Мең дә бер күҙәтеүем...\nМең дә бер күҙәтеүем — Әхмәр Ғүмәр-Үтәбайҙың күҙәтеүҙәренән төҙөлгән йыйынтыҡ.\nМЕҢ ДӘ БЕР КҮҘӘТЕҮЕМ... Артабан яҙмаларымды ошо рубрикала алып барырға булдым. "Башҡорт "Википедияһы"ндағы вики-дуҫтарым ошо исем аҫтында махсус бит асҡан икән. Рәхмәт уларға!\n1 1-се күҙәтеүем\n2 2-се күҙәтеүем\n3 3-сө күҙәтеүем\n4 4-се күҙәтеүем\n5 5-се күҙәтеүем\n6 6-сы күҙәтеүем\n7 7-се күҙәтеүем\n8 8-се күҙәтеүем\n9 9-сы күҙәтеүем\n10 10-сы күҙәтеүем\n11 11-се күҙәтеүем\n12 12-се күҙәтеүем\n13 13-сө күҙәтеү\n14 14-се күҙәтеүем\n15 15-се күҙәтеүем\n16 16-сы күҙәтеүем\n17 17-се күҙәтеүем\n18 18-се күҙәтеүем\n19 19-сы күҙәтеүем\n20 20-се күҙәтеүем\n21 21-се күҙәтеүем\n22 22-се күҙәтеүем\n23 23-сө күҙәтеүем\n24 24-се күҙәтеүем\n25 25-се күҙәтеүем\n26 26-сы күҙәтеүем\n27 27-се күҙәтеүем\n28 28-се күҙәтеүем\n29 29-сы күҙәтеүем\n30 30-сы күҙәтеүем\n31 31-се күҙәтеүем\n32 32-се күҙәтеүем\n33 33-сө күҙәтеүем\n34 34-се күҙәтеүем\n35 35-се күҙәтеүем\n36 36-сы күҙәтеүем\n37 37-се күҙәтеүем\n38 38-се күҙәтеүем\n39 39-сы күҙәтеүем\n40 40-сы күҙәтеүем\n41 41-се күҙәтеүем\n42 42-се күҙәтеүем\n43 43-сө күҙәтеүем\n44 44-се күҙәтеүем\n45 45-се күҙәтеүем\n46 46-сы күҙәтеүем\n47 47-се күҙәтеүем\n48 48–се күҙәтеүем\n49 49-сы күҙәтеүем\n50 50-се күҙәтеүем\n51 51-се күҙәтеүем\n52 52-се күҙәтеүем\n53 53-сө күҙәтеүем\n54 54-се күҙәтеүем\n55 55-се күҙәтеүем\n56 56-сы күҙәтеүем\n57 57-се күҙәтеүем.\n58 58–се күҙәтеүем.\n59 59-сы күҙәтеүем.\n60 60-сы күҙәтеүем.\n61 61-се күҙәтеүем.\n62 62-се күҙәтеүем.\n63 63-сө күҙәтеүем.\n64 64-се күҙәтеүем\n65 65-се күҙәтеүем\n66 66-сы күҙәтеүем\n67 67-се күҙәтеүем\n68 68-се күҙәтеүем\n69 69-сы күҙәтеүем\n70 70-се күҙәтеүем\n71 71-се күҙәтеүем\n72 72-се күҙәтеүем\n73 73-сө күҙәтеүем\n74 74–се күҙәтеүем\n75 75-се күҙәтеүем\n76 76-сы күҙәтеүем\n77 77-се күҙәтеүем\n78 78-се күҙәтеүем\n79 79–сы күҙәтеүем\n80 80–се күҙәтеүем\n81 81–се күҙәтеүем\n82 82-се күҙәтеүем\n83 83-сө күҙәтеүем\n84 84-се күҙәтеүем\n85 85-се күҙәтеүем\n86 86-сы күҙәтеүем\n87 87-се күҙәтеүем\n88 88-се күҙәтеүем\n89 89-сы күҙәтеүем\n90 90-сы күҙәтеүем\n91 91-се күҙәтеүем\n92 92–се күҙәтеүем\n93 93-сө күҙәтеүем\n94 94–се күҙәтеүем\n95 95-се күҙәтеүем\n96 96-сы күҙәтеүем\n97 97-се күҙәтеүем\n98 98-се күҙәтеүем\n99 99-сы күҙәтеүем\n100 100-сө күҙәтеүем\n101 101-се күҙәтеүем\n102 102-се күҙәтеүем\n103 103-сө күҙәтеүем\n104 104-се күҙәтеүем\n105 105-се күҙәтеүем\n106 106-сы күҙәтеүем\n107 107-се күҙәтеүем\n108 108-се күҙәтеүем\n109 109-сы күҙәтеүем\n110 110-сы күҙәтеүем\n111 111-се күҙәтеүем\n112 112-се күҙәтеүем\n113 113-сө күҙәтеүем\n114 114-се күҙәтеүем\n115 115-се күҙәтеүем\n116 116-сы күҙәтеүем\n117 117-се күҙәтеүем\n118 118-се күҙәтеүем\n119 119-сы күҙәтеүем\n120 120-се күҙәтеүем\n121 121-се күҙәтеүем\n122 122-се күҙәтеүем\n123 123-сө күҙәтеүем\n124 124-се күҙәтеүем\n125 125-се күҙәтеүем\n126 126-сы күҙәтеүем\n127 127-се күҙәтеүем\n128 128-се күҙәтеүем\n129 129-сы күҙәтеүем\n130 130-сы күҙәтеүем\n131 131-се күҙәтеүем\n132 132-се күҙәтеүем\n133 133-сө күҙәтеүем\n134 134-се күҙәтеүем\n135 135-се күҙәтеүем\n136 136-сы күҙәтеүем\n137 137-се күҙәтеүем\n138 138-се күҙәтеүем\n139 139-сы күҙәтеүем\n140 140-сы күҙәтеүем\n141 141-се күҙәтеүем\n142 142-се күҙәтеүем\n143 143-сө күҙәтеүем\n144 144-се күҙәтеүем\n145 145-се күҙәтеүем\n146 146-сы күҙәтеүем\n147 147-се күҙәтеүем\n148 148-се күҙәтеүем\n149 149-сы күҙәтеүем\n150 150-се күҙәтеүем\n151 151-се күҙәтеүем\n152 152-се күҙәтеүем\n153 152-се күҙәтеүем\n154 153-сө күҙәтеүем\n155 154-се күҙәтеүем\n156 155-се күҙәтеүем\n157 156-сы күҙәтеүем\nБер күҙәтеүем. Үҙе юҡ саҡта һиңә башҡа кеше хаҡында насар һүҙ һөйләүсе һин юҡта башҡаға һине насарлап һөйләй. Баҡтиһәң, был күренеште "тел зинаһы" тип атайҙар икән.\nТағы бер күҙәтеүем. Һуңғы ваҡытта ҡатын-ҡыҙ тауышлы ир-ат йырсылар күбәйҙе. Был нимәгә икән?\nҠыҙым өй эсендә ҡыуыш ҡороп, диван йә карауат янына яҫтыҡтар терәп, өҫтөнә простынянан ҡыйыҡ ҡуйып өй яһап уйнарға ярата. Ҡыуышы-өйө эсенә иң яратҡан ҡурсаҡтарын индереп ҡуя. Шуныһы:үҙенең "аулаҡ" донъяһына бер кемдең дә аяғын баҫтырмай. Әле балалар баҡсаһына барыуҙан баш тартҡас ҡына аңланым: ул үҙенең бәхетле сабый, баласаҡ илен, әкиәт донъяһын ошо рәүешле һаҡларға теләй, хәҙерге йәшәйешебеҙҙең, өлкәндәр донъяһының ҡағиҙәләрен, ҡанундарын ҡабул итергә теләмәй, үҙенсә протест белдерә, бикләнергә теләй. Кешенең иң бәхетле мәле, заман теле менән әйткәндә, уның диснейленды - бәхетле сабый. бала сағы шул.\nУрамдағы машиналар ағымындағы берәүһенең генә торбаһы ысҡынһа, глушителе эшләмәһә, саҡрымдарға һуҙылған ҡолаҡ тондорғос шатырҙаҡ хасил була. Әгәр ҙә барлыҡ машиналарҙың да глушителе булмаһа... Ул сағында кешеләр ҡолаҡтары тоноп ҡалаларҙан, улай ғына ла түгел Ерҙән ҡасып бөтөрҙәр ине. Ә бит ул тауыштар яңғырай һәм фәҡәт торбалар тарафынан йотолоуы арҡаһында ғына беҙҙең ҡолаҡҡа килеп етмәй. Кешелекте иһә сабырлыҡ, түҙемлек һаҡлай, улар булмаһа Ер шарының һәр урынында ла мәңгелек һуғыштар барыр, хаос башланыр ине...\nБөгөн 1 апрелдә сатирик шағирыбыҙ Буранбай Исҡужин мәрхүмдең бер һүҙен иҫкә төшөрөү урынлы булыр: "Ҡарап-ҡарап торам да, тормоштағы күп күренештәр башыма һыймай: әллә күренештәр үтә ҙур, әллә баш бәләкәй..." Мин иһә бер нәмәне аңлай алмайым: ни өсөн кешеләр күпләп дин юлына килгән һайын уларҙың араһында дошманлыҡ хисе көсәйә бара икән?\nКеше асылы һөйләгән һүҙендә түгел, ә башҡарған ғәмәлендә күренә икән. 2014 йылдың 9 майында ғаиләм менән атаҡлы башҡорт йырауы, билдәле яҙыусы Спартак Илъясовҡа ҡунаҡҡа барҙым. 10 майҙа аҡай беҙҙе Әүештауҙағы әүлиә шишмәһенә алып барҙы. Унда беҙҙе сәйер күренеш ҡаршыланы: Силәбе өлкәһенән килгән әллә ниндәй ят кешеләр законһыҙ рәүештә тауға менә торған юлға машиналарын ҡуйып, килгән һәр кешенән аҡса түләтеп үткәреп торалар икән. Ҡулдарында документ-фәләндәре юҡ. Спарткак аҡай 10 минут эсендә тау итәгенә халыҡты йырҙыртты. Йөҙләгән кеше килде. Шундуҡ йыйынды башлап ебәрҙе һәм халыҡты тауыш бирҙерттереп “күршеләрҙең” ғәмәлен башбаштаҡлыҡ тин танып, уларҙы ҡыуып ебәрергә тигән ҡарар ҙа сығарттырҙы. Шунан өфәндәй буйлы иллеләп ир-ат тегеләрҙең юлға арҡыры ҡуйған машиналарын күтәреп алып соҡорға ташланы. Машина хужалары саҡ ҡасып ҡотолдо... Ана шундай ул Спартак аҡайыбыҙ! Уға уҙған йылдың 4 ноябрендә 75 йәш тулды. Мин уға арнап ошо шиғырҙы яҙҙым:\nҺәр саҡта ла ул йүнәлтә Тарихҡа иғтибарын. Ул башҡорттоң донъяһында Спартак ихтилалы!\nГел унлыҡҡа тейә уғы, Ҡоростай ихтыярлы. Тарих һабағын биреүҙә Спартак ихтилалы.\nГел еңеүсе, унда һис юҡ Еңелеү ихтималы. Рух көрәше феномены – Спартак ихтилалы.\nТауышында тарих илай, Моңдары “эх”, тимәле... Ул – Табын ҡағанатының Спартак ихтилалы.\nОктябрҙәр кәрәк түгел Һәм уның инҡилабы. Барһа әгәр йөрәктәрҙә Спартак ихтилалы.\nБер тамсы никотин атты үлтерә, тиҙәр. Дөрөҫтөр. Уртаса алғанда, беҙҙең илдә сығарылған фильтрһыҙ сигареттарҙы әүҙем тартыусы ай самаһы ваҡыт эсендә бер атты үлтерерлек никотин һура. Йылына уртаса 12 ат килеп сыға. Үҙем иһә 15 йыл тарттым һәм үҙемдә 180 баш йылҡы малын үлтерҙем. 30 йыл тартыусы - 360, 45 йыл тартыусы 540 атты һәләк итә. Бына ҡайҙа китә милләттең көсө, әгәр ҙә ул "аттарҙы" һаҡлап ҡалып, дөрөҫ йүнәлеш биргәндә еребеҙ һәм донъябыҙ гөл баҡсаға әүерелер ине. Уйлап ҡарағыҙ: был бер тәмәкенең генә зыяны. Юҡҡа ғына Заря апай Бикташева тәмәкене "кеҫә Хиросима"һы, "кеҫә Нагасаки"һы тип атамай...\nҠыҙым 1-се каналда Максим Галкин алып барған "Барыһынан да яҡшыраҡ..." ("Лучше всех") тигән программаны ҡарарға яратмай. Программаның балаларҙы сәмләндереү йәһәтенән ыңғай яҡтары, мотлаҡ, барҙыр, әммә мин уның зарарлы яҡтарын да түбәндәге сәбәптәрҙә күрәм: 1.Программаның "Барыһынан да яҡшыраҡ..." тип аталыуы ғына башҡа балаларҙың насар, артта ҡалған булыуына ишара һәм бындай билдәләмә балаларҙа кәмселек комплексын барлыҡҡа килтермәҫ, тип кем әйтә ала? 2.Телевизор аша бар донъяға күренгән балала тәкәбберлек сифаттары барлыҡҡа килмәүенә, уларҙың боҙолмауына ниндәй гарантия бар? 3.Халыҡта күҙ тейеүҙе "һоғо тейеү" (һоҡланыу энергияһы зарары) тип әйтеү бар. Ул балаларға күҙ теймәй, тип кем әйтә ала? 4.Вундеркинд, индиго һәм кристалик вибрацияға эйә балалар үҫеп еткәс тә, ябайҙарҙан ябайға әүерелә икән, был програманың маҡсаты бары тик шоуға ҡайтып ҡала һәм унда кескәйҙәр "тәжрибә ҡуяны" ролен башҡарырға тейешме?\nТелебеҙҙең ҡөҙрәте сикһеҙ! Хатта йәнәш килгән ике һүҙҙең урындарын алмаштырып ҡуйыу ҙа кешене шатлыҡ толпарына атландыра ала. Яңыраҡ кәйефе төшкән дуҫым килде. Ниңә улай күңелһеҙ йөрөүе хаҡында һорашҡайным: "Эй, эсем бошоп йөрөйөм әле", - тип яуапланы ул түбән тонда. Мин уға: "Тапҡанһың ҡайғырыр нәмә. Мына минең бошом эсеп йөрөй, әммә һис тә бирешмәйем", - тигәйнем, балтаһы һыуға төшкән дуҫым шарҡылдап көлөп ебәрҙе. Шатланып һөйләшеп торҙоҡ та, ишәгенән шатлыҡ толпарына күсеп атланып китеп барҙы.\nАуыр, ҡыйын хәлгә ҡалған кешене йәлләү тойғоһо беҙҙең ил кешеһендә характер булараҡ нығынған. Беҙ хатта кемделер йәлләүҙән үҙебеҙгә кинәнес алабыҙ шикелле. "Бына бит, минән дә хөртөрәк йәшәгән, минән дә ауырыраҡ хәлгә тарыған кешеләр бар икән. Уларҙыҡы менән сағыштырғанда минеке әлхәм, Аллаға шөкөр", - тип тә уйлайбыҙ, буғай. Әлбиттә, тик Хоҙайҙан килгән мәрхәмәтлелек, шәфҡәтлелек тойғолары хаҡында был рәүешле итеп фекер йөрөтөү яҙыҡ, сөнки изгелек иҫәпкә, ниндәйҙер шартты үтәүгә ҡоролмай. Ул була йә булмай. Әммә беҙ кемделер йәлләгән саҡта тырнаҡ эсенә алынған уйҙарға барыбер ҙә биреләбеҙ. Кем белә, бәлки шөкөр итеү тап шулай булырға тейештер ҙә.\nИнфаркттан ҡасып буламы? "Аргументы недели" гәзитенең быйылғы 12-се һанында Михаил Смиренскийҙың академик Юрий Бузиашвилинан алған интервьюһы шулай атала. Баҡтиһәң, кешенең тыумыштан уҡ йөрәгенең нисә тапҡыр тибере программаға һалынып ҡуйыла икән. Кеше шунсама тапҡыр йөрәк ҡағышынан кәм йәшәй ала, артығын йәшәй алмай. Беҙ йүгергән саҡта, башҡа төрлө спорт менән шөғөлләнгәндә йөрәгебеҙ йышыраҡ тибә, тимәк күберәк йүгергән һайын үлемебеҙгә тиҙерәк барып етәбеҙ. Әгәр ҙә йөрәгебеҙ минутына норманан әҙерәк типһә, ул сағында инде ҡан төйөнсәләре барлыҡҡа килеп, шулай уҡ ғүмеребеҙ ҡыҫҡа булыуы бар. Ундайҙарға һәлпәндәп (бег трусцой) йүгереү файҙалы.\nБеҙ йыш ҡына кеше тәжрибә, аҡыл туплап бөткәс кенә, утыҡҡас ҡына хаҡлы ялға китә, тағы ла эшләй алыр ине әле, тигән үкенес белдерәбеҙ. Әммә был осраҡта фанилыҡ күҙлегенән генә сығып фекер йөрөтәбеҙ. Әммә, мәңгелек күҙлегенән сығып ҡарағанда, ысынлап тыуыу үлгәндән һуң башлана. Үлеү - йоҡонан уяныу, тигән бер аҡыл эйәһе. Мәшһүр Гете "Үлгәндән һуң тормош барлығына ышанмаған кеше хәҙер үк үле" тигән.\nФатир хаҡтары уларҙың үҙҡиммәтенән нисә тапҡырға артығыраҡ икән? Белергә ине. Өфөләге хаҡтар АҠШ-тың ҡайһы бер ҡалаларынан юғарыраҡ тиҙәр. Шулайҙыр. Самалап ҡараһаң, нимә инде ул фатир: ике-өс машина йөгө ҡом да, шунсама кирбес, тиҫтәләгән тоҡ цемент та, өс-дүрт кубометр таҡта, бер центнер самаһы арматура, быяла, башҡа ваҡ-төйәк инде. Ҡыҫҡаһы, фатирҙың үҙҡиммәте, уҙа барһа, 100 мең һум самаһы барҙыр. Шулай булғас, ниңә шул тиклем ҡиммәт ул беҙҙә фатир? Бөгөн генә башҡа килеп һуҡты: фатирҙың хаҡы уны төҙөр өсөн киткән материалдарҙың хаҡы менән билдәләнмәй, сөнки шул фатирҙа йәшәү хоҡуғы шулай ҡиммәт тора. Хоҡуҡ хаҡы шулай. Әллә мин яңылышаммы икән?\nҠыҙымдың тыуған көнөнә бер ситлек эсенә ултыртып ике йырсы ҡош бүләк иттем: щеголь (көйәҙ һандуғас) менән чиж (һарыҡай турғай). Икеһе лә аталыҡ, ҡыҙым көйәҙ һандуғасҡа Арат, һарыҡай турғайға Дини исемдәре ҡушты. Тәүҙә Арат үҙен бик эре тотто. ризыҡҡа ла, һыуға ла, Диниға ла иғтибар итмәне. Дини иһә уның янында бөтөрөнөп-бөтөрөндө, ашарға саҡырҙы, Арат һаман битараф ҡалды. Бер нисә көндән һуң улар ролдәрен алмаштырҙы: Дини Арат кеүек һауалы ҡыланды, асыҡҡан Арат Дини хәлендә ҡалды, уның кеүек бөтөрөнә, берсә ризыҡтан ауыҙ итә, берсә һыу эсә. Тәүҙә был ике ҡоштоң һайрауҙарын айыра инем, бер ай үтеүгә Дини Аратса, Арат Динисә һайрай башланы, тағы ла бер ай үтеүгә уларҙың һайрау мелодикаһы бергә ҡушылып, ошондай абракадабра барлыҡҡа килде: спли-спли-спилууууууу, ццц-тр-тр-тррррррррррррр, дряв-дряв-дрявввввввввв, кавлин-кавлинннннн һ.б. Бына уларҙың бергә ултырыуына өс ай үтте һәм ҡоштар бөтөнләй һайрамаҫ булды. Уларҙы өс ай буйына күҙәтеп шундай һығымтаға килдем: Хоҙай бына ни өсөн айырым тел, йола, моң биреп халыҡтарҙы барлыҡҡа килтергән! Әлбиттә, кешелекте һаҡлап ҡалыр өсөн! Тимәк һәр милләт үҙ йәшәү мөхитендә асылын һаҡлай ала.