8 Июнь 2019, 16:04\n—Атай?!Кейенеп бөтөп, ишек тотҡаһына инде үрелдем тигәндә, төпкө бүлмәнән ҡыҙының өндәшеүе атай кешенең юлын бүлде.—Әү, ҡыҙым, нишләй?—Атай, һеҙ ҡайҙа барырға йыйындығыҙ ул?Һыңар ҡулына күтәргән ауыр сумкаһын атай кеше еңелсә иҙәнгә терәй биреп боролоп:—Һуң, апайың әйтмәнеме ни?! Беҙ ҡәйнәмдең тыуған көнөнә барабыҙ. Кискә ҡайтабыҙ ул, ҡурҡма, ҡараңғыға ҡалмаҫбыҙ.—Ҡурҡмайым да ул... Иртәгә бит әсәйҙең ике йыллығы, үткәрмәйбеҙме инде атыу?! Ҡапыл ғына көн иҫәбен онотҡандай ҡалған атай аптырап ҡалды.—Үткәрербеҙ, һуң...көнөндә үк тимәгән бит, Яңы йыл байрамы үткәс булһа ла... Ҡасмаҫ...\nКейенеп бөтөп, ишек тотҡаһына инде үрелдем тигәндә, төпкө бүлмәнән ҡыҙының өндәшеүе атай кешенең юлын бүлде.\n—Әү, ҡыҙым, нишләй?\n—Атай, һеҙ ҡайҙа барырға йыйындығыҙ ул?\nҺыңар ҡулына күтәргән ауыр сумкаһын атай кеше еңелсә иҙәнгә терәй биреп боролоп:\n—Һуң, апайың әйтмәнеме ни?! Беҙ ҡәйнәмдең тыуған көнөнә барабыҙ. Кискә ҡайтабыҙ ул, ҡурҡма, ҡараңғыға ҡалмаҫбыҙ.\n—Ҡурҡмайым да ул... Иртәгә бит әсәйҙең ике йыллығы, үткәрмәйбеҙме инде атыу?!\nҠапыл ғына көн иҫәбен онотҡандай ҡалған атай аптырап ҡалды.\n—Үткәрербеҙ, һуң...көнөндә үк тимәгән бит, Яңы йыл байрамы үткәс булһа ла... Ҡасмаҫ...\nБаянан бирле ҡабыҙыулы машина тауышы ҡабаландырған атайҙы, бер-ике тапҡыр сигнал биреүе, тамам уҡтай тышҡа атылдырҙы. Ҡараштары менән йотоп ҡарап ҡалған ҡыҙына хуш тиергә лә башы етмәне.\nЗәлифә тағын япа-яңғыҙ ҡалды өйҙә. Күңелһеҙ. Ағас тирәсле быяла рамка эсенән уйсан ғына ҡарап ултырған әсәһе рәсемен күкрәгенә ҡыҫып диванға ултырҙы. Тап ике йыл элек ошо көндә ул әсәйле ине әле. Яңы йыл иртәлегенә икәүләшеп күлдәк тектеләр. Еңмешләнеп әле был, әле теге ерен оҡшатмай ҡырҡ һүттереп, ҡырҡ тектереп әсәй генәһен ыҙалатҡайны. Көн түгел төн иҫәбенә инеп, төнгө өстәрҙә саҡ бөттөләр. Күлдәк-костюм шул тиклем килешле ине, көҙгө тирәһендә өйрөлгән Зәлифәнән күҙен алмаған әсәй :\n—Шундай матур, һылыу бит ул минең ҡыҙым! Үҫеп еткәс бынан да матур туй күлдәге кейеп, кейәү кәләше булып сығып та китерһең әле,—\nТик, Алла бойорһа, тимәгәндер ҙә, Хоҙайҙың амин тигән мәленә тап килмәгәндер шул әйткәне ...\nТаңғы алтыларҙа Зәлифәне әсәһе уятып :\n—Ҡыҙым, мин район үҙәгенә больницаға барып киләм, икмәккә тип ҡамыр баҫып ҡуйҙым, ҡалҡып китһә, май ҡушып тансҡарһың, йәме, төш ауыуға ҡайтып етәм мин, ыңғай ғына булһа инде эшем.\n—Атай алып бармаймы ни машина менән?\nҠуй, үҙем, тигәнгә ишара итеп ҡул ғына һелтәне әсәһе.\nҺуң ятһа ла күҙенә тамсы ла йоҡо эленмәй, әсәһенең аяҡ тауыштарының алыҫлашыуына тиклем тыңлап ҡалды.\nЗәлифә яңы йыл иртәлегенән ҡыуанып ҡайтты, ҡыуанмай ни, костюмдар бәйгеһендә гран-при алды бит үҙе! Оса-һикерә бүләккә бирелгән фоторамка һәм бер ҡап кәнфитте тиҙерәк әсәһенә күрһәтергә ашыҡты. Табағынан ташҡан икмәкте ҡайтара баҫып, сабыр ғына әсәһен көттө. Тик ул ҡайтманы. Киске биштәргә телефон аша үҙ хәлен еткерҙе әсәһе:\n—Зәлифә, ҡыҙым, һаумы! Көткәнһеңдер инде, балам, ҡайталмайым инде бөгөн, автобус юлда боҙолоп анализдар биреүгә һуңлаңҡыраным. Врачтар ҙа иртән иртүк кенә булалар икән. Шуға, бөгөнгә таныш ауылдаштарҙа ҡалып торам, йәме. Икмәкте атаң менән бешереп алығыҙ инде, бешеп ҡуйма түлке, ипләп. Ә еңеү яулауыңды ишеттем инде ҡыҙым, уҡытыусығыҙҙы осратҡайным, ҡотлайым! Үҙеңә матур ғына берәй бүләк алып ҡайтырмын, иртән кискә ҡалмай ҡайтып етермен, балам. Ас ултырмағыҙ, аш йылытып эсегеҙ, кәнфитеңде лә һаҡлап ашамай ултырма, кү-ү-үп итеп үҙем дә апҡайтырмын әле...\nӘсәһенең һәр һүҙен һаман да ҡолағында бөгөнгөләй генә хәтерләй. Ә ике йыл үткән...\nШул төндә таныштары өйөндә йөрәге туҡтай әсәнең. Исмаһам берәй ваҡыт һаулығына зарланып, дауахана тупһаһын тапамағанға, ышанып та булмаҫ хәл ине. Эстән һыҙып, сабыр ғына һынып йөрөгәндер инде, бисара. Каникулдың тәүге көнөндә, ҡаланан ҡайтаһы әсәһен көткән Зәлифәнең ҡыуаныстарын ҡара ҡайғы, һағыш-һыҡтау баҫтырып, әсәһенең йәнһеҙ кәүҙәһен алып ҡайтты атаһы. Ышанманы ҡыҙсыҡ, һонолоп төшөп иҙән буйлап ятҡан әсәй кәүҙәһенә теҙләнеп, һалҡын ҡулдарын, битен һыпырғылап ҡараны. Мәйет көтөргә килгән инәй-апайҙарҙы һыҙлатып, күкрәгенә йығылып иланы. Бер ҡасан да иғтибарынан ташламаған әсәй, был юлы тып-тын ине, етмәһә һалҡын. Илауҙан шешенгән йөҙ, танығыһыҙ ҡарлыҡҡан тауыш бер тотам атай артынан ҡалмай, берҙән-бер таянысын юғалтыуҙан ҡурҡып эйәрҙе. Иҫке өй тупһаһында яҫы таш йөҙөнә әсәһенең исем-шәрифен сүкеп яҙған атайҙың да ҡайғыһы ҡаты икәнлеген, бығаса бер ҡасан да ауыҙына алмаған тәмәкене бер-бер артлы быҫҡытыуынан уҡ аңларға була ине. Ара-тирә күҙ тирәһен ҡул һырты менән һыпырғылаған атай ҙа илай ине шул. Ошо көндән яңы ваҡыт иҫәбе китте Зәлифә ғүмерендә, өсөнсө кластың тап уртаһында ул әсәйһеҙ ҡалды...\nМәктәптә алған билдәләр өсөн ҡыуаныусы, ҡайнар сәйен, ҡоймағын өлгөртөп көтөүсе булмаған өйгә ашҡынып ҡайтыу ҙа мәғәнәһеҙ тойола. Үҙең яһап эскән сәй ҙә тәмһеҙ, өй күптән йәмһеҙ. Күпме генә мейес баҙратып яҡма, өйгә йылы йүгермәгән кеүек, һыуыҡ. Төндәр оҙон, бала ғына булһа ла уйҙар ҙа ауыр. Уйынсыҡ та ҡыҙыҡ түгел, кәнфиттәр ҙә тәмһеҙ кеүек. Ошоғаса ҡайғы итеп күргәне ваҡлыҡ ҡына булған, бына ҡайҙа ул ысын ҡайғы! Әсәйһеҙ...\nЭнә менән сәнскән һәр күлдәк йөйөн һыпырып, ғүмеренең һуңғы тәүлеген һынаған әсәһенең ҡул йылыһын һағынып илауҙарҙың иҫәбе тағын берәүгә артты бөгөн. Бына-бына ҡар өҫтөндә аяҡ шығырлауы килеп тәҙрәне шаҡыр ҙа "Зәлифә-ә-әү, ас, мин ҡайттым, ҡыҙым !"—тиер кеүек. Киткәндәр ҡайтмаҫын аңлай ҙа, тик...\nКер йыуыу, ашарға бешереү атай иңендә булһа ла, Зәлифәгә лә эш тейеп ҡуя. Бығаса эш айырмай ат урынына егелеп донъя көткән ҡатынының юҡлығын, түрбаш тирәһе эшенең ни тиклем ауыр икәнлеген тамам аңланы ир ҙә. Ҡатынының ҡырҡына күп уйламай, димсе димләгән йәш ҡатынды алып ҡуйҙы атай. Бер аҙ ҡыуанды Зәлифә. Ҡатын кеше барыбер өй йәме бит, ҡайтһа-китһә түрбаш ҡараулы. Ҡатҡыл да түгел үҙе, үтә яҡын да алып бармай. Әсәһенең ҡәҙергә генә кейгән саған япраҡтары төшкән күлдәген кейеп алғас, бөтөнләй ҡыуанды, әйтерһең дә әсәһе үҙе йөрөйме ни. Тик, әсәй ҡәҙерләгән күлдәк, әрһеҙләнеп төҫө китеп, тора-бара бил тирәһе бүҫерелеп, бер көн килеп мейес алдында йыуғысҡа туралып ятыуын ғына ауыр кисерҙе. Тарһынманы апайҙы (әсәй урынына килгән йәш ҡатынды беҙҙә шулай тиҙәр) Зәлифә, шулай ҙа әсәһе тотҡан һауыт-һабаны, күнәк-санаҡты ул тотоноуына ҡырын ҡараны. Ғүмер буйына ҡул менән кер йыуған ҡатынының хәлен бер белмәгән атай, елтерәтеп ҡаланан автомат кер йыуыу машинаһы алып ҡайтты, кәкре көйәнтәне ялға оҙатып, урамға ҡоҙоҡ ҡаҙҙырып ҡуйҙы. Икмәк бешереүгә электр мейесе, тағын әллә күпме ҡул көсөн алмаҫ яйланмалар тулды өйгә. Рәхәт тормоштоң бер көнөн генә лә татып китә алмаған әсәһен әсенеп йәлләне ҡыҙ. Көнө-төнө эштә лә түгел атай, өй тирәһендәгегә лә өлгөрә. Элек кенә ине ул эшкә һылтанып, бар донъяны әсәйгә ауҙара ине. Бисара, исмаһам бер тауыш күтәрмәне бит әле...\nЗәлифә атаһының әсәһе—ҡартәсәһе мәрхүм булғас, әсәһенең хәйер итеп ҡоймаҡ ҡойоп Хәтирә әбейгә индергәнен иҫләне. Әллә ҡоймаҡ ҡойоп ҡарарға инде, күптән бер кем өйҙә юҡ. Шулай итте лә. Был эштең нескәлектәрен күптән\nятлап тиерлек бөткәйне ул, әсәһе йыш бе-шергәйне бит.\nЙылы ғына ҡоймаҡ тотоп ингән Зәлифәне Хәтирә әбей ҡыуанып ҡаршы алды, бер яңғыҙы донъя көткән әбейгә ҡыҙ бала инеүе ҡыуаныс булмай ни! Бер тәрилкә ҡоймаҡ, уймаҡ ҡына күңел хәсрәттәрен буйтым таратты. Шул тиклем моңло итеп аят бағышламаһын көйләне Хәтирә әбей, Зәлифә түҙмәй илап тик ултырҙы. Тыйманы. Устарын битенә һыпырып ҡуйғас, Зәлифә-нең башынан ҡосаҡлап сәстәрен һыйпаны:\n—Һығылы-ы-ып ҡына һарғайып йөрөмә, балам, ҡайғың ауыр, ила, түгелеп ила. Еңеләйеп ҡалаң ул, сереңде сир итеп йыйма, һис юғы миңә сис. Тыңлармын, балаҡай, мин дә бит бер йәтим. Өс айлыҡ сағымда ғына әсәм үлгән, урам буйлатып йөрөтөп кем етте шуны имеҙеп кеше иткәндәр. Ярай әле һин арыуыҡ иҫ белеп ҡалдың, бына мин әсәйҙең ҡалай икәнен дә белмәнем. Ә хәсрәтең тәме ят түгел, аңлайым, балаҡай, аңлайым. Исмаһам бына атаң әҙерәк үҙеңде тартмай икән. Үә-ә-ә-әй, боронғолар белмәй әйтмәгән шул, әсәй үлһә, атай—еҙнә, тигәндәр бит. Ып-ысын икән дәһәң. Кит, мынау Сәриә килен уйлаһа ни була икән?! Бер яңғыҙын өйҙә ҡалдырып! Суҡыш башындай бала машинаға һыйыр ине, күңеле асылып, ер-һыу күреп ҡайтыр ине, кит инде! Ят бауыр, ят инде, ҡалайтаң?!