1942 йылдың 4 авгусында республиканың "Красная Башкирия" гәзитендә Константин Симоновтың "Башҡорт дивизияһында" очеркы баҫыла. Уға тиклем бер кем дә шайморатовсыларҙың үлемһеҙ ҡаһарманлығы тураһында темаға тотонорға баҙнат итмәй. Әйткәндәй, генерал Миңлеғәле Шайморатов тыуған көнө\n- 1899 йылдың 15 авгусы, һәм был очерк уның өсөн үҙенсәлекл е бүләк булып тора.\nКонстантин Симонов яҙған очерк Өфө типографияһында тиҙ арала утыҙ битлек китап - листовка формаһында баҫылып, фронтҡа, башҡорт ҡыҙылармеецтарына оҙатылыуы хаҡында\nхәтерләүселәр аҙҙыр, моғайын.\nЯҙыусы - яугир Әхтәм Иҡсан Симоновтың был очеркты яҙыу тарихы тураһында түбәндәгеләрҙе һөйәй:\n- 1942 йылдың 25 июле. 275 - се кавалерия полкы командиры Таһир Таип улы Кусимов һәм полк комиссары Сәғит Рәхмәт улы\nӘлибаев ныҡлы итеп эшләнгән блиндажда кисәге ҡыҫҡа, әммә ауыр һуғыш йомғаҡтарын тикшерә. Ҡапыл блиндажға һаҡсы\nйүгереп инә һәм юл буйлап һыбайлылар сабып килеүе хаҡында хәбәр итә. Беренсе булып блиндаж янына полковник Миңлеғәле Ш айморатов килеп етә. Ә бейек ҡола атта кем һуң Атта бик оҫт а ултырыусы - билдәле яҙыусы Константин Симонов була.\nТанышыу минуты етә... "Красная Звезда" гәзитенең махсус хәбәрсеһе Константин Симонов Башҡорт кавалерия дивизияһына, үҙе әйтмешләй, бөйөк һуғыш яланында Башҡортостандың ҡыйыу улдарының хәрби эшмәкәрлеге менән танышырға килә.\nТүбәндәге мәҡәлә "Красная Звезда" гәзитенең 1942 йылдың 4\nиюлендә сыҡҡан һанында баҫыла:\n"... Н. Кавалерия ғәскәре пехотаға ҡаршы ғына түгел, дошм ан\nтанкылары менән дә ҡыйыу алышҡа инә, ул бер нисә танк һәм дошман пехотаһының ике батальонын юҡ итте. Иптәш Шайморатов етәкселегендәге башҡорт кавалеристары немец пехотаһына ҡыйыу һөжүм итә".\nСимонов яңы милли кавалерия дивизияһы хаҡында күп ишетеүе\nһәм уның менән танышырға хыялланыуы тураһында белдерә. Һәм бына, ниһәйәт, уның хыялы тормошҡа аша.\nКонстантин Симонов дивизияның барлыҡ частарында ла була,\nһалдаттар, эскадрон командирҙары менән осраша. Айырыуса майор Нафиҡовтың кавалерия полкында оҙаҡ туҡтала.\nЯҙыусы очеркты башҡорт халыҡ йырынан башлап ебәрергә теләүен белдерә. Ҡурайсы һәм йырсы саҡырталар, Симонов ҙур и ғтибар менән "Урал" йырын тыңлай һәм һуңынан мәҡәләлә\nйырҙың рус теленә тәржемә ителгән һүҙҙәрен уңышлы файҙалана.\nБыл хәлдәргә 64 йыл үткән, әммә Константин Симоновтың "Башҡорт дивизияһында" очеркы бөгөн дә шайморатовсыларға гимн булып яңғырай.\n"Алыҫтарҙан ғына ай күренә\nИрәндеккәй тауҙың аҡ ташы,\nИр - егеткәй менән ат башы".\nДала өҫтөндә оҙон көй яңғырай. Ҡояшта йылынған әремдең әскелтем, дала сәскәләренең татлы еҫе аңҡый. Һап - һары булы п янған үләндән яңы сабылған бесән еҫе килә.\nБыл йыр дала юлы кеүек оҙон, һәм даланың үҙе кеүек киң. У л тыуған еренән меңәр саҡрым алыҫта - Воронеж далаларында, көньяҡтың ҡыҙыу ҡояшы аҫтында яңғырай, - башҡорт егеттәре\nборонғо йыр - "Уралды" һуҙа. Улар күҙәтеү пункты эргәһендәг е\nуйһыулыҡта ултыра, яндарындағы тәрән "ҡарлуғас ояларынан" танкыға ҡаршы мылтыҡтарҙың оҙон көбәктәре һерәйеп тора, ваҡ\nҡына дала ҡыуаҡтары үҫкән тәрән тарлауыҡта аттар утлай. Көн эҫе, тынлыҡ, тик һул яҡта, тылға илткән юлда ғына һирәк - һа яҡ\nминалар шартлай һәм туҙан ҡуба.\nПугачев менән бергә рус еренең азатлығы өсөн көрәшкән Салауат Юлаевтың бүләләре тағы ла Пугачевтың бүләләре менән бергә үҙ тыуған илдәренең азатлығы һәм намыҫы өсөн алышҡа күтәрелде. Урал тауы битләүендә Ғарифулла Ғафаровты өйө көтә , Воронеждан алыҫ түгел далала Петр Воротеевтың да йорто бар , әммә Өфөлә һәм Воронежда һәр кемдең үҙ Ватаны түгел, һәр кем өсөн берҙәй яҡын булған бөйөк ватаныбыҙ берәү генә, ул\nИюль көнө уттай ҡыҙҙыра. Урал алыҫта ҡалды, тар дала йылғалары буйында немецтарға ҡаршы аяуһыҙ көрәш бара. Һәр көн һәм һәр төн яңы ҡорбандар алып килә. Ауылдар ҡулдан ҡулғ а күсә, төндәрен офоҡ өҫтөндә шәфәҡ ҡыҙыллығы күтәрелә.\nБашҡорттар һыбай ҙа, йәйәү ҙә алыша. Күптәре яу яланында\nбашын һалды. Полк командиры майор Нафиҡов та башҡаса бер ҡа сан да өйөнән хат алмаясаҡ.\nКөн аҙағында ул приказ артынан дивизия штабына саба. Полковник Шайморатов яратҡан һалдатына приказды тоттора һәм уны күҙ ҡарашы менән һуңғы тапҡыр оҙатып ҡала.\nНафиҡов бүләк итеп бирелгән туратын шпорлай, ат тояҡтары\nаҫтынан туҙан күтәрелә.\nКүк йөҙөн болоттар ҡаплай, төн күҙгә төртһәң дә күренмәҫл ек ҡараңғы булыр, моғайын.\nПолковник Нафиҡовҡа төнгө һөжүм менән немецтар ҡулындағы ауылға баҫып инергә бойороҡ бирә. Рейд хәүефле: яуҙарҙа сәсе\nсалланған полковникты дивизияла барыһы ла "атай" тип йөрөтә , ә һуғышта атай кешенең бурысы иң хәүефле эшкә үҙенең яратҡан улдарын ебәреү. Быны аңлаған полковник бурысты Нафиҡовҡа йөкмәтә. Немецтар баҫып алған ауылды полк урынлашҡан сауҡалыҡтан биш километрлыҡ арыш баҫыуы айырып тора. Сәғәт туғыҙынсы киткәндә эргәңдәге кешене лә күреп булмаҫлыҡ ҡараңғылыҡ йәйелә. Полк һөжүмгә күтәрелә. Киң арыш баҫыуында немец аавтоматсылары йәшеренгән. Башҡорттар улар менән атыша - атыша ауылға яҡынлаша. Бындай ҡараңғы төндә идара итеүе еңел түгел. Полк частары уң һәм һу л яҡтарҙан барып күрше ауылдарҙы һәм һирәк ағаслыҡтарҙы билә й, ә Нафиҡов үҙ янындағы иллеләгән һалдат менән ауылға баҫып инә.\nБик ҡаты һәм ҡурҡыныс һөжүм була был. Ауыл урамдарында ылауҙар һәм артиллерия өйөлгән. Немецтар сарҙаҡтарҙан, ҡапҡа\nаҫтынан ата, һарайҙарҙа туплана, арыш араһына ҡаса. Граната шартлауҙары урамдарҙы ҡыҫҡа ваҡытҡа яҡтыртып ала. Был төндә дүрт йөҙ немец теге донъяға ебәрелә. Нафиҡов отрядының\nяртыһы тип әйтерлек башын һала.\nӘммә яҡтыра башлағас, ауылда немецтар дүрт йөҙ түгел, ә меңдән артыҡ булыуы асыҡлана, һәм Нафиҡовтың тере ҡалған\nутыҙ һалдаты ғына немецтарҙың меңдән артыҡ булыуын түгел, немецтар ҙа ауылға утыҙлап ҡына кавалерист инеүен аңлай.\nАуыл урамдарында ҡул һуғышы ҡыҙа. Командир һалдаттарға яралыларҙы әйләнәгә алып, һуңғы асыҡ ҡалған тыҡрыҡ аша сигенергә ҡуша һәм үҙе иҫән ҡалған бер нисә автоматсы менән уларҙы ут ямғырынан ҡаплай. Майор тирәләй һалдаттар кәмегәндән кәмей бара. Бынан ниндәйҙер немец автоматсыһы\nуның арҡаһына ата. Автоматсының үҙен дә юҡ итәләр, әммә яралы Нафиҡовтың хәле ауырлаша. Тамағы кибә, һыу эскеһе килә . Таң ата. Ҡаплау аҫтындағы яугирҙар төркөмө ауылдан сығып арыш баҫыуына ингән, уларға хәүеф янамай тип әйтергә була. Командирҙың үҙенә һәм янында ҡалған ике автоматсы - Әбсәләмов һәм Юлдашбаевҡа бер нисә йортто ғына үтергә кәрәк.\nАтлауы ҡыйынлаша, һалдаттар командирҙы ҡулдарына күтәреп атлай.\nАуыл осонда йорттар артынан килеп сыҡҡан немецтар көтмәгәндә уларға автоматтан ут аса. Өсөһө лә ергә ҡолай, автоматын ҡулынан ысҡындырмаған майор тешен ҡыҫып бер\nнисә тапҡыр атырға ла өлгөрә. Немецтар ергә тәгәрәй. Әбсәләмов менән Юлдашбаев майорҙы күтәреп артабан атлай. Бер минуттан уны яңы пуля ҡыуып етә. Һалдаттар командирҙың тынһыҙ кәүҙәһен арыш баҫыуы аша алып китә. Һәм уны үҙҙәренә тиклем алып барып та еткерерҙәр ине, әммә һуҡмаҡта улар ауыр\nяралы лейтенант Назаровҡа тап була. Ике кешегә уларҙың көсө\nетерлек түгел, һәм майорҙы ни тиклем генә яратһалар ҙа, уны ң кәүҙәһен ят күҙҙәрҙән ботаҡтар менән ҡаплап, йәрәхәтле лейтенантты күтәреп, үҙ ғәскәрҙәренә табан юл тота тоғро һалдаттар.\nТөндә Әбсәләмов менән Юлдашбаев өс разведчикты алып командирҙың кәүҙәһе артынан китә. Әммә уны беренсе төндә лә,\nикенсе төндә лә таба алмайҙар. Өсөнсө төн киткәс, улар командирҙы нисек булһа ла табырға ҡарар итә. Ә бындай ҡарар\nҡабул иткән кеше йә ҡуйған маҡсатына ирешә, йә һәләк була.\nДивизия госпиталендә был төндө санитарка - Юғары Совет депутаты Әхмәтова хәлдән тайған лейтенант Назыровҡа үҙенең дүрт йөҙ грамм ҡанын бирә.\nБоронғо әкиәттәге кеүек, етмеш кешенең меңәрләгән дошманға\nҡаршы алышы шулай тамамлана...\n... Кис. Шайморатовтың штабында одеял менән ҡаплаулы тәҙрә эргәһендә командирҙар картаға текәлгән Улар сираттағы төнгө һөжүм планын әҙерләй.\nӘ ауылдан ситтәрәк, быуа янында, кавалеристар аттарын һыу индерә, шаярыша, һыу һибешәләр, ҡолас ташлап йөҙәләр. Урал ауылдарынан килгән шат егеттәргә рәхәт, улар ҡаты алыш көнөндә бер нисә минутҡа булһа ла һуғышты онота алыуҙарына\n1977 йылда Константин Симонов үҙенең Әхтәм Иҡсанға адресланған хатында былай тип яҙа: "35 йылдан һуң да ул героик осорҙо һәм башҡорт халҡының героик улдарын хәтерләйем. Уларҙың барыһына ла - тереләренә дә, һәләк\nбулғандарына ла - дан! 1942 - 1977. Константин Симонов".


Юристар араһында ла мутлашыусылар бар\nБаш ҡалала йәшәүсе тиҫтәгә яҡын кеше суд процессын еңеү теләге менән юридик ярҙам алырға була. Килешеү буйынса улар күрһәтеләсәк хеҙмәт өсөн бер үк белгескә алдан аҡса түләй. Әммә барыһы ла документ тултырыуҙан ары китмәй, юрист клиенттарына буш вәғәҙәләр биреүҙән башҡа бер ниҙә эшләмәй.\nЛира Вишник былтыр ноябрҙә баш ҡаланың 18-се клиник дауаханаһында гинекология буйынса түләүле операция яһата. Тик барыһы ла уңышһыҙ тамамлана.Оҙаҡ та үтмәй уға икенсегә скальпель аҫтына ятырға тура килә. Сәләмәтлеге ҡаҡшаған ҡатын үҙенең ҡулланыусы хоҡуғын яҡлар өсөн юристҡа мөрәжәғәт итә. Тәүмаҡсат, медицина учреждениеһының хеҙмәте өсөн биргән 20 мең һум аҡсаны кире ҡайтарыу була.\nЛира Вишник, зыян күреүсе: «Дауаханан сығыу менән адвокат эҙләй башланым. «Баш.Юрист» сайтында Сергей Дәүләтгәрәев хаҡында белешмәгә юлыҡтым. 1 апрель ул минең менән юридик ярҙам күрһәтеү буйынса килешеү төҙөнө. Ҡулымдағы барлыҡ документтарҙы, справкаларымды ҡарағас, судта еңәһең тип ышандырҙы. Күрһәтеләсәк хеҙмәте өсөн алдан уҡ 20 мең һум түләнем. Мутлашыусыға эләккәнемде аҙаҡ ҡына аңлап ҡалдым».\nҮҙен юрист тип танытҡан Сергей Дәүләтгәрәевтан беҙгә билдәле мәғлүмәт буйынса Өфөлә тиҫтәгә яҡын кеше алданған. Улар тағы ла күберәк булыуы ихтимал. Зыян күреүселәр әйтеүенсә, мутлашыусының офистары хәҙер ябыҡ, уны фатирында ғына осратырға була. Тик бөгөн дә ғәҙәттәгесә, ишекте асыусыһы юҡ.\nВиктория Гулак, зыян күреүсе: «Был юрист менән килешеү төҙөгәндән һуң бер ай үткәс, уға шылтырата башланым. Яуап бирмәне, смс аша ғына аралашты. Судҡа бирергә тейеш ине, документтарҙы ебәрҙем тип яҙҙы. Алдаған булған. Судта был фактты иңҡар иттеләр».\nАлександр Шишков, зыян күреүсе: «Алданғанымды аңлағас, интернетта Дәүләтгәрәев хаҡында мәғлүмәт эҙләй башланым. Асыҡланыуынса, ул был эшмәкәрлеген 2009 йылдан уҡ алып бара. Уға эске эштәр идаралығына ялыу яҙыусылар күп булған, тик «мутлашыу» статьяһы буйынса бер кем дә эш ҡуҙғатмаған. Енәйәт составы юҡ тигәндәр».\nБыл хәл дә тап ошо фильмдағы ҡанатлы фразаға тап килә. Зыян күреүселәр 14-30 мең һум аҡсаһын елгә осорған, етмәһә, ялған «ялҡау» юрист арҡаһында суд процестарын да еңмәгәндәр. Юридик ярҙам күрһәтеүсегә мөрәжәғәт итер алдынан иғтибарлы булыу талап ителә,-ти был өлкәлә эшләүселәр.\nӘ бит зыян күреүселәрҙең ҡулдарында бөтә килешеүҙәре лә бар. Шуныһы ғына аптырата - мисәттәре төрлө. Етмәһә, юрист ике фамилия аҫтында эшмәкәрлек алып барған. Бәләгә тарыусылар ғәҙеллек өсөн көрәште туҡтатырға уйламай.


Әҙерлекте бѳгѳндән башлайыҡ » "Урал" гәзите\nЙылдар үтә, кешелек донъяһы бер тиҙлек менән үҙ тарихын яҙа ла яҙа. Ваҡыт тигән нәмә Ер шарының Ҡояш тирәләй әйләнеүенән килеп сығыуын һәр кеше аңлайҙыр. Бына алыҫ 1918 йылда, Октябрь социалистик революцияһының еңеүенә бер йыл да тулмағанда, Шығай ауылында тәүге мәктәп асыла. Был ярлы-ябағаға белем алыу мөмкинлеген аса.\n1903 йылда Шығайҙа мәҙрәсә асыла. Был турала Шығайҙың беренсе крайҙы өйрәнеүсеһе, заманаһының арҙаҡлы кешеһе, уҡытыусы Әбделмән Мохтар улы Мохтаров яҙып ҡалдырған. Ул үткән быуаттың бѳтә тарихи ваҡиғаларының тере шаһиты, күптәрендә үҙе ҡатнашҡан һәм беҙҙең район тормошона үҙ ѳлѳшѳн индергән кеше. Йәш сағынан комсомол, партия эштәрендә тѳрлѳ вазифаларҙа - комсомол ойошмаһы секретары, партком секретары ла булып эшләгән, «Урал» район гәзите мѳхәррире вазифаһын да башҡарған.\nӘбделмән Мохтаровты белгән кешеләр уның тыңғыһыҙ уҡытыусы, ентекләп крайҙы ѳйрәнеүсе, бынамын тигән ҡурайсы, хатта фотограф та тип хәтерләй. Ул, журналист булараҡ, ваҡыттың үтәрен белгән, Шығай ауылының тарихына бәйле күренекле ваҡиғаларҙы, шәхестәрен яҙып ҡалдырған. Бына мәктәп тураһында ниҙәр яҙа ул:\n«Шығай ауылында хәҙерге кеүек мәктәп булманы. Уҡыу йәшендәге балалар уҡыуҙың нимә икәнен дә белмәгәндәр, уҡып белем алырбыҙ тип уйламағандар ҙа. Шуға күрә, Шығаҙа 1900 йылдарға тиклем бер генә лә грамоталы кеше булмаған. Ауыл халҡы наҙан булған. Тик 1900 йылдан һуң ғына ауылдан ситкә сығып китеп, Кѳсәмешев тигән кеше, шул ваҡыттағы оло йѳрәкле кеше, В.Уральскигә барып уҡыған. Уҡыр ѳсѳн ул хатта рус булып суҡынырға ла риза булған. Суҡынмаһа - уны уҡытмаҫтар ине. Шул арҡала уҡып белем алған. Тырышып уҡыуы арҡаһында ул юғары белем алып, врач дәрәжәһенә ѳлгәшкән, ауылға ул оялышынан ҡайтмай (суҡынғас), Белоретта һәм Сермәндә берҙән-бер врач булған. Кѳсәмешевтан әҙ генә һуңыраҡ, Яҡупов Таһир шул уҡ В.Уральскигә барып уҡый башлаған. Ләкин ул уҡыуҙы тамамлай алмаған, атаһы Яҡуп ҡарт:\n- Ана, Кѳсәмешев уҡып суҡынған, һин дә шуның кеүек булырһың, тик торғанда кеше араһында беҙҙе ҡартайған кѳндә хурлыҡҡа ҡалдырырһың, - тип Таһирҙы ауылға алып ҡайтҡан. Шунан башлап ауылда берҙән- бер грамоталы кеше барлыҡҡа килгән. Таһирҙы старостаға писарь итеп ҡуйғандар.\nИнсаф Канафиндың Шығай мәктәбенең 100 йыллығына арналған материалын гәзиттең 74-се һанында (15.09.17) уҡығыҙ.


