Әбйәлил - Абзелил > тарих, риүәйәттәр, легендалар > Шәмиғол хәлфә\n« Әбйәлил, Баймаҡ изгеләре\nУларҙан күпкә һуңыраҡ булһа ла Аллаһ Тәғәлә миңә лә байтаҡтан күңелемдә йөрөгән хыялыма ирешергә – тап 30 йәшем тулған көндә ейәне Хөббулла ағай менән атаҡлы Шәмиғол хәлфәнең ҡәберен зыярат ҡылырға насип итте. Аллаһ ризалығы өсөн доғалар уҡып, әүлиәнең рухынан халҡымды динһеҙлек үә маңҡортлоҡ һаҙлығынан тартып сығарыуҙа ярҙам итеүен һораным.\nФәтхелислам ағай Сөләймәнов хәтерләй: Ейәнсура районы Ибрай ауылында донъяға тыуғанмын. 10 йәшемдә атайым вафат булды. Әсәйем колхозда һауынсы булып эшләй ине. Ауылдан 15 саҡырым алыҫлыҡтағы йәйләүҙә яттыҡ, шунда, ниҙән икәнен әйтә алмайым, мин ҡаты ауырып киттем һәм телдән ҡалдым. Ул ваҡытта ауылда табибтар ҙа юҡ ине, шуға күрәлер инде, мине әсәйем яҡын ауылдарҙағы муллаларға йөрөтөп ҡараны, ләкин файҙаһы булманы.\nӘсәйем ауылыбыҙҙан бер олатайҙың Шәмиғол хәлфәгә барырға йыйыныуын ишетеп ҡалған да уны мине лә алып барырға күндергән. Ул ваҡытта беҙҙең яҡтарҙа Шәмиғол хәлфәнең әүлиәлеген белмәгән кеше булмағандыр. Табибтар аяҡҡа баҫтыра алмаған ауырыуҙарҙы ла аяҡҡа баҫтырған ул. Кем үҙ аяғы менән бара алмаған, арбаға йәки санаға һалып алып барғандар, Шәмиғол хәлфә барыһына ла ярҙам иткән.\n10 йәшлек ауырыу, телһеҙ малай булараҡ, мин барыһын да аңлағанмынмы-юҡмы икән, шулай ҙа ҙур теләк менән юлға сыҡтыҡ. Бикбаев Шәмиғол хәлфәнең ул ваҡытта йәшәгән ере Күгәрсен районы Ишбирҙе ауылы ине. 100 саҡырым самаһы араны үтеп, Шәмиғол хәлфәнең ауылына барып еттек. Олатай ат-арбаны йылға буйына ҡалдырҙы ла, үҙе Шәмиғол хәлфәнең өйөнә рөхсәт алырға инеп китте. Мин йылғанан һыу эсмәксе булып, йылға ярына яҡынланым һәм шул ваҡыт мине өйәнәгем тотоп, иҫемде юғалтып, йылға ситенә ҡолағанмын. Ә рөхсәт һорарға Шәмиғол хәлфә ингән олатайға, Шәмиғол хәлфә иҫәнлек-һаулыҡ һорашҡас та: “Ниңә баланы яңғыҙ ҡалдырҙығыҙ, ана, һыуға бата бит. Барығыҙ, баланы алып килегеҙ миңә”, – тигән.\nИҫемә килгәс, мине Шәмиғол хәлфәгә алып инделәр. Хәлфә мине янына ултыртты ла, башымдан һыйпай-һыйпай: “Миңә килә алмай күп зарландың, хәҙер юлды белдең инде,үҙең килерһең бынан һуң”, – тине. Шул ваҡыт мин, бер һүҙ әйтә алмаған кеше, үҙем дә һиҙмәҫтән: “Олатай!” – тип ҡысҡырып ебәрҙем. Ул миңә бер аҙнанан тағы килергә ҡушты. “Хәҙер юлды белдең, үҙең кил”, – тине. Бер аҙнанан һуң йәйәүләп юлға сыҡтым. Шуныһы ғәжәп, мине юл буйы бер ҡара ҡош (ҙурлығы һуйыр кеүек) оҙата барҙы. Күпмелер алға барып ултыра ла, мине көтә, килеп етһәм, тағы ла алғараҡ барып ултыра. Шәмиғол хәлфәнең ауылына барып етәрәк ул ҡош тирәктә ултырып ҡалды.\nХәлфә мине тағы өшкөрҙө. Шунан мин әкренләп һөйләшә башланым. Хәлфә мине һәр ваҡыт үҙ балаһылай ҡабул итте, үҙ өйөндә йоҡларға ҡалдыра, ашатып, эсерә ине. Шулай 10 йыл самаһы мин хәлфәгә йыл да барырға тырыштым. Шуныһы хәтерҙә, теге ҡара ҡош мине һәр ваҡыт юлда оҙата йөрөнө. Бер ваҡыт уға килгәндә ниндәйҙер ҡара ҡоштоң һәр саҡ минең алдан барыуы хаҡында хәлфәгә әйттем. Ул: “Ярай, бөгөн һине ул ҡоштан айырам, һин уны ҡабат күрмәҫһең”, – тине. Ысынлап та, ул ҡошто мин башҡа күрмәнем.\nБер саҡ хәлфә абыстай менән оҙаҡ ҡына ваҡытҡа икенсе ауылға (исеме Ыуары ине) ҡунаҡҡа китте, ә мине өйөн, кәртә-ҡураһын ҡарарға ҡалдырҙы. Өйөн дә, малын да ҡараным, ҡушылған эштәрҙең барыһын да башҡарҙым. Барыһы ла һәйбәт, тик бына, тәмле күрептер инде, хәлфәнең батмандағы ҡорт балын бик ныҡ кәметкәнмен. Ҡайтып төштөләр, сәй эсергә булдылар. Әлеге батмандан бал алып килгән килененә хәлфә: “Ниңә балды әҙ алып килдең, бына Фәтхелислам, балды кәметкәнмен, тип сурнып ултыра. Ҡурҡма, минең балым бөтмәй ул”, – тине, һис тә асыуланмай. Шунда миңә Шәмиғол хәлфәнең минең уйымды белеп тороуына тағы бер тапҡыр ышандым. Ундай хәлдәр минең менән генә түгел, башта кешеләр менән дә йыш була ине.\nШәмиғол хәлфә минең хәтеремдә бик тә уҡымышлы әүлиә булып ҡалды. Минең генә түгел, уны белгән бөтә кешеләрҙең дә күңелдәрендә ул Аллаһ биргән ҡөҙрәте менән, изге кешеләрҙең иң изгеһе.”\n1876 йылда Ҡара Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорто Бәҙретдин Бикбаевтың ғаиләһендә ир бала яңғырауыҡлы тауышы менән үҙенең был донъяға килеүен белдерә. “Тауышы бик көр, дин әһеле, аҙансы булыр, моғайын, минең улым”, – тип уйлай бәхетле ата һәм яңылышмай. Шәмиғол бала сағынан уҡ бик зирәк, өлөшлө бала булып үҫә, йәшләй генә етем ҡалыуына ҡарамаҫтан, ир ҡорона ингәндә инде күренекле дин әһеленә әйләнә. Йәш сағында Шәмиғол һабантуйҙарҙа, йыйындарҙа йәки ауылға килгән оло-оло хәҙрәттәр менән ярышып, яҡташтары әйтмешләй, һеүләп аяттар, доғалар уҡып ултырыр булған. Йәш егеттең шундай һынсыллығына һоҡланған хәҙрәттәр уны ҙурыраҡ урынға, Урта Азия тирәһендәге берәй күренекле мәҙрәсәгә уҡырға барырға өндәй.\nАна шул хәҙрәттәрҙең фатихаһы менән данлы Бохара мәҙрәсәләренең береһендә ғилем эстәү бәхете тейә буласаҡ әүлиәгә. Эй, Алланың хикмәте, үҙе кеүек үк 1876 йылда хәҙерге Баймаҡ районының Манһыр ауылында тыуған, әүлиәлеге менән дан алған һәм хатта урта быуын кешеләренең дә хәтерендә бик изге кеше булып ҡына һаҡланған Мөжәүир хәҙрәт Уйылдан улы Сиражетдинов менән бергә уҡый. Әйтеүҙәренсә, артабан икеһе лә Наҡшбәндиә тәриҡәтендәге мөриттәр булған был ике изге Мәккәләге Ҡәғбәгә фарыз хажды ла бергәләп ҡыла.\nШәмиғол хәлфә лә үҙенең ябайлығы, аҡыл етмәҫлек изгелеге менән бер рәттән аптыратырлыҡ донъяуилығы менән айырылып торған. Көн һайын урыҫы ла, татары ла, ҡаҙағы ла, үзбәге лә, башҡа милләт кешеләре лә, 20-30-лап кеше уға күренергә сиратта торған. Ҡабул иткәнен көтөп, өйөнә һыймағандары, эргәнән аҡҡан Энәк йылғаһы буйында ҡыуыш ҡороп, ҡаҙан аҫып, ашап-эсеп ятыр булған.\n“Көндәр буйы кешеләрҙе ҡабул итеп, һәр береһенең хәлен һорашып, Аллаһ ризалығында йәшәргә өндәп, мөмкинлеге булһа, сәй эсереп, өшкөрөп, ауырыу урындарын ыуып, кискә хәлдән тайып ҡолаған саҡтары була торғайны”, – тип иҫләй ауылдаштары. Хәлфәнең ҡулынан һаулыҡ тапҡаны өсөн, әлбиттә, һәр береһе әжеренә саҙаҡаһыҙ килмәгән. Кемдең кем икәнен үтәнән-үтә күреп торған әүлиә береһенән дә бер ниндәй ҙә хаҡ һорамаған. Киреһенсә, күп балалы, ярлы кешеләргә, үҙҙәре алып килгәнде алмау ғына түгел, байҙар мулыраҡ ҡалдырғанды ла, ай-вайҙарына ҡарамай, көсләп биреп ҡайтарған. Берәй ергә аят уҡырға барһа, саҙаҡа аҡсаһын йә ултырған ерендә яҫтыҡ, түшәк аҫтына ҡыҫтырып, йә сыҡҡас бала-сағаға таратып китер булған. Ғөмүмән, донъя байлығына ҡыҙмау, бәндәнең фани донъяға һынау үтер өсөн генә килгәнлеген, бөгөн гөрләтеп йәшәп ятһаң да иртәгә булмауың бик ихтималлығын, ә байлыҡты үҙең менән алып китеп булмағанын белеп йәшәү – изгеләрҙең генә ҡулынан килә торған эштер.\nБөйөк Ватан һуғышынан алдараҡ Бустыбайҙан 15 саҡырым самаһы алыҫтараҡ ятҡан Тирмән ауылынан бер ярлы ғына ҡатын Шәмиғол олатайға күренергә, тип килә ятҡан. “Был ҡартҡа былай ҙа кеше нәмәне күп алып килә, тиҙәр, ҡайтҡанда кире алып ҡайтырмын, исмаһам, балаларым ашар”, – тип, хәйергә тип алған өс ҡаҙаҡ майының яртыһын ауылға етәрәк бер ҡарама ағасының ҡыуышына ҡалдырып китә.\nШәмиғол хәлфә уны ҡарап, үҙен өшкөрөп, тоҙ ҙа өшкөрөп биргәс: “Майыңды мин һинән алмаҫ та инем, кире алып ҡайт, балаларыңдың ризығына булыр, теге ҡарама ҡыуышында ҡалдырғанын да онотма, юғиһә, ҡош-ҡорт ашап бөтөп бара”,– ти. Ныҡ ҡына оялған теге ҡатын ҡараһа, ысынлап та, уның байтағын ҡоштар ашаған һәм бөжәктәр һырып алған була.\nШәмиғол олатайҙың зыялы, уҡымышлы булыуына тағы бер дәлил: төрлө осорҙа ауыл Советтары, башҡа власть органдары тарафынан бирелгән документтар, белешмәләрҙе ул йыйып барған, унан тыш тағы ике сумаҙан боронғо китаптары ла, араларында ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған ҙур ғына шәжәрә лә һаҡланған.\nРайон үҙәге Мораҡтан (Ҡыҙыл Мәсеттән) килгән НКВД кешеләре 1937 йылдың көҙөндәге ҡап-ҡара төндәрҙең береһендә Шәмиғол хәлфәне ҡулға алып, Мораҡҡа алып барып бикләргә лә маташып ҡарайҙар, ләкин яратҡан ҡолон Аллаһ Тәғәләнең ҡөҙрәте һаҡлай. Арҡаһына мылтыҡ терәп, сығарып машинаға ултыртһалар, машина һүнә лә ҡуя, төшөрһәләр тоҡана. Ҡабат ултыртһалар, тағы һүнә, аптырағас, ҡалдырырға мәжбүр булалар. Икенсе юлы ат менән киләләр, уны бит тоҡандырып торорға кәрәкмәй, йәнәһе. Әммә ҡара эштәре тағы барып сыҡмай. Хәлфәне өйөнән сығарып ултыртҡас, быға тиклем күндәм генә йөрөгән ат та урынынан ҡуҙғалырға теләмәй. Нисек кенә ҡамсыламаһындар, урынында тапанып тик тора. Ахырҙа, атты йәлләп, әүлиә үҙе төшә лә аттың ҡолағына ниҙер шыбырҙай һәм, кире килеп ултырғас, ул ҡуҙғалып китә. Тиҫтәләгән саҡырым йыраҡлыҡтағы Мораҡҡа алып барып бикләп, һаҡсы ҡуялар, әммә иртәнсәк ҡара таң менән ҡарауыл начальнигы тикшерергә килһә, һаҡсы йоҡлап ултыра, ишектәге йоҙаҡтар ҙа асылмаған, ләкин камерала Шәмиғол олатай юҡ. Туранан-тураға саптырып, һыбайлы милиционер килеп етһә, хәлфә өйөндә сәй эсеп ултыра. Был хаҡта ейәне Хөббулла ағайға Шәмиғол хәлфәнең 90-сы йылдар башында 102 йәшенә етеп үлгән балдыҙы, ғүмере һуңында ла хәтере бик шәп булған, башынан кисергән бик күп тарихи ваҡиғаларҙы хәтерендә тотҡан Хәлимә инәй һөйләгән.\nШунан һуң уны бүтән ҡулға алырға килмәйҙәр, шулай ҙа һәр аҙымын күҙәтеп торалар. Белешмәләрҙән күренеүенсә, ул үҙенең ауылында йәшәп ятыуын гел генә ауыл Советынан алынған ҡағыҙҙар менән раҫлап торорға, ә берәй ергә барып килер булһа, тәүҙә бара торған ауылдың ауыл Советынан рөхсәт ҡағыҙы алған, кире ҡайтҡанында ысынлап та шунда булыуы тураһында ҡағыҙ алып ҡайтҡан. Мәҫәлән, 1936 йылдың 17 июлендә тултырылған белешмәлә Байдәүләт ауыл Советы рәйесе Кирәев тарафынан Бикбаев Шәмиғолға ысынлап та Ибрай ауылына килергә рөхсәт бирелеүе тураһында әйтелә, ә 1948 йылдың 28 июлендә Күгәрсен районының Санъяп ауыл Советы рәйесе тарафынан бирелгән белешмәлә Бустыбай ауылында йәшәүсе “Энәк” колхозы колхозсыһы Бикбаев Шәмиғолдоң 19 июлдән 28 июлгә тиклем Санъяп ауылында булыуы раҫлана, һуңғы шундай белешмәләр 1950 йылға ҡарай.\nТимәк, кешеләргә изгелегенән башҡа бер зыяны ла теймәгән ҡарт әүлиә хатта ғүмеренең һуңғы йылдарында ла шундай баҫым аҫтында йәшәргә мәжбүр булған.\n“50-се йылдарҙа Шәмиғол олатай йыл һайын, үҙ иҫәбенә бер нисә һарыҡ һуйҙырып, аш бешертеп, ашамлыҡтар алып, бөтә халыҡты йыйып, колхоз бесәненә өмә ойоштора торғайны, – тип иҫләй ғүмере буйы Бустыбайға күрше Түкәт ауылында йәшәгән, иҫән сағында әүлиә менән яҡындан аралашҡан 1928 йылғы Фазылйән Әхмәтғариф улы Юлмөхәмәтов. – Үҙе ат арбаһында ултырып, эшләгән халыҡты ҡарап, ҡеүәтләп йөрөй. Беҙ, йәштәр, дәртләнеп эшләйбеҙ һәм бер көн эсендә 25-ләп кәбән ҡоя торғайныҡ”.\nОло Эйеккә бәйле уның бер кираматын һөйләнеләр. Көнө еткән ауырлы ҡатынды ашығып дауаханаға алып китеп баралар, әммә йылғаны сығып өлгөрмәйҙәр, боҙ ҡуҙғала. Кешеләр ғауғаланып торғанда уларҙың арттарынан Шәмиғол хәлфә килеп сыға. Әйтмәһәләр ҙә, эштең нимәлә икәнен белеп килгән әүлиә аттың башынан бер генә һыйпай һәм егеүле ат, бөтәһен дә хайран ҡалдырып, санаһындағы кешеләр һәм теге ҡатын менән ҡуша боҙҙар өҫтөнән батмай-нитмәй сыға ла китә. Ә әүлиә уларҙың артынан йәйәү эйәрә, хатта аяҡтары ла еүешләнмәй. Бына был Аллаһ ҡөҙрәте!\nУға Аллаһ биргән көсө, кираматтары хаҡында һөйләһәң, күп инде. Бына, мәҫәлән, тағы берәүһе. Һуғыш башланғас, 42-се йылдар тирәһендә, ҡар аҫтында ҡышлаған башаҡты яҙғыһын сүпләп алып ашап, ауылда халыҡ бик күп ҡырыла башлаған. Баҡтиһәң, ундай башаҡ ағыулы була икән. Шунан олатайҙың ҡушыуы буйынса, бер төркөм ҡатын-ҡыҙ, һабан һөйрәп, ерҙең өҫтөн сыйып ҡына һөрөп, ауылды урап сыҡты, ә арттарынан Шәмиғол хәлфә менән бер нисә ҡарт, доға уҡып, тәҡбир әйтеп, эйәреп барҙы.\nАуылды урап сыҡҡас, бураҙнаның ике осон да бергә тоташтырманылар, кеше инеп сығырҙай ишек һымаҡ ара ҡалдырҙылар. Артабан Шәмиғол олатай, тағы ниндәйҙер доғалар уҡып, ауылдағы бөтә ауырыу кешене лә ошо ишек аша тышҡа ҡыуып сығарҙы ла бураҙнаның остарын тоташтырып ҡуйҙы. Шунан һуң кешеләрҙең үлеме шып туҡтаны ла ҡуйҙы. Мин үҙем дә һәр саҡ унан дауаландым. 50-се йылдар башы ине, йәш саҡ. Бер мәл кискеһен эштән ҡайтып килә инек, арбала ултырған көйөнсә нимәгәлер терт итеп ҡалдым. Шунан алып эсемдә нимәлер шыуҡылдап шылып йөрөй һәм мин ауырый башланым. Был турала берәүгә лә әйтмәнем, теге нәмә ваҡыты-ваҡыты менән ҡуҙғалып ҡуя, шулай һыҙылып ҡына өс йыл тирәһе ауырып йөрөнөм. Ул саҡта халыҡты ныҡ эшләттеләр бит, күрәһең, олатайға барырға ваҡыт та тапмағанмындыр инде.\nЭсемдең ауыртыуына сыҙай алмай, тәгәрәп йөрөй башлағас, ахырҙа велосипедта киттем Ишбирҙегә, Шәмиғол олатайға. Саҡ ҡына һелкетһә лә, эсем өҙөлөп төшөрҙәй була.\nБарып ингәс тә ул әрләй башланы: “Нишләп быға тиклем килмәй йөрөнөң? Тағы әҙерәк килмәй йөрөһәң, үлер инең. Сихырлағандар һине, улым, сихырын үҙенә ҡайтарайыммы, әллә һыуғамы? Әгәр үҙенә ҡайтарһам, ул кешенең эсе ташып үләсәк”, – ти. Мине сихырлаусы ни тиклем яуыз булһа ла, уның кем икәнлеген һиҙемләгәс, сихырын үҙенә кире ҡайтартырға йәлләнем.\nШунан үҙемде өшкөрөп, һыуға һалып эсерһең, тип, тағы доғалыҡтар яҙып бирҙе. Килгәндә үлә яҙып саҡ килгән кеше,кирегә велосипедта уйнап ҡына ҡайтып киттем”.\nШул ваҡыт Фазылйән ағайҙың ҡатыны Фәрзиә апай ҙа һүҙгә ҡушыла: “Ике аяғы ла бик ныҡ һыҙлағас, 1944 йылдың йәйендә әсәйем дә (исеме Сәрбийыһан – С.Я.) бер мәл Шәмиғол олатайға барғайны. Кеше бик күп булғанғамы икән, зарын тыңлап бөткәс, хәлфә уға күҙ һирпеп кенә ҡараған да, төҙәлерһең, ҡыҙым, тип сығарған да ебәргән.\nШунан ул соланға сыҡҡан да: “Әллә алып килгән хәйерем әҙ булдымы икән? Исмаһам, аяғымды тотоп та ҡараманы. Төҙәлерменме икән?” – тип уйлап ултыра икән. Шул ваҡыт олатай уны әбейенән кире саҡыртып индереп: “Нишләп, ҡыҙым, улайтып һуҡранып ултыраһың? Хәйерең дә етерлек, һыйпамаһам да ҡайтҡас йүгереп китерһең, борсолма”, – ти икән. Ысынлап та, шунан алып әсәйем үлгәнсә аяҡтары һыҙлауына зарланманы. Ғүмере буйы Шәмиғол олатайға рәхмәт уҡып йәшәне”.\nКүренеүенсә, әүлиә, Аллаһтың ҡөҙрәте менән, кешеләрҙең ни уйлағанын, улай ғына түгел, үткәнен һәм киләсәген, үҙенә кемдең ниндәй ауырыу менән килергә тейешлеген алдан белгән. Әммә бер ваҡытта ла кешеләргә уларҙы киләсәктә нимә көткәнен һөйләмәгән. Алыҫ юлдан арып-талып килә ятһалар, ул: “Әбей, килен, сәйегеҙҙе әҙерләгеҙ, шундай-шундай кешеләр килә”, – тиер булған. Яҙыусы Ғәлим Афзал улы Хисамов та уның шундай һәләттәрен үҙе күреп белгән кеше. “50-се йылдар уртаһы ине. 7-8 йәшлек сағымда атайыма иптәш булып урманға барҙым, – тип һөйләгәйне ул. – Бер ағас төбөнә ятып торғайным, арығанмындыр инде, йоҡлап киткәнмен. Атайым арбаға утын тейәп бөтөп, мине уятҡайны, тора алмайым, аяҡ-ҡулдарым эшләмәй. Атайым мине арбаға, утын өҫтөнә һалып алып ҡайтты.\nШунан төрлө дауаханаларға алып барып, врачтарға күрһәтеп ҡараны, әммә береһе лә ярҙам итә алманы. Ул арала бер ай самаһы ваҡыт үтеп китте. Ахырҙа Күгәрсен районында йәшәгән Шәмиғол хәлфәгә алып китте. Мәләүез районындағы беҙҙең Кинйәбай ауылынан уларҙың ауылына тиклем хәтһеҙ ара. Бустыбайға барып етеп, кешеләрҙән һорашып, әүлиәнең йортона яҡынлашыуға, ул үҙе ҡапҡаһы төбөндә көтөп тора: “Афзал, мин бит һине әллә ҡасандан бирле көтәм, ни эшләп улай баланы ыҙалатып, ошоға тиклем алып килмәнең, – ти ғүмерендә тәүгә күреп торған атайыма. – Йә, тиҙерәк өйгә индереп һалығыҙ”.\nМине күтәреп индереп урындыҡҡа һалдылар. Арттараҡ ҡалған хәлфә килеп инеү менән миңә: “Тор, нимәнде ҡарап ятаһың һаман”, – ти. Мин, бер ай буйы аяҡ-ҡулымды ла ҡыбырлата алмай ятҡан кеше, хәрәкәттең нимә икәнен онотоп бөткәнмен бит инде, аптырап ята бирәм. Эргәмә килеп: “Тор, тинем бит, ҡара әле, һаман тик ятасы, йә, тороп, атайыңа атлап күрһәт”, – тип төрткөләй башлағас, уның әйткәненә ышаныр-ышанмаҫ ҡына тороп ултырҙым һәм атланым да киттем”.\nЕйәне Хөббулла ағайҙың һөйләүенсә, әүлиәгә килеп, уның ҡулынан аяҡҡа баҫҡан төрлө милләттән булған меңәрләгән кеше араһында Мәскәүҙә, Генштаб тирәһендә эшләгән юғары дәрәжәле бер генерал да була. Шәмиғол хәлфә хаҡында ҡайҙан ишеткәндер, әммә Мәскәүҙә әллә күпме дауахана тупһаһын тапап, йылдар буйы профессорҙар ҡулында дауаланһа ла, төҙәлә алмай, ә бына Шәмиғол олатай уны бер өшкөрөүҙә аяҡҡа баҫтыра. Мәҡәләне Фәтхелислам ағай Сөләймәновтың хаты менән башлағайным, уның аҙағында ла был бөйөк шәхесте үҙе күреп белгән, оҙаҡ йылдар буйы уның менән аралашып йәшәү бәхетенә ирешкән ошо кешенең хатындағы юлдарҙы килтергем килә. “Олатай бер ваҡытта ла кеше айырмай торғайны, бөтәһен дә тигеҙ ҡараны. Шулай бер ваҡыт хәлфә менән сәй эсеп ултыра инек, ҡул-аяғы бау менән бәйле урыҫ кешеһен алып килделәр. Уның аҡылы ярты, нимә эшләгәнен үҙе белмәй, тинеләр. Хәлфә уның аяҡ-ҡулдарын сисергә ҡушты: “Әйҙә, улым, минең менән сәй эс”, – тип бер сынаяҡ сәйҙе өшкөрөп бирҙе. Шул сәйҙе эскәндән һуң ауырыу урыҫ , минең күҙ алдында арыуланып, арбаға ултырып ҡайтып китте.\nБер саҡ мин Шәмиғол хәлфәгә: “Олатай, һиңә мин 15 йыл йөрөйөм инде, ниңә мине лә тиҙ генә шәбәйтмәйһең, һөйләшкәндә тотлоғам бит”, – тинем. Ул миңә: “Шөкөр ит, тапҡан ауырыуың бөттө инде, ҡалғаны яйлап сығыр”, – тине.\nШәмиғол хәлфә бик күп уҡымышлы муллалар менән таныш ине. Етеболаҡ ауылынан Сәғәҙәт мулла, Ҡолшай ауылынан Абдулла мулла, Ейәнсура районы Ибрай ауылынан Әбделкәбир, Сибәғәт муллалар, Үрген ауылынан Әхмәтбаҡый мулла бик танылған кешеләр булды.\nӘүлиә мөғжизәләрен хәҙер аңлауы ла ҡыйын, ләкин беҙ, ул заман кешеләре, хәҙрәттәрҙең Хаҡ Тәғәлә биргән ҡөҙрәтенә ныҡ ышана инек һәм мин әле лә ышанам. Яҙмыштың мине шулай даны тирә-яҡҡа таралған Шәмиғол хәлфә менән осраштырыуына һаман да һөйөнөп бөтә алмайым. Хәлфәнең ярҙамы менән телһеҙлектән ҡотолдом, өйләндем, ҡатыным менән биш бала тәрбиәләп үҫтерҙек. Юлыма Шәмиғол әүлиәне тап килтергәненә Аллаһыма әлеге көндә лә рәхмәттәр уҡыйым һәм уның Аллаһ биргән көс-ҡөҙрәте алдында баш эйәм.\nШәмиғол әүлиә арҡаһында төрлө ауырыуҙарҙан ҡотолған, уның рухы алдында бурыслы кешеләр әле лә бик күп. Заманында йәшерәктәре: “Олатай, изгелегең өсөн нимә эшләйек?” – тип һораһалар, ул: “Мине, улым, анау ҡул арбаһына ултыртып, шул-шул әүлиә ҡәберенә алып бар әле”, – тиер булған. Ярайһы уҡ мыҡты кәүҙәле был ҡартты һөйрәп, хатта Өмөтбай ауылы эргәһендә 300 метр тирәһе бейеклектәге Әүлиә тауына менгән саҡта ла кешеләр арбаның да, хәлфәнең дә ауырлығын тоймаған – бына ул Алланың хикмәте.\n1957 йылда донъя ҡуйған һәм тыуған ауылы Сәйетҡолда ерләнгән Шәмиғол әүлиә үҙе иҫән саҡта яҡын-тирәләге бөтөн әүлиә ҡәберҙәрен дә бик йыш зыярат ҡылып, улар рухына аяттар сығып торған, Аллаһ ризалығын алған. Уның үҙенең дә баҡый донъяға күсеүенә 50 йылдан ашыу ваҡыт үткән, башҡа әүлиәләр менән бер рәттән уның ҡәберенән дә зыярат ҡылыусылар аяғы өҙөлмәҫ, рухын Ҡөрьән аяттары менән ҡыуандырыусылар бөтмәҫ әле.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 18.04.2017 в 23:25, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Рәсәйлеләр сит ил ятаҡтарын һатып ала башлаған\nБындай мәғлүмәтте Британияның күсемһеҙ милек агентлығы килтерә. Студент торлағынан тыш, инвестициялар курорт отелдәре, пансионат һәм фитнес үҙәктәренә һалына. Уҙған йылдарҙан айырмалы, инвесторҙар ҡиммәтле сит ил торлағы урынына арзан фатирҙар һәм коммерцияға ҡараған күсемһеҙ милеккә өҫтөнлөк бирә башлаған.\nАдель Сәйфуллина, Өфөнөң күсемһеҙ милек агентлығы генераль директоры: «Бөгөн Рәсәйлеләр өсөн сит илдә ятаҡтар, барҙар һәм фитнес үҙәктәр һатып алыу популяр була бара. Башлыса, сит ил инвестицияларына ҡайтыу илебеҙ иҡтисады өсөн һәйбәт күрһәткес. Әммә бындай күсемһеҙ милектең йыллыҡ килеме 5-10 проценттан артмай. Шуға ла күпселек инвесторҙар булған аҡсаларын арттырыу өсөн торлаҡты йә иһә коммерция күсемһеҙ милеген үҙебеҙҙә һатып алырға тырыша».