\nНей, Зәлифә, ҡыҙым, әсәй генәң төшөңә инмәйҙер ул?\nХәтирә әбейҙең күкрәгенә һырылып мышнаған ҡыҙсыҡ, кинәт башын күтәреп бөгөн генә күргән төшөнөң рәт-сиратын һипләп һүтеп тә һалды:\n—Бөгөн тәүгә тапҡыр әсәйҙе төштә күрҙем, шул көйө генә, ап-асыҡ үҙе, ишектән килеп инде лә, ашығып мейескә терәлде. Бер туҡтауһыҙ, "өшөнөм, уф, өшө-\nнөм",—ти ине. Шундуҡ уянып киттем, уянғаныма йәнем көйөп юрған аҫтында иланым.\n—Һуң, ҡыҙым, быйыл түгел, уҙған йыл да йыллығын уҡытманы түгелме һуң атаң?!\n—Эйе, уҡытманылар шул. Мин һораным унда ла, атай: "Апайыңдың аяғы ауырайған, ҡайҙа ул ҡунаҡ ҡайғыһы",—тине. Аңламаным. Аҙаҡ туғаным тыуғас ҡына, аяҡ ауырайыуҙың ни икәнен белдем.\n— Э-эй, сәбәп кенә инде! Ятһам-торһам аят бағышлап торам мин былай, ҡыҙым. Әрүәхтәрҙең иҫләгәнен барыһын да теҙеп исемләп сығам, мәхрүм генә ҡайтып китмәһендәр, тием.\nХәтирә әбей яулыҡ осо менән күҙ төптәрен һөрт-көләп ҡуйҙы.\nТулышҡан күңеле еңеләйеп ҡуйғандай булды Зәлифәнең. Эскерһеҙ алсаҡ инәйе барлығына ҡыуанып, аятҡа, тәмле сәйгә һөйөнөп, нигеҙе йәмшәйеп, ергә һеңешкән өйҙән ҡайтырға сыҡты. Артыҡ күҙгә сағылып бармаған был йортта илаһи йыуаныс бирер ҡөҙрәт бар кеүек тойолдо Зәлифәгә. Таңға күреп тетрәнгән төштө генә иҫкә төшөрөп ҡыйын итте, ҡолаҡ осонда "өшөнөм, уф, өшөнөм ",—тигән һүҙҙәр ҡабаттан яңғырап тик тора. Өйгә инеп тә бер кем юҡ, һарай тирәһендә лә толҡа тапманы. Әллә әсәһе ҡәберенә барып урарғамы? Хәтирә әбей бит тыйманы, тик ҡыҙыл эңергә ҡалма, тип кенә киҫәтте. Зәлифә ҡултығына быйыл йәй әсәһе менән баҡта ҡайнатып, ҡул менән тетеп түшәп, һырыған йөн юрғанды ҡыҫтырып алып зыяратҡа барырға юл алды. Урамда бер йән эйәһе юҡ, ҡаты ҡар зыярат тирәһен бейегәйтеп тигеҙләп ҡуйған. Билдән былай батманы, ҡар өҫтөнән еңел генә атлап, рәшәткәләре ярым ҡар аҫтында ятҡан зыяратҡа барып етеп, бер яҡ ситтәге, әсәһенең ҡәберенә яҡынланы. Моңһоу ғына ҡарап ҡатҡан, аҡ яулыҡлы әсәһенең рәсемен күреп тын ғына иланы ҡыҙсыҡ ."Килдеңме, ҡыҙым?!"—тигәндәй тауыш һиҫкәндерҙе. Һалҡын таш йөҙөн кескәй устары менән һыпырып, ауыҙ эсенән ниҙер һөйләне...\nҠултығындағы ап-аҡ ерлеккә ҡыҙыл ҡәнәферҙәр төшөрөлгән юрғанды әсәһе ҡәберенә йәйеп, ҡайтыуға табан атлаған Зәлифә боролоп тағын бер рәсемгә күҙ һалды. Баяғы уйсан әсәй йылмайып ҡарағандай һы-маҡ. Зәлифәнең шыбырлап ҡына әйткән һүҙҙәре ҡар тауышына ҡушылып зыяратты сыҡҡансы ҡабатланды: "Өшөмә, әсәй...өшөмә..."


«Икенсе әсәй» кеүек » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Кеше һәм хоҡуҡ » «Икенсе әсәй» кеүек\n2012 йылда пенсияға сыға, әммә ҡул ҡаушарып өйҙә ултырыуҙы өнәмәй. Уға ветерандар ойошмаһын етәкләргә тәҡдим итәләр. Ә ойошма бик тә ҙур (бө-гөнгө көндә ике йөҙ биш пенсионер, шул иҫәптән 60 йәште үткән 82 ветеран иҫәпләнә).\n- Ул саҡ эске эштәр бүлегендә Валерий Афанасьев начальник ине. Мин: «...әллә инде, шул тиклем абруйлы ағайҙар менән эшләй алырмын микән?» - тип шөб-һәләнә башлағас, ветерандар ойошмаһына йәшерәк, күтәрелеүгә еңелерәк кеше кәрәк, тип ҡырт киҫте, сөнки күп йүгерекләргә тура киләсәк - байтаҡ оло-лар конкрет хәстәрлеккә мохтаж. Шул уҡ ваҡытта остазлыҡ тураһында ла күрһәтмә бирҙе: күпте күргән, оҙаҡ өлгөлө хеҙмәт иткән аҡһаҡалдарҙың тәжрибәләрен киләһе быуындарға биреү зарурлығына баҫым яһаны, - тип иҫкә алды Айһылыу Ғәйнулла ҡыҙы.\nӘ йүгерекләргә, ысынлап та, күп тура килә. Ветерандарға ваҡыты менән иҫәпләшмәй документтар юллаша, кәрәк икән, аҙыҡ-түлек артынан ма-газинға йүгерә. Үке-нес, бындай ғына мәшәҡәттәр түгел шул. Быйыл бер ағай үлеп китте, бар балалары ситтә. Улар килеп еткәнсе бөтә күңелһеҙ мәшәҡәттәрҙе вете-рандар ойошмаһына үҙ өҫтәренә алырға тура килә.\nКүп мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәк инде. Мәҫәлән, дауахана етәкселеге менән килешеп, ветерандарына стационарға урынлашырға ярҙам итә. Быйыл ун биш пенсионерҙы үҙҙәренең ведомство госпиталенә йүнәлтәләр, ун кешене санаторийҙарға ебәреүҙе юллайҙар.\nХеҙмәт урынында һәләк булған кешенең ғаиләһе, хеҙмәт урынында имгәнгән иптәш тә иғтибарҙан ситтә ҡалмай. Һәм шуны һыҙыҡ өҫтөнә алды:\n- Ойошманың һөҙөмтәле эшмәкәрлеге бүлек етәкселеге булышлыҡ иткәндә генә мөмкин. Шөкөр, бүлек начальнигы Илдар Абдраҡипов ололар-ҙың мәнфәғәттәренә айырыуса иғтибарлы, ветерандарҙы ихтирам итә. Бөгөнгө көндө хеҙмәт иткән шәхси состав та шул уҡ ҡа-рашта. Бер генә миҫал - Ололар көнөнә үҙ аҡсаларын йыйып ветерандарға ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеү алымы күптән йолаға ингән. Рәхмәт инде!\n...һуңында бер сетереклерәк һорауға ла туҡталайыҡ. «Итекһеҙ итексе» принцибы яҡшы түгел инде ул. Беҙ ҙә, йәғни журналистар, табиптарҙы маҡтағанда - уның үҙенең сәләмәтлегенә, уҡытыусылар тураһында яҙғанда - үҙ балалары ниндәй кеше булып үҫеүенә иғтибар бирәбеҙ. «Икенсе әсәй» тип ололап аталған Айһылыу Ғәйнулла ҡыҙының тура мәғәнәлә әсәй ролен дә өлгөлө үтәүе асыҡланды.\nИгеҙәк ҡыҙҙары - Нәсимә менән Анна табип һөнәрен һайлағандар. Нәсимә Силәбелә йәшәй, балалар нев-рологияһы бүлексәһе мөдире.\nАнна - Санкт-Петербургта Олимпия резервы мәктәбендә реабилитолог. Икеһе лә, йәш булыуҙарына ҡарамаҫтан, ихтирам яулап өлгөргән белгестәр. Ә Руслан улдары - юстиция лейтенанты, эске эштәр бүлегенең тәфтишсеһе. Ул да өлгөлө хеҙмәт итә.\n- Бала тәрбиәләүҙең ниндәйҙер сере юҡ инде ул - сабый ата-әсәһенән ни күрә, шуны ҡабатлай. Шуға ла ололар үҙҙәре шәфҡәтле, мәрхәмәтле булырға тейеш, - тип педагогика серҙәре менән уртаҡлашты әңгәмәсебеҙ. - Шул уҡ ваҡытта, тормошта ни генә булмаһын, кеше исеменә лайыҡ ҡалырға өйрәтергә кәрәк.\nОлоларҙы ихтирам итеүгә төшөндөрөү - милли педагогикабыҙ-ҙың күркәм сифаты. Тормоштоң ҡәҙерен белергә, тәмен тойоп йәшәргә лә белергә тейештәр. Бына мин үҙем дә һәр саҡ әсәйемдең (Юлдаш ауылы-нан Нәсимә Хакимйән ҡыҙы Аллаярова) аҡыллылығына, сабырлығына, иҫ киткес эш-һөйәрлегенә һәм ми-һырбанлығына һоҡланып йәшәнем, әле лә уның һүҙе барыбыҙ өсөн дә бик юғары әһәмиәткә эйә. Уңайы менән файҙаланып, бар әсәләрҙе Әсәләр көнө менән ҡотлайым, сәләмәтлек һәм хәйерле ғүмерҙәр теләйем!\nКөнүҙәк һорауҙар ҡаралды\nУчалы ауыл ултырағы хакимиәте эргәһендәге һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары советы ултырышы үтте. Оло кеше оло кеше инде - алдағы ултырыштан һуң өс совет... Тотош уҡырға\nЙылы һүҙ - йән аҙығы\nБөгөн ауылдарҙа ярҙамға мохтаж оло йәштәгеләрҙең һаны көндән-көн арта. Әлбиттә, етенсе-һигеҙенсе тиҫтәне ваҡлағандарҙың барыһының да балалары бар... Тотош уҡырға\nҺаман да бергә\n17 апрелдә Рәсәй Эске эштәр министрлығының ветерандар советы барлыҡҡа килеүенең 23 йыллығы билдәләнә Төбәгебеҙҙә лә, бөтә ил буйынса ла был бик... Тотош уҡырға


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ИРӘМӘЛГӘ АРТЫЛЫУ - 2018 - Мәҡәләләр\nИрәмәл - Башҡортостандың бейеклеге буйынса икенсе урында торған тауы. 2010 йылдан "Ирәмәл" тәбиғи паркы ойошторола һәм тау уның территорияһында тороп ҡала. Тауға йылына 15000-дән ашыу кеше артыла. Иң еңеле тип Силәбе өлкәһенең Төлөк ауылы яғынан һалынған маршрут һанала. Бында ниндәйҙер кимәлдә туристик инфраструктура ла булдырылған. Өҫтәүенә, ул башҡаларына ҡарағанда ҡыҫҡараҡ. Хәбәрсебеҙ Зәйтүнә ӘЙЛЕ күптән түгел Ирәмәлгә сәфәр ҡылды һәм әкиәти хәҡиҡәт тәьҫораттары менән бүлешә.\n"Сирләп дауаханаға эләктем. Дауаланыу бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәй - алға китеш юҡ. Палатала бергә ятҡан ҡарт миңә Ирәмәл тураһында һөйләне. Беҙҙә ундай изге урындар булмағанлыҡтан, эстән генә: "Әкиәтеңде һөйләмә, ниндәйҙер таш кемделер дауалаһын, имеш..." - тип уйланым һәм һуңынан был һөйләшеүҙе бөтөнләй оноттом. Күптән түгел миндә яман шеш булыуына шик белдерҙеләр. Шул ваҡыт ҡапыл теге ҡарттың һөйләгәндәре хәтеремә килде, интернетҡа инеп, Ирәмәл, ниндәй тау, ниндәй үҙенсәлеге булыуы хаҡында мәғлүмәттәр эҙләй башланым. Юлға оҙаҡ йыйындым, ҡурҡытты ла, ни тиһәң дә, 3000 километр самаһы. Златоустҡа тиклем поезд менән килдем, артабан Төлөккәсә автостоп ысулын һайланым һәм шул көндө үк Төлөккә килеп еттем".\nӘңгәмәсем һөйләй, ә мин уйҙарым менән бер нисә көн элек үткән ваҡиғаларҙы тағатам. Алдымда һайлау тора: байрамға барырғамы, әллә тауға юлланырғамы? Шул ваҡыт дуҫтарымдан ярҙам килде, "ниәт белдер" тигән ике генә һүҙ ине ул. Көндәлек ығы-зығыла, ысынлап та, ниндәйҙер мәлдә ниәт белдереү тигән шәп ысул хаҡында онотоп ебәргәнмен икән. Ниәт белдергәс, барыһы ла шунда уҡ урынына ултырҙы: асылыма, ысын йортома - тәбиғәткә, тамырҙарыма ҡайтам!