Эшсе һөнәренең баһаһы арта » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Эшсе һөнәренең баһаһы арта\nЭшсе һөнәренең баһаһы арта 07.12.2013 // Йәмғиәт\nБыл ваҡиғаға тиҫтә йыл самаһы ваҡыт үтеп киткән инде. Бер танышым мәктәптән һуң уҡырға ҡайҙа барырға тип баш вата ине. Бер һөнәрҙе һайлаһа, аҡсаһы аҙ һымаҡ, икенсеһе буйынса эш таба алмай аҙапланасаҡ... Шулай уйлана торғас, тапты бит был күңеленә ятҡан уҡыу йортон! Унда — хәҙерге Ишембай нефть колледжында — белем алыуына һис тә үкенмәй. Һөнәре буйынса Себер яҡтарына эшкә урынлашты, бер йыл эсендә сит ил машинаһы алды, оҙаҡламай фатирлы ла булды. "Әлдә ябай эшсе һөнәрен һайлағанмын", — ти үҙе лә. Ысынлап та, был колледжда кәрәкле һөнәр бирәләр шул.\nНефть колледжы тигәс, “ҡара алтын” ҡыуыусы торбалар янында баҫып торған йәштәр күҙ алдына килә. Ысынлап шулаймы икән? Ғөмүмән, студенттарға ниндәй фәндәр уҡыталар, улар тәжрибәһен ҡайҙа һәм нисек нығыта? Ошолар хаҡында ҡыҙыҡһынып, колледж директорының уҡыу-уҡытыу-етештереү эштәре буйынса урынбаҫары Ринат ШӘҢГӘРӘЕВкә бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.\n— Ринат Мөнир улы, мәғариф өлкәһендә барған үҙгәрештәр һеҙҙең уҡыу йортона ла ҡағылмай ҡалмағандыр?\n— Эшкә төҙәтмәләр индереү, яңырыу кисереү — белем биреү тармағы өсөн төп талаптарҙың береһе. Шуға ҡарамаҫтан, үҙгәрештәр бер ни тиклем мәшәҡәт тә өҫтәй. Колледжға килгәндә, киләһе йылда ике училищены үҙ ҡанатыбыҙ аҫтына алырға тейешбеҙ. Әлбиттә, бының өсөн күп көс сарыф итергә тура киләсәк. Әммә яңы һөнәрҙәр өҫтәлеүе, биналар һанының артыуы колледждың мөмкинлектәрен киңәйтер тип өмөтләнәбеҙ.\n— Уҡыу йортонда студенттарға булдырылған шарттарҙы нисек баһалайһығыҙ?\n— Уҡытыуға, тәрбиәгә, ялды ойоштороуға бер тигеҙ яуаплы ҡарайбыҙ. Белем биреүгә килгәндә, әйтәйек, күп кенә һөнәри дәрестәрҙе теорияны ныҡлы белгән, заманында нефть-газ сығарыу эшендә көс түккән, тимәк, тәжрибәле белгестәр алып бара. Шуға күрә студенттар уҡыуға ҡыҙыҡһынып йөрөй, тырышып белем ала.\nАлыҫ райондарҙан килгәндәргә ятаҡтан урын бирелә. Унда барлыҡ уңайлыҡтар бар. Студенттар буш ваҡытында спорт секцияларында, мәҙәни түңәрәктәрҙә шөғөлләнә.\n— Ғәмәли эштәр нисек ойошторола?\n— Студенттар практиканы Ишембайҙа һәм республиканың башҡа район, ҡалаһында урынлашҡан ойошма-предприятиеларҙа, заводтарҙа үтә, күптәр тәжрибәһен Себер яҡтарында нығыта. Уҙған уҡыу йылында, мәҫәлән, 314 кеше ғәмәли эшкә йәлеп ителде. Шуларҙың 130-ына (былтыр был һан 110 ине) практика мәлендә ваҡытлыса хеҙмәт урыны булдырылды. Уртаса 35 мең һум эш хаҡы алдылар.\nПрактика үтеүҙе тәжрибә туплау, аҡса табыу йәһәтенән генә отошло тип уйларға ярамай. Күп йәштәр ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үҙен яҡшы яҡтан күрһәтеп, хеҙмәт юлын ошонда башлай. Уҡып та, эшләп тә йөрөүселәр бар. Былтыр, мәҫәлән, һуңғы курста белем алған 54 студент ошондай бәхеткә эйә булды. Улар өсөн төп талап — уҡыуҙа артта ҡалмау. Бындай алымдың, минеңсә, эшсе һөнәренең баһаһын арттырыуҙа өлөшө ҙур.\n— Диплом алған башҡа йәш белгестәр эш менән тәьмин ителәме?\n— Колледжда сығарылыш студенттарын эшкә урынлаштырыу буйынса махсус хеҙмәт бар. Ул уңыштары менән даими һөйөндөрөп тора. Мәҫәлән, 2010/11 уҡыу йылында диплом алғандарҙың яҡынса 20 проценты эшкә урынлаштырылһа, быйыл был күрһәткес 35-кә күтәрелде. Дөйөм алғанда, бер генә белгес тә шөғөлһөҙ ҡалмай.\n2012/2013 уҡыу йылында колледжды тамамлағандарҙы тиҫтәгә яҡын ойошма эшкә саҡырҙы. Араларында "Сорғотнефтегаз", "Варьенганнефть", "Самотлорнефтепромхим" һымаҡ сәнәғәт магнаттары ла бар ине. Башҡортостанда ла яҡшы эш урындары булды.\nӘйткәндәй, йәш белгестәр эш урыны табып ҡына ҡалмай, теләге булһа, килешеү нигеҙендә юғары уҡыу йорттарының III курсында белем алыуын дауам итә. Диплом алып, хәрби бурысын үтәргә киткәндәр иһә армиянан ҡайтҡас эш урыны менән тәьмин ителә. Ғөмүмән, бер студентыбыҙҙы ла онотмайбыҙ, уларҙың киләсәген хәстәрләргә тырышабыҙ.\nБелгестәргә ихтыяж булғандан асыла\nИшембай ҡалаһын Башҡортостанда нефть ятҡылығы асылған беренсе төбәк тип беләбеҙ. Колледждың барлыҡҡа килеү тарихы ла ошо ваҡиғаларға барып тоташа.\n…1932 йыл. Нефть ятҡылыҡтары табылған, ә белгестәр етешмәй. Техникум тап ошоға бәйле булдырыла ла инде. Әйткәндәй, белем усағының тәүге уҡыусылары дәресте нефть сығарылған урындарҙа ала. Уҡыу йорто 1942 йылда ғына Ишембай ҡалаһына күсерелә.\nҺуғышҡа тиклем бында йылына 360 — 420 кеше белем алған. Улар нефть һәм газ скважиналарын быраулау, файҙаланыу, ошо өлкәләге технологиялар, иҡтисад, иҫәп-хисап серҙәренә өйрәнә. Әммә 1941 йылда күптәр (студенттар ҙа, уҡытыусылар ҙа) үҙ теләге менән фронтҡа китә.\nҺуғыш тамамланған йылда уҡ техникумға белем алырға 750 кеше килә: кемдер өҙөлөп ҡалған уҡыуын дауам итһә, икенселәре бында тәүгә аяҡ баҫа. Белем биреү йүнәлештәре арта: студенттар энергетика һәм төҙөлөш һөнәрҙәренә лә өйрәтелә башлай. Бөгөн иһә колледжда һигеҙ йүнәлеш эшләй.\nИң ҙур бүләк\nБелем биреп кенә яҡшы белгес әҙерләп булмай: студентты шәхес итеп үҫтереү өсөн тәрбиә эше лә дөрөҫ ойошторолорға тейеш.\nКолледжда тиҫтә йылдан ашыу класс етәксеһе булып эшләгән Людмила Оксанич — ошо бурысты теүәл атҡарыусыларҙың береһе. Студенттарға иғтибарын тигеҙ бүлгән педагогтың һәр көнө йәштәр араһында ҡайнап үтә. Уларҙың шатлығын да, ҡайғыһын да бергә кисерә ул. Диплом алғас, ысын күңелдән әйтелгән рәхмәт һүҙҙәре – класс етәксеһе өсөн иң ҙур бүләк. Хеҙмәтеңә ошонан да юғарыраҡ баһа бармы икән?\nЯҡшы уҡый, шәп бейей!\nДөрөҫөн әйткәндә, электрик ҡыҙҙы ғүмеремдә тәүгә күрҙем. Бындай сибәркәй бағана башына нисек үрмәләр икән, тип бер аҙ аптырауға ҡалдым. Баҡһаң, электриктарҙың да төрлөһө була икән.\nИшембай ҡыҙы Миләүшә Ғәлимова был һөнәргә бәләкәйҙән битараф булмаған. Әхирәттәре араһында күптәр үҙен киләсәктә менеджер йә юрист итеп күрһә, Миләүшә, барыһын аптыратып, электр буйынса белгес юлын һайлай.\n— Быға бер ҙә үкенмәйем, — ти ул. — Электрик — иң кәрәкле һөнәрҙәрҙең береһе, айырыуса хәҙерге заманда. Ғәҙәттә, электрик тигәс, бағана башына үрмәләүселәрҙе күҙ алдына баҫтырабыҙ, ә уларҙың биналарҙы хеҙмәтләндереүе, компьютерҙа токка бәйле төрлө проекттар әҙерләүе, газ-нефть менән бәйле заводтарҙа эшләүе иғтибарҙан ситтә ҡала килә. Ә атап үтелгән урындарҙа хеҙмәт итеүе ҡыҙыҡлы ла, табышлы ла.\nЭшсе һөнәрҙәргә ҡытлыҡ булып та, йәштәр уларҙың баһаһын аңламаған заманда әңгәмәсемдең әйткәндәре уйландырмай ҡалмай.\nМиләүшә колледжды маҡтап туймай. "Бында уҡыуы ҡыҙыҡ, үҫеш өсөн мөмкинлек күп", — ти ул. Үҙе тик "бишле"гә өлгәшә, Башҡортостан Президенты, Ишембай районы хакимиәте стипендиаты ла! Шул уҡ ваҡытта тағы бер бала саҡ хыялына ла урын ҡалдыра студент ҡыҙ: бер нисә йыл рәттән райондың билдәле "Берғамыт" ансамблендә бейей.\n…Сымдар, ток һәм уларҙың араһында бер матурлыҡ — Миләүшә. Хыялдарың тормошҡа ашһын, ҡулдарыңда "уттар" уйнап торһон!\nl Колледжда әле ике меңгә яҡын студент белем ала: көндөҙгө бүлектә — 1 413, ситтән тороп уҡыу бүлегендә – 530. 80-дән ашыу уҡытыусы эшләй.\n1 Былтыр уҡыу буйынса, йәмәғәт эштәрендәге уңыштары өсөн 11 студент төрлө стипендияға лайыҡ булған.\n1 Быйылғы сығарылыш студенттарының 10 проценты (296 кеше) уҡыу йортон ҡыҙыл дипломға тамамлаған (бер нисә студент эшен инглиз телендә яҡлаған).\nl Абитуриенттарға килгәндә, быйыл 563 ғариза бирелгән. Бер урынға өс кеше дәғүә иткән.\n1 Ике йыл рәттән уҡыу-уҡытыу курсы үҙәге эшләй. Бында 1 600-ҙән ашыу кеше — махсус сертификат, 50-һе һөнәре буйынса белемен камиллаштырғанын дәлилләгән диплом алған.\n1 Уҡыу бинаһы, дөйөм ятаҡ, лабораториялар, оҫтаханалар, спорт һәм компьютер залдары эшләй. Китапханала 40 меңгә яҡын китап, дәреслек бар.\nАвтор: Рәмил МАНСУРОВ әҙерләне.