Өфөлә ваҡ фермерҙарҙы сауҙа предприятиелары менән берләштереү мәсьәләһе хәл ителәсәк // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөлә ваҡ фермерҙарҙы сауҙа предприятиелары менән берләштереү мәсьәләһе хәл ителәсәк\n16:21, 17 июня 2015 Иҡтисад\nӨфөлә Башҡортостандың ҙур булмаған етештереүселәре һәм сауҙа предприятиелары араһында осрашыу була. «Урындағы сауҙа селтәрҙәре» сауҙа-һатып алыу конференцияһы «Башҡортостан аҙыҡ-түлеге» проектын тормошҡа ашырыу сиктәрендә үткәрелә. Уны Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы менән берлектә республиканың Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау буйынса дәүләт комитеты ойоштора.\nКонференцияла республиканың ҙур булмаған етештереүселәре, дистрибьютор компаниялары вәкилдәре, урындағы сауҙа нөктәләре ҡатнаша. Республикала бәләкәй эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнеүселәрҙең продукцияһының магазин кәштәләренә эләгеүе тураһында мәсьәлә иғтибар үҙәгендә буласаҡ.\nТеги: сауҙа,башҡортостандың сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса дәүләт комитеты


"Һөҙгөс алып һөҙгө килә" » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » "Һөҙгөс алып һөҙгө килә"\n– Сәғиҙулла, һин ҡайнаған эстрадала 23 йыл арауығында ниндәй үҙгәрештәр булды? Элекке һин бөгөнгөнән айырыламы?\n– Йылдар үтә, ваҡыт менән бергә аң кимәле лә, күңел дә, йырҙар ҙа үҙгәрә. Ижад кешеләренең күңеле ҡылдай нескә була, ауыр ҡарашты ла күтәрә алмағандар осрай. Мәҫәлән, бөгөнгө йәшемдә шундай тәнҡиттәр осрай, энә сәнселеүен еңелерәк кисерә алырмын төҫлө тойола. Ә йәш саҡта кеше һүҙенә лә, ҡарашына ла, хатта хыянатына ла еңелсә ҡарайһың, иғтибар бирмәйһең. Шул яҡтан үҙгәрҙек.\nЭлек бөтә Башҡортостанға бер аранжировка эшләүсе, бер нисә музыкант булды. Теләйһеңме-юҡмы, оҡшаймы-оҡшамаймы, уларға бараһың. Хәҙер һайлау мөмкинлеге ҙур, рәхәтләнеп эшлә генә. Тик һайлау алдында торһаң да ҡыйын икән: йә бер нәмә оҡшамай, йә икенсе ере күңелгә ятмай. Асыҡлыҡ ингәнсе ваҡыт үтә.\n– 1995 йылда бөгөнгө аҡылың, булмышың булһа, “Тәпә” йырын йырлар инеңме?\n– Ул йылда “Урал моңо” конкурсына һуңлап килдек. Ҡатнашыуыбыҙ икеле мәлдә, минең үҙһүҙлелек, Әлмира Шәриф ҡыҙы Ҡыуатованың ярҙамы менән, сәхнәгә 55-се конкурсант булып күтәрелдек. Жюри ағзалары арыған, һәр сығыштан тик етешһеҙлек кенә эҙләп ултыра, тамашасылар ярым йоҡоло. Беҙ сәхнәгә сығыу менән йәнлелек башланды, ә йырлап бөтөүгә бөтә халыҡ аяҡ үрә баҫып ҡул сапты.\nҺәр нәмәнең үҙ ваҡыты була. Бәлки, тап шул йылда “Тәпә” сәхнәгә сыҡмаһа, уның да, минең дә яҙмыш икенсе төрлөрәк булыр ине. Хәҙер ундай йырҙы йырлауым да икеле.\n– Һеҙҙең быуын эскелектең ныҡ көслө сағына тура килде. Ошо сәбәпле сәнғәт, башҡорт эстрадаһы күп шәхесен юғалтты...\n– Беҙҙең быуын ниндәй генә атакаға дусар булманы: фенол, үҙгәртеп ҡороуҙар, эшһеҙлек, көрсөк һәм башҡалар. Улар араһында иң ҡурҡынысы– эскелек. Яңыраҡ Азат Йыһаншин бер әңгәмәһендә: “Беҙ үҙебеҙҙә туҡтарға көс таптыҡ”, – тине. Ысынлап та, хәҙер эскелек, наркомания юҡ кеүек. Сөнки кемдәр ул һаҙлыҡтан сыға алманы, шулар, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, фажиғәле вафат булды йәки сәхнәнән төштө. Тотош быуындан бармаҡ менән һанарлыҡ кеше ҡалды. Бик оло юғалтыу, ил трагедияһы был.\n– Театр тәнҡитселәрен юғары уҡыу йорттарында уҡыталар, әҙәбиәттә лә белгестәр етерлек. Ә эстрадала тәнҡит бармы?\n– Тәнҡиттең иң күбе һәм тосо эстрадала. Мәҫәлән, “Тәпә” яңғырау менән минең өҫкә ниндәй генә тәнҡит яуманы! Беҙҙә һәр нәмәнән мәғәнә эҙләп йонсойҙар. Мәғәнәһеҙ йыр, шиғыр, эш... “Етмеш төрлө һөнәрең булған талантлы егетһең. Ҡулыңдан килмәгән эш юҡ. Ә йырҙарың барыбер мәғәнәһеҙ”, – тине бер нисә кеше. Һәр быуындың үҙ йыры булған. Үҫмер саҡта ҡолаҡҡа салынған йырҙар шулай күңелдә йәшәп-йәшәп, синтез үтеп, “Тәпә” барлыҡҡа килде. Өс көнлөк йырсы тип күрәҙәлек иткәйнеләр ҙә, бына, Аллаға шөкөр, 23 йыл да үтеп киткән, сәхнәнән төшкән юҡ.\nШоу-бизнес тотош тәнҡиттән тора. Һәр кемдең үҙ фекере, тимәк, тәнҡитсе. Ошо фекере менән һәр кемдең үҙен, аҡылын күрһәтеп ҡалғыһы килә. Тик йыш ҡына негатив артып китә.\n– Тәнҡит бар, ә үҫеш?\n– Эстрадала яңы һулыш индергән берәй йырсы сыҡһа, күптәр шуға эйәрә башлай. Мәҫәлән, 20 йыл элек Рөстәм Ғиззәтуллинса йырлаһалар, бөгөн Юлъяҡшинды ҡабатлайҙар. Шуға ла башҡорт эстрадаһы үҫешмәй, бер урында тапанған кеүек тойола.\nИкенсенән, беҙҙең халыҡҡа лирика хас. Сит илгә эйәреп, рок, джаз, кантри йырла– уны һанаулы ғына кеше тыңлаясаҡ. Театрҙа ла шул уҡ хәл: ниндәй генә психологик драма ҡуймайыҡ – тамашасы ярты зал. Ә “Бәхет хаҡы”, “Шәүрәкәй”, “Нәркәс”, “Ҡоҙаса” йылдар дауамында аншлаг йыя. Тамашасының йырҙан, спектаклдән, китаптан илап, кемделер йәлләп ғазапланһа, күңеле була. Дилбегәне нисек кенә шаҡарма, тәрбиәләп маташма – менталитет ниңәлер үҙгәрергә ашыҡмай.\n– Күп конкурсҡа һине жюри ағзаһы итеп саҡыралар. Йырсыларҙың кимәлен баһалау оҡшаймы?\n– Оҡшамай тип әйтмәйем, әммә башҡаса жюри ағзаһы булғым килмәй. Фекерҙәремде тура ярып әйтә торған холҡом бар. “Ниңә бында килдең? Ғаиләңә ҡәнәғәт булып, балаларыңды ҡарап, уҡытып ҡына йөрө”, – тип урынлы һәм дөрөҫ кәңәш бирҙем, ти, ул кеше мине ҡәһәрләп сығып китәсәк. Әгәр кеше йырҙы һөнәр итеп алып, тормошон унан башҡа күҙ алдына килтермәй икән, ул саҡта аңларға ла булыр ине. Ә бит шундай осраҡтар ҙа була, эшһеҙлектән: “Теге йырлай бит, был да сәхнәлә йөрөй. Мин дә барып ҡарайым әле”, – тип, Өфөгә килә. Бөгөн йырлай, иртәгә – юҡ. Йырҙың нимә икәнен дә аңламай, ә тәнҡитте ҡабул итә алмай, аңларға теләмәй ҙә.\nЙырлай беләме, юҡмы – күптәр сәхнәгә ынтыла. Берәй табында йырлаған да, уны хуплағандар, яратҡандар. “Ана, шул-шул конкурста ҡатнашып ҡара!” – тип тәҡдим иткәндәр. Эстраданан, һөҙгөс алып һөҙөп, сүптәрен алып ташлағы килә. Хәйер, ваҡыт барыбер үҙенекен алға ала. Ҡарағыҙ әле – беҙҙең быуын да күп инек бит. Ә хәҙер һанаулы ғына ҡалып барабыҙ. Һөҙгөскә үҙең дә эләгеүең ихтимал!\n– Йырсылар матур сәхнә костюмында сыға ла, тик кенә тороп, бик булмаһа, музыка ыңғайына бер-ике һелкенеп йырлай ҙа, баш эйеп сығып китә. Ҡыҫҡаһы, һинең кеүек рәхәтләнеп бейегән, ҡыланған, йәмһеҙ күренермен тип ҡурҡмағандар һирәк. Һиндә оялыу хисе бөтөнләй юҡмы?\n– Ҡайһы берҙә, үҙемде телевизорҙан ҡарайым да, оялып китәм. 40-ҡа етеп, иҫәр кеүек йөрөйөм, икенсе юлы үҙемде тәртипле генә итеп тотайым, ҡыланмайым, тип уйлайым. Тик ундай сығыш миңә ҡәнәғәтлек тойғоһо килтермәй. Беҙҙә ихласлыҡ һирәк, ә сәхнә өсөн был мөһим фактор. Йырлап торғанда ҡулымды матур итеп ҡуяйым, аяҡтарым ҡыйыш тормаһын, тип уйлағанда йырҙың йөкмәткеһе онотола, кисерештәр юғала.\nСәхнәгә сыҡҡас, рәхәтләнеп, донъяны онотоп йырларға кәрәк. Шуғамы күптәр мине ябай, үҙ итеп ҡабул итә. Ҡайһы саҡта таныш булмаған кешеләр килеп, шаяртып һүҙ ҡуша. Етди итеп яуап бирһәм, ҡабул итә алмайҙар. Фекерле һәм аҡыллы һүҙҙәр менән яуап бирер тип көтмәй улар. Тик кешенең тормошта бер төрлө, сәхнәлә бөтөнләй икенсе булыуы ла бар бит, шуны аңлаһындар ине.\n– Ни өсөн оло быуын йәштәрҙе йыш тәнҡитләй?\n– Мәңгелек проблема был. Миңә ҡалһа, йәшлектәренә ҡайтҡылары килеүҙәндер ул. Был көнләшеү түгел, бары тик элекке кеүек булыуҙы теләү.\n– Татар телендә йырлаһаң, ике республикала ла билдәле шәхес булыр инең...\n– “Тәпә” йырын Ҡазан ҡалаһындағы студияла яҙҙырғайныҡ, шул саҡта уҡ татар телендә йырларға тәҡдим булды. Тик рух ебәрмәне. Әгәр татар телендә йырлаған булһам, фатирым да, исемем дә, бәлки, эшем дә булмаҫ ине. Был Советтар Союзы тәрбиәһе: сит илдәр (быны милләттәр, республикалар тип тә алырға була) беҙҙә дошман – йәғни стереотип ҡараш.\nШул уҡ ваҡытта француз телендә лә, русса ла йырлап маташтым. Бер кем дә бер һүҙ әйтмәне, был ваҡиға шым ғына үтте лә китте.\n– 23 йыл буйы эстрада ялҡытманымы?\n– Әҙерәк бар. Концерттарҙы ойошторғанда аҡса, килем тураһында бөтөнләй уйламайым. Һәр ваҡыт сығым күберәк була. Тимәк, мин бизнесмен була белмәйем: улар һәр ваҡыт килем эҙләй.\nӘ эстрадаһыҙ йәшәй алмайым. Күңелдә ниндәйҙер идея яралһа, ул тынғы бирмәй. Көнө-төнө шуны уйлайым, тормошҡа ашырыу юлдарын эҙләйем. “Ете ырыу джентльмендары”, “Етегән йондоҙ – ете ҡыҙ”, “Беҙҙекеләр төрөксә” һәм башҡа проекттар – шул тынғыһыҙ күңел һөҙөмтәһе. 23 йыл сәхнә – ул минең ярты ғүмерем һәм ғүмеремдең аңлы өлөшө. Ҡапылдан сәнғәт һулышымды алып ташлаһалар, йәшәреп китмәҫмен, ахырыһы, киреһенсә, 23 йылға ҡартайыуым бар.\n– Улың Арыҫлан ниндәй йырҙар тыңлай?\n– Хәҙер ул башкөллө конструктор донъяһына сумды. Пенопластан төрлө маркалы самолеттар эщләү менән мауыға. Махсус түңәрәккә йөрөй, әйткәндәй, унда 3 – 4 малай ғына шөғөлләнә. Ә компьютер класы шығырым тулы. Рәми Ғарипов исемендәге республика башҡорт гимназия-интернатында белем ала. Ҡыҫҡаһы, аҡыллы малай. Элек минең һәр йырымды яттан белә ине, ваҡытында уны йырлатып, яҙмалар ҙа эшләтеп ҡалдым.\nӘ ҡыҙым Наҙгөл бейергә ярата. Моңо әллә ни булмаһа ла, йырҙы үҙ итә. Аҙна башында интернет селтәрендә “Онот” тигән йырға төшөрөлгән клиптың премьераһы булды. Төп ролде ҡыҙым башҡарҙы.\n– 2015 йылда китап сығарғайның, быйыл фильм төшөрәһең тиҙәр...\n– Эш тамамланды, ошо көндәрҙә фильм “Бәйләнештә” селтәренә сығасаҡ. Ижад юлым тураһында 40 минутлыҡ кино ул. Тәүге сығыштар, концерттар, тапшырыуҙар, ижадташ дуҫтар, таныштар. Режиссеры ла, сценарисы ла үҙем. Миңә ҡалһа, бик ҡыҙыҡлы фильм килеп сыҡты.\n– Әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт! 23 йылдан һуң да һине сәхнәлә күреү яҙһын!\nСығыу ваҡыты 10-04-2017, 13:55 | Ҡаранылар: 533


Рәсәй көнө менән! » Архив газеты "Йәшлек"\nРәсәй Федерацияhының Дәүләт суверенитеты тураhында декларация ҡабул иткәндән һуң илебеҙҙең төрлө яҡлап яңырыуы башланды. Рәсәйҙең оборона hәләтлелеге, иҡтисади hәм сәйәси позициялары нығына. Хоҡуҡи демократик дәүләт, гражданлыҡ йәмғиәте институттары артабан үҫеш кисерҙе. Халыҡтың рухи hәм әхлаҡи ҡиммәттәре арта, кешеләрҙең иртәгәhе көнгә ышанысы үҫә.\nБыл тарихи ваҡиға менән Башҡортостандың хәҙергеhе лә тығыҙ бәйле. Хоҡуҡтарҙың hәм вәкәләттәрҙең киңәйеүе, Рәсәй Федерацияhы субъекттарының хужалыҡ итеү үҙаллылығы үҫеше беҙгә киң ижтимағи-сәйәси, иҡтисади hәм социаль үҙгәртеп ҡороуҙарҙы тормошҡа ашырыу, халыҡтың йәшәү кимәлен күтәреү мөмкинлеге бирҙе. Республика ҙур социаль-иҡтисади hәм рухи-мәҙәни ҡаҙаныштарға эйә, илдең төбәктәре араhында лайыҡлы урын биләй, киләсәккә ышаныс менән ҡарай.\nХХI быуаттағы тайпылышhыҙ социаль прогресс, бөйөк Рәсәй державаhының яңырыуы өсөн дәүләттең стратегик курсын нығытыу hайлаған юлдың юғары мәғәнәhен hәм тарихи әhәмиәтен ышаныслы раҫлай. Рәсәй көнө илебеҙ халыҡтарының яҙмышы берлеген, уның быуаттар буйына килгән традициялары hәм рухи ҡиммәттәренә тоғролоғон кәүҙәләндерә.\nҺеҙгә hаулыҡ hәм именлек, оптимизм hәм бәхет, Тыуған илебеҙ мәнфәғәттәрендә башҡарылған эштәрегеҙҙә яңы уңыштар теләйем!\nРәсәй көнө менән, ҡәҙерле ватандаштар!\nБашҡортостан Республикаhы Президенты Мортаза РӘХИМОВ.\nУраҙа байрамы мөбәрәк булhын!


Муллайән Халиҡовтың яҡты иҫтәлегенә | Всемирный курултай башкир\nPosted on 14.02.2019 by Айгуль\tLeave a comment\nБашҡортостан Республикаһының 100 йыллығы сиктәрендә республикала «Халиҡов уҡыуҙары» ғилми-ғәмәли конференцияһы үтә.\n8-11 класс уҡыусылары ике этаптан торған һынау үтә. Тәүҙә 23 февралгә тиклем 3 биттән артмаған ғилми-тикшеренеү эштәрен ойоштороусыларҙың электрон адресына ебәрергә кәрәк: ZilyaRav@mailru.\nҺайлап алынған эштәрҙең авторҙары 25 мартта 1-се Бүздәк мәктәбенә саҡырыла.\nОйоштороусылар – Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты, Башҡортостандың Мәғарифты үҫтереү институты, БашДУ, Бүздәк район хакимиәте.\nМуллайән Халиҡов – Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре, сәйәси золом ҡорбаны. 1894 йылдың 4 февралендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙенең (хәҙерге Бүздәк районы) Аҡтау исемле башҡорт ауылында тыуған.\nМ. Халиҡов хеҙмәт юлын башланғыс мосолман мәктәбе уҡытыусыһы, китапханасы булып башлай. Темәстә алты йыллыҡ Башҡорт башланғыс училищеһында уҡытҡан осорҙа ул Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушылып китә.\n1922 йылда М. Халиҡовҡа Оло Башҡортостан хөкүмәте рәйесе вазифаһын ышанып тапшыралар. 1925 йылдың аҙағында ул Мәскәүгә эшкә китә. РСФСР финанс комиссариатының Бюджет идаралығы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1937 йылдың 25 июлендә Халиҡов, совет власына ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләнеп, НКВД органдары тарафынан ҡулға алына. Ике айҙан һуң Муллайән Дәүләтша улы Халиҡов СССР Юғары Советының Хәрби коллегияһы ҡарары буйынса атыла. Егерме йыл үткәс, 1958 йылдың 28 ғинуарында, шул уҡ Коллегияның ҡарары менән аҡлана…\n« Аҡмал эпосты өс белә\nЙәш быуын Бүгәсәү менән Салауат тарихын өйрәнә »


