, һытҡылар, эрендәр күбәйә. Вирус, ҡанға эләккәс, иммун системаһын һаҡлаусы лимфоциттарҙы зарарлай. Уның һөҙөмтәһендә кеше микробтар һәм шештәр алдында “яҡлауһыҙ” ҡала. Ауырыу яй үҫешә, үрҙә телгә алған лимфа биҙҙәренең ҙурайыуы бер нисә йыл дауамында хатта берҙән-бер билдә булыуы ла ихтимал. Ҡыҫҡаһы, ВИЧ-инфекция бөтә нәмәне ялмап алған янғынға оҡшаш. Шуға ла ул Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһында, яман шеш, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын икенсе урынға ҡыҫырыҡлап сығарып, беренсе проблемаға әйләнгән сир тип иҫәпләнә. Быға тиклем бер генә сирҙең дә ғалимдар алдына сиселмәҫлек мәсьәлә ҡуйғаны юҡ ине әле. Күпме генә көрәшһәк тә, ул аҙыуын дауам итә. Әлегә тиклем сәбәптәре лә, йәшерен формалары ла тулыһынса өйрәнелеп бөтмәгән. Өҫтәүенә ул иммун системаһын ғына түгел, кешенең нервыларын да ҡаҡшата.\nТәүге билдәләргә әйләнеп ҡайтҡанда, йәнә шуны өҫтәргә мөмкин: ВИЧ-инфекция менән зарарланған кешене яҡынса ике-дүрт аҙнанан биҙгәк тота башлай. Был ике-ун көнгә һуҙыла. Лимфа биҙҙәренә ҡушылып, бауыр, талаҡ ҙурая. Ҡанда лимфоциттар кимәле түбәнәйә. Бер аҙҙан был билдәләр эҙһеҙ юғала, борсолорлоҡ сәбәптәр юҡ кеүек тойола башлай. Әммә бер нисә айҙан (йышырағы, бер йылдан) һуң ауырыу асыҡ беленә.\n— Рафаэль Ғәли улы, был өлкәлә ярайһы уҡ тәжрибә туплаған белгес булараҡ, ВИЧ-ты еңеп булмай, тинегеҙ. Улай икән, нисек көрәшергә һуң?\n— Әлеге хәлде тотороҡло кимәлдә һаҡларға, ауырыуҙар һанын кәметергә була. Тик бының өсөн халыҡтың аңын үҙгәртергә кәрәк. Ниңәлер беҙҙең халыҡ һаулығына һаҡһыҙ ҡарай бит. Тәүҙә эшләй, шунан уйлай. Йәмғиәттә ғаилә институтын, мөхәббәт һәм тоғролоҡ төшөнсәләрен пропагандалау — көнүҙәк мәсьәлә. Ғөмүмән, кешелә үҙ-үҙеңде һаҡлау инстинкты көслө булырға тейеш.\nЙыл башынан Башҡортостанда ВИЧ-инфекциялы әсәләрҙән 319 бала тыуған. 1997 йылдан республикала шундай 2938 сабый донъяға килгән, 2132 бала\nиҫәптән алынған (тимәк, сабый сирле түгел). Ҡалғандары иһә күҙәтеү аҫтында.\nХәҙерге ваҡытта ВИЧ-инфекциялы 17 093 ауырыу иҫәптә тора, шуларҙың 62,7 проценты — ирҙәр. Быйыл 2547 кешелә ВИЧ инфекцияһы барлығы асыҡланған: 1699 ир-егет һәм 848 ҡатын-ҡыҙ. Тәүге тапҡыр ВИЧ табылғандарҙың 498-е — Федераль яза башҡарыу хеҙмәте учреждениеларында.\nБашҡортостанда 100 мең кешегә 420 ВИЧ-инфекциялы тура килә, Рәсәйҙә — 482,3, Волга буйы федераль округында — 542,7.\nРафаэль Яппаровҡа Интернет селтәре аша ла йыш һорау бирәләр. Уларға туҡталып китәйек.\n– ВИЧ-инфекция йөрөтөүселәрҙе эшкә алыу шарттары бармы? Етәксеңә диагноз тураһында әйтеү мотлаҡмы? Әгәр ойошмала хоҡуҡтарҙы боҙалар икән, нимә эшләргә?\n– ВИЧ инфекцияһын йоҡторғандарға был йәһәттән бер ниндәй ҙә сикләү юҡ. Лабораторияла йәки ғилми үҙәктә ВИЧ-инфекциялы материал, ҡан һәм уның компоненттарын етештереү менән шөғөлләнеүҙән тыш, әлбиттә. Эш биреүсегә сир тураһында әйтеү мотлаҡ түгел. Был – һеҙҙең шәхси тормошоғоҙ. Әгәр хоҡуғығыҙ боҙола тип һанаһағыҙ, беҙҙең үҙәккә мөрәжәғәт итегеҙ, юрист мотлаҡ ярҙам итер.\n– Урамда шприцтың бысраҡ энәһенә баҫҡандан ВИЧ йоҡтороп буламы? Был осраҡта нимә эшләргә кәрәк?\n– Был һорауҙы йыш бирәләр. Мөмкинлек булһа, мотлаҡ травматология пунктына мөрәжәғәт итегеҙ. Бында һәр яҡлап медицина ярҙамы күрһәтерҙәр. Әгәр мөмкинлек юҡ икән, яраны дезинфекциялағыҙ. Был осраҡта ВИЧ-инфекция йоҡтороу ҡурҡынысы янамай тиерлек, ә бына В гепатиты менән ауырып китеү ихтималлығы бар.\n– ВИЧ-инфекцияны сәс киҫтергәндә, маникюр һәм педикюр салондарында йоҡтороп буламы?\n– Был йүнәлештә эшләгән бөтөн салондар ҙа санитария-гигиена талаптарын үтәргә тейеш. Был мотлаҡ! Әгәр хеҙмәтләндереү тейешле ҡағиҙәләргә ярашлы ойошторолған икән, ВИЧ ҡурҡыныс түгел.


25 Май 2020, 12:55\nӨләс, аҡсаң булһа, похоронщиктар барыһын да эшләп ҡуя!\nМәзүнә ҡарсыҡ ейәнсәренең асыулы ҡысҡырыуынан тертләп китте:“Эй, хоҙайым, тағы күсенәбеҙ, күрәһеләрем бар икән, быныһы дүртенсе фатирға күсеү бит инде, йә шул фатирҙарын бирһәләр биреп ҡуйманылар, ҡотолор инем ошолай кеше көлдөрөп йөрөүҙән. Хәҙер, балам, үлемтек һандығымды ғына тағы бер теүәлләйем дә, кисә аҡтарынып ултырғайным. Берәй нәмәм төшөп ҡалмаһын”.\n– Ну, надоел шул һандығың, ҡалдырып кит шул ҡыйыңды. Кемгә кәрәк шул сепрәктәрең? Өләс, аҡсаң булһа, похоронщиктар барыһын да эшләп ҡуя!\n– Эй, балам, ни һөйләйһең һин, һәр кем Хоҙай ҡаршыһына үҙ бирнәһе менән әҙерләнеп барырға тейеш. Мин дә яйлап барыһын да әҙерләнем, тәрбиәләп, һуңғы йортома оҙатыусыларҙы риза итеп китергә теләйем, өлкән киленгә барыһын да күрһәттем, ул белә.\n– Мин һандыҡ ташып йөрөмәйем, тиҙерәк бул, бөгөн собестан килеп, һинең фатирһыҙ интегеп йөрөүеңде тағы ла бер күрергә тейештәр.\n– Нишләп мин йорт-ерһеҙ булайым? Өлкән улым менән ғүмер баҡый бергә йәшәнем, ике ҡатлы йорт һалып ингәс, әсәй, иң ҙур бүлмә һинеке, тип, миңә биреп ҡуйҙылар, рәхәтләнеп йәшәнем.\n– Опять ты за свое, һине прописканан төшөрҙөләр. Һин фатирһыҙ ҡалған вдова. Нимә, ҡартатай һуғышта бушҡа ҡан ҡойғанмы, бына фатир алып бир ҙә, теләһәң ҡайҙа тор, но знай, ул фатир миңә! Һин аяғыңды ла баҫмаясаҡһың, ҡасандан бирле һинең менән йонсоп, күсенеп йөрөйөм. Әсәйгә рәхәт, бар, ҡыҙым, бар, ана кешеләр анһат ҡына фатир ала, өләсәйеңдең бер ярҙамы тейһен тип, рәхәтләнеп ҙур ҡалала атайым һалып ҡалдырған йортта йәшәп ятҡанда, ошонда алып килеп ҡалдырҙы. Вот йөрө инде, ошо әбейҙең һандығын һөйрәп…\n– Все, на этот раз ул ҡый ояһын ташлап китәм, и так места нет.