3 Май , 12:01\nВаҡыт үтә торҙо. Икебеҙ өсөн дә донъя гүзәл! Тормош ваҡлыҡтары, насар кешеләр, аҡ-ҡара юҡ, барыһы ла йәйғор төҫөндә. Беребеҙ өсөн икенсебеҙ өҙөлөп, күҙ ҡарашыбыҙҙан аңлашып, кино-концерттарға йөрөп үтә ине йәшлек таңыбыҙҙың матур көндәре. Бәхетле инек. Өйләнешергә теләнек. Тик ата-әсәйең нишләптер ҡаршы төштө. Һин медицина институтының 3-сө курсындаһың, яңы ғына армиянан ҡайтҡанһың. Мин беренсе курста ғына. Өйҙәгеләр, уҡый бирегеҙ, тип кәңәш итте, тинең. (Һинекеләр, ғөмүмән, миңә өйләнеүеңә ҡаршы булған икән, был хаҡта аҙаҡтан еткереүселәр табылды).\nКөтмәгәндә йөккә уҙҙым. Атай-әсәй алдына нисек ҡайтып күренермен, кеше ни әйтер, тигән аптыраулы хәлдә ҡалдым. Оят ине. Бер үк ваҡытта рәхәт тә... Һуң миңә һинән дә яҡыныраҡ, ҡәҙерлерәк кеше бар инеме икән ул мәлдәрҙә? Юҡ, һин минән баш тартманың, бөгөндән өйләнергә әҙер инең, тик ата-әсәйеңдән тартындың, дөрөҫөрәге, ҡурҡтың!!! Бына шул ваҡытта ныҡышыраҡ булһаң, ир-егет һүҙендә тороп, табип булараҡ дәлилдәреңде иҫбатлай алһаң, тормошобоҙ, бәлки, икенсерәк булыр ине лә, донъялағы иң ҙур гонаһҡа батмаҫ инек бит... Хәҙер уйлайым да, үкенесле уйҙарға уйылам. Һөйләрҙәр ҙә тынырҙар ине... Тыуҙырырға кәрәк булған сабыйымды! Бөгөн әсәйем дә, ташламаҫ инек әле, тип әйткән була. Ә ул ваҡыттағы ҡурҡыуым, кисерештәрем... Абортҡа барҙым. Ново-Александровкаға үҙең үк оҙатып ҡуйҙың. Мөхәббәт емешебеҙҙе үҙ ҡулыбыҙ менән үлтерәбеҙ, тинең дә ул һуңынан әсенеп. Тик «барма» тип әйтергә көс тапманың. Һуңынан икәүләшеп әҙ иламаныҡ. Дарыу эсеп, ағыуланырға ла маташып ҡараның, эсеп иҫереп, ҡыйыҡ башынан һикерәм, тип ҡурҡытҡан саҡтарың булды. Хәтерләйһеңме, таныныңмы үҙеңде, Иҙел? Эстә нимәлер сыңлап тартылды, әрнеп өҙөлдө. Ә шулай ҙа мөхәббәтебеҙ һүрелмәне. Һин мине һаҡланың, ҡурсаланың, усыңда ғына йөрөттөң, бер ауыр һүҙ әйтмәнең. Бер теләгемә лә ҡаршы килмәнең, ә мин бигерәк иркә, үҙһүҙле инем шул.\nАРАБЫҘҒА ҠАРА ШӘҮЛӘ ИНДЕ\nЙыл-йыл ярымдан армиянан Илмир ҡайтты. Ҡайтты ла арабыҙға ҡара шәүлә булып инде. Уны көтмәһәм дә, осрашыу эҙләп бер килерен күңелем менән һиҙә инем. Сөнки армияға китер алдынан беҙ ныҡ ҡына һүҙгә килешеп, үҙен икенсе ҡыҙ оҙатып ҡалғайны. Тегеһе уны зарығып көттө, сөнки бик ярата ине. Ғөмүмән, Илмир ҡыҙҙарҙы алмаштырырға ярата булып сыҡты. Бер кис килеп, ышандырып, илап ултырған булды, хайуан! Кем уйлаған, шул ваҡытта уның һиңә үс һаҡлап йөрөгәнен.\nӘ йәйен Илмирҙың ауылына яҡын йәшәгән әхирәтемдең туйына шаһит булып барҙым. Ул да бар ине. Ә һин, минең менән бармай, Өфөлә тороп ҡалдың. Ғәҙәттәгесә, йәштәр клубҡа сыҡты. Илмир: «Аңлашайыҡ, һөйләшәйек, онота алмайым бит...» – тигән булып, мине клуб артына һөйләшергә саҡырҙы. Иҫәр, уға ниңә ышанғанмындыр? Үҙемсә, мине яратҡас, насарлыҡ ҡылмаҫ, тип уйлағанмындыр. «Бейә кешнәмәһә, айғыр тешләмәй», – тиҙәрме? Дөрөҫ түгел. Ышанмағыҙ! Был ир-ат үҙенең ҡыйыш аҙымын аҡлар өсөн генә уйлап тапҡан әйтем. Күпме көрәштем... Үҙемде-үҙем күрә алманым, ерәнгес хис ине. Нисек итеп кенә һинең яныңа ҡайтып күренермен, күҙҙәреңә нисек ҡарармын, тип өҙгөләндем.\nҺүҙһеҙ, барыһын да күҙҙәремә ҡарап аңланың. Ә мин, юҡ, хыянат булманы, тип алдай алманым. «Сығып кит», – тинең, ә сығып барғанда, китмә, һинһеҙ йәшәй алмайым, тип кире туҡтаттың. Ғәфү иттең, ә йөрәгең менән бер ҡасан да онота алманың. Татлы алдашыуға ҡарағанда әсе дөрөҫлөктөң бәғерҙәрҙе нығыраҡ телгеләүен кем белгән.\nБарлыҡ үпкәбеҙҙе, хыянат-хатабыҙҙы оноторға, хәтерҙән юйырға тырышып, юлдарыбыҙ йәнә беректе. Йылдар үтә торҙо, бер-беребеҙгә ныҡ эҫендек. Мин һинһеҙ бер көн дә тора алмай инем. Тик һин, һин, һин генә...\nАхырҙа, өйләнешергә булдыҡ. Дуҫтарыңа, буласаҡ ҡатыным, тип таныштыра инең. Хәйер, бер кем дә туй булырына аптырамай ине, әлбиттә. Көтөлгән хәл.\nЙәй аҙағында паспортыңды килтереп бирҙең, мин ауыл советына барып, никахлашырға ғариза яҙҙым. Үҙемде иң бәхетле ҡатын-ҡыҙ тип хис иттем ошо минуттарҙа! Шул тиклем ярата инем бит һине, Иҙел! Туй күлдәге, балдаҡтар алынды. Әммә һис кенә лә әсәйеңдәрҙең бәхетебеҙгә ҡаршы икәнлеген белмәй инем.\nХәтерләйһеңме, әсәйем Үзбәкстанға күрәҙәсегә бара, тип, үҙең һорап, фотомды алып киттең. Әллә шунан һуң, ни сәбәптәндер беҙҙең арала үпкәләшеүҙәр, аңлашылмаусанлыҡ башланды.\nТағы ауырлымын... Өфөгә уҡырға барырға ваҡыт етте. Алдараҡ барып, таныштар аша икебеҙгә бүлмә алдым. Шул ваҡыт ғәйбәт сыҡты: минән биш йәшкә өлкәнерәк Фәрзәнә исемле ҡыҙға йөрөй башлағанһың. Ул ғына ла түгел, Фәрзәнә: «Мин уларҙы барыбер айырам», – тип әйткән. Биллаһи, ышанманым. Дөрөҫөрәге, ышанғым килмәне. Нисек инде ул? Һин бит минеке, минеке генә!!!\nМин һине көттөм, берсә өҙөлөп һағынып, берсә яралы күңел менән асыуланып. Килдең. Бер ни булмағандай, ҡаршыма килеп баҫтың. Алдаша белмәйһең, шуға күҙҙәремә тура ҡарап, дөрөҫөн һөйләнең, нисә тапҡыр осрашыуыңа тиклем. Сөнки дөрөҫлөктө талап иттем! Аһ, ул ваҡыттар!!! Йөрәгемде, йәнемде үткер бысаҡ менән телгеләнең. Яйлап, тәрән яралар ҡалдырып, ҡанһыратып, әрнетеп тороп... Ниндәй генә һүҙҙәр яҙһам да, ул ваҡыттағы кисерештәремде үҙем генә беләм. Бәлки, кемдең башынан үткән – шул аңлар...\nШулай ҙа ятаҡтағы әлеге бүлмәбеҙгә ремонт яһап, обойҙар йәбештереп, ваҡ-төйәк алып, атай-әсәйҙәрҙән йәшерен генә үҙебеҙсә донъя көтә башланыҡ.\nҮС ИТТЕМ, БУҒАЙ!\nТәмһеҙләшеүҙәр, бер-беребеҙҙе кәмһетеүҙәр, ғәйепләүҙәр башланды. Бер нисек тә аңлай алмай инем һине. Юҡҡа ғына үпкәләп сығып китәһең, йә мин «кит» тим. Аҙаҡ тағы һағынып күрешәбеҙ, бер-беребеҙҙе шашып һөйәбеҙ. Ҡыҫҡаһы, бергә тороу ҙа мөмкин түгел, айырым да түҙеп булмай. Тағы ауырымды алдырҙым. Был юлы һин хатта тыйып та торманың.\nАралар һыуынды, үпкәләр ҡуйырҙы. Һине башҡа ҡыҙҙар менән күргеләнем. Аҙаҡ улар менән тәҙрә төбөнән үткеләй башланың. Йәшлек бит ул – йүгәнһеҙ ат. Мин дә, һиңә үс итеп, башыма ни килһә, шуны эшләнем. Үҙемә урын таба алмай үрһәләндем, бәргеләндем. Кеше һүҙе кеше үлтерә, тиҙәр. Ата-әсәйемә лә хәбәр барып етте. Минең өсөн улар ярты ҡартайҙы. Әсәйем шунан һуң ауырып китте, әле лә дауахананан сыҡмай тиерлек. Ул һине һаман да ғәфү итә алмай, баламдың бәхетен тапаны, тип илап ала. Атайым, эсеп алып, күңеле йомшарған һайын иҫенә төшөрөп рәнйер ине. Тик туйға тип алған араҡыны (туйға ғариза буйынса ғына һатыла ине ул ваҡытта) ҡунаҡ килгәндә сығарһа, «туй күстәнәсе» тип әсенеп көлә торғайныҡ.\nШулай оҙаҡ ташлаша алманыҡ. Мин кәмһенеүгә барып еттем. «Ташлама, һинһеҙ нисек йәшәрмен, инде мин кемгә кәрәк?» – тип өҙгөләндем, аяҡтарыңа йығылдым. Күпме ваҡыт мине яратып, ҡурсалап йөрөнөң дә, нисек шулай ҡырҡа икенсе кешегә әйләндең? Уйҙарымды күңел төшөнкөлөгө биләне. Йоҡлай алмай интектем, уҡыуыма ҡул һелтәнем, дәрестәргә йөрөмәнем. Йәнем әсене. Үҙ-үҙемә ҡул һалырға уйлаған саҡтарым да булды, ярай һеңлекәшем Зөмәрә һәр аҙымымды күҙәтеп торҙо. Рәхмәт үҙенә.\nАуыр ине миңә, ныҡ ауыр булды. Һине ғүмерем буйы ғәфү итә алмаҫмын кеүек ине. Беҙҙең осрашыуҙар, дөрөҫөрәге, мин һиңә бара инем (ниндәй түбәнселек!), йылыңды бер тойор өсөн әллә нимәләр бирергә әҙер инем бит, хыялый. Йәшлектәге хаталарҙан, ҡайһы саҡта аҡылға һыймаҫлыҡ ҡылыҡтарымдан әле булһа ла оялып, ер тишегенә инерҙәй булам.\n1994 йылдың ҡышында өйләндең. «По залету». Ә нисек өйләнгең килмәй ине. Мин гел ышандым, йәнә килерһең, үкенерһең, һағынырһың әле, тип көттөм...\nТик мин бер нәмәне аңламаным, нисек һин мине ауырға ҡалдырып та, яратып та, өйләнмәнең? Ҡатыныңдың туған-тыумасаһы кеүек минекеләрҙән, өйлән, өйләнергә тейешһең, тип йөрөүселәр булмағанғамы? Улай дөрөҫ түгел бит, Иҙел. Һеҙҙең туйығыҙ булған көндө мин дә Салауат ҡалаһына бер ҡыҙҙың туйына барғайным. ЗАГС-та һин күҙ алдыма килдең, икенсе кеше менән тормош юлын үтергә тип, никахлашып, кәләшеңде үбеп тороуың күҙ алдымдан үтте. Күҙ йәштәрем башта тамды, аҙаҡ йылға булып аҡты. Тауыш-тынһыҙ ғына. Түҙмәйенсә сығып киттем. Ярһып-ярһып, үкһеп-үкһеп, бөтә донъяны дер һелкетеп иланым. Күңелемдәге бушлыҡтан, кәмһенеүҙән, йәшәү мәғәнәһен юғалтыуҙан ярһып иланым да иланым. Ниңә шул тиклем бәхетһеҙмен һуң мин!!!\nӘ шулай ҙа, һин өйләнгәндән һуң ике тапҡыр осраштыҡ. Ҡыҙың тыуғас. Ә ул 4 – 5 айҙан һуң, 4 июлдә, тыуҙы. Мин һине помадаға буяп, үҙемсә үс алып, индереп ебәрҙем. Һаман ярата инем әле. Аҡылдан шашыр хәлгә етеп һағына инем һине, Иҙел! Ә дуҫлашып йөрөгән егетем, тәҡдим яһаһа ла, китте минән. «Һин Иҙелеңде ғүмерҙә лә онота алмаҫһыңдыр, башҡа кешене яратҡан ҡатын кәрәкмәй миңә», – тине. Быға артыҡ ҡайғырманым, сөнки уны яратмай инем. Ә кейәүгә сығырға күптән ваҡыт еткән. Тағы бер егет менән йөрөп ҡараным да, уныһы ла, ҡәһәрләп: «Үҙеңде лә шулай итеп береһе ташлап китһә, һәйбәт булыр ине», – тип үпкәһен белдерҙе. Ташланылар инде. Бәлки, шуға ла мин шундайҙыр? Тик, башҡа бер кем, бер ир-егеткә күҙ һирпеп ҡарау юҡ, тиеберәк, һәүетемсә йәшәй бирҙем. Һеҙҙең туйығыҙҙан һуң әхирәтем бер сыуаш әбейгә алып барҙы. Ул, һиңә боҙом яһағандар, ул бер ҡасан да һинеке булмаясаҡ, ҡатынынан, китәм, тигән саҡтары булһа ла, китә алмаясаҡ, мин һине «һыуындырам» тип, әрләп-әрләп, үҙенсә нимәлер ҡыландырҙы. Шунан һуң әкренләп тыныслана башланым.\nШУЛАЙ ҘА БЕР ОСРАШТЫҠ\nИкенсе осрашыуыбыҙ 1995 йылдың йәйендә булды. Уртаҡ дуҫтарыбыҙҙың ҡыҙының тыуған көнө ине. Килеп инеү менән, мине күреп, ҡойолоп төштөң. Бер үҙең килгәйнең. Әллә осраҡлы, әллә минең буласағымды белеп. Ә шулай ҙа, өҫтәл артынан торғас, никах балдағыңды сисеп бәрҙең. Йәнемде көйҙөргөң килмәгәндер. Тик күҙҙәремә тура ғына ҡарай алмай инең. Күрәһең, минең алда ғәйебеңде һиҙгәнһеңдер.\nТағы ла, әйтерһең дә, беҙҙең араға ике йыл ғүмер ятмаған, күңелдәге тойғолар иләҫ-миләҫ килде. Һин оҙата килеп, миндә ҡундың. Төнөбөҙ кем ғәйепле темаһы буйынса, бер-беребеҙҙең ғәйебен асыҡлау менән үтте. Тик һин барыбер икенсе инең: нисектер ят, дорфа. Һәм шунда һиңә, мин яратҡан Иҙел үлде, юҡ ул, тип әйтергә көс таптым. Сығып киткәнеңдә, әйләнеп тә ҡараманым. Шул тиклем йәл инем мин үҙемә. Элекке Иҙелде оҙаҡ онота алманым. Йоҡлар алдынан, татлы уйҙарға бирелеп, хәтер йомғағын һүтә инем. Кинолағы кеүек: башта мин һине шашып яраттым, аҙаҡ шул тиклем күрә алманым, аҙаҡ минең уңыштарымды белеп, үкенер, ҡәҙеремде белер, тинем. Һуңынан бер ниндәй ҙә хис-тойғо кисермәй башланым. Ә шулай ҙа һиңә рәхмәтлемен, Иҙел. Китеүең миңә ниндәйҙер сәм өҫтәне. Бер нәмәгә лә артыҡ ышанып, минеке генә, тигән уй менән йәшәргә ярамай, бар нәмә лә ҡасандыр үтә икән. Йәшлек үтте инде, 40-ҡа етеп барам, һин дә хәҙер ир уртаһында. Вазифаң, ғаиләң, өс балаң бар. Тик ҡатының ғына, сыҙап ҡына йәшәйем, тигән. Ә мин элегерәк, һиңә бик таман, белә тороп, тырышып-тырмашып сыҡтың бит, ти инем эстән. Ә хәҙер йәл... Ҡатындан бәхетең юҡ бит...\nӘ миңә Хоҙай Тәғәлә ул яҡтан бәхетте йәлләмәне. Тормош иптәшем менән ун икенсе йыл бергә ғүмер итәбеҙ. Ғаилә тормошобоҙ башланған тәүге көндәрҙән үк ул миңә ҡарата ипле булды, бер ауыр һүҙ әйтмәне, тырнаҡ менән сиртмәне. Һинең турала барыһын белһә лә, ауыҙ асып битәрләмәне, иҫкә төшөрмәне. Уға һинең турала үҙем һөйләгәйнем.\nИремдең эше һәйбәт, бер нисә фатирыбыҙ, ике ҡатлы йортобоҙ бар, сит ил машиналарында елдерәбеҙ. Етеш йәшәйбеҙ, мөнәсәбәттәребеҙ ҙә ныҡ яҡшы, бер-беребеҙ өсөн йәнебеҙҙе бирергә әҙербеҙ, яратабыҙ, һаҡлайбыҙ. Тик... балабыҙ юҡ. Сабыйлы булыу тик өмөттә генә...\nБына ҡайҙа йәшлектәге хаталар үҙенең хаҡын һорай. Хоҙай Тәғәлә, биргәндә алыр кәрәк ине, тип әйтә кеүек. Аллаһы Тәғәләнән көн дә гонаһтарымды ярлыҡауын, бала насип итеүен һораным. Мин бер үҙем генә гонаһ ҡылмағанмын бит, ниңә һиңә өс бала насип иткән дә мине генә ҡәһәрләгән, тип һине рәнйеп иҫкә төшөрәм. 18 йәшлек балам үҫер ине бит.\nӘ мин яҡшы әсәй булыр, тик баламдың мин күргән, кисергән яҙмыш һикәлтәләре аша үтеүен генә теләмәҫ инем.\nГәзит уҡыусылар араһынан кемдер мине тәнҡитләһен, битәрләһен өсөн йәки яҡлау, ғәйеп эҙләп яҙманым. Был – минең Иҙелгә өндәшеүем, йылдар буйы йыйылған, әйтә алмаған һүҙҙәрем, серҙәрем.\nМөхәббәт өсөн көрәшергә, уны һаҡларға кәрәк. Беҙҙең хаталар күп булды. Ғәйепте лә минән йәки һинән генә эҙләү дөрөҫ түгел. Ҡайһы бер йәштәр фәһем, ғибрәт алһын.\nИнде мин уй-кисерештәремде, кәйефемде йүгәнләй белгән төплө ҡатын, шул уҡ ваҡытта, бер ҡасан да төшөнкөлөккә бирелмәйенсә, бәләкәй генә ҡыуанысты ла ҙур итеп ҡабул итә белгән ҡатын-ҡыҙ, уңған хужабикә лә, иремә иптәш тә, ҙур терәк тә. Ун ике йыл эсендә бер генә тапҡыр ҙа хыянат итеү тураһында уйламаным (хатта, Иҙел, һинең менән дә), иремдең дә хыянатын күргәнем булманы, Аллаға шөкөр.\nМин һине күптән ғәфү иттем, Иҙел. Тик рәнйешем генә үҙәктәрҙе өҙөп-өҙә. Инде башҡа бер тапҡыр ҙа хәтер һандығын аҡтармаҫмын. Серҙәремде йәшерәм, йәшерәм, төпкә, күңел түренә...


2019-сы йылға Өфө тимер юл вокзалы тулыһынса төҙөкләндерелеп бөтәсәк | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n25 января 2017 — 15:41 ГТРК «Башкортостан»\n2019-сы йылға Өфө тимер юл вокзалы тулыһынса төҙөкләндерелеп бөтәсәк.\nБыл маҡсатҡа 900 миллион һумдан ашыу аҡса йүнәлтелә. Бөгөн Башҡортостан башлығы Рөстәм Хәмитов Куйбышев тимер юлдары йәмғиәте етәксеһе Рәшит Сәйбаталов менән осрашты. Унда Өфө тимер юл вокзалы төҙөлөшөн тамамлау тураһында һүҙ барҙы. Бынан тыш, юбилейлы датаға Шаҡша станцияһын төҙөкләндереү, йәйәүлеләр өсөн тимер юлдары аша үткәүел төҙөү, платформаларҙы яңыртыу планлаштырыла.Рәсәй тимер юлдары вәкилдәре Башҡортостан хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов менән дә осрашты. Унда Куйбышев тимер юлдары һәм республика хөкүмәте араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды.Һөйләшеү ваҡытында иҫке вагондарҙы яңыларына алмаштырыу, юлдарҙы киңәйтеү, станцияларҙы камиллаштырыу мәсьәләһе тикшерелде.


Туған тел - ӘҘИПТӘР - Зөлфәр Хисмәтуллин\nЗөлфәр Хисмәтуллин (1923-1983)\nЗөлфәр Фазылетдин улы Хисмәтуллин 1923 йылдың 11 июлендә Башҡортостандың Белорет районы Юғары Сермән ауылында тыуған. Ошо ауылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Белорет металлургия техникумына уҡырға инә. 1941 йылда Белорет металлургия заводында техник булып эшләй башлай. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.\n1946 йылда армиянан ҡайта һәм Белорет райкомында инструктор булып эшләй. 1947 йылда “Совет Башҡортостаны” гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр итеп эшкә алына. Шул ваҡыттан бирле республиканың матбуғат органдарында эшләй. 1950 йылда “Ленинсы” гәзите сыға башлағас, башҡорт теле буйынса мөхәррир урынбаҫары итеп үрләтелә. 1951 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.\n1956 йылдан алып ул “Һәнәк” журналының яуаплы секретары булды, һуңынан Башҡортостан Яҙыусылар союзында литфонд директоры вазифаһын башҡарҙы.\nЗөлфәр Хисмәтуллин башҡорт әҙәбиәтенә журналистика аша килде. Уның тәүге хикәйәһе “Совет Башҡортостаны” гәзитендә 1947 йылда баҫыла. Унан һуң “Пионер”, “Ағиҙел”, “Һәнәк”, “Крокодил”, “Чаян” журналдарында уның үҙенсәлекле ҡыҫҡа хикәйәләре, фельетондары йыш күренә башлай.\n1959 йылда Зөлфәр Хисмәтуллиндың “Тау шишмәһе” тигән тәүге хикәйәләр йыйынтығы баҫылып сыға. Был китапҡа ингән байтаҡ хикәйәләрҙән уның балалар тормошон гүзәл тәбиғәт күренештәре аша оҫта һүрәтләй алыуын билдәләп була. Ул — ҡыҫҡа хикәйәләр оҫтаһы. Еңелсә юмор, үткер художество деталдәре, психологик тәрәнлек, образдарҙы ентекләп индивидуалләштереү хас Зөлфәр Хисмәтуллин хикәйәләренә.\nЮмор һәм сатира алымдары менән һуғарылған “Әбейҙәр сыуағы”, “Алмаш-тилмәш”, “Шундай-шундай эштәр”, “Ҡунаҡта” китаптары һәм айырыуса “Мөхәббәт серҙәре” китабына ингән повесть һәм хикәйәләре әҙәбиәтебеҙгә үҙенсәлекле өлөш булды.\nЗөлфәр Хисмәтуллиндың байтаҡ хикәйә һәм фельетондары үзбәк, татар, сыуаш, украин, тажик, азербайжан, рус телдәрендә лә баҫылды. Ул үҙе рус яҙыусыларының әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итте.\nБашҡортостандың атҡаҙанған культура работнигы ине.\n1964 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы булып торҙо.