\nЛагерь урынлашасаҡ аҡланға бер ни тиклем һуңлап килеп еттек. Уйламаған ҡаршылыҡтар тотҡарланырға мәжбүр итте, әммә команданан бер кем дә зарланыу белдермәне... Был төндә йоҡо алманы. Шулай ҙа йоҡо тоғо эсендә күҙҙәрҙе йомоп, тәбиғәттең нисек тын алыуын тыңлап ятыу үҙе бер рәхәтлек бирә һәм көс өҫтәй. Ҡояштың беренсе нурҙары күренер-күренмәҫтән лагерҙа ҡыштырлау башланды: палатканан башты тығып ҡарамайынса ла уның кем икәнен белергә мөмкин - беҙҙең алмаштырғыһыҙ ашнаҡсы, ул бешергән бутҡаның һәм йәшелсә ашының тәме бер ваҡытта ла тел осонан китмәгән Әлфиә апай иртәнге аш әҙерләй.\nЯйлап лагерға йән инде, ә бер аҙҙан инде ул умарта күселәй гөжләй ине, кемдер хәбәр һата, кемдер эш менән булаша, әммә һәр ерҙә шат көлөү тауыштары яңғырай. Хатта бер яҡ ситтә тыныс ҡына йоҡлап ятҡан таныш булмаған ир-егетте лә "өңөнән" һөйрәп сығарып, иртәнге ашҡа саҡырҙылар. Шулай итеп, ул беҙҙең төркөмдөң тулы хоҡуҡлы ағзаһына әүерелде.\nЕте кеше тау итәгенә ("Ирәмәл" тәбиғәт паркының территорияһы сигенә тиклем) машинала китте. Төп төркөм өсөн тауға менеү лагерҙан башланды. Әммә һәр километр һайын каруан һуҙыла башланы. Тикшереү пунктында күптәр тағы ла нисә километр ҡалыуы хаҡында һораша ине инде. "Уңға китһәгеҙ - алты километр, һулға китһәгеҙ - ете", тип яуап бирә ҡурсаулыҡ хеҙмәткәре...\n"Мин бөтөнләй тигеҙлектән килдем. Ете километр күтәрелергә тигәс, үҙемдең белорус тигеҙлеге иҫәбе менән, анһат, тип уйланым. Ә инде тауға күтәрелә башлаһаң, ғәфү итегеҙ, ҡасан ғына был артылыш бөтә инде, тип уйлайһың. Юл ыңғайы ниндәй ултырыр урын бар, шунда ултырам да, ҡасан ғына был һынау тамамлана инде, исмаһам, тау платоһына етергә ине, тип уйлайым".\nМиңә тауға менеү еңел булды. Бәлки, баштан уҡ әкиәт эсенә сумғанғалыр, сөнки Ирәмәлгә беренсе тапҡыр менгәндән һуң күпме йыл үтһә лә, хәтеремдә һаман да ундағы сихри күренештәр һаҡлана: мүк ҡаплаған ағастар иҫкә төшөү менән бала саҡтан телевизорҙан ҡараған рус әкиәттәре кадрҙары (Булған бит заманалар! Телевизорҙан башҡорт түгел, рус әкиәттәрен ҡарап үҫкәнбеҙ, әммә туған телебеҙҙе сит телгә алмаштырмағанбыҙ!) бер-бер артлы күҙ алдынан үтә; тауға артылғанда литрлап эскән тау шишмәһенең тереһыуы; ниндәйҙер сихри көскә буйһоноп, хәҙер инде ҙур-ҙур таштар булып ҡатып ҡалған йәнлектәр; иғтибарлап тыңлағанда селтерләп кенә көлгәне ишетелгән тау йылғалары һәм эсеп тә һулап та туйып, танһыҡты ҡандырып булмаған, яңы ғына һауылған йылы һөт кеүек тәмле, йомшаҡ тау һауаһы!\n"Ниндәйҙер ваҡытта, Аллаһмы йәки тау эйәләреме, бәлки, ошонда йәшәгән башҡа йән эйәләрелер - мин быны аңлата алмайым, быға барып етмәгәнмен, өлгөрмәгәнмен әле - миңә ҡыйын икәнен күреп, ярҙам ебәрҙе: минән алда ғына өс ҡустым бара, мин уларҙан ҡалмаҫҡа тырышып, арттарынан эйәрәм. "Улар бит ҡустыларым, уларҙың артынан барырға кәрәк", - тип уйлайым. Шулай платоға ла барып еттем. Киске сәғәт 5-тәрҙә артыла башлағайным, платоға килеп еткәндә сәғәт төнгө икенсе киткәйне. Платола торам һәм алдымда тағы ла бер үркәс булыуын күрәм. Текә, ҙур-ҙур таштар менән уратылған. Башымдан бер генә уй үтте: менә алмаясаҡмын".\nПлатоға килеп еткәс, саҡ ҡына ҡалған һымаҡ, әммә ошо 300-500 метр ара хәтерҙә нығыраҡ һаҡлана, сөнки ҙур таштар буйлап менергә тура килә. Шул уҡ ваҡытта таштарға аяҡ терәү менән көс артҡанын һиҙәһең. Ғәҙәти һуҡмаҡтан атлауға ҡарағанда таштар буйлап барыу, таштан-ташҡа һикереү, йүгереү еңелерәк. Бәлки, Ирәмәлдең көсө тап ошо таштарҙа булғанлыҡтандыр? Сөнки улар ябай таш түгел, ә тотош мәрмәр һәм кремень.\n"Иртән бөтөн тән һыҙлай, аяҡтар өйкәлгән, ауыртмаған ер юҡ. Тау башына ҡарайым да, саҡ иламайым: менә алмаясаҡмын. Кирегә йыйына башланым, ә күңелде нимәлер өйкәп тора: 3000 километр юл үтеп килдем, тауға артылдым... һәм башына менеп етә алманым... Ҡапыл артымда ҡустым Александрҙың тауышын ишетәм: "Коля, тауға менмәһәң, һин бит үҙеңде ихтирам итмәйәсәкһең. Хәҙер кире боролоп китһәң, барлыҡ тормошоңдо ҡыйратасаҡһың. Күпме ер үттең, тауға килдең һәм саҡ ҡына ҡалғас менеп етмәнең. Мин һине алып менәм. Биштәреңде ҡалдыр шунда. Киттек!" Һәм һын алға үтте һәм мине тауҙың өстән бер өлөшөнә тиклем артынан эйәртеп алып барҙы. Мин биш ташты үтәм дә ял итәм, биш ташты үтәм дә ял итәм. Ниһайәт, тауҙың башына менеп еттем. Яйлап уны тулыһынса урап сыҡтым".\nИрәмәлгә, ысынлап та, әгәр тау уға рөхсәт итә икән, теләгән кеше менә ала. Әгәр кемдер быға лайыҡ булмаһа, хатта платоға килеп еткәс тә менмәҫкә меңдәрсә сәбәп табылыуы, тәбиғәт күренеше ҡамасаулауы ихтимал. Беҙҙең төркөмдә иң оло турисҡа 72 йәш булһа, хатта 80 йәшлектәрҙең дә менеү осраҡтары юҡ түгел. Был юлы иһә йәштәр, балалар бик күп ине.\nОнотоп торам: пирамидалар! Ирәмәлдә улар 13. Мысыр пирамидаларынан ныҡ айырылалар, сөнки уларҙы туристар тау башындағы таштарҙы алып төшөп төҙөгән, әммә шундай уҡ ҡеүәтле көскә эйә, тиҙәр. Ысынмылыр - әйтә алмайым, әммә Ирәмәлгә һәм пирамидаларға туристар ағымы йылдан-йыл арта. Бында бер тапҡыр булған кеше ҡабат тағы ла киләсәк. Ирәмәлдең тартыу көсө шулай.\n"Миңә Ирәмәл оҡшаны. Хәҙер бына икенсе тапҡыр күтәрелергә ниәтләйем. Беренсе тапҡыр, моғайын, бәлки, тау мине аңламағандыр йәки мин уны. Нисек кенә булмаһын, бында ниндәйҙер мөғжизә бар.\nКисә һеҙ түңәрәккә тороп, тауға менергә әҙерләнгәндә, мин шуны аңланым: баҡтиһәң, миндә кире, насар тойғолар шул тиклем күп икән, һәр саҡ шулар эсендә йәшәгәнмен, шуға онкология барлыҡҡа килгән дә инде. Бөгөн дә һеҙҙең менән аралашыу оҡшаны, тормошобоҙға үҙебеҙ хужа, барлыҡ энергетика ағымдары менән идара итә алабыҙ икәнлеген аңланым. Бары тик беҙ улар менән файҙалана белмәйбеҙ..."\nҠайтыр юл һәр саҡ еңелерәк һәм тиҙерәк үтелә, тиҙәр. Әммә Ирәмәлдән төшкәндә түгел. Бәлки, был тау башында үҙеңде ысын өйөңдә итеп тойоу, үҙеңдең тәбиғәт балаһы икәнеңде аңлау һәм ике, өс төрлө стандарттар менән йәшәүсе ике йөҙлө яһалма тормошҡа кире ҡайтҡы килмәгәнлектәндер? Һәм аҙым һайын: "Саҡ ҡына ҡалды. Иң мөһиме - шишмәгә етһәң, тереһыу эсерһең, йыуынырһың, көс өҫтәлер..." - тип үҙ-үҙеңде өгөтләйһең. Шулай уҡ лагерҙа тәмле киске аш, турист мунсаһы көтөүе күңелде йылыта. Тамаҡ туйҙырып, эҫеһе шартлап торған мунсала ҡайын, шыршы ботаҡтарынан бәйләнгән миндек менән сабынып, Төлөк йылғаһының һалҡын һыуына сумыу барлыҡ арыуыңды ҡул менән һыпырып алғандай юҡҡа сығара бит! Мунса ҡөҙрәтеме, көйләнешме, әммә иртән мускулдар ауыртыуы һиҙелмәне. Хатта, Ирәмәлгә тағы менәйекме, тип шаяртып та алдыҡ.\n"Мунса иҫ киткес булды! Һуғыш ваҡытында партизан олатай-өләсәйҙәребеҙ ер ҡаҙып, шуға оҡшаш нимәлер эшләгән, әммә бындай мунсаны тәүгә күрәм. Йүнләп йоҡлай алмай инем, мунсанан һуң иҙерәп йоҡлағанмын... Шулай уҡ һеҙҙең үлән сәйе бик оҡшаны.\nМиңә Ирәмәл менән дуҫлашырға кәрәк. Яралар төҙәлгәс, ҡабат күтәреләсәкмен, уны тыңлармын, бәлки, һөйләшергә теләр. Тағы ҡайҙалыр йүнәлеш бирһә, артабан юлымды дауам итермен. Юл күрһәтмәһә инде, ҡайтырға тура килер". Көндөң болотло булыуы Ларкино тарлауығына барып һыу инергә ҡамасауламаны. Бындағы хозурлыҡты яҙып та, фотоға төшөрөп күрһәтеп тә аңлатып булмай. Бары тик ғүмереңдә бер тапҡыр булһа ла килеп, үҙ күҙҙәрең менән күрергә кәрәк. Әммә ошо матурлыҡҡа оҙаҡ һоҡланырға ваҡыт юҡ - әкиәттән ысынбарлыҡҡа ҡайтырға кәрәк. Был сәфәр тағы ла нимәһе менән хәтерҙә ҡалды: ҡояшта ла ҡыҙындыҡ, тау йылғаһында һыу ҙа индек, елдә лә елләнек, ҡойма ямғырға ла эләктек. Башҡа ваҡытта булһа, бәлки, кемдер һуҡраныр ҙа ине, әммә Ирәмәлдә кире тойғоларға урын юҡ -тәбиғәттең барлыҡ күренештәренә ҡыуандыҡ, сөнки тәбиғәт беҙҙе үҙе шулай таҙарындырҙы! Әкиәт инде... Ә, бәлки, мажаралыр?.. "Бығаса башҡорттар менән аралашырға тура килмәне. Әммә һеҙ ҙә БР-ҙан, мин дә БР-ҙан, был үҙе үк яҡынайта. Төркөмөгөҙҙә кешеләр шундай яҡшы, шат, ихлас, изге күңелле! Яңғыҙым күңелһеҙләнеп, һыҙланып ятыр инем. Һеҙ килдегеҙ ҙә, тормош икенсе юлдан тәгәрәне: кемдер пластырь килтерә, кемдер башҡа нәмә... Иҫ китерлек! Хатта шундай мажараға тарығаныма шатмын да. Барыһы өсөн дә рәхмәт һеҙгә! Ирәмәлгә рәхмәт! Бөйөк көскә рәхмәт! Уңышлы, бәхетле, сәләмәт булығыҙ!"\nИрәмәлгә сәйәхәт тураһында яҙырға ниәтем юҡ ине. Ә инде Беларусь Республикаһының Минск ҡалаһынан килгән Николай Кустовскийҙы осратып, уның менән аралашҡандан, уны тыңлағандан һуң, "мейеләге компьютерҙа" бына шундай "форматҡа тура килмәгән" файл пәйҙә булды. Бәлки, был юҡҡа түгелдер, сөнки Ирәмәл уның саҡырыуын ишеткән һәм уны тыңларға әҙер булған кешеләрҙе магнит кеүек тартып тора. Ә инде ошо бейеклекте артылғандарҙың фекерләүе, донъяға ҡарашы тамырынан үҙгәрә. Һәм улар бер ваҡытта ла элекке булмаясаҡ. Шул уҡ ваҡытта мин дә.\nЯҙылған: 29.08.18 | Ҡаралған: 296