\nДиана һөйләнә-һөйләнә әйберҙәрен ташый башланы. Мәзүнә ҡарсыҡ алдында торған һандығын һаҡ ҡына һыйпап ҡуйҙы… Солтанморатынан ҡалған берҙән-бер ҡомартҡыһы, ғәзиз иҫтәлеге бит ул. Алтын ҡуллы, зауыҡлы ир уҙаманы ине ул. Һуғыштан бер яраһыҙ иҫән ҡайтыуым һинең мине өҙөлөп көтөүеңдән һәм әсәйемдең бетеүен йөрөтөүемдән булды, ти торғайны. Әллә Солтанморатының әсә-атаһын яңғыҙ ҡалдырмай, ҡәҙер итеүенең фатихаһы төшөпмө, хәләле һуғыштан иҫән-имен ҡайтты. Ҡайтты ла егелеп эшкә тотондо. Барыһына ла өлгөрҙө ул: дәүләт эшенә лә, өйҙөкөнә лә. Ситтән тороп институт тамамларға ла, үҙенә оҡшап торған тилбер малайҙарын йорт-ҡурала эшкә өйрәтергә лә өлгөрҙө. Атаһының иҫкергән өйө урынына яңы йорт күтәрҙе. “Урыны тарыраҡ, әллә икенсе урынға яңы йорт һалайыҡмы?” – тип ҡараһа ла, “Юҡ, атай нигеҙен ҡоротмайым, нәҫелебеҙҙең ҡото – ошо нигеҙҙә, төпсөк улыма ҡалдыра торған нигеҙ ул”, – тине бабайы. Ниндәй эшкә тотонһа ла, янып, дәртләнеп, барлыҡ көсөн биреп эшләне. Ял итһәң ни була һуң, тиһәң: “Мин, Мәзүнәкәйем, яуҙан ҡайта алмаған дуҫтарым өсөн дә йәшәйем бит, улар менән һуғыш тынып торған арала әллә күпме хыяллана торғайныҡ. Шул хыялдарҙы миңә тормошҡа ашырырға яҙған. Аллаһы Тәғәләгә шөкөр итеп йәшәйем, улдарыма йорт һалып, башлы-күҙле итһәм, үкенмәҫ инем. Тағы ла бер хыялым булды. Һиңә һандыҡ эшләп бирермен тигәйнем. Хәтерләйһеңме, һине оҙатып алып ҡайтҡанда, атайым-әсәйем булмағас, мине бирнәһеҙ, һандыҡһыҙ оҙаттылар, тип илағайның”, – тиер ине. Солтанҡайы һүҙендә торҙо, күҙҙең яуын алырлыҡ итеп эшләне ул һандыҡты. Ниҙәр генә һаҡланманы уның төбөндә, нағышлап эшләнгән ҡул эштәре булһынмы, байрамдарҙа ғына кейелә торған кейем-һалыммы. Ҡунаҡ килгәндә генә өҫтәлдә ҡуҡырайып ултыра торған “ялтыр”мы, тәм-томмо – барыһы ла. Һандыҡ төбөндә “НЗ” “ялтыр”ҙарҙың ятҡанын белһә лә, Солтанмораты үҙ дәрәжәһен үҙе төшөрөп, һандыҡҡа асҡыс яратып йөрөмәне, бик эсе бошоп ҡайтҡанда ғына: “Ҡой әле шул яуызыңдан, исмаһам, әҙерәк асыу баҫылыр”, – ти торғайны. Байрамдарҙың иң түрендә һуғыштың еҫен дә белмәгән, матур телмәр һөйләргә оҫтарған ветерандарҙы күреп, күңеле һүрелеп ҡайта ине. “Ҡанлы һуғышта ирҙәре һәләк булып, балаларын үлтермәй һаҡлаған әсәләргә, бер ваҡытта ла атаһының наҙын күрмәгән балаларға тейеш ул хөрмәт. Ярай әле, исмаһам, минең балаларым атайлы үҫте, үҙ балаларын үҙҙәре ҡарар. Мин булмаһам, һине лә яңғыҙ итмәҫтәр”, – ти торғайны. Аталары баҡыйлыҡҡа күскәндә өлкән улдары өйләнеп, башлы-күҙле булғайны инде. Аллаға шөкөр, ата балаһы тап булды Фәритенә: үҙе уңған, үҙе йомшаҡ телле, ә иң оҡшағаны – һәр саҡ йөҙөндә йылмайыу. Килене менән тәүге күрешеүҙән сере беректе Мәзүнә ҡарсыҡтың, ниндәй эшкә тотонһа ла, мин дә мин, тип торған килен ҡәйнәһенән күп нәмәгә өйрәнде. Ейән-ейәнсәрен дә бергәләп үҫтерҙеләр, тәүҙә балалар баҡсаһында ул иң шәп өләсәй булһа, һуңынан – мәктәптә. “Өләсәй, алай ҙа уҡытыусы булып эшләгәнһең, һин ярҙам иткәс, миңә рәхәт”, – ти торғайны ейәнсәре. Балалар институтҡа ингәс кенә ҡулынан эш төшкәндәй булды.\nТөпсөк улы Сабир ғына атаһының васыятын үтәй алманы, Себер тарафтарына институттан һуң юлланғайны, шунан ҡайтманы. Тәүҙә өйләнде, атаһы риза булманы, үҙебеҙҙең диндән, үҙ телеңдә һөйләшкән килен кәрәк беҙгә, тип ҡараны. “Атай, беҙ күптән бергә, бәпес көтәбеҙ”, – тигәс, ҡул һелтәне. “Ул ни эш, никахһыҙ, ҡоҙа-ҡоҙағыйҙар менән танышмай”, – тип Мәзүнәнең һөйләнеүен килене: “Твоя мама меня не любит, сына ревнует”, – тип, ғүмер буйы ҡәйнәһенә һалҡын булды. Сабирының бер бөртөк ҡыҙы бәләкәстән йыш ауырыны. Килендәре бала ҡарау һылтауы менән эштән сыҡҡайны, башҡа эшләмәне. Эшләргә ваҡыты ла булманы инде, йә, диңгеҙ климаты кәрәк, тип, йә, Мәскәүҙә йәшәгән әсәйем һағынған, тип, гел юлда булды. Ейәнсәре Диананы һирәк күрҙеләр. Шулай ҙа ул баланың ҡайтып күренеүе йортҡа ҡояш нуры өҫтәлгәндәй була торғайны. “Ярай, балалары ҙурайғас, ҡайтырҙар, нигеҙҙе һыуытмаҫтар”, – тип, аталары үлеп киткәнсе өмөт менән йәшәне. Ҡайта алманы шул Сабирҡайы, юл фажиғәһендә һәләк булды. “Әсәй, ҡала уртаһында тиерлек ерҙә өй һалырға урын бирҙеләр, мин билдәле нефтсе бит, Мәскәүгә саҡырып, бөтә кешегә орден бирмәйҙәр”, – тип шатланып йөрөгәйне балаҡайы. Мәзүнә ҡарсыҡ, ауыр көрһөнөп, тағы иҫтәлектәргә сумды…\nКүрше бүлмәлә Дианаһы үҙ алдына һөйләнә-һөйләнә әйбер ташый.\nТуҡта, нисек башланды әле һуң ошолай күсенеп йөрөүҙәр? Төпсөгөн һуңғы юлға оҙата ла алманы. Килене: “Хороним здесь, приезжайте”, – тигән фарман ғына ебәрҙе. Фәрите оҙатырға барҙы туғанын. “Әсәй, ярты ҡала оҙатты ҡустымды, бик хөрмәтле кеше булған ул. Ә йәшәгән өйҙәрен күрһәң, беҙҙә иң байҙар ҙа улай йәшәмәй”, – тип һөйләне ҡайтҡас.\n– Эй, балаҡайым, бәхет байлыҡта ғына булһа икән. Улы вафат булыуынан ярты йыл үтеүгә башланды ошо ғәрәфәттәр. “Ҡалдырырға кеше юҡ”, – тип, ҙур этен эйәртеп, килене Себерҙән ҡайтып төштө. Ул эт өйҙә генә йәшәй икән, Фәриттәрҙең иң ҙур бүлмәһенә урынлаштылар. Диана институтынан: “Бер йылға “академ” алдым”, – тип һуңыраҡ ҡайтты. Сабирының вафатынан һуң йөрәк өйәнәге йыш борсоған Мәзүнә ҡарсыҡ тәүге көндә үк, аят уҡытып, балаҡайын иҫкә алырға тип, туғандарын йыйҙы. “Неужели вы думаете, что я приехала за вашими платочками? Где наследство деда внучке?” – тип килене ғауға ҡуптарҙы. “Һуң, өй иҫкергәс, урынын һатып, яңы өй һалдыҡ. Әсәй – беҙҙең менән, Сабир менән шулай килештек”, – тип Фәрите аңлатырға маташты, тик ҡайҙа ул…\nӘ иртәгәһенә килене бик белдекле төҫ менән һүҙ башланы. “Хәҙер закон буйынса һуғышта ҡатнашҡан ветерандарҙың ҡатындарына фатир бирәләр. Һин, ҡәйнәм, шул фатирҙы Дианаға алып бирәһең, в противном случае, судҡа биреп, Фәрит улыңды өйһөҙ итәм. Бедная сиротиночка атайһыҙ ҡалды и еще без наследства”, – тип илап уҡ ебәрҙе.