13 Ғинуар 2020, 11:00\nЙәй көнө ауылда булғанда ҡыҙыҡ бер асыш яһаным. Хәҙерге балаларҙы йомошҡа ебәреп булмай икән. Улар хатта был “йомош” тигән һүҙҙе лә аңламайҙар. Туғанымдың балаһына “Бар, ҡыҙым, күрше инәйгә йомошҡа инеп сыҡ әле” тиһәм, “Нимә ул?” тип аптырай.\nЙәй көнө ауылда булғанда ҡыҙыҡ бер асыш яһаным. Хәҙерге балаларҙы йомошҡа ебәреп булмай икән. Улар хатта был “йомош” тигән һүҙҙе лә аңламайҙар. Туғанымдың балаһына “Бар, ҡыҙым, күрше инәйгә йомошҡа инеп сыҡ әле” тиһәм, “Нимә ул?” тип аптырай. “Унда электән боронғо касар бысағы була торғайны, шуны һорайҙар тиген” тиһәм, “Ю-уҡ! Улайтып нәмә һорай алмайым” ти ҡырҡа баш тартты. Әсәһе лә “Хәҙер кеше кешенән нәмә алмай бит ул” тип яҡлашты.\nМин әле ҡалала ғына шулай микән тиһәм, бөгөн ауылда ла әҙәмдәр бер-береһенә йомошҡа инмәй, бирәсәккә алмай, булғанын бүлешмәй, сәбәпһеҙ саҡырышмай, мунсаға әйтмәй икән. “Элек юҡлыҡ ваҡытында ғына шулай булған” тиәрһегеҙ, бәлки, шулайҙыр ҙа, әммә шул “йомош” тигән һүҙ менән берлектә алсаҡлыҡ, йомартлыҡ, киң күңеллелек, асыҡлыҡ кеүек ихласлыҡ хис-төшөнсәләре лә юғала бара. Ябай ғына миҫал алғанда ла, бөгөн командировкаларҙа йөрөгәндә сәйгә йәки йоҡларға саҡырған кеше һирәк. Бынан ун биш-егерме йыл элек журналисты йә артисты фатирға һалырға теләүселәр тартҡылашып китә торғайны. Хатта бер-нисә кешегә сәйгә инергә тура килә ине.\nБеҙ бәләкәйҙә иһә йомошто, үтесте, хәйерҙе барыбыҙ ҙа белдек. Йомошҡа, хәйер алып барып килергә ебәргәндәрен ярата ла торғайныҡ. Ғаиләлә лә бер йомошсо бала була. Һәм был баланы әсәй бушҡа ғына ла һайламай, уның теле лә, үҙен тотошо ла, башҡа фиғелдәре лә нисектер алсағыраҡ, үткенерәк булалыр инде. Беҙҙең өйҙә мин йомошсо булдым. Бәләкәй генә көйө ололарҙың донъяуи мәсьәләләрен дә хәл итә инек әле. Мәҫәлән, әсәй булмағанда күрше еңгәйҙән икмәкте баҫып бирергә йәки мейескә ултыртышырға, иртәнге һауынды башҡарып торорға килешәһең. Хатта имсәк туғаныңды күтәреп алып барып берәй һөтлө апай менән һөйләшеп, имеҙҙереп тә алаһың. Икмәк, тоҙ, шәкәр, әсетке һорап тороу тураһында һүҙ ҙә юҡ инде. Был ризыҡтарҙы ололар булмағанда һораһалар ҙа бүлеп бирергә икәнде беләһең. Үҙегеҙгә берәй бала йомошҡа килеп инһә шатланып ҡаршы алаһың. Бөгөн берәй бала урамға килеп инһә иғтибар ҙа итмәйһең бит, сөнки улар уйнарға ғына килә. Элек бала йомошон бөтөн тәртиптәре менән башҡара белә ине. Инеп һаулыҡ һораша ла ишек төбөндә туҡтап өндәшмәй ҡала, уға “үт тә үт” тиҙәр, тик ул үҙенең уйнап түгел, ә етди эш менән йөрөүен белдереп тора бирә. Унан “Ни йомош?” тип һорайҙар. Шунда инде ул йомошон ярып һала. Ә инде йомош үтә лә сетерекле булһа, ололар тарафынан яҙылған хатын һуҙа. Йомош үтәүсене күп осраҡта маҡтап, һөйөп, кеҫәһенә тәм-том, һис юғы икмәккә май-шәкәр һылап тоттороп булһа ла сығаралар. Баланың күңеле үҫеп, кәйефе күтәрелеп китә, әлбиттә. Шуға ла йомошҡа йөрөүҙе ярата ла инек. Халыҡ бер-береһен “йомошҡа һәйбәт”, “үтескә ыңғай” йәки “йомошҡа ҡаты”, “хәйерһеҙ” тигәнерәк билгеләр менән дә бүлеп бөтә. Был баһалама уның ниндәй булыуын тулыһынса асып та бирә ине.\nИкенсе яҡтан йомош йомошлатыу йолаһы баланы иртә үҙ аллы, ҡыйыу булырға өйрәтте. Кеше менән һөйләшә белеү, ниндәйҙер нескә психологик алымдарҙы аңлау һәм ҡулланыу, кем менән нисек аралашырға икәнде төшөнөү ҙә килә. Коспромислы булыу, диалог ҡора белеү, үтенес белдереү, матур мөғәләмә, иплелек кеүек сифаттар ҙа тәрбиәләнә бер ыңғайҙа. Ә инде иң ҙур тәрбиәүи өлөшө, ниндәйҙер проблеманы, башҡа кешеләр менән аралашып, һөйләшеп-килешеп хәл итә белеүгә өйрәтеү тип һанайым мин. Бөгөн беҙҙең балалар бер нәмәне лә кеше менән мөнәсәбәткә инеп хәл итә һалмай, барыһы ла һатып ҡына алына тип уйлай. Миҫалға бер хәл: танышым ғаиләле улына прописка эҙләй. “Ир кеше ни өсөн һине йөрөтә, үҙенә ни булған”, тиһәм, “Ул улайтып һоранып өйрәнмәгән шул” ти. Тимәк, ир ҡорона ингән әҙәм үҙенә кәрәк нәмә өсөн икенселәр менән диалог ҡора, килешә, үтенес белдерә алмай. Уны быға өйрәтмәгәндәр. Ысынлап та беҙ балаларҙы “кешенән һоранып йөрөмә” тип тырыштырабыҙ бит, барыһын да алдарына алып килеп һалабыҙ, уны кәмһенеп, ғорурлығын ҡуҙғытып, йөҙөн ҡыҙартып ҡуйыуҙан мөмкин тиклем аралайбыҙ. Улар өсөн барыһын үҙебеҙ һорап, килешеп, табып алдарына алып килеп һалабыҙ.\nЫсынлап, хәҙер кешелә бөтөн нәмә лә бар. Күршегә йомош менән инерлек мохтажлыҡ та ҡалмаған. Йомошлашыр мохтажлыҡ булмағас һынашыу, бер-береңде кисерә, аңлай белеү, хәленә кереү тигәндәре лә юҡҡа сыға. Бала саҡта һыйыр һыу алғанда күрше еңгәй үҙ белдеге менән һауын һайын һөт бирә, уларҙыҡы һауҙырмағанда әсәйем беҙҙән аша ебәртә ине. “Әсетке” һылтауы менән килгән инәйҙәр хәл белешеп, һөйләшеп ултырып китәләр. Хәйер биреп сыҡҡандар изге теләктәр алып китә. Ҡәйнәм, “ураған һайын йомошом төшөп тора” ти ҙә, күршеһендәге яңғыҙаҡ иргә ашын да, йылы икмәген дә, табын тәм-томон да индерә, башҡаһын да бирә һәм ир ҡулы кәрәктә үҙен ярҙамға ла саҡыра ине. Һәм йылы һүҙен, рәхмәтен йәлләмәй, маҡтап-хуплап сығара. Ә бөгөн ҡайһы бер ауылдарҙа ҡәбер ҡаҙырға ла кеше тапмайҙар, уның өсөн йә аҡса, йә эскелек һорайҙар. Кешеләр бер-береһенә бушлай ярҙам, изгелек эшләүҙе, йомош үтәүҙе онотҡан.\nШулай уҡ хәйер биреү һәм хәйер алыуҙың да баһаһы төшөп китте. Хәйер биреү ғәҙәти күренеш ине бит. Өләсәйҙәргә, әсәйҙәргә күрше-тирә, юлға сыҡҡандар, ниндәйҙер ҡыуанысы булғандар хәйер индерә ине. Был аҡса, сәй-шәкәр, тәм-том, сепрәк-сапраҡ ине. Һуғым йә ҡорбанда ит, картуф алғанда картуф та булып ҡуя. Әйткәндәй, ошо ҡорбанда яҡташым, шағир Рәшит Зәйнуллин мул ғына итеп ит алып килде. Үҙем бирһәм дә, алғаным булмағас, мин дә юғалып ҡалдым, уңайһыҙландым. Ул киткәс ҡыҙҙарым: “Нигә алып килгән? Беҙ как будто ит һатып ала алмайбыҙ” тип асыуланды. Хатта “Кире алып барып бир, такое же бедным только дается” тип тә ныҡыштылар. Әлбиттә, кире ҡайтарманым, Рәшиттең изге ғәмәлен ҡабул итеп, рәхмәт уҡый-уҡый ашаным. Бына инде, йомош, хәйер, үтес тигән төшөнсәләрҙе белмәгән, аңламаған быуын.


Эшлекле башҡорт теле ҡулланмаһының исем туйы уҙҙы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n11 сентября 2020 — 12:40 ГТРК «Башкортостан»\nБашинформ агентлығында эшлекле башҡорт теле ҡулланмаһының исем туйы уҙҙы. Был әсбаб эшлекле стилдә яҙырға өйрәнергә йәки оҫталығын арттырырға теләгәндәр өсөн тәғәйен. Эшлекле башҡорт теле әсбабын Башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү фонды әҙерләп нәшер иткән. Ул ике өлөштән тора. Эшлекле башҡорт теле проекты Башҡортостан етәкселеге грантына тормошҡа ашырыла. Ҡулланма әлегә 1500 дана менән донъя күрҙе. Киләсәктә ошо әсбаб буйынса эшлекле курстар ҙа планлаштырыла.


Йыртыҡ йырҙың бармы ямауы? » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Мәҙәниәт һәм сәнғәт » Йыртыҡ йырҙың бармы ямауы?\n11.11.2018 Йыртыҡ йырҙың бармы ямауы?\nШуғалыр ҙа һәр байрам, сара йырһыҙ үтмәйҙер. Тик беҙгә сәнғәттең төп бурысын – халыҡта юғары зауыҡ тәрбиәләргә тейешлеген оноторға ярамай.\nБөгөн беҙ, нисек кенә хәйерсе күренергә тырышһаҡ та, муллыҡта йәшәйбеҙ. Өҫтәл – ризыҡ, өй – йыһаз, шкаф кейем менән тулы. Ҡала йорттары алдында машина ҡуйырға урын юҡ, ҡулда ҡиммәтле смартфондар, планшеттар, хатта ябай телефондарҙың сүрәтен дә онотоп барабыҙ. Ошондай уҡ муллыҡ беҙҙе рухиәт менән байытыусы әҙәбиәт менән сәнғәттә лә сағылыш таба. Һәр ҡәләм тирбәткән шиғырсы, хикәйәсе үҙнәшер юлы менән китап сығарһа, һәр йырлаусы сәхнәне яуларға ынтыла. Ҡала ғына түгел, район мәҙәниәт йорттарында аҙна һайын гастролгә килеүсе йырсылар концерт ҡуя, иҫәпһеҙ-һанһыҙ конкурс, фестиваль үтә, юбилей кисәләрен, осрашыуҙарҙы һанап та бөтөрөрлөк түгел. Был “таланттар”ҙы халыҡҡа танытыусы телерадиоканалдарҙың һаны ла йылдан-йыл арта бара. Ә каналдарҙың төп маҡсаты аҡса эшләү булғас, йыш ҡына мәғәнә, зауыҡ, моң һәм талант тигән критерийҙарҙы бөтөнләй юҡҡа сығарып, эфир ваҡытын ни етте шул йырҙар менән тултыра башлайҙар. Шуға ла арабыҙҙа үҙҙәрен сәнғәт йыһанында тип тойоусы “йондоҙҙар” күбәйҙе. “Мин хатта төкөрөргә лә ҡурҡам, яңылыштан бытҡышып-быҫҡып торған “йондоҙ”ға тейеүе бар”, – тип көлдөргәйне бер халыҡ артисы.\nБынан 15 йыллап элек үк республикабыҙҙың Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында йырҙар, клиптар өсөн махсус комиссия – художество советы төҙөргә тигән тәҡдим менән гәзит-журналдарҙа, телевидениела йыш сығыш яһалды. Әммә ул һүҙҙә генә ҡалды. Шулай ҙа хөкүмәт ҡарамағында булған каналдар эфирға сығасаҡ йырҙарҙы, ҡырҡ уҡ булмаһа ла, бер нисә иләк аша үткәрә. Октябрь айында шағирә һәм журналист булараҡ, миңә лә “Юлдаш” радиоһы ойошторған художество советы ултырышында ҡатнашырға тура килде. Башҡортостандың халыҡ артисы, йырсы Фәдис Ғәниев, композитор, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Юлай Үҙәнбаев менән бергәләшеп 30-ҙан ашыу йырҙы тыңланыҡ һәм үҙ баһабыҙҙы сығарҙыҡ. Әлеге мәҡәләне, башҡарыусыларҙың исем-шәрифтәрен күрһәтмәй генә, урыны менән көлөп, урыны менән әсенеп яҙырға булдым. Әгәр ҙә кемдер үҙен таныһа, алдан уҡ ғәфү үтенәм.\nТәү сиратта тәҡдим ителгән йырҙарҙың бер ҡалыпта булыуы күҙгә ташланды. Мөхәббәт, илһөйәрлек һәм атай-әсәй темалары мәңгелек, тиһәләр ҙә, һәр йыр һайын ҡабатланған һүҙҙәр тамашасыны ялҡытып ҡына ҡалмай, ә мәғәнәһеҙ яңғырай башлай. “Рәхмәт, яҙмыш, матур кәләш өсөн...”, “Рәхмәт, Хоҙай, ошо телде бирҙең...”, “Рәхмәт, яҙмыш, был ергә килдем...” һәм башҡаларҙы тыңлай торғас, Фәдис ағай түҙмәй, әйтеп ҡуйҙы:\n– Киләһе йыр, моғайын, “Рәхмәт, Аллам, ашай алам” тип яңғырар...\nБыл йырҙарға икенсе шиғыр кәрәк, тигән мөһөр һуҡтыҡ.\nХалҡыбыҙ йырсыларға бай булған кеүек, композиторҙарға ла ҡытлыҡ кисермәй. Матур, халыҡсан һәм төҙөлөшө яғынан дөрөҫ йырҙар ижад итеүселәр ҙә үҙҙәренең эштәрен радио фондына тәҡдим иткәйне. Әммә таланттар йыйылмаһы бик һирәктәргә генә бирелә. Әгәр йырларға моңло тауыш булмаһа, йыр нисек кенә матур булмаһын, тамашасы күңелен яулай алмай, эфирҙы ла биҙәмәйәсәк. Шуға күрә композиторҙарға: “Ижад емештәрегеҙҙе профессиональ йырсыларға тәҡдим итегеҙ”, – тигән кәңәш ебәрелде. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, үҙем ижад иткән йыр, тип бирелгәндәр араһында плагиат та осраны. Еңел-елпе лә түгел, ә данлыҡлы “Ағыла ла болот ағыла”, “Һандуғасым-былбылым” көйҙәренең бер нисә нотаһын ғына алмаштырып, “үҙләштерергә” маташыусылар ни уйлай икән? Әллә тыңлаусыларҙы, әллә радио хеҙмәткәрҙәрен аңһыҙға тиңләйме? Һорау асыҡ ҡала.\n“Үлде лә китте туғаным минең...” – тип йыр башланыуы булды, йор һүҙле Юлай ағай:\n– Бик шатланып йырлай, моғайын, васыятҡа миллион доллар уҡ булмаһа ла, һумдар ҡалдырғандыр, – тип көлдөрөп алды. Ысынлап та, һағышлы, ғазаплы шиғыр юлдарын дәртле бейеү көйөнә йырлау бер нисек тә күңелгә ятмай. Шулай уҡ шиғыр формаһы йырҙың төҙөлөшөнә тап килмәгән бер осраҡ булды. Быны мин яҡынса, ҙур аяҡ менән 36-сы үлсәмдәге аяҡ кейемен кейергә маташыу, тип аңлатыр инем. Моғайын, республиканан ситтә тыуып үҫкән йырсы булғандыр, башҡорт һәм татар телдәрен бутап йырлаған талантлы ҡыҙға ла йырҙы дөрөҫ телмәр менән ҡабат яҙҙырырға кәңәш бирелде.\nМатур йыр өсөн аранжировканың да мөһимлеген иҫбатлаған бер хәл булды.\n– Ҡылый күҙле кеше ике юҫыҡты бер юлы күреп, дөрөҫ йүнәлеш ала алмаған кеүек, мин был йырҙы тыңлағанда ике ритмға берләшә алмай йонсойом, – тигән фекерҙе яңғыраттым. Талғын, күңелде тынысландырырлыҡ матур йырҙы талантлы йырсы башҡарһа ла, аранжировкалағы дәртле ритмдар уны бөтөнләй ҡолаҡҡа ятышһыҙ итә.\nҺөнәр оҫталарына ҡарата “профессионал” тигән термин юҡҡа ғына ҡулланылмай. Әлбиттә, арабыҙҙа белем алырға мөмкинлеге булмаған, әммә унар йыл уҡыған ун йырсыны ла алмаштырырлыҡ талант эйәләре осрай. Тик ундайҙар бик-бик һирәк була. Аллаһы Тәғәлә талант өләшкәндә бер генә тамсы эләктереп өлгөргән йырлаусыларға (ундайҙарға йырсы тип өндәшеү ҙә гонаһ): “Иген икһәң, балаларға белем бирһәң, күпкә файҙалыраҡ булыр ине”, – тип әйтке килә.\nУлтырышта 23 йыр дәғүәһеҙ эфирға алынды, дүрт йырҙы яңынан яҙҙырырға, ике йырҙың һүҙҙәрен үҙгәртергә тәҡдим ителде. Һигеҙ йыр талаптарға тура килмәй тип табылды. Был мәҡәлә кемделер кәмһетеү, юҡҡа сығарыу өсөн яҙылманы. Бары тик әйтелгән теләктәрҙе, фекерҙәрҙе иғтибарға алырға, талаптарҙы үтәргә генә кәрәк. Һүҙебеҙгә ҡолаҡ һалһағыҙ ине. Ни генә тимә, йыр – ул юғары сәнғәт, йыртыҡтарына, тишектәренә ҙур сәхнәлә, “зәңгәр экран”да, радио эфирында урын юҡ.