Европала башҡорттар тураһында белгәндәр\n29 Июнь 2019, 20:13\nБашҡорттар аллаға тоғро халыҡ, иҫерткес эсемлектәр ҡулланмай, дин закондарын еренә еткереп үтәй. Хоҙайға ныҡ ышана һәм тәртип боҙмай. Мәктәптәре, ғәҙәттәгесә, мәсеттәрҙә урынлашҡан, унда малайҙар Ҡөрьән закондарын өйрәнә.\nАһой! Važene přateli, dobry den, ahoj!\nБашҡортостан Республикаһының 100 йыллығын байрам итеү уңайынан һеҙҙең иғтибарға чехтарҙың "Фәнни һүҙлек. Энциклопедия"һында халҡыбыҙ тураһында яҙылған мәҡәлә табып, уны башҡорт теленә тәржемә иттем. Был энциклопедия 1888 йылдың 15 октябрендә нәшер ителә башлаған, уның эсенә 1801-1888 йылдарҙы эсенә алған мәғлүмәттәр тупланған, йәмғеһе 39 китаптан тора. Халыҡтар тормошоноң төрлө яғын үҙ эсенә алған томдарҙың һәр ҡайһыһы 973 биттән тора, һәр томға өҫтәмә материалдар, аңлатмалар, фәнни текстар һәм иллюстрациялар индерелгән. Башҡорттар тураһында яҙылған тексты иһә уйламаҫтан өсөнсө томда таптым, унда беҙҙең халыҡ тураһындағы мәғлүмәттәр 1882, 1887, 1888, 1889 йылдарҙа яҙып алынған. Әйткәндәй, энциклопедияла төрки һүҙҙәре тулып ята, уларҙың күплегенә хайран ҡалырлыҡ!\nФәнни йыйынтыҡтың иң тәүге баш мөхәррире – исеме Европаға билдәле Карлов университетының философия фәндәре профессоры Ф. И. Студничка, төп ярҙамсылары – профессорҙар Я. Челоковский, О. Фаестманте, К. Боровой, Ф. Красл. Тәүге томдарын "Пасека Арго" нәшриәте директоры Йозеф Кожан баҫтырған. Авторҙар коллективы 285 кешенән тора: улар араһында профессорҙарҙан тыш яҙыусылар, шағирҙар, банк, ауыл хужалығы, ҡала, район хакимиәте етәкселәре, завод директорҙары, хәрбиҙәр, сиркәү әһелдәре, табиптар, уҡытыусылар, биологтар, математиктар, физиктар, социологтар, иҡтисадсылар һәм башҡа йөҙәрләгән һөнәр кешеләре бар.\nЭнциклопедия һуңғы тапҡыр 1996 йылда донъя күргән. Әлеге текст чех телендә нисек яҙылған, шулай тәржемә ителде, чех телендәге һүҙҙәрҙе аңлайышлы булһын өсөн тырнаҡтар эсенә алып бирҙем һәм төшөнсәләрҙең тәржемәһе башҡортса яҙылды. Минеңсә, был йыйынтыҡтағы халҡыбыҙ тураһындағы мәғлүмәттәр шул яғы менән ҡәҙерле – Европала халыҡ булараҡ башҡорттар тураһында белгәндәр һәм ҡыҙыҡһынғандар! Ихтирам менән, автор.\nБашҡорттар – ғәрәп сәйәхәтселәре яҙып ҡалдырғанса, Рәсәйҙең көнсығышында йәшәгән көслө ҡәбиләләрҙән торған ирекле тормош алып барыусы халыҡ. Улар "Ибн-Фаслан" (Ибн-Фаҙлан) яҙмаларында "башжирд", башгирд тигән исем аҫтында тарихҡа инеп ҡалған. Башҡорт халҡын туплауҙа өс ҙур "кмен" (ырыу) ярҙам иткән, улар: "буриансктар" (бөрйәндәр), "тангаурстар" (түңгәүерҙәр) һәм "карагай-капчацки" (ҡарағай-ҡыпсаҡтар). Мәғлүмәттәргә ҡарағанда, башҡорттар угрофин төркөмөнә ҡарай, уларҙың телдәре, йолалары оҡшаш. Башҡорттар урманлы-таулы Уралда таралып, һибелеп йәшәгән, ерҙәре 140–150 мең квадрат километрғаса һуҙыла. Әммә иң боронғо башҡорттарҙың ҡайҙан килеп сыҡҡаны хаҡында мәғлүмәт юҡ, уларҙың берҙән-бер төйәге Урал булғанлығын "Ибн-Фаслан" (Ибн-Фаҙлан) аша беләбеҙ. Үҙенең сәйәхәтнамәләрендә ул башҡорттарҙың боронғо халыҡ булыуы, Волга менән Кама буйында йәшәгән болғарҙар һәм печенегтар менән күрше булыуҙары, ләкин үҙ-ара татыулыҡта, ризалыҡта йәшәүҙәре хаҡында белдерә.\nБашҡорттарҙың төп өлөшө Ағиҙел йылғаһы буйҙарын төйәк иткән, Өфө тирәһе һәм ошо ҡалала, Ырымбурҙа, Пермдә күпләп йәшәгән. Йәшәгән ерҙәре көнбайыштан Волга тамағына тиклем барып етеп, көнсығышта Себергә барып тоташҡан. Географик һәм административ үҙәктәре Өфө "губернияһы" (губернаһы) менән генә сикләнмәй: улар Пермь, Ырымбур, Вятск, Ҡазан ҡалаларында ла йәшәгән. Ҡазан канцелярияһы мәғлүмәттәре буйынса, унда бөтәһе 460 317 башҡорт иҫәпләнә: шуларҙың 224 331-е ирҙәр, 235 меңе – ҡатын-ҡыҙ. Ғалим Гельвальдов мәғлүмәттәре буйынса, бөтәһе 750 мең башҡорт иҫәпләнә.\nБашҡорт теле – үҙ аллы тел, ул оҙаҡ ваҡыттар башҡа халыҡтар менән аралашыу һәм алыш-биреш итеү арҡаһында үҙгәрештәр кисереп торған, төрөк һәм татар телдәре менән дә оҡшашлығы бар. Башҡорт телен Тобол татарҙары, ҡырғыҙҙар ҙа яҡшы аңлай. Үҙенең үҙенсәлекле грамматик төҙөлөшө һәм әйтелеше буйынса башҡорт теле айырым үҙ аллы тел һанала, алда билдәләнгәнсә, был телдең угрофин телдәре менән дә оҡшашлыҡтары бар. Башҡорттар үҙҙәре биләгән ерҙәрҙә һәм Урта Волга тамағынан башлап Иртышҡаса үҙ туған телдәрендә аралашҡан.\nАнтропологик билдәләре буйынса, башҡорттар Себерҙең төньяҡ-көнбайыш һәм көнбайыш өлөшөндә йәшәүсе татарҙарҙан айырыла. Улар түңәрәк һәм матур йөҙлө, урта буйлы, төҙ аяҡлы, атлағанда аҙымдары ныҡ һәм еңел, мускуллылар, йыуан түгелдәр, һимереүгә бирешмәүсәндәр; тән төҫө буйынса ҡара һәм аҡ йөҙлөләр; киң маңлайлылар, күҙҙәрен бәләкәй тип әйтеп булмай, ҡыҫыҡ күҙлеләре лә, ҙур күҙлеләре лә осрай; күбеһенсә һоро һәм ҡара күҙлеләр, йәшел, күк күҙлеләр ҙә бар; танауҙары ҡыҫҡа һәм оҙон түгел, ауыҙҙары уртаса, ҡолаҡтары ятып тора; ирҙәр һаҡал-мыйыҡ йөрөтә, ләкин һаҡалдары оҙон, мыйыҡтары ҙур түгел; ирҙәрҙең башы мосолмандарға хас ғәҙәт буйынса ҡырып йөрөтөлә, оҙон сәс йөрөтмәйҙәр.\nБашҡорттар киндер йәки кизе-мамыҡтан тегелгән күлдәк кейә, күлдәктәренең алғы өлөшө ҡыҙыл еп менән сигелгән. Ирҙәр тубыҡҡа етеп торған елән, киң салбар йөрөтә, ләкин салбарҙары оҙон түгел. Байҙар иһә салбар тышының ике яғынан сағыу таҫма ҡушып тегелгәнен кейә; зәңгәр йәки күк, көрән төҫтәге туҡыманан тегелгән күлдәк кейергә яраталар, уның күкрәк өлөшө сигелгән йәки биҙәлгән була. Аяҡтарында һары йәки зәңгәр төҫтәге оҙон күн итектәр.\nЯрлыларҙың эш ваҡытында күлдәк еңе төрөлгән була, күлдәктәре күбеһенсә һоро, аҡһыл төҫтә. Һалҡын ваҡытта һарыҡ тиреһенән тегелгән тун һәм ябай ғына кейем кейәләр, аяҡтарында тиренән тегелгән “сандалиҙар” (йәйге еңел аяҡ кейеме) йәки "лычи" (йүкәнән үрелгән сабата).\nБашҡорттарҙа төрлө күндән тегелгән өҫ, баш һәм аяҡ кейемдәре кешенең матди хәлен билдәләй. Әгәр кемдеңдер өҫтөндә ҡиммәтле йәнлек тиреһенән тегелгән кейеме бар икән, ул хәлле иҫәпләнә. Яҡшы кейенеүсе кеше бының менән бик ғорурлана.\nҠатын-ҡыҙ кейеме ирҙәрҙекенән әллә ни айырылмай, улар ҙа ябай кейенә: оҙон күлдәк өҫтөнән елән кейә, йәй көнө еңдәрен төрөп йөрөтә. Еләндәре, күлдәктәре иҫәпһеҙ-хисапһыҙ ҙур булмаған тимер йәки көмөш тәңкәләр һәм аҡсалар менән биҙәлә. Был биҙәктәр муйындан башлап тотош күкрәкте ҡаплап тора.\nҠатын-ҡыҙҙың төп баш кейеме "кашбав" (ҡашмау) тип атала, шунһыҙ башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарын күҙ алдына килтереп булмай. Һәр ҡатын-ҡыҙ алтын, көмөш тәңкәләр һәм аҡсалар менән биҙәлгән "кальябаш" (һаҡал) йөрөтә, уның хаҡы хатта 1000 һумға тиклем барып баҫыуы мөмкин. Барыһы ла ҡолаҡтарына көмөш алҡа таға.\nҠатын-ҡыҙҙарҙың сәсе ҡара, һоро төҫтә, сәстәрен ике яҡтан оҙон итеп үреп төшөрәләр. Сәс остарына көмөш тәңкәләр ҡушып үрелә, улар эш ваҡытында сыңғырҙап үҙенсәлекле тауыш сығара. Ҡаштары ҡара, тештәре аҡ, тырнаҡтарын, файҙалы тип, үлән ярҙамында ҡыҙыл төҫкә буяйҙар. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары пудра, крем ҡулланмай – был бай ҡатын-ҡыҙҙар ғәҙәтенән.\nБашҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының йөҙө һылыу, яғымлы. Улар кейәүгә үҙ теләге буйынса сыҡмай, ҡыҙҙарҙың яҙмышын ата-әсәһе хәл итә. Буласаҡ кейәүҙең йәшенә иғтибар итмәйҙәр, уның матди яҡтан тотороҡло булыуы иҫәпкә алына – был ғаиләнең ныҡлығын тәьмин итергә теләүҙән килә. Атай кеше кейәүҙе үҙе эҙләп таба. Хәлле башҡорттар ҡыҙҙың ата-әсәһенә 3000 һум аҡса түләй, барыһына ла күлдәк-ыштандар һатып ала, ҡыҙҙы ла кейендерә. Һылыу башҡорт ҡыҙҙарын ата-әсәһе байыраҡ кешегә бирергә тырыша. Ярлы егеттәр иһә ҡыҙҙың атаһына Әстерхан кәпәсе кейҙерә, аҙыраҡ тәмәке, тәм-том алып килергә мөмкин.\nҠатын һайлауҙа ирҙәрҙең хоҡуғы ҙур. Башҡорт ирҙәре борондан күп ҡатынлылыҡ яҡлы, мәҫәлән: бай башҡорт ире дүрт ҡатынға өйләнә ала, ярлылар иһә берәү менән генә йәшәй. Ләкин күп ҡатынлылыҡтың кире яғы ла бар, мәҫәлән: улар һәр ҡайһыһын матди яҡтан тәьмин итергә тейеш. Әгәр ҡатындарына айырым өй һалып бирә алмай икән, мөфтөй өйләнергә рөхсәт итмәй. Бынан тыш күп ҡатынлы башҡорт ғаиләләрендә хужалыҡтағы бөтмәҫ-төкәнмәҫ эш, балалар тәрбиәләү, ғаиләне ашатыу-эсереү, мал ҡарау, баҫыуҙа, баҡсала эшләү, бынан тыш байлыҡ өсөн дә йыш ҡына бәхәс-ғауға ҡуба. Шул сәбәпле 1864 йылда "муфтим" (мөфтөй) күп ҡатынлылыҡты юҡҡа сығарыу өсөн закон ҡабул иткән.\nБашҡорттар таҙа, файҙалы ризыҡтар менән туҡлана. Шуларҙың береһе һарыҡ, һыйыр һөтөнән эшләнгән "крут" (ҡорот), әсегән һыйыр һөтөнән әҙерләнгән "катык" (ҡатыҡ), ҡуйы "каймак" (ҡаймаҡ), туралған һәм сыр ҡушып бешерелгән бишбармаҡ– башҡорттарҙың иң туҡлыҡлы һәм файҙалы ризыҡтарынан һанала. Шулай уҡ эсенә туралған ит һалынған "колач" (ҡалас) яраталар, ул һыуҙа ла, майҙа ҡыҙҙырып та әҙерләнә. Был – башҡорттарҙың иң яратҡан ризығы. Быларҙан тыш йылҡы һөтөнән эшләнгән "кумис" (ҡымыҙ), әсегән һөттән туғылған айран, "бузу" (буҙа) эсәләр. Иң яратҡан эсемлектәре – бал, уны ҡорт балына йылымыс һыу ҡушып әсетеп әҙерләйҙәр.\nБашҡорттар – тыныс холоҡло халыҡ. Улар дуҫлыҡҡа тоғро, тыңлаусан, сабыр, намыҫлы, үҙ баһаһын белгән һәм бик ҡунаҡсыл халыҡ. Күп белергә тырышалар, айырыуса тәбиғәт тураһында бай мәғлүмәткә эйә һәм был сифаттары уларҙың холҡонда асыҡ сағыла. Ләкин ҡайһы саҡта зыян итә. Башҡорттар артыҡ тыныс халыҡ һәм һәлкәүҙәр, яй ҡуҙғалалар. Ләкин үҙҙәренең иҫке ғәҙәттәрен онотмайҙар, шуларҙың береһе, мәҫәлән, ат урлау. Ат урлау элек егетлек һаналһа ла, хәҙер уның өсөн яуапҡа тарттыралар: Себергә "кастрена" (баструк, төрмәгә) ебәрәләр.\nБашҡорттар байрам ярата. Иң яратҡан байрамдары – һабантуйҙы яҙғы сәсеү эштәре тамамланғас уҙғаралар. Байрам башында алланан яҡшы уңыш, муллыҡ теләп доға ҡылына, шунан һуң төрлө уйындар, ат сабышы, йырлашыу, бейешеү башлана. Башҡорттарҙың бейеүҙәре күңелле булһа ла, йырҙары бик моңһоу, уларҙың йырҙары менән угрофин халыҡтары йырҙары араһында ниндәйҙер оҡшашлыҡ бар.\nИң ябай музыка ҡоралдары – "кобыз" (ҡумыҙ) һәм Европала таралған “кларинет” (ҡурай), тик ҡумыҙҙа күпселек ҡатын-ҡыҙ уйнай. Башҡорттарҙың яҙма әҙәбиәте юҡ, ләкин ауыҙ-тел ижады үҫешкән.\nҠалаларҙа йәшәүсе башҡорттар сауҙа итә, ауылдарҙа йәшәүселәре крәҫтиәнлек эштәре менән мәшғүл. Күбеһенсә бал ҡорто үрсетәләр, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр, йылҡы малы тоталар. Ирҙәр ағас эшкәртеү эшен ярата, был эштә бик оҫталыҡҡа ирешәләр.\nБашҡорттар йылҡыны күп тота. Тик уларҙың аттары бәләкәй буйлы һәм матур түгелдәр, ләкин көслөләр һәм йүгеректәр. Һәр хужалыҡта, ғәҙәттә, 30-ҙан башлап 2000-гә тиклем йылҡы малы иҫәпләнә, иң яратып аҫраған малдары ат, дөйә, кәзә, һарыҡ һәм һыйыр, бынан тыш ҡаҙ, күркә, өйрәк, тауыҡ үрсетәләр.\nБашҡорттарҙы күсмә халыҡ тиһәләр ҙә, улар ҡышын ағастан үрелгән ситән йәки ҙур ағас өйҙәрҙә йәшәй. Ағас өйҙәрҙе, ғәҙәттә, күмәкләп һалалар, шулай бер-береһенә ярҙам итәләр. Өй эсе биҙәлмәй, артыҡ нәмәләре юҡ, барына риза булып йәшәйҙәр. Элек халыҡ, ерҙәре күп булыу сәбәпле, майҙан башлап көҙ уртаһына тиклем йәйләүҙә тора, көҙгө һыуыҡтар башланғас ҡына, ҡышлау өсөн, йәшәгән ерҙәренә әйләнеп ҡайталар.\nЛәкин хәҙер башҡорттар яйлап ултыраҡ тормошҡа күсеп бөтөп бара һәм был хәл менән килешмәйенсә мөмкин түгел. Хөкүмәттең башҡорттарҙы ер эшкәртеү менән шөғөлләнергә мәжбүр итеүе уларҙы ана шулай ултыраҡ тормош менән йәшәргә этәрә. Шулай ҙа ер эшкәртергә, иген үҫтерергә, йәшелсә-емеш тәрбиәләргә артыҡ тырышып бармайҙар һәм был хәл уларҙы ярлылыҡҡа этәрә.\nБашҡорттар ислам динен ҡабул иткәнгә ҡәҙәр "поһаны" (мәжүси) булған һәм 12 нәмәгә: ҡыш, йәй, ямғыр, ел, ағастар, ат, ҡоштар, һыу, көн, үлем, йәшәү һәм ергә табынып йәшәгән, улар был есемдәрҙе көслө һәм серле иҫәпләгән. 1313-1326 йылдарҙа улар ислам динен ҡабул иткән, “Азбек-хан"ды (Үзбәк хан) үҙҙәре өсөн изге хан тип иҫәпләгән.\nБашҡорттар аллаға тоғро халыҡ, иҫерткес эсемлектәр ҡулланмай, дин закондарын еренә еткереп үтәй. Хоҙайға ныҡ ышана һәм тәртип боҙмай. Мәктәптәре, ғәҙәттәгесә, мәсеттәрҙә урынлашҡан, унда малайҙар Ҡөрьән закондарын өйрәнә. Башҡорттарҙың яҡынса 360 шундай мәктәбе бар, уларҙа 7000 "жак" (шәкерт) белем ала. Ләкин был бик аҙ һанала.\nБашҡорттарҙың уҡымышлылары бик аҙ, ҡыҙҙарҙы уҡытыу башланып ҡына тора. Дини белем алыуҙа ҙур дәрәжәләргә өлгәшеүселәр өс баҫҡыс аша уҙырға тейеш: "ахунд" (ахун), “моллаһ" (мулла) һәм "азанчи" (аҙансы) – был дәрәжәләрҙәге дин әһелдәренең эше менән "муфти" (мөфтөй) идара итә. Дин белемен уҡытыусыларҙың барыһы ла хәйер-саҙаҡаға йәшәй.\nБашҡорттар борон-борондан ҡиммәтле йәнлек тиреләре һәм бал менән сауҙа иткән. Был үҙ сиратында сит-ят халыҡтарҙың уларҙың ерҙәренә үтеп инеүгә сәбәп булған. 1236 йылда “Джезгизхан” (Сыңғыҙхан) Европаны яуларға тырышып ҡараған. Ләкин башҡорттар уға тоғролоҡ белдергән һәм улар яғында хеҙмәт иткән, сөнки Сыңғыҙхан уларҙың диненә теймәгән. Бынан тыш ул башҡорттарға ерҙәрен, “печетэ” (печать, мисәт), байраҡтарын һәм үҙаллылыҡтарын һаҡларға мөмкинлек биргән. Һуңынан монгол-татарҙар ханлығы Әстерхан, Ҡазан, Себер ханлыҡтарына тарҡалғас, башҡорттарҙың да хәле үҙгәргән. Уларҙың Себер ханлығына буйһоноуы уға яһаҡ түләүгә этәргән. Әммә тарихта ике арала талаш-тартыш, һуғыш булғанлығы хаҡында мәғлүмәт юҡ. Шулай уҡ башҡорттарҙың XV быуатҡа ҡәҙәре нисек йәшәгәнлектәре хаҡында ла аныҡ ҡына мәғлүмәт һаҡланмаған.\n1556 йылда рус батшаһы Иван Грозный власҡа килгәс, башҡорттар ирекле рәүештә рус батшалығына тоғролоҡ белдерә. Иван батша 1573 йылда элекке Өфө ҡәлғәһе урынына ҙур ҡала төҙөү тураһында бойороҡ бирә. Уның күҙаллауынса, Өфө башҡорттар тарафынан Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен ҡырғыҙ-ҡаҙаҡтарҙан һаҡлауҙағы төп көстәре тупланған урын булған. Башҡорттар Рәсәй ерҙәрен бик оҙаҡ йылдар тоғро һаҡлаған, ләкин вәғәҙә ителгән ирек булмауы, халыҡтың ярлылана барыуы уларҙың асыуын килтергән һәм 1676, 1707, 1735 йылдарҙа улар рус батшаһына ҡаршы көрәшкә сыҡҡан. Уларҙа барлығы 30 мең башҡорт юҡ ителгән.\nБашҡорттарҙың 1755 йылғы сығыштары иһә сәйәсәттән йыраҡ торған һәм быныһы динде сикләү арҡаһында килеп сыҡҡан, тигән ҡараш һаҡлана. Шулай уҡ Е. Пугачев етәкселегендәге 1773 йылғы һуңғы күтәрелеш тә башҡорттарҙы дин байрағы аҫтына туплаған, тигән фекер бар. "Катажина Друһа" (Екатерина Икенсе) был күтәрелеште ҡаты баҫтырған, унан һуң башҡорттар тулыһынса Рәсәйгә тоғролоҡ һаҡлай.\n1786 йылда башҡорттар һалымдан азат ителә, 1798 йылда ҡырғыҙҙарға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Был һуғышҡа илдең 12 кантонынан йыйылған ирҙәрҙе ебәрәләр. Кантондар башында атамандар торған һәм уларҙы тик рус милләтле кешеләрҙән һайлағандар, ә кантон начальниктары булып башҡорттар һайланған. Уларҙы һәр "юрт" (юрта, йорт) һайлауҙарында халыҡ һайлаған.\n1832 йылда рус хөкүмәте кантондар системаһын ябайлаштыра. Башҡорт иле 28 кантонға бүленә, уның төп идара итеү урыны булып Өфө ҡалаһы тора. Кантондар һәм кантон башлыҡтарының эштәре менән рус генералы идара итә. Ләкин 1881 йылдан башлап Өфө губернаһы Ҡазанға буйһондорола һәм ике идара итеү системаһы барлыҡҡа килә. Унда бер үк ваҡытта хәрби эштәр ҙә, граждандарҙың эштәре лә ҡарала.\nБашҡорттарҙың Рәсәйгә күрһәткән хеҙмәттәре күп, шуларҙың береһе – уларҙың Ырымбур ҡалаһын төҙөүҙә ҡатнашыуы. Был кордон Рәсәй менән Азия араһында ҙур кәртә булып торған, уны икенсе төрлө полиция үҙәге тип тә атарға мөмкин. Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен 17 йәштән башлап 40 йәшкә тилемге башҡорт ир-егеттәре һаҡлаған. Сик буйы хеҙмәтенә һәр ир кеше үҙ аты, үҙ кейеме һәм ҡоралдары менән киткән. Уларҙың ҡылысы, уҡ-һаҙағы, һөңгөһө булған, шуға өҫтәп башҡорттарҙы туптан атырға өйрәткәндәр. Тоғро хеҙмәте өсөн Рәсәй ҡаҙнаһынан һәр һалдатҡа айына бер мәртәбә 1 һум аҡса түләнгән. Башҡорт ир-егеттәре Рәсәйҙә иң оҫта һыбайлылар һанала. Башҡорт халҡы Рәсәй алып барған бөтә һуғыштарҙа ла ҡатнашҡан һәм унда ҙур батырлыҡтар күрһәткән.


Эскелек бер шешә һыранан, йәки 40-50 граммдан башлана. Әгәр һинең ҡатының йә әсәйең эсһә, уны ҡотҡарыу мөмкин булмаясаҡ.\nҒалимдар ирҙәр һәм ҡатындар араһындағы алкоголизм сирен айырып ҡарарға тәҡдим итә. Ни өсөн, тиһегеҙме? Сөнки улар ике төрлө физик ауырлыҡҡа ҡарай. Мәҫәлән, ирҙәр көслөрәк, улар ауыр эштәрҙе башҡара, күп эшләй, тимәк, нығыраҡ һәм сыҙамлыраҡ. Аллаһ Тәғәлә ҡатын-ҡыҙҙы яуаплыраҡ эшкә тәғәйенләп яралтҡандыр. Мәҫәлән, әсә булыу, йәки нәҫелде дауам итеү, шулай булғас, яратыу һәм һоҡланыу өсөн.\nҠатын-ҡыҙ араһында эскелектең таралыуы йылдан-йыл ҡурҡынысыраҡ күренеш ала бара. Ауыр физик эш организмдың һынауҙарға яраҡлашыуына килтерә. Ирҙәрҙең, мәҫәлән, организмында алкоголде тарҡатыусы һәм сығарыусы ферменттар күберәк, ә ҡатын-ҡыҙҙа – аҙыраҡ.\nҺуңғы осор ғалимдар шундай фекер әйтә башланы: эскелеккә дусар булған ҡатын-ҡыҙ айыҡ тормошҡа әйләнеп ҡайтыу бәхетенән бөтөнләй мәхрүм. Социологтар күҙәтеүенсә, төшөрә башлау ябай ғына һыра шешәһенән, йәки кәйефте күтәреү өсөн 40-50 граммдан башланыуы бик ихтимал. Эсеп ҡаранығыҙмы? Оҡшанымы? Ҡабатлауҙы тыйырлыҡ бер кәртә лә юҡ. Ике-өс айҙан, иң оҙағы бер йылдан һеҙ был ҡатынды танымаясаҡһығыҙ. Ҡартайған йөҙ, саҡ ҡына ҡыҙара төшкән танау, арлы-бирле кейелгән кейем, хәҙер ул һеҙҙән банкетты дауам итергә тәҡдим көтә.\nЭскелектән ҡотолоу юлы бармы? Бар, ти күпселек. Быны белгән һәм үҙҙәре кисергән кешеләр әйтә. Эсмәҫкә кәрәк. Һәр хәлдә, был донъяла эсмәйенсә йәшәргә мөмкин.