Хәҙерге заманды киң мәғлүмәт сараларынан тыш күҙ алдына килтереүе ҡыйын. Телерадиотапшырыуҙар, интернет селтәре көн һайын һуңғы яңылыҡтар менән таныштырып, төрлө ваҡиға тураһында хәбәр итеп тора. Гәзит-журналдар иһә уҡыусыға мәғлүмәт биреү, үҙ-ара фекер алышыу өсөн үҙенсәлекле күпер ролен үтәй. Баймаҡ районы Билал ауылы менән «Атайсал» гәзите араһында һалынған был күпер ныҡлы һәм ышаныслы. Уҙған йыл аҙағында ғына беҙ ауылда ойошторолған «Йәшәйеш һулышы» исемле сарала ҡатнаштыҡ.\nЯңы йылға баҫҡанда һәр кем үткәненә әйләнеп ҡарай, һөҙөмтәләрҙе барлай. «Йәшәйеш һулышы»нда ла йыл әйләнәһенә Билал ауылында үткәрелгән төрлө сара-ларға йомғаҡ яһалды.\nБыл кисәлә бына инде оҙаҡ йылдар иңгә-иң терәшеп, матур ғаилә булып йәшәүсе, 2016 йылда үҙҙәренең алтын туйҙарын билдәләүсе Сәлимә һәм Мансур Кәримовтар, Сәрүәр һәм Солтан Мөхәмәтйәновтар, Fәлиә һәм Ирек Зәйнуллиндар «Йыл парҙары» тип билдәләнде. Улар татыу һәм матур ғүмер итеү серҙәре менән бүлеште, йәштәргә ҡорған ояларын туҙҙырмаҫҡа кәңәш итте.\nСарала күп балалы ғаиләләр ҙә тәбрикләнде. «Әсәлек даны» миҙалына лайыҡ булған, биш бала әсәһе Сәғилә Бикйән ҡыҙы Fайсина балалары хаҡында һөйләне.\n—Өйөбөҙ эсендә балаларҙың шат тауышы тынмай. Ошо үҙе бәхет. Ике балабыҙ—студент, икәүһе—мәктәп уҡыусыһы, кинйәбеҙ балалар баҡсаһына йөрөй. Бер-беребеҙгә терәк һәм кәрәк булып йәшәйбеҙ,—ти ул.\nБыл көндө күпләп мал көтөүселәргә, ҡош-ҡорт аҫраусыларға, сәскә-гөл үҫтереүселәргә, ҡул эштәренә маһирҙарға дан йырланы билалдар. Ауылда булған ваҡиғаларҙың иң сағыу мәлдәре ҡабаттан иҫкә алынды. Сығыштар уҡыусыларҙың, ауыл халҡының концерт номерҙары менән үрелеп барҙы. «Аҡйондоҙ һәм Аҡйегет» район конкурсында ҡатнашып призлы урын алыусы Ләйсән Булатова һәм Нуриман Кәримов М.Кәримдең «Ярлыҡау» әҫәренән өҙөк сәхнәләштерҙе. Д.Әхмәтова етәкләгән «Йәйғор» бейеү ансамбленең, балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәренең сығыштары һәр кемдең күңеленә хуш килде. Йыр бәйгеләрендә ҡатнашыусы, оҫта башҡарыусы Ф.Ҡаһарманова йырҙарын тамашасылар яратып тыңланы.\nКисәнең аҙағында ауыл халҡы 2017 йылдың беренсе йыллығына «Атайсал» гәзитенә яҙылып ҡалырға ашыҡты. Барлығы 12 кеше беҙгә «дуҫлыҡ ҡулы» һуҙҙы. Матбуғат баҫмалаларын алдырыу буйынса мәғариф ветераны Илдүсә Азат ҡыҙы Әминева ауылдаштарына түбәндәге фекерҙе еткерҙе:\n—Башҡорт баҫмаларын алдырырға кәрәк. Район гәзитенә яҙылып беҙ уның яңылыҡтары менән танышабыҙ, республика баҫмалары аша тыуған төйәгебеҙҙең йәшәйеше менән хәбәрҙар булабыҙ. Ә «Атайсал»ға яҙылып беҙ үҙебеҙ йәшәгән төбәк, уның халҡы, ул нимә менән йәшәгәнен күрәбеҙ. Уҡымлы, йөкмәткеле, үҙенсәлекле гәзит ул. Киләсәктә дуҫтарығыҙҙың артыуын теләйем,—тине ул.\nАуылдаштарына ошондай матур саралар, кисәләр үткәреп тороусы, матбуғат баҫмалалрына яҙылыуҙы ойоштороусы уңған китапханасы Райхана Эдуард ҡыҙы Булатоваға, мәктәп директоры Фәнүр Фәрит улы Садыҡовҡа һәм уның коллективына оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ.


Ҡарғыш алма, алғыш ал! » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » Ҡарғыш алма, алғыш ал!\n12.05.2018 Ҡарғыш алма, алғыш ал!\nБәләкәй саҡта йыш ҡына Яхъя ауылында йәшәүсе өләсәйҙәргә ҡунаҡҡа бара инек. Ул беҙҙең тыуып үҫкән ауылдан әллә ни алыҫ түгел. Шулай ҙа беҙгә бик алыҫта ятҡан кеүек күренә. Ул ауылға ат булһа – ат менән, машина барһа, шуға эләгеп ҡалырға тырышабыҙ. Ни тиһәң дә ара яҡын түгел, ә бәләкәй балалар менән тағы ла ҡыйыныраҡҡа төшә. Инәйем беҙҙе, бәләкәй балаларын, олатайҙарға шулай ҡунаҡҡа алып бара. Олатайҙың ҡушаматы “инкеш” йә уны “бал бабай” тип йөрөтәләр ине. Сөнки ихаталарында бал ҡорттары бик күп булды. Уларға барһаң, өҫтәл тулы бал, май, ҡаймаҡ, ҡоймаҡ, ҡорот, шәкәр, кәкүркә, ҡыҙыл эремсек, ҡатыҡ, айран, тағы әллә күпме тәмлекәс бар. Һәм был тәмлекәстәр бер ҡасан да бөтмәгән кеүек тойола. Шуның өсөн дә гел генә олатайҙарға барғыбыҙ килеп кенә тора. Ә яҙ көндәре уларҙа шундай күңелле, баҡса ап-аҡ сәскәгә күмелә. Бал ҡорттары без-без килеп оса. Улар күс айыра башлаһа, шундай күңелле мәл. Яхъя кәтәй сығып биҙрә туҡылдата, ә олатай ашыҡмай ғына бал ҡорттары менән ниҙер һөйләшә-һөйләшә уларҙы ҡулдары менән бәләкәй генә сеткалы бер әйбергә тултыра. Һуңынан уларҙы дадандарға урынлаштыралар. Беҙ быны ситтән генә күҙәтеп торабыҙ. Нисек олатайҙы бал ҡорттары саҡмай икән, тип аптырашабыҙ. Етмәһә, улар менән нимәлер һөйләшкән була, әйтерһең, бал ҡорттары олатайҙы аңлай. Шуғалыр ҙа, бәлки инәйем тыуған ауылын, тыуған йортон һағынып, гел Яхъяға ҡайтырға ашҡынып торҙо.\nБер ваҡыт шундай бер хәл хәтерҙә ҡалған. Яхъя кәтәй (беҙҙең яҡта өләсәйҙе иркәләп шулай тип йөрөтәләр) Флүрә һеңлем менән икебеҙҙе ҡаҙ бәпкәләрен көтөргә ебәрҙе. Ауыл осондағы урман ситенә ҡаҙҙар менән саҡ килеп еттек. Улар хәл алырға туҡталды, ә беҙ уйынға бирелдек. Шундай бирелеп уйнағанбыҙ. Ниндәй генә уйындар уйнамайбыҙ: тәгәс, уҡытыусы, табип, һатыусы һәм башҡалар. Ни арала ҡап-ҡара болот килеп сыҡҡан да, бөтә күкте баҫып алған. Әйтерһең, кис булды ла ҡуйҙы. Беҙ, икәү, ҡаҙҙарҙы ҡайтыу яғына ыңғайлатабыҙ, ә улар һис кенә лә атларға теләмәй. Шунда дөбөр-шатыр килеп, эре тамсылар менән ямғыр яуа ла башланы. Ҡаҙҙарҙы һис тыңлатып булмай, атламай ҙа ҡуялар, етмәһә, эре итеп яуған ямғыр күҙ асырға ла ирек бирмәй. Ата ҡаҙ бәпкәләренә яҡын да ебәрмәй, ыҫылдап беҙгә ташлана. Һалҡын, эре ямғыр тамсылары беҙҙе лысма еүешләтте, күлдәктәребеҙ тәнгә һылашып йәбеште, һыуыҡ, өшөтә, аяҡ аҫтында йылға булып өйәр аға. Бер-бер артлы күк йөҙө дөбөр-шатыр килеп ярыла ла ялт-йолт итеп ҡала, ни эшләргә лә белеп булмай. Шул саҡ Флүрә һеңлем, әйҙә, ҡайттыҡ, тине лә ҡайтыу яғына йүгерҙе. Мин дә уның артынан ҡалышмаҫҡа тырыштым. Беҙ ҡайтып етер алдынан, ҡапҡанан Яхъя кәтәй килеп сыҡты.\n– Ҡайҙа бәпкәләр? – тип һораны. – Ҡаҙҙарҙы алып ҡайта алманыҡ, улар тыңлашмай, ҡайтырға теләмәй, етмәһә, ата ҡаҙ яҡын да ебәрмәй, суҡыша, – тине лә Флүрә өйгә табан йүгерҙе. Кәтәйем:\n– Үҙҙәре ҡайтып килә, ҡаҙҙары тороп ҡалған, – тине ярһып.\n– Тфү, эсмәгән һыу менән аҡҡыры, бәпкәләремде өйәр ағыҙып алып киткәндер инде! – тип итәктәрен ике яҡтан ыштанына ҡыҫтырып алды ла, ҡаҙ бәпкәләрен эҙләргә китте. Мин шаҡ ҡатып баҫып тороп ҡалдым. Миңә өйгә инергәме әллә кәтәйем артынан ҡаҙ бәпкәләрен эҙләргә барырғамы?! Шул арала Флүрә өйҙән килеп сыҡты ла бер ни ҙә булмағандай: “Беҙ ни эшләй алабыҙ, ҡаҙҙар тыңлашмағас”, – тип өйгә табан ымланы.\nӨйгә инеп күлдәктәрҙе алмаштырырға ла өлгөрмәнек Яхъя кәтәй бәпкәләрҙе итәгенә тейәп ҡайтып та инде. Бәпкәләрен итәгенә тултырғас, ололары уның артынан йүгергән генә. Ә беҙҙең улай эшләргә башыбыҙға ла килмәне.\n– әлдә алыҫ китмәгәндәр йөрәккәйҙәрем. Бүрәнә артына боҫоп ҡына ултырғандар ҙа, бәпкәләрен ҡанат аҫтарына йәшереп, тын ғына ултыралар, тип һөйләнә-һөйләнә ҡаҙҙарҙы күтәрмә аҫтына бикләне. Ямғыр тынды, әйтерһең, шундай мәшхәр булмаған да. Ерҙе иркәләп ҡояш сыҡты, тик ерҙәге барлыҡ бысраҡты ағыҙып алып китергә теләгәндәй өйәрҙәр генә ағып ятты.\nЙылдар үтә торҙо, йәйҙе ҡыштар алмаштырҙы, көҙҙө ҡыуып, яҙҙар килде. Беҙ ҙә үҫеп, тормош тигән оло юлдан үҙ аллы атлайбыҙ. Мин Өфөгә килеп төпләндем, ә Флүрә һеңлемде яҙмыш алыҫ Красноярск яҡтарына алып китте. Шул яҡтарҙа кейәүгә сығып, балалар үҫтерҙе. Тәүҙәрәк йылына бер булһа ла ҡайтып китәләр ине. һуңғараҡ юлдар ҙа, хәбәр-хәтер ҙә юғалды. Хәйер, үҙебеҙ ҙә өләсәй булғанбыҙ инде. Шулай ҙа уның менән бәйләнеш өҙөлгәс, үҙем эҙләп ҡарарға булдым. Баҡтиһәң, Флүрә күптән инде һыуға батып үлгән булып сыҡты.Ҡапыл был хәбәрҙе ишеткәс, күҙ алдарым ҡараңғыланып китте. Үҙемде әлеге ҡаҙ көткән бала саҡтағыса хис иттем. Ҡап-ҡара болот килеп сыҡты ла, донъяны ҡараңғыланы. Тик ҡолаҡ төбөндә генә Яхъя кәтәйемдең “Эсмәгән һыу менән аҡҡыры”, – тигән һүҙҙәре генә яңғырай ине...