ӨЙ ЙЫЛЫҺЫ (Хикәйә) Әминә Яхина\n21 Июнь , 22:00\nНиңәлер ошо арала төшө боларҙы Мәликәнең. Төшөндә әсәһе ҡып-ҡыҙыл күлдәктә үҙҙәренең йорто янында ултыра икән. “Бәй, әсәйемдең бер ваҡытта ла ҡыҙыл күлдәк кейгәне булманы бит, ул асылда аллы-гөллө төҫтәге кейемдәр ярата ине,” - тигән уй үтте Мәликәнең башынан.\nӘсәһе ғүмеренең һуңғы көндәренә хәтлем, бер кемгә лә ыҙаһын һалмайынса, үҙ көнөн үҙе хәстәрләп, яңғыҙы ғына йәшәне ошо йортта. Олатаһының оҫта ҡулдары менән шығырлап торған ҡарағайҙан утыҙынсы йылдарҙа һалынған алты мөйөшлө йорттоң, тау башында урынлашҡанғамы, ауылға килеп инеү менән, ҡыҙыл ҡалайҙан ябылған ҡыйығы әллә ҡайҙан күренер ине. Йорттоң эсе лә, ихата алды ла иркен. Ә өй эсендә иң күркәм урын торлаҡтың ҡап уртаһында урынлашҡан “урыҫ” мейесе булғандыр. Мейес өй йылытыусы, икмәк, аш бешереү урыны ғына түгел, бала-сағаның йоҡо урыны ла ине. Хатта ошо мейес башында йоҡлар өсөн ағалары менән ыҙғышып та китерҙәр ине, бигерәк тә ҡышҡы һалҡын көндәрҙә. Йәй көндәре отпускаларын бергәләшеп тыуған йортта үткәрергә күнеккәнгәме, әсәләре үлеп киткәс, өйҙө һатмаҫҡа кәңәш ҡорғайнылар ҙа ул. Тик ваҡыт юҡлығына һылтаныпмы, әллә буш өйҙә толҡа тапманылармы, һуңғы йылдарҙа ҡышын ғына түгел, йәмле йәй айҙарында ла йортҡа юлдар һирәгәйҙе. Ҡараусы, тәрбиәләүсе булмағас, ауыл күрке булған йорттоң буяуҙары уңып, ҡоймалары ҡыйшая башланы, ишек алдын сүп-сар баҫты. Ауылда яҡын туғандары ла ҡалманы, барыһы ла ҡалала төпләнде. Кәңәшләштеләр ҙә йортто һатырға ҡарар иттеләр. Өйҙө беренсе һорап килгән кешегә, һатыулашып та тормай, һатып ебәрҙеләр. “Эй, әсәкәйем, үпкәләйһеңдер инде беҙгә, йортоң нигеҙен ҡоротҡанға. Үҙемдең дә бик эсем боша ла бит, ни эшләйһең бит”, - тип, үҙ-үҙен аҡлағандай, һөйләнә-һөйләнә Мәликә, әсәһенең рухы риза булһын өсөн, хәйер биреп, доға уҡытыу ниәте менән, күршеһендә йәшәгән Сәмиғә әбейгә йыйына башлаған ине, телефон шылтыраны.\n- Ишеттегеҙме, өйөгөҙ янды бит, - тип хәбәр һалмаһынмы…\n- Кемгә-кемгә, шул эскеселәргә һатып ҡына өйөгөҙҙө әрәм иттегеҙ. Теге Фәүҡинур үҙе төрткән, ти, утты. Валлаһи, ире менән ыҙғышҡан да, өй уртаһына әйберҙәрен өйгән дә, көпә-көндөҙ ут төрткән. Йүнһеҙ бисә, йәнәһе беткә үсегеп, тунын яндырған. Биш балаһын да уйламаған, ҡороп ҡалғыры. Уйлар ине лә, башын араҡы томалаған. Үҙен милиция алып китте. Ире ҡалды биш балаһы менән. Гелән ҡыҙ балалар бит әле, өлкәненә ун ике, кинйәһенә ике генә йәш. Хәҙер мунсаларында көн итәләр. Атай тигәндәрен дә әйтер инем, башы эскенән сыҡмай. Балалары йәл… Эй, Фәйрүзә инәй иҫән булһа…\nТелефондағы кеше һөйләне лә һөйләне, ә Мәликә ошо хәбәрҙән иҫәңгерәп, аңы томаланып киткән кешеләй, ауыҙ асып һүҙ әйтергә лә көсө етмәне. Нисек инде әсә кеше үҙ ҡулы менән үҙ йортон яндыра алған? Ниңә ул береһенән- береһе бәләкәй ғәзиз балаларын уйламаған, уларҙың яҙмыштарына битараф ҡалған? Ниндәй әсә ул? Хайуандың хайуаны үҙ балаһы өсөн йәнен фиҙа ҡыла. Йә, Хоҙай!\n… Мәликә атаһын бөтөнләй хәтерләмәй, тиерлек. Атаһын, ауыл муллаһы Ибраһимды, “халыҡ дошманы” тигән исем тағып, ҡулға алған ваҡытта, әсәһе ҡулында береһенән- береһе бәләкәй дүрт бала тороп ҡала. Мәликәгә ни бары дүрт йәш тирәһе, ә кесе ҡустыһы Мораҙымға ике йәш кенә булған. Йорттарын, барлыҡ мөлкәтен тартып алғастар, уларҙың ғәиләһе күрше ауылда урынлашҡан олаталарының йорттарына барып һыйына. Был йортта әсәһенең ҡустылары Әхмәтйән менән Фәтхулла йәшәй ине.\nИртән тороуҙарына ҡаҙанда картуф боҫрай, һәр саҡ өҫтәлдә йылы һөт, ул арала мейестә күпереп икмәге лә бешеп сыға. Ағаларын да, балаларын да ҡаты тотто әсәһе, йорт эсендәге эштәр һәр береһенә беркетелгән ине. Ағалары Ғиниәт менән Хәкимдең икенсе әсәнән булыуын Мәликә үҫеп еткәс кенә белде. Уларҙың үҙ әсәләре йәшләй генә ауырып үлеп киткәс, Ибраһим мулла күрше ауыл ҡыҙы - уңған, сая Фәйрүзәгә өйләнә. Бәхетле йәшәй улар, тик яҙмыш тигәнең тик һинеңсә генә булһа икән… Киткән еренән кире әйләнеп ҡайтырға насип булмай аталарына, “халыҡ дошманы” тип атып үлтерәләр. Әсәләре башҡаса кейәүгә сыҡмай, Ғиниәт менән Хәкимде үҙ баларындай күреп үҫтерә, ситләтмәй, ҡырын һүҙ әйтеп, күңелдәрен ҡыймай. Колхозда ал бирмәй әсәһе, ниндәй генә эш ҡушһалар ҙа, һүҙ көрәштереп торманы, ул бесән сабыумы, кәбән ҡойоумы, ураҡ урыумы, ботлап-ботлап иген ташыумы - барыһын да башҡарҙы. Өйөндә ҡот, эшендә ут уйнатты. Бәлки шуғалыр ҙа балалар атайһыҙлыҡты тойманылар, әсәй ҡанаты аҫтында етемлекте һиҙмәнеләр, өҫ-баштары бөтөн, тамаҡтары туҡ булды. Дан ҡатын ине шул әсәләре! Буйға тәбәнәк булһа ла, тығыҙ итле, ап-асыҡ зәңгәр күҙле, ғәҙел, тура һүҙе менән кешене айырмайынса үҙ фекерен бәреп әйтә белде. Тик әҙ генә ҡолаҡҡа ҡатыраҡ ине, шуғалырмы уға ауылда “һаңғырау Фәйрүзә” ҡушаматы тағылды.\nБәлә көтмәгәндә килде. Ул көндө Мәликә тиҫтерҙәре менән урамда сынаяҡ ярсыҡтары менән “өй ҡороп” уйнай ине. Өҫкө урамдан саң борҡотоп килгән өс һыбайлы уларҙың ҡапҡа төбөндә туҡтанылар ҙа, ҡыҙыу-ҡыҙыу ниҙер һөйләшеп, Мәликәләрҙең ишек алдына йүнәлделәр. Күп тә үтмәне, ишек алдында тауыш ҡупты. Әсәһенең йән өҙгөс: “Ебәрегеҙ мине!“, - тигән тауышын ишетеп, Мәликә ҡойма ярығына ҡапланды һәм ошо күренешкә тарыны: форма кейгән ике ир өҫтөнә йыртылып бөткән бишмәт, аяғына туҙып бөткән сабата кейгән ирҙең ҡулдарын артҡа бәйләп, ишек алдында тора, ә өсөнсө киң яурынлы, ялпаҡ битле ир әсәһенең ҡулдарын мытҡып тотоп, уны тупһанан һөйрәкләй. Әсәһенең сәстәре туҙған, күлдәгенең бер яҡ еңе умырылған, үҙе ике ҡулы менән тупһа бағанаһын ҡосаҡлаған. Табаҡ битле ир уҫал тауыш менән:\n- Бәй, мин уны ни эшләп йәшерәйем, күргән-белгән кешем түгел“, - тип Фәйрүзә аҡланырға теләһә лә, табаҡ битле ир һүҙҙе ҡырҡа тотто:\n- Көйәләнмә, балам, минең ғәйебем юҡ, ағайҙарыңа әйт, доньяны яҡшы ҡараһындар, күп булһа, кискә әйләнермен, - тине лә маңлайынан үпте. Әйтерһең маңлайына әсәһенең ирендәре түгел, ҡыҙыу тимер баҫтылармы ни, бөтә тәне буйлап ут йүгерҙе, аңы томаланды.\nҺуғыштың икенсе ҡышы. Утын булмағанлыҡтан, өй һалҡын, кейемдәрен сисмәйенсә, барлыҡ иҫке-моҫҡо түшәктәргә, фуфайкаларға бөркәнеп йоҡларға яталар. Көҙ эш хаҡына алған иген дә бөтөп бара. Еңгәһе, астан үлмәҫ өсөн, әҙләп кенә өйрә бешерә. Етмәһә әсәһенән дә, фронттан да хат юҡ. Улар иҫәнме, юҡмы - билдәһеҙ…\nНиңә улай килеп сыҡты һуң? Шундай ауыр ваҡыттарҙа нисәмә етемде үҙ ҡосағына алып һыйындырған, үҙ йылыһында йылыткан йорттоң тыныс донъя шарттарында кеше, юҡ, әсә ҡулдары менән юҡҡа сығарылыуын нисек аңларға? Аңлай ҙа, башына ла һеңдерә алманы Мәликә был ғибрәтле хәлде. Бәлки, шуғалырмы, тыуғандары саҡырһа ла, ауылдары яғына барып әйләнмәне. Көл-күмергә әйләнгән өй урынын күреп, күңелен ярһытҡыһы килмәне.\n- Әллә Сабирйәндең улымы? - тип һорағанын һиҙмәй ҙә ҡалды Мәликә.\nМәликәнең күңелдәре күтәрелеп китте, артына әйләнеп, яңы ҡалҡып сыҡҡан йортҡа берсә ҡыуанып, берсә һоҡланып күҙҙән яҙғансы ҡараны, әйтерһең, унда самауырын ҡайнатып, уларҙы әсәһе көтә ине…


Песня «Шишмә йыры» исполнителя Газим Ильясов. Скачать или слушать онлайн\nПесня «Шишмә йыры»\nисполнителя Газим Ильясов.\nТаң атҡанда шишмәләргә төшәм\nҠар тулғанда күңел сафлыҡҡа.\nХыялдарың яҡтырғандай тула\nИҫке йөрәк тулы һандыҡҡа.\nМоң алырға төшәм шишмәләргә,\nӨҙөлөп тә моңға ҡыуанам.\nШишмә йырынан моңлораҡ көй\nБыл донъяға әле тыумаған.\nИртәләрҙәй шишмәләргә төшәм\nҺандуғастар йырын тыңларға.\nИлһам алып шишмә һыуҙарынан\nЙөрәк йырҙарымды йырларға.\nҒүмеркәйҙәр ерҙә мәңге түгел,\nШишмә ҡала йырлап үҙ йырын.\nЙыр алырға килеп шишмәләргә\nМоңға һыуһағандай йәш быуын.\n(Р. Ғимрани муз., Ф.Ғәлиев һүҙ)\nКеше бәхетенә үрелмәгеҙ\nБер береһен өҙөлөп һөйгәндәрҙе, Ғәйбәт уттарына һалмағыҙ. Ҡағылмағыҙ, зинһар басратмағыҙ, Һөйөү бит ул сафлыҡ аңлағыҙ. Ҡушымта: Кеше бәхетенә үрелмәгеҙ, Көнләшмәгеҙ, сабыр булығыҙ. Бөгөн мин бәхетле, иртәгә һин, Балҡып торһон барыр юлығыҙ. Кеше һүҙе кеше үлтерә тиҙәр Был һүҙ бик һаҡ дөрөҫ әйтелгән. Үлгәндәр бит кире ҡайта алмай Әйткән һүҙгә һуңынан үкенмә\nҒүмерем ағыштарымдан Таптым да, юғалттым да. Өҙөлөп һөйгән ерҙәрҙе Ярамай юғалтырға. Припев Яңғыҙ аҡҡоштар шикелле Булмаһын яҙмышҡайым. Үкенеп уйларға яҙмаһын Мөхәббәт ялғыштарын. (х2) Киҫер алмаҫ минуттар күп, Кәрәк ғәфү итәргә. Ниңә һуң йөрәк яраңды Ҡалдырып та китәргә. Припев Яңғыҙ аҡҡоштар шикелле Булмаһын яҙмышҡайым. Үкенеп уйларға яҙмаһын Мөхәббәт ялғыштарын. (х2) Тынысландыр күңелеңде, Ашыҡма, сабырҙар ит. Күптәр ғүмерен уҙҙыра Һөйгәнен табырға тип. Припев Яңғыҙ аҡҡоштар шикелле Булмаһын яҙмышҡайым. Үкенеп уйларға яҙмаһын Мөхәббәт ялғыштарын. (х2) (М.Гәзетдинов муз., Р.Тимерова һүҙ)\nБолоттар ағыр инде\nҠыштарымда уҙып бара, Тағы бер яҙым етә. Көтөүҙәрем бушҡа булғас, Ғүмерем һинһеҙ үтә. Болоттар ағыр инде, Тамсылар тамыр инде. Янырға ҡалған йөрәгем, Яныр ҙа яныр инде. Һалҡын томандар һары ла, Иртәләрем талдарға. Хоҙайым түҙемлектәр бир, Яңғыҙ ҡалған йәрҙәргә. Болоттар ағыр инде, Тамсылар тамыр инде. Янырға ҡалған йөрәгем, Яныр ҙа яныр инде. Һөйөнәм дә көйөнәм дә, Яҙҙарым уҙып бара. Булманың бәхет йондоҙом, Булдың ғүмерлек яра. Болоттар ағыр инде, Тамсылар тамыр инде. Янырға ҡалған йөрәгем, Яныр ҙа яныр инде.\nТөштәремдә күрәм атайымды, Йырлай-йырлай атын еккәнен, Йылы ҡараш ташлап әсәйемә, Ҙур ҡапҡанан сығып киткәнен. Ҡайта инең, атай, кискә ҡалып, Һөйләй инең ниҙәр күргәнең, Биғрәк тәмле ине ҡипҡән икмәк — "Ҡуян күстәнәсе" тигәнең. Әйтә инең миңә ғүмеремде Бушҡа үткәрмә улым тип. Изгелектәр эшләп үҫһәң әгәр, Балҡып торор ғүмер юлың тип. Әйткән һүҙең, изге теләктәрең, Үтәлерҙәр һәрбер эшемдә. Ҡалған ғүмерҙәрең оҙын булһын, Рәхмәт атай барһын өсөн дә.