\nӘҙәм балаһының тәбиғәте шундай: ул бар нәмәгә лә хужа булырға ынтыла. Ризыҡты үҙ аҡсабыҙға һатып алғас, уға үҙебеҙ хужа. Әммә ризыҡ ҡорһағыбыҙға төшөп ятҡас, ул хужа: беҙгә энергия биреп төрлө ғәмәлдәр башҡарта, сифатһыҙ булһа, ауырыуға һабыштыра, кеше артабан шул ризыҡтың ҡоло булып, ҡайҙалыр эшләргә, аҡса табырға мәжбүр. Ризыҡтар араһында иң зәһәр ҡол биләүсеһе – араҡы, ул кешенең эсенә ингәс, яман уйҙар уйлата, хатта енәйәт эшләтә. Беҙ – әйбер ҡоло, хәҙерге замандың иң хәтәр ҡол биләүселәре – автомобиль, кеҫә телефоны һәм Интернет. Беҙ хатта үҙебеҙҙең тәнебеҙгә лә, йәнебеҙгә лә хужа була алмайбыҙ. Тәнебеҙ ергә ашлама булып китә, йәнебеҙ Хоҙай хөкөмөндә ҡала. Фәҡәт тик рухыбыҙға, милли булмышыбыҙға ғына үҙебеҙ хужа була алабыҙҙыр ул. Барлыҡ ҡоллоҡтарҙан азат булыуҙың берҙән-бер юлы – Аллаһ ҡоло булыу! Уның ҡолон бер кем дә, бер нәмә лә ҡол яһай алмай, Унан ҡурҡҡан бәндә башҡа бер кемдән дә ҡурҡмай!\nЙыш ҡына шундай һорауға яуап эҙләйем: әгәр ҙә халҡыбыҙ үҙ тарихында анауындай фажиғәләргә тарымаһа, уның ниндәйерәк йырҙары тыуған булыр инек икән? Моғайын, “Сыңрау торна”, “Урал” йырҙары һымаҡтыр. Ә инде заман йырҙарына килгәндә, улары, моғайын да, сая ир-уҙаманыбыҙ Марат Йәғәфәровтыҡына оҡшаған булыр ине. Мин уның йырҙарын ҡабат-ҡабат тыңлайым да, һоҡланып бөтә алмайым. Шундайын иркенлек, киңлек бар уларҙа, йән азатлығы бар йырҙарында, бәхетле кешенең, бәхетле халыҡтың аһәңе һыйған Мараттың "йә-йә-йә" (беҙ уҙған быуаттың 90-сы йылдарында Маратты һәм уның йырҙарын шаяртып шулай атаныҡ) һуҙымдарына. Шуға иманым камил: бәхетле һәм бәхеттең ҡәҙерен белгән кеше генә аңлай алалыр уларҙы. Улар – киләсәк йырҙары, баһаһы ла, Аллаһ бойорһа, шул заманда бирелер. “Ҡымыҙ” йырын ғына алып ҡарайыҡ: уны тыңлағанда сүллек буйлап сарсап килгәндә һалҡын, күпереп торған һаумал ҡымыҙҙы ауыҙ иткәндәй булаһың. Афарин, Марат, тик ниңәлер һуңғы ваҡыт яңы йырҙары ишетелмәй...\nБөгөн “Юлдаш” радиоһы егеттәре “Ленинды күмергәме-юҡмы?” тигән темаға һөйләшеү ойошторҙо. Тауыштар 50-50 самаһы менән уртаға бүленде. Мин уның һаман да ерләнмәүен илебеҙҙең һаман да үҙ юлын таба алмауында күрәм. Беҙҙең менталитет һаман да баҡыйлыҡҡа күсеүсене ер өҫтөндә ҡалдыралыр. Кем белә, бәлки олигархтар киләсәктә уның кәүҙәһен үҙҙәренең байлығын һаҡлап ҡалыр өсөн файҙаланыр, бәлки шуның өсөн дә тоталарҙыр. Ҡытай халыҡ республикаһы парламентында, мәҫәлән, 3 мең депутаттың барыһы ла долларлы миллиардер. Мин иһә ошо дүрт юллыҡты яҙҙым: Ильичты, тим ерләмәйсә Ҡотолмаҫ күңел бәйҙән. Аллаһ берәү, тик Ул ғына Үлмәй ҙә, күмелмәй ҙә.\nБеҙ һәр ваҡыт кемделер йәлләйбеҙ, ярҙам итәбеҙ, бынан “минән дә ауырыраҡ хәлдәге кеше бар, минеке шөкөр”, тип күңел тыныслығы табабыҙ. Ошоно файҙаланып аҡса эшләүселәр ҙә бар. Бер көн “Мир” фирмаһы туҡталышында бер егет: “Яңы ғына төрмәнән сыҡтым, Черниковкаға ҡайтып етерлек аҡса кәрәк, ярҙам итегеҙ?”- тип ялбарҙы. Юллыҡ аҡса бирҙем. Иртәгеһенә тағы ла шул ерҙә үк йөрөп ята егетем. Был юлы: “Мине талап киттеләр, юллыҡ аҡса бирегеҙ?”- тигәйне, мин уға: “Нимә, һин кисәнән бирле ҡайтып етә алмай йөрөйһөңмө?”- тигәйнем, шылғаяҡ ҡапыл юҡҡа сыҡты. Ситкәрәк киттем дә, туҡталышты күҙәтә башланым. Мине киткән тип белеп, егет тағы пәйҙә булды ла, һорана башланы. Яҡынса 5 минут самаһы ваҡыт эсендә 10-лаған кеше янына барып, шуларҙың яртыһын ышандырып, күпмелер аҡса һыға алды был. Автобуста йөрөү хаҡы 25 һумлығын иҫәпкә алғанда, теоретик яҡтан, яҡынса 1 сәғәттә 1500 һум, 10 сәғәттә плюс-минусы менән 10 мең, 1 айҙа 300 мең һум аҡса йыя алыры шикһеҙ. “Аграр университет” туҡталышының ер аҫты үткәлендә бына 3 йыл инде бер кеше хәйер һорашып ултыра. Яҙлы-көҙлө, йәйле-ҡышлы миҙгелгә ҡарап ыҫпай кейенә ул, термос менән сәй эсә. Ҡыҫҡаһы, илебеҙҙә яңы һөнәр эйәләре барлыҡҡа килә...\nҺәр яңы нәмә күптән онотолған иҫке, донъяла яңылыҡ юҡ, тиҙәр. Шулайҙыр. Мәҫәләнгә миҫал өсөн Интернетты алайыҡ. Элек ул ни рәүешле булды икән? Кешеләр араһындағы мәғлүмәти-сәнғәти-мәҙәни-социаль бәйләнеш функцияһын беҙҙең халыҡта зат (нәҫел, ырыу) институты үтәгән. Ырыу башлығы, аҡһаҡал Интернеттың системный администраторы функцияһын башҡарған, беҙ туғанлыҡ менән берҙәм, татыу, көслө булғанбыҙ. Тимәк Интернет беҙгә онотолоп барған зат институтын тергеҙергә булышлыҡ итеүсе бынамын тигән сара. Тик уның бер генә кире яғы бар шикелле: мөнәсәбәттәр тик виртуаллектә генә тороп ҡалмаһын ине, сөнки беҙ Интернет аша “дуҫ” булғандар менән осрашҡан саҡта: “Ә, таныным, беҙ бит дуҫтар, ярар, мин һиңә яҙырмын, лайк ҡуйырһың, репост яһарһың...”- тип тиҙерәк хушлашыу яғын ҡарайбыҙ.\n1983 йылда Евгений Евтушенко һуғыш йылдары хаҡында (уға һуғыш башланғанда 9 йәш була) ике сериялы "Балалар баҡсаһы" тигән нәфис фильм төшөрҙө. Фильм авторҙың бала саҡ хәтирәләренә ҡоролғайны, бер туҡтауһыҙ авторҙың шиғырҙары яңғырай, шул фонда тылда барған ваҡиғалар һүрәтләнә. Фильмдың 2-се серияһының 39-40-се минуттарынан һуң кинозалда ултырыусылар берҙәм рәүештә тороп сығып китте. Беҙ 5-6 тамашасы ғына ултырып ҡалдыҡ. Сөнки ошо 2 минут арауығында ҡар өҫтөндә яланғас ҡыҙ көрткә сума-сума, йүгереп йөрөй. Ул көндәрҙә киноға билет табыуы ҙур проблемаға әүерелде. Кешеләр көн һайын шул яланғас ҡыҙҙы ҡарар өсөн генә кинотеатрға йөрөнө. Иҫегеҙҙә булһа, ул заманда ҡайһы бер кинофильмдар афишаларына "Кр.дет до 16 лет" тип яҙа торғайнылар. Барһаң, ҡайһы берҙәренең "Кр.дет"ы бөтөнләй булмай сыға ине. Халыҡ ундай фильмдарға эркелеп килде. Хәҙер иһә "+16", "+18" тип яҙалар. Был да үҙенә күрә реклама. Ни тиһәң дә, "Тыйылған татлы була"...\nҠыҙым менән "Пышка" магазины-сәйханаһына инеп сыҡтыҡ. Унда эшләүсе мөләйем йөҙлө башҡорт ҡыҙы беҙҙе үҙ телебеҙҙә сәләмләп ҡаршыланы. Уның үҙен тотошона ҡарағанда ҡалала тыуып үҫкәнлеге ярылып ята. Ултырып сәй эстек. Һылыу башҡа клиенттар менән дөйөм аралашыу телендә һүҙ алып барһа ла. беҙгә үҙ телебеҙҙә өндәште. Ҡыҙым менән уның аралашыуынан шуны аңланым: ҡалала телебеҙ ҡәҙимге аралашыу нормаһы булып нығынған икән. Сөнки уларҙа туған телдә һөйләшеүҙән оялыу комплексы бөтөнләй юҡ. Беҙ иһә ҡалала үҙебеҙҙең телдә аралашҡан кешене күрһәк, иң тәүҙә уның ҡайһы яҡтан, ауылын, туғандарын һораша башлайбыҙ. Башҡорт булғас, мотлаҡ, ҡайҙандыр ауылдан булырға тейеш тип уйлап яңылышабыҙ...\nБөгөн "Юлдаш" радиоһы егеттәре "Ҡарға бутҡаһы" байрамы хаҡында фекер алышыу ойошторҙо. Хуп, бик күп урындарҙа үтәлә был йола. Әммә байрамдың килеп сығышы хаҡында бер һүҙ ҙә әйтелмәне. Күренекле ғалим, антрополог Ринат Йосопов был хаҡта яҙып үтте. Ислам диненә тиклем үк үтәлә башлаған был йола. Ул саҡта вафат булғандарҙы күммәгәндәр, ҡая, ағас баштарына һалып ҡуйып ҡоштарҙан ашатҡандар. "Ҡурай" башҡорт халыҡ әкиәтен генә иҫегеҙгә төшөрөгөҙ. Ҡыш көнө баҡыйлыҡҡа күсерселәрҙе иһә зыяратта ер өҫтөнә һалып ҡуйып, өҫтөнә бүрәнәләр аралығын ҡоштар инерлек кенә итеп 10-15 сантиметр ҡалдырып бура бурағандар. Йыртҡыс йәнлектәр мәрхүмдең мәйетен алып китмәһен өсөн шулай эшләнгән. Яҙ етеп, ҡар иреүгә кешеләр бура өҫтәренә ҡыҙыл сепрәк бәйләп, бутҡа бешереп һалып, ҡарғаларҙы, ҡоҙғондарҙы, башҡа ҡоштарҙы әүрәтеп килтереп мәйеттәрҙе ашатҡан. Һуңынан мәрхүмдәрҙең һөйәктәрен йыйып алып шул уҡ урында соҡор ҡаҙып күмгәндәр. "Ҡарға бутҡаһы", "Ҡарға туйы" байрамдары ошонан ҡалған. Әбйәлил, Учалы, Белорет райондарында әле булһын ҡәберҙәрҙе тап шул рәүешле бурап ҡуйыу һаҡланған, тик мәғәнәһе генә онотолған. Беҙҙең яҡта, мәҫәлән, әле булһын әжәлен көтөп ятыусы кеше иң ышаныслы яҡын кешеһенә: "Һөйәгемә һин етерһең", - тип әйтеп ҡалдыра. Тик был осраҡта мәрхүм булыусы ла, уның донъялыҡта ҡалыусы туғаны ла был һүҙҙәрҙең ни өсөн әйтелгәнен аңламай.\n1 май байрамында 3 көн билһеҙ яттым. Яттым тигәс тә, бил ауыртҡанда ятып та, ултырып та, баҫып тороп та, илап та, көлөп тә, йәшәп тә, үлеп тә булмай икән. Был ауырыуҙан дарыу (панацея) юҡ. Сублимация (күсереү) ысулы ла ярҙам итмәне. Малай саҡта әҙәм белмәҫ ауырыу - теш һыҙлау менән яфаланғанда беҙҙең ауылға Сыңғыҙҙан күсеп килеп йәшәүсе Шахморатов Абдрахман олатай: "Улым, бер стакан һыуға яртышар балғалаҡ тоҙ, борос, аджика һалып болғатып эсһәң, бөтә ул", - тигәс, шулай иткәйнем.Теш һыҙлауым юҡҡа сыҡты, уның ҡарауы эсемдә янғын сыҡҡандай булды. Баҡтиһәң, ауыртҡан бер ереңдәге һыҙланыуҙы ошо рәүешле икенсе ереңә күсереп була икән. Тик бына бил ауыртыуын ғына күсереп булманы.\nФрейд йөҙ, мең тапҡыр дөрөҫ. Яҙ етеүгә болон-ҡырҙар, ҡала аллеялары күҙҙең яуын алырлыҡ төрлө төҫтәге сәскәләргә күмелә. Сәскәләрҙең ни өсөн шулай матур булыуҙарын бер мәл Әмир Ишемғолов туғаныбыҙ аңлатҡайны. Уларҙы елдәр, бал ҡорттары, иңкештәр, күбәләктәр, башҡа бөжәктәр һеркәләндерә. Үҫемлектәр: "Миңә ҡун, бына мин бит иң матуры, минән дә матурыраҡты, минән дә гүзәлерәкте тапмаҫһың", - тип бөжәктәргә йән атып, барлыҡ йәмдәрен һибеп, ихлас йылмайып, ҡуйындарын асып ултыра икән дә. Сәскәләр үҙенең тоҡомон ишәйтеү теләгенән күҙҙең яуын алырлыҡ, тап шул теләктән ата ҡоштар инә ҡоштарҙы саҡырып йәнде өҙҙөрөп һайрай. Барыһы ла артырға, ишәйергә, бының өсөн матур булып күренергә теләй.\nЙыл һайын 9 май байрамын оло мөғжизәләй көтөп алабыҙ. Мин, мәҫәлән, тап ошо көндә тарихи ғәҙелһеҙлек юҡҡа сығыр, данлыҡлы 112-се Башҡорт гвардия кавалерия дивизияһы командиры Миңлеғәле Шайморатовҡа Герой исеме бирелер тип өмөтләнәм. Өмөтөм быйыл да аҡланманы, уның ҡарауы, әллә ни ҡайғырманым: сөнки 78 Советтар Союзы Геройы тәрбиәләгән командирҙың түшендә былай ҙа 78 Советтар Союзы Геройы, 5 Дан ордены балҡый бит. Атлы дивизияның 3860 яугиры төрлө миҙал, ордендар менән наградланған. Командирҙың түшендә урындар ҡалмаған бит!\nӘле генә булған ваҡиғаны онотҡан хәтерһеҙ, тарҡау, иғтибарһыҙ (С.Маршактың "Вот такой рассеянный" шиғырын иҫегеҙгә төшөрөгөҙ) кешеләрҙе күргәнегеҙ бармы? Әммә уларҙы иҫәүән тип атарға ҡабаланмағыҙ. Ундайҙар донъялағы иң иғтибарлы кешеләр: сөнки улар бар иғтибарын бер генә объектҡа йүнәлтеп, башҡаларына иғтибар ҙа итмәйҙәр. Тимәк - иғтибарһыҙлыҡ айырата диҡҡәт билгеһе.\nБөгөн "Юлдаш" егеттәре балаһыҙлыҡ өсөн һалым түләү мәсьәләһе буйынса һөйләшеү ойошторҙо. Минең фекер шулайыраҡ: бала Хоҙайҙың әмере буйынса, үҙ ризығы менән тыуа икән, балаһыҙлыҡ өсөн һалым түләтеү Хоҙайға штраф һалыуға тиң.\nӘбйәлил районында машина һатып алған бер егет Магнитогорскийға барған автобусҡа ултырып, ҡала осонда төшөп ҡалып, йәйәүләп юлдағы билдәләрҙе, боролоштарҙы, светофорҙарҙы, ҡайһы урында нимә эшләргә ярағанын-ярамағанын өйрәнеп, тикшереп йөрөп сыҡҡан. Ауылына ҡайтҡас, машинаһы менән ҡалаға китеп, разведка яһаған маршруты буйынса уңышлы ғына йөрөп ҡайтҡан. Эх, әгәр ҙә алдағы ғүмергә лә ошо рәүешле разведка яһап булһа, беҙ бик күп хаталарҙы яһамаҫ инек...\nАртыҡ кәүҙә ауырлығынан (һимеҙлектән) ҡотолоу юлын дуҫым, Өфөнөң "ҡар кешеһе" Анатолий Львович Легкота шунда күрә: "Ябығыр өсөн әллә ниндәй методикалар эшләйҙәр, китаптар яҙалар, махсус институттарҙа ғалимдар ошо проблеманы өйрәнеп фән дәрәжәһенә өлгәшә. Ә бит ябығыуҙың юлы ап-анһат ҡына, 3 һүҙҙән генә тора - ӘҘЕРӘК АШАРҒА КӘРӘК! (НАДО МАЛО ЖРАТЬ!)"\nАйҙар Хөсәйенов конъюнктура кешеһе түгел. Шуға күрә уның тураһында яҙыр өсөн үҙенең стиленә күсергә кәрәк. Айҙар менән шулай таныштыҡ. Үткән быуатттың аҙағында ул Яҙыусылар союзына килеп инде. Ҡулында А4 форматындағы йоҡа ғына китап. Таныштыҡ. Мәскәүҙә уҡып йөрөй. "Башкирский девственник" тигән роман китабын миңә бүләк итте лә: "Мин көтөп ултырам, һин уҡып сыҡ..." - тине. "Зөһрә - ҡош. Мин дә ҡош. Мин уның менән Иҫәнғолдан Өфөгә килгәндә автобуста таныштыҡ..." тип башланған романын 7 минут эсендә уҡып сыҡтым. Үҙ ғүмеремдә уҡыған иң ҡыҫҡа романым шул булғандыр. Айҙарҙың Өфөләге артабанғы тормошо беҙҙең күҙ алдында үтте. Яңыраҡ ул миңә тағы бер китабын бүләк итте. Яҙыусылар, әҙәби мөхит тураһында лаҡаптар, булған һәм була яҙған хәлдәр хаҡында тик айҙарса яҙылған “Соло на айпаде” китабы. Әйтергә кәрәк, ул китапты аңлар һәм көлөр өсөн тик айҙарса ҡабул итергә лә кәрәктер. Лаҡаптарының береһен генә килтерәм:\nСалауат Вәхитов студент йылдарында ярты стипендия аҡсаһына Евтушенконың 2 томлығын һатып алған. Ҡайтҡас та әсәһенә: “Әсәй мин ярты стипендияма Евтушенконың 2томлығын һатып алдым”, - тигән. “Маладис”, тигән әсәһе. Салауат ҡыуанып үҙенең бүлмәһенә юлланғас, әсәһе туҡтатып: “Ә тушенкаларың ҡайҙа?”