Рөстәм Хәмитов Хәйриә эшмәкәрлеге буйынса советтың тәүге ултырышын үткәрҙе // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Хәйриә эшмәкәрлеге буйынса советтың тәүге ултырышын үткәрҙе\n19:37, 16 декабря 2011 Йәмғиәт\n16 декабрҙә Хөкүмәт йортонда Хәйриә эшмәкәрлеге буйынса советтың тәүге ултырышы сиктәрендә властың хәйриә ойошмалары, бизнес-берләшмәләр, төрлө дини ойошма вәкилдәре менән мөһим әңгәмәһе үтте. Уны Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов үткәрҙе.\nТөбәктә Хәйриә эшмәкәрлеге буйынса совет булдырыуҙы республика башлығы ҙур һәм кәрәкле эш тип атаны, сөнки бөгөн был өлкәлә системалы эшләү зарур, һәм был эштә ҡатнашыусыларҙың барыһы ла – дәүләт власы, урындағы үҙидара органдары, предприятиелар, йәмәғәт берләшмәләре, хәйриә ойошмалары үҙ-ара килешеп эшләргә тейеш.\n— Шәфҡәтлелек – граждандар йәмғиәтенең мөһим элементы, уның мәҙәниәтле һәм әхлаҡлы булыуының күрһәткесе. Һәм бында беҙгә системалы эшләүгә күсеү зарур, был эштә, йәмәғәт ойошмалары һәм бизнес-берләшмәләрҙән алып дәүләттең власть структураларына тиклем, барыһы ла ҡатнашырға тейеш, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Был дәүләттең үҙенең закон менән ҡаралған бурыстарын башҡалар елкәһенә һалырға тырышыуы булырға тейеш түгел. Беҙ бер-беребеҙҙе тулыландырырға тейешбеҙ.\nРеспубликала хәйриә ойошмалары, фондтар һәм инициативалы төркөмдәр һаны йылдан-йыл арта. Биш йыл элек Башҡортостанда 80 хәйриә ойошмаһы теркәлгән булһа, әлеге ваҡытта улар 223, уларҙан 47 берләшмә быйыл ғына ойошторолған. Башҡортостан Республикаһының Социаль маҡсатлы программалар фонды бында лайыҡлы урын биләй. Президент әйтеүенсә, нәҡ уның аша республика бер нисә ҙур компания менән хеҙмәттәшлек итә. Атап әйткәндә, Урал тау-металлургия компанияһы, «Система» акционерҙар финанс корпорацияһының хәйриә фондтары, «Урал» хәйриә фонды менән.\n— Социаль маҡсатлы программалар фондында средстволар туплау һөҙөмтәһендә социаль объекттар төҙөлә, уларға ремонт үткәрелә, мохтаждарға ярҙам күрһәтелә, хәйриә акциялары һәм башҡа мөһим саралар үткәрелә. Социаль программалар фонды аша йүнәлтелгән средстволарҙың дөйөм күләме быйыл ике миллиард һумға барып етәсәк, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов.\nУл шулай уҡ «Ҡыҙыл тәре» дөйөм Рәсәй ойошмаһының Башҡортостан төбәк бүлексәһе, «Барди», «Әсә йөрәге», «Беҙҙең балалар», «Мәрхәмәт» кеүек киң билдәле хәйриә ойошмаларының эшмәкәрлеге тураһында ла әйтеп үтте. Уларҙың барыһы ла, Рөстәм Хәмитов һүҙҙәренсә, мохтаждарға ярҙам күрһәтә, социаль объекттарҙы төҙөүгә средстволар бүлә, социаль йәһәттән әһәмиәтле проекттарҙы тормошҡа ашыра.\nБашҡарма власть органдары ла хәйриә средстволарын йәлеп итеү буйынса әүҙем эш алып бара, улар ҡарамағында байтаҡ социаль учреждениелар эшләй. Республика башлығы Башҡортостандың Мәғариф министрлығын миҫалға килтерҙе, һуңғы ике йыл эсендә ул яҡынса 47 миллион һум аҡса туплаған. Был аҡсаларға бер нисә хәйриә программаһы һәм проекты тормошҡа ашырылған. Балаларҙы конкурстарға һәм олимпиадаларға ебәреү ойошторолған. Шулай уҡ ярҙам күрһәтеүселәр тарафынан исемле стипендиялар ҙа түләнә.\n— Бындай ярҙамды балалар баҡсаларына Владимир Львович Засов исемендәге хәйриә фонды ла күрһәтә, — тип өҫтәне Рөстәм Хәмитов. – Улар компьютер кластарын йыһазландырған, дүрт балалар йортоноң спорт залдарына ремонт үткәргән, кәрәкле инвентарь һатып алған.\nХеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы ла хәйриә акцияларын һәм сараларын даими үткәреп тора. Уларҙың береһе — «Мәктәпкә әҙерләнергә ярҙам ит» республика акцияһы.\n— Ағымдағы уҡыу йылы барышында ярҙам күрһәтеүселәр тарафынан социаль тәьмин итеү учреждениеларына яҡынса ете миллион һум күләмендә ярҙам күрһәтелде, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Президент. – Беҙҙә ижтимағи сағылыш тапҡан ҙур акциялар үткәреүҙең ыңғай тәжрибәһе бар. Быларҙың барыһы ла киләһеләр хаҡында һөйләй: беҙҙең бизнес-берләшмәләр һәм ябай граждандар мохтаждарға ҙур теләк менән ярҙам күрһәтә. Быйыл беҙ фондтар һәм бизнес-берләшмәләр ярҙамында республикала Беренсе канал йондоҙҙары ҡатнашлығындағы «Беренсе бул» байрамын ойоштороуға өлгәштек. Балаларҙы яҡлау көнөндә 100-ҙән ашыу популяр алып барыусы, артист, спортсы республиканың балалар йорттарында, һауыҡтырыу учреждениеларында булды. 16 миллиондан ашыу аҡсаға күп балалы ғаиләләргә — автомобилдәр, дауаханаларға ҡиммәтле медицина ҡорамалдары һәм башҡа әйберҙәр бүләк итте.\nРөстәм Хәмитов, иғтибарҙы дауаланыуға мохтаж балаларға йүнәлтеү – акцияның төп маҡсаттарының береһе, тип билдәләне.\n— Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙы ҡиммәтле дарыуҙар менән тәьмин итеү буйынса проблемалар килеп тыуа. Улар бик ауыр хәл ителә, әммә был мәсьәләне сисеү зарур. Сөнки улар беҙҙең ғаиләләр, беҙҙең граждандар, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Президент. – Бындай балалар менән бәйле булған хәлде контролдә тотоу беҙҙең бурыс булып тора. Йәнә уларҙың һәр береһе менән айырым эшләргә, бағыусыларҙы йәлеп итергә кәрәк. «Беренсе бул» акцияһы сиктәрендә республика халҡы ике миллион һумдан ашыу аҡса йыйған.\nРөстәм Хәмитов башҡа миҫалдарҙың да булыуын билдәләне. Ҡала үҫеше йәмәғәт фонды менән ойошторолған «Тормошта ваҡлыҡтар булмай» акцияһы ла улар иҫәбендә. Был сара ярҙамында 300 меңгә яҡын аҡса тупланған, улар 17-се ҡала балалар дауаханаһы өсөн балалар ҡаласығын төҙөүгә йүнәлтелгән. Шулай уҡ фонд инвалид балалар өсөн мини-стадион төҙөүгә бер миллион һум аҡса йыйырға планлаштыра.\nШул уҡ ваҡытта хәл ителмәгән проблемалар ҙа етерлек. Уларҙың береһе – эшкә системалы ҡараштың булмауы, тип билдәләне Президент.\n— Күпселек осраҡта ярҙам бер генә тапҡыр күрһәтелә, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — Әлбиттә, бындай ярҙам бик мөһим һәм кәрәк. Әммә был ғына етмәй. Йыш осраҡта ярҙам күрһәтеүселәр йәшәгән урындарында ғына хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Өфө өсөн был яҡшы. Әммә уңышлы предприятиелар булмаған урындарға ярҙам ғөмүмән барып етмәй. Һәм беҙ республиканың ҡайһы бер райондарында бындай ярҙамдарҙың бөтөнләй күрһәтелмәүен дә беләбеҙ.\nПрезидент билдәләп үткән йәнә бер проблема – социаль учреждениеларға ҡарамаған кешеләргә ярҙам күрһәтеү. Был тулы булмаған ғаиләләр, яңғыҙ йәшәүсе ҡарттар, өлкән инвалидтар, билдәле йәшәү урыны булмаған кешеләр һәм башҡалар.\n— Тап улар хәйриә ойошмалары иғтибарынан ситтә ҡала ла инде. Бында үҙҙәре теләгәндәр кәрәкле ярҙам күрһәтә ала, материаль булмаһа ла, психологик ярҙам күрһәтеү ҙә бик мөһим.\nПрезидент Рәсәйҙең күпселек төбәктәрендә үҙ ирке менән ярҙам күрһәтеүҙе үҫтереү концепцияларының һәм был өлкәләге башҡа программа документтарының ҡабул ителеүен билдәләп үтте.\n— Беҙҙә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай тәжрибә юҡ. Уны өйрәнеп, эшебеҙҙә ҡулланырға тәҡдим итәм.\nРеспубликаның закондар йыйылмаһында шәфҡәтлелекте иҡтисади йәһәттән дәртләндереү өсөн айырым норматив базаның булмауы ла етди проблема булып тора, тип билдәләне Президент.\n— Федераль кимәлдә хәйриә ойошмаларының эшмәкәрлеге Граждандар кодексы, коммерцияға ҡарамаған берләшмәләр, хәйриә ойошмаларында хәйриә эшмәкәрлеге тураһындағы закондар, Һалым кодексы менән көйләнә. Бынан тыш, былтыр социаль йүнәлештәге ойошмаларға ярҙам күрһәтеү, шәфҡәтлелек менән шөғөлләнеүселәр өсөн һалымдар күләмен кәметеү тураһындағы закон ҡабул ителде, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – 1997 йылғы «Хәйриә эшмәкәрлеге һәм хәйриә ойошмалары тураһында»ғы Башҡортостан Республикаһы Законы төбәктә 2001 йылда уҡ үҙ көсөнән сыҡҡайны. Шунан бирле ярҙам күрһәтеүселәрҙең уларға ярҙам итеү формаһындағы статусы закон нигеҙендә билдәләнмәгән. Был, әлбиттә, закон сығарыу өлкәһендәге ҙур кәмселек. Беҙҙең парламентарийҙарҙан был темаға йәнә әйләнеп ҡайтып, яңы закон әҙерләүҙәрен һәм уны ҡабул итеүҙәрен һорайым. Федераль кимәлдә 2020 йылға тиклем хәйриә эшмәкәрлеген, шулай уҡ үҙ ирке менән ярҙам итеүҙе үҫтереүгә булышлыҡ итеү концепцияһы ҡабул ителгән. Башҡортостан Республикаһында ла бындай концепцияны әҙерләү зарур, һәм был концепцияны булдырыу ысулдарын һәм уның төп тезистарын әҙерләү өсөн беҙҙең Совет составынан тейешле эш төркөмөн ойошторорға тәҡдим итәм. Ул беҙгә кәрәк.\nРөстәм Хәмитов фекеренсә, был документта хәйриә эшмәкәрлегендә йәмәғәт структураларының, бизнес-берләшмәләрҙең ҡатнашыуын, шулай уҡ финанс йәһәттән асыҡлыҡты тәьмин итеү буйынса волонтерҙар хәрәкәтен үҫтереү юлдарын күрһәтергә кәрәк. Эшмәкәрлектең яңы формаларын билдәләү зарур.\nБынан тыш, Президент фекеренсә, был эштә Йәмәғәт палатаһының да роле артырға тейеш.\n— Ул хәйриә эшмәкәрлеген алып барған коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың көстәрен туплауға булышлыҡ итә алыр ине, — тине республика башлығы. – Рәсәй Федерацияһының Йәмәғәт палатаһы менән эшләү мөһим. Концепцияла ыңғай мәғлүмәт фонын булдырыу юлдарын билдәләү зарур. Изге эштәрҙе, һис шикһеҙ, пропагандаларға кәрәк. Хәйриә ойошмаларын берҙәм структураға туплау һөҙөмтәле сара булыр ине. Мәҫәлән, закондар сығарыу һәм башҡарма власть органдарында барлыҡ хәйриә ойошмаларының мәнфәғәттәрен яҡлаған Ассоциация булдырыу. Республика советының һайланған составы, уның эшмәкәрлеге нигеҙенә һалынған етди алымдар беҙгә республикала хәйриә эшмәкәрлеген үҫтереүгә ҙур ярҙам күрһәтергә мөмкинселек бирәсәк, тип иҫәпләйем.\nБелешмә өсөн. Хәйриә эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса республика советы Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Указы менән 2011 йылдың 1 ноябрендә ойошторолдо. Совет Башҡортостанда хәйриә эшмәкәрлеген үҫтереү һәм уға ярҙам итеү, шулай уҡ дәүләт власы, урындағы үҙидара органдары, предприятиелар, йәмәғәт берләшмәләре һәм хәйриә ойошмалары араһында килешеп эш итеүҙе көйләү маҡсатында булдырылды.\nСовет рәйесе – Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов.\nТеги: бр президенты, хәйриә, ултырыштар


Ер участкаларын һатыу буйынса сауҙа үткәрелә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nЕр участкаларын һатыу буйынса сауҙа үткәрелә\n11:35, 21 июля 2010 Иҡтисад\nЙома көндө, 23 июлдә, Өфө хакимиәтенең Муниципаль милек менән идара итеү комитеты индивидуаль торлаҡ төҙөлөшө өсөн ер участкаларын милекселеккә тапшырыу буйынса сираттағы сауҙа үткәрә. Бөтәһе 36 лот ҡуйыласаҡ. Улар араһында – ҡаланың Калинин, Киров, Ленин һәм Октябрь райондарындағы ер участкалары.\nИң күп лоттар – Нуғай ауылында, унда аукционға 15 участка ҡуйылған. Һигеҙ – Жилин ауылында. Өфө хакимиәтенең Муниципаль милек менән идара итеү комитеты хәбәр итеүенсә, Максимовка һәм Тихая Слобода биҫтәләрендә лә бер нисә участка һатыуға ҡуйылған.\nИң ҡиммәт лот – ҡаланың Октябрь районында. Уның башланғыс хаҡы – ике миллион һумдан ашыу.\nБөтә территорияларҙың уртаса майҙаны 1500 квадрат метр самаһы тәшкил итә. Иң бәләкәй участка майҙаны – мең квадрат метрҙан кәмерәк.\nАукцион аҙымы – башланғыс һатыу хаҡынан биш процент.\nСауҙа еңеүсеһе итеп аукционда лот өсөн иң юғары хаҡ тәҡдим иткән берҙән-бер ҡатнашыусы таныла. Аукцион комиссияһы сауҙа үткәргән көндө үк йомғаҡ яһай.


Парламент комитетының күсмә ултырышы - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nПарламент комитетының күсмә ултырышы\nЭшкәртеү заводтары яртылаш ҡеүәтенә эшләгән, ә аҙыҡ-түлек баҙары һөткә ҡытлыҡ кисергән ваҡытта етештереүселәр һауымды арттырыу сараһын эҙләй. Һөт ризыҡтары баҙарын көйләү кеүек эҙмә-эҙлекле эште депутаттар үҙ ҡарамағына алды. Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың аграр мәсьәләләр, тәбиғәтте файҙаланыу һәм ер аҫты байлыҡтары буйынса комитетының сираттағы күсмә ултырышында ошо һәм башҡа мәсьәләләр тикшерелде. Аграр комитеттың күсмә ултырышы өсөн Алексеевский совхозы ауыл хужалығын заман талаптарына ярашлы тиҙлек һәм оҫталыҡ менән алып барыусы хужалыҡ булараҡ һайланды. Ул башҡаларға өлгө күрһәтә ала. Алексеевка эшсәндәре ауыл хужалығының ғәҙәти тармаҡтары араһында емеш ағастарын ғына үҫтермәй. Үҫемселек менән малсылыҡ аҙығының иһә исемлеге киң. Булған майҙандарға өҫтәп быйыл февраль айында 1 гектарлыҡ йылытма сафҡа индерелгән, йәнә 2 ярым гектар ер йәйгелек төҙөлөшкә әҙерләнә. Һауым кимәлен күтәреүгә ҡараш та бында хужаларса. Тәү бурыс — туҡлыҡлы мал аҙығы әҙерләү. Икенсеһе — һыйырҙарҙы аҫрау шарттарын яҡшыртыу, тоҡомсолоҡ, йәш малды үрсетеү мәсьәләһен хәл итеү, өсөнсөһө — һауым барышын камиллаштырыу. Сит илдән аҙыҡ индереүҙе сикләү республика предприятиелары өсөн етештереү күләмдәрен арттырыу мөмкинлеге бирҙе. Магазин кәштәләрендәге ризыҡтарҙың 88 проценты үҙебеҙҙә сығарыла. Ауыл хужалығы министры урынбаҫары Азат Йыһаншин әйтеүенсә, бер кешегә тейеш һөт кимәле төбәктә ҡәнәғәтләнерлек етештерелә, әммә һөт эшкәртеү заводтары үҙ ҡеүәтенең 70 процентын ғына файҙалана. Был күрһәткескә хаҡтар сәйәсәте лә йоғонто яһай.Малсылыҡ етештереүсәнлеге буйынса Башҡортостан Волга буйы төбәгендә артта ҡалғандар рәтендә. Һөҙөмтәне яҡшыртыу сараларын асыҡлар өсөн Ҡоролтай депутаттары етештереүселәр, эшкәртеүселәр һәм һатыусыларҙы бер фекер алышыу майҙанына йыйҙы. Ултырышта зар ғына түгел, эшлекле тәҡдимдәр ҙә яңғыраны. Сауҙа әйләнешенә „социаль һөт„ тигән аҙыҡ төрөн индереү шулар иҫәбендә. Майлылығы түбән, хаҡы арзан ризыҡты барыһы ла һатып ала алыр ине. Баҙар иҡтисады ихтыяж менән тәҡдимдең тапкилешенә нигеҙләнә. Ултырышта билдәләнеүенсә, һөт ризыҡтары баҙарын дөрөҫ көйләү өсөн хужалыҡтар һауым күләмен етештереүсәнлекте үҫтереү иҫәбенә арттырырға, сауҙа предприятиелары антибиотиклы һөттән баш тартып сифатҡа өлгәшергә, заводтар иһә аҙыҡты республиканан сит төбәктәргә һатыу маҡсатында етештереү ҡеүәтен нығытырға тейеш.\n06 апреля Башҡортостан Италия менән хеҙмәттәшлек даирәләрен киңәйтә\n07 апреля Өфөлә 100 тоннанан ашыу асфальт юлдарҙағы соҡор ямауҙа дөрөҫ ҡулланылмаған


Күгәрсен районының Ҡанаҡас ауылында йәшәүсе Фирҙәүес менән Рафиҡ Әбделмәновтар алтын туйҙарын билдәләне\nОшо уңайҙан бәхетле парға Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитовтың ҡотлауы, бүләктәр тапшырылды.\nРафик Йосоп улы менән Фирҙәүес Абдулғәли ҡыҙы ауылдың хөрмәтле кешеләре. Улар ғүмер буйы колхоз эше өсөн янып йәшәй, биш бала үҫтерә. Бер-береһенә һәр ваҡыт яғымлы ҡараш, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп йәшәү бөтә ауырлыҡтарҙы еңергә ярҙам итә.\nӘбделмәновтар бер-береһенән, яратып башҡарған эштәренән һәм балаларынан да уңған. Биш бала араһында берҙән-бер улдары атай нигеҙен ташламай, ошонда ғаилә ҡорған. Йәш ғаилә һәм ата-әсәләре бер-береһенә терәк-таяныс булып, гөрләшеп донъя көтә.