Материалы за Февраль 2010 года » Страница 9 » Архив газеты "Йәшлек"\n«Республика йылы юғары кимәлдә үтергә тейеш» Башҡортостан, Сәйәсәт\n– Башҡортостанда Президентыбыҙ Мортаза Рәхимов тарафынан Республика йылы тип иғлан ителгән быйылғы йыл Башҡортостандың Дәүләт суверенитеты тураһындағы декларация ҡабул иткәненән һуң үткән 20 йылға байҡау билдәһе аҫтында уҙасаҡ, – тине БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев, ведомство коллегияһының 2009 йылға йомғаҡтары һәм 2010 йылға яңы бурыстарына арналған киңәйтелгән ултырышында сығыш яһап. – Беҙ һеҙҙең менән юбилей сараларының ижади йәһәттән дә, техник планда ла юғары кимәлдә уҙыуын тәьмин итергә тейешбеҙ.\nИлдус Ғөбәйҙулла улы Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығын байрам итеүҙә мәҙәниәт һәм сәнғәт учреждениеларының ҡатнашыуын шулай уҡ төп бурыстар булараҡ билдәләне. Май айында Өфөлә «Еңеү салюты» Бөтә Рәсәй халыҡ ижады фестивале төбәк-ара этабының гала-концерты үтәсәк. Республикабыҙ ҡала-райондарында ла ветерандар һәм тыл хеҙмәтсәндәре ҡатнашлығында бик күп сара үткәреү ҡаралған.\nФиндар тәжрибәһен өйрәнеп Яңылыҡтар\nБР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев етәкселегендәге Башҡортостан Республикаһы делегацияһы Финляндияла эш сәфәре менән булды. Һөйләшеүҙәрҙең төп темаһы ағас эшкәртеү тармағында хеҙмәттәшлек урынлаштырыу булды.\n– Йылдан-йыл республикабыҙҙа ҡартайған урмандар күбәйә бара, урман эштәре уны һатыуға ғына ҡайтып ҡала, – тип, 2009 йылда Раил Сарбаев был проблеманы бер нисә тапҡыр күтәрҙе. – 5,5 миллион гектар урманыбыҙ була тороп, нефть эшкәртеүгә һәм нефть химияһына ғына ҡарап йәшәү һис килешмәй. Урман – беҙҙең байлығыбыҙ, һәм беҙ уны оҫта, һөҙөмтәле файҙаланырға тейешбеҙ.\nСит ит илдә уҡырға теләйһеңме? Конкурсҡа рәхим ит! Иғтибар, Мәғәриф\nСит ил белем биреү учреждениеларында һәм ғилми үҙәктәрендә Башҡортостан Республикаһы кадрҙарын әҙерләү, ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү буйынса Хөкүмәт комиссияһы 2010 йылға Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте грантына конкурста ҡатнашыу өсөн документтар ҡабул итә башлауы тураһында иғлан итә.\nКонкурста студенттар, аспиранттар, докторанттар, ғилми хеҙмәткәрҙәр, дәүләт юғары профессиональ белем биреү учреждениелары һәм ғилми үҙәктәренең уҡытыусылары, республика предприятиелары һәм дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша ала. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең грантына дәғүә итеүселәрҙе һайлап алыу ҡағиҙәләре менән БР Мәғариф министрлығының сайтында (www.morb.ru) танышырға мөмкин.\nКонкурста ҡатнашыу өсөн документтар Өфө ҡалаһы, Театр урамы, 5/2 адресы буйынса Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығында ҡабул ителә. Белешмәләр өсөн телефон: 272-71-84, 276-45-89.\n18 – 19 февралдә Башҡорт йәштәре иттифағы пикет ойоштора Яңылыҡтар, Иғтибар, Башҡортостан, Сәйәсәт\nФедераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы начальнигы Виктор Палагинды отставкаға ебәреүҙе талап итеп, Башҡорт йәштәре иттифағы ағзалары пикетҡа сығырға йыйына. Әммә был ваҡиға тирәләй шау-шыу ҡуптармаҫҡа теләүселәр пикетҡа төрлөсә аяҡ салмаҡсы. БЙИ рәйесе Фәүзил Маликовҡа ФИХ хеҙмәткәре шылтыратып: «Беҙҙең етәксенең һеҙгә нимәһе яраманы? Һеҙ барыбер пикет ойоштора алмаясаҡһығыҙ, быны аңлайһығыҙҙыр. Шулай булғас, юҡҡа тырышмаһағыҙ ҙа була», – тигән һүҙҙәрҙе еткерә. Унан тыш та өркөтөүсе табыла. Шулай ҙа башланған эш, бөткән эш – пикет 18 – 19 февралдә көндөҙгө сәғәт өстә Дзержинский һәйкәле эргәһендә, Федераль именлек хеҙмәте идаралығы алдында була.\nӨсөнсө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайын үткәреү буйынса республика ойоштороу комитетының мөрәжәғәте Башҡортостан\n2010 йылдың 11 – 12 июнендә Өфөлә Өсөнсө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы үтәсәк.\nУны әҙерләү, ҡоролтай делегаттарының уңышлы эшләүе өсөн халыҡ-ара талаптарға ярашлы шарттар булдырыу буйынса ҙур ойоштороу эше йәйелдерелде.\nШул маҡсаттан Башҡортостан Республикаһы халҡына, Башҡортостандан ситтә, шулай уҡ БДБ һәм алыҫ сит илдәрҙә йәшәгән бөтә милләттәштәребеҙгә, хужалыҡтар һәм ойошмалар етәкселәренә, эшҡыуарҙарға, башҡорт халҡының социаль-иҡтисади хәлен, рухи-мәҙәни тормошон артабан да яҡшыртыу, телен үҫтереү проблемаларына битараф булмаған һәр кемгә, Өсөнсө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайын әҙерләү һәм үткәреү эшенә ҡулдарынан килгәнсә үҙ өлөштәрен индерергә саҡырып, мөрәжәғәт итәбеҙ.\nБашҡорт халҡының этник тарихы(Фәлсәфәүи уйланыуҙар) Мәҙәниәт\nЫсын патриоттар беренсе башҡорттар була. Тап улар яңы халыҡтың, яңы этностың башында тора. Артабанғы дөйөм йыйылыштар (ҡоролтайҙар) крайҙың кисекмәҫтән хәл ителергә тейешле, стратегик проблемаларын даими хәл итеү өсөн уҙғарыла. Делегат исеме иң маҡтаулы, яуаплы, изге була һәм яйлап союздың башҡа ағзаларына ла күсә. «Башҡорт» һүҙе дөйөм йыйылыш ағзаһы тип кенә түгел, ә тотош союз ағзаһы булып күҙаллана башлай.\nҠәбилә һәм ырыуҙар бер союзға тупланып, үҙҙәренең атамаһын, йәғни быуаттар буйына һаҡланып килгән тормош ҡанундарын юғалтмай. Мәҫәлән, Юрматы башҡорттары (Юрматы ҡәбиләһенең баш союзы ағзалары), Бөрйән башҡорттары, Ғәйнә башҡорттары.\nСәхнәлә – ҡурай моңдары Иғтибар, Мәҙәниәт\n22 февралдә Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында халыҡ-ара һәм республика конкурстары лауреаты Рөстәм Шәриповтың «Ҡурай моңдары…»\nисемле концерты үтә. Баш ҡала халҡы һәм килгән ҡунаҡтар халҡыбыҙҙың боронғо ҡоралының бөгөнгө булмышын, үҫешен күреү, моңон, яңғырашын ишетеү мөмкинлегенә эйә буласаҡ. Ҡурайҙың оркестрҙа, эстрада аранжировкаһында яңғырашы һәр кемдең күңел хазинаһына яңы зауыҡ өҫтәр. Ә инде халҡыбыҙҙың рухи ҡомартҡыларынан һаналған классик көйҙәребеҙ юғары сәнғәт өлгөһө булып яңғырар.\nПрограммала башҡорт халыҡ көйҙәренән алып заманса көйҙәр, төрлө композиторҙарҙың әҫәрҙәре яңғыраясаҡ.\nКире ҡайтырға << 1 5 6 7 8 9 10 11 12 13 21 >> Киләһе бит


Ауылдаштар ихласлыҡ күрһәтте\n1 Март 2019, 12:03\nНоҡатта Ватанды һаҡлаусылар көнөнә арналған спорт ярыштары үтте. Спорт байрамын ауыл старостаһы Вил Солтанов асып, йыйылыусыларҙы байрам менән ҡотланы. Инйәрҙең 2-се мәктәбе уҡытыусыһы Әлмира Мөстәҡимова ла ауыл ирегеттәрен байрамдары менән ҡотлап, дәррәү йыйылғандары өсөн рәхмәтен белдерҙе.\nЯрыштар, бигерәк тә саңғы уҙышы, барыһын да дәртләндереп ебәрҙе. Башланғыс кластар араһынан Азалия Солтанова, Рамазан Сәйфетдинов, Алһыу Хажиәхмәтоваларға етеүсе булманы. Урта звено уҡыусылары араһында финиш һыҙығын беренсе булып Айваз Солтанов үтте. Спорт байрамында Ғиниәтовтар ғаиләһе ихласлыҡ күрһәтте. Ир-егеттәр араһында Айгиз Ғиниәтов, ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәбиға Ғиниәтова иң етеҙҙәре булды. Йыйылыусылар өсөн төрлө ҡыҙыҡлы, күңелле уйындар ҙа ойошторолдо. Еңеүселәргә Маҡтау ҡағыҙҙары һәм бүләктәр тапшырылды. Ярыштар тамамланғас, йыйылыусылар һалдат бутҡаһынан ауыҙ итте, тәмләп сәй эсте. Ошо сараны үткәреүҙә ярҙам иткән бағыусыбыҙ, ауыл старостаһы Вил Солтановҡа рәхмәтлебеҙ.


Бөгөн, 16 ноябрҙә, күренекле тел белгесе, этнограф, геогр аф, тарихсы, халыҡ уҡытыусыһы, Башҡортостанда халыҡ мәғарифын ой оштороусыларҙың береһе Закир Шакир улы Шакировтың тыуыуына 125 йыл тула.\nЗакир Шакиров Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районының Ҡарасайылға ауылында тыуа. Бәләкәй Закир башланғыс белемде тыуған ауылындағы урыҫ - башҡорт мәктәбендә ала. Кесе йәшендә үк ул атаһының кәңәше буйынса география, арифметика, тарихты өйҙә үҙаллы өйрәнә, бик тырышып урыҫ телен үҙләштерә. Шул уҡ ваҡытта Закир Ҡөрьән, д ини әҫәрҙәр, төрки грамматикаһы менән дә таныша. 1895 йылда ун дүрт йәшлек Закирҙы атаһы Рәсмәкәй ауылындағы яңы мәктәпкә алып бара. Был мәктәп районда заманы өсөн иң алдынғыларҙан һанала. Закир унда ике йыл уҡый, ҙур тырышлыҡ менән география, тарих һәм урыҫ телен өйрәнә.\nАтаһының кәңәше буйынса Закир уҡытыусы булырға ҡарар итә.\nУл Ҡазанға килә һәм "Мөхәммәҙиә" мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Был уҡыу йортонда мосолмандар дини белемдән тыш донъяуи белемгә лә эйә була. Мәҙрәсәлә башланғыс, урта һәм өлкән синыфтар уҡый.\nДин, ислам ҡанундары, Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәренән башҡа мәҙрәсәлә логика, иҡтисад, тарих, философия кеүек фәндәр ҙә өйрәнелә.\n1902 йылда, мәҙрәсәнең юғары бүлегендә уҡыған ваҡытта, Закир урта бүлектә география, туған тел һәм әҙәбиәт буйынса дәрестәр бирә башлай. Ошо ваҡытта уҡ Закирҙың педагог - новаторлыҡ һәләттәре асыла. Йәш уҡытыусы алдынғы зыялылар - Фәтих Әмирхан һәм Ғабдулла Туҡай менән яҡындан аралаша. Туҡай ул үткәргән география дәрестәренә инеп ултырыр була.\n"Дәрес буйына Ғабдулла Туҡай минең диапозитивтар, проекци я фонары, башҡа ҡулланмаларҙы файҙаланып шәкерттәргә Камчатка, Сахалин, Корея һәм Япония тураһында һөйләгәнемде тыңлап ултырҙы. Ә дәрестән һуң яныма килде һәм: "Бына географияны нисек итеп өйрәнергә кәрәк икән", - тип әйтте", - тип хәтерләй Закир Шакиров.\n1908 йылда Шакиров уҡытыусы исеменә имтиханды уңышлы үткәндән һуң, дөйөм белем биреү дисциплиналарын уҡыта башлай. 1912 йылда ул А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү халыҡ университетының тарих - философия бүлегенә уҡырға инә,\nәммә матди ҡыйынлыҡтар сәбәпле, дүртенсе курста уны ташларға мәжбүр була. Башҡортостанға ҡайтып Өфө губернаһы земство идараһы мәғариф бүлегенең урыҫ булмаған мәктәптәр\nтөркөмө мөдире һәм инструктор булып эшләй. 1917 йыл аҙағында Өфөлә башҡорт һәм татар йәштәре, ә 1918 йылда - өлкәндәр өсөн беренсе урта дөйөм белем биреү мәктәбен аса. 1919 йылдан башлап Шакиров туған тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы,\nмәктәп директоры булып эшләй, шул уҡ ваҡытта Өфө губерна музейына етәкселек итә. Һуңыраҡ Халыҡ мәғарифы институтында,\n1929 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогика институтында ( бөгөнгө БДПУ), артабан медицина институтында (бөгөнгө БДМУ ), Уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү институтында эшләй. Оҙаҡ ваҡыт Тарих, тел һәм тарих институтында эшләй,\nлингвистика, әҙәбиәт, этнография һәм фольклор һорауҙары буйынса консультант вазифаһын башҡара. Шакиров тәүге мәктәп дәреслектәре һәм ҡулланмалар төҙөүҙә ҡатнаша. Үҫемлек\nатамаларының урыҫ - башҡорт телендә терминологик һүҙлеген, химия, математика буйынса һүҙлектәр, лингвистик терминдар һүҙлеген әҙерләүселәрҙең береһе булараҡ билдәле. Беренсе ҙур\nурыҫ - башҡорт һүҙлеген ( 1948 йыл), урыҫ графикаһы нигеҙен дә башҡорт алфавиты һәм орфографияһын төҙөүҙә ҡатнаша. Педагогия институтының башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһына етәкселек иткәндә, башҡорт филологияһы буйынса а спирантура ойоштороусы ла була. Филологтар араһынан уға тәүгеләрҙән булып Башҡорт АССР - ының атҡаҙанған фән эшмәкәре исеме бирелә ( 1944 йылдың марты).\nШакиров Закир Шакир улы 1968 йылда вафат була. "1968 йылдың 3 декабрендә республиканың халыҡ мәғарифы бик ҙур\nюғалтыу кисерҙе", - тип яҙа республика матбуғаты. Ул Мосолм ан зыяратында ерләнгән. Ҡатыны Ғәфифә Яҡуп ҡыҙы менән икеһенең ҡәберҙәре өҫтөндә граниттан уртаҡ һәйкәл ҡуйылған.\nФиҙакәр хеҙмәте һәм халыҡ мәғарифы үҫешенә индергән ҙур өлөшө өсөн Шакиров Ленин (1954 йыл) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944 йыл) ордендары һәм миҙалдар менән наградлана.


Бактериялар — Башҡорт Википедияһы\nЭсәк таяҡсаһы (Escherichia coli)\nБактериялар — 3 млрд cамаһы йыл элек барлыҡҡа килгән боронғо организмдар.\nАрхейҙар кеүек, улар ҙа прокариоттар булып торалар. Йәғни, күҙәнәктәрендә ядроһы һәм мембраналы органоидтары булмай. Нәҫел материалы (нуклеоид) цитоплазмала ята.\nКүпселек бер күҙәнәклеләр. Әммә күп күҙәнәктәр тоташып колониялар барлыҡҡа килтергән осраҡтар бар (цианобактериялар).\nБактерияләр микроскопик кескенә, ләкин уларҙың тупланмаларын (колонияларын) микроскопһыҙ ҙа күреп була.\nКүҙәнәктәренең формаһы һәм үҙенсәлектәре буйенса ысын бактериялар бер нисә төркөмгә бүленә:\nшар формаһындағы кокктар;\nпар-пар булып бер-берһенә яҡынайған коктарҙан торған диплококтар;\nсылбыр рәүешендә теҙелгән коктарҙан торған стрептококтар;\nтығыҙ каптар рәүешендә тупланған коктарҙан торған сарциналар;\nкоктарҙың виноград тәлгәше рәүешендәге тупланмаһы — стафилококтар;\nозонса бактериялар — бациллалар, йәки таяҡсалар;\nйәйә (өтөр) һымаҡ бөгөлгән бактериялар — вибриондар;\nспираль(тулҡын) һымаҡ бөгөлгән оҙонса бактериялар — спириллалар һ. б.\nБактериаль күҙәнәк тышсаһында ғәҙәттә төрлө ҡамсылар һәм төктәр күренә. Былар — хәрәкәт органоидтары. Улар ярҙамында бактериялар шыуышып хәрәкәтләнә.\nТөҙөлөшө менән улар үҫемлектәр йәки хайуандарҙың ҡамсыларынан һәм төксәләренән айырылып тора. Ҡайһы бер бактериялар «реактив» ысул менән лайла аттырып хәрәкәтләнә.\nЦитоплазмала мембрана менән сикләнгән органоидтар (митохондриялар, пластидлар һ. б.) бөтөнләй юҡ. Уларҙың функцияһын тышҡы цитоплазматик мембрана сығынтылары үтәй.\nТөшһөҙҙәрҙең эволюция процессы\nАкһым синтезы эукариоттарҙыҡынанан күпкә кесерәк рибосомаларҙа бара. Тереклек эшсәнлеген тәьмин итеүсе барлыҡ ферменттар цитоплазмаға таралған йәки цитоплазматик мембрананың эске өслөгенә береккән.\n2 Бүленеү һәм үрсеү\n3.1 Туҡланыу ысулы буйынса бактерияларҙың төркөмдәре\n4 Бактериялар әһәмиәте\n1751 йылғы микроскоп\nОптик микроскоп аша тәүләп бактерияларҙы Голландия натуралисы Антони ван Левенгук күрә һәм был турала яҙып ҡалдыра. Үҙе күргән микроскопик йән эйәләрен ул анималькуль» тиа атай.\n«Бактерии» термины 1828 йылда Христиан Эренберг тарафынан тәҡдим ителә.\n1850-се йылдарҙа Луи Пастер бактерияларҙың физиологияһын һәм метаболизмын өйрәнә, уларҙың ауырыу тыуҙырыу үҙенсәлеген аса.\nАртабан Роберт Кох хеҙмәттәре микробиология фәненә ҙур өлөш керетә. Ул туберкулёзды (Кох таҡсалары) ауырыуын тыуҙырыусы бактерияларҙы өйрәнә.\n1905 йылда туберкулёзды өйрәнгән өсөн Роберт Кох Нобель премияһына лайыҡ була.\nДөйөм микробиология нигеҙҙәре һәм тәбиғәттә бактериялар роле Бейеринк Мартинус Виллем һәм Виноградский Сергей Николаевич хеҙмәттәрендә сағыла.\nБактерия күҙәнәген өйрәнеү 1930 йылда электрон микроскоп уйлап тапҡас башлана.\n1937 йылда Э. Чаттон күҙәнәк төҙөлөшө буйынса организмдарҙы прокариот һәм эукариоттарға бүлергә тәҡдим итә.\n1961 йылда Стейниер һәм Ван Ниль был бүленеште тулыһынса рәсмиләштерә. Молекуляр биология үҫеше 1977 йылда бактериялар һәм архейҙар араһында ҙур айырма булыуын аса.\nБүленеү һәм үрсеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҒәҙәттә прокариоттар икегә бүленеп үрсей. Башта күҙәнәк оҙоная. Уртанан әкренләп арҡыры бүлге яһала. Һуңынан бала күҙәнәктәр айырылып китә йәки үҙенсәлекле төркөмдәр — сылбыр, пакет һ. б. хасил итеп бәйләнгән хәлдә ҡала (бактерияларҙа).\nБактерияларҙың споралары бик тотороҡло; кипкән хәлдә улар тереклек һәләтен оҙаҡ йыллар буйына һаклай. Антибиотиктар менән актив дауаланыуға ла ҡарамаҫтан, ауырыу кеше организмында иҫән ҡала ала.\nСпоралар ел һәм башҡа юлдар менән тарала. Уңайлы шарттарға эләгеп, спора әүҙем бактериаль күҙәнәккә әүерелә.\nТуҡланыу ысулы буйынса бактерияларҙың төркөмдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nГетеротрофтар: сапротрофтар, симбионттар, паразиттар һәм йыртҡыстар.\nАвтотрофтар:фототрофтар һәм хемотрофтар. .\nҠайһы үҙ тәнен төҙөү өсөн кәрәкле энергияны фотосинтез юлы менән алалар. Был төркөм фотосинетиктар тип атала.\nКислородҡа ҡарата мөнәсәбәте буйынса, бактериялар аэробтарға һәм анаэробтарға бүленә. Аэробтар — фәҡәт кислородлы мөхиттә генә йәшәй ала торган бактериялар.\nБактериялар әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТәбиғәттә бактериялар ғәйәт киң таралған. Улар, тупраҡта урынлашып, унда органик мәтдәләрҙе — үлгән хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыусылар булып тора. Органик молекулаларҙы неорганик молекулаларга әүерелдереп, бактериялар планета өҫтөн серек ҡалдыҡларҙан таҙарталар һәм химик элементтарҙы биологик әйләнешкә керетәләр.\nМәҫәлән, бүлбе бактериялары. Улар, ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең тамырҙарына урынлашып, уны мөхит булараҡ файҙаланалар. Органик матдәләре менән туҡланалар. Шул уҡ ваҡытта, тупраҡтағы һауанан азотты үҙләштереп, үҫемлекте азот берләшмәләре менән тәьмин итәләр.\nБактерияларҙың зарарлылары ла күп. Уларның төрлө төрҙәре аҙыҡҡа үтеп, матдәләр алмашыныу һөҙөмтәһендә , кеше өсөн ағыулы матдәләр бүлеп сығара һәм аҙыкты боҙа.\nПатоген (грекча «патос»— ауырыу һәм «генезис»— килеп сығыу, тыуыу) бактериялар айырыуса ҡурҡыныслы. Улар кешелә һәм хайуандарҙа үпкә ялҡынһыныуы, туберкулез, аппендицит, сальмонеллёз, чума, ваба кеүек ауырыуҙар килтереп сығара. Бактериялар үҫемлектәрҙе лә зарарлай.\nЗахаров В.Б., Сонин Н.И. Биология. Биология. Многообразие живых организмов. М. Дрофа. 2003 г. 5-7107-8300-5\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Бактериялар&oldid=782860 ҡабул ителгән\nАлфавит буйынса бактериялар\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:54 20 февраль 2018 үҙгәртелгән.