\n– Һуң, нисек инде әсәй фатирһыҙ булһын, ике ҡатлы йортта йәшәйбеҙ, бөтә уңайлығыбыҙ бар. Нисек оялмай фатир һорап йөрөйбөҙ? – Фәрит улы, аптырап, әсәһенә баҡты. Аптыранып, оҙаҡ өндәшмәй торҙо Мәзүнә ҡарсыҡ. Шунан: “Ярай, иртәнсәк һөйләшербеҙ”, – тип бүлмәһенә инеп китте. Төнө буйы күҙенә йоҡо инмәне, күҙен йомһа, йә ҡарты, йә Сабиры төшөнә инде. Ҡарты бик йонсоу, ауырыу күренде, улы, киреһенсә, шат тойолдо. Аңламаҫһың был төштәрҙе… Ветерандарға фатир биреү тураһында күптән ишетеп йөрөй ул, иҫке йорттары урынына яңыны алып, шатланып йәшәгән ҡорҙаштарында ла булып, шатланып ҡайтҡаны бар. Ләкин минең хәл бөтөнләй икенсе бит, шулай ҙа ейәнсәремә бер файҙам да теймәне… Былтыр Әсҡәт ҡорҙашына барып, бик әсенеп ҡайтҡайны. Әбейе үлгәс, ул ишек алдарында яңы йортта йәшәгән улына күсеп сыҡҡайны, бик татыу, күңелле йәшәп ятҡанда ошо фатир биреү мәсьәләһе килеп сыҡты. Әсҡәт ҡоҙа күп уйлап тормай, ҡыҙының ҡыҙына фатирҙы яҙҙырған да ҡайтҡан. Шунан башланды ғауға. Килененең дарҫ-дорҫ баҫып, ашты арлы-бирле һалып биреүенең сәбәбен тәүҙә аңламаны бабай, ә һуңынан….\nХәҙер балалары аралашмай, Еңеү байрамында береһе ҡайтып инһәсе. Бабай ишек алдындағы иҫке йортона киренән күскән. “Юҡ, минең улай талашып йөрөрлөк балаларым юҡ, хөкүмәт биргәс, алып бирәйем”... Мәзүнә ныҡлы ҡарарға килде.\nИң ҡыйыны Фәрит менән һөйләшеү булды. “Әсәй, мин мәктәп директоры булып эшләйем. Уҡыусыларымдың күҙенә нисек күренәйем? Һине фатирҙан фатирға күсереп йөрөтәйемме? Ҡустымдың ҙур өйө, ҡыҙына пенсияһы ҡалды бит”, – тип илап та ҡараны. Тик әбей ныҡ торҙо. Килене тапҡан бер бүлмәле фатирға Дианаһы менән күсеп тә сыҡтылар. Ваҡытлыса күсһә лә, Мәзүнә ҡарсыҡ һандығын ҡалдырманы. Үлемтеккә йыйған кәфенлеген, йыуған кешеләргә тарата торған күлдәклектәрен, яулыҡтарын үҙе менән йөрөтөр булды. Ә иң ҡыйыны яңы урында йоҡлау ине. Ғүмер баҡый ятҡан йомшаҡ түшәген үҙе менән ала алманы. “От пуха у меня аллергия”, – тип ейәнсәре алдыртманы. Диана ни, көнө буйы телефонын тотоп йөрөй, төндә лә ҡулынан төшөрмәй. Ҡайһы саҡ көндәр буйы бер ауыҙ һүҙ һөйләшмәйҙәр. Тәүҙәрәк ашарға бешереп, Дианаһын көтөп ултыра ине. “Ты не умеешь готовить, все жирное, все не так”, – тигәс, хәҙер бик бешереп тә бармай. Дианаһы кафела туҡлана, күберәк йә пицца, йә ролл алдыртып ашай. Өләс, һин дә аша, ти ҙә ул, тик күңелгә ятмай ул нәмәкәйҙәре. Мәзүнә әбей тағы бер тапҡыр һандығын һыйпап ҡуйҙы. Бабайының йылыһы килгәндәй булды. Иҫенә төштө, бөгөн бабайы төшөнә инде бит. Эй йылмайып ҡулын һуҙа. “Һандығыңды ҡалдырманыңмы?” – тип йылмаясы…\n– Өләсәй, поехали, такси ждать не будет. Ты что сидишь? Еще улыбается! Странно…\nДиана Мәзүнә ҡарсыҡтың арҡаһынан дер һелкетте. Ҡарсыҡ ултырған еренән шыуып иҙәнгә төштө… Ҡыҙыҡай, аптыранып, телефонға йәбеште:\n– Мам, она не дышит…\nДиананың асырғанып ҡысҡырыуынан тәҙрә быялалары зыңлап китте.


Рөстәм Хәмитов «Бөтә Рәсәй ағас ултыртыу көнө» акцияһында ҡатнашты // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов «Бөтә Рәсәй ағас ултыртыу көнө» акцияһында ҡатнашты\n10:20, 18 мая 2015 Сәйәсәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 18 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nӨфөнөң Урмансылар паркында Рөстәм Хәмитов Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арналған «Бөтә Рәсәй ағас ултыртыу көнө» акцияһында ҡатнашты. Республика етәксеһе шыршы үҫентеләре ултыртты, парк биләмәһен төҙөкләндереү һәм реконструкциялау буйынса үткәрелгән эштәр менән танышты, тип хәбәр итә төбәк Башлығының матбуғат хеҙмәте.\nБылтыр йәй урман паркында 40 гектарҙан күберәк майҙанда санитар ҡырҡыу үткәрелгән, 4 500 кубометрҙан ашыу ҡоро-һары йыйылған. Алты саҡрымдан ашыу оҙонлоҡтағы юл-һуҡмаҡтар тулыһынса төҙөкләндерелгән, велосипедта йөрөүселәр өсөн юлдар һалынған, яҡтыртҡыстар һәм видеокүҙәтеү ҡоролмалары ҡуйылған. Автомобилдәр өсөн туҡталҡа төҙөлгән, сүп-сар һалыу өсөн урналар һәм биобәҙрәфтәр урынлаштырылған. Спорт майҙансыҡтары, ял итеү урыны һәм балалар ҡаласығы булдырылған.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостандың Урмансылар паркы 1966 йылдың сентябрендә асылған. 2014 йылда республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың башланғысы менән урман паркын төҙөкләндереү проекты ғәмәлгә ашырылды. Республика етәксеһе ошо биләмәлә Өфө халҡы һәм ҡунаҡтары өсөн экологик яҡтан таҙа ял итеү урыны булдырыу бурысын ҡуйғайны.\n«Бөтә Рәсәй ағас ултыртыу көнө» сиктәрендә республиканың урман фондының 270 гектар майҙанында, 45 гектар ҡала һәм ауыл биләмәләре ерҙәрендә миллиондан ашыу үҫенте ултыртыу ҡаралған. Сарала 10 меңдән ашыу кеше ҡатнаша.\nТеги: башҡортостан башлығы,акциялар,еңеүҙең 70 йыллығы


Премияға дәғүә итеү тәртибе » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Социаль мәсьәлә » Премияға дәғүә итеү тәртибе\nПремияға дәғүә итеү тәртибе 28.03.2017 // Социаль мәсьәлә\nБашҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премиялары буйынса комиссия (артабан – Комиссия) 31 майға тиклем премияға дәғүә итеү өсөн эштәр ҡабул итә.\nРеспублика Президентының 1998 йылдың 22 декабрендәге “Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премиялары тураһында”ғы 875-се Указына ярашлы (Башҡортостан Республикаһы Президентының 2013 йылдың февралендәге 22-се Указына, Башҡортостан Республикаһы Башлығының 2015 йылдың 19 февралендәге 31-се, 2016 йылдың 8 декабрендәге 310-сы, 2017 йылдың 25 февралендәге 23-сө указдарына индерелгән үҙгәрештәр менән), республикала тәбиғәт, техник һәм гуманитар фәндәрҙе үҫтереүгә тос өлөш индергән ғилми тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре, иҡтисадтың һәм социаль өлкәнең инновациялы үҫешен тәьмин иткән өр-яңы техника өлгөләрен һәм прогрессив технологиялар эшләгән өсөн ике йылға бер тапҡыр һәр береһе 500-әр мең һумлыҡ өс премия бирелә.\nЭштәре уларҙы ҡабул итеү ваҡыты тамамланғанға тиклем кәмендә ике йыл алдан баҫылып сыҡҡан йәки башҡа алым менән халыҡҡа сығарылған кешеләр премияға тәҡдим ителә ала. Шул уҡ ваҡытта эштәр комиссия ҡуйған талаптарға ярашлы рәсмиләштерелергә тейеш.