Тик ул риэлтор тураһында тик насар яҡтан телгә алыныуы тураһында белгәс, был уйынан уны кире ҡайтаралар. Сәйер шарттарҙа ир урамда вафат була. Аҙаҡ асыҡланыуынса, ул фатирҙы һатҡан булған. Был хаҡта бер балаһына ла әйтмәгән. Ваһаповтар был ҡара риэлтор эшмәкәрлегенә бәйле булыуын һәм торлаҡты кире ҡайтарыуҙы юллап судҡа биргән.\nАртем Ваһапов: «Беҙ ғәҙеллек юллаясаҡбыҙ. Беҙ шул фатирҙа тыуғанбыҙ, үҫкәнбеҙ. Хәҙер ғаиләм менән йәшәйбеҙ. Йәш ярымлыҡ балабыҙ бар, ул да торлаҡта теркәлгән. Атайыбыҙ фатирҙы һатҡан ваҡытында гел иҫерек йөрөнө. Берҙән-бер торлағыбыҙҙың һатылыуын беҙ белмәй ҙә ҡалғанбыҙ. Киләһе суд ултырышына тиклем бөтә дәлилдәрҙе йыябыҙ».


Был юлы кемде ярлыҡанылар?\n1 Июнь , 09:15\nКомиссия дүрт үтенесте ҡараған һәм береһе буйынса ыңғай ҡарар сығарған...\nӨфөлә Башҡортостан Башлығы эргәһендәге ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ултырышы үтте. Комиссияға Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев етәкселек итә.\nКомиссия дүрт үтенесте ҡараны һәм береһе буйынса ыңғай ҡарар сығарҙы. Өфө ҡалаһында йәшәгән ҡатын юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙған һәм кеше сәләмәтлегенә зыян килтергәне өсөн һигеҙ айға иркенән һәм транспорт саралары менән файҙаланыу хоҡуғынан бер йылға мәхрүм ителгән булған.\n– Һул яҡ һыҙаттан хәрәкәт иткәндә һәм көйләнмәүсе йәйәүлеләр юлын киҫкәндә, водитель уң яҡтағы автобус алдында кеше торғанын абайламаған. Тәгәрмәс аҫтына 80 йәшлек ҡатын эләккән, – тип һөйләгән Константин Толкачев. – Ғәйепләнеүсе шунда уҡ ғәйебен таныған, ғәфү үтенгән, дарыуҙар хаҡын түләгән, ҡатынға өйҙә дауаланыу өсөн аҡса менән ярҙам иткән.\nКомиссия ағзалары ҡатындың күп балалы әсә икәнен дә иҫәпкә алған. Уның үҫмер улы һәм ике бәләкәй балаһы бар. Ә хәҙер дүртенсе сабыйы тыуыуын көтә. Бөтәһен дә иҫәпкә алып, комиссия уның ярлыҡау тураһындағы үтенесен ҡәнәғәтләндерҙе.\nБашҡа үтенестәр кире ҡағылған. Уларҙың береһе иҫерек килеш әллә нисә тапҡыр руль артына ултырғаны, Рәсәй Енәйәт кодексының статьяһына ярашлы быға тиклем дә хөкөм ителгәне өсөн иркенән мәхрүм ителгәне билдәле. Икенсеһе – алдаҡ юл менән кешеләрҙең аҡсаһын алып, тиҫтәләгән миллион һумдарҙы туҙҙырған мутлыҡ менән шөғөлләнеүсе. Өсөнсөһө – аңлы рәүештә төркөм менән кешенең сәләмәтлегенә ҙур зыян килтергәне һәм үлемгә дусар итеүе өсөн 13 йылға иркенән мәхрүм ителгән.\n“Подполковник званиеһын йөрөткән, енәйәт-холоҡ төҙәтеү системаһында эшләгән кешенең ҡылығы офицер намыҫы төшөнсәһе менән тап килмәй”, – тип аңлатҡан был ҡарарҙы Башҡортостан парламенты спикеры .


Быйыл «Өфө» аэропорты яңыртыу эштәрен тамамлай\n6 Апрель 2017, 13:37\nӨФӨ, 2017 йыл, 6 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/. «Өфө» аэропорты 2017 йылдың июль аҙағында яңыртыу эштәрен тамамларға ниәтләй. Әле аэродромды реконструкциялау башланған.\nМарт урталарынан аэродромда E, F һәм D юлдарындағы япманы алмаштырыу буйынса эштәр алып барыла. Асфальт-бетон юғары ныҡлыҡтағы бетонға алмаштырыла. Был осоу һыҙатының ремонтланған элементтарының йөкләмәһен арттырырға мөмкинлек бирәсәк. Шулай уҡ яҡтылыҡ сигналы ҡорамалдары һәм юл ситтәре төҙөкләндерелә, тип хәбәр иттеләр аэропорттың матбуғат хеҙмәтендә.\nАэропорт эшләүен дауам итә. Самолеттар өсөн яңы туҡтау урындары булдырылған, шулай уҡ транспорт һәм махсус техниканың хәрәкәт схемаһы үҙгәртелгән.


Башҡорт драма театрының «Антигона» спектаклендә Хор ролен танылған актер Алмас Әмиров уйнай // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБашҡорт драма театрының «Антигона» спектаклендә Хор ролен танылған актер Алмас Әмиров уйнай\n17:13, 4 октября 2016 Мәҙәниәт\nФото: Башҡорт драма театрының матбуғат хеҙмәте\n4-5 октябрҙә М.Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрында 97-се ижад миҙгелендә тәүге премьера — Жан Ануйҙың пьесаһы буйынса «Антигона» спектакле күрһәтелә. Милли сәхнәлә был сюжет беренсе тапҡыр ҡуйыла, уны башҡорт теленә Факил Мырҙаҡаев тәржемә иткән.\nСпектаклде музыкаль яҡтан Ғ.Камал исемендәге Татар театрының баш режиссеры Фәрит Бикчәнтәев биҙәгән. Геройҙар бурыс һәм кешелек дәрәжәһе, мөхәббәт һәм нәфрәт, йәшәү өсөн үлем кеүек мәңгелек һорауҙарға яуап эҙләй. Антигона ролен йәш акртиса Лилиә Ғәлина уйнай.\nСпектакль сағыу актерлыҡ эше менән тамашасылар хәтерендә ҡаласаҡ. Театрҙың художество етәксеһе, танылған актер Олег Ханов йәнә тиран ролен, был юлы Креонды башҡара. Хор образы радио алып барыусыһы Алмас Әмировҡа бирелгән. Тамашаға билдәле һәм йәш актерҙар йәлеп ителгән: Гөлмирә Исмәғилева һәм Гөлназ Хайсарова (Исмена), Алһыу Ғәлина-Ғафарова (Ҡараусы), Гемон (Илсур Байымов), һаҡсылар (Илдар Сәйетов, Азамат Ғафаров, Юнир Ҡоланбаев), Креондың хеҙмәтсеһе (Айнур Ситдиҡов).\nСәхнә әҫәре театрҙың баш рәссамы, «Алтын битлек» премияһына лайыҡ булған Альберт Нестеровтың үҙенсәлекле сценографияһы менән айырылып тора.\nТеги: премьера,башҡорт драма театры


Яҡташыбыҙ, билдәле йырсы Юрий Шатунов вафат\n23 Июнь , 17:00\nБөгөн, 23 июндә, Юрий Шатунов вафат булған. Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, йырсының үлеменә йөрәк хәлһеҙлеге сәбәпсе. Юрий Васильевич Шатунов 1973 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Күмертау ҡалаһында Клименко Василий Владимирович (1.01.1950) һәм Шатунова Вера Гавриловна (27.01.1955 — 07.11.1984) ғаиләһендә тыуған. Атаһы менән әсәһе береһенә 23 йәш, икенсеһенә 18 йәш булғанда өйләнешәләр. Атаһы улына ҡарата ҡырыҫыраҡ була, шуға күрә Юрий әсәһенең фамилияһында йөрөй, ә бәләкәйерәк сағында (дүрт йәшкә тиклем) Пятка ҡасабаһында (Күмертау ҡалаһы янында) әсәһе яғынан өләсәһе менән олатаһы — Шатунова Екатерина Ивановна (05.12.1924 — 26.11.2002) һәм Шатунов Гаврила Егорович (04.06.1923 — 20.01.1976) ғаиләһендә йәшәй.Малайға 3 йәш булғанда, уның атаһы менән әсәһе айырылыша, олатаһы вафат була, 1977 йылда Юрий әсәһе менән Савельевка ауылына күсеп китә. Күпмелер ваҡыттан һуң, әсәһе икенсе тапҡыр кейәүгә сыға. Әммә үгәй атаһы хәмер менән дуҫ була, шуға ла Юрий йыш ҡына өйҙән ҡасыр булып китә, күбеһенсә өләсәһенә барырға тырыша.\n1980 йылда Шатунов Көйөргәҙе районының Иҫке Отрада ауылы мәктәбенә уҡырға төшә, ләкин 1984 йылдың сентябрендә (был ваҡытта Юрийға 11 йәш тулған була) әсәһе ныҡлап ауырып китә һәм шул сәбәпле, ул улын Күмертау ҡалаһының 2-се һанлы интернат-мәктәбенә күсерә, ә ике ай үткәс, 1984 йылдың 7 ноябрендә, Вера Шатунова йөрәк өйәнәгенән вафат була. Атаһы улының яҙмышына битараф ҡала, һәм Юрийҙы Түлгән ҡасабаһында йәшәгән инәһе Нина Гавриловна тәрбиәгә ала. Әммә Юрий унда ла өйҙән ҡаса башлай һәм 1984 йылдың ноябренән алып 1985 йылдың октябренә тиклемге осорҙа Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе буйлап берәҙәк булып йөрөй.\n1985 йылдың ноябрендә Ырымбурҙа Шатуновтың артабанғы яҙмышын хәл иткән комиссия ултырышы үтә. Унда Юрийҙы Аҡбулаҡ ҡасабаһы балалар йорто директоры Валентина Николаевна Тазекенова күреп ҡала. Ул үҫмер яҙмышына битараф ҡала алмай һәм комиссия ҡарарына йоғонто яһап, малайҙы үҙе етәкләгән балалар йортона тәғәйенләүгә өлгәшә. 1986 йылдың октябрендә Тазекенованы Ырымбур ҡалаһының 2-се һанлы интернат-мәктәбенә директор итеп ҡуялар, һәм Юрий ҙа уның артынан был ҡалаға күсә. Ырымбур интернатында үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәге етәксеһе Сергей Борисович Кузнецов менән таныша, һәм ошо ваҡыттан «Ласковый май» төркөмөнөң тарихы башлана.


Беренсе республика” — Америкала\n4 Октябрь 2019, 14:48\nЛос-Анджелестағы халыҡ-ара кинофестивалдә Рәсәй намыҫын башҡорт режиссеры Булат Йосопов “Беренсе республика” фильмы менән яҡлаясаҡ.\nежиссеры Булат Йосопов “Беренсе республика” фильмы менән яҡлаясаҡ.\nБулат Йосопов Азия халыҡ-ара кинофестиваленең башҡарма һәм программа директоры Джорджес Чамчундан фестиваль конкурсында ҡатнашырға рәсми саҡырыу алды. Билдәле кинофестиваль Лос-Анджелес, Калвер-Ситиҙа 6-14 ноябрҙа уҙа. Булат Йосопов фильмын Киноакадемия һәм Голливуд сит ил прессаһы ассоциацияһы ағзаларына күрһәтеү мөмкинлеге алды. Был ойошма “Алтын глобус” кинопремияһының төп бағыусыһы.\nБарлығы 50-нән ашыу илдән фильмдар ҡатнаша. Фестивалдең үҙенсәлеге шунда: башлыса Азия ҡитғаһынан Кинематография сәнғәте һәм фәне академияһына һәм “Алтын глобус” кинопремияһына дәғүә иткән фильмдар күрһәтелә.