21 февраль – Халыҡ-ара туған телдәр көнө\n21 февраль – һәр халыҡтың үҙ телен ҙурлау көнө. Тел – халыҡтың матди һәм рухи байлығына асҡыс, тарихи үткән менән киләсәкте бәйләр күпер. Орджоникидзе районы мәктәптәрендә Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналған аҙналыҡтар, саралар үттә.\nХәйруллина Гөлгенә Шәрифйән ҡыҙы, башҡорт теле уҡы... 21.02.2018 149 просмотров\n36-сы мәктәптә туған телдәр көнөнә арналған аҙналыҡ үтте. Был сараларҙа бөтә укыусылар ҙа әүҙем ҡатнаштылар. Башҡорт теле, татар теле уҡытыусылары Хәйруллина Гөлгенә Шәрифйән ҡыҙы, Зинурова Гүзәл Винер ҡыҙы һәм Дәүләтова Люциә Миҙхәт ҡыҙы йөкмәткеле, ҡыҙыҡлы асыҡ дәрестәр күрһәттеләр.\nМәктәптә уҡыусылар башҡорт, татар телдәрен туған тел һәм башҡорт телен дәүләт теле булараҡ теләп өйрәнәләр.\nМатур йолаға әйләнгән сара – уҡыусылар ҡуйған концерт та үтте ошо көндәрҙә. Концертта һәр кем үҙ туған телендә шиғырҙар һөйләне, йырҙар йырланы, милли бейеүҙәр башҡарҙы. Моңло тауыштары менән 9-сы класс уҡыусыһы Ғәфүтдинова Гөлназ, 7 «Б» класс уҡыусыһы Ахунова Динара, 5-се класс уҡыусыһы Хәмәтйәнова Лилиә ҡыуандырһа, 3-сө, 5-се класс уҡыусылары башҡарыуында “Башҡорт телен өйрәнәм” йыры яңы асыш булды. 9-сы класс уҡыусылары Рафиков Рәсил һәм Решетников Андрей “Башҡорт-рус сәсәндәре” этюды менән бөтә халыҡты көлдөрҙө. Ә 8-се класс ҡыҙҙары Вәсилә Фәттәхованың яҡты иҫтәлегенә арнап “Тыуған яҡ” йырын башҡарҙылар. 2-се класс уҡыусыһы Шәйдуллина Диана өҙҙөрә баҫып “Бишбармаҡты”бейене. Был тамашанан уҡыусылар ҙа, уҡытыусылар ҙа илһам, көс, дәрт алдылар.\nБыл аҙналыҡта иң ҡыуаныслы ваҡиғаларҙың береһе булып «Алтын мираҫ» район конкурсында ҡатнашыу булды. Конкурс Башҡортостанда йәшәгән төрлө милләт вәкилдәренең йолаларын, байрамдарын күрһәтеүҙән ғибарәт ине. Был сарала ла мәктәп уҡыусылары һынатманы. Башҡорт, татар милләтенең сағыу байрамдарының береһе “Һабантуйҙы” күрһәтеп 2-се урын яулап ҡайттылар.\nХалыҡтың халыҡ булып ҡалыуы, йәшәүе тел яҙмышы менән бәйле. Шуға күрә телде һаҡлау, киләсәк быуынға еткереү бурысы һәр кемдең иңенә берҙәй һалынған.


Минең йортом – минең ғаиләм\n14 Сентябрь 2018, 18:07\nБында халыҡ татыу бер ғаилә булып йәшәй. Барыһы ла бер-береһен белә, ауыр минуттарҙа һәр ваҡыт ярҙамға килергә әҙер.\nӘләгәҙ ауылында “Берҙәм Рәсәй” партияһының “2018-2022 йылдарҙа заманса ҡала мөхите булдырыу” программаһы сиктәрендә эшләнгән Совет урамындағы 1-се һәм 2-се өйҙәрҙең ихаталарын асыу хөрмәтенә байрам үтте. Барыһы ла шартына тура килтерелде: ҡыҙыл таҫма киҫелде. Ҡунаҡтарға “Берҙәм Рәсәй” партияһынан ҙур булмаған сувенирҙар тапшырҙылар, артабан музыкаль номерҙар ҡуйылды.\nҘур һәм әһәмиәтле программа буйынса яһалған ихатаны асыу тантанаһында Әләгәҙ ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Тәлғәт Вәлитов, “Берҙәм Рәсәй” Бөтә Рәсәй партияһының урындағы башҡарма комитеты етәксеһе Зилә Рәхимҡолова, Мәсетле районы Советы депутаты Рәшит Ғәтиәтуллин ҡатнашты. Улар ауыл биләмәһенең йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡан өсөн ауыл халҡына район етәкселеге исеменән рәхмәт белдерҙе һәм ныҡлы сәләмәтлек, барлыҡ башланғыстарында уңыштар, артабан да үҙ хеҙмәттәренән ҡәнәғәтлек һәм шатлыҡ тойғоһо кисереүҙәрен теләне.\n“Берҙәм Рәсәй” партияһы программаһы һәм халыҡтың тырышлығы һөҙөмтәһендә хәҙер ихатала матур, таҙа, барыһы ла төҙөк. Ул йорттарҙа йәшәүселәрҙең үҙ ерҙәренә ҙур һөйөүе һәм илһамлы хеҙмәте менән сағыу, байрамса төҫ алды. Халыҡ бер-ҙәм булһа, дәүләт төрлө программалар менән ауылдарҙы төҙөкләндереүгә ярҙам итә. Әләгәҙҙәге был яҡшы башланғыс – ошоға асыҡ миҫал.


Ғаилә абруйын күтәрергә йыйыналар // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nҒаилә абруйын күтәрергә йыйыналар\n15:00, 11 февраля 2010 Йәмғиәт\nБР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев ҡушыуы буйынса төбәктә «Ғаилә» республика программаһы тормошҡа ашырыласаҡ. Был турала БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Ведомство-ара советтың ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлау буйынса ултырышында БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, БР хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Фидус Ямалетдинов хәбәр итте.\n— Мәғлүм булыуынса, һәр ғаиләнең социаль именлеге өсөн кәрәкле факторҙар булып, иң элек, торлаҡ менән тәьмин ителеү, һаулыҡ, эш булыуы, лайыҡлы хеҙмәт хаҡы, социаль хеҙмәттәр һәм социаль яҡлау саралары менән тәьмин ителеү тора, — тине Фидус Әғләм улы. — Был программа бөтә ошо мәсьәләләрҙе хәл итергә тейеш тә.\nДөйөм алғанда, программаның саралар системаһы ете бүлектән тора. Ул 2010-2012 йылдарға иҫәпләнгән.


Ҡош ҡанат менән, кеше дуҫлыҡ менән көслө » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Ҡош ҡанат менән, кеше дуҫлыҡ менән көслө\nҠош ҡанат менән, кеше дуҫлыҡ менән көслө\nЙомро ғына ерҙең сиге лә, сите лә юҡ. Уның һәр тарафында, үҙ телен һәм мәҙәниәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм традицияларын ҡәҙерләп һаҡлап, кешелек йәмғиәтендә үҙенең лайыҡлы урынын биләп, йөҙҙәрсә милләт вәкилдәре йәшәй. Ҡайсаҡ күреп, һиҙемләп еткермәһәк тә, һәр халыҡтың уңыштары һәм яңылышлыҡтары, һөйөнөс-көйөнөстәре, ғөмүмән, яҙмышы ниндәйҙер яғы менән булһа ла беҙгә лә ҡағылып үтә. Әгәр бөгөнгө һөйләшеүҙә беҙҙе тоташтырыусы юлдар, хеҙмәттәшлек ептәре, туғанлыҡ тураһында һүҙ алып барһаҡ, уны һәр кем күтәреп алыр төҫлө.\nКүптән артта ҡалып, хәтерҙә инде тоноҡланды тигән йылдарға, хәл-ваҡиғаларға әйләнеп ҡайтһаң, уҙған юлыңда, һине саҡырып, йәнә шәм ҡабынғандай тойола. Оноттом, юғалттым тигән шәхестәр, улар менән уртаҡ атҡарған эштәр зиһендең ҡайһылыр мөйөшөндә һаҡлана ла, ваҡыты еткәс, зарураты булғанда тауыш бирә икән. Бала саҡ тәьҫораттары, йәшлек осорондағы белгән-күргәндәр йылдар үтә килә икенсерәк төҫ, бүтәнсәрәк яңғыраш ала. Ниндәйҙер ваҡиғаларға һәм ғәмәлдәргә үҙеңдең ҡатнашлығың булыуға ҡайсаҡ ышанмай ҙа башлайһың. Ләкин үткән ваҡытта нисек кенә аҙашып йөрөмә, йәшәгән йылдарың һине бөгөнгө көнөң менән бәйләп, уҙғандары һиңә һабаҡ та бирә, кеше ғүмеренең баһалап бөтөргөһөҙ хазина булыуын да тәҡрарлай.\nТарих төпкөлдәренә төшөп, халыҡтар уҙған юлды буйлай башлаһаң, башҡа мең төрлө һорау килә. Ысындан да, халыҡтар һәм донъя яҙмышындағы бөтә серҙәрҙе лә астым, һәммә һорауҙарға ла яуап таптым, тигәндә лә, асылған сер яңыһын тыуҙыра. Һәр көн яуап көткән һорауҙар, тағатылмаған йомғаҡтар менән тыуа, тигәндәре дөрөҫтөр. Күпселек өлөшө бөгөн Волга ярҙарында, Көньяҡ Урал киңлектәрендә йәшәүсе татарҙар менән башҡорттарҙың тыуған төйәктәре ғүмер баҡый шулар булғанмы? Әгәр шулай икән, башҡорт менән татарҙы ниндәй елдәр донъяның дүрт тарафына ла һибеп таратҡан? Ғөмүмән, кешене ил гиҙергә мәжбүр иткән, халыҡтарҙы бер-береһенә тартҡан көс нимәнән ғибәрәт икән?\nӘгәр башҡорт илгиҙәре:\nҠарҙар ятһа һыртта, төлкө сапмаҫ,\nАрҡаларға икмәк тә сәселмәҫ;\nИр танымаҫ егет – ил танымаҫ, – тип йырлаһа, татар мосафиры:\nУтырдым да чагыл, ай, төбенә,\nКоела да сары яфрак.\nКайтыйм да дисәм, кайта алмыйм –\nӘллә тарта микән туфрак, – тип аһ-зарын түккән.\nХалыҡ борон-борондан, ата-бабалары көн иткән илдә тамырланып йәшәүҙе оло мәртәбә һанаһа ла, донъя гиҙеү, яҡын-алыҫ ерҙәрҙе танып белеү зарурлығын да аңлаған. Әҙәм балаһын, бәлки, мал табыу маҡсатынан тыш, юғарыраҡ ниәттәр ҙә юлға саҡыралыр?\nДонъя гиҙеүсе һәр кемгә үҙ иле ғаләмдең кендеге булып тойола. Ер шарының әллә ҡайһы яғында, ете диңгеҙ һәм етмеш тау аръяғында ятһа ла, уның ғына иле донъяның нәҡ уртаһында һымаҡ. Хәйер, Башҡортостанда йәшәүсе халыҡтар өсөн был хәл фараз итеү генә түгел, бәлки ғәмәли факт. Ошо ерҙә бик боронғо ҡәбиләләр, ахыр килеп, төрки телле башҡорт халҡы булып формалашҡанға ҡәҙәр, тағы кемдәрҙер йәшәгән. Урал тауҙарын үтеп, Ағиҙел, Ҡариҙел, Дим һәм Әй йылғаларын кисеп, күсмә тормош көткән кешеләр ҙә, яуҙар ҙа, сәйәхәттәр ҙә, алыш-биреш итеүселәр ҙә үткәндер. Беҙҙең далалар, урман һәм күлдәр боронғо мосафирҙар юлына ла тура килгән. Монах һәм сәйәхәтсе Виллем Рубрук, француз короле Людовиктың фарманы менән ХIII быуатта монгол ханы Менгуға китеп барышлай, элек башҡорттар йәйелеп йәшәгән ерҙәрҙе тәү мәртәбә картаға һыҙған, уларҙың күсмә тормошта, әммә Иҙел Болғарстаны менән күрше булып йәшәүен тәстиҡ иткән.\nТураһын әйтергә кәрәк, бихисап быуат башҡорт йәшәгән иркен ерҙәр йә халыҡтарҙың үтеп китеү урыны, йә яу яланы булып хеҙмәт иткән. Ошо ерҙәрҙә хаким булыу, байлыҡтарынан файҙаланыу өсөн татарҙар менән ҡалмыҡтар, нуғайҙар менән ҡаҙаҡтар араһында барған оҙаҡҡа һуҙылған көрәш урындағы халыҡтың етештереү көстәрен, мәҙәниәтен үҫтереүгә, тупланған милләтен, дәүләтселеген булдырыуға булышлыҡ итмәгән. Быға тарихҡа күҙ һалып та ышанып була. Шул уҡ ваҡытта Иҙел Болғарстаны – Бөйөк Болғар менән ут күрше булыу башҡорттарҙы ислам диненә генә түгел, ғөмүмән, цивилизация юлына яҡынайтҡан. Нуғай, Себер ханлыҡтары аҫтында булыу башҡорт еренең көньяғын һәм көнсығышын үҫештә ныҡ тотҡарлаһа, Ҡаҙан ханлығы аша, ул хакимлыҡтың да ифрат ҙур ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан, көнбайыш һәм төньяҡ башҡорт ҡәбиләләре мәғрифәткә, һөнәрселеккә, сауҙаға – халыҡтың эске тормошон ойошҡаныраҡ һәм мәҙәниерәк итеүгә тиҙерәк килгән. Ә болғар сауҙагәрҙәре, мәғлүм булыуынса, Владимир-Суздаль рус кенәзлектәре, Хорезм менән һатыу-алмашыу эштәрен алып барған, Сулман, Волга буйы урмандарына сауҙа экспедициялары ойошторған, башҡорт ҡәбиләләре менән сауҙа-мәҙәни бәйләнештәр булдырған. Әгәр ошо дәүләт артабан да йәшәһә һәм уның күршеләре менән мөнәсәбәттәр үҫә килһә, был факттың Башҡортостан тарихына, халҡының цивилизациялы милләт булараҡ формалашыуына ниндәй йоғонто яһау ихтималын төҫмөрләү ауыр түгел.\nХалыҡтарҙың аралашып, бер-береһенә ярҙам итешеп, һөнәр күрһәтеп, шағир әйтмешләй, тел үә лөғәт алмашып йәшәүе – электән килгән һәм һәр кемдең үҫеүе өсөн тайпылышһыҙ зарурат. Бөйөк Туҡайҙың йөрәген ярып сыҡҡан һүҙҙәрендә:\n...Әй ҡәрҙәштәр, ҡул тотошоп алға барайыҡ,\nБашҡа милләттәрҙең хәлен ҡарап ҡарайыҡ;\nМәҙәниәт майҙанында урын алайыҡ, –\nЙығыла-тора алға табан атлайыҡ инде, – тип саҡырыуында ижтимағи күтәрелештең фәҡәт бергә атлауҙа ғына мөмкин булыуы тәҡрарлана. Башҡортто, татарҙы – ғөмүмән, бер төбәктә ойошоп йәшәүсе төрки, уғыр-фин халыҡтарын рус, донъя мәҙәниәтенә тиҙерәк яҡынайырға саҡырып, Туҡай: «Пушкин илә Лермонтовтан үрнәк алам, әкрен-әкрен юғарыға үрләп барам...» – тип тә өҫтәгән.\nБөгөнгө хәленә Башҡортостандың ниндәй даръялар кисеп, күпме уттар үтеп килгәнлеге хәҙер һәр кемгә мәғлүм. Бер нәмә лә был тормошта рәхәтлек аша килмәй. Тарихсылар Башҡортостан уҙған юлды йә бер осонан, йә икенсе яғынан тәфсирләп теүәлләһә лә, ул тикшеренеүҙәр, нигеҙҙә, мәғлүм нәмәләрҙе ҡабатлауға йә бер аҙ үҙгәртеүгә генә ҡайтып ҡала.\nБашҡорт ерҙәренә тәү мәртәбә аяҡ баҫҡан кеше кем һәм уның маҡсаты нимәлә булған? Йәки башҡорттар сит-ят яҡтарға сығып йөрөгәндә ҡайһы тарафтарға барып еткән? Урында беренсе туҡыманы кем туҡыған? Һорауҙар, күрәһегеҙ, күп һәм уларға яуаптар ҡыҙыҡ өсөн генә эҙләнмәй. Улар аша халыҡтарҙың үҙ-ара бәйләнеш сығанаҡтарына сығырға һәм тарихи юлдарҙың уртаҡлығын төҫмөрләргә мөмкин. Иң мөһиме – халыҡтарҙың тарихын бер-береһенән айырып өйрәнергә, бер яҡлы ғына һығымта яһарға ярамай.\nӘ хәҙер, әйтелгән фекерҙе аныҡ миҫал менән нығытып, ғәзиз атайсалым – Әбйәлилгә әйләнеп ҡайтайым. Миңә Халыҡтар дуҫлығы орденлы «Урал» совхозының балҡып күтәрелгән, күкрәп йәшәгән йылдарын күреү бәхете тейҙе. Районымда башҡорттар, рустар һәм татарҙар ҡатнашып донъя көткән ауылдар күп. Иҙел башы тауҙарынан күсеп, Оло Ҡыҙыл буйы, Ирәндектән көнсығышҡа ҡараған далаларға һибелеп ултырған Гусев, Михайловка, Селивановка, Борисов, Маркин ауылдарында рустар уҡмашып, урындағы халыҡтан тәүге мәлдәрҙә генә айырымыраҡ йәшәгән. Тора-бара донъя ихтыяждары рустар менән башҡорттарҙы бер-береһе менән тәүҙә знакум, белеш, ә инде йәшәй бирә дуҫ, ҡәрҙәш, туған яһаған.\nФәлсәфәүи фекер юлын артабан дауам итергә бик ынтылһам да, ошо мәҡәлә алдына ҡуйылған маҡсат әлеге «Урал»ға йәнә тарта. Илле дүртенсе йылдың ҡышы менән яҙы араһында Магнитогорск станцияһына килеп төшөп, барлыҡ мөлкәтте трактор саналарына тейәп, Оло Ҡыҙылдың һул яҡ ярынан совхоздың буласаҡ үҙәк усадьбаһы өсөн урын һайлаған саҡта ҡағыҙҙа ғына төҫмөрләнгән хужалыҡҡа Иван Тимофеевич Митяев етәкселек иткән. Ай-һай, дәртле лә, ҡыйыу ҙа, алдағыны уйлап фекерләй торған кеше булған ул! Уйлап ҡарағыҙ, сиҙәмселәр ғәмәлдә ҡола яланға килеп төшкән. Йылғаның ҡаршы ярында Буденный исемендәге колхоздың үҙәге – боронғо башҡорт ауылы Әлмөхәмәт, арттараҡ Булат ауылы. Иркен урын булһа ла, был тирәләргә башҡорттар ихлас ултырып бармаған. Төпләнгәндәре лә, ер һөрөүҙән бигерәк, мал көтөүҙе хуп күргән. Шул уҡ ваҡытта сиҙәмгә ҡәҙәр ошонда эшләп килгән колхоздарҙың, «Красная Башкирия», «Йәнгел» совхоздарының яңы эште йәйелдереп ебәреүҙә ҙур терәк булыуын да инҡар итеү мөмкин түгел.\nЙылдар үтә, әллә нисәмә ҡәүем вәкилдәренең бер хужалыҡта татыу, ығы-зығыһыҙ йәшәүенә миҫал кәрәк булһа, әйләндек тә «Урал»ға барҙыҡ. Егерме туғыҙынсы йылда республикала тәүгеләрҙән булып ойошторолған «Красная Башкирия» совхозында ғүмер баҡый рустар, башҡорттар, татарҙар йәшәүе уйыбыҙға инеп тә сыҡмаған. «Красная Башкирия»нан бүленеп, айырым хужалыҡ булып эшләүсе «Йәнгел» совхозында ла рус кешеһе генә төпләнмәгән. Тимәк, кемдең ниндәй телдә һөйләшеүе, ҡайһы ғәҙәттәргә өҫтөнлөк биреүе күршеләренең күңелен ҡытыҡламай, тартындырмай һәм кәмһендермәй. Һәр хәлдә, әллә гел яратып яҙғанға, «Урал»да мин ун биш телле милләт вәкилдәре араһында бер проблема ла күрмәй торғайным.\nТөптәнерәк фекерләй китһәң, шул тормош үҙе бер һабаҡ булған икән дә баһа. «Урал», бер саҡ ныҡлап ҡеүәтләнеп китеп, район етештергән бөтә игендең сиреген бирә башланы. Хужалыҡҡа ҡаты ҡуллы, шул уҡ ваҡытта кеше күңелле Миңнислам ағай Мирсаяпов етәкселек итә. Сиҙәмгә ул Мәләүез районының Айтуған ауылынан килгәйне. Әллә рус ҡыҙына өйләнгәнгә, Миңнислам Нурислам улы башҡортса һирәк һөйләште. Хәйер, күп милләтле хужалыҡта ҡайһы телдә аралашыу мөмкинлеге һәр беребеҙгә мәғлүм. Районыбыҙҙағы тәүге Социалистик Хеҙмәт Геройы, күрше ауылыбыҙ Амангилделә тыуып үҫкән Вафир ағай Тайсиндың уландары «Урал»да йә рус, йә башҡорт, йә немец ҡыҙҙарына өйләнеп бөттө. Дүртөйлөнән килеп, сиҙәмдә иң данлыҡлы комбайнсы һәм шофер булып киткән Рәзих менән Фәнәүиҙең ғаиләләрендә лә шундай уҡ хәл. Мин бөгөн рус кешеләре Николай Азапов менән Николай Карповты, татар егете, сая һәм шаян баш агроном Наил Ҡорбановты, украин, ғаиләбеҙҙең яратҡан знакумы, тракторсы Сергей Музыканы, немецтар Генрих Вильдейс менән Яков Тейхребты, мордва Кузьма Комаровты хөрмәт менән хәтергә алам. Байрамдар етһә, Сиҙәм ҡасабаһы урамдарында хәҙер нисәмә халыҡтың моңдары яңғырамай, ниндәй генә милли ризыҡтарҙың тәме ашъяулыҡ янына саҡырмай...\nБыл ерҙең уртаҡ тир менән һуғарылыуын һәм алтын йондоҙҙарға лайыҡ батырлыҡ менән яҡтыртылыуын раҫларлыҡ миҫалдар күп. «Урал» совхозында сиҙәмдең тәүге яҙында беренсе бураҙнаны ярырға ваҡыт еткәс, ул бәхет Әбйәлил егете Сафа Истамғәлин менән ситтән килгән тракторсы Павел Мокроусовҡа тәтегән. Башҡорт менән рус механизаторҙары был эште, әлбиттә, ябай задание тип ҡабул иткәндер, әммә осраҡлыҡта ла законлылыҡтың булыуы хаҡ.\nИкенсе хәл Кузьма Комаровтың улы Савелий менән булды. Ул, комбайнын ремонтлағанда ҡазаға осрап, бер аяғынан яҙғайны. Нишләйһең, бәлә ағас башынан йөрөмәй, әҙәм балаһының кемлеге шундай мәлдәрҙә һынала. Һүҙ һөйләүе генә еңел, яҙмышыңа яҙылғанды күтәреү ауыр. Савелий иһә протез менән йәнә комбайнға ултырҙы, Рәзих Ғабдрахманов кеүек арыҫландар менән тиң йөрөнө. Артабан, институт тамамлап, совхозда инженер булып эшләне.\nӘбйәлилемдә йәшәүсе халыҡтың туҡһан процентҡа яҡыны башҡорт. Шул уҡ ваҡытта уның тарихында, хужалығының һәр тармағын үҫтереүҙә бүтән халыҡтың телен, ғөрөф-ғәҙәтен үҙенеке иткән меңдәрсә кеше ҡатнашты. Һәм әле лә шулай. Ләкин мин хәтерем төпкөлдәрен яҡтыртып торған кешеләрҙе айырыуса яҡын күрәм. Рустар Иван Дмитриевич Суворов менән Георгий Филиппович Орлов икеһе ике хужалыҡты алып барҙы. «Красная Башкирия» совхозы директоры Суворов йөҙөндә мин ифрат аҡыллы һәм киң күңелле рус кешеһе образын күрәм. Иван Дмитриевич үҙ заманынан уҙыбыраҡ атлаусы етәксе ине шикелле. Бер мәл, уҡытыу эшенә һәр ваҡыт иғтибары өсөн, Суворовҡа «Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән исем бирҙеләр. Игенсе булһа ла, Иван Дмитриевич ысын мөғәллим дә булған. Орловтың абруйы ла яҡташтарым араһында, өҫтөнөрәк булмаһа ла, Суворовтыҡынан кәм йөрөмәне. Ул күп йылдар рәйеслек иткән «Путь Ленина» колхозының хәҙер, ел-дауылдар хәтһеҙ генә ҡаҡҡылаһа ла, хужалыҡ итеү формаларын эҙләй торғас, Орлов исемендәге ауыл хужалығы етештереү берекмәһе булып эшләп ятҡан көнө. Шөкөр, һыр бирмәйҙәр.\nУйлай китһәң, нисәмә ҡәүем кешеләре, бер ергә ерегеп, тел һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе уртаҡлаштырып, хәүеф-хәтәрҙәрһеҙ ғүмер кисергәнбеҙ икән. Рус Алексей Ишутин «Йәнгел» совхозында директор булһа, Дәүләт ауылында – татар Азат Хәйеров, Гусевта – немец Исаак Пеннер колхоз рәйесе. Был ағайҙарҙың һәр береһе тураһында китап яҙырлыҡ.\nХәйер, рәхмәт әйтеү бер ҡасан да һуң булмай. Беренсе мөғәллимәм, татар милләтле күршебеҙ Хафаса Мөхәмәҙиә ҡыҙы Усманова, артабанғы синыфтарҙа үҙемә һабаҡ биргән уҡытыусыларым Әминә Кирәева, Мәйсәрә Ильясова апайҙарым онотолорлоҡмо һуң? Башҡорт төбәгенә килеп, улар, беҙҙең бәхеткә, ташлап китмәне.\nБерҙәм булыу халыҡҡа берәгәйлек бирә, татыулыҡ ризыҡтарыбыҙҙы татлы итә. Туғанлыҡтың төҫтәре лә, тәмдәре лә шуларҙан бар булалыр. Донъя байлығы килә лә китә, бергә йәшәү бәхетенә генә үлсәүҙәр юҡ.\nСығыу ваҡыты 8-02-2011, 10:27 | Ҡаранылар: 1754\n«Һәр ҡайтыуым тыуған ергә булған мөхәббәтте ҡабат яңырта…»\n«Милли баҡсаларыбыҙҙы кәртәләмәйек», –\nӘхмәтзәки Вәлиди һәм бөрйән ырыуы башҡорттары