\nПремияға дәғүә итеүселәр коллективы биш кешенән артмаҫҡа тейеш. Премияға тәҡдим ителгән башҡа эштең авторҙар коллективына ингән йәки административ йә иһә ойоштороу бурыстарын башҡарған кешеләр улар иҫәбендә була алмай.\nФән, техника, технологиялар йәки инновациялар өлкәһендә дәүләт әһәмиәтендәге башҡа премияға тәҡдим ителгән йәки ошондай премияны алған эш әлеге премияға дәғүә итә алмай. Конкурстан үтмәгән дәғүәсе премияға дүрт йылдан һуң ғына ҡайтанан тәҡдим ителә ала. Ә премия лауреаты иһә конкурста биш йылдан һуң ҡатнашыу мөмкинлегенә эйә.\nКомиссияға түбәндәге документтар тәҡдим ителә:\n1) кандидатты премияға тәҡдим итеү тураһындағы хат (тәҡдим иткән ойошманың етәксеһе уға ҡул ҡуйырға тейеш);\n2) тәҡдим иткән ойошманың һәм башҡа авторҙаштар эшләгән ойошмаларҙың коллегиаль идара итеү органдары ултырышы протоколдарынан өҙөмтәләр, тейешле иҫәп комиссияларының протоколдары;\n3) һәр дәғүәсе тураһында мәғлүмәттәр;\n4) эштең һүрәтләмәһе;\n5) эшкә аннотация;\n6) өҫтәмә материалдар.\nДокументтар Башҡортостандың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премиялары буйынса комиссия тарафынан эшләнгән өлгөләргә ярашлы рәсмиләштерелергә тейеш. Бөтә документтарҙың һәм өҫтәмә материалдарҙың рус телендә компьютерҙа баҫылыуы һәм заманса әҙәби тел нормаларына тап килеүе шарт.\nПремияға тәҡдим ителеүселәрҙең документтары 2017 йылдың 31 майына киске сәғәт 6-ға тиклем Комиссияла (Өфө ҡалаһы, Туҡай урамы, 46, Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте, 315-се бүлмә) ҡабул ителә. Белешмәләр өсөн телефон: 280-80-93.\nЭштәрҙе тәҡдим итеп, документтар тултырыуҙың ошо тәртибен боҙоп рәсмиләштерелгән йәки почта аша ебәрелгән мәғлүмәттәр ҡаралмай.\nОшо хаҡта тулыраҡ мәғлүмәт республика Башлығы сайтында баҫылған.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАҘАРҘЫ КЕМ КӨЙЛӘЙ? - 2019 - Мәҡәләләр\nРәсәй алкоголь ҡулланыу буйынса иң "алдынғы" илдәр рәтендә тороуға ҡарамаҫтан, илдә һаман да иҫерткес эсемлектәрҙе етештереү, төрләндереү һәм шуның менән уны артабан да әүҙемерәк ҡулланыуға ылыҡтырыу саралары дауам итә.\nЯңыраҡ ҡына Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш мәсьәләләре буйынса халыҡ-ара ойошма рейтингында күренеүенсә, Рәсәй иң күп эсеүсе ун ил иҫәбендә 7-се урында килеүе мәғлүм булды. Шул уҡ ваҡытта әйтеп китеү кәрәк: илдә эскелек законһыҙ рәүештә етештерелгән спиртлы эсемлектәр (контрафакт, көмөшкә, аптека төнәтмәләре, парфюмер изделиелар һ.б.) әйләнешенә тейешле контролдең булмауы сәбәпле лә киң ҡолас йәйҙе. Шуға күрә лә РФ Һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары О. Салагай тигән чиновниктың: "...ойошма сағыштырыу өсөн 2017 йылғы мәғлүмәтте файҙаланған, былтырғы мәғлүмәтте алырға кәрәк ине", - тип әлеге халыҡ-ара рейтинг һөҙөмтәһен кире ҡағып маташыуы көлкө тойола. Беҙҙә араҡы-шарапты ғына түгел, һыраны ла бик яратып һемереүҙәрен беләбеҙ: кесеһенән алып - ололарға, ир-аттан алып - ҡыҙ- ҡырҡынғаса. Урамда осраған һәр өсөнсөнөң тип әйтерлек ҡулында һыра шешәһе булыуға ҡарамаҫтан, етештереүселәрҙә был спиртлы эсемлекте артабан популярлаштырыу буйынса идеялар тыуып ҡына тора. Йә уны алкоголле продукция исемлегенән алып ташларға, йә, киреһенсә, ундағы алкоголь кимәле градусын күтәрә бирергә, ә иң "яҡшыһы", һыраны футбол тамашаларында ла һатыуҙы ойошторорға кәрәк, тигән аҡылһыҙ тәҡдимдәр әленән-әле яңғырай. Һуңғы ун ике-ун өс йыл эсендә Рәсәй тулыһынса тип әйтерлек "һыра ҡорһаҡ"ҡа әйләнде, тип иҫәпләй эксперттар. Уның ҡарауы, шуның иҫәбенә араҡы ҡулланыу кәмей, тип тә ҡыуанғандар бар, ләкин был күренештең эҙемтәһе күпкә хәүефлерәк булып килеп сығыу ихтималлығын улар күҙ алдына ла килтермәй, күрәһең...\nТотош йәмғиәт, бигерәк тә йәш быуын вәкилдәре һыра ҡоло булып үҫә. Етмәһә, яңыраҡ ҡына ҡабул ителгән "Алкоголь продукцияһы хәүефһеҙлеге тураһында" яңы технология регламентын тупаҫ рәүештә боҙорға, үҙҙәренә ҡулай булғанса үҙгәртергә тәҡдим итә етештереүселәр. Ҡағиҙә буйынса һыраның ҡеүәте 7 градустан артырға тейеш түгел, ләкин халыҡ-ара баҙарҙа уның 20, хатта 60 градусҡа тиклем көслөрәктәре лә етештерелә. Мәҫәлән, Бельгия һыраһы йә булмаһа, крафт тип аталған махсус рецепт технологияһы буйынса етештерелгәндәре. "Рәсәйҙәр бындай һыраның ни икәнен дә белмәй",- тип эсе боша Efes һыра компанияһының хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса директоры О. Дурдыев һәм ул һыра етештереүселәрҙең был эсемлектең градус ҡеүәтен сикләүҙе бөтөрөргә тигән талабын яҡлай. Уның фекеренсә, донъя баҙарында булған ошондай продукциянан Рәсәй ҡулланыусыһын мәхрүм итеү алкоголь-сауҙа мәсьәләләрен көйләүсе закондағы етешһеҙлек булып тора икән, үәт бәлә ҡайҙа! Алкоголь баҙарын федераль һәм төбәк тикшеренеүҙәр үҙәге етәксеһе Вадим Дробиз әйтеүенсә, шулай булыуға ҡарамаҫтан, Рәсәй һыраһы ла һеүләп ултыра: былтырғы мәғлүмәттәр буйынса илдә 654 миллион декалитр һыра һәм 78 миллион декалитр һыра эсемлектәре һатылған. Был үҙебеҙҙә етештерелгән продукцияның ҙур ихтыяж менән файҙаланыуы хаҡында һөйләй, ти ул, сөнки һыра беҙҙә нигеҙҙә нормативта ҡаралған тәбиғи ингредиенттарҙан, атап әйткәндә, 80 проценты ҡурҙан етештерелә. Шуға күрә, тип дауам итә ул, Рәсәй ҡулланыусыһы градус юғарылығы менән ҡыҙыҡтырған эсемлекте ҡабул итерме, юҡмы - әйтеүе ауыр. Ысынында иһә, таяҡтың ауыр башы шунда: бындай темптарҙа һәм ҡапма-ҡаршылыҡ шарттарында халыҡ араһында алколголь ҡулланыуҙы кәметеү һәм алкоголизмды иҫкәртеү буйынса дәүләт сәйәсәтенең 2010 йылдан алып ғәмәлдә иҫәпләнгән (?) ун йыллыҡ Концепцияһы, үкенес, бойомға ашырылмай ҡаласаҡ. "Демография" милли проекты буйынса ла алға китеш һиҙелмәй. Документта ҡаралыуынса, йән башына ваҡлап алкоголь продукцияһы һатыу йыл һайын 1,1 - 1,3 процентҡа, йәғни 2020 йылдағы 6,3 литрҙан 2022 йылға 6,15 литрға тиклем кәмеүгә табан барыу күҙалланһа, бөгөнгө көн иһә илдә алкоголь эсемлектәр етештереү һәм уның әйләнешен күҙәтеү тулыһынса тип әйтерлек монополистар ҡулында.\nЯҙылған: 25.11.19 | Ҡаралған: 93