-тип һорап ҡуймаһынмы.\nШәмбе көн автостраховка мөҙҙәте тамамланғас, машинамды Аҡъяр ауылының “Бикбау” сауҙа үҙәге ҡаршыһында ҡалдырып, “Росгосстрах” компанияһы офисын эҙләп киттем. Тиҙ генә барып таптым. Бикле булып сыҡты. Шәмбе эшләмәй икән. Кире килгәндә ҡаршыма бер ағай осраны. Һаулыҡ һорашты. Беҙҙең арала шундайыраҡ һөйләшеү булды: –Нишләп йөрөйһөң, ҡустым? –Мына, “Росгосстрах”ҡа килгәйнем. Бикле булып сыҡты... –Йөк машинаһымы? –Юҡ, еңел... –Эй, әттәгенәһе, йөк машинаһы булһа, ярҙам итер инем... –Ярай, ағай, Өфөгә ҡайтҡас, эшләтермен әле... –Һин, ҡустым, мине ғәфү ит... –Нимә өсөн, ағай? –Һиңә ярҙам итә алмаған өсөн... –Эй, ағай, борсолма... –Нишләп борсолмаҫҡа, ти. Һин бит Өфөнән килгәнһең... –Бөтә Өфө кешеләренә ярҙам итергә тимәгән бит... –Барыбер ҡыйын... –Минең Өфөнән икәнлегем ҡайҙан беленә? Мине таныйһыңмы әллә? –Юҡ, танымайым, үҙең әйтәң бит Өфөнән тип. Мин, ҡустым, һиңә тағы нисек ярҙам итә алам? –Юҡ, ағай, барыбер ҙә һиңә шундай ярҙамсыл булғаның өсөн ҙур рәхмәт... –Һуң, мин бит һиңә ярҙам итә алманым... ...Миңә бер нисек тә ярҙам итә алмағаны өсөн тәрән борсолоу тойғоһо йөҙөнә сығып, ағайым тороп ҡалды. Ундай кешеләрҙе Хызыр Илъяс тиҙәр. Шул булғандыр. Бигерәк тә Хәйбулла ерлегендә ошо ағай кеүек ихлас, ярҙамсыл кешеләрҙе йыш осратам. Халҡыбыҙҙың күркәм бер сифатына эйә улар.\nҺыуҙың ҡәҙерен белер өсөн һыуһыҙ сарсарға, ризыҡтың ҡәҙерен белер өсөн асығырға кәрәк, тиҙәр. Йәшәүҙең ҡәҙерен белер өсөн үлеп ҡарарға кәрәкме икән? Сарсағандан һуң һыуһындарың ҡанғансы һыу эсергә, асыҡҡандан һуң туйғансы ризыҡҡа тейенергә була. Тик үлеп ҡарағандан һуң кире терелеүе мөмкин түгел. Шуға күрә Хоҙайға һыйынып йәшәү һәм Уның өсөн үлеү иң дөрөҫөлөр ул. Шулаймы икән?\nҠыпсаҡтар хаҡындағы төрлө сығанаҡтарҙы күҙәтеүем, шул иҫәптән Йәдкәр Бәшировтың “Бөйөк Башҡорт иле” китабы менән танышыуым бер фаразға килтерҙе. Башҡорт халҡын формалаштырыуҙа мөһим роль уйнаған ҡыпсаҡтарҙы европалылар “ҡуман”, урыҫтар “половцы” тип атаған. Ҡыпсаҡтарҙың беҙҙең эраға тиклемге тарихы массагеттарға (мәсәғүттәргә), пассагеттарға, иссагеттарға, дөйөмләштереп әйткәндә, боронғо сактарға барып тоташыуы хаҡында яҙғайны мәрхүм тарихсы Рәшит Аҡкилдин (ауыр тупрағы еңел булһын!). Фарсылар ҡыпсаҡтар йәшәгән даланы “Дәште Ҡыпсаҡ”, урыҫ тарихсылары “Половецкое поле”, гректар һәм башҡа европалылар “Ҡумандар иле” тип атаған. Й.Бәшировтың китабындағы аңлатмала “ҡуман” атамаһы “ҡыуман”дан, йәғни “ҡыу” (ҡыуарған, һары) тамырынан алынған тип килтерелә. Был дәлил половцылар менән ҡумандарҙың бер үк халыҡ булыуын раҫлай. Ә бына “ҡыпсаҡ” атамаһы ҡайҙан алынған һуң? Мәхмүт Ҡашғари яҙыуынса, “...XI быуаттағы боронғо башҡорт теле ҡимаҡтарҙың теленә иң яҡыны һаналған. XI быуатта ҡыпсаҡтар ҡимаҡтар менән ныҡ аралаша һәм “ҡимаҡ” этнонимы тора-бара “ҡыпсаҡ”ҡа әүерелә...” Ҡашғари менән килешергә лә булыр ине, тик “ҡимаҡ” “ҡыпсаҡ”ҡа әүерелгән саҡта яңы эраға тиклем үк булған “сак” тамыры нисек күскән һуң? Быға аңлатма юҡ. “Киске Өфө” ләге “Әсәйем лөғәте” рубрикаһында әсәйем үҙе генә ҡулланған һүҙҙәрҙе килтереп, унда “ҡәп”, “ҡап” ярҙамсы һүҙҙәр хаҡында әйтеп үткәйнем. Әсәйем үҙ телмәрендә уларҙы һүҙенең, фекеренең мәғәнәһен көсәйтер өсөн ҡулланыр ине. Әйтәйек, “ул килмәк ҡайҙа, ҡәп ҡайҙа...” йә булмаһа “ул бармаҡ ҡайҙа, ҡап ҡайҙа...” Белеүебеҙсә, беҙҙең телдә һүҙҙең мәғәнәһен көсәйтеүсе был форма күп осрай, әйтәйек, “ҡып-ҡыҙыл”, “ҡап-ҡара”, “ҡоп-ҡоро” һ.б. Ошоларҙан сығып фаразым: ҡыпсаҡтар боронғо сактарҙың иң-иңе, иң ғәйрәтлеһе, ҡып-сағы... Кем өсөндөр был фаразым көлкө генә булып тойолор. Сөнки тарихсы ла, телсе лә түгелмен. Шулай ҙа ҡайһы ваҡыт ошондай фекерҙәр ҙә башҡа килеп һуғып ҡуя...\nҺуңғы йылдарҙа туйҙарҙы кафеларҙа, ресторандарҙа, ҡыҫҡаһы, бер урында һәм бер көндә үткәреү модаға инеп китте. Әлбиттә, былар барыһы ла ваҡытты һәм сығымдарҙы экономиялау маҡсатында башҡарыла. Боронғоса, барлыҡ йолалар үтәлгән туйҙар хәҙер һағынып ҡына һөйләрлек хәтирәләр булып ҡала бара. Ниндәй күркәм ул туй йолалары. Беҙҙең яҡта, мәҫәлән, тәүҙә ҡыҙҙың ата-әсәһенә һөйләшергә, аҙаҡ әйттерергә килерҙәр ине. Һөйләшеп килешеү бер көндә башҡарылһа, әйттерергә килгәндә ике көн үтеп китә. Әйттереүгә кейәү бала, кейәүңәре, кейәүҙең үҙенән өлкән бер ир туғаны килә. Был ике көндә никах уҡыла, ҡыҙ йәшерелә, егет менә ҡыҙ аҡ келәттә ҡауыша. Ҡауышҡан төндөң таңында ҡыҙҙың кескәй туғандары: ҡәйнештәре һәм балдыҙҙары еҙнәй бүләге алырға килә. Еҙнәй кеше бер туған ҡәйнештәренә мотлаҡ рәүештә бәке, башҡаларына аҡса бирергә тейеш. Кейәү кеше ҡайныһы менән ҡәйнәһенә тейешле бүләген бирә йә әйтә. Шул көндө “Кейәү сәйе” йолаһы үтә.Туйға тиклем кейәү ҡайны йортона килеп кейәүләп йөрөй. Ҡыҙ яғынан кейәүҙең йортона туй өсөн һуйыласаҡ малды алырға киләләр. Туй ҡыҙҙың яғында өс көн һуҙымында үтә. Ҡоҙалар ҡыҙҙың йортона килеп төшөр алдынан “ҡот алып ҡасыу” йолаһы башҡарыла. Тәүге көндә – “Ҡыҙыл туй”, икенсе көн – “Йыуаса”, өсөнсө көн – “Сыбыртҡы ите”. Был өс көндөң тик үҙенә генә хас йолалары бар. Кейәүҙең ата-әсәһе өс көндә лә ҡыҙҙың ата-әсәһенең йортонда төп ҡоҙа, төп ҡоҙағый. Ә егеттең башҡа туғандарын иһә парлап-парлап ҡыҙҙың туғандары үҙҙәренә ҡоҙа (уҙаҡ)итеп алып, төп йортта үткән байрамдан һуң йоҡларға үҙҙәренә алып ҡайта, ҡунаҡ итә, бүләк бирә. Өсөнсө көндөң һуңында ҡыҙҙы кейәү йортона оҙаталар. Кейәү йортонда “Килен һөйөү”, “Һыу юлы күрһәтеү” йолалары башҡарыла, еңгәй үҙенең ҡәйнештәренә, бикәстәренә сигелгән ҡулъяулыҡ, янсыҡ бүләк итә. Ҡоҙалар ҡайтҡандан һуң иртәгеһе көнөнә ҡыҙҙың ата йортона саҡырыусы ебәрелә. Саҡырыусыға мотлаҡ рәүештә бүләк бирелә. Ҡыҙ яғында туйҙа ҡатнашҡан барыһы ла кейәүҙең ата йортона өс көнгә ҡунаҡҡа килә. Төп йортта үткән мәжлестән һуң кейәүҙең туғандары үҙҙәренең ҡоҙаларын (уҙаҡтарын) өйҙәренә алып ҡайтып ҡунаҡ итә, бүләк бирә. Ҡоҙалар ҡайтып киткәндәң һуң “Килен сәйе” йолаһы үтә. Ҡыҫҡаһы, егет менән ҡыҙҙың өйләнешеүе сәбәпле үткән байрам тантаналары беҙҙең яҡта элек 10-12 көндә үтә торғайны. Был ваҡыт арауығында ике яҡтан да ҡоҙалар бер-береһенә шул тиклем эҫенешеп, ысын мәғәнәһендә туғанлашып бөтөр ине. Хәҙер иһә ике яҡтан да, ҡыҙҙың һәм егеттең туғандары бер-береһе менән ныҡлап танышып та өлгөрмәй ҡала. Яңы барлыҡҡа килгән ғаиләнең ныҡлығын ошо ҡоҙалар араһында барлыҡҡа килгән туғанлашыу һаҡлағандыр ҙа инде. Хатта айырылышыуға етди сәбәптәр килеп тыуған хәлдә лә, ҡоҙалашҡан туғандарының мөнәсәбәтен боҙмаҫ, туғанлыҡты өҙмәҫ өсөн генә булһа ла, ғаилә тарҡалмай һаҡланғандыр. Йолалар юҡтан ғына барлыҡҡа килмәгән бит инде. Хәҙер йәштәр араһында йыш күҙәтелгән айырылышыуҙарҙың бер сәбәбе туй йолалары тулыһынса үтәлмәүгә лә бәйлелер тип уйланыла.\nАң көслөрәкме, әллә тәбиғи инстинктмы? Уларҙы сағыштырыу дөрөҫмө? Был хаҡта төрлө күҙәтеүҙәремә таянып мәҡәләләр яҙғаным бар. Тағы бер миҫал. Бер пашаның улы һыу эскәндән һуң ауырып китә. Уның ағыуланғанмы-юҡмы икәнлеген белер өсөн һауыттағы ҡалған һыуҙы һарыҡ бәрәсенә эсереп ҡарарға булалар. Ныҡ сарсаған бәрәс һыуҙы эсеү түгел, хатта еҫкәп тә ҡарамай, яҡын да килмәй. Икенсе һауыттағы һыу янына үҙе йүгереп килә. Ошонан һуң пашаның улын кемдер үлтерергә йыйынғанын беләләр... Былар барыһы ла тарихта ҡалһын. Хәҙер шундай һорауға яуап эҙләп ҡарайыҡ: һыуҙы еҫкәп тә ҡарамайынса, бәрәс уның ағыулы икәнлеген нисек белгән һуң? Тәбиғи инстинкт миллион йылдар буйы формалаша, шунсама йыл тәжрибәһе һөҙөмтәһе, тиҙәр. Шулай ҙа бер айлыҡ ҡына бәрәс үҙенең ниндәй һиҙеү, тойоу ағзалары аша һыуҙың ағыулы икәнлеген белгән? Аңлатыуы ҡыйын шул. Бары тик шулай тип яуап бирергә генә ҡала: бәрәсте Хоҙай иҫкәрткән, Хоҙай аралаған.\nЙола-традициялар үтәлешен рухиәтте һаҡларға булышлыҡ итеүсе фольклор сараһы итеп кенә аңлау - мәсьәләнең, айсберг һымаҡ, һыу өҫтөндә күренеп торған өлөшө генә. "Ғәҙәт ҡылыҡтың энеһе..." тигән Мостай Кәрим. Классик миҫал (был турала яҙғаным булды) килтерәм. Үлем түшәгенә ятҡан атай кеше улына ризалығын бирә һәм бер генә үкенесе ҡалыуы хаҡында әйтә. Ул да булһа - улының намаҙға баҫмауы. Васыяты шул була: улы атаһының йыназаһынан һуң 40 көн һуҙымында намаҙ ваҡытында мәсеткә килеп атаһын иҫләп ултырырға тейеш була. Улы атаһының васыятын үтәй һәм 41-се көндә мәсеткә үҙе килә, намаҙға ла ултыра. Ҡырҡ, ахыры, ҡырҡылыу тигәндән алынғандыр. Бер үк ғәмәлде 40 көн башҡарған кешенең был ғәмәле ғәҙәтенә күсә. Тимәк йола-традиция булмышты, холоҡто барлыҡҡа килтерә. Холоҡ - ул характер, ә характер - ул яҙмыш. Ә рухиәт иһә булмыштың, асылдың, яҙмыштың йөкмәткеһе генә. Йола-традицияһын үтәмәгән халыҡ ҡырҡ йыл һуҙымында икенсе халыҡҡа әүерелмәҫ тип кем әйтер?\nБеҙ йыш ҡына коммунистарҙы тәнҡитләргә яратабыҙ. Бар нәмә сағыштырыуҙа күренә. Совет осоронда "Совет Башҡортостаны" гәзитенең тиражы 100 меңдән ашып киткән йылдар булды. Әгәр ҙә гәзит көн һайын сығыуын иҫәпкә алғанда аҙналыҡ тираж ярты миллионға, айлығы 2 миллион самаһына барып етә. Ошоларға башҡорт телендә сыҡҡан башҡа гәзит-журналдарҙың, район гәзиттәренең, "Китап" нәшриәтенең башҡортса сыҡҡан китаптарын өҫтәһәң, башҡорт телендә баҫылған гәзит-журнал-китаптарҙың дөйөм айлыҡ тиражы 3-3,5, йыллығы 42 миллион самаһы данаға барып етә. Тағы ла шуныһы: партия был баҫмаларҙың уҡылыуын да ойошторҙо. Совет осоро идеологияһы ниндәй генә булмаһын, ул баҫмалар башҡортса булғас, телде һаҡлау йәһәтенән уларҙың әһәмиәте иҫкиткес ҙур булды. Маҡсат ысулды аҡланы. Беҙ бына шул баҫмаларҙы уҡып үҫкән быуындар вәкилебеҙ.\nХат алышыуҙың һүҙ менән аңлатып булмаҫлыҡ кинәнесе, романтикаһы бар. Беҙ, буранбайҙар, үҙебеҙҙәге башланғыс мәктәптән һуң Һаҡмар аша ятҡан Сыңғыҙға йөрөп уҡыныҡ. Бер мәктәптә уҡыһаҡ та, атай–әсәйебеҙҙең йән дуҫтары Париж һәм Миңзифа Туйсиндарҙың балалары менән хат алыштыҡ. Уларҙың исеменән хатты Флүрә апай Туйсина–Аллаярова яҙҙы. Шуныһы иҫтә ҡалған:хатты мәктәп эргәһендәге почта йәшнигенә төшөрәбеҙ ҙә, үҙебеҙ мәктәп коридорында осраған Флүрә апайҙан ҡасып, күренеп ҡалһа, әллә ҡайҙан урап йөрөй торғайныҡ. Хат ҡасан Баймаҡтан урап килгәнсе байтаҡ ваҡыт үтә. Нисектер, беҙ хатҡа яҙған сәләмдәрҙе уҡырҙан алда үҙебеҙҙе күрһә, оятыбыҙҙан ер тишегенә инерҙәй инек. Яҙғыһын Һаҡмар ташып, юл өҙөлгән саҡта, Париж ағай беҙҙе дәрес бөткәнен көтөп ултырып, күмәгебеҙҙе үҙҙәренә йоҡларға алып ҡайтыр ине. Шул саҡта бәләкәс кенә Йәмил, Рәмил, Радмир урындыҡта йылмайып ултырған сабыйҙар ғына инеләр. Уларға бер барғанда Миңзифа апай холодец бешергәйне. Париж ағай уны "мөйкөлдәк" тип атаны. Был ризыҡты тәүге тапҡыр уларҙа ауыҙ иттек. Әрмелә саҡта миңә Буранбай Исҡужин хатты көн һайын яҙҙы. Дөрөҫөн әйткәндә, расхудҡа һуҡты. Ни өсөн тигәндә хат ташыусыға хат өсөн бер ҡап тәмәке бирергә кәрәк. Һағындыра шул саҡтар. Хәҙер иһә смс йә социаль селтәрҙәр аша ғына хат яҙышабыҙ.\nЙыш ҡына ата-әсәләрҙең шундай һүҙҙәрен ишетергә тура килә: "Балаларыбыҙ менән өйҙә башҡортса аралашабыҙ. Балалар баҡсаһының башҡорт төркөмөнә йөрөтәбеҙ, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытылған класҡа бирәбеҙ, әммә улар урамға сыҡһа, йәһәт кенә дөйөм аралашыу теленә күсә..." "Үҙ кимәлендә аралашыу мөхите булмаған саҡта һәр бер талант эйәһе юҡҡа сыға" тигән Флобер. Тел менән дә шулай. Тимәк барыһын да милли телдә аралашыу мөхите хәл итә, улай ғына ла түгел, ул мөхит баланың артабанғы яҙмышын да билдәләй. Ҡытайҙар юҡҡа ғына донъяның башҡа дәүләттәрендә үҙ кварталдарын ойоштороп йәшәмәй. Был фотола Шамонино ауылының балалары. Улар, асылда, башҡортса аралаша, әммә ара-тирә дөйөм аралашыу телендә һөйләшкән төркөмдәре лә осрап ҡуя. Тағы ла шуныһы: был балалар халҡыбыҙҙың бөрйән, үҫәргән, ҡыпсаҡ, күбәләк, түңгәүер ырыуҙары вәкилдәре. Ҡыҫҡаһы, был ауылда халҡыбыҙҙың бөтөн ырыуҙары вәкилдәре йәшәй. Тимәк, ғаиләлә, урамда, балалар баҡсаһында, мәктәптә уҡытыу-тәрбиә эшен дөрөҫ итеп ойошторғанда, 10-15 йылдан бының ыңғай һөҙөмтәләре күренәсәк. Был ауыл миҫалында бөтөн халҡыбыҙ сағыла.\nБер дуҫымдың диуарында "Бәхет тынлыҡ ярата" тигән яҙыу уҡыным. Бик тәрән мәғәнәле һүҙҙәр. Ниңәлер, күп кенә кешеләр яңғыҙлыҡҡа дусар булыуҙарын, тормош иптәше менән айырылышыуҙарын, балалары үҫеп етеп, яңғыҙ ҡалыуҙарын бәхетһеҙлеккә тиңләй. Ә бит ысын бәхет бәхеттең булмауында ла бар. Хоҙайҙың ихтыярынан тыш япраҡ та һелкенмәй. Тап шуның өсөн әгәр ҙә кеше яңғыҙ тороп ҡала икән, был да юҡҡа түгел. Йыш ҡына икенсе кешене артыҡ ныҡ яратһаң, уны юғалтаһың, тигәнде лә ишетергә тура килә. Халыҡ "Үтә ҡыҙыл тиҙ уңа"ти был осраҡта. Ошоларҙан сығып шундай һығымта яһарға ла ла мөмкиндер: кеше яңғыҙ ҡалған осраҡта Хоҙайға яҡынлай. Ә инде Уның хозурына яҡынлашыу бәхеттең дә бәхете. Бер китапта уҡығайным: донъя ҡыуғандарҙы, Үҙен һанға һуҡмағандарҙы Хоҙай үҙенә ҡаратыр, ишеттерер өсөн һуҡыр йә һаңғырау итә. Мин бәлки яңылышамдыр?