Яҡташтарҙы осраштырҙы филармония майҙаны\nСалауат районы Өфөлә “Тарих биттәре” фестиваль-марафоны презентацияһын күрһәтте.\nӨфөләге Башҡорт дәүләт филармонияһы алды һәм фойеһы, бер көнгә булһа ла, Салауат районы мөйөшөнә әйләнде. Майҙандың бер яғына районды һүрәтләгән ҙур баннер ҡуйылған, икенсе яҡта 16 ауыл биләмәһенең мәғлүмәт стендтары теҙелгән. Башҡорт тирмәһе ҡоролған, эргәһендә ҙур самауыр ҡайнай. Теләүселәр башҡорт милли кейемендәге егет һәм ҡыҙ һынынан эшләнгән фотозонала фотоға төшә.\nРайондан килгәндәргә Өфөләге яҡташтар ҙа ҡушылды, күрешеүҙәр, ихлас ҡосаҡлашыуҙар тулҡынландырғыс күренеш ине. “Үҙебеҙҙең Салауат районына ҡайтҡандай булдыҡ”, “Малаяҙҙа йөрөп ятҡан кеүек”, – тип, райондаштар үҙ-ара һөйләшкәндә, ишетелеп ҡала.\nМилли кейемдәге фольклор коллективтары абруйлы ҡунаҡтарҙы хөрмәтләп йыр-моң, ҡымыҙ, бауырһаҡ менән ҡаршы алды. Сараның почетлы ҡунаҡтары булып РФ Федераль Йыйылышының Федерация Советы ағзаһы, яҡташыбыҙ Ирек Ялалов, республика мәҙәниәт министры урынбаҫары Ранис Алтынбаев, Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте вәкиле Ирек Ғәлиәкбәров, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Светлана Туразянова, Салауат районының элекке етәкселәре Радил Мөхәмәтдинов, Риф Вахитов, Рәфҡәт Моратов, Радик Сәхәүетдинов килгәйне. Беҙҙең райондың фестивалендә күрше Ҡыйғы һәм Мәсетле райондары башлыҡтары Шамил Мөхәмәтдинов, Әнис Әсәҙуллин да ҡатнашты.\nХакимиәт башлығы Марс Кашапов ҡунаҡтарҙы күргәҙмәләрҙе ҡарарға саҡырҙы. Һәр ауыл биләмәһе башлығы үҙҙәренең мәғлүмәте менән таныштырҙы. Район ағинәйҙәре күргәҙмә-йәрминкәлә үҙҙәренең ҡул эштәрен, эшҡыуарҙар Алия Закирова, Марат Миңлебаев, Мәсетленең “Йүрүҙән” кооперативы (рәйесе – Илнур Камалов), умартасылар Ришат Носратуллин, Эмиль Күлбаев үҙҙәрендә етештерелгән продукцияны тәҡдим итте. Фойела ауыл хужалығы тармағының, мәғариф, спорт өлкәһенең, ҡул оҫталарының эштәренән торған райондың ҡаҙаныштары күргәҙмәһе иғтибарҙы йәлеп итте. Район мәғариф бүлеге, Йәш техниктар станцияһы, Балалар ижады йорто, спорт комитеты менән Балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, йәштәр сәйәсәте комитеты, мәҙәниәт бүлеге эшмәкәрлеге тураһында ролл ап-стендттар урынлашҡайны, күргәҙмәгә биҙәү-ғәмәли сәнғәт әйберҙәре ҡуйылғайны. Салауат Юлаев музейы экспонаттары урынлашҡан тирмәнең бер мөйөшө лә бар ине. Мәсетленән Ғабит Ғималов үҙенең рәсемдәрен, үҙ ҡулы менән яһаған ҡумыҙҙарын, Малаяҙҙан Эльнар Кинзин да ҡул эштәрен тәҡдим итте.\nХөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының ҙур залы тамашасылар менән шығрым тулы ине. Райондың тарихы һәм бөгөнгөһө тураһында тәүҙә йөкмәткеле видеофильм күрһәтелде.\nАртабан концерт-презентация театрлаштырылған тамаша менән дауам итте. “Йүрүҙән” халыҡ бейеү ансамбле, “Юлдаш” халыҡ вокаль-инструменталь ансамбле, “Илһам” халыҡ ансабле, “Янғантау” шифаханаһы бейеүселәре сығыш яһаны. Район тарихының милли батырыбыҙ Салауат Юлаев осоро, Граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡыттары сәхнәләштерелде. Йәштәр һабантуйҙа күңел асып йөрөгәндә ҡәһәрле һуғыш башлана, бар ир-ат фронтҡа оҙатылғас, ҡатын-ҡыҙҙарҙың да яуға китеүе һүрәтләнде. Хәрбиҙәр роленә Дыуан күп профилле колледжының Малаяҙ филиалы кадеттары йәлеп ителде. Һуғыштан һуңғы илде тергеҙеү, пионерҙар, комсомолдар хәрәкәте осоро ла яҡтыртылды. Салауат районының бөгөнгө социаль-иҡтисади үҫеше, яңы проекттарҙың ғәмәлгә ашырылыуы, “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” проекты буйынса төҙөлөштәр, “Янғантау” геопаркының ЮНЕСКО-ға инеүе тураһында ла ентекле мәғлүмәт булды.\nБАССР-ҙың атҡаҙанған артисткаһы, Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, яҡташыбыҙ Ғәлиә Солтанованың аһәңле йыры береһен дә битараф ҡалдырманы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ һәм атҡаҙанған актрисаһы Рәсимә Ғәйфуллина М. Кәримдең “Ҡыҙ урлау” комедияһының өҙөгөндә Уңғанбикә ролен башҡарҙы. Йәш йырсыларыбыҙ Зәлиә Зиннәтуллина, Айгиз Ханов, Наҙгөл Отузова ла районыбыҙ ойошторған коцертҡа йәм өҫтәне.\nСара һуңында район хакимиәте башлығы Марс Кашапов, барыһына ла рәхмәт белдереп, “Тарих биттәре” республика фестиваль-марафоны штандартын Межгорье ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сергей Саликовҡа тапшырҙы һәм иҫтәлекле картина менән бүләкләне.\nБашҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арналған фестиваль-марафон Башҡортостан Башлығы грантына, БР Мәҙәниәт министрлығы, БР Халыҡтар дуҫлығы йорто ойоштороуында республиканың муниципаль берәмектәре араһында уҙғарыла. Ул 2020 йылда Өфөлә үтәсәк Бөтә донъя фольклориадаһына ла арналған.


Хайуандар тураһындағы әкиәттәр иң боронғо һанала. Уларҙың геройҙары – һәр төрлө хайуандар, йәнлектәр, ҡоштар. Әммә улар кешеләргә хас сифаттарға эйәләр, кешеләр тормошо менән йәшәйҙәр. Кешеләр кеүек үк аҡыллылар, кешеләрсә һөйләшәләр. Уларға хатта кешеләр тормошондағы социаль мөнәсәбәттәр ҙә күсерелә.\nХайуандар тураһындағы әкиәттәр боронғо кешеләрҙең тәбиғәт көстәре менән көрәше һөҙөмтәһендә килеп тыуғандар. Хайуандар кешеләргә үҙҙәре кеүек үк аҡыллы булып күренгәндәр. Тәүтормош кешеләре был донъяны аңларға, уның серҙәренә төшөнөргә тырышҡандар, уны үҙҙәренә буйһондорорға, эйәләштерергә ынтылғандар. Төп йәшәү сығанағы булған һунар ваҡытында күргән-белгәндәрен, теге йәки был хайуан, уның холҡо хаҡындағы күҙәтеүҙәрен быуындан-быуынға хикәйә итеп һөйләп ҡалдырыр булғандар. Хайуандар донъяһы менән кешеләр донъяһы араһындағы айырманы белеп еткермәү арҡаһында фантастик ҡараштар тыуған. Тәүтормош кешеһе көнкүрешен еңеләйтергә теләп һәм яуыз көстәрҙән һаҡланыу уйы менән теге йәки был йәнлекте үҙҙәренең яҡлаусыһы итеп иҫәпләгәндәр, хатта үҙҙәренең ырыу башлығы һанап, шул йәнлеккә табынып йәшәр булғандар (тотемизм). Шулай итеп, хайуандар тураһындағы әкиәттәр тәү мәлдәрендә, әкиәт булыуҙан бигерәк, тәүтормош кешеһенең донъяны үҙенсә таныуы булараҡ барлыҡҡа килгән һәм тәжрибә уртаҡлашыу, белем биреү маҡсаттарында һөйләнгән. Замандар үтеү менән тормош уклады үҙгәрә һәм кешеләрҙең аңдары үҫә килгән һайын был хикәйәләр ҙә үҙҙәренең практик әһәмиәттәрен юғалта барғандар. Мифологик ҡараштар, төшөнсәләр хәҙер үҙҙәренең элекке тура мәғәнәләрендә түгел, ә поэтик шартлылыҡ, уйҙырма һәм аллегория функцияһын үтәп йөрөй башлайҙар. Төрлө хайуандар кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе аллегорик рәүештә сағылдырыу ролен алалар.\nСинфи йәмғиәт шарттарында хайуандар тураһындағы әкиәттәр социаль һәм синфи ҡаршылыҡтарҙы сағылдырыу маҡсатында ла ҡулланыла башлайҙар. Хайуандар образында хәҙер торло синыф, социаль төркөм кешеләре кәүҙәләндерелә. Был төр әкиәттәр ситләтеп һөйләүҙең уңайлы формаһына әүерелә: уларҙа синфи симпатия һәм антипатияны хайуандар донъяһы аша күрһәтеү мөмкинлеге тыуа. Хайуандар тураһындағы әкиәттәр социаль-синфи мөнәсәбәттәрҙе образлы итеп асыу, яуызлыҡты, ғәҙелһеҙлекте һәм башҡа кире һыҙаттарҙы сатирик фашлау ысулы булып нығына.Уралдың ҡалын урмандары, тау-таштары, иҫәпһеҙ күп йылға һәм күлдәре элек-электән төрлө йәнлек һәм ҡош-ҡорт өсөн төйәк булған. Т’үмер буйы һунарсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорт халҡы төрлө хайуандар, уларҙың холоҡтары һәм үҙенсәлектәре хаҡында мауыҡтырғыс әкиәттәр ижад иткән.\nХайуандар тураһындағы башҡорт халыҡ әкиәттәре тематик яҡтан күп төрлө, Уларҙың бер өлөшө теге йәки был хайуанға, ҡош-ҡортҡа хас ҡылыҡтарҙың ҡайҙан килеп сығыуын аңлатыуға ҡоролған. Мәҫәлән, «Төлкө менән бүҙәнә» әкиәтендә төлкөнөң хәйләкәрлеккә өйрәнеүе бүҙәнәнән тип күрһәтелһә, «Тауыҡ менән төйлөгән» әкиәтендә әтәстең нисек кикрекле булыуы, ә тауыҡтың һәр ваҡыт, баҫалҡыланып, тибенеп эҙләнеп йөрөүе аңлатыла. «Айыу менән бал ҡорттары» әкиәтендә айыуҙың ни өсөн сонтоҡ ҡойроҡло булыуына, «Ҡаҙҙар ниңә ала булған?» әкиәтендә ала ҡаҙҙарҙың нисек килеп сығыуына шулай уҡ бик йәтеш «аңлатма» бирелә. Был типтағы әкиәттәрҙең күбеһендә кеше менән ҡош-ҡорт араһында сик ҡуйылмай. Йәнлек – кешегә, кеше йәнлеккә әүерелә ала. Бындай тылсымлы әүерелеүҙең нигеҙендә боронғо кешенең тотемистик ҡараштары ята, әлбиттә.