Кәңәшле халыҡ еңелмәҫ » Башҡортостан гәзите\nКәңәшле халыҡ еңелмәҫ\n13-09-2017, 00:12 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nӘүәлдән беҙҙең халыҡ иң мөһим донъяуи мәсьәләләрҙе йыйынға саҡырып, фекер алышып, күмәкләп хәл итер булған. Бындай сараларҙа ауыл аҡһаҡалдары һүҙ тотҡан, йәш уҙамандарҙың һүҙен тыңлаған һәм, уртаҡ һөҙөмтәгә килеп, артабан хәл итеү юлдарын асыҡлағас ҡына эшкә тотонор булған. Улар “кәңәшле халыҡ еңелмәҫ” тигән әйтемгә таянып донъя көткән, илде, йортто таратыуға юл ҡуймаған.\nБеҙҙең Күгәрсен районы етәкселеге лә быуындан быуынға күсеп килгән фәһемле әйтемде үҙҙәренең эш ысулдарында ҡулланыуға өҫтөнлөк бирә һәм халыҡтың әйтеүенә, һүҙенә иғтибар итеү маҡсатында әленән-әле оло эште башлау алдынан йыйылышып, улар менән осрашып һөйләшеүҙе хуп күрә.\nКүптән түгел баш ҡалабыҙ Өфөлә педагогтарҙың конференцияһы үтте. Уҡытыусыларҙы, тәрбиәселәрҙе, ата-әсәләрҙе йыйып, 2016/17 уҡыу йылына йомғаҡ яһау, алдағы миҙгелгә бурыстар ҡабул итеү, әлбиттә, мәғариф өлкәһендә бер ни тиклем алға китешкә ышанысты арттыра. Күгәрсен районы хакимиәте ошондай юлдан бара ла инде.\nЙыйын, һәр ваҡыттағыса, Дан аллеяһындағы батыр әсәләргә һәм был юлы яҡташыбыҙ — халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева һәйкәленә гөлләмә һалыуҙан башланды, сөнки халыҡ үҙ районының тыл яугирҙәре һәм яҡташтары менән ғорурлана, уларға хөрмәт күрһәтә. Өфөнән саҡырылған ҡунаҡтарҙы пионерҙарҙың ҡаршы алыуы йыйынға мәртәбә өҫтәне. Был – балаларҙы үткән һәм бөгөнгө тормош ағышы менән таныштырып, киләсәкте төҫмөрләргә өйрәтеүҙең бер сағылышы.\nБыл ҡорҙоң атамаһы ла үҙенсәлекле – “Йәш быуынды ғаиләнән, тарихи-мәҙәни ҡиммәттәрҙән, ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған милли йолаларыбыҙҙы һаҡларға өйрәтеүҙең уҡытыу-тәрбиә эшендәге роле”. Ысынлап та, йыйын барышында мәғариф учреждениеларының күргәҙмә әсбаптарына иғтибар иткәндә, төбәктә үрҙә һаналған йүнәлештә әүҙем эш алып барылыуы һиҙелә. Етмәһә, күргәҙмәне ойоштороуҙа ата-әсәләрҙең әүҙемлеге быға дәлил. Тимәк, улар уҡыу-уҡытыу эшенә битараф түгел.\nҺәр күргәҙмәнең үҙенә генә тәғәйен темаһы бар. “Беҙ уҡырға яратабыҙ”, “Мин һалдат булам”, “Атайым һәм әсәйем һабаҡтары”, “Рухи байлыҡ әсә теленән башлана”, “Эше барҙың — ашы бар”, “Беҙ, пионерҙар — районыбыҙ киләсәге”, “Спорт — һаулыҡ нигеҙе”, “Күгәрсен еренең данлы егеттәре һәм ҡыҙҙары”, “Хәүефһеҙлек үҙебеҙҙән тора”, “Тәбиғәт — беҙҙең байлыҡ” — шуға асыҡ миҫал. Бындай тәрбиәүи саралар төбәктең мәғариф өлкәһендә эштең яҡшы ҡуйылышы һәм барышы тураһында һөйләй ҙә инде.\nРайон хакимиәте башлығы Ғайса Янбаев билдәләүенсә, маҡсаттары – һәр ауылда эш урындары булдырыу, эшсе ҡулдарҙы сит-яттарға китеүҙән һаҡлап, мәктәптәрҙе яптырыуға юл ҡуймау. Шул саҡта ғына ауылдар йәшәр, белем усаҡтары бала тауыштарынан гөрләп торор, һәр бала ата-әсәһе эргәһендә тәрбиәләнеү бәхетенә өлгәшер.\nРайон хакимиәтенең мәғариф бүлеге мөдире Наилә Юнысова, ғаилә менән мәктәптең тығыҙ бәйләнешенә өҫтөнлөк бирелеүен әйтеп, шул юҫыҡта эшләүҙең уҡыу-уҡытыуҙа, тәрбиә эшендә ыңғай һөҙөмтәләргә илтеүенә баҫым яһаны.\n— Бөгөн тормош йәшен тиҙлегендә үҙгәреп тора, хатта ҡайһы осраҡта уның артынан өлгөрөп тә булмай, – тине ул. – Ошондай ваҡытта мәктәпкә килгән балаларҙың аң-белеме лә күпкә тәрән була, ысынбарлыҡты ла төплө аңлайҙар. Бындай заманда мәғариф хеҙмәткәрҙәренең генә түгел, ғаиләнең дә, ата-әсәләрҙең дә белемле, киң ҡарашлы булыуы талап ителә. Шуға ла районда мәктәп менән ата-әсәләрҙең берҙәм эш алып барыуын яҡлайбыҙ.\nИлдә тамырынан үҙгәртеп ҡороуҙар дәүерендә мәғариф өлкәһендә лә ҡайһы саҡта көс етмәҫлек булып тойолған ҙур үҙгәрештәр әленән-әле булып тора. Бындай ҡатмарлы мәсьәләне тормошҡа ашырыу өсөн мәктәп менән ата-әсәләрҙең тығыҙ бәйләнештә булыуы шарт. Белем усағының тын алышын, эш барышын ата-әсәләр белеп торған кеүек, мәктәп тә ата-әсәләрҙең балаларына булған мөнәсәбәтен күҙәтә. Ата-әсәләр мәғариф учреждениеларының бөтә эшендә ҡатнаша, уҡыу, тәрбиә шарттарын тикшереп, ауыр хәлдә ҡалған ғаиләләргә күмәкләп ярҙам итеү мөмкинлеген таба, бер уҡыусы ла йәмәғәтселек иғтибарынан ситтә ҡалмай, сөнки ғаилә — ул йәшәйештең нигеҙе, киләсәккә юл күрһәткән маяҡ.\nМәктәп менән ата-әсәләр берҙәмлеге районда йәш быуындың төрлө яҡлап үҫеүендә ҙур әһәмәткә эйә. Мәғариф өлкәһендәге уңыштар өсөн беҙ ата-әсәләргә бурыслы. Тик ғаилә генә йәш быуынға тәрән аҡыл, кешенең ыңғай сифаттарын һеңдергән бөтмәҫ көс. Бөгөн беҙ берҙәм эштең бәләкәй генә өлөшөн күрһәтә алдыҡ һәм ғаиләнең ил өсөн, үҙебеҙҙең ерлек өсөн иң ҙур байлыҡ икәненә инандыҡ. Мәктәп менән ғаилә — ул еңелмәҫ көс.\nКүп балалы ата-әсәләрҙе, уҡытыу-тәрбиә эшендә әүҙем ҡатнашыусыларҙы, шул уҡ ваҡытта берҙәмлекте булдырыуға күп күс һалған класс етәкселәрен тәбрикләү булды. Мораҡта ойошторолған уҡытыусылар ҡоро үҙенсәлекле формала үтеүе менән күңелгә йылылыҡ бирҙе.\nШулай ҙа илдең төп алмашсылар әҙерләү усағы булған мәғариф өлкәһендә көрсөк заманында иҡтисадтың наҡыҫ булыуы Күгәрсен районын да урап үтмәгән. Әммә төбәк етәкселеге тотош йәмәғәтселек менән берлектә ауыр мәсьәләне еңеп сығыу юлын таба. Туған телде уҡытыу-уҡытмауға ҡоролған мәсьәләне лә улар ыңғай хәл иткән, тимәк, башҡорт теле һәр мәктәптә лә элеккесә уҡытыласаҡ, тип ҡыуандырҙылар.\nАвтор: Ләлә БЕЙЕШЕВА.