\nБөгөн "Юлдаш" радиоһы егеттәре прививкалар, вакциналар тураһында һөйләшеү ойошторҙо. Төрлө фекерҙәр әйтелде, уларҙың барыһы менән дә ниндәйҙер кимәлдә килешергә булалыр. Әммә шуныһы бәхәсһеҙ: кеше тәбиғәттән ни тиклем алыҫлашһа, уның төп докторы булған иммунитеты шул тиклем ҡаҡшай һәм уның урынын прививкалар, вакциналар яулай. "Комфорт милләтте үлтерә" ти француздар.\n"Юлдаш" радиоһына 17 йәш тулып киткән икән. Балиғлыҡ йәше. Әсәйем мәрхүмә ғүмеренең һуңғы 5 йылын түшәктә ятты. Тәүлек әйләнәһенә "Юлдаш"ты тыңлап, баҡыйлыҡҡа ла уның һөйләүе аҫтында күсте. Үҙем был радионы иртәнсәк тыңларға яратам. Йәмилдең, Филүстең, Ғәзиздең тауыштары яңғырау менән йәшәгеләр килеп китә! Афарин уларға! Егеттәр үҙенең ихласлығы менән күптәрҙең йөрәген яулап, илебеҙ киңлегендә туған телебеҙҙә аралашыу мөхитен барлыҡҡа килтерҙе. һәр кемдең "Юлдаш" аша үҙенең тауышын яңғыратырға тырышыуы ла күп нәмә хаҡында һөйләй. Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында һүҙ атҡарыусылар ҙа радио аша әҙәби башҡорт телендә һөйләргә ынтыла икән, егеттәр дөрөҫ юлда бара!!!\n"Юлдаш" радиоһы егеттәре сираттағы һөйләшеүен иң шәп атайҙар темаһына арнаны. Минеңсә, иң яҡшы атай - ул һәр кемдең үҙ атаһы. Әгәр ҙә ул булмаһа, әсәйегеҙ башҡа кешегә кейәүгә сыҡһа, беҙ ошо яҡты донъяны күрә лә алмаған булыр инек. Шуға күрә мин үҙ атайыңды башҡа атайҙар менән сағыштырыуға ҡырҡа ҡаршы.\nУҡытыусы һөнәре Хоҙайҙан, тиҙәр. Дөрөҫтөр. Сөнки тәүгеһе Хоҙайҙан булһа, башҡа һөнәрҙәр уҡытыусынан. Уҡытыусыны беҙ мәктәптә һабаҡ биреүсе, дәрес уҡытыусы кеше тип кенә аңлайбыҙ, әммә уның мәғәнәһе киңерәк. Халҡыбыҙҙа “Үҙеңдән башҡаны әүлиә тип бел” тигән әйтем бар. Ысынлап та, һәр кем беҙгә һабаҡ бирә. Хатта беҙ яуыз, насар кешегә ҡарап та, уның кеүек булырға ярамай тигән ғибрәт-һабаҡ алабыҙ. Тимәк насар кеше лә беҙгә уҡытыусы. Тағы бер ҡыҙыҡлы фекер. Режиссер Айрат Абушахманов һөйләгәйне. Польшала Люпа тигән бер режиссер биш йыл буйы режиссерҙар әҙерләгән. Уҡыуҙы тамамлар алдынан диплом спектаклендә уҡытыусы студенттарына шундай шарт ҡуя: спектакль башланыр алдынан улар мотлаҡ рәүештә сәхнәгә табут сығарырға тейеш була. Табутта “Люпа”тип яҙылған. Бында шундай мәғәнә һалынған: һин биш йыл үткәс, уҡып сыҡҡас, уҡытыусыңды ерләргә тейешһең. Шулай итмәһәң, һин ғүмерең буйына уҡытыусыңдың хыялдарын тормошҡа ашырырға тейеш булаһың. Ул сағында үҙ юлың булмай.\nӘрмелә саҡта "Литературная газета"ла бер авторҙың шиғыры (авторын онотҡанмын) баҫылып, бер уҡыуҙа ятлап алғайным. Бына ул: Шел по лесу паренек, Паренек кудрявый. Споткнулся и упал Об пенек корявый. И про этот про пенек, Про пенек корявый. Высказал он все что мог Паренек кудрявый. Раньше этот паренек Говорил коряво. Научил его пенек Говорить кудряво. Ошо шиғырмы? Әллә һүҙ уйнатыумы? Ҡыҫҡаһы, ҡайһы берәүҙәрҙәң фекеренсә, бер-ике уҡыуҙа ятланған шиғыр ғына шәп шиғыр була. Киреһенсә лә булыуы бар бит. Әгәр ҙә шиғырҙың һәр юлында һоҡландырғыс, таң ҡалырлыҡ образдар, фекерҙәр булһа, уҡыусы шуларҙың йоғонтоһона бирелеп, ҡалған юлдарын онотоуы ла бар бит. Әллә мин яңылышаммы? Әйткәндәй, иң анһат ятланғаны - таҡмаҡтар)))\nБөгөн "Юлдаш" радиоһы егеттәре автомобилгә бәйле әңгәмә ҡорҙо. Элек машинаны йыуғандан һуң уның двигателе шәп эшләй башлағанын күреп аптырай торғайным. Өлкәндәр: "Машина шулайтып йыуыусыға рәхмәтен белдерә, ҡыуанысынан шәп эшләй" - тип аңлата ине. Хәҙер инде был күренештең сәбәптәрен икенсе төрлөрәк уйлайым. Машинаны йыуған саҡта уның моторына, кузовына йәбешеп ҡалған һыу бөртөксәләре двигатель ҡыҙыулығы, ҡояш нуры аҫтында тиҙ генә парға әйләнә, был осраҡта ниндәйҙер кимәлдә һыуҙың кислородҡа һәм водородҡа бүленеү процесы ла бара. Тимәк, машина тирәһендә үҙенсәлекле микро(мокро)флора барлыҡҡа килеп, һауаны таҙартыусы фильтр аша двигателгә кислород һәм водород барып эләгәлер. Ә кислород менән водородтың ниндәй яғыулыҡ икәнен беләбеҙ. Уларҙан хатта шартлатҡыс бомба яһайҙар. Әйткәндәй, һыу менән йөрөүсе автомобилдәр ҙә шул принцип буйынса эшләй, йәғни унда махсус ҡоролма һыуҙы (Н2О) водородҡа һәм кислородҡа айыра һәм двигателгә яғыулыҡ итеп бирә. Тағы ла ямғыр ваҡытында машинағыҙҙың тартыу көсө артҡанын тойғанығыҙ бармы?\nСалауат рухлы, сәсән телле ине мәрхүм ҡәләшдәшебеҙ, яҡын дуҫыбыҙ Ғәбиҙулла Зарипов. Уның бер ҡыҙыҡлы һүҙе иҫтә ҡалған. «Нимә генә яҙһам да: ул хикәйәме, повесмы, мәҡәләме, шиғырмы-поэмамы, драмамы — ҡобайыр килә лә сыға. Жанр түгел, әйтергә теләгән фекерең мөһим. Фекерең булмаһа, ниндәй генә жанрҙа ижад итмә, һөштөмһөҙ генә нәмә килә лә сыға», тигәйне ул әҙәбиәт, сәнғәт, халыҡ яҙмышы хаҡында бәхәсләшкән оҙон төндәребеҙҙең береһендә. Тиңдәштәребеҙ араһында Коммунистар партияһына ингән берҙән-бер кеше лә ине ул Ғәбиҙулла. Беҙ уны шаяртып, яратып «Максималист» тип атап йөрөттөк. Партия билетын Башҡорт халыҡ фирҡәһен ойоштороу йыйылышында, Матбуғат йортоноң 10-сы ҡатындағы залда яндырҙы ул.\nУның хаҡындағы шағирә Зөһрә Ҡотлогилдинаның мәҡәләһен «Ағиҙел»дең 11-се һанында «Исемдәре — хәтер күгендә» рубрикаһында уҡырһығыҙ.\nҠайһы берәүҙәрҙең юғары урынға ултырғандан һуң ни өсөн танауҙарын күккә сөйөүҙәренең сәбәбе уларҙың интеллект кимәленең шул урын өсөн талап ителгән кимәлдән түбән булыуында. Шуға күрә вазифа биләүсе үҙен шул кимәлдә итеп күрһәтер өсөн эйәген өҫкә күтәреп, кешеләрҙе күрмәй, юғарыға ҡарап йөрөргә мәжбүр. Ә бына инде биләгән урыны менән үҙе бер кимәлдә булғандар баштарын тура тотоп, башҡаларҙы үҙенә тиң күреп йөрөй. Ҡыҙыҡ, биләгән вазифалары үҙенең кимәленән түбән булғандар нимә эшләй икән? Баштарын эйеп йөрөйҙәрме?\nКисә ҡыҙым әсәһенә: «Әсәй, һинән матурлыҡ борҡоп тора», — тип әйтеп һалмаһынмы. Кемдән өйрәнгәндер, ҡайҙан отҡандыр «борҡоу» һүҙен? Был һүҙҙәр яңғырағанда йортобоҙ эсендә һандуғас һайраны)))\nУрамда кешеләрҙең кәйефенә иғтибар иттегеҙме? Һыу уртлаған кеүектәр. Барыһы ла кәйефһеҙ. Декабрь аҙағындағы романтизмдың, күңел күтәренкелегенең семтеме лә юҡ. Был нимә тураһында һөйләй? Беҙ байрам итә белмәйбеҙ. Шатланғанда ла, ҡайғырғанда ла сама белеү фарыздыр. Ни бары бер кисте уҙғарыр өсөн айҙарға етерлек шатлығыбыҙҙы, эмоциябыҙҙы сарыф итәбеҙ. Алдағы көндәребеҙ иҫәбенә үтескә шатлыҡ алып торабыҙ ҙа, һуңынан шуның һөҙөмтәһен татыйбыҙ. Кеше бер тапҡыр спиртлы эсемлек ҡабул итһә, 40 көн иманы булмай, тигән аңлау ҙа юҡтан тыумаған тимәк. Был хаҡта "Мин эсеүемде ташланым" тигән яҙмаларымда "Үтескә алынған шатлыҡ" тигән бүлектә яҙып үткәйнем инде.\nКисә кис супермаркетта 10 йәшлек самаһындағы бер үҫмер һатып алған икмәген магазиндан сыҡҡан урындағы контроль үлсәгескә һалып үлсәне лә: "Мине теүәл 8 грамға алданылар",- тине. "Нимә, икмәгеңдең ауырлығы кәмерәк килеп сыҡтымы әллә?" - тип һораным тегенән. "Юҡ, этикеткала 300 грамм тип яҙылған, ә үлсәгестә 308 грамм", - ти үҫмер. Янына килдем. Ул тағы ла тауарын күҙем алдында үлсәп күрһәтте. Мин уға: "Һинең файҙаға бит, 8 грамға оттоң, ниңә ҡайғыраһың?" - тием. Әммә үҫмер һис тә бирешергә теләмәйенсә: "Юҡ, мин алдандым", - тине лә, китеп барҙы. ...Оҙаҡ уйландым. Ә бит үҫмер дөрөҫөн әйтте. Кем белә, бәлки ул тәүге тапҡыр ошондай хәлгә тарып, күңеле менән быны ҡабул итергә теләмәйенсә, күңел ихтилалы кисергәндер. Кеше бит ошо рәүешле алданырға һәм алдашырға өйрәнә...\nБала саҡтан бер күренешкә аптырай торғайным. Эттәр һәм бесәйҙәр ауырыған саҡта ашамай, һыу эсмәй. Ҡаҡ һөйәккә ҡалғансы һуҙылып яталар ҙа, аҙаҡ, бер ни булмағандай, аяҡҡа баҫып китәләр. Ураҙамдың 72-се көнөндә, 72-се күҙәтеүҙә (был юҡҡа ғына түгелдер) хайуандарҙың был хәләте иҫкә төштө. Чекмарев һымаҡ "быҙауҙарҙың зәңгәр күҙҙәренә" ғашиҡ булыусы зоотехник дуҫым, шағир Дамир Шәрәфетдинов миңә был хәлде шулай аңлатты: ураҙа ваҡытында тере йәнгә тәбиғәт тарафынан һалынған иммунитет уяна, тере йәндең "үҙ докторы" эшмәкәрлек итә башлай. Беҙ, кешеләр генә, тәбиғәттән алыҫлашыуыбыҙ арҡаһында был хәҡиҡәтте онотҡанбыҙ. Бына һиңә кәрәкһә!\nАуылға ҡайтҡан һайын атайым менән һөйләшеп һүҙҙәребеҙ бөтмәй торғайны. Кеҫә телефондары дәүере башланғас, уға ла бүләк иттем. Шунан һуң ул миңә бик йыш шылтырата башланы. Ауыл, район, донъя хәлдәрен һөйләй, тәүлек әйләнәһенә тиерлек бәйләнешебеҙ өҙөлмәй. Уның ҡарауы, ауылға ҡайтып төшһәм, һин һаумы ла, мин һаумы, тиеп әйтешәбеҙ ҙә, әңгәмәбеҙ ҙә шуның менән сикләнә. Кире Өфөгә юлланыуым була, атайым шылтыратып: "Ҡайһы ерҙә бараһың әле? Һиңә мин бер нәмәне әйтергә онотҡанмын", - ти. Машинаны юлдан ситкәрәк сығарып ҡуям да, тағы ла һөйләшә башлайбыҙ. Атайымдың ҡалған ғүмерендә беҙ күберәк телефон аша һөйләштек... Бының менән нимә әйтергә теләйем һуң? Виртуаль бәйләнешкә тиҙ өйрәндек. Үкенес, мөнәсәбәттәр ҙә виртуаль була бара. Социаль селтәр аша танышҡан дуҫыбыҙ менән күҙмә-күҙ осрашһаҡ та: "Ярай, мин һиңә селтәр аша мәғлүмәт, фото һалырмын, репост яһарһың, лайк ҡуйырһың", - тип тиҙ генә хушлашыу яғын ҡарайбыҙ. Дөрөҫөн әйткәндә, селтәрҙәш дуҫыбыҙ беҙгә ысынбарлыҡта, тормошта бөтөнләй кәрәкмәгән кеше булып сыға. Һүҙ юҡ. мәғлүмәтте хәҙер, ошо секундта Ер шарының теләһә ниндәй нөктәһенә еткереү өсөн Интернет бынамын тигән сара. Тик виртуаллектең беҙҙе ысынбарлыҡтан нисек айырғанын торған һайын нығыраҡ тоябыҙ. Әллә мин яңылышаммы, дуҫтар?\nБәләкәй саҡта Бибинур апайым менән 1 апрелдә икебеҙ генә өйҙә ҡалып, тиҫтерҙәремде тыуған көнөмә саҡырырға булып киттек. Ҡыҙыҡ күреп. Апайым йүгереп йөрөп саҡырып сыҡты. Әйтелгән ваҡытҡа малайҙар бер–бер артлы өйөбөҙгә килә башланы. Үҙебеҙ урындыҡ аҫтына инеп боҫтоҡ. Улар өйгә килеп инәләр ҙә, ишек төбөндә танауҙарын тартып торалар ҙа, өйҙә бер кем дә юҡлығын белгәс, бүләктәрен (юйғыс, дәфтәр, ҡәләм, линейка йә 3 тин аҡса) урындыҡ ситенә һалып, шым ғына сығып китәләр. Тағы ла шуныһы: аҙаҡ уларҙың береһе лә үпкәһен белдермәне. Имамитдин класташым ғына: "Һин төнә мин һине ҡотларға тип килгәндә ҡайҙа булдың? Нишләп тыуған көнөңдө 1 апрелдә үткәрҙең ул?"– тип һораған булды. Күңелемдә ауырлыҡ ҡалды 1 апрелдәге урынһыҙ был шаяртыуым өсөн. Шуға күрәлерме, тыуған көнөмдө яратмайым. Ул көндө билдәләү мәсьәләһенә битарафмын. Психологтар тыуған көнөңдө үткәреү, бүләк алыу үҙеңдең 1 йылға, юбилей ваҡытында 5,10 йылға ҡартайыуыңды рәсми рәүештә раҫлау тип иҫәпләй. Һуңлап булһа ла, малайҙарҙан ғәфү үтенәм. Ғәфү итегеҙ мине, Имамитдин, Рәйес, Хәйҙәр, Әхиәт, Ғәзиз, Миңнулла, Әбделбаҡый, Хәбир, Миңләхмәт, Әсҡәт, Азат, Әхмәт, Фәнил, Нуритдин, Салауат һ.б. Шулай ҙа тыуған көнөңдә ҡотлауҙар алыуҙың яҡшы яғы ла бар икән, дуҫтар! Быйыл шуны аңланым. Кешеләргә кәрәкмен икән. Форсаттан файҙаланып, барығыҙға ла рәхмәт һүҙҙәремде еткерәм. Рәхмәт, дуҫтарым! Хоҙай һеҙҙе лә ҡыуандырһын!!!\nШәйехзада Бабич исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, күренекле рәссамыбыҙ Йәлил Сөләймәновтың киң билдәле "Һуңғы һартай" тигән эшен тыныс ҡына ҡарай алмайым. Күҙгә йәш тығыла. Үҙемсә унда шундайыраҡ фекерҙәрҙе уҡыйым:\n1.Милләт үҙ-үҙен һаҡлайым тиһә, тик көрәшеп кенә йәшәргә тейеш. Көрәшеүҙән туҡталһаң, юҡҡа сығаһың...\n2.Шул уҡ ваҡытта һин бер уҡ осорһаң, үҙеңә табан осоп килгән йөҙ уҡтан да һаҡланырға тейешһең...\n3.Тарихҡа һин пистолеттан атһаң, ул һиңә пушкалар менән яуап ҡайтара...\n4.Атылған уҡ - әйтелгән һүҙ, уны туҡтатып булмай...\n5."Эт сапҡанда, бет саба" ти. Башҡалар уҡ атҡанда һин ҡурай тартып ҡына ултыра алмайһың...\n6.Әҙәм балаһы барлыҡ ғәмәлдәре өсөн дә яуаплы... Һ.б.\nӘ һеҙ ниндәй фекерҙәр уҡыйһығыҙ, дуҫтарым?\nКүмәкләшеп ауылыбыҙ клубында кино ҡарау бала сағыбыҙҙың күңелле хәтирәһе булып күңелгә уйылып ҡалған. Һинд фильмдарында, мәҫәлән, шундай сюжет һыҙығы киң таралған: егет менән ҡыҙ бер–береһенә ғашиҡ була, икәүләшеп тәбиғәт ҡосағына йүгерәләр, шунда йырлайҙар. Кино тап шул урынға барып етһә, билдәле ҡурайсы, йырсы Юнир Һағынбаевтың атаһы Шәмситдин ағай: "Былар ҡасан йырларға урын тапҡансы, сығып тартып инәм, урын тапһалар, әйтерһегеҙ",– тип сығып китә. Бер аҙҙан клубтың ишеген асып башын ғына тыға ла: "Урын таптылармы? – тип һораша. Бар халыҡ: "Юғале, тәмәкеңде тартып бөт..." – тип ҡысҡыра. Бер аҙҙан тағы ла ишек асыла, тағы... Ҡыҙыҡ, Юнир ауылдан оло донъяға, йырларға урын эҙләргә сығып киткәндә ағайыбыҙ нишләне икән?