Ғаләмдәге ике есем һымаҡ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Шәхестәр » Ғаләмдәге ике есем һымаҡ\nҒаләмдәге ике есем һымаҡ 05.01.2018 // Шәхестәр\n1995 йыл. Көҙ. Мәсетле районында “Ағиҙел” журналын таратып йөрөйбөҙ. Журналдың баш мөхәррире Булат Рафиҡов, Тимер Йосопов, Ирек Кинйәбулатов, Гүзәл Ғәлиева һәм мин. Дыуан-Мәсетлегә күрше генә Яуыш ауылында әҙәби кисә булды. Мин һәм Ирек Кинйәбулатов район етәкселәре менән бер машинала тура килгәнбеҙ. Яуышта өләсәйем Мөнирәнең бер туғаны Йыһанур бабайым ауырып түшәккә ятҡан, юл ыңғайында шуға инеп, хушлашып сығырмын тип тә план ҡорам.\nЮлдаштарыма үтенесемде әйткәйнем, тәүләп Ирек ағай:\n– Мында һәр кемгә, һәр бабайға инеп йөрөһәк, ҡайҙа бара ул? – тине.\nБашҡалар өндәшмәй, шулай бер һүҙ менән һорауым кире хәл ителде лә ҡуйҙы. Тура район үҙәге Оло Ыҡтамаҡҡа юлландыҡ. Юл буйы әрнеүҙәрем, эстән Ирек ағайҙы әрләүҙәрем! Ул мине кешегә һанамай: миңә ул саҡта ҡырҡ йәш, мин йәшел танаумын, әҙәбиәттә лә бер ни эш ҡылмағанмын: “Бәлә”, “Ике ғүмер”, “Арыған кеше” повестарым, “Таня-Таңһылыу” әҫәрем баҫылған, әлбиттә, әммә улар, йәнәһе, иҫәпкә бар, һанға юҡ.\nШул сәфәрҙән йәнем әрнеп ҡайттым, өҫтәүенә, ишетәм, Йыһанур бабайым шул ятыуынан тормаған. Ирек Кинйәбулатов ағай, әлбиттә, билдәле шағир, беҙҙең яҡташтар бөтәһе лә уның ауыҙына ҡарап тора. Шулай ҙа, тыштан һиҙҙермәһәм дә, эстән шағир ағайға үпкә һаҡланым.\nРәшит Солтангәрәй әйтмешләй, Ирек Кинйәбулатов ниндәй шағир? Ул бағышлауҙар ғына яҙа! Йәш саҡта, әлбиттә, шәп шағир булған, йәш саҡта ғәжәп шиғырҙар яҙған! Имеш, радио иғлан итә: кемдең юбилейы, кемдең тыуған көнө яҡынлай, әйҙә, бағышлау яҙырға тәҡдим итегеҙ! Уны үтәргә беҙҙә шағирҙарҙан иң тәүләп бағышлау батшаһы Ирек Кинйәбулатов әҙер!\n...Тағы ла ун йыл үтте. Ирек ағай хәҙер ҙур шағир, абруйы юғары, күп ерҙә уның һүҙенә, фекеренә ҡолаҡ һалалар, мин дә үҫтем, буғай, был йылдарҙа тәүге романдарым баҫылды, улар “Оҙонтал”, “Әлфирә” ише йыйынтыҡтарға тупланды, “Ағиҙел” журналынан һуң республика китапханаһында эшләнем, “Китап” нәшриәтенә эшкә килдем.\n2006 йыл. Мине нәфис әҙәбиәт редакцияһы мөдире итеп тәғәйенләнеләр. Бер ваҡыт нәшриәттең икенсе ҡатындағы бүлмәмә инеп барам, алдымда Ирек Кинйәбулатов ағай тора.\n– Һине икенсе ҡатҡа күсерҙеләрме?\n– Эйе, – мәйтәм, әлегәсә беренсе ҡатта ултыра инем.\n– Ярай, – тигән була был. – Икенсе ҡатҡа ғына түгел, өсөнсө ҡатҡа ла күсереп ебәрерҙәр әле һине!\nБилдәле, “Китап” нәшриәтенең өсөнсө ҡаты юҡ. Аптырайым, был юлы ла йор, төртмә телле ағайға бер ни тип тә яуап ҡайтарманым. Баҡтиһәң, ул минең түрә булып китеүемде ишетмәгән икән, икенсе көн бүлмәмә инеп, (юғары?) вазифам менән ҡотлап сыҡты.\n– Үпкәләмә, – ти, – ҡотлайым, әләйһә, йә теге, йәки был исемлектән минең исемде һыҙғылап ултырырһың.\nЮҡ, бер ваҡытта ла кешеләргә кенә тотоп улай эшләмәнем.\nБына шул ваҡиғанан һуң беҙҙең арала яҡынайыу башланды ла инде. Юҡ, мин редакция мөдире булғас, Ирек Кинйәбулатов ағай ижадына бер ниндәй ҙә тәьҫирем булманы. Был ваҡытта ул ҙур шағир, билдәле йәмәғәт эшмәкәре ине, йәше лә арыу – етмешен ҡыуа. Мин дә ул саҡта билдәле әҙип, күп романдар авторы булып киттем.\nБеҙҙең яҡынайыу дауам итте. Мине редакция мөдире вазифаһынан төшөрҙөләр, әммә яҡынайыуыбыҙ туҡтаманы, бары нығынды ғына. Бер заман хатта фекерҙәштәр ҙә булып киттек, Яҙыусылар союзы үҫешендә ҙур үҙгәрештәр булды, яҙыусылар төркөмләшеп бөттө, әммә беҙ бер яҡта, бергә булып ҡалдыҡ. Бының сәбәбен шунда күрәм: ниһайәт, Ирек ағай мине күңеле менән ҡабул итте, беҙ күп кенә төбәктәргә бергә әҙәби кисәләргә йөрөнөк, ул мине әҙип тип таныны, үҙенең тиңе итте. Бигерәк тә уға ал-ял белмәй эшләүем, егелеп проза йөгөн тартыуым, ижади әүҙемлегем оҡшай ине. Ә Ирек ағай – шиғыр оҫтаһы, былай кешеләр араһында – тел маһиры, сәфәрҙәрҙә кешене көлдөрөп эсте ҡатырып бөтә. Һәр һүҙе мәғәнәле, һәр фекере идиома булып сыға. Ә уның бағышлауҙары тора-бара шиғриәтебеҙҙең бер айырым жанр төрөнә үк әйләнеп китте. Хатта Рәшит Солтангәрәй, кемдең юбилейы етә, шул Ирек Кинйәбулатовҡа бағышлау яҙырға мөрәжәғәт итә ала, тип радионан иғлан бирҙертте... Рәшит Солтангәрәй менән Ирек Кинйәбулатовтар — тиҫтерҙәр, йәшлек дуҫтары, икеһе лә тел биҫтәләре, бер-береһен төрткөсләргә, шаяртырға ғына торалар. Беҙ, йәштәр, арттан ғына уларҙың үҙ-ара мөнәсәбәте үҫешен күҙәтеп торабыҙ бит инде: Ирек ағай, Рәшит ағай 2000 йылда вафат булғас, уны оҙатып Таймаҫҡа барҙы, дуҫына һуңғы хөрмәт күрһәтте.\n...Беҙҙең яҡынлашыуыбыҙ дауам итте. 2010 йылда, мине Салауат Юлаев премияһына тәҡдим иткәс, Ирек ағай тәүгеләрҙән булараҡ, Ринатты лауреаттар исемлегендә күргем килә, тип яҙып сыҡты.\nҒаләм иңендә ике есем шулай яҡынлашты. Аптырайым да, һоҡланам да: мин ниңәлер әҙәбиәтебеҙҙең ошо көслө быуынына яҡынланым – Рауил Бикбаев, Тимер Йосопов, Ҡәҙим Аралбай, Ирек Кинйәбулатов, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Хәсән Назар, Әсхәл Әхмәт-Хужа, Сафуан Әлибай, Рәшит Солтангәрәй, Мәүлит Ямалетдин, Радик Хәкимйән, Шамил Хажиәхмәтов, Рәшит Шәкүр, Ғәзим Шафиҡовтар быуынына. Әлбиттә, улар һәр саҡ мине “өф” итеп торманы, улар көслө быуын, ҡеүәтле быуын булды, улар әҙәбиәттә йөҙөп эшләне, йәйрәп ижад итте. Мин уларҙың барыһын да яҡын иттем, яраттым. Ниңәлер ошо быуынға яҡынланым, улар менән дуҫ, фекерҙәш, хатта бер үк партияла – лагерҙа булып сыҡтым. Быныһынан һис тә баш тартмайым.\nЯҙмыш беҙҙе төрлө төҫкә индерә, төрлөсә һынай. Юҡ, беҙ бер ваҡытта ла үпәсләшеп-һөйөшөп кенә йәшәмәнек, һәр беребеҙ хәленсә иленә, халҡына хеҙмәт итергә тырышты, беҙҙе берләштергән бер генә нәмә – әҙәбиәт, шиғри һүҙ ине. Ә беҙгә тиклем дә, беҙҙән һуң да әҙәбиәттә быуындар булған, булыр бит; улар ҙа шулай аңлашып, дуҫ булып, яҡынлашып йәшәһә ине.\nЯҡынайыу дауам итә. 2016 йылда башҡорттоң ғорур шағир бөркөтө Ирек Кинйәбулатов теге донъяларға күсте, миңә, уның кесе ҡәләмдәшенә, уны һуңғы юлға оҙатырға – Абдулла ауылы зыяратына әсәһе янына ҡуйырға насип итте...