Баҡалыла «Сауҙа һәм туҡланыу фестивале» үтте\nКүләмле сара төбәктең тиҫтәгә яҡын эшҡыуарын берләштерҙе. Бәйгелә Саҡмағош районы, Татарстандың төрлө предприятие-ойошмалары вәкилдәре лә үҙ продукцияһын күргәҙмәгә сығарҙы. Икмәк комбинаттары, кафе, сауҙа нөктәләре етәкселегенең һәм ауыл хужалығы тауарҙарын етештереүселәрҙең бер майҙанда йыйылыуы үҙенә күрә эшҡыуарлыҡ өлкәһендә тәжрибә уртаҡлашыу мөмкинлектәрен дә киңәйтте.\nФестиваль йомғаҡтары буйынса «Иң яҡшы ит ярымфабрикаты», «Иң яҡшы сәк-сәк кондитер изделиеһы» һәм башҡа номинациялар буйынса еңеүсе предприятиелар билдәләнде. Байрам ҙур концерт программаһы менән тамамланды.\n«Сауҙа һәм туҡланыу» фестивален ойоштороусылар артабан Шаран районына юлланды. Башҡортостандың ауыл хужалығы буйынса консультациялау үҙәге етәкселеге урындағы фермер, эшҡыуарҙар менән осрашып, ҡулланыусылар кооперацияһы системаһын ойоштороу хаҡында кәңәшмә үткәрҙе. Эре сауҙа селтәрҙәре менән хеҙмәттәшлек итеү мөмкинлектәре ҡаралды. Әлегә продукцияны һатыу мәсьәләһе киҫкенерәк.


Фәриҙә Ҡудашеваға таҡтаташ асыу мөмкинлеге ҡарала | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n13 октября 2015 — 15:17\nРеспубликаның сәнғәт һәм мәҙәниәт доньяһы билдәле йырсы Фәриҙә Ҡудашеваның исемен мәңгеләштереү башланғысы менән сыҡты. Башҡортостандың һәм Татарстандың халыҡ артисының тыуыуына 95 йыл тулыу уңайынан Халыҡ уйын ҡоралдары милли оркестары был аҙнала Башҡорт дәүләт филармонияһында хәйриә концерты ойоштора. Унда йыйылған аҡса Фәриҙә Ҡудашева йәшәгән йортҡа мемориал таҡтаташ ҡуйыуға тотоноласаҡ. Әле Өфөлә йырсының исемен бер урам йөрөтә. шулай уҡ башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың «Дуҫлыҡ моңо» фестивале лә Фәриҙә Ҡудашева исеме менән атала.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АЛЫҪ ЮЛ АТТЫ ҺЫНАЙ АУЫР ЮЛ ИРҘЕ ҺЫНАЙ - 2019 - Мәҡәләләр\nБылтыр республикала юл-транспорт һәләкәттәренең унан алдағы йылға ҡарағанда кәмерәк булыуы хаҡында Рәсәй Эске эштәр министрлығының Башҡортостан буйынса ЮХХДИ идаралығы мәғлүмәттәренә ышанырға буламы, юҡмылыр - әммә көн һайын яңылыҡтар блогында бер генә түгел, ә бер нисә автоавария хаҡында кемуҙарҙан хәбәр ителә. Мәҫәлән, "Башҡортостанда Мерседес автобусы ҡатнашлығында үлемесле авария теркәлде." "63 йәшлек ир МАЗ йөк машинаһы тәгәрмәстәре аҫтында ҡалды..." 25 декабрь: "Өфө районы Михайловка ауылында бынан алда таныҡлығынан мәхрүм ителгән 39 йәшлек ир беренсе класс балаһын тапатып үлтерә"...\nХәйер, был хаҡта хәбәр булмаған көн юҡ. Йыш ҡына ҡорбандар һаны берәү-икәү генә лә түгел. Тимәк, транспорт һәләкәтенән тыш бер генә көн дә "йәшәй алмайбыҙ", тигән һүҙ. Һуңғы ваҡыт бигерәк тә эскән килеш руль артына ултырырға баҙнат иткән әҙәмдәр һәм ҡатын-ҡыҙ водителдәр ғәйебе менән яһалған аварияларҙың йышайыуы билдәләнә. Башҡортостан Башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров республика юлдарындағы үлемесле һәләкәт динамикаһы хаҡында көн дә мәғлүмәт биреп тороуҙы юҡҡа ғына талап итмәне. Юл-транспорт һәләкәттәренең арта барыуы сәбәпсе бындай ҡарарға. Сағыштырырға, анализларға, сәбәптәрен асыҡларға, һәләкәттәр йыш ҡабатланып торған урындарҙа һаҡ билдәләре ҡуйып сығырға һ.б. маҡсаттарға ярашлы эшләнә был. 1 декабргә ҡарата былтыр республика юлдарында һәләк булыусылар һаны 504 кеше тәшкил итә. Унан алдағы йылда 12 ай эсендә был күрһәткес 512 кеше ине. 2017 йылда Башҡортостан юл-транспорт аварияларында һәләк булыусылар һаны буйынса илдә 11-се урында булһа, былтыр 4-се урынға "күтәрелде". Йәғни, былтыр 2017 йылдағыға ҡарағанда йәйәүлеләр үлеме 22,1 процентҡа артҡан. Шуныһы аптырата: уларҙы юл аша йәйәүле сыға торған махсус, рөхсәт ителгән урындарҙа бәрҙереп китеү осраҡтары күп: 3 процентҡа артҡан. Айырыуса ҡыҙғаныс хәлдәр балалар үлеме менән бәйле. Былтыр йыл башынан алып 3,6 мең юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлеп, 448 кеше һәләк булған. Республика буйынса ЮХХДИ етәксеһе Д.Ғилметдинов әйтеүенсә, юл фажиғәһе ҡорбандарының һәр өсөнсөһө - йәйәүле. Балалар ҡатнашлығында 380-дән ашыу юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлеп, унда 15 бала һәләк була, 408 бала йәрәхәт ала. Был, әлбиттә, былтырғы йылдың ун айына ҡарата мәғлүмәттәр. Ә бына 10-16 декабрҙә 15. 608 юл-транспорт ҡағиҙәләрен боҙоу осрағы, шул иҫәптән эскән килеш руль артына ултырыу факттары теркәлгән. Иғтибар итегеҙ: 6 көндә - 258 иҫерек водитель тотола! Ә уларҙың рейд ваҡытына эләкмәй ҡалғандары күпмелер? Уйлауы ла ҡурҡыныс...\nӘлбиттә, республика Башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Фәрит улы был йүнәлештә мәсьәләне ҡаты контролгә алмаҡсы, күптән кәрәк ине юлдарҙағы баш-баштаҡлыҡтарға ҡарата тап бына ошондай түҙеп торғоһоҙ мөнәсәбәт. Күпме ғүмерҙәр һаҡлап ҡалыныр ине... Юл-транспорт тәртипһеҙлектәренә ҡаршы ҡуйыласаҡ комплекслы саралар системаһында юлдарға күп функциялы фото- һәм видеокамералар урынлаштырыу мәсьәләһе лә ҡарала. "Беҙгә камералар етмәй,- тип зарлана Д.Ғилметдинов. - Әлеге көндә улар ни бары - 200 дана, тағы ла 653 комплекс кәрәк". Әйткәндәй, бөгөнгө техник саралар иҫ киткес тиҙлек менән камиллаша. Заман фото- һәм видеокамера комплекстары хәрәкәт тиҙлеге, башҡа төр ҡағиҙә боҙоуҙарҙы ғына түгел, хатта руль артындағы иҫерек водителде лә шәйләп алыу һәләтенә эйә, тиҙәр. Бына быныһы шәп! Тик барыбер юл-транспорт ҡағиҙәләрен боҙоусылар менән көрәшеү өсөн был ғына етмәйәсәк. Хәүефһеҙлек күп йәһәттән юл-транспорт хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың бер-береһенә һәм йәйәүлеләргә ҡарата толерантлығы, аң һәм тәрбиә кимәленә ныҡ бәйле. Революциянан һуң халыҡты тоталь грамотаға өйрәткән кеүек, бөгөн әҙәп ҡанундары буйынса ликбез үткәрергә ине. Руль артында кемдәр генә осрамай: иҫереге, наркоманы, аҡылы зәғифтәр... Шундайҙарҙың ҡайһылары багажниктарында - махсус суҡмар, ҡуйынында пистолет йөрөтә, һәм бәләкәй генә юл конфликтын да ҡорал менән хәл итергә тотона. Бигерәк тә үҙенә юл бирмәгәндәрҙе ендәре һөймәй уларҙың. Автоһәүәҫкәрҙәр араһында үҙҙәрен закондан да, башҡаларҙан да өҫтөн ҡуйырға күнеккән әҙәмдәр күп. Машинаһы текә булған һайын, танау ҙа күтәрелә бара. Ә бит машина, ул ниндәй марка һәм