\nКино ҡарауға бәйле тағы бер хәтирә. Ул саҡта беҙҙең яҡта бер нисә ауылды бер киномеханик хеҙмәтләндерҙе. Әйтәйек, ул сәғәт киске 6-ла бер ауылда кино ҡуя ла, төн уртаһына тиклем башҡа ауылдарҙы урап сыға. Төрлө хәлдәр була. Ҡайсаҡ төн уртаһына тиклем киноның килгәнен көтөргә тура килә. Бер мәл төнгө 12-гә тиклем көттөк тә, өмөтөбөҙ өҙөлөп ҡайтып киттек. Ятырға ла өлгөрмәнек урам буйлап Йосоп тигән малай: "Шеләрке, роғоҙто, ноки лабу" (Кешеләр, тороғоҙ, кино була) тип һүҙҙәрҙең ижектәрен алмаштырып ҡуйып, ҡысҡырып йөрөп сыҡты. 15 минут та үтеп өлгөрмәне, клуб кеше менән тулды. Был хәл һуңынан йолаға әүерелде. Хәҙер ҙә ауылға ҡайтһам, кемдерҙеңдер: "Шеләрке, роғоҙто, ноки лабу",-тип ҡысҡырғанын көтөп ятам. Әҙер ятам, клубҡа барырға. Эх, Йосоп та ауылда түгел, исмаһам...\nЙыуыштырыңҡырамағанлыҡтарынанмылыр... Иң күп хәрефтәрҙән торған башҡорт һүҙҙәренең береһе ошо. Кем тағы ла күберәк хәрефлеһен белә?\nКеше күп йыйылған ерҙәрҙә – һабантуйҙарҙа, концерттарҙа, башҡа сараларҙа йөрөүҙең ҙур ыңғай һәм ҙур кире яғы бар. Ыңғай яғы: күптән күрмәгән таныштарыңды, дуҫтарыңды осратаһың, төркөмдөң ыңғай энергетикаһын үҙеңә алаһың, кире яғы: таныштарыңдың, дуҫтарыңдың береһе менән дә йүнләп аралаша, һөйләшә алмайһың. Сөнки береһе менән күрешеп тә өлгөрмәйһең, икенселәр һине тартҡылай, һаулыҡ һорашырға ҡулын һуҙа, ҡосаҡлай башлай. Был ваҡытта теге кеше менән генә һөйләшеүеңде дауам итһәң, башҡалар һине эреләнгән, әллә кем булған икән, тип уйлай башлай. Һөҙөмтәлә был сарала ҡатнашыуың һөҙөмтәһендә ҡырҡҡа бүленәһең, йөҙгә тарҡалаһың, меңгә сәрпәкләнәһең һәм кәйефең төшөп ҡайтып китәһең.\nҮҙегеҙҙе ситтән күҙәткәнегеҙ бармы? Минең бар. Бына бөгөн, мәҫәлән, 1 апрель - Көлкө көнө. Тик минең бер ҙә генә көлгөм килмәй. Үткәнемдәге төрлө көлкөлө хәлдәрҙе иҫемә төшөрөп ҡарауым да файҙа бирмәне. Аптырағас-алйығас, көҙгөгә күҙ һалдым: һе, шул тиклем көлкөлө икән дә ул көлгөһө килгәндә лә көлә алмаған кеше...\n1912 йылдың 15 апрелендә Атлантик океанда "Титаник" бата. Унда 1496 кеше һәләк була. Һәләкәттең сәбәбен өйрәнеүселәр айсбергты ниндәй алыҫлыҡтан абайлаған хәлдә лә, "Титаник" барыбер боролоп йә туҡталып өлгөрмәҫ ине, барыбер батыр ине, тиҙәр. Тимәк, төп сәбәп - кораблдең ҙур булыуында. Хәҙер ошо хәлде икенсе бер күренеш менән сағыштырайыҡ. Халыҡтар барлыҡҡа килгәнсе, йәғни ностратик дәүерҙә бер телдә һөйләшеүсе кешеләр араһында хаос башлана: ата улын, инә ҡыҙын танымай һәм кешелеккә һәләкәт янай. Уны һаҡлап ҡалыуҙың юлы ла табыла: төркөм-төркөм ҡәүемдәр, аҙаҡ айырым телдә һөйләшеүсе, үҙҙәренә хас йола атҡарыусы халыҡтар барлыҡҡа килә. Тағы бер миҫал: империялар ни тиклем ҙур булһа, шул тиклем тиҙерәк юҡҡа сыға. Миҫалға Евразияны ялмаған СССР-ҙы ғына алайыҡ. Юғарыла килтерелгән өс миҫалды бер төшөнсә берләштерә — Гигантомания. Беҙгә һәр ваҡыт ҙурыраҡ, тиҙерәк, бер юлы кәрәк. Был, ниндәйҙер кимәлдә, тәһәрәтләнергә өйрәнмәйенсә, намаҙға баҫып маташыуға тиң. Кемеровалағы фажиғәлә лә, башҡа күп һандағы сәбәптәрҙән тыш, Гигантомания сәбәбе лә ята, минеңсә.\nКисә Өфө урамында яҡташым, ғалим Закирйән Әминев менән осрашып һөйләшеп торһаҡ, билдәле генә бер башҡорт зыялыһы яныбыҙға килеп:"Урал батыр арыҫлан менеп йөрөгәнме ни? Ғөмүмән, арыҫланды ҡулға өйрәтеп булмай бит, әкиәттә генә мөмкин..:– тип әйтеп һалды. Закирйән ағайҙың эпосыбыҙға бәйле сенсацияға торошло ғилми хеҙмәттәре менән таныш булған, был турала үҙ–ара әңгәмәләрҙә әүҙем ҡатнашҡан кешенең һүҙҙәре был. Икенсе берәү: "Бынан бер нисә мең йыл элек беҙҙең ата–олатайҙар арыҫлан менән һунар иткән. Арыҫлан менгән һунарсыны һынландырған статуяларҙың табылыуы шул хаҡта һөйләй һ.б." – иҫбат итеп маташҡайны. Закирйән Әминевтың ғилми хеҙмәттәренә таянып эпостағы арыҫланға бәйле ике генә дәлил килтерәм:\n1.Эпос әкиәт түгел, унда барлыҡ персонаждар символик, аллегорик мәғәнәлә ҡулланыла. Арыҫлан йондоҙлоғо йылдың тәүге өлөшөндә ғәләмдә булып, икенсе яртыһында уны Сириус (Аҡбуҙат) алмаштыра. Эпостың тәүге өлөшөндә лә Урал батыр арыҫлан менеп йөрөп, Аҡбуҙатҡа күсеп ултыра.\n2.Эпоста Зәрҡүм боланды йота. Зәрҡүм боронғо иран телендә "арыҫлан"тигәнде аңлата, хәҙергеһендә – шир. Ғәләмдә иһә "Арыҫлан" йондоҙлоғо "Болан" йондоҙлоғо янына килеп етеүе була, икенсеһе ҡапыл юҡҡа сыға. Боронғолар быны арыҫлан боланды йота тип аңлаған. Хәйер, ғалимдың "Урал батыр" эпосына бәйле ғилми асыштары хаҡында "Ағиҙел" журналының алдағы һандарының береһендә уҡырһығыҙ.\nАмерикала ваҡытһыҙ вафат булыусыларҙың һәр 3-сөһө артыҡ кәүҙә ауырлығы арҡаһында донъя менән хушлаша икән. Тимәк һәр кеше үҙенең кәүҙә ауырлығын контролдә тоторға тейеш. Был йәһәттән Өфөнөң "ҡар кешеһе", дуҫым Анатолий Львович Легкотаның фекерҙәре шулай: "Ябығыу буйынса тотош ғилми институттар эшләй, ундағы фән докторҙары төрлө хеҙмәттәр, программалар яҙа, симпозиумдар үткәрә, "диеталы туҡланыу", "айырым туҡланыу" тигән тағы ла әллә нәмәләр уйлап сығарҙылар. Ә бит быларҙың береһе лә кәрәкмәй. Минең программа өс кенә һүҙҙән тора: ӘҘЕРӘК АШАРҒА КӘРӘК!"\nТормошобоҙҙоң ниндәй генә өлкәһен алмайыҡ, ҡатын–ҡыҙ әүҙемлеген күрәбеҙ. Кемдер берәү: ""Ҡатын–ҡыҙ ир–аттан бер башҡа түбән булырға тейеш, улар үҙ урынын белмәй"",– тип әйтер. Үҙебеҙ ғәйепле, егеттәр: сөнки уларҙан бер башҡа юғары була белмәйбеҙ...\nБөгөн "Юлдаш" радиоһы егеттәре экстрим хаҡында һүҙ ҡатты. Экстримға, йәғни киҫкен тойғоларға һәм кисерештәргә ынтылыуҙың ике төрлө сәбәбе барҙыр тип уйлайым:\n1.Кеше баш мейеһе хәләтенең 3, физик хәләтенең 10 ғына процентын ғына ҡуллана, ҡалғаны йоҡо хәлендә. Баш мейеһенең тағы ла 1 генә процент запасын уята алыусы даһиға, физик көсөнөң 1 генә процентын уятыусы алпамыша ғәйрәтенә эйә була ала. Экстримға ынтылыусы, үҙе лә белмәйенсә, шул көстәрҙе уятыу өсөн "упҡын ситенә баҫа". Бигерәк тә сабый бала ҡулсыр, ул ҡулын эҫе һыуға ла тыға, үҙ иркенә ҡуйһаң, шундуҡ машиналар геүләп торған юлға сыға. Хәҙер ошо урында шундай һорауға яуап эҙләйек: сабый быларҙы үҙенә янаған ҡурҡынысты белмәгән өсөн генә эшләйме икән? Ай-һай!\n2.Үлемдең күҙенә тура ҡарамайынса - ғүмерҙең, һыҙланмайынса - һаулыҡтың ҡәҙерен тулыһынса аңламайһыңдыр ул.\nРуслан Белый менән бәйле ваҡиғанан һуң шундай һығымта яһаным: Салауат ғәскәрен барланы. Ул башлаған көрәш әле булһын дауам итә. Тик, һәр заманға ҡарап, көрәштең формаһы ғына үҙгәрә. Был юлы ла тағы ла йөҙәр меңләгән, миллиондарса салауатлылар азатлыҡ һәм ғәҙеллек хаҡына көрәшкә әҙер икәнлеген, батырға теләктәш, рухташ булыуын белдерҙе. Был яуға башҡорттарҙан тыш башҡа бик күп башҡа милләт вәкилдәре ҡушылды. Сөнки Белый быға тиклем дә Рәсәйҙәге башҡа милләттәр өҫтөнә лә бысраҡ өйөп маташҡан. Бер кемгә лә сер түгел: Руслан Белый артында, ыҙғыш алмаһы таратып, илебеҙ Рәсәйҙе тарҡатырға яҫҡынған көстәр тора. Йөрәктәребеҙ "Аллаһ!" тиеп тибеп торғанда, ғәскәр башында Салауатыбыҙ барғанда, иншаллаһ, илебеҙ Рәсәй ҙә, халҡыбыҙ ҙа йәшәр!\nБер күҙәтеүем менән уртаҡлашмаҡсымын. Руль артына ултырып, үҙаллы йөрөй башлаған нәфис зат өсөн уның ире икенсе-өсөнсө-дүртенсе урынға күсә. Был дөрөҫмө: дөрөҫ булһа, ни өсөн дөрөҫ, дөрөҫ булмаһа ни өсөн дөрөҫ түгел? Әллә миңә генә шулай тойоламы?\nЯңыраҡ милләттәштәребеҙ йыйылған бер мәжлестә аралашыу урыҫ телендә барғас, арабыҙҙағы берҙән-бер урыҫ кешеһе: "Үҙ телегеҙҙә һөйләшегеҙ, мин башҡорт телен аңламаһам да, һеҙҙең насар һүҙ һөйләмәҫегеҙҙе яҡшы беләм",- тип әйтеп һалды. Уның һүҙҙәре күңелебеҙгә май булып яғылһа ла, аралашыу нисек башланһа, шул телдә дауам итте. Бер аҙҙан Бөйөк Ватан һуғышы яугиры һүҙ алды. Ул: "Мине милләттәштәребеҙҙең үҙ-ара туған телебеҙҙә аралашмауы борсой. Беҙ шуның өсөн ҡан ҡойҙоҡмо ни? Күпме яуҙаштарым һуғыш яланында ятып ҡалды, бик күптәре яуҙан иҫән-һау ҡайтып, ошо көнгә килеп етә алманы. Улар фашизмға ҡаршы көрәштә йәндәрен аямай ҡорбан булғанда ейәндәренең, киләсәк быуындың үҙ туған телебеҙҙә аралашыуы хаҡында ла хыялланды, шуның өсөн дә һәләк булды. Улар үҙ ғүмерен бушҡа бирҙеләрме ни?.."- тине күҙҙәренә йәш алып. Бәғерҙәребеҙгә төйөр ултырҙы, күҙҙәребеҙгә йәш тығылды. Мәжлес туған телебеҙҙә дауам итте.\n1774 йылдың 10 сентябрендә Салауат Юлаев атаһы Юлай Аҙналин менән Ҡатау заводы эшселәренә хат яҙа. Унда шундай юлдар бар: "...Әгәр беҙҙең күңелебеҙҙә уҫаллыҡ булаһы булһа, Аллаһ теләһә, һеҙҙән артығыраҡ тотоп һәм һеҙҙән артығыраҡ үлтерер инек. Беҙ теләмәйбеҙ, күңелебеҙҙә уҫаллыҡ юҡлығынан инде. Күңелебеҙҙә уҫаллыҡ юҡ..." Бында шундай һүҙҙәрҙе генә өҫтәргә ҡала: йөрәгендә лыҡа тулы Аллаһ булған кешенең һәм халыҡтың күңелендә уҫаллыҡ булмай шул...\nҠаҙаҡ халыҡ шағиры һәм ғалимы Әбделйәмил Нурпеесов менән Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында концерт ҡарап ултырғанда "Ете ҡыҙ" бейеүен башҡарҙылар. Бейеүҙең яртыһын ҡарағас, ул минән: "Ниңә был ҡыҙҙар баштарын да күтәрмәй, ниңә хәрәкәттәре һалмаҡ, башҡорт бейеүе дәртле бит, был ритм нимәне аңлата?",- тип һорай ҡуйҙы. Мин ҡыҫҡаса ғына бейеүҙең ҡаҙаҡтар менән бәйле тарихын һөйләп бирҙем дә: "Улар ныҡ итеп баҫыр ине, табандарына ҡыл ярып һалынғас, ауырта бит..."- тип әйткәйнем, ҡаҙаҡ шағиры тетрәнеү кисерҙе лә: "Бөйөк һыҙланыу, бөйөк бейеү, бөйөк сәнғәт, бөйөк халыҡ",- тигән һүҙҙәрен әйтте.\nЭлегерәк "Өфө кешеһе башҡаларҙан ни яғы менән айырыла?" тигән һорауға шулай яуап бирә инеләр: "Өфө кешеһе - оптимист, ул хатта 40 градуслыҡ һалҡында ла урамда туңдырма ашап, үҙе шат йылмайып йөрөй..." Хәҙер хатта байрамдарҙа ла теге саҡтағы кеүек йөҙҙәрҙе күрмәҫһең. Норбековтың ысулын тәҡдим итәм һеҙгә. Йоҡонан уянғандан алып кис йоҡлап киткәнсе йәмғеһе 45 минут буйына (дөйөм йылмайыу ваҡыты) йылмайып йөрөп ҡарағыҙ. Эшкә киткән саҡта ла кешеләргә ҡарап йылмайығыҙ, йәйәү, транспортта барғанда ла "Кешеләр, мин һеҙҙең барығыҙҙы ла яратам!" тип эстән генә бер туҡтауһыҙ ҡабатлағыҙ. Был ғәмәлде көн һайын башҡарһағыҙ, йылмайыу мөҙҙәтегеҙ 45 минутҡа ғына һыймай башлаясаҡ. Шулай итеп, 40 көн буйына ошо ғәмәлде ҡабатлаһағыҙ, йылмайыу һеҙҙең ғәҙәтегеҙгә, аҙаҡ холҡоғоҙға әүереләсәк. Барлыҡ сир-ауырыуҙарығыҙҙан ҡотолорһоғоҙ, башҡаларға сабырлыҡ менән ҡарарға, уларҙы ғәфү итергә өйрәнерһегеҙ. Иң төп дошманыбыҙ күңелебеҙҙә "негатив" тигән ҡара күлдәктә ултыра. Башҡаларҙы яратыуың хаҡында ҡабатлап гел йылмайып йөрөгән саҡта насар уй уйлап булмай, йәки киреһенсә. Икеһенең береһен һайлағыҙ!\nХәҙерге йәштәр мөхәббәттә нисек аңлаша икән? Бер мәл маршрут таксила эштән ҡайтып барһам, минән алдағы рәттә ултырыусы егет менән ҡыҙҙың һүҙ атышҡаны сала-сарпы ҡолаҡҡа яғылып ҡалды. Һүҙҙе ҡыҙ башланы: --Һин мине яратаһыңмы ул? --Әлбиттә.. --Нисек? --Үҙ-үҙемде нисек яратһам, шулай... --Эгоист...\n20 майҙа Белорет районының Шығай ауылы янында олатаһы Абдрахман Рәсүлевтың исемен ғорур йөрөтөүсе Абдрахман атлы ир-уҙаман менән аҡ умырзаяларға ҡарап әңгәмә ҡорҙоҡ. Ысынлап та, сәскәләр ни өсөн шулай күҙҙең яуын алырлыҡ матур булалар икән? Был һорауға батырыбыҙ Салауат үҙенең шиғырында яуап биргән. "Сәскәләр менән һандуғас Тәңрегә тәсбих әйтәләр..." Аллаһтың бөйөклөгөн, илаһилығын данлаған өсөн дә һандуғас шул тиклем матур, үҙәкте өҙҙөрөп һайрай, сәскәләр ҙә тап шуның өсөн күҙҙең яуын алырлыҡ. Халҡыбыҙҙа элек-электән сәскә өҙөү һәм уны бүләк итеү йолаһы булмаған. Моғайын да ул сағында тәбиғәттең зекер-намаҙы өҙөлөр тип уйлағандарҙыр...\nСтудент саҡта: "Алмағастар сәскә ата майҙың ун туғыҙында, алмағастар сәскә ҡоя майҙың егермеһендә..." - тип шаярып йырлай торғайныҡ. Быйыл яҙ һуңлаһа ла, Өфөлә алмағастар үҙ мәлендә сәскә атты. Күрәһең, уларҙың тәбиғәт торошона бәйле булмаған үҙ йәшәү ҡанундары, үҙ Конституцияһы бар. Ҡайындар ғына ҡышын алдана. Ҡышҡы селләләр мәлендә бер көн 30 градус һыуыҡ булып, иртәгеһенә ҡапыл йылытып ебәрһә, яҙ килде икән, тип алданып, ана бөрөләнәм, бына бөрөләнәм, тип ымһынып, һуңынан һемәйеп ҡуялар. Хәс тә ысын һөйөү килде, тип елкенеп алданған ҡыҙ кеүек. Тап шул сәбәпле ҡайындар сирле хәҙер. Белгестәр, әгәр ҙә киләсәктә беҙ йәшәгән ерҙәрҙә тропик климат урынлашһа, ҡайындар бөтөнләй юҡҡа сығыуын күҙаллай.\n"Даһи парадокстың дуҫы..." тип яҙған А.С.