\nШул уҡ ваҡытта был төркөмсәләге әкиәттәрҙең бөтә йөкмәткеһен архаик мотивтәргә генә ҡайтарып ҡалдырып та булмай. Сөнки уларҙа социаль-мифик мотивтәр ҙә урын ала. «Төлкө менән бүҙәнә» әкиәтендә хәйләкәрлеккә өйрәнеп алған төлкө үҙ мәнфәғәтен генә күҙәтеүсе, башҡалар иҫәбенә йәшәүсе, социаль йөҙө менән мәкерле йән эйәһе булараҡ сығыш яһай. Шуның һымаҡ айыу менән бал ҡорттары араһындағы тәбиғи антагонизмде лә синфи йәмғиәттәге социаль мөнәсәбәттәрҙең Күпмелер аллегорик сағылышы тип ҡарарға мөмкин.\nСлавян, фин-уғыр һәм төрки халыҡтары әкиәттәрендә киң урын алған төлкө башҡорт әкиәттәренең дә характерле персонажы булып тора. Хайуандар тураһындағы күп кенә башҡорт әкиәттәре төлкө образы тирәһендә циклизациялана биреп ҡуйған. Тєәр әкиәт төлкөнө яңы бер яҡтан ҡылыҡһырлай. Ул әҫәрҙәрҙең күпселеге үҙаллы булыу менән бөргә береһе икенсеһенең дауамы һымаҡ ҡабул ителә.\nӘкиәт төлкөһө – үҙе зирәк, үҙе торғаны менән хәйләкәр һәм мәкерле. «Ҡуян менән арыҫлан» әкиәтендә ул, арыҫланға ярамһаҡланып, ҡуянды үлемесле хәлгә ҡуя, ә «Алдар төлкө» әкиәтендә тауыҡтың, һарыҡтың, үгеҙҙең башына етә. «Төлкө менән айыу» әкиәтендә ул айыуҙы, ә «Етем төлкө»лә айыуҙы ғына түгел, бүрене, этте, ҡуянды ла алдай, уларҙы ҡышҡылыҡҡа аҙыҡһыҙ ҡалдыра. «Сысҡан, айыу, бүре, төлкө...» әкиәтендә зирәклеге һәм мутлығы арҡаһында үлемдән ҡотола. Хәле ҡыл өҫтөндә саҡтарҙа ла төлкө ҡотолоу әмәлен уйлап таба. Әммә, халыҡ ҡарашынса, яуызлыҡ менән мәкерлек фашланырға, барыбер тейешле язаһын алырға тейеш. Башҡаларҙы алдап, анһат йәшәргә өйрәнгән төлкө лә йыш ҡына үҙ хәйләһенең ҡорбаны була, ғәҙел язаға тартыла. («Етем төлкө», «Төлкө, айыу, бүре», «Хәйләкәр төлкө».)\nӘкиәттәрҙә төлкө менән башҡа хайуандар араһындағы конфликт ғәҙәттә тупаҫ көс менән аҡыл ярышы йәки көрәше төҫөн ала, күп осраҡта аҡыл өҫтөн сыға. Ләкин эгоистик маҡсатҡа хеҙмәт иткән аҡыл һәм зирәклекте әкиәттәр хупламай, уның эйәһен ҡаты язаға хөкөм итә.\nХайуандар тураһындағы әкиәттәрҙә айыу, бүре, ҡуян, бөркөт, терпе, әтәс, эт образдары ла йыш осрай. Әгәр төлкөнөң хәйләкәрлеге, зирәклеге, ә айыуҙың тупаҫлығы һәм аңралығы күҙгә ташланһа, бүре яуызлығы һәм ҡомһоҙлоғо менән алға баҫтырыла. Шул уҡ ваҡытта ул аңралыҡ яғынан айыуҙан ҡалышмай. «Алдар төлкө» әкиәтендә бүре менән айыу, төлкө һүҙенә ышанып, бесән тултырылған үгеҙ тиреһен ысын үгеҙ итеп ҡабул итәләр. Әкиәттәрҙә айыу хөкөм сығарыусы булараҡ кәүҙәләндерелһә, бүре уның иң яҡын ярҙамсыһы ла, йомошон үтәүсе лә, хөкөмөн тормошҡа ашырыусы ла. «Төлкө, айыу, бүре» әкиәтендә, мәҫәлән, бүре, айыуҙың йомошон үтәп, төлкөнөң мәкерле эшен фашлай һәм уны ботарлап ташлай.\nАйыу менән төлкө әкиәттәрҙә йә юмористик, йә сатирик планда һүрәтләнәләр. Кәүҙәһе менән көсөнә аҡыл тигәндең тап килмәүе айыу образының көлкөлө асылын тәшкил итһә, көсһөҙ булып та хәйләкәрлеге менән үҙенән көслөрәктәрҙе алдай алыуы менән төлкө лә ҡайһы бер әкиәттәрҙә юмористик төҫ ала. Ә яуыздарҙың яуызы, ҡомһоҙҙарҙың ҡомһоҙо бүре образы әкиәттәрҙә сатирик планда ғына бирелә.\nСовет фольклористикаһында билдәләп үтелеүенсә, айыу, бүре, арыҫлан, төлкө образдарының кинәйәле мәғәнәләре киң. Улар йөҙөндә билдәле социаль типтарҙың характерле һыҙаттары сағыла. Айыу, бүре, арыҫлан, төлкө көсһөҙҙәрҙе иҙеү, һәләк итеү иҫәбенә йәшәйҙәр. Был һыҙаттары менән улар антагонистик йәмғиәттә хакимлек итеүсе ҡатламдарҙың типик вәкилдәрен хәтерләтеп торалар.\nҠуян. сысҡан, көҙән, ҡарһаҡ, ҡаҙ, тауыҡ, әтәс әкиәттәрҙә, нигеҙҙә, көсһөҙ итеп биреләләр, улар йәберһетеләләр, көслөләрҙең табышы булалар. Мәҫәлән, ҡуян бик тырыш, эшсән, ләкин ҡурҡаҡ һәм хәйләһеҙ («Ҡуян менән терпе»). Шул уҡ ваҡытта халыҡ, ҡуянда хеҙмәт кешеләренең аллегорик кәүҙәләнешен күргәнлектән, уның ҡурҡаҡ, баҙнатһыҙ булыуы менән гел генә килешә алмаған. Был образда үҙенең ышанысы менән өмөттәрен дә сағылдырған. «Ҡуян менән арыҫлан» әкиәтендә, мәҫәлән, йәнлектәргә көн күрһәтмәҫ арыҫланды башҡа бер кем түгел, ә ҡуян юҡ итә, «Йомарт ҡуян» әкиәтендә ҡуян кешеләрҙе ауыр хәлдән сығарыусы булып һүрәтләнә. Ҡыҫҡаһы, төлкөнәнайырмалы рәүештә, ҡуян аҡылды үҙ мәнфәғәттәрендә түгел, ә башҡаларға ярҙам итеү өсөн ҡуллана. Хеҙмәт халҡының синфи ҡараштары, идеалдары һәм теләктәре ҡуян образында айырата асыҡ сағылған.\nҠурҡаҡ ҡуяндың дөйөм йәнлектәр донъяһы өсөн батырлыҡ күрһәтеүе әкиәт фантастикаһы өсөн яңы күренеш түгел: «түбән заттың «юғары» затҡа әүерелеүе – әкиәттәр өсөн типик күренеш. Кәмһетелгәндәрҙе аллегорик кәүҙәләндереүсе ҡуян кеүек йәнлек образдарына оптимистик рух өрөлгән, һәм бында халыҡтың социаль ҡарашы хәл иткес әһәмиәткә эйә. Ат, һыйыр, бесәй, эт, ҡаҙ, тауыҡ кеүек йорт хайуандары һәм ҡош-ҡорттары әкиәттәрҙә шулай уҡ башлыса ыңғай һүрәтләнәләр, «һарыбай» әкиәтендә, мәҫәлән, эт эскерһеҙ ярҙамсы ла, тоғро дуҫ та.\nҠайһы бер әкиәттәрҙә (мәҫәлән, «Йәшмәташ») йәнлектәр һәм ҡоштар, үҙҙәренең донъяһынан айырылған хәлдә әкиәт геройҙарына йә ярҙамлашып, йә ҡаршылыҡ күрһәтеп йәшәйҙәр. Йәнлектәр һүрәтендә төрлө мифик заттарҙы кәүҙәләндергәнгә, бындай типтағы әкиәттәрҙе беҙ тылсымлы әкиәттәр төркөмөнә индереү яғындабыҙ.\nӘкиәттәрҙә хайуандарҙың иң характерле һәм ваҡиғалар үҫешенә туранан-тура ҡатнашы булған һыҙаттары гына әйтелеп үтелә. Теге йәки был хайуан йәшәгән шарттарҙың да сюжеткә ҡатнашы булған яҡтары ғына алына. Мәҫәлән, «ҡартлыҡтан бәлтерәгән бер айыу һыйыр-фәлән ауларға, бал эҙләп ағас башына менергә хәленән килмәй башлағас, тауыҡ үрсетеп, көн күрмәксе булған, ти» («Төлкө менән айыу»). Әкиәттең башында килтерелгән был мәғлүмәттәрҙең ваҡиғаларҙың артабанғы үҫешендә туранан-тура мөнәсәбәте бар. Айыуҙың тауыҡ аҫырарға тотоноу ы ни тиклем генә ғәжәп тойолмаһын, сюжеттең үҫеше өсөн бик мөһим: айыу тауыҡ аҫырарға ҡарар итмәһә, әкиәт тә булмаҫ ине; ҡартайыуҙан бәлтерәп бөтмәһә, тауыҡ үрсетеүҙе уйламаҫ, һаман һыйыр-фәлән аулап, бал ашап ҡына йөрөр ине. Ҡарт булмаһа, айыу тауыҡ кетәге яһауҙы төлкөгә ҡушмаҫ, тауыҡ урлаусы бурҙы тотоу эшен бүрегә тапшырмаҫ ине, ә барыһын да үҙе эшләр ине.\nХайуандар тураһындағы ҡайһы бер әкиәттәрҙә диалогтар йыш ҡына шиғри телдә һамаҡлап башҡарылалар. Мәҫәлән, «Айыу менән кәзә бәрәстәре» әкиәтендә кәзә урмандан һамаҡлап ҡайтып килә:\nИлдән илгә йөрөнөм,\nИл емеше тапманым,\nҠырҙан ҡырға йөрөнөм,\nҠыр емеше тапманым.\nМөгөҙөмдә утым бар,\nЕленемдә һөтөм бар.\nАсығыҙ, балаҡайҙарым, асығыҙ!\nКүренеүенсә, был шиғри юлдарҙа балаларын туйҙырыу өсөн, ҡырҙан-ҡырға йөрөп, һөт йыйған әсәнең бала йәнле булыуы ла, уның йөрәк һағышы ла, дошман-фәлән һөжүм итә ҡалһа, арып-талыуына ҡарамаҫтан, кескәйҙәрен фиҙакәр яҡларлыҡ көсө лә бирелгән. Нескә күңелле әсә характерен тасуирләгән был шиғри юлдар әкиәттең эстетик тәьҫир көсөн арттыра.\nХайуандар тураһындағы әкиәттәр хәҙер күбеһенсә балалар өсөн һөйләнә. Балаларға белем биреүҙә, уларҙың фантазияһын үҫтереүҙә һәм әхлаҡи яҡтан тәрбиәләүҙә уларҙың әһәмиәте бик ҙур.


Асылыкүлдә - таҙа яр!\nБөгөн тәбиғәт паркында үткән экологик акция шулай аталды. Республикабыҙҙың иң ҙур күленең таҙалығын һаҡлап ҡалыуға, һыу инеү урындарын тәртипкә килтереүгә йүнәлтелгән.\n“Асылыкүл” тәбиғәт паркында йыл һайын меңәрләп кеше ял итә. Хозур тәбиғәт биләмәһе үкенескә, йыш ҡына тәмәке төпсөктәре, пластик һәм быяла шешәләр өйөмөнә әйләнә. Туристар ағымы көсәйгән саҡта “Бергә яҡшыраҡ!” лагерында ял итеүсе балалар ярҙамға килә. Ун көнлөк лагерь сиктәрендә ирекмәндәр яр буйҙарын өс тапҡыр таҙарта.\nӘлеге көндә бында 20 бала ял итә һәм ,,Асылыкүл"дең тәбиғәте өсөн файҙалы эш башҡара. Ярҙарҙы сүптән таҙартыусылар араһында Анастасия Лейнингер ҙа бар. Ул “Орбита” үҫмерҙәр клубында шөғөлләнә.\nТәбиғәт ҡосағындағы лагерҙа ял ойошторолоуы үҫмерҙәргә экологик тәрбиә биреп кенә ҡалмай, үҙаллыҡҡа ла өйрәтә. Киләсәк быуындың илһөйәр, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашлы булып үҫеүенә өмөтөбөҙ ҙур, ти “Асылыкүл” тәбиғәт паркының өлкән инспекторы Ғәбделхай Минекәй ҙә.\n10 йыл дауамында “Йәшел Яр” төбәк йәмәғәт ойошмаһы Асылыкүл буйын сүп-сарҙан таҙартыу маҡсатында ойошторолған экологик өмәләргә мәктәп балаларын йәлеп итә.\nЯл үҙәгендә малай-ҡыҙҙарға ҡотҡарыусылар һыу эргәһендә, тәбиғәт ҡосағында булыуҙың хәүефһеҙлек саралары тураһында ла өйрәтә, профилактик фекер алышыуҙар уҙғара. "Бергә яҡшыраҡ!" лагеренда палаткаларҙа йәшәп, экологик өмәләрҙә ихлас ҡатнашҡан балалар смартфондарынан арына, рәхәтләнеп ял итеп, киләһе уҡыу йылына көс туплай.