күпме тороуына ҡарамаҫтан, тимер-томор объекты ғына ни бары; һаҡһыҙ, тәкәббер ҡыланыуҙан һынаулы секундтар эсендә металл өйөмөнә әйләнеүе ихтимал уның. Эйәһенә ул бер тамсы ла интеллект, аҡыл, мәртәбә өҫтәмәй. Тағы ла шуныһы: бер генә аҙым да йәйәү йөрөргә теләмәй хәҙер әҙәм балаһы, хатта 300 метр араны ла машинаһына ултырып барыу яғын ҡарай. Йәйәүле урамда йөрөү түгел, йортона ла яҡын килә алмай башланы: эштән ҡайтышлай, машиналар араһында ҡалған тар ғына аралыҡтан үтеп йөрөп, кейемен бысратырға мәжбүр. Мәскәүҙең үҙәк кварталдарын баҫып алған шәхси транспорт сараларынан бер аҙ бушатыу өсөн 15 декабрҙән түләүле туҡталҡаларҙа ваҡытлыса парковка хаҡы сәғәтенә 380 һумға тиклем арттырылды. Ял көндәре был райондарҙағы бушлай туҡталҡалар ҙа түләүлегә әйләнәсәк. Штраф һәм һалымдарҙың арттырыла барыуы ла күбеһенсә шул маҡсаттарҙа - урам-юлдарҙы бушатыу өсөн эшләнә. Өфөлә лә ошо тәжрибәне ҡулланыу яҡшы булыр ине. Ләкин халыҡты берҙәм генә машинаһынан "велик"тарға күсереп ултыртыу йә йәйәүлеләр сафына баҫтырыу мөмкин булмаған эш. Машинала йөрөүселәр ҙә, уны етештереүселәр һаны ла кәмемәйәсәк, ә бына хаҡтар артыуға табан ғына барасаҡ, ти белгестәр, сөнки һауаға бүленеп сығарылыусы эшкәртелгән ҡалдыҡ газдар буйынса яңы донъя стандарттары нормаһына ярашлы итеү өсөн конвейерҙағы автомобилдәрҙе даими рәүештә камиллаштырырға, ҡайтанан ҡорорға, яңы проекттар өҫтөндә эшләргә тура киләсәк.\nЯҙылған: 15.01.19 | Ҡаралған: 228


“Өкө”нөң “һабан турғайы”на әүерелеүе мөмкинме?\n31 Октябрь 2018, 15:19\nҺеҙ нисәлә йоҡларға ятаһығыҙ? Ваҡытындамы?” тигән һорауға күптәрҙең: “Ҡайҙа ул ваҡытында ятыу... Көн дә мәшәҡәте табылып тора, өлгөрөп булмай”, — тип зарланғанын ишеткән бар.\nҒалимдар күптән инде был ҡалыптарҙың ысынбарлыҡҡа тап килмәүен, йоҡо режимының иртәнге йәки төнгөгә бүленеүен генетика буйынса бирелмәүен, ә йәшәү рәүеше менән тығыҙ бәйләнгәнлеген раҫланы. “Һабан турғайы” режимы бөтә кеше өсөн дә тәбиғи, беҙҙең бөтә физиологик функцияларыбыҙ, мәҫәлән, тән температураһы, тап ошо тәртипкә көйләнгән. Төндә хатта көсөргәнешле эш менән мәшғүл кешенең дә тән температураһы, йоҡлаған кешенеке кеүек үк, төшә. Әммә йоҡо режимының даими боҙолоуы ахыр сиктә тотороҡһоҙораҡ физиологик процестарҙың яңы эш ритмына яраҡлашыуына килтерә. Шулай итеп, кешенең һығылмалы физиологик функциялары тотороҡлолары менән килешеп эшләмәй. Режимды боҙоп, беҙ яһалма рәүештә организм өсөн ауыр шарттар тыуҙырабыҙ.\nҮҙен “өкө” тип иҫәпләргә күнеккән кешенең организмын космонавт, полярниктың, йәғни оҙайлы ваҡыт экстремаль шарттарҙа булған һөнәр эйәһенең хәл-торошо менән сағыштырырға мөмкин. Айырма бары шунда — “өкө”ләр ошондай шарттарҙы үҙҙәре тыуҙыра. Мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, уларҙың тәүлегенә уртаса эшләп сығарған гормондары “һабан турғайы”ныҡына ҡарағанда 1,5 тапҡырға юғарыраҡ. Ошо допинг иҫәбенә кешенең төнгө әүҙемлеге тәьмин ителә лә инде. Адреналиндың артыҡ күп эшләп сығарылыуы матдәләр алмашыныуын боҙа, уның ҡалдыҡтары ҡанда туплана, ҡан тамырҙарына ултыра. Һөҙөмтәлә атеросклероз, гипертония, йөрәк ишемияһы сирҙәренә юл асыла. Ғалимдарҙың тикшеренеүҙәре төндәге әүҙемлектең бик ҡиммәткә төшөү ихтималлығын раҫлай. “Өкө”ләр араһында миокард инфаркттарының “һабан турғай”ҙары менән сағыштырғанда 1,5 тапҡырға күберәк булыуы асыҡланған.\nЙоҡо режимын яйға һалыу өсөн ҡайһы бер күнегелгән ғәҙәттәрҙән арынып, яуаплыраҡ, ауырыраҡ мәшәҡәттәрҙе иртәнге ваҡытҡа ҡалдырырға кәрәк. Кис саф һауала йөрөү, бер үк ваҡытта йоҡларға ятыу һәм уяныу көндәлек ғәҙәткә әүерелергә тейеш. Ошо ябай ғына ҡағиҙәләр сәләмәтлекте һаҡларға, эшкә һәләтлелекте күтәрергә ярҙам итер.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ИЛ КҮҢЕЛЕНӘ АУАЗДАШ - 2021 - Мәҡәләләр\nИЛ КҮҢЕЛЕНӘ АУАЗДАШ\nӨфөнөң Сипайлово биҫтәһендәге М. Исҡужин исемендәге 136-сы Башҡорт лицейы 1994 йылда тәү башлап бик күп зыялы шәхестәребеҙҙең тырышлығы, илһөйәр ныҡлығы, ынтыматлығы арҡаһында асылды. Өфөнөң башҡорттар күп йәшәгән был төбәгендә мәктәптәр бихисап ине, әммә тап башҡорт мәктәбен асыу өсөн башҡорт йәмәғәтселегенә ныҡлы талап итергә, юлларға, махсус йөрөргә кәрәк булды.\nМәктәп үҙенең сирек быуатлыҡ тарихын барлаған көндәрҙә уның алыштырғыһыҙ директоры Шәмсулла Хәбибулла улы Хәбибрахманов Салауат Юлаев орденына лайыҡ булды. Шәмсулла Хәбибрахманов Октябрь районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе лә булып тора. Уның эшмәкәрлеге - сабырлыҡ һәм төплө аҡыл менән һәр мәсьәләне эҙмә-эҙлекле хәл итеү, үҙ туған мәктәбенә, уҡытыусылар коллективына таяныу. Сирек быуат ҡына эшләһә лә, Сипайлово биҫтәһендәге Башҡорт лицейы баш ҡалала һәм республикала киң билдәле: уҡыу бер смена ғына бара, икенсе смена - төштән һуң дәрестәрен башлаусы Сәнғәт мәктәбенә бирелә. Лицейҙың үҙ Сәнғәт мәктәбе бар, унда йыр, бейеү, ҡурай, фортепиано, художество бүлектәре һәр уҡыусыны һәләтенә ҡарап үҙенә йәлеп итеп тора. Туғыҙынсы синыфты тамамлағанда уҡыусылар сәнғәти һөнәр нигеҙҙәрен үҙләштереүе хаҡында таныҡлыҡ алып сыға.\nЛицейға Мөхәмәт Исҡужиндың исеме бирелеү шулай уҡ бик мөһим ваҡиға, һәм был шәхес башҡорт мәғрифәтсеһе данын алған даукәр зат булараҡ тарихи замандашыбыҙ. Ул Өфөлә Ф. Мостафина исемендәге 20-се Башҡорт ҡала гимназияһын асыусы кешеләребеҙҙең алдынғы сафында йөрөгән аҡыл эйәһе, милләтебеҙҙең туған телен һәм ватансылыҡ рухын һаҡларлыҡ-яҡларлыҡ уҡыу йорто булдырыу иң мөһим эш икәнен аңлап, шул маҡсатын арымай-талмай тормошҡа ашырҙы. Баш ҡаланың һәр төбәгендә, һәр районында үҙ башҡорт мәктәбе астырыуҙы ҙур ныҡышмалыҡ һалып юллай ул. Сипайловолағы яңы йорттарға күсенгән йәш башҡорт ғаиләләрен барлап, өйбөрөнсә йөрөп сығып, уларҙың балалары өсөн башҡорт лицейы асылырға тейешлеген, тап шул мәктәптә бөтә башҡорт балалары бер ғаилә булып тупланып белем алырға кәрәклеген аңлата. Шулай ул бик күп башҡортто маңҡортлоҡтан ҡотҡара. Уның ватансылыҡ рухы менән һуғарылған бер тәғлимәте бик күптәргә һабаҡ булып тора: "Үҙенең балаһын күрәләтә башҡорт мәктәбенә уҡырға бирмәгән атай-әсәй - башҡорт халҡын ҡоротоусы, милләт тамырына балта сабыусы", - ти ул. Бына шулай уҡыу йортоноң төп маҡсаты билдәләнә: туған халҡыбыҙҙы башҡорт телен, тарихын, мәҙәниәтен бергә өйрәнгән балаларыбыҙ ғына дауам итәсәк. Бала йәнле халыҡ, тип дан алған башҡорт өсөнсө меңйыллыҡта ла балаларын, ғаиләһен, илен бер халыҡ булып йәшәү бәхетенән мәхрүм итмәйәсәк.