Пушкин. Ҡәләмдәшебеҙ Буранбай Исҡужиндың тормошо, ижады тик парадокстарҙан ғына торҙо. Хоҙай уға талантты ауалата, өймәләтә биргәйне, тик яҙмышы ғына булманы. Үҙем аралашҡан кешеләр араһында уның кеүек тормош менән "һин"гә һөйләшкән, үҙен шул тиклем әрһеҙләп ҡәҙерһеҙләгән, һаулығын әрәм-шәрәм иткән, ижад емештәрен бар донъяға уңлы-һуллы сәскән, әммә бер ваҡытта ла үҙ принциптарынан тайпылмаған, хәҡиҡәтте кешеһенә ҡарамайынса, туп-тура әйтә алған кешене белмәйем. 1999 йылдың 20 мартында яҙған "Васыят"ын ул миңә ҡалдырҙы. 7 пункттан торған мираҫнамәһенең тәүге пунктында шундай һүҙҙәр бар: "Мине, үлгәс, ҡайҙа ҡуйһағыҙ ҙа ризамын. Тик башҡорт төйәкләгән ер генә булһын..." 2007 йылдың 14 апрелендә яҙғы буранда һәләк булды Буранбай. Эйе, һәләк булды, ысын шағирҙар ябай ғына үлмәйҙәр. Ҡәбере тыуған ауылы Байыш зыяратында, башҡорт төйәкләгән ерҙә.\nМаршрут автобусында эшкә килә ятҡанда өлкән йәштәге ханыма тороп урын бирҙем. Рәхмәтен белдерҙе. Ултырҙы. Туҡталышыма тиклем байтаҡ ҡына барырға. Икеме-өсмө квартал үткәс, ханым уңайһыҙланыуын белдереп: "Һеҙгә алыҫ барырға кәрәк булған бит, ә мин шундуҡ төшәһегеҙ икән, тип уйлағайным..." - ти. Торорға, миңә кире урын бирергә ынтыла. Уға борсолмаҫҡа, урынында ҡалырға ҡуштым. Дөрөҫөрәге, уның өсөн үҙем уңайһыҙландым. Уға ҡатын-ҡыҙ заты, минән өлкән йәштә булғаны өсөн урынымды биргәйнем. Ә ул төшөп ҡалыр туҡталышыма килеп еткән өсөн шулай иткән тип уйлаған. Бынан 20-25 йыл элек был мәсьәләгә мөнәсәбәт бөтөнләй икенсе ине.\nБеҙҙең яҡтағы бер лаҡап. Берәүҙең кәйефһеҙ йөрөгәнен күреп, икенсеһе: --Нишләп кәйефең юҡ ул? — тип һораған. --Көн эҫе бит, етмәһә теш һыҙлай, — тип яуаплаған тегеһе. --Эҫе бүстәк, мына һин эһегә һәм тешең ҫыҙлауға түҙеп ҡара, —тигән тегеһе. ...Йәй башы. Көндәр һаман йылынмай. Ҫыуыҡ! Ураҙа тотоусылар: "Аллаһы Тәғәлә хәлебеҙҙе аңлап, Рамаҙан айында һыуыҡ ебәргән",— тип шатлана.\nБөгөн күренекле шағир, ҡәләмдәшебеҙ, дуҫыбыҙ, замандашыбыҙ Рәмил Ҡолдәүләттең тыуыуына 60 йыл. Буранбай Исҡужин тураһында яҙғанда шағирҙарҙың һәләк булыуы хаҡында әйткәйнем. Рәйес Түләк үҙенең Рәмил Ҡолдәүләткә бағышлаған шиғырында уны һауала осоп барған ҡоштар тубының ил алда осоп барғанына тиңләгәйне. Иң алда барғанға еңел түгел шул. Эйе, беҙҙең, 80-се йылдар башында әҙәбиәткә килеүселәр төркөмөндә иң алда барғаны Рәмил булды. Иң тәүге булып китабын сығарҙы, иң тәүге булып Яҙыусылар союзы ағзаһы булды, иң тәүге булып баҡыйлыҡҡа күсте, һәләк булды. Шағирҙар үлмәйҙер ул, һәләк булаларҙыр. Рәмил дуҫыбыҙ тура мәғәнәһендә лә, башҡа мәғәнәләрҙә лә беҙҙең ҡоштар тубының иң алдында барып, беҙгә һәм халҡына ҡалҡан итеп йөрәген ҡуйҙы һәм һәләк булды!\nБөгөн — Бөтөн донъя тәмәкеһеҙ көн. Тәмәке-сабакы менән мин дә мауығып алдым. Мауығып ҡына , тием, сөнки ул сабакы мөхәббәтемә әүерелә алманы. Нурмөхәмәт хәҙрәт Аллаһы Тәғәлә алдында ант иттереп ташлатты. Ташлай алмағандарға ашарға тәҡдим итәм. Сыңғыҙ Айтматов: "Ашҡаҙан баш мейеһенән аҡыллыраҡ. Ул уҡшыта белә, ә баш мейеһе теләһә ниндәй сүп-сарҙы үҙенә йота", — тигән. Шулай булғас тәмәкене ни тиклем күберәк ашаһағыҙ, шул тиклем тиҙерәк ташларһығыҙ. Уҡшыуҙың, ҡоҫоуҙың аҫҡы аңға тәьҫире хаҡында әйтеп торорға ла түгел. Ни генә тимә: ауыҙҙан сыҡҡанды кеше башҡаса ауыҙына алмай. Был ысулдың девизы шундай: Тәмәкене ташларға, ташларға, ташларға! Ташлар өсөн ашарға, ашарға, ашарға!\nГерманияла балаһы бер көн мәктәпкә бармаһа, ата-әсәһе 200 евро, икенсе көнөнә тағы бармаһа - 400 евро штраф түләй икән. Штраф хаҡы артабанғы көндәр өсөн арта бара. Тик ауырыу сәбәпле справка килтергән осраҡта ғына штраф түләнмәй. Күреүегеҙсә, уларҙа закондар ҡаты, әммә ғәҙел. Иң мөһиме белем был илдә гарантиялы: йәш кеше үҙенә һайлаған һөнәр буйынса махсус урта йә юғары белем алғандан һуң мотлаҡ рәүештә шуның буйынса эшләргә бурыслы. Беҙҙә иһә белем менән тормош бер-береһенән шул тиклем алыҫлашҡан, уларҙы беректерер өсөн, ай-һай, революциялар кәрәк булыр ул.\nЭсеүемде ташлауым хаҡында яҙмаларым "Ағиҙел" журналында баҫыла башлағас, шылтыратыусылар, осрашҡанда фекерҙәрен әйтеүселәр күп булды. Хатта бер апай үҙ ауылында урамдағы халыҡҡа ҡысҡырып уҡыған икән. Был яҙмаларым "Киске Өфө" гәзитендә өс тапҡыр баҫылды, 3 мең тираж менән китап булып сыҡты.Тик шуныһы: сираттағы тапҡыр донъя күргән һайын өр-яңыса ҡабул итәләр, ниндәйҙер бер мәғәнәүи әһәмиәтен әйтәләр. Рәхмәт! Хеҙмәтем бушҡа китмәгән икән. Буранбай Исҡужиндың эскелеккә ҡаршы көрәшеү буйынса бер тәҡдиме иҫкә килеп төштө. Ул: "Эскән кешене әрләргә ярамай, киреһенсә, маҡтарға кәрәк. Әрләгән кеше ҡарышып киреһен эшләй, ә эскәне өсөн маҡталған кеше оялышынан йә ғәрлегенән ташлаясаҡ", - тигәйне үҙенә хас стилдә. Ә бына Илшат Ситдыҡов Баймаҡ тәжрибә хужалығында директор булып эшләгәндә эсергә яратыусыларҙы машинаһына ултыртып алып китеп, ауылдан 30-40 саҡрым алыҫлыҡта ҡалдырып китә торғайны. Тәжрибә хужалығы етәксеһенең был тәжрибәһе ыңғай һөҙөмтәләр ҙә биргән.\nБыйылғы йәйҙе көтөү Рәсәйҙә яҡшы тормош башланырын көтөүгә ныҡ оҡшаған. Йәй ҙә башланыр, көҙ ҙә етер, ғүмер ҙә үтер һымаҡ. Хәсән Назарҙың бер шиғыры иҫкә төшә: Әле йәшәй башламаным, Көлдөм, уйнаным ғына. Иртән йәшәй башлармын, тип Бары уйланым ғына...\n"Ромир" тикшеренеү холдингы мәғлүмәттәре буйынса рәсәйлеләрҙең 92 проценты пенсия реформаһына ҡаршы, тик 8 проценты ғына ризалыҡ белдергән. 8 процентты 18-24 йәшлек граждандар тәшкил итә. Йәштәрҙең был йәһәттән ҡарашы аңлашыла, улар үҙҙәрен әле ниндәй хәлдә тойоуынан сығып фекер йөрөтә. Мин дә үҙемдең бер күҙәтеүем менән уртаҡлашҡым килә. Пенсияға тиклем тырышып, дәртләнеп эшләгән, янып йәшәгән күп кенә олатай-ағайҙар хаҡлы ялға сыҡҡас, ҡапыл ҡан баҫымдары күтәрелеп йә башҡа сәбәптән баҡыйлыҡҡа күсте. Әүҙем тормош позицияһы, физик хәрәкәттәр етешмәүе, артабан йәшәүгә стимулдың кәмеүе, күрәһең, ғүмерҙе ҡыҫҡартыусы сәбәптәр булып торалыр бында. Бәйгелә ярһып килгән атты ла бит ҡапыл туҡтатмайҙар, йөрөтәләр.\nКәйефегеҙ булмаһа күккә ҡарағыҙ. Нимә күренә унда? Сикһеҙлек! Ә сикһеҙлектең аръяғында? Тағы ла сикһеҙлек! Аръяғының аръяғында? Тағы ла сикһеҙлек... Хоҙай бар иткән ғәләмдә секундына меңәр-меңәр Ер кеүек һәм унан да ҙурыраҡ планеталар юҡҡа сығып, тағы ла шунсамаһы барлыҡҡа килеп тора. Ғалимдар шул планеталар араһында тере йән эйәләре йәшәгәндәре лә барлығы хаҡында белдерҙе. Тимәк килер бер көн Еребеҙ ҙә бер секунд эсендә шул меңәр-меңәр планеталар яҙмышына тарыясаҡ. Ерҙең һәләк булыуына ғәләмдә бер кем дә ҡайғырмаясаҡ. Бары тик икенсе бер планетала беҙҙең кеүек күкте күҙәткән егет менән ҡыҙ беҙҙең һәләкәтте йондоҙ атылыуға ғына тиңләйәсәк. Улар был хәлде үҙҙәренең һөйөүе яралыуы тик кенә атаясаҡ. Ни бары! Сикһеҙлек һәм ғәләм алдында Ер кешеләре: ундағы президенттар ҙа, ғалимдар ҙа, эшселәр ҙә — барыһы ла хатта бер сүптең миллиардтан бер өлөшө лә түгел. Беҙ ҙә мәңгелек һәм сикһеҙлек алдында бөтөнләй юҡбыҙ. Шулай булғас, ниңә ҡайғырырға һуң беҙгә? Йылмайығыҙ!\nЯңыраҡ бер апай менән танышҡайным. Ире вафат булып ҡалған, балалары юҡ, төкәтмәле туҡалаҡ өйөндә яңғыҙ йәшәй. Барлыҡ йорт-йыһаздарынан апай өсөн иң затлыһы — иҫке генә радиоалғыс. Тәүлек әйләнәһенә "Юлдаш" радиоһын тыңлай. "Алай ҙа ул бар, "Юлдаш менән йәшәйем, "Юлдаш" менән сәй эсәм, "Юлдаш" менән йоҡларға ятам, "Юлдаш" менән йоҡлайым, "Юлдаш" менән уянам..." — тине апай. Тоттом да апайҙың ошо һүҙҙәрен "Юлдаш"тың ватсабына яҙып ебәрҙем. Яңғыраны. Үткән ял көндәрендә тыуған ауылына барҙым. Нимә күрҙем тинегеҙме? Эйе, туғандары апайҙың өйөн һүтеп, өр-яңынан йорт төҙөй башлағандар. Апай күренмәй. Күршеләренән һораштым. Баҡтиһәң, апайҙың "Юлдаш"ҡа сәләмен туғандары ла ишетеп: "Беҙҙең туғаныбыҙ хаҡында радионан бар республикаға һөйләнеләр, уны хөрмәт итәләр, беҙ ҙә уларҙан ҡалышмайыҡ", — тип намыҫланып үҙ иҫәптәренә йорт төҙөй башлағандар икән. Апайыбыҙ көнө-төнө "Юлдаш"ҡа рәхмәттәр уҡып намаҙ уҡый икән.Билдәле сәбәптәр арҡаһында апайҙың исемен, ауылын яҙмаҫҡа булдым.\nБөгөн "Юлдаш" радиоһы егеттәре ауылда йәшәүселәрҙең ҡалалағы туғандарына ҡунаҡҡа килеүе хаҡында ҡыҙыҡлы һөйләшеү ойошторҙо. "Ауыл-ҡала, ҡала-ауыл" мөнәсәбәтенә бәйле бер күҙәтеүемде яҙып үтәйем. Ҡалала йәшәүселәр командировкаға, башҡа йомош менән ауылға барһа, урында йәшәүселәрҙең кемеһе булһа ла уларҙы өйөнә саҡырып ҡунаҡ итеп, кәрәк икән мунса яғып төшөрә, йоҡлатып сығара. Хәҙер инде шул ҡунаҡсыл ауыл кешеһе ҡалаға килеп үҙендә ҡунаҡ булыусы менән осрашһа, "ҡунаҡ ашы - ҡара-ҡаршы" тигән йола үтәлмәй, йәғни ҡала кешеһе был осраҡта үҙен ҡунаҡ итеүсене фатирына саҡырыуҙы кәрәкле тип тапмай. Тағы ла шуныһы ҡыҙыҡ: был осраҡта ауыл кешеһе ҡала кешеһенең был ҡылығына тыныс ҡарай. Ошо хәл-күренеште, әбйәлилдәр әйтмешләй, аңдай алмайым. Буранбай ағай әйтмешләй, "әллә күренеш үтә ҙур, әллә баш бәләкәй"...\nФутбол буйынса Рәсәй Федерацияһы йыйылма командаһы Испанияның командаһын ҡыйратып, сирек финалға сыҡты. Күптәрҙе шундай һорай борсой: юғары оҫталыҡ менән комбинациялы уйнаған команданы беҙҙекеләр нисек еңә алды һуң? Белгестәр иҫәпләүенсә дөйөм уйын мөҙҙәтенең 76 процент ваҡытында туп испан уйынсылары ҡарамағында булған. Һәр төрлө дәлилгә ҡаршы дәлил килтереп була, һәр сағыштырыу аҡһай, тиҙәр. Мин иһә ике нәмәне иҫемә төшөрҙөм:\n1.Шағир Дамир Шәрәфетдиновтың "Тик шуныһы, көтөү боролғанда алға сыға малдың аҡһағы..." тигән шиғыр юлдары бар.\n2.Ҡасандыр Рәсәй боксерҙары Японияның каратэ оҫталары менән һуғышып ҡараған һәм һәр осраҡта ла еңгән, тиҙәр.\nОшоға тиклем пианиноға йырлаған, бейегән, икенсе музыка ҡоралында ҡушылып уйнаған кешеләрҙе күргәнем бар ине. Бына быныһын үҙ ғүмеремдә тәүге тапҡыр күреүем: пианиноға ҡушылып илаусы малайҙың исеме Рамаҙан булыр — Әбйәлил районының Ҡырҙас ауылынан Иҙрис һәм Тәнзилә Ноғомановтарҙың ейәне!\n1998 йылдың 19 июленән 20 июленә ҡараған төнөндә "Шешәбикә"не талаҡ әйтеп айырғайным. Бөгөн теүәл 20 йыл. Хоҙай 20 йыллыҡ ғүмер бүләк итте. 7300 көн. 175200 сәғәт. 10512000 минут. Шул ваҡыт арауығында кемгәлер аҙ ғына булһа ла яҡшылыҡ эшләгән булһам, ҡыуанысым сикһеҙ. Кемделер үҙем белеп тә, белмәй ҙә үпкәләткән, рәнйеткән булһам, көйөнәм һәм уларҙан ғәфү үтенәм!\nРәсәйҙә иң ҙур ҡайын ороһо Ейәнсура районының Бикбирҙе ауылы урамында ята. Ауырлығы тонна самаһы. Ауыл аҡһаҡалы Ҡаһым Янбаев һөйләүенсә, ороларҙың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Ҡайһы бер илдәрҙә оро хаҡы алтын ауырлығы менән типә-тиң ҡуйыла. Халҡыбыҙҙа элек ороларҙан һауыт-һаба яһағандар. Шуны ғына беләм: ижауҙан эселгән ҡымыҙ стакандан эскәнгә ҡарағанда күпкә айырыла. Кемдә ниндәй мәғлүмәт бар, рәхим итегеҙ!\nКүптән түгел баш ҡалала йәшәүсе бер ҡыҙҙың ауылдағы әсәһе ҡыҙыҡлы мәғлүмәт еткерҙе. Уның ҡыҙы фатирҙы ҡуртымға алған йорт подъезында йәшәүселәрҙең барыһы ла тиерлек беҙҙең милләт вәкилдәре икән. Уларҙың араһында аралашыу шундай кимәлгә барып еткән, бер мәл фатирҙарының ишектәрен бикләмәй башлағандар. Иҫемә төштө: беҙҙең ауылда ла ҡасандыр ишекте тыштан бикләмәй торғайнылар. Бер кемдең дә өйөнән энәһе лә юғалманы.\nИғтибар итәһегеҙҙер, әллә миңә генә шулай тойоламы, урамда ауырлы ҡатын-ҡыҙҙар күбәйҙе. Собханалла! Бындай осраҡта күптәр тормош кимәленең яҡшырыуы, киләсәккә өмөт барлыҡҡа килеүе хаҡында һөйләргә ярата. Әммә шулай ғынамы икән? Тарихҡа боролоп ҡараһаҡ, иң ауыр йылдарҙа күпләп балалар тыуыуына ла шаһит булабыҙ. Бөгөн тормош кимәлебеҙ уғата яҡшыра бара тип әйтә алабыҙмы һуң? Шуға күрә бөгөн урамда ауырлы ҡатындарҙың йыш осрауында тәүге балаға пособие, икенсе балаға әсәлек капиталына өмөт итеү ҙә сәбәптер. Иң мөһиме — маҡсат ысулды аҡлай. Нимә генә тимә, һәр бала үҙ ризығы менән тыуа.\nII Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайында Мәскәү башҡорттары ойошмаһы етәксеһе Батырхан Мырҙабаев ситкә киткән башҡорттарға шулайыраҡ итеп мөрәжәғәт иткәйне: "Һис юғы үлергә тыуған яғығыҙға ҡайтығыҙ. Исмаһам, кәүҙәгеҙ сереп, еребеҙгә ашлама балыр..." Атай-әсәйеңде, туғандарыңды һыйындырған тупраҡҡа ҡайтып "ятыу" — һәр кемдең фанилыҡтағы һуңғы хыялылыр ул. Балаларыма, яҡындарыма ундай теләгемде мин дә әйткәнмен: баҡыйлыҡ ҡапҡаларын асып ингәндән һуң мине тыуған яғыма алып ҡайтып ҡуйығыҙ, һис юғы 1х2 метр еребеҙ һаҡлаулы булыр, һатылмаҫ.\nБеҙ тере йәндәр араһында үҫеш йәһәтенән иң алға киткәне кеше тип иҫәпләйбеҙ. Тик шулаймы икән? Бер төркөм кешеләр тауға үрмәләгән саҡта берәүһен 5 тапҡыр һағыҙаҡ саҡҡан. Тауҙан төшкәндә лә шул уҡ хәл ҡабатланған. Барыһы ла аптыраған: ниңә башҡаларға ҡаныҡмай һуң һағыҙаҡтар? Етмәһә, был кеше ҡайҙа ғына бармаһын, һәр урында ла уларҙың сағыуына дусар булған. Бер нисек тә ҡотола алмағас, шешенеп бөткәс, бер аҡһаҡалға барып кәңәш, ярҙам һораған. "Һин уларҙы рәнйеткәнең булдымы?" - тип һораған унан аҡһаҡал. "Эйе, тауға менер алдынан бер ағасҡа оялаған иләүенә бензин һибеп ут төрткәйнем шул..."