Материалы за Июнь 2017 года » Страница 4 » Табын\nТөҙөлөш туҡталғаны юҡ\nРайоныбыҙҙа төҙөлөштөң бер ҡасан да туҡталып торғаны юҡ, ул киң ҡолас алған. Красноусолдың бер яҡ осонда, йәғни "Йәштәр” биҫтәһендә балалар баҡсаһы төҙөлөшө дауам итһә, икенсе яғында - "Һамар” биҫтәһендә социаль йорт йылдам темп менән ай үҫәһен көн үҫә, шәхси йорт төҙөүселәр ҙә бихисап. Тағы ла был йәһәттән ниндәй эштәр алып барылыуы менән район хакимиәте башлығының төҙөлөш буйынса урынбаҫары Фуат Зәки улы\n30 июндә Рәсәй Юристар ассоциацияһы Бөтә Рәсәй берҙәм бушлай юридик ярҙам күрһәтеү көнө уҙғара.\nБеҙҙең районда ҡабул итеү Башҡортостан Республикаһы, Ғафури районы, Красноусол ауылы, Октябрь урамы, 2-се йортта – район хакимиәтенең ҙур залында иртәнге сәғәт 9-ҙан 13.00-гә тиклем үтә.\nҠабул итеүҙә Ғафури районы прокуратураһы, адвокатура, Росреестр хеҙмәткәрҙәре, практик юристар һ.б. ҡатнаша.


“Гармунда уйнап уята ине атай...” » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт » “Гармунда уйнап уята ине атай...”\n“Гармунда уйнап уята ине атай...” 19.04.2016 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт\nГөрләтеп ауыл урамын,\nГармун байрамы уҙа.\nГармунсылар гармун тарта,\nМоңлолар йыр-моң һуҙа.\nОшо көндәрҙә Шишмә районының Ябалаҡлы ауылында Ҡырҡ-өйлө мең ырыуы башҡорттары ойошмаһы Гармун байрамы үткәрҙе. Сарала Дәүләкән районының Көрмәнкәй, Соколовка, Яңы Яппар ауылы, хужаларҙан Ябалаҡлы, Әлибай, Яңы Уҫман ауылы гармунсылары ҡатнашты.\nЯбалаҡлы ауылы мәсетенең имам-хатибы Салауат Вәликәев хәҙрәт, ауыл халҡының бөгөнгөһө һәм киләсәге хаҡында һөйләп, фатихаһын бирҙе. Ҡор башы Филүс Хәлиуллин байрамда ҡатнашыусыларҙы ҡотлап, был байрамдың йәйгеһен үтәсәк Ҡырҡ-өйлө мең ырыуының йыйынына әҙерлек икәнен билдәләп үтте.\nБайрамға ағинәйҙәр ҙә килгәйне. Ябалаҡлы ауылынан Клара Фәтҡуллина сараның мәҙәниәтте күтәреүҙәге әһәмиәте хаҡында һөйләһә, Дәүләкән районы ағинәйҙәр хәрәкәте етәксеһе Гөлниса Нәғимйәнова уның йәш быуынды тәрбиәләүҙең, ырыуҙаштар араһында дуҫлыҡ ебен нығытыуҙың бер юлы, тип әйтте үҙ сығышында. Ҡорҙо саҡырылған ҡунаҡтар – Ғ. Әлмөхәмәтов исемендәге республика музыкаль гимназия уҡыусылары асты. Шәфҡәт Баязитовтың ҡурай моңона, Карина Латипованың өҙҙөрөп бейеүенә, Элина Вахитованың йырына һәм Айсаф Назаровтың баян көйҙәренә тамашасылар дәррәү ҡул сапты.\nАртабан гармунсылар менән танышыу башланды. Беренсе булып сәхнәгә иң оло гармунсы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Нурғәле Мөхәррәмов күтәрелде. Ул бөгөн Дәүләкән ҡалаһында йәшәй. Райондың хөрмәтле кешеһе, биш улан атаһы. Ҡатынын күп йылдар элек ерләһә лә, бөгөн ейән-ейәнсәрҙәренә, бүләсәләренә шатланып, 92-се йәшен ҡаршылай. Буш ваҡытында гармун уйнап, һуғыш мәленә тура килгән йәшлеген иҫкә алып, йөрәк һағышын баҫа. “Биш улыма ла юғары белем биреү маҡсатына ирешкәс, үҙемә гармун бүләк иттем”, – тип хәтирәләре менән уртаҡлашты хөрмәтле ветеран. Нурғәле ағай “Иң оло йәштәге гармунсы” исеменә эйә булды.\nКөрмәнкәй ауылы егете Илфат Ғүмәров иң тәүҙә мандолинала уйнарға өйрәнә. Гармунға күскәс, ауылдағы һәр сараның алмаштырғыһыҙ музыкантына әйләнә. Ҡумыҙ сиртеүҙең бар нескәлектерән белгән тормош иптәше Әлфиә апай менән ауылдың “Йәшлек” фольклор ансамблендә лә күп йылдар шөғөлләнәләр. “Ун биш гармундың башына еттем!”– тип йылмайып һөйләй Илфат.\nӘ Ильяс Шәрипов гармунында дәртле итеп уйнап, йырлап та алды. Көрмәнкәй ауылы старостаһы, ауыл тормошоноң уртаһында ҡайнаусы булараҡ, бындай сараларҙың йәштәр өсөн фәһемле икәнен һәм йышыраҡ үткәрелеүен теләне. Уның тормош иптәше Гөлнур Камил ҡыҙы ауыл мәктәбе директоры булып эшләй. Үрнәкле ғаиләне ауылдаштары хөрмәт итә, шуға ла Шәриповтар һәр сарала ҙур теләк менән ҡатнаша.\nСоколовка ауылынан килгән Надия Миңлебаева гармунда уйнарға атаһынан өйрәнгән. “Иртәнге йоҡонан атайым гармунда уйнап уята торғайны”, – тип иҫкә алды ул бала сағын. Уның моңло тауышын, оҫта уйнауын тамашасылар бик йылы ҡабул итте.\nЯңы Уҫман ауылынан килгән Мөхәррәм Мәхмүтов гармунды ҡулына алты йәшендә алған. “Ауылда шофер булып эшләп, йәшлегебеҙ кистәре гармун менән үтте. Хәҙер инде телевизорҙың тауышын баҫып, танылған йырсыларға уйнайым”, – тип мәрәкәләне ул.\nБөтә яҡтан да уңған хужабикә, ҡул эштәре оҫтаһы Тәлиә Ғәйнанованың да сығышын яратты тамашасы. Ул Шөңгәккүл ауылында йәшәй. Өйө үҙе тотош бер музей, тип һөйләне уның хаҡында ауылдаштары. “Нисек өлгөрәһегеҙ?” тигән һорауға Тәлиә апай: “Ваҡытты дөрөҫ бүлә белһәң, барыһына ла өлгөрөргә була. Беҙ туғандар менән йыйылһаҡ, беребеҙ – мандолинала, икенсебеҙ – ҡурайҙа, өсөнсөбөҙ ҡумыҙҙа, һыҙғыртҡыста уйнап, батмус сиртеп, бер ансамбль булабыҙ”, – тип һөйләне.\nЯбалаҡлы ауылы егете, бөгөн Өфө ҡалаһында йәшәп, яуаплы вазифа башҡарған Рауил Дәүләтшин ағай ҙа гармунсы булып сыҡты. “Беренсе гармунымды IX класты бөткәс, комбайнда эшләп тапҡан аҡсаға алғайным”, – тип хәтирәләре менән уртаҡлашты. Күп конкурстарҙа ҡатнашып, маҡтаулы исемдәр ҙә яулаған. Сәнғәт юлынан китергә хыялланһа ла, тормош үҙ яғын ҡайырып, икенсе юҫыҡҡа әйҙәй. Әммә бөгөн дә уның өҙҙөрөп гармунда уйнауы, моңло итеп йырлауы күптәрҙе һоҡландыра. Сығышының аҙағында ул моң йәнле кешеләрҙе берләштергән Ҡырҡ-өйлө мең ырыуы башҡорттары ойошмаһына, сараны ойоштороусыларға оло рәхмәтен әйтте.\nБайрамдың иң йәш гармунсыһы Яңы Яппар ауылынан 11 йәшлек Алмас Сәлимов, баянда уйнап, тамашасы һөйөүен яуланы, ҡайнар алҡыштарға күмелде. Уға “Иң йәш гармунсы” тип исемләнгән диплом тапшырылды.\nХалыҡ һөйөүен яулаған гармунсы Рамай Муллағәлиевте Шишмә районы ғына түгел, бөтә республика белә тиһәк тә, яңылыш булмаҫ. Уның сығышы күп сараларҙы биҙәй, был юлы ул ауылдаштарына “Зәңгәр күҙле ҡыҙҙы һағынам” исемле йыр бүләк итте.\nГармун моңдары төрлө сығыштар, ҡотлауҙар менән үрелеп барҙы. Шишмә мәҙәниәт йортонан һәүәҫкәр йырсы Ризида Әхмәтшинаны тамашасылар сәхнәгә саҡырып ҡабат-ҡабат сығарҙы. Ә Гөлшат Хөснөтдинова Әнғәм Атнабаевтың “Гөләндәм” поэмаһынан өҙөк һөйләне. Шишмә районы китапханаһы методисы Сәлимә Байбурина ла – ошо сараға үҙ өлөшөн индергән кеше. Ул китапхана эше менән таныштырҙы, эшләп килгән “Илһам шишмәләре” әҙәбиәт түңәрәге авторҙарының шиғырын уҡыны, йыр бүләк итте.\nЯбалаҡлы ауылы эргәһендә эшләп килгән теплица хеҙмәткәрҙәре лә ситтә ҡалманы был байрамдан. Мәйсәрә Ярманова ҙур теләк һәм ихласлыҡ менән үзбәк халыҡ бейеүен тәҡдим итте.\nҠыҫҡа ғына ваҡыт эсендә әҙерләнһә лә, байрамдың йөкмәткеле, бер тында үтеүе хаҡында яҙғанда, сараны ойошторған Ябалаҡлы ауылы клубы мөдире Рафаил Вилданов менән китапханасы Рәшиҙә Сафинаның тырышлыҡтарын һыҙыҡ өҫтөнә алғы килә. “Бындай халыҡсан сараларҙы алып барыуы һис ауыр түгел, киреһенсә, ҡәнәғәтлек хисе уяна, күңелдәргә рух өҫтәлә”, – тип үҙенең бер нисә йырын бүләк итте байрамдың сценарий авторы, һәүәҫкәр композитор Гөлүзә Арыҫланова.\nГармун байрамы аҙағында Ҡырҡ-өйлө мең ырыуы башҡорттары, Ябалаҡлы ауылы мәсете мәхәлләһе исеменән һәр ҡатнашыусыға дипломдар тапшырылды, бүләктәр таратылды. Һуңынан бағыусы — “Салауат” асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры Йәмил Арыҫланов: “Башҡорттар элек-электән ошондай байрамдарға йыйылып күңел асҡан, төрлө мәсьәләләрҙе бергәләшеп хәл иткән. Берҙәм булайыҡ! Ата-бабаларыбыҙҙың йолаларына тоғро ҡалайыҡ!” – тине.\nАуыл халҡына тормош мәшәҡәттәрен бер аҙға булһа ла онотторған Гармун байрамы дәртле гармун көйҙәренә күмеп, һәр береһен дәртле бейеүгә саҡырҙы.\nӘллә ҡайҙарҙан килгәндәр –\nГармунсылар күп икән.\nХалыҡ моңға һыуһағанды\nҠайҙан белделәр икән?\nАвтор: Г. САМАТОВА.