26 Февраль 2019, 15:59\nИлгенә өйөнә ҡара янып ҡайтып инде. Сабир ғүмерҙә лә эштән һуңлап ҡайтмаған ҡатынын борсолоп һораулы ҡараш менән ҡаршы алды. Илгенә бер һүҙ ҙә өндәшмәй йоҡо бүлмәһенә үтте. Аптырауы йөҙөнә сыҡҡан Сабир ҡатыны артынан эйәрҙе.\nӘллә яҙ шауҡымы, әллә йәш бала һөйөүҙе танһыҡ күреүме, әллә ваҡытлы матбуғаттың йыш ҡына патронат ғаилә, етем балалар тураһында яҙыуының йоғонтоһомо – Илгенә үҙе лә аңламай, тик бына аҙна-ун көн, үҙебеҙҙең малайҙар үҫте бит инде, тәрбиәгә берәй ҡыҙ бала алайыҡ, тип иренең теңкәһен ҡорота. Тәүҙә ире ишетмәмешкә һалышты. Унан, иллене ваҡланыҡ бит инде, нимә, ҡартайғанда тыртайған тип, әллә олоғайғас бәпес табырға булып киттеңме, тип шаяртып та ҡараны. Ҡатыны һаман өҙмәгәс тә ҡуймағас, ҡул ғына һелтәне.\nБына әле Илгенә шуларҙы уйлай-уйлай эшенән ҡайтып килә. Бөгөн тағы Сабиры менән ныҡлап һөйләшеп ҡарамаҡсы. Бер ваҡытта ла ҡатынының теләгенә ҡаршы килмәй тормош иптәше. Илгенә үҙе лә юҡ-бар таптырып, ирен игәп йөрөй торған ҡатындарҙан түгел. Ике тиҫтәнән артыҡ йыл бер-береһен ярты һүҙҙән аңлап, татыу ғүмер итәләр.\nУйға сумып, үҙҙәренең подъезын арыуыҡ үтеп киткән икән.\n- Илгенә, ҡайҙа киттең? – тигән тауышҡа боролоп ҡараһа, йылмайып ире баҫып тора.\n- Һинең алыҫтан уҡ ҡайтып килгәнеңде күреп, өйгә бергә инәйек, тип көтөп торһам, башыңды ла күтәреп ҡарамай үттең дә киттеңсе. Ҡысҡырһам да ишетмәйһең.\nИлгенә һүрән генә йылмайҙы ла, кире боролдо.\n- Мин һине аңлап етмәйем, нимәгә кәрәк һиңә йәш бала? – тип үҙе һүҙ башланы Сабир фатирға ингәс. Ҡатынының атлап йөрөшөнән, тын алышынан уҡ нимә уйлап йөрөгәнен һиҙеп тора ул. – Шул тиклем ҡыҙ бала һөйгөң киләме ни? Сабыр ит. Оҙаҡламай ике улың аллы-артлы өйләнеп, ейән-ейәнсәрле лә булырбыҙ. Кеше балаһын түгел, үҙ балаларыбыҙҙың балаларын һөйөрбөҙ, тимәксемен.\n- Сабир, мин бер генә бала, тимәйем… Игеҙәк ҡыҙыҡайҙар алғым килә, – тине Илгенә иренең күҙҙәренә туп-тура ҡарап.\n- Эйе, эйе!.. Мин эшләгән бүлектә бынан ун көн элек йәш кенә әсә игеҙәк ҡыҙҙарынан баш тартҡан.\n- Әсәһенә кәрәкмәгән сабыйҙар һиңә нимәгә? – тип ҡаты ғына өндәште ул.\nИре ялт итеп ҡатынының күҙҙәренә ҡараны. Илгенә баш сайҡап ҡарап торҙо ла, уфтанып, аш бүлмәһенә үтте.\nСабир менән Илгенә йыш ҡына эштән бер үк ваҡытта ҡайта. Шуға күрә улдарының береһе институттан, икенсеһе мәктәптән ҡайтыуына икәүләшеп йөрөп киске аш-һыу яраштыра. Уйламаҫтан хәбәр һалып, ҡатынын үпкәләтеп ҡуйғас, Сабир аш бүлмәһенә инергә икеләнеберәк ҡалды. Илгенәнең күҙ йәштәрен күтәрә алмай ул. Ғәфү үтенергә кәрәк, тип ҡул һелтәне лә, аяғына тапочкаларын эләктереп, аш бүлмәһенә үтте.\n- Ярай, кәләш ( ғәйебе булһа Сабир ҡатынына һәр ваҡыт шулай өндәшә, ә башҡа ваҡытта “әбей”ҙән генә һалдыра), ғәфү ит. Ниндәйерәк балалар һуң улар? Һау-сәләмәттәрме, тимәксемен. Медик булараҡ, моғайын күҙәтеп йөрөйһөңдөр.\n- Һинән рөхсәт булмағас, эҫенеп ҡуйырмын, тип яҡын барғаным юҡ, – тип күҙ йәштәре аша йылмайҙы Илгенә.\n- Икәүһен дә алмаҡсыһыңмы? – Сабир ҡатыны сығарып ҡуйған электр ит турағысын ҡора башланы.\n- Уларҙы нисек айыраһың? Сабир, аңла мине! Мин ул балаларҙы алырға тейешмен. Йөрәгем шулай ҡуша. Бергә эшләгән ҡыҙҙар отпускынан сыҡҡан көндә үк сабыйҙар тураһында әйткәс, йөрәгем әллә нимә эшләне лә ҡуйҙы. Шул балаларға магнитҡа тартылғандай тартылам. Ышанаһыңмы, юҡмы, хатта күкрәгемә һөт төшкәндәй булды. Исем дә уйлап ҡуйғанмын. Филүзә һәм Дилүзә. Сабир… – тип Илгенә йәнә йәшле күҙҙәрен һөрттө.\nҠатынының ниҙәр кисергәнен бик яҡшы аңлай Сабир. Бала табыу йортонда ташлап ҡалдырылған һәр сабый өсөн төндәр буйы илап сыҡҡанын да белә.\nИлгенә етеҙ хәрәкәттәр менән билмән өсөн ҡамыр баҫа башланы. Ит турап торған Сабир ҡатынына һоҡланып ҡарап ҡуйҙы. Сибәр шул Илгенәһе. Бер ҙә генә уны ҡырҡты аша атлаған тимәҫһең. Ыҡсым ғына уртаса кәүҙәле ҡатынына нимә кейһә лә килешә. Хатта башына тартҡан анау иҫкерә төшкән зәңгәр яулығы ла илағандан һуң дымланған зәп-зәңгәр күҙҙәрен тағы ла серлерәк, һөйкөмлөрәк күрһәтә. Ҡатыны халатта ла, киске күлдәктә лә ҡыҙҙарға биргеһеҙ. Берсә – томбойоҡ кеүек бойоҡ, берсә – ҡолонсаҡтай шаян, бер ҡараһаң, тулған айҙай серле, еләҫ елдәй наҙлы ҡатыны сәстәренә күптән сал төшкән Сабирҙы үҙенең яңынан-яңы сифаттарын асып, йәнә малайҙарса ғашиҡ итә. Быларҙы аңламаған ваҡыттары булды Сабирҙың. Шул арҡала Илгенәһен хата аҙымға ла этәрҙе…\n- Илгенә, улай ныҡлы ҡарарға килгәнһең икән, бөгөн малайҙар менән кәңәшләшәйек тә, документтарҙы теүәлләй башлайыҡ.\n- Эйе, Сабир, рәхмәт, – тип тыйнаҡ ҡына йылмайҙы Илгенә. Үҙенең күҙҙәре янып китте.\nУлдары ҡайтҡансы ҡанатланған Илгенәнең билмәне лә, сейә бәлеше лә өлгөрҙө. Беләгендә тағы әллә нимәләр эшләргә көс бар икәнен тойҙо ул.\nБик һуң ятһа ла, тиҙ генә йоҡлап китә алмай ыҙаланды. Хәтеренә әллә ҡасанғы онотолоп бөткән ваҡиғалар килеп төшә. Бала саҡтағы анау бесәй балаһына тиклем иҫләй тора бит әле.\nУл ваҡытта улар ауылда йәшәй ине. Илгенәгә ун ике йәштәр самаһы булғандыр. Әсәһе, өйҙә сысҡандар күбәйҙе, бесәй балаһы кәрәк тигәс, иптәш ҡыҙынан өс төҫтәге бесәй балаһы алып ҡайтты. Эй яратты ҡыҙыҡай яңы дуҫын, эй яратты. Бонито (французсанан “матур”, тип тәржемә ителгән һүҙҙе ҡайҙан ишеткәндер) тип исем ҡушты. Яңы һауылған һөт кенә эсерҙе, янында йоҡлатты. Шулай бер көн мәктәптә үткәрелгән “Оҙон сәс” бәйгеһенә йүгерә-йүгерә әҙерләнеп йөрөп, аяҡ араһында уйнап йөрөгән бесәй балаһының үҙе менән бергә сығырға ынтылғанын абайламай ҡуша ишеккә ҡыҫты ла ҡуйҙы. Бесәй балаһы шунда уҡ йән бирҙе. Тәгәрәп йөрөп иланы Илгенә.\nОшо хәлдән һуң бер нисә аҙна үткәс, Илгенәләрҙең ишек алдына кемдер бер түгел ике бесәй балаһы ташлап китте. Ҡыҙыҡай әсәһенең, берәүһен аҙаштыр, тиеүенә ҡолаҡ та һалманы, ҡарап үҫтерҙе. Бесәйҙәр ҙә бурыслы булып ҡалманы: Илгенәләрҙең генә түгел, күрше-тирәнең ихатаһындағы сысҡан-ҡомаҡ затын ҡырып бөтөрҙө…\nТаңды саҡ аттырған Илгенә эшенә башҡа ваҡыттағынан иртәрәк ҡуҙғалды. Дауахана йәшәгән урынынан алыҫ түгел. Йәйәү атлаһаң – ярты сәғәтлек юл. Шуға күрә Илгенә саф һауа һулап, йәйәү йөрөүҙе хуп күрә.\nКөн шундай матур. Йылы яҙ ҡояшы тәнде генә түгел, йәнде лә иркәләй. Күңелгә әйтеп аңлата алмаҫлыҡ наҙ өҫтәй. Бар тәбиғәт менән бер бөтөнгә әүерелге, ә ваҡ-ваҡ ҡына тамсыларға әйләнге һәм яҙ һулышына ҡушылып бар ғәләмгә таралғы, ә унан һуң ләйсән ямғыры булып ергә яуғы килә. Ләкин Илгенә был матурлыҡты күреү, тойоу хәлендә түгел. Кисә кис бик оҙаҡ кәңәшләшкәндән һуң, балаларҙы алырға, тигән ҡарарға килгәйнеләр. Шуға йөрәге елкенеп тик тора.\nИлгенә бала табыу йортона ҙур ашҡыныу, шул уҡ ваҡытта бер аҙ ҡурҡыу, борсолоу менән барҙы. Ул сменаға килгәнсе кемдер берәү игеҙәктәрҙе алып китеп бармаһын йәки ауырып ҡуймаһындар, тип борсола ине.\nКүңелен тынысландырыу өсөн иң тәүҙә барып сабыйҙарҙы тәҙрә аша ғына ҡараны. Икәүһе лә иҙерәп йоҡлап ята. Илгенә кескәйҙәрҙе күҙҙәре менән генә һөйөп бер аҙ торҙо ла, ышаныслы аҙымдар менән баш табип бүлмәһенә йүнәлде.\n- Һаумыһығыҙ, Рида Әхмәтовна! Минең һеҙгә ҙур үтенесем бар… Дөрөҫөрәге, кәңәшләшәйем тип ингәйнем…– тип теҙҙе ул һүҙҙәрен өҙә-йолҡа.\n- Үт әйҙә, Илгенә, үт. Һөйлә, ниндәй йомошоң бар? – тип һораны йылдар сәстәренә сал һалһа ла, һаман матурлығын юғалтмаған мөләйем ҡарашлы, оло йәштәрҙәге баш табип. Үҙенең яратҡан шәфҡәт туташының ҡаушап ҡалыуын нисәмә йылдар бергә эшләп, тәүгә күреүе.\n- Мин… мин… – Илгенә ни тип әйтерен күңеленән ҡат-ҡат барлап инһә лә, ҡапыл-ҡара һүҙ башлай алмай юғалып ҡалды.\n- Ултыр, Илгенә. Ниңә төҫөң ҡасҡан? Берәй күңелһеҙлек килеп сыҡтымы әллә?\n- Юҡ, юҡ! Мин теге игеҙәктәр тураһында һорашайым, тип ингәйнем. Әсәләре кире килмәнеме? Ни өсөн балаларынан баш тартты икән? Ҡыҙҙарҙы балалыҡҡа алырға теләүселәр юҡмы әле? – тип һорау артынан һорау яуҙырҙы Илгенә.\nРида Әхмәтовнаның аптырауы йөҙөнә сыҡһа ла, һорауға ҡаршы һорау бирмәне.\n- Ҡыҙҙар менән ҡыҙыҡһыныусылар бар. Үҙең дә беләһең – бала алыусыларҙың күпселеге йәш әсәнән тыуған сабыйҙарҙы өҫтөн күрә. Ни өсөн балаларҙан баш тартты, тиһеңме? Әле уларға бала мәшәҡәт кенә. Иренә лә, ҡатынына ла карьера яһарға кәрәк икән. Ниңә ваҡытында алдырмаған, тиерһең. Страховка был… Ул йәш ҡатын менән күп һөйләштем мин. Сөнки күңелендә икеләнеү барлығын тойҙом. Йыш илауын да беләм. Ире ныҡ торған, күрәһең.\nБаш табип тулҡынланыуынан күҙлеген бер кейеп, бер һалды. Ауыр тынлыҡтан һуң йәнә һүҙен дауам итте:\n- Күрше өлкәнән килде ул беҙгә. Үҙҙәрендә тапһа – барып алып ҡуйырмын, тип ҡурҡҡан, күрәһең. Кире уйлар булһа, ара алыҫлығы ғына кәртә булып тормай ул. Шул өмөт менән был сабыйҙарҙы әлегә берәүгә лә биргем килмәй. …Ә һин улар менән ниңә ҡыҙыҡһынаһың? – Рида Әхмәтовна һуңғы көндәрҙә борсолоуы йөҙөнә сығып бошоноп йөрөгән Илгенәгә текләп ҡараны.\n- Рида Әхмәтовна, мин… мин…\nИлгенә үҙенең тап шул һорау менән ингәнен әйтергә ҡыймай аптырап ҡалды.\n- Йә, йә, Илгенә, йомошоңдо әйтә һал да, – тип ҡул сәғәтенә күҙ һалды баш табип.\n- Рида Әхмәтовна, мин… беҙ шул сабыйҙарҙы уллыҡҡа алмаҡсы инек, – тип йомошон саҡ әйтә алды Илгенә. Үҙе, эстәге ҡалтырауын тышҡа сығармаҫҡа тырышып, көсләп йылмайҙы.\n- Зинһар, Рида Әхмәтовна! – Ул баш табипҡа ялбарып ҡараны.\n- Ә әсәләре эҙләп килһә?\n- Тура өйөбөҙгә ебәрерһегеҙ.\n- Аңламайым мин һеҙҙе, – тип баш сайҡаны баш табип.\n- Ә мин ул әсәне аңлайым, – тине Илгенә үҙ алдына һөйләнгәндәй күҙҙәрен бер нөктәгә төбәп.\nРида Әхмәтовна Илгенәгә бер аҙ аптырап ҡарап ултырҙы ла:\n- Уйлашырбыҙ, Илгенә, уйлашырбыҙ, – тип урынынан ҡуҙғала башланы.\n- Тағы бер генә һорау, Рида Әхмәтовна. Ул әсәнең исем-шәрифен һәм йәшен генә белгем килә.\n- Һин мине аптыратаһың, Илгенә, – тип теләр-теләмәҫ кенә ҡағыҙҙарын аҡтарырға тотондо Рида Әхмәтовна. – Тә-әк, 1987 йылдың 20 мартында тыуған. Тимәк, 22 йәштә. Буйтым аҡты ҡаранан айырырлыҡ. Исемеме? Исеме – Илүзә. Илүзә Булатова. Булдымы? – тип күҙлек аша ҡараны уға баш табип. – Әллә ҡыҙ фамилияһы ла кәрәкме? Уныһын да яҙып алып ҡалдым. Беҙҙә бит көн һайын шалҡандай тап-таҙа, һау-сәләмәт игеҙәктәренән илай-илай баш тартмайҙар, – тип әсенеп һөйләй-һөйләй эҙләнеүен дауам итте ул. – Бына тора. Йәнтимерова Илүзә Морат ҡыҙы.\nҠағыҙҙай ап-аҡ булған Илгенә ултырған урынынан һикереп торҙо.\n- Кем тиһегеҙ?..\n- Илүзә Йәнтимерова Морат…\n- Юҡ! Юҡ! Булмаҫ… булыуы мөмкин түгел… – тип өҫтәл аша ынтылып, баш табип ҡулындағы яҙыулы ҡағыҙҙы йолҡоп тигәндәй алды Илгенә.\n- 1987 йылдың 20 мартында тыуған. Илүзә Морат ҡыҙы Булатова- Йәнтимерова, – тип ҡалтырана-ҡалтырана үҙ күҙҙәренә үҙе ышанмай уҡыны ул, һәм, ҡағыҙҙы йомарлап түшенә ҡыҫып, сайҡала-сайҡала сигенеп барып ултырғысҡа ултырҙы. – Балаҡайҙарым – бауыр иткәйҙәрем… – тип ишетелер- ишетелмәҫ кенә ҡыбырланы уның ирендәре.\n- Илгенә, нимә булды? – тип һораны тамам аптырауға ҡалған баш табип.\nРида Әхмәтовнаның киҫкен тауышын ишетеп, айнып киткәндәй булған Илгенә үҙен ҡулға алырға тырышты.\n- Башым әйләнеп китте. Бөгөн ниңәлер үҙемде насар тоям. Отгул бирегеҙ миңә.\nРида Әхмәтовна төҫө ҡасҡан Илгенәгә башын сайҡап ҡарап ултырҙы ла:\n- Бәлки, укол ҡаҙарғалыр? – тип һораны\n- Борсолмағыҙ, хәҙер үтә ул.\n- Ярай, үҙең беләһең. Бөгөнгә ҡайт. Иртәгә һөйләшербеҙ.\nИлгенә пальтоһының төймәләрен дә ҡаптырып тормай тышҡа йүгереп сыҡты. Муйынындағы ап-аҡ шарфының һыпырылып төшөп, дауахана тупһаһында ятып ҡалыуын да абайламаны. Сикәләрен өтөп барған күҙ йәштәренә быуыла-быуыла урам аша йүгерҙе. Машиналарҙың көслө сигнал тауыштарын да, шоферҙарҙың асыулы ҡысҡырыуҙарын да ишетмәне ул. Ҡаршыһына осраған кешеләргә бәрелә-һуғыла йүгереүендә булды. Башында тик бер генә һорау. Ни өсөн? Ни өсөн?..\nҮҙенең матур икәнлеген бала сағынан уҡ белеп үҫте Илгенә. Һылыулыҡ һыу буйлатмай, тиһәләр ҙә, синыфташ ҡыҙҙары араһында үҙен бер башҡа юғары тойҙо. Үҙ баһаһын белгән ҡыҙ ул тип йән атҡан егеттәрҙе яҡын юлатманы һәм береһен дә өмөтләндермәне. Ә мөхәббәтен Илгенә медицина колледжында уҡып йөрөгәнендә осратты. Ҡаланың юғары уҡыу йорттарының береһенең хоҡуҡ факультетында белем алыусы Сабир буш ваҡытында үҙ машинаһы менән юлаусылар ҙа ташый ине. Бер нисә тапҡыр Илгенәгә лә автовокзалға тиклем уның менән барырға тура килде. Һүҙ артынан һүҙ сығып, танышып киттеләр. Үткер ҡала егетенә һылыу ҡыҙҙың йөрәген яулау бик үк ауыр булманы. Илгенәгә уртаса мыҡты кәүҙәле, ҡалын ҡара ҡаштары аҫтынан һәр ваҡыт көлөп торған һоро күҙле, алсаҡ тәбиғәтле егет бер күреүҙә үк оҡшағайны. Ҡыҙ һөйөү даръяһына ҡолас ташлап сумды. Хыял донъяһында үткәргән йоҡоһоҙ төндәр, күҙ йәштәре, икеләнеүҙәр һәм хаталаныуҙар… Барыһын да үҙ башынан үткәрҙе Илгенә.