- тигән зыян күреүсе. "Ғәйеп үҙеңдә, ер йөҙөндәге бөтә һағыҙаҡтарға һинең яуызлығың хаҡындағы мәғлүмәт барып еткән. Уларҙан ғәфү үтен, әгәр ҙә ғәфү итмәһәләр, ҡорбан салдыр, аят уҡыт, Хоҙайҙың ярлыҡауын һора..."-тип кәңәш биргән уға аҡһаҡал. Был ваҡиғаның аҙағы нисек булғандыр, уныһы мәғлүм түгел. Әммә шуныһы: беҙ бөгөн кеҫә телефондары, айфондар, смартфондар, Интернет аша бар донъя менән бәйләнешкә инәбеҙ һәм быны кешелектең иң юғары ҡаҙанышы тип баһалайбыҙ. Һағыҙаҡтар иһә, бындай бәйләнеш ысулы менән миллион-миллион йылдар буйына, донъя яралғандан бирле файҙалана.\nӘрмелә саҡта саяндар менән тәжрибә үткәреп ҡараныҡ. Был хаҡта шиғри юлдарым да бар: ...Һалдат ҡайыш билдәремдә, Әзербайжан илдәрендә Үтеп китте әрмеләрем, Тик үтмәне әрнеүҙәрем... Беҙ һалдаттар ҡыҙыҡ күреп, Мыйыҡтарға мыҙыҡ үреп, Саяндарҙы әсир ҡылдыҡ Һәм уларға тәьҫир ҡылдыҡ... ...Саянды урталыҡта ҡалдырып, уратып бензин һибеп ут төрттөк. Ҡап уртала тороп, бензин янып бөткәнсе бер урында тик торһа, бөжәккә бер нәмә лә булмаҫ ине. Уларҙың ҡайһылары йә утҡа ташланып һәләк була, йә үҙ-үҙен сағып үлтерә. Саян да йән эйәһе, уның да йәшәргә хоҡуғы бар. Аҙаҡ үкендек. Миңә уларҙың был ҡылығы суицидтың асылын аңларға ла ярҙам итте. "Тыштағы зыярат" романым шул нигеҙҙә тыуҙы.\nХәйбулла районының бер ауылында булған хәл. Бер кеше тирмәнгә он һалдырырға барған. Һалдырып алып ҡайтҡан ононан ҡатыны икмәк бешерергә булған, тик ҡамыры ҡалҡмаған. Хужабикә иренән ондо алмаштырып алып килеүен һораған. Ир шул уҡ тирмәнгә ҡабат барып, онон алмаштырып алып ҡайтҡан. Ҡамыры тағы ҡалҡмаған. Намыҫланған ир ҡатынының мыжығанын көтөп тормайса, онон тағы тейәп алған да, хәҙер инде тирмәнсегә ярһып барып дәғүәһен белдергән. Шул саҡ тирмәнсе уға тарихта ҡалырлыҡ һүҙ әйткән: --Ҡустым, һиңә ондо түгел, ҡатыныңды алмаштырырға кәрәк... ...Тирмәнсенең был һүҙҙәре мине уйға һалды әле, йәмәғәт! Беҙ 1917 йылдан башлап илебеҙҙә нимәне, кемде генә (ижтимағи ҡоролоштарҙы, атамаларҙы, етәкселәрҙе, парламентты, алтаҡталарҙы һ.б.) нисәмә тапҡыр ғына алмаштырманыҡ, әммә тағын да йөҙ йылға артҡа әйләнеп ҡайттыҡ.\nБәләкәй ҡоштарҙы, сысҡандарҙы аулаусы тәгәрләк ҡош ергә шыҡыйған сағында көтмәгәндә ҡаршыма килеп сыҡты ла, машинамдың маңлай тәҙрәһенә килеп һуғылды. Сәғәтенә 100 км.тиҙлеге менән бара инем. Секундтың йөҙҙән бер өлөшөндә нимә эшләп була инде? Тормозға ла баҫып өлгөрмәнем. Туҡтарға ла яйлы урын түгел, етмәһә, артымдан тағы бер машина ҡойроғома баҫып килә. Тәҙрәлә меҫкен ҡошсоҡтоң йәнселгән эҙе, күңелдә юшҡыны тороп ҡалды. Һыу һиптереп тәҙрәмде йыуҙырттым, тик күңелдәгеһе юйылманы. Үҙемде аҡларға теләгәндәй, Салауат Юлаевтың меҫкен ҡошто йәлләп юҡһынып яҙған шиғыр юлдарын эстән генә ҡабатлайым. ...Ауылдан Өфөгә килә инем. Баш ҡалаға инер алдынан юл хәүефһеҙлеге инспекторҙары туҡтатты. Сәбәп табып протокол төҙөнөләр. Штраф яҙҙылар. Һаҡһыҙлығым арҡаһында ҡошсоҡтоң ғүмерен ҡыйҙым. Был донъяла барыһы өсөн дә түләргә кәрәк шул.\nЯңыраҡ Көйөргәҙе районында тыуып үҫкән һылыуҙан һорай ҡуйҙым: --Отпускыңда ҡайҙа ял иттең? --Таиландта... --Унда нимәләр эшләнегеҙ? --Еләк-емешкә йөрөнөк. Бесән эшләнек. Шалтыран шишмәһенә һыуға барҙыҡ... --Тағы ла? --Ауылда эш бөтәме ни? --Таиланд ауылмы ни? --Ниндәй Таиланд булһын, тыуған ауылым Таймаҫ бит... Рәхәтләнеп көлөштөк. Телебеҙҙең башҡа телдәр менән өн-яңғырашлығына ҡоролған хикмәттәре бик күп. Бер башҡорт Никарагуа кешеһе менән осрашҡас, тегенән дөйөм аралашыу телендә һорай ҡуйған: --Мин Башҡортостандан, һин ҡайҙан? --Никарагуа... Милләттәшебеҙ уны "Ниңә кәрәк ул?" тип аңлаған да, боролоп китеп барған. Буранбай Исҡужиндың "Беҙҙеңсә-һеҙҙеңсә һүҙлек"яҙмаһында ла ундай миҫалдар күп. Мәҫәлән: балалайка — лайканың көсөгө, бинахаҡ — квартира хаҡы, бисара — икеләтә Сара, грамматика — матиканың бер грамы, график — бәләкәй граф, миллиграм — милләттең йөҙ грамы, пломбир — пломба биреүсе, параметр — ике метр, селекция — селек үҫтереү фәне, фуражка — аҙ ғына ҡалған фураж, хоҡуҡ — хо плюс ҡуҡыш, һарыҡташ — һарыҡтың класташы, чекист — чек яһаусы, чехословак — атаһы чех, әсәһе — словак, ыҫмала — әҙ генә ыҫ, юбка — кескәй юбилей, ярлылыҡ — лыҡа ярлы булыу һ.б. Ә һеҙ ниндәй миҫалдар беләһегеҙ, дуҫтар?\nБала сағымда үткән һайлауҙар күңелле байрам булып хәтергә уйылып ҡалған. Тағы ла һайлау тигәндә, һайлау көнө еткәндә һәр ваҡыт Париж ағай Туйсиндың йән тетрәтер моңо ҡолаҡта сыңлап киткәндәй. Уның моңло ауазын ҡыҙы Флүрә апай, улдары Йәмил, Рәмил, Радмир, Айнур, ейәнсәре Фирүзә дауам итә. Атайымдар һайлауҙа тауыш бирергә Сыңғыҙ ауылына барыр ине. Уларҙы һәр ваҡыт ирле-ҡатынлы Париж һәм Миңзифа Туйсиндар өйҙәренә ҡунаҡҡа алып ҡайтып, артабан байрамдары, дөрөҫөрәге, моң табындары Буранбайҙа, беҙҙең өйҙә дауам итер ине. Йыл һайын шулай, һайлау һайын шулай. Һөҙөмтәлә әсәйем Миңзифа апай менән ҡиәмәтлек апай-һеңле, атайым менән Париж ағай бер-береһенә "бажалар", беҙгә "еҙнәй" булып китте.\nҺуңғы ваҡытта матбуғатта, социаль селтәрҙә ҡайҙандыр "иман-сәй" тигән төшөнсә пәйҙә булды. Уның урыҫсанан "Иван-чай"ҙан (болануттан)өноҡшашлыҡ принцибы буйынса алынғаны бәхәсһеҙ. Әйтергә кәрәк, дөйә муйынынан ҡырыныраҡ был хәл. Мәшһүр шағирыбыҙ Аҡмулла үҙенең "Нәсихәттәр"ендә "иман" менән "Иван" һүҙҙәрен бер строфала түбәндәгесә килтерә: "Иң әүүәл кәрәк нәмә — иман, тигән... "Иман шарты"н өйрәнмәһә — Иван, тигән..." Йәғни бында был ике һүҙҙе шағир әйтергә теләгән фекерен көсәйтер өсөн йәнәш ҡуя һәм ул үҙ-үҙен аҡлай. "Иман" менән "сәй" һүҙҙәре һис бер осраҡта ла йәнәш килә алмай, хатта болануттың "хәҙрәт үләне" тигән варианты булған осраҡта ла, сөнки предмет менән уның аныҡлаусыһы икеһе ике төрлө категориялағы һүҙҙәр. Әгәр ҙә был мөмкин булһа, тиҙҙән тағы ла "намыҫ үләне", "выждан япрағы" тигән һүҙбәйләнештәр барлыҡҡа килмәҫ тимә.\nПарикмахерҙар көнө уңайынан "Юлдаш" радиоһы егеттәре ҡыҙыҡлы һөйләшеү ойошторҙо. Афариндар! Шул уңайҙан бер ҡыҙыҡлы, бер ғибрәтле була яҙған (бәлки булғандыр ҙа!) хәл иҫкә төштө. Ҡыҙыҡлыһы. Буйтым ғына булған берәү сәс алдырып ултыра икән. Парикмахер тегенең яңылыш ҡолағының осон ҡырҡып, инәү һалған. "Ғәфү ит, ҡолағыңдың осон ҡырҡтым", тигән ҡобараһы осҡан сәс алыусы. Уның ҡарауы, клиенты: "Ҡайһы ҡолағымдың осон, уңынмы, һулынмы?"- тип һораған тыныс ҡына. Ғибрәтлеһе. Бер ағайҙың көтмәгәндә сәсе ҡойолған. Өфөгә килеп ике ай дауаханала ятып, түләүле операция ярҙамында башының тиреһенә уйымсыҡтар эшләтеп, яһалма сәс ҡуйҙыртҡан. Дауахананан сыҡҡас поезға байтаҡ ваҡыт ҡалғанға күрә баш ҡалала йәшәүсе хеҙмәттәшенә барған. Осрашыу хөрмәтенә йолаһына тап килтереп байрам иткәндәр, бер юлы "сәсен" йыуғандар. Аҙаҡ трамвайға ултырып вокзалға киткән. Барып төшөүенә милиция работниктары уны эләктереп тә алған. Ағай үҙенең "характерын" да күрһәткәндер инде, уны 15 тәүлеккә ябып ҡуйғандар. Ябыр алдынан сәсен алырға булғандар. "Алмағыҙ, ул минең сәсем түгел", тип үтенгәс: "Ә-ә-ә, һинеке түгелме, урланыңмы?",- тип тегеләр оторо ҡыланған. Ҡыҫҡаһы, ағай тап-таҡыр көйө ҡайтып киткән. Уның ҡарауы, күпмелер ваҡыттан уның үҙ сәстәре үҫеп сыҡҡан, имеш.\nАтайым Халис улы Ғүмәр хажи үҙ ғүмерендә мине бер тапҡыр ғына һыу эскеһеҙ итеп әрләне. Ҡайышын алып ярһа, еңелерәк булыр ине, тип тә уйлағайным. Сәбәбе: үткән быуаттың 90-сы йылдар башында йәшлек максимализмы менән яҙған "Йәшлек" гәзитендәге "Беҙ барыбер мәжүси" тигән мәҡәләм өсөн.\nҠыш атҡа сана егеп урманға утынға йә бесәнгә барғанығыҙ булдымы? Мин барҙым. Урманға йүнәлгәндә ат бауырынан көрт ярып урман юлын үтергә тура килә. Иң еңеле — ҡайтыуы. Утын тейәһәң дилбегәне йөккә нығытаһың да, үҙең сана артынан тыр-тыр эйәрәһең. Бесәнгә барһаң, бигерәк уңай. Йомшаҡ бесән өҫтөнә һуҙылып ятаһың да, күккә ҡарап йырлай-йырлай ҡайтаһың. Был осраҡта дилбегә менән ат ҡыуыуҙың, тегеләй-былай бороуҙың хәжәте лә ҡалмай. Малҡай килгән саҡтағы әҙер юлдан атлау-юртыуын үҙе белә. Ҡайһы ваҡыт ойоп та киткеләйһең, ул сағында инде ауылға ат үҙе алып ҡайтып еткереп, ҡапҡаға тәртә осо "дыңҡ" итеп ҡалғас ҡына уянаһың, кирелеп-һуҙылаһың... ...Ауыл тормошоноң ошо бәләкәй генә күркәм күренешендә оло фәлсәфә ята. Атап әйткәндә, "бумеранг ҡануны". Беҙҙең башҡаларға ҡарата ҡылған ғәмәлдәребеҙ, әйткән һүҙҙәребеҙ барыһы ла үҙебеҙгә кире әйләнеп ҡайта. Урманға барған саҡта үҙе ярған әҙер юлға баҫып ауылға ҡайтҡан ат һымаҡ...\n"Юлдаш"радиоһы егеттәре ҡыҙыҡлы теманы ҡуҙғатты. Баҡтиһәң, ниндәйҙер бер депутатмы шунда, балаларға тәм-томдо һатыуҙы тыйыу хаҡында закон сығарырға тәҡдим итә икән. Беҙ бала саҡтан алып тыйыуҙарҙың нимәгә алып килгәнлеген бик яҡшы беләбеҙ. Өлкәндәр өсөн генә ҡарарға яраған кино килһә, афишаға "Кр.дет до 16 лет"тип яҙһалар, беҙҙең йөрәктәр дөпөлдәп, күңелдәргә ут ҡабып, күҙҙәребеҙ йызлай башлар ине. Клуб тәҙрәһе ашамы, башҡа ектәнме, нисек етте шулай итеп тыйылған фильмды ҡарарға ынтылдыҡ. Совет осоронда сит ил радиоканалдарынан тапшырыуҙар тыңлау, видеофильмдар ҡарау ҡәтғи тыйылды. Бының өсөн хатта енәйәт эше лә ҡуҙғатылды. Һөҙөмтәлә, нисек кенә тыйылмаһын, сит ил идеологияһы барлыҡ сиктәрҙе үтеп, СССР-ҙы тарҡатты. Бында барлыҡ сәбәптәр менән бергә "ТЫЙЫУ" ҘА ҙур роль уйнаны. Нимә генә тимә — "Тыйылған татлы була!". Хәҙер килеп — татлы тәм-томдо тыйһаҡ, ниндәй һөҙөмтәгә алып килерен күҙаллауы ҡыйын түгел. Һөҙөмтәһе татлы булмаясаҡ!\nРәшит ағай Солтангәрәевтың юҡлығы һуңғы ваҡыт ныҡ һиҙелә. Ул һәр ситуацияның башҡаларға күренмәгән яғын тотоп алып, шунан лаҡап яһау ҡөҙрәтенә эйә ине. Шундай хәтирәләрҙең береһе. 1989 йылда мин әрменән ҡайтҡас, "Ағиҙел" журналының баш мөхәррир вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Рәшит ағай Рәмил Ҡолдәүләт менән икебеҙҙе эшкә алды. Эш аҙағында беҙ ултырған бүлмәгә дуҫтарыбыҙ йыйылып китте: Рәис Түләк, Ғәбиҙулла Зарипов, Марсель Искәндәр, Рафиҡ Ҡунаҡбаев, Дамир Шәрәфетдинов. Рәшит ағай килеп инде лә: "Егеттәр, иртәгә минең баҡсаға ҡоҙоҡ ҡаҙырға бараһығыҙ",- тип һәр ҡайһыбыҙға бармаҡ менән төртөп "Һин бараһың, һин бараһың.." тип әйтеп сыҡты ла, иң һуңынан Дамирға килеп еткәс: "Һин дә бараһың, картуф булһа ла әрсеп ултырырһың", - тип өҫтәп ҡуйҙы. Иртәгәһенә "Ял кафеһы" туҡталышындағы баҡсаһына барҙыҡ. Хужа үҙе лә килде. Ҡулында ҙур портфель, эсендә ҡаты-мытыһы ла, ризыҡ та туп-тулы. Ул портфелде ултыртып, эш ҡоралдарын күрһәтте лә, эшем бар, кискә ҡоҙоҡ әҙер булһын, тип китеп тә барҙы. Беҙ эште ҡоҙоҡ ҡаҙыуҙан түгел, "портфелдән" башланыҡ. Көн тәҡәтһеҙ эҫе ине. Эйе, картуфты Дамир әрсене, ҡоҙоҡто ла бер үҙе тиерлек ҡаҙҙы.\nДонъяла иң ауыры сәбәпһеҙ кәйефең ҡырылыуҙан һаҡланыуылыр ул. Бындай саҡта беҙ ошондай хәлебеҙҙең сәбәбен, ғәйеплене ситтән эҙләй башлайбыҙ, башҡаларҙың да кәйефен ҡырабыҙ. Йәшәй-йәшәй шуға инана киләм: сәбәбе үҙебеҙҙә, дөрөҫөрәге, ҡәлебебеҙҙә Хоҙайға урын ҡалмай барыуында. "Урман айыуҙы һаҡлаған кеүек айыу ҙа урманды һаҡлай" ти халыҡ. Ысынлап та, айыуы бар урманға кем ҡурҡмай инер? Әгәр ҙә беҙ йөрәгебеҙҙә Хоҙайҙы һаҡлаһаҡ, Ул да беҙҙе һаҡлар! Иншалла!\nҺүрәткә ҡарағыҙ. Унда ҡарағай ҡайынды ҡосаҡлаған. Тәбиғәт ҡанунына ҡаршы барып булмай шул. Ҡарағай урынында булһам, мин дә түҙмәҫ инем.\nҺуңғы ваҡытта аутсорсинг системаһы буйынса мәктәптәрҙе хеҙмәтләндереү тураһында төрлө кимәлдә ҡыҙыу-ҡыҙыу бәхәстәр бара. Әммә бында ла шул уҡ пенсия реформаһындағы кеүек килеп сыға. Йәғни күпселек ата-әсәләр, уҡытыусылар ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан ул тормошҡа ашырыла. Яңыраҡ бер мәктәп директоры менән һөйләшергә тура килгәйне. Уның һөйләүенсә, төрлө дәүләт надзоры ведомстволары вәкилдәре мәктәпкә килеп, бәйләнергә төрлө һылтау-сәбәптәр табып, штраф һалырға тырыша. Баҡтиһәң, ул ойошмаларға ла йәшәргә кәрәк икән һәм ауылдарҙа штраф һалырлыҡ һәм түләрлек объект булып мәктәп кенә тороп ҡалған икән. Минеңсә, аутсорсинг системаһы ла мәктәпкә ҡандала кеүек ҡаҙалып, дәүләт тарафынан бүленгән аҡсаға “тараҡан булып төшөп”, шунда үҙенең эшмәкәрлеген асыу йүнәлешендә барлыҡҡа килгәнгә оҡшаған. 