Автономияның яҙмышы Башҡорт корпусынан айырылғыһыҙ\nАвтономияның яҙмышы Башҡорт корпусынан айырылғыһыҙ19.02.2019\nМилли музей урынлашҡан йортҡа ике дәүләт эшмәкәре иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйыу фарыз.\nБашҡортостан автономияһын иғлан итеүҙә төп роль уйнаған Башҡорт корпусы ойошторолоуға 100 йыл тулды. Тарихсы, Башҡортостан Милли архивының бүлек етәксеһе Азат Шәкирйән улы ЯРМУЛЛИН уның халҡыбыҙ яҙмышында тотҡан урыны хаҡында уртаҡлашты.\n– Азат Шәкирйән улы, Башҡортостан Республикаһына ла, Башҡорт корпусына ла – 100 йыл. Ошо ике датаның бер-береһенә бәйлелеген, айырылғыһыҙ булыуын нисек аңлатыр инегеҙ?\n– Башҡорт корпусы – Башҡортостан хөкүмәтенең ғәскәре, шуға ла улар тығыҙ бәйләнештә. Беренсенән, уны Башҡорт корпусы тарихына ғына бәйләргә ярамай. Ғөмүмән, 1917 йылда, Башҡортостан автономияһы төҙөү маҡсаты барлыҡҡа килгәс, милли ғәскәр булдырыу идеяһы ла тыуа. Был фекер һауанан алынмай, сөнки унан алда, XVIII-XIX быуаттарҙа, башҡорт ғәскәре була. Ул Башҡорт иррегуляр ғәскәре тип атала. Уны 1863 йылда тараталар, шуға күрә лә 1917 йылда революция башланғас, автономия менән бер рәттән башҡорт халҡы быға тиклем булған ғәскәрҙе тергеҙеү тигән маҡсатын ҡуя. Шулай итеп, автономияның бер өлөшө булараҡ, Милли ғәскәр барлыҡҡа килә. Был хаҡта ҡарар 1917 йылдағы III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡабул ителә.\nҠарарҙы тормошҡа ашырыу маҡсатында 1918 йылдың ғинуарында бер төркөм башҡорт офицерҙары Бөрйән-Түңгәүер кантонының Таналыҡ-Баймаҡ ауылына килә. Ғәскәр төҙөү эшен башлайҙар. Ырымбурҙа 1918 йылдың 17 февраленә ҡараған төндә Башҡортостан хөкүмәте ҡулға алынғас, большевиктар Баймаҡтағы 400 кешенән торған отрядты ла ҡыуып тарата, офицерҙары атыла. Былтыр, 11 октябрҙә, ошо фажиғәле ваҡиғаның иҫтәлегенә Баймаҡ ҡалаһында Башҡорт отрядының штабы торған йортта гранит мемориаль таҡтаташ ҡуйылды.\nАпрель айында Әмир Ҡарамышев етәкселегендәге башҡорт партизан отрядтары Дутов казактары менән бергә Башҡортостан хөкүмәтен Ырымбур төрмәһенән азат итә.\nИюнь айында Башҡортостан хөкүмәте Силәбе ҡалаһында яңынан эш башлай. Был осорҙа илдә Граждандар һуғышы тоҡанған була. Һуғыш шарттарында автономияның мәнфәғәттәрен ғәскәрһеҙ яҡлап булмаясағын яҡшы аңлаған башҡорт етәкселәре тәү сиратта милли армия төҙөү эшенә тотона. Силәбелә Башҡорт хәрби шураһы ойошторола. Ул Башҡорт ғәскәренең штабы функцияһын үтәй. Тиҙ арала Башҡорт хәрби шураһы Ҡыҫҡа мобилизация планын тәҡдим итә. Уға ярашлы, башҡорт ғәскәрҙәре ике дивизиянан (һигеҙ полктан) торған корпус төҙөргә тейеш була.\nМобилизация планында ниндәй кантонда, өйәҙҙә, улыста нисә башҡорт полкы кәрәклеге күрһәтелә. Мәҫәлән, Силәбе башҡорттарынан 1-се һәм 2-се Башҡорт пехота полктары төҙөлә. Златоуст өйәҙендәге милләттәштәребеҙ 3-сө Башҡорт пехота полкына ойоша. 1-се Башҡорт кавалерия һәм 5-се Башҡорт пехота полктары Башҡортостандың Тамъян-Ҡатай кантонында берләшә. Унда Әбйәлил, Белорет һәм Учалы райондарынан яугирҙәр инә.\n1-се Башҡорт кавалерия полкы 1918 йылдың октябренән үҙенең беренсе сардары Әмир Ҡарамышев исемен йөрөтә (Ә. Ҡарамышев 1918 йылдың 7 авгусында һәләк була). 4-се Башҡорт пехота полкы Ырымбур ҡалаһында барлыҡҡа килә. Ул Туҡ-Соран башҡорттары һәм Башҡортостандың Күгәрсен, Көйөргәҙе, Мәләүез райондары башҡорттарынан ойошторола. Аҙаҡ инде был полктар 1-се һәм 2-се Башҡорт пехота дивизияларына берләштерелә.\n1918 йылдың сентябрендә ошо ике дивизиянан айырым Башҡорт корпусы үҫеп сыға. Уның командиры итеп батша армияһында генерал дәрәжәһенә еткән башҡорт сардары Хажиәхмәт Ишбулатов ҡуйыла. Бынан тыш, 1918 йылдың октябрендә башҡорт ғәскәрҙәре тағы ике полк, Ғабдулла Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия һәм 6-сы Башҡорт пехота полктары менән көсәйтелә. Әйткәндәй, 2-се Башҡорт кавалерия полкына 1918 йылдың мартында Баймаҡта большевиктар тарафынан һәләк ителгән Башҡортостан хөкүмәте ағзаһы, офицер Ғабдулла Иҙелбаевтың исеме ҡушыла.\n– Тарихтан мәғлүм булыуынса, Башҡорт корпусын аҡтар ҙа, ҡыҙылдар ҙа хупламаған. Бындай ҡараш ҡайҙан килә?\n– Аҡтар тәүҙә Башҡортостан хөкүмәтенең ғәскәрен булдырыуға риза булһа ла, аҙаҡ уның артыуын, көсәйеүен күреп, ҡаршылыҡ күрһәтә башлай, сөнки аҡтар, Башҡорт ғәскәрен полк кимәлендә генә бригадалары, дивизиялары составына индереп, үҙ ҡарамағында ғына ҡулланырға уйлай. Ғөмүмән, көслө автономия уларға, әлбиттә, кәрәкмәй, шуға күрә лә Башҡорт ғәскәренең үҙаллылығын нисек булһа ла юҡ итеү өҫтөндә эш башлайҙар.\n1918 йылдың октябрендә Аҡ армияның баш командованиеһы 2-се Башҡорт дивизияһын һәм айырым Башҡорт корпусын таратырға тигән фарман бирә. Шулай уҡ аҡтар Башҡорт хәрби шураһын, Башҡорт ғәскәри идаралығын, кантондарҙағы башҡорт хәрби начальнигы идаралығын бөтөрөргә бойороҡ ҡыла һәм ғәскәрҙәрҙе Дутов ҡарамағына күсерергә мәжбүр итә. Тик Башҡортостан хөкүмәте бының менән тулыһынса ризалашмай. 10 ноябрҙә Әхмәтзәки Вәлиди Башҡорт корпусын һәм уның 2-се дивизияһының штабтарын таратыуға күнә. Бойороҡ үтәлмәгән осраҡта аҡтар Башҡорт ғәскәрен ҡорал менән тәьмин итеүҙе туҡтатырға уйлай. Башҡорт уҡсы полктары, 1-се Башҡорт дивизияһына тупланып, Дутов ҡарамағына күсерелә.\nБашҡортостан хөкүмәте ҡарамағында 1-се, 2-се Башҡорт кавалерия полкы һәм 6-сы Башҡорт уҡсы полктары ҡала. Улар автономияның ныҡлы терәге була. Дутов ҡарамағындағы башҡорт дивизияһы иһә унда оҙаҡ тормай.\n1918 йылдың декабрендә Әхмәтзәки Вәлидиҙең йәшерен фарманы менән Башҡорт полкы командирҙары, дивизия фронт һыҙығы үткән Баймаҡ, Йылайыр, Бөрйән райондарына килеп ҡалған ғәскәрҙәр менән ҡушыла. Шулай итеп, Дутов етәкселегендәге дүрт полктан торған (1-се, 2-се, 4-се, 5-се Башҡорт полктары) дивизияны, дүрт мең тирәһе кешене, кире ҡайтарып ала. 1919 йылдың 26 ғинуарында иһә Әхмәтзәки Вәлиди үҙен рәсми рәүештә Башҡорт ғәскәре командующийы тип иғлан итә. Бөтә етәкселекте үҙ ҡулына ала: Башҡорт ғәскәрҙәре штабын, Башҡорт корпусын тергеҙеү тураһында фарман сығара. Полктар элеккесә ике дивизияға бүленә. Был ваҡытта Башҡорт ғәскәрҙәре фронт һыҙығын Мәләүез, Стәрлетамаҡ, Ырымбурға яҡын-тирәлә тотһа, уның уң яғында Көнбайыш армия була. Ырымбур яғында Дутовтың Ырымбур армияһы тора. Шулай итеп, 1919 йылдың ғинуар аҙағында Әхмәтзәки Вәлиди, башҡорт ғәскәрҙәрен ҡабаттан бер урынға туплап, Башҡорт корпусын тергеҙеүгә өлгәшә.\n– Башҡортостан хөкүмәтен һәм ғәскәрен ҡыҙылдар яғына нимә күсергә мәжбүр иткән тип иҫәпләйһегеҙ?\n– Әйтеп үткәнемсә, Колчак та, Дутов та Башҡортостан автономияһын һәм Башҡорт ғәскәрҙәрен танымай. Улар “башҡорт һалдаттары аҡ армияның полктары составында ғына булырға тейеш, автономия тураһында һүҙ булыуы ла мөмкин түгел” ти. Шуға Башҡортостан хөкүмәте яйлап ҡына Ырымбурҙан Баймаҡҡа күсә. Ошо мәлдә аҡтар яғында автономия алыуға өмөттәрен өҙөп, советтар менән һөйләшеүҙәр башлана.\n30 ғинуарҙа Муллайән Халиҡов Өфө большевиктары менән бәйләнешкә инә. Улар иһә туранан-тура Мәскәүгә сыға һәм башҡорттарҙың тәҡдимен еткерә. Мәскәүҙән 4 февралдә Ленин менән Сталин исеменән “башҡорттарға автономияны бирергә ризабыҙ” тигән ышаныс белдергән телеграмма һуғыла. Муллайән Халиҡов уны ҡулына алғас ҡына Темәскә ҡайта. Бында Башҡортостан хөкүмәте ғәскәрҙәре етәкселегенең ултырышы була. Унан һуң Башҡортостан хөкүмәте делегацияһы Өфөгә юллана: Мөхәмәтхан Ҡулаевты, Муллайән Халиҡовты, Әбдрәшит Бикбауовты килешеү төҙөргә ебәрәләр. Әхмәтзәки Вәлиди үҙе бармай, сөнки ул ғәскәрҙәр менән етәкселек итә.\n16 февралдә Темәс ауылында тағы бер шундай ултырыш үтә. Унда Әхмәтзәки Вәлиди, килешеүҙәрҙең һөҙөмтәһен көтмәйенсә, 18 февралдә Советтар яғына сығырға тигән ҡарарға ҡул ҡуя. Уның ни өсөн шундай ҡарар ҡабул иткәнен аңларға мөмкин, сөнки был хаҡта хәбәр тиҙ тарала. Халыҡ араһында хөсөт таратмаһындар өсөн ҡарарҙы тиҙ ҡабул итергә кәрәк була. Етмәһә, аҡтар яғынан ҡаршылыҡ күрһәтелеү ихтималлығы ла булған. Икенсенән, Башҡорт ғәскәрендә байтаҡ ҡына аҡ офицерҙар хеҙмәт итә. Шуға ҡыҙылдар яғына сығыу эше оператив атҡарыла. Ул, аҡтарҙың ҡурҡытыуына ҡарамаҫтан, Айырым Башҡорт корпусын төҙөп, Башҡорт ғәскәре ҡыҙылдар яғына ойошҡан рәүештә сыға.\nБашҡортостан автономияһының үҙ ғәскәре булғанға ғына ҡыҙылдар республиканың мөстәҡиллеген танырға ризалаша. Хәрби көсөбөҙ булмаһа, Башҡортостан хөкүмәте менән берәү ҙә иҫәпләшмәҫ ине. Шуға күрә лә Башҡорт ғәскәренә, унда хеҙмәт иткән һалдаттарға беҙ рәхмәт әйтергә тейешбеҙ. Ошондай ҡатмарлы һәм ауыр мәлдә лә уларҙың берҙәм булып күтәрелеп сығыуы арҡаһында, Башҡортостан автономияһы үҙенең статусын һаҡлап ҡалған.\nБашҡорттоң ҡанындағы ғәскәри традициялар халҡыбыҙҙың тиҙ генә ойошоп, ҡыҫҡа ваҡытта тупланыуына булышлыҡ итә. Документтарҙан күренеүенсә, Башҡорт армияһына мобилизация иғлан ителгәс, күпселек дәррәү күтәрелеп, ҡушҡанды тыңлап, ғәскәргә тупланған.\n– Граждандар һуғышында ил халҡы икегә бүленеп, бер-береһенә ҡаршы сыҡҡан осраҡтар ҙа була. Бөгөн дә автономияны шик аҫтына ҡуйып, тарихты боҙоп күрһәтергә тырышҡандар бар...\n– Башҡортостан автономияһын төҙөү ваҡыты тип 1917 йылды ла, 1919 йылды ла атайҙар. Датаның береһен алып, икенсеһен инҡар итергә ярамай, сөнки ул – дөйөм процесс. Автономияны тәүҙә 1917 йылда ноябрҙә иғлан итәләр, шунан Әхмәтзәки Вәлиди: “Беҙ автономияны законлы рәүештә төҙөнөк. Ҡоролтай йыйып”, – тип яҙа.\nБыл ҡарар сәйәси төркөмдөң ихтыяжы ғына түгел, халыҡ ихтыяры менән ҡабул ителгән. Уның буйынса III Дөйөм Башҡорт ҡоролтайында ойоштороу эше