\nСабир менән йылдан артыҡ осрашып йөрөһәләр ҙә, ҡыҙға егет үҙенең хистәрен белдерергә ашыҡманы. Осрашҡан һайын һөйгәненән тик бер генә һүҙ көткән Илгенә күңел төшөнкөлөгөнә бирелә башланы. Егет ҡыҙҙың күңелендәге дауылды һиҙһә лә, күрмәмешкә һалышты. Былай ҙа утта янған Илгенәне ҡайһы саҡта бәләкәй ҡыҙыҡайҙы үртәгәндәй ҡылана, ҡосағына алып иркәләй, төпһөҙ зәңгәр күҙҙәренән, ҡарағусҡыл һутлы ирендәренән үбеп өмөт сатҡыһы уята ла, айҙар буйы килмәй ҙә, күренмәй ҙә. Бына ошолай икеләнгән ваҡытында Илгенәнең юлында Морат осраны. Тышҡы ҡиәфәте менән тау халҡына тартым сибәр, сая егет Илгенәгә осрашыуҙарының тәүге көнөндә үк күптән инде уны яратып йөрөүен әйтте. Ә Сабир һаман шулай ҡыҙ янына бер килде, бер юҡҡа сыҡты. Тамам өмөтһөҙлөккә бирелгән Илгенә Моратҡа ҡарата күңелендә әҙ генә булһа ла осҡон эҙләй башланы. Егеткә ҡарата ниндәйҙер йылылыҡ бар ине унда. Шуға күрә ҡыҙ, күп уйлап тормай, Моратҡа кейәүгә сығырға ризалығын бирҙе.\nБергә йәшәй башлауҙарының тәүге айҙарында уҡ хаталаныуын аңланы Илгенә. Ятһа ла, торһа ла уйында гел генә Сабир булды. Хатта төштәренә лә инеп эҙәрлекләй ине. Аңҡы-тиңке булып йөрөгән сағында Сабир йәнә уны эҙләп тапты. Диплом эшен яҙыу өсөн әҙәбиәттәр алып сығып килгән Илгенәгә китапхананың тупһаһында осраны егет. Күҙҙәрендә һағыш. Үкенеүе йөҙөндә ярылып ята.\n- Нимә эшләнең һин, иҫәркәйем? – тип элеккесә ҡосағына алырға тырышты уны Сабир.\nКөтөлмәгән осрашыуҙан юғалып ҡалған Илгенә ситкә тайпылды. Ләкин егет йылдам хәрәкәт менән уның ҡаршыһына сыҡты.\n- Ниңә ашыҡтың, Илгенә? Кейәүгә сығыу һинең өсөн шул тиклем мөһим инеме ни? Мин бит тәүҙә икебеҙ ҙә уҡып бөтәйек, бер-ике йыл эшләп, матди яҡтан нығынып, шунан өйләнешербеҙ, тип уйлап йөрөй инем, – тип һораулы ҡарашын Илгенәгә төбәне.\n- Ә үҙең миңә ул турала әйтеүҙе кәрәк тип тә тапманыңмы? – тине Илгенә хистәрен күҙҙәре һатмаһын өсөн ҡулындағы китаптарына төбәп. – Хатта мине һөйөү-һөймәүең дә билдәһеҙ ине…\n- Иҫәркәйем, ниңә күҙҙәремдән уҡыманың? Һәр минут, һәр секунд һайын тик һине генә һөйөүем тураһында һөйләп торҙо бит улар. – Сабир һаҡ ҡына Илгенәнең эйәген күтәреп күҙҙәренә ҡараны һәм:\n- Яратам мин һине, Илгенә. Мөмкин булһа, кисер! – тине ауыр уфтанып.\n- Һуң икәнен аңлай тороп ниңә мине йәнә үртәйһең? – Йәш ҡатындың тамағына әсе төйөр килеп тығылды.\n- Был юлы үртәмәйем… үҙем үртәләм.\n- Минең ирем бар. Ул мине ярата. Минең өсөн йәнен бирергә лә әҙер… – тине Илгенә ситкә боролоп.\n- Ә һин, һин яратаһыңмы уны? Күҙҙәрең бит бөтөнләй икенсене һөйләй. – Сабир бармаҡ остары менән генә Илгенәнең күҙ йәштәрен һөрттө.\n- Белгең килһә… мин иремдән бала көтәм. Йоҡлап йөрөмәҫ кәрәк ине, күҙ белгесе, – тип Сабирҙың ҡулындағы китаптарын тартып алды ла, тупһанан йүгереп төшөп китте Илгенә.\nБала һүҙен ишеткәс, Сабир башҡаса үҙенең янына яҡынламаҫ та, тип уйлап яңылышты Илгенә. Егет Илгенәнең яңғыҙ сағын һағалап ҡына торҙо. Яратыуын, унһыҙ бер минут та йәшәй алмауын аңлатырға тырышты. Сабирҙың һөйөү һүҙҙәренә тамам ирене йәш ҡатын. Артабанғы тормошон Сабирһыҙ күҙ алдына ла килтермәй башланы. Ҡыҙының донъяға килеүе лә хәлде үҙгәртмәне. Араларының көндән-көн һыуына барыуына ут йотоп йөрөгән Морат:\n- Илгенә, мин һине бик яратам. Тормошобоҙға йәм өҫтәп Илүзәбеҙ ҙә тыуҙы. Ләкин һинең йөрәгең беҙҙең менән түгел бит. Нимә булды һиңә? – тип һүҙҙе үҙе башланы.\nИре менән нисек һөйләшергә белмәй йөрөгән Илгенә хәлдең асылын баштан-аяҡ һөйләне лә бирҙе. Сабирҙы яратыуын да йәшермәне. Быларҙың барыһын да ауыр кисерҙе Морат. Ҡара янып ике-өс көн уйланып йөрөнө лә, ниндәйҙер бер фекергә килгәс, ҡатынына:\n- Илгенә, мине иғтибар менән тыңла, һәм ике юлдың берәүһен һайла. Өсөнсөһө юҡ. Әгәр ғаиләне һаҡлап алып ҡалам тиһәң, уны онотаһың. Ышан, минең һөйөүем икебеҙгә лә етерлек. Ә инде уны һайлайһың икән, Илүзә минең менән ҡала. Мин ҡыҙымды бер кемгә лә бирмәйем. Һинең хатаң өсөн икеләтә түләй алмайым. Тағы бер шарт: бер китһәң, йөрәгемдең ҡапҡаһы һинең өсөн бөтөнләйгә бикләнә… Һиңә уйларға өс көн ваҡыт, – тине ҡаты ғына итеп.\nМөхәббәткә иҫергән Илгенә Сабирҙы һайланы. Күңеле ныҡ рәнйегән Морат ҡыҙын алып ҡайҙалыр бик алыҫҡа сығып китте. Бик һуңлап үҙ хатаһын аңлаған Илгенәгә өҙгөләнергә, ҡыҙын һағынып көнө-төнө иларға ғына тороп ҡалды. Мораттың уны бер ваҡытта ла ғәфү итмәйәсәген аңлаһа ла, Илгенә уларҙы бик оҙаҡ эҙләне. Инде таптым, ниһайәт балаҡайымды күкрәгемә ҡыҫып ҡосаҡлайым, тигәндә Морат йәнә эҙҙәрен йәшерҙе. Ғазапланыуҙар, йоҡоһоҙ төндәр, күҙ йәштәре менән генә тороп ҡалды йәш ҡатын. Сабир тамам өмөтһөҙлөккә бирелгән ҡатынының ҡайғыһын еңәләйтеү өсөн ҡулынан килгәндең барыһын эшләргә тырышһа ла, Илгенә күңел тыныслығы таба алманы…\nКөн күптән инде кискә һарҡты. Ләкин Илгенә урынынан да ҡымшанманы. Бына инде нисә сәғәт ҡала ситендәге парктың иң төпкөлөндәге эскәмйәгә ултырған да, таш һын булып ҡатҡан. Тик яҙғы елгә ярылған ирендәре генә бер туҡтауһыҙ шыбырлай:\n- Илүзәмдең ҡыҙҙары… Илүзәмдең ҡыҙҙары…\nИлгенә өйөнә ҡара янып ҡайтып инде. Сабир ғүмерҙә лә эштән һуңлап ҡайтмаған ҡатынын борсолоп һораулы ҡараш менән ҡаршы алды. Илгенә бер һүҙ ҙә өндәшмәй йоҡо бүлмәһенә үтте. Аптырауы йөҙөнә сыҡҡан Сабир ҡатыны артынан эйәрҙе. Ошо ярты көн эсендә ҡатыны һурылып, олоғайып киткәндәй. Сабир һәр ваҡыт яратып баҡҡан зәңгәр күҙҙәрҙә ғазап ярылып ята. Илгенә ауыр итеп көрһөндө лә, иренә күтәрелеп ҡарамай ғына:\n- Игеҙәк ҡыҙҙар… ейәнсәрҙәрем булып сыҡты… – тине бер нөктәгә төбәлеп.\n- …Ә-ә? – Сабир баҫҡан урынында ҡатып ҡалды. Ишеткән хәбәре бер аптыратһа, әсә йөрәгенең ни тиклем һиҙгер булыуы хайран ҡалдырҙы. Ҡатыны нисәмә йылдар бала табыу йортонда эшләп, аяныслы яҙмышлы сабыйҙарҙы аҙ күрмәне. Әммә береһенә лә былай тартылмағайны бит. Ҡан тартмай тиген шунан.\nКүңеленә үҙ йортондай яҡын булып киткән эш урынына бөгөн дә ашыға Илгенә. Яратҡан эшенә генә түгел, хәҙер ҡолонсаҡтары янына ла. Барыр, тәүҙә кескәйҙәренең инеп хәлен белеп сығыр. Ә унан… ә унан Рида Әхмәтовнаға барыһын да нисек бар, шулай һөйләп бирергә тура килер. Башҡаса йәшереү мөмкин түгел.\nРида Әхмәтовна Илгенәнең һөйләгәндәрен берсә уйланып, берсә урынынан тороп китеп тыңланы. Коллегаһы тынып ҡалғас та, бер талай өндәшмәй ултырҙы. Баш табиптың өнһөҙ ҡалыуы Илгенәне һағайтты. Ниндәй ҡарар сығарыр? Ыңғаймы, әллә киреме? Сабыйҙар янына Илгенәне яҡын да юлатмаясаҡ. Бергә эшләүҙәре бер бөгөн түгел. Хужаһының ҡылыҡ-фиғелен белеп бөткән инде Илгенә. Балаларын ташлап китеүселәргә унда тик бер ҡараш: әтрәғәләм, йәғни, йүнһеҙҙәр. Илгенәне лә шуларға тиңләүе бик ихтимал. Әллә дөрөҫөн асып һалырға кәрәкмәнеме икән? Икеле-микеле уйҙарға төшөп, хафаға ҡалған Илгенә баш табипҡа күҙ һирпеп алырға ла ҡыймай яуап көттө. Байтаҡтан һуң ғына Рида Әхмәтовна ниндәйҙер бер ҡарарға килеп:\n- Эйе-е… – тине һуҙып ҡына. – Бала – бауыр ите бит ул… Ҡулымдан килгәнсе ярҙам итермен, – тип ҡоро ғына өҫтәп ҡуйҙы.\nБаш табип бүлмәһенән сыҡҡан Илгенә тура сабыйҙар янына йүнәлде. Бәләкәстәрҙе ҡараусы шәфҡәт туташы уларҙы ашатып маташа. Илгенә лә үҙ мәшәҡәттәрен онотоп уға ярҙамлашырға тотондо. Шул тиклем дә йөрәккә яҡын булырҙар икән үҙҙәре. Илгенә күңелендә быны аңлатыр һүҙҙәрҙе таба алманы. Ул тойғо бар һүҙҙәрҙән дә өҫтөн ине. Игеҙәктәрҙең береһе аҡ йөҙлө – Илүзәһенә тартҡан, ә икенсеһе ҡараҡай. Кейәүгә оҡшағандыр. Бәлки… Моратҡалыр.\nИлүзә бөтә буш ваҡытын сабыйҙар янында үткәрҙе. Сабир ҡатынының эштән даими һуңлап ҡайта башлауын бик үк өнәп еткермәһә лә, сабыр ғына күнде. Ниһайәт, барлыҡ документтар теүәлләнеп бөттө. Сабир үҙе йәнә бер тапҡыр барлыҡ ҡағыҙҙарҙы өтөрөнән нөктәһенә тиклем тикшереп сыҡты ла, ҡатынына һондо.\n- Рәхмәт инде һиңә, Сабир. Һинһеҙ был ҡағыҙҙарҙың ос-башына сыға алмаҫ инем, – тине ҡояштай балҡыған Илгенә сабыйҙар өсөн әҙерләнгән бүлмәгә күҙ ташлап. – Йәһәтерәк алып ҡайтырға ине үҙҙәрен. Күрһәң ине һин уларҙы, Сабир! Икеһе лә шул тиклем теремек… һәм шул тиклем ғәзиз. Ярай, мин йүгерҙем. Документтарҙы алып барып тапшыра һалайым. Бөгөн миңә сменаға ла, – тип осоп тигәндәй сығып китте Илгенә.\nБала табыу йортоноң ишегенән инеү менән уны Рида Әхмәтовна үҙенә саҡырып алды. Һиҙгер ҡатын баш табиптың йөҙөндә борсолоу күреп хәүефләнеп ҡалды. Бәләкәстәре ауырып-маҙар китмәгәндер ҙә ул?! Рида Әхмәтовна Илгенәгә урын тәҡдим итте лә, өндәшмәй генә уның ҡулына бер папка тотторҙо. Баҙап ҡалған ҡатын ҡарашын бер коллегаһына, бер ҡулындағы папкаға күсерҙе. Уларҙың документтарын кире ҡайтаралар түгелме? Улай тиһәң, папкалары икенсе төҫтә ине. Ҡултамғалар ҙа таныш түгел. Албырғап ҡалған Илгенә яҙыуҙы уҡый алмай ыҙаланды. Күҙенә хәрефтәр түгел, бер тура һыҙыҡ ҡына күренә башланы. Ҡалтыранған ҡулы менән халат кәҫәһенән күҙлеген алып кейергә маташты. Уныһы ла асылмай бер булды. Илгенә һәр бер һүҙҙе ҡат-ҡат ҡайтып уҡыны, ләкин уҡығандары һис тә аңына барып етмәне. Ул үҙен өләсәһе һөйләгән ҡылдан нәҙек, ҡылыстан үткер күпер өҫтөндә кеүек хис итте. “Донъялыҡта уҡ икенсе тапҡыр тамуҡ утында янам түгелме”, тигән уй мейеһен телеп үтте уның. Ә тамағына төйөлгән әсе таныш төйөр ҙурайғандан-ҙурайҙы. Көс-хәл менән танышып сыҡҡан яҙыуы Илгенәнең ҡулынан төшөп китте.\n- Ҡайҙа ул үҙе?! – тип шыбырланы уның ирендәре. – Ҡайҙа улар? – Быныһын Илгенә йөрәк әрнеүе менән ҡысҡырып әйтте. Коллегаһын ситтән генә ҡарап торған Рида Әхмәтовна хатта тертләп китте.\n- Килеп етергә тейештәр…\nОҙаҡ көттөрмәне яҙыу хужаһы. Бик тәкәббер ҡиәфәттә килеп инде һәм күҙен туп-тура Илгенәгә төбәне. Был ҡараш алдында Илгенә үҙен туҙан бөртөгө кеүек кенә итеп тойҙо. Еңелсә генә өрһә лә, юҡҡа сығасаҡ.\nРида Әхмәтовна уларҙың икәүһен генә ҡалдырып сығып китте.\n- Һинең ул сабыйҙарға хаҡың юҡ, Илгенә! – Ирҙең тауышында тимер сыңы сыңланы. Шул уҡ ҡатылыҡ һәм ҡәтғилек. Шул уҡ үткер ҡараш. Йылдар Мораттың сәстәрен саллаған, олпатлыҡ өҫтәгән, ләкин холҡон үҙгәртә алмаған.\n- Ә һинең, Морат, хаҡың бармы? – Үҙен ҡулға алып өлгөргән Илгенә бирешергә теләмәне. – Ниңә сабыйҙар бында, бала табыу йортонда һуң?\n- Аңлатып тороуҙы урынһыҙ тип һынаһам да, әйтәйем, – тине Морат һаман күҙҙәрен Илгенән ала алмай. Уның ҡарашының иң төбөндә үҙенә ҡарата һаман һөйөү сатҡылары һаҡланғанын абайлап алды Илгенә. Ләкин улар Мораттың күңел яралары алдында тоноҡланып ҡала. – Сабыйҙар тыуғанда мин бик алыҫта экспедицияла инем. Ҡатыным был турала шылтыратып әйткәс тә ҡайтырға ашыҡтым. Беҙ бит күрше өлкәлә йәшәйбеҙ. Ейәнсәрҙәрем булһа ла, шуны раҫлаусы документтар кәрәк булғас, оҙаҡҡараҡ һуҙылып китте. Ә бөгөн беҙ игеҙәктәрҙе алып ҡайтырға килдек.\n- Юҡ! Юҡ, Морат!.. Балаҡайҙарымды ҡалдыр миңә… Зинһар ҡалдыр! Бер тапҡыр баламдан мәхрүм итеүең дә етер. Быныһында миһырбанлы булсы! –Илгенә Мораттың алдына теҙләнер сиккә етте.\nМорат Илгенәнең өҫтөнә ғәйеп тә өймәне, битәрләмәне лә. Тик башын ғына сайҡаны.\n- Ҡалдыр… Исмаһам берәүһен ҡалдыр… – тип һаман өмөтөн өҙмәне Илгенә.\n- Юҡ. Сабыйҙарҙы айырмайым.\n- Илүзә… Ә ҡайҙа һуң Илүзәнең үҙе? Ниңә… – Мораттың уҫал ҡарашынан әйтә башлаған һүҙен әйтеп бөтмәй туҡтап ҡалды Илгенә.\n- Сит илдә ул. Стажировка үтә. – Морат асыҡ тәҙрә аша күҙҙәрен алыҫтарға төбәне. – Минең ҡыҙым бәләкәстәре янына мотлаҡ ҡайтасаҡ! – тип ҙур ышаныс менән өҫтәп ҡуйҙы бер аҙға һуҙылған тынлыҡтан һуң.\nШул саҡ ишектән, ҡулына ике бер иш балалар комплектына уралған игеҙәктәрҙе күтәреп, шәфҡәт туташы менән бергә зауыҡ менән кейенгән урта йәштәрҙәге, мөләйем зәңгәр күҙле, аҡһыл йөҙлө, һылыу бер ҡатын килеп инде. Илгенә уларға табан уҡталып ҡуйҙы, ләкин урынынан ҡуҙғалыр көс тапманы. Ҡысҡырғыһы килде – тауышы сыҡманы. Үҙен буш бер ҡапсыҡтай тойҙо. Әйтерһең дә йөрәге төшөп ватылған да, мең-мең ярсыҡҡа әйләнеп юҡҡа сыҡҡан… Һуңғы тапҡыр ейәнсәрҙәрен ҡыҫып-ҡыҫып һөйгөһө, күҙҙәренән, кескәй генә биттәренән үпкеһе, танһыҡ сабый еҫен еҫкәгеһе килде. Тик аяҡ-ҡулдары ғына тыңламаны. Тышауланғандай хәрәкәтһеҙ ҡалды…


Рөстәм Хәмитов Рәсәйҙең элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары Алексей Волин менән осрашты // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Рәсәйҙең элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары Алексей Волин менән осрашты\n10:14, 18 июня 2014 Йәмғиәт\n17 июндә Республика Йортонда Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһының элемтә һәм киң коммуникациялар министры урынбаҫары Алексей Волин менән осрашыу үткәрҙе. Республикала телерадиотапшырыуҙарҙы һәм баҫма киң мәғлүмәт сараларын үҫтереү мөмкинлектәре, почта элемтәһе эшмәкәрлеге мәсьәләләре тикшерелде, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән.\nРеспублика башлығы урындағы, айырыуса милли телдәрҙә тапшырыуҙар әҙерләгән телеканалдарҙы һаҡлап ҡалыу кәрәклеген билдәләне.\n— Был йәһәттән министрлыҡ менән төбәк башлығы фекерҙәре тулыһынса тап килә, — тине журналистарға осрашыу аҙағында Алексей Волин. — Беҙ, әлбиттә, «һанлыға» күскән осорҙа урындағы телевидениеларҙың нисек үҫешәсәге тураһында ла һөйләштек. Шуның менән бәйле мин республика етәксеһенә теле һәм радиотапшырыуҙарҙы үҫтереү буйынса хөкүмәт комиссияһының Рәсәй Федерацияһында быға оҡшаш тапшырыуҙар сығарыуҙы һаҡлап ҡалыу тураһындағы яңы ғына ҡабул иткән ҡарарын хәбәр иттем. Ул бөгөн илдә эшләгән һәм улар өсөн һанлы мультиплекста урын табылмауы ихтималлы биш йөҙҙән ашыу төбәк һәм муниципаль телекомпанияларҙың ғәҙәти эшен дауам итергә мөмкинлек бирәсәк.\nБеҙ шулай уҡ почта бүлексәләре менән булған хәлде тикшерҙек. Республика башлығы ауыл ерендә бөтә почта бүлексәләрен һаҡлап ҡалыу зарурлығын билдәләне. Бөгөн ауылда күп кенә кешеләр өсөн, асылы буйынса, йәмәғәт тормошоноң үҙәге булып торған почта бүлексәләренең иҫәбен кәметеүгә юл ҡуймаҫҡа кәрәк, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул. Почта бүлексәләре дәүләтселек утраусығына әйләнгән.\nРеспублика етәксеһенең фекере хупланды. Башҡортостанда почта бүлексәләренең һаны ҡыҫҡармаясаҡ улар эштәрен дауам итәсәк. Әле Рәсәй Почтаһы хеҙмәткәрҙәренең, оҙаҡ ваҡыт бик түбән булған, эш хаҡын әкренләп арттырыу тураһында ҡарар ҡабул ителде. Хәҙер яҡынса 20-30 процент Рәсәй Почтаһы хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡын күтәргәндәр.\nПочта эшмәкәрлеге менән тығыҙ бәйләнгән тағы ла бер мәсьәлә – ул матбуғат баҫмаларына яҙылыу мәсьәләһе. Республика башлығы хәлдәрҙең нисек барыуы менән ҡыҙыҡһынды. Ул төбәк киң мәғлүмәт саралары артабанда сығыуын дауам итһен өсөн уларға республика бюджетынан ярҙам итеү тураһында хәбәр итте.\nОҙаҡ йылдар почта тарифтарының үҙгәрешһеҙ ҡалып, хәҙер байтаҡҡа күтәрелеүгә килтерә. Республика етәксеһе менән халыҡ һәм матбуғат киң мәң мәғлүмәт саралары өсөн был хәлде еңеләйтеү саралары тикшерелде.\nРеспублика башлығы менән тикшергән мәсьәләләр буйынса мин Башҡортостан Почтаһы, телерадиокомпаниялар вәкилдәре менән осрашыуҙар үткәрәсәкмен, шулай уҡ ике ҙур кәңәшмә уҙасаҡ. Бер ҙур кәңәшмә – төбәк телевидение хеҙмәткәрҙәре менән. Төбәк телевидениеһын үҫтереү мөмкинлектәрен һәм перспективаларын тикшерәсәкбеҙ. Икенсеһе – матбуғат киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре менән, унда бөтә мәсьәләләр комплексына фекер алышасаҡбыҙ, — тине Алексей Волин.