68-се күҙәтеүемдә бер хәл тураһында яҙып үткәйнем инде. Ни өсөн балалар ситтә бешереп килтерелгән ризыҡты хушһынмай? Сөнки кеше ашты үҙе бешергән саҡта таралған еҫтәр уның ашҡаҙанында тап шул еҫкә, тимәк әҙерләнгән ризыҡҡа кәрәкле ферменттарҙы бүлеп сығарып, ашҡаҙан алдан уҡ шул ризыҡты ҡабул итергә әҙерләнә, алдан уҡ эшләй башлай. Тап шуның өсөн дә мәктәптәргә ҡайҙалыр бешереп килтерелгән ризыҡты уҡыусыларҙың ашҡаҙаны ҡабул итергә әҙер түгел.\nБөгөн Ололар көнө! Мине бер кем дә ҡотламаны. Эй, шатландым! Уйға ла ҡалдым. Әле йәшмен икән, тип шатланһам, уйға ҡалыуым мине һаман да бала-саға тип уйлаусылар барлығын белеүем. Милләтебеҙ әсәһе Мәрйәм апай Бураҡаеваның "Йәшен"дәге һүҙҙәре ныҡ оҡшаны: "...Тик мин әле үҙемде Ололар көнө менән ҡотлатырлыҡ түгелмен тип һанайым..." Әсәйебеҙҙең йөрәге мәңге йәш ҡалһын! Иншаллаһ! Күңелгә ошо көн айҡанлы үҙенән-үҙе шундай юлдар килде: Эттән оло булһаң да һин, Минән күпкә кесе... Ә ниңә һуң этләнмәйсә Кеше булмай кеше?\nБөгөн "Юлдаш" радиоһы егеттәре ипотека хаҡында һөйләшеү ойошторҙо. Мин иһә ипотеканы ошо рәүешле күрәм:\nИ — итәгеңде ҡырҡтыра (ең ямар өсөн) П — пенсияны оноттора О — ойоғоңдо яматтыра Т — телефондан таптыра Е — елегеңде ҡаҡтыра К — кеҫә төбөн аҡтара А — ауыҙыңды яптыра\n"Юлдаш" радиоһы егеттәре афариндар! Күҙәтеүҙәремдең ҙур өлөшө улар ҡорған әңгәмәләр юҫығында яҙыла. Рәхмәт, егеттәр! Бөгөн юғалыу, аҙашыу темаһына һөйләштеләр. Ҡыҙыҡ булды. Урманда аҙашыу менән тормошта аҙашыу оҡшаш. Был хаҡта "Мин эсеүемде ташланым" тигән яҙмаларымда ("Беҙ — уй ҡоло") әйтеп үткәйнем. Баласаҡта арҡырыһы-буйы 2-шәр саҡрымлыҡ урманда аҙашып, көнө буйына илап йөрөгәйнем. Ни өсөн тигәндә кеше иң тәүҙә баш мейеһендә аҙаша. Мейебеҙҙең яртыһы эмоция, яртыһы логика өсөн яуап бирә. Ошо ике ярымшарҙың урталығын тапҡан кеше урманда ла, тормошта ла аҙашмайҙыр тип уйлайым. Мин иһә бала саҡта урманда аҙашҡанда, шундуҡ паникаға бирелеп, "эмоция түңәрәге" буйлап йөрөгәнмен. Әйләнсек һарыҡ һымаҡ. Йәшерәк саҡта "Юғалыу" тигән шиғыр ҙа яҙғайным. Шул иҫкә төштө: Юғалтыр инем дә һине, Үҙем дә юғалырмын... "Юғалыу" тигән илдәргә Артыңдан олағырмын...\nСыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡып йөрөйбөҙ. Бер көҙгө көндә директорыбыҙ Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы Байтурина барыбыҙҙы сығарып мәктәп алдына теҙеп ҡуйҙы ла: "Тиҙҙән һеҙ, кемегеҙҙер һуңыраҡ, мәктәпте тамамлап оло тормош юлына баҫырһығыҙ. Беҙ яҡшы уҡығандарҙы яҡшы уҡығаны өсөн, насарға өлгәшеүселәрҙе лә шул сифатына ҡарап иҫкә алырбыҙ. Ә бына "уртаса"ға өлгәшеүселәрҙе ниндәй билдәләренә ҡарап иҫләрбеҙ һуң? Әйҙә, шундай уҡыусылар үҙҙәрен мәктәп хәтерендә ҡалдырыр өсөн ағас ултыртһын. Башҡалар уларға ярҙам итә. Беҙ һеҙҙе урманға ҡарап иҫләрбеҙ..." тип әйтеп, ҡаланан алып ҡайтҡан ағас үҫентеләренә һәм көрәк-ломдарға-күнәктәргә ымланы. Барыбыҙ ҙа шымып ҡалдыҡ. Күрәһең, берәү ҙә үҙен "уртаса"лар иҫәбенә индергеһе килмәгәндер инде. Шул саҡ барыбыҙ бер юлы үҫентеләргә, хеҙмәт ҡоралдарына ябырылдыҡ. Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙының мәктәп уҡыусыларын дуҫлаштырыу, берләштереү йәһәтенән ойошторған ошо сараһын ғүмер буйына оноторлоҡ түгел. Беҙ ултыртҡан ағастар урманға әүерелгән инде. Форсаттан файҙаланып, хөрмәтле Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙын, башҡа барлыҡ уҡытыусыларымды Уҡытыусылар көнө менән ҡотлайым!\nБала сағыбыҙҙа Шаһишәриф, Диуана исемле, Һуҡыр суфый ҡушаматлы дин әһелдәре ауылдарыбыҙ буйлап йөрөй торғайны. Уларҙың береһе ауылыбыҙ осонда күренеүе була, беҙ малайҙар, уратып алабыҙ ҙа, таяғын, һаҡалын, арҡаһындағы тоғон мәҙәк күреп, төрлөсә эләкләп, итәгенән тартып, ауылға үткәрмәҫкә тырышабыҙ. Шул саҡта ул тоғо төбөнән кәнфиттәр сығарып һибеп ебәрә. Кәнфит ул заманда танһыҡ ризыҡ. Шатлығыбыҙ баштан аша. Ташланабыҙ. Башыбыҙҙы күтәреүгә олатай инде үҙенә кәрәкле өйҙөң эсендә сәй эсеп ултырған була. Ул саҡта тоғо төбөндә кәнфит йөрөтөүен ауылға үтер өсөн "пропуск" тип кенә белдек. Һуңынан аңланыҡ: балаларҙы ҡыуандырыуҙың сауабы ожмахҡа "пропуск"ҡа тиң икән... Хеҙмәттәшебеҙ Сабир ағай Шәрипов көн һайын иртәнсәк берәй елле кәнфит йә башҡа тәм-том тотоп килеп: "Мә, ҡайтып ҡыҙың Тамсыны ҡыуандыр",— тип бирә торғайны. Ғөмүмән, ул һәр ваҡыт кемгәлер яҡшылыҡ эшләргә, илтифат итергә, бәләкәй генә булһа ла ярҙам күрһәтергә ынтылып йәшәне. Быларҙы ул үҙенең ижад өсөн бүленгән ғүмере иҫәбенә башҡарҙы, күпме башлап яҙыусыларҙы китаплы, ижади яҙмышлы итте. Баҡыйлыҡҡа күсеүеңә 40 көн тулғанда ҡылған изгелектәреңдең сауабын татып, ожмах түрҙәренә үтеүеңде теләйбеҙ Сабир Нәғим улы!\nБөгөн ауылдашым, күршем, ҡәләмдәшем Рәйес Түләктең тыуған көнө. Фотола мәшһүр шағирыбыҙ атаһы Ғоссам олатай менән. Ғоссам олатай хатта бөжәктең йәне ҡыйылыуын, сәскәнең, ағастың һәләк булыуын ҙур юғалтыу итеп кисерә белгән илаһи зат булды. Атай үпкәһендә киткән ярсыҡ Ун йыл йөрөй минең йөрәктә, – тип яҙғайны Рәйес үҙенең атаһына арнаған бер шиғырында. Һуңынан ғына белдем: Ғоссам олатайҙың үпкәһендә йөрөгән, уны ҡәбергә алып киткән мина ярсығына бәйле үтә фәһемле тарихы ла бар икән. Миңә уны Рәйестең Мәрзиә апаһы ҡәләмдәшемде һуңғы юлға оҙатҡанда һөйләне. Ғоссам олатай, һуғышта үпкәһенә мина тейеп, ҡаты яраланғас, операция яһарға йыйынған тәжрибәле хәрби врач уға был операцияның уңышһыҙ тамамланыу ихтималлығы, бер нисә һалдаттың тап ошондай операция арҡаһында үлеп ҡалыуы хаҡында иҫкәртә. Врач уға тыуған яғына ҡайтырға, өйләнергә, балалар тыуҙырып йәшәп ҡалырға тәҡдим итә. Олатай шулай итә лә. Дөрөҫөн әйткәндә, үлемесле яраһына бәйле ошондай ҡатмарлы һәм ауыр шарттарҙа ҡатыны Яңылбикә инәй менән дүрт ҡыҙына һәм улына ғүмер бүләк итергә өлгөрә. Ғоссам олатайҙың был аҙымы яу ҡырында күрһәткән батырлыҡтарына йәнәш оло ҡаһарманлыҡҡа тиң. Шул сағында ул, башҡорт әҙәбиәтенә оло әҙипте бүләк итәм, тип башына ла килтермәгәндер. Ниндәй һыҙланыуҙар, ғазаптар менән йәшәүен Ғоссам олатай үҙе генә белгәндер. Кем белә, бәлки, Рәйестең ашҡынып, янып йәшәүендә лә, ялҡынланып ижад итеүендә лә Ғоссам олатайҙың «Ғүмер биреп өлгөрөп ҡалырға» тигән ынтылышы яталыр. Юҡһа ғүмеренең һуңғы йылдарында поэмаларға, романдарға нигеҙ, символ булырлыҡ фекер-образдарын ябай мәҡәләләргә нышып тултырып, нисек булһа ла әйтеп ҡалырға ашығыуын нисек аңлатмаҡ булаһың инде? Рәйестең “Башҡортостан» гәзитендә баҫылған һуңғы мәҡәләләрен генә киренән уҡып ҡарағыҙ. Уларҙа шағирҙың атаһы Ғоссам олатайҙыҡына оҡшаған «...өлгөрөп ҡалырға кәрәк» тигән ынтылышын тоймау мөмкин түгел. Былар – аталы-уллы Ғоссам һәм Рәйес Түләковтарҙың һуғышта, тормошта һәм ижадта яһаған батырлыҡтарының бына тигән өлгөләре.\n"Яңғыҙлыҡтың ҙур бер плюсы бар. Һинән бер кем дә, бер нәмә лә йәшерә алмай" тигән бер аҡыл эйәһе. Уның һүҙҙәрен ошо рәүешле дауам итке килә: "...Ҙур бер минусы ла бар. Һин унда хатта үҙ-үҙеңдән дә йәшеренә алмайһың..."\nКисә "Беҙ Баймаҡтар бит әле..." концертын ҡарап оло кинәнес алдыҡ. Бибисара Азаматованан башлап Нух Ҡотоевҡа тиклем утыҙҙан ашыу яҡташыбыҙҙың сығышы тамашасылар күңеленә хуш килде. Халыҡ йырҙарын башҡарыусы өс яҡташыбыҙҙы, атаҡлы бейеүсе Азамат Кәримовтың сығыштарын иҫәпкә алмағанда, башҡалар барыһы ла заманса эстрада йырҙары менән сәхнәгә сыҡты. Концерт программаһының тап ошо рәүешле төҙөлөүе бик отошло, минеңсә. Сөнки айсбергтың өҫкө өлөшөнөң, йәғни Баймаҡ йәштәренең башлыса эстрада йырҙары менән сығыш яһауының нигеҙендә, йәғни айсбергтың сәхнәлә күренмәгән аҫҡы өлөшөндә башҡорт халҡына аҫыл йырҙар, һоҡланғыс сәнғәт өлгөләре, күренекле шәхестәр тыуҙырыусы төбәктең меңәр йыллыҡ тарихы ята. Быны һуҡыр ҙа күрер, һаңрау ҙа ишетер. Йәштәрҙең дәрте, моңло ауазы, тауыш потенциалы тап шул хаҡта һөйләй. Уларҙың һәр ҡайһыһы заман йырҙарын менән бер рәттән халҡыбыҙҙың оҙон көйҙәрен дә бынамын итеп башҡара ала. Концерттан алған тәьҫораттарҙы тап ошо рәүешле генә аңлатып булалыр. Концертта айырым блок менән ауылдаштарым Марсель һәм Нух Ҡотоевтар, Иршат һәм Азат Ҡарасуриндар, Рәмил Ҡотосов, Иҙел Аралбаев, Юнир Һағынбаев сығыш яһап һөйөндөрҙө. Әл дә Баймаҡта тыуып үҫкәнмен, әл дә шундай талантлы яҡташтарым бар, әл дә ошоларҙы ойоштороусы Ритабыҙ бар тип һөйөндөм! Күҙҙәргә йәштәр тығылды: БАЙМАҠ БУЛМАҒАНДАР НИСЕК ЙӘШӘЙҘӘР ИКӘН? Концертты ҡарап өйгә ҡайтып инһәк, тағы бер һөйөнөслө ваҡиға беҙҙе көтөп торған: бесәйебеҙ Ҡарһылыу көсөкләгән. Ҡап-ҡара йомороҡастарҙы күргәс, ҡыҙыбыҙ Тамсы илап ебәрҙе...\nӨфө аэропортына кемдең исемен биреү хаҡында төрлө кимәлдә ҡыҙыу-ҡыҙыу бәхәстәр бара. Кандидатураларҙың һәр ҡайһыһы хаҡында бик күп дәлилдәр, иҫбатламалар килтерергә мөмкин һәм был осраҡта һәр кем үҙенсә хаҡлы булыр ине. Әммә бер шарт һис шикһеҙ рәүештә иҫәпкә алынырға тейештер тип иҫәпләйем. Ул да булһа — ул исем тарих, быуат, дәүер һынауын үтеүе мотлаҡтыр. Нимә генә тимә, иң объектив баһаны тарих бирә. Был күҙлектән ҡарағанда кандидатуралар араһында дәүер, мәңгелек һынауын үтеүсе Урал батыр менән быуаттар аша атлаусы Салауат Юлаев исемдәре генә тороп ҡала.\nЯңыраҡ йомош менән бер ҙур ғына түрәнең ҡабул итеү бүлмәһендә ултырып сыҡтым. Миңә сират етмәне. Уның ҡарауы шундай һығымта яһап тынысландым: кеше бит ғүмере буйы Аллаһы Тәғәләнең ҡабул итеү бүлмәһендә ултыра...\nИшембай Маҡар яғында... Ишем Баймаҡ аръяғында... Туған телебеҙҙең ошондай хикмәттәре бик күп. Бынан бер нисә йыл элек бер генә һүҙҙән торған шиғыр ҙа яҙғайным. Шиғырҙың исеме өс һүҙҙән тора: "Башҡортса-урыҫса шиғыр" тип атала. Шиғыр: ҒҮМЕР. Уның эсендә ике һүҙ бар: "үмер" һәм "ер". Һеҙҙең тел осонда йөрөгән туған телебеҙ хикмәттәрен күберәк белге килә, дуҫтар!\nКомсомолға ингәндә лә “Аллаһ” тинек...\nБөгөн комсомолдың тыуған көнө. Сыңғыҙ һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә комсомолға алындыҡ. Шундағы бер ҡыҙыҡ ваҡиға хәтергә мәңге уйылып ҡалған. Зөбәйҙә исемле класташыбыҙҙың сираты еткәс, ул мәктәптең комсомол комитеты алдына килеп баҫты. Унан Уставты таныуы, ундағы ҡайһы бер ҡағиҙәләр хаҡында, тағы ла бер-ике Политбюро ағзаларының исем-шәрифен һорағас, комскомитет рәйесе: – Аллаһҡа ышанаһыңмы? – тип һораны. –Юҡ, - булды Зөбәйҙәнең яуабы. –Маладис! Һине комсомолға инеүең менән ҡотлайбыҙ, бар, сираттағы класташыңды саҡыр, – тине рәйес. Зөбәйҙә рәхмәт әйтеп сығыу яғына юлланды ла, бер сите ҡалҡып торған иҙән таҡтаһына эләгеп, ҡолап китә яҙҙы ла “Аллаһ!” тип ысҡындырҙы. Үҙе ғәйепле төҫ менән комскомитет ағзаларына текәлеп ҡып-ҡыҙыл булды. Гөр килеп көлөштөк. Беҙҙе Аллаһтан дүндерергә тырышһалар ҙа, йөрәгебеҙҙә ине Ул!\n"Ни өсөн хәҙер мал кешегә ҡарағанда ҡәҙерлерәк һуң? Шул хаҡта фекер йөрөтөп ҡарайыҡ..."\nМиҫалға Башҡортостан Республикаһы башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров эш башлаған саҡта уҡ иғтибарын йүнәлткән медицина өлкәһен ҡарайыҡ. Ниндәй генә ауылды алма, һәр береһендә элек колхозда мал врачы булып эшләгән ветеринарҙы табып була. Беҙҙең ауылда ғына ла улар өс ир-ат. Берәйһенең һыйыры, аты ауырып китһә, 10-15 минут эсендә улар малҡайҙар янына барып етә һәм тейешле ярҙам күрһәтә. Был йәһәттән малҡайҙар бәхетле. Шул уҡ ваҡытта оло йәштәрҙәге берәй кеше, хеҙмәт йә тыл ветераны ауырыһа, уларға профессиональ медицина ярҙамы күпме ваҡыттан һуң күрһәтелә икән? Ярай әле, был ауыл ҡараған биләмәнең тиҙ ярҙам машинаһы һәм уның бензины булһа, район дауаханаһында белгес, медикаменттар ятһа. Ундай осраҡта күптәр Өфөгә, баш ҡалаға күҙ төбәп килә лә, республика дауаханаларында көндәр, аҙналар буйы коридорҙа сират көтөп ултыра. Уларҙың күбеһе үҙенә тейешле кабинетҡа инә алмайынса ҡайтып китә йә үлеп ҡала. Был яңылыҡ түгел, республикабыҙ етәксеһе был хаҡта әйтте. Мине икенсе бер һорау борсой: республика бюджетының өстән бер өлөшөн тәшкил иткән миллиардтар кем тарафынан һәм ни өсөн тотонола һуң? Әлегә лә баяғы “мал факторы”. Совет осоронда “кеше факторы”на иғтибар ҙур ине. Пенсия йәшендәге оло йә инвалид кеше өсөн түләргә, быныһы өсөн бюджеттан сығымдар кәрәк. Ә мал иһә табыш килтерә, ул хатта ҡазаланған осраҡта ла салып өлгөрһәң файҙаһы күҙгә күренерлек, кеҫәгә инерлек.\nДүрт йәшемдә кейәүгә сыҡтым...\nӘ был хәл, ысынлап та, булған. Ул ҡыҙҙы күҙе төшкән Йәүҙәт атлы малайға, йолаһына тап килтереп, кейәү йортона оҙатҡандар. Ышанмаһағыҙ, аудиояҙманы үҙегеҙ тыңлап ҡарағыҙ. Һеҙҙең иғтибарға Әбйәлил районының Һәйетҡол ауылында йәшәүсе атаҡлы сәсән, 78 йәшлек Вәсилә Садиҡова һағынып һөйләй.\nВәсилә Садиҡова һөйләй\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Мең_дә_бер_күҙәтеүем...&oldid=19701»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:02 15 ноябрь 2018 үҙгәртелгән.