\n136-сы Башҡорт лицейында 2005 йылдарҙан башлап Шәжәрә байрамдары үтә, тип ишеткәнем бар ине. Быйыл, 14 апрель көндө, мәктәптең ошо сараһында ҡатнашырға насип булды. Кисә Башҡортостан Республикаһының тәүге оранлы шағиры Шәйехзада Бабич иҫтәлеге менән бәйле ине. Бабич тураһында уҡыусылар төшөргән фильм күрһәтелде, сәхнәнән уның шиғырҙары яңғыраны. Лицейҙа уҡыусы үҫмер егеттәр бик тасуири, тәрән аңлап һәп яратып Бабич уйҙарын яңғыратты. Егерме беренсе быуатта ла уның фекерҙәре һаман кәрәкле, һаман ил күңеленә ауаздаш икәнен раҫланы.\nБашҡорт лицейы уҡытыусылары, уҡыусылары әҙерләгән концерт программаһы экранда сағылған кадрҙар менән биҙәлде. Ул кадрҙар тупланмаһы "Башҡортостанда шәжәрә байрамдары ҡасан үткәрелә башланы һуң?", тигән ябай ғына һорауҙан башлана. Яуабы: Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәй дәүләте составына инеүенең 450 йыллығына әҙерләнеү сиктәрендә, 2005 йылда, республикабыҙ Президенты Мортаза Рәхимов указы буйынса Башҡортостан Хөкүмәте Шәжәрә байрамдарын үткәреү тураһында Ҡарар ҡабул итә. Шул ваҡыттан бирле 136-сы Башҡорт лицейы Октябрь районында шәжәрә байрамдарын үткәреү бурысын үҙ өҫтөнә ала һәм 2007 йылдың май айында был мәктәптә тәү башлап оло байрам, оло йыйын - "Ырыуҙар шәжәрәһе" байрамы уҙғарыла. Ҡунаҡтары ла бик күренекле замандаштарыбыҙ, республикала үҙ хеҙмәте менән танылыу яулаған шәхестәр була: Өфө ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары Миҙхәт Мәмбәтов; профессор, фольклорсы Салауат Ғәлин; шағирҙар Факиһа Туғыҙбаева, Ҡәҙим Аралбай; профессор, филология фәндәре докторы Фирҙәүес Хисаметдинова; профессор, тау инженеры-геолог Минниәхмәт Моталов. Бына ошо күркәм ҡунаҡтар төркөмө мәктәптең ҡот-бәрәкәтен арттырып, фәһемле сығыштарын, изге теләктәрен ҡалдыра.\nКиләһе 2008 йылда Башҡорт лицейындағы тарих байрамы "Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалыныуға 435 йыл тулыу айҡанлы Октябрь районы халҡы шәжәрәһе байрамы", тип исемләнә. Биҫтәлә йәшәгән бик күп хеҙмәт ветерандары саҡырыла, ата-әсәләр ҡатнаша. Йәнә бер йыл үтеүгә, 2009 йылда, лицей уҡытыусылары үҙҙәренең рухи остазы, педагог, мәғрифәтсе Мөхәмәт Исҡужин шәжәрәһенә бағышланған "Мөхәмәт олатай тамырҙары" тигән кисә уҙғара. Ҡунаҡтары - мәктәп бик тә яҡын күргән ғаилә ағзалары, Исҡужин ырыуы вәкилдәре: иң бәләкәс Ибраһим, атаһы Айрат, ҡартатаһы Фәрғәт, уның атаһы Тимербулат Искужиндар. Шулай уҡ Мөхәмәт ағайҙың улдары Юлай менән Рәмил Исҡужиндар ҙа байрам түрендә була. Даукәр йәнле уҙаман, арҙаҡлы Мөхәмәт Исҡужин тоҡомдары менән осрашыу бик ныҡ хәтерҙә ҡала.\n2010 йылдағы шәжәрә байрамы Уҡытыусылар йылына бағышлана. Октябрь районы уҡытыусыларының ғаилә династиялары, шәжәрәләре "Быуындар бәйләнеше" тигән дөйөм бер сафҡа туплана. Артабанғы байрам "Киләсәгем! Ас ишегеңде! Был мин - Рәми!", тип исемләнә һәм Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың тыуыуына 80 йыл айҡанлы ҡунаҡтар йыя. Улар араһында шағирҙың улы Азамат Ғарипов та була. 2012 йылдағы Шәжәрә байрамы "Ҡаһым түрә" тип атала, ошо исемдәге бөйөк йыр көйөн бөтә уҡыусылар отоп, өйрәнеп йырлай, байрам 1812 йылғы Бөйөк Ватан һуғышының 200 йыллығына бағышлана. Ҡурайсы Рөстәм Шәрипов менән "Төньяҡ амурҙары" хәрби-тарихи клубы етәксеһе Илдар Шәйәхмәтовтар менән осрашыу көнө буйы бара. Һәр класҡа инеп, айырым мәҙәни-тарихи дәрестәр үткәрә был ике илһөйәр зат: ҡурай моңона уралған иҫтәлектәр яңғырай, балалар яугир кейемдәре менән яҡындан таныша.\n2013 йылғы шәжәрә тантанаһы шулай уҡ тәрән эстәлекле итеп ойошторола: Сипайлово биҫтәһенә нигеҙ һалыныуға 30 йыл тулыу айҡанлы бындағы иң тәүге урамға исеме ҡуйылған бөйөк башҡорт шағиры ла телгә алына. Ул - иҫ киткес талантлы шағир һәм драматург Баязит Бикбай, уның тыуыуына 105 йыл тулыу хөрмәтенә "Ил онотмаҫ, киләсәктә беҙҙе ғорур йырға ҡушып йырларҙар", тигән баш аҫтында шиғранә шәжәрә кисәһе үтә.\n2014 йылда Башҡорт лицейында үткән шәжәрә байрамы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙарына бағышлана. "Утта янмай, һыуҙа батмай, тамырҙары ҡоромай…" тип дан йырлау кисәһенә саҡырылған ҡунаҡтар бик танһыҡ замандаштарыбыҙҙан була һәм улар ифрат матур сығыштары менән байрамды күтәрә.\n2015 йылда ла бик ҡыҙыҡлы үтә мәктәптең шәжәрә байрамы. Башҡорт халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың тыуыуына 135 йыл тулыуға һәм "2015 йыл - әҙәбиәт йылы" тип нарыҡланған рухи кисә "Мәшһүр ырыуҙашым, тамырҙарың тоташҡандар Кәлсер-Табынға…" тип атала. Бынан ары, 2016, 2017, 2018 йылдарҙағы шәжәрә байрамдары Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына бағышлана. Уларҙың йөкмәткеһен байытып, күренекле шәхестәр саҡырыла.\n2019 йылда ла Мөхәмәт Исҡужин исемендәге 136-сы Башҡорт лицейы коллективы шәжәрә байрамына яңы ҡунаҡтар йыя. "Халыҡтар дуҫлығы һәм берҙәмлеге менән йәшәй йөҙйәшәр Башҡортостан…" тигән оран аҫтында үтә был сара. Ошо кисәләрҙең барыһын да ойоштороусы, сценарийҙар авторы, ҡунаҡтарҙы саҡырыусы кеше - директор урынбаҫары, тарих уҡытыусыһы Гөлсирә Хәтмуллинаның да исемен әйтеп үтмәй мөмкин түгел.\nШулай итеп, быйыл Мөхәмәт Исҡужин исемен йөрөткән башҡорт лицейында ойошторолған Шәжәрә байрамдары тураһындағы видеофильм ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡаралды. Ул кадрҙар уйландырҙы, һоҡландырҙы. Шәжәрә байрамында булып ҡайтҡас, күңелдә бер һорау төйнәлде: Өфөлә бына тигән милли тәрбиә эшен алға ҡуйған мәктәп бар. Ундай уҡыу йорттары бик аҙ. Ундай мәктәптәр бик ҡәҙерле. Һәр башҡорт мәктәбе ошондай ентекле яуаплылыҡ менән милли тәрбиә эшен алып барамы? Үҙең йәшәгән төбәк, биҫтә, район, ауыл халҡы өсөн шәжәрә байрамдары үткәреү бик тә фәһемле. Был мөмкинлекте һәр мәктәптә файҙаланырға була. Уларҙың һайлаған темалары, саҡырған ҡунаҡтары бер мәртәбә-байлыҡ булһа, ошо мәктәптә уҡыған балалар һәм эшләгән уҡытыусылар - үҙҙәре бер дәрәжә. Башҡорт мәктәбендә уҡыу һәм уҡытыуҙың ҡәҙерен белеү шулай була.\nЯҙылған: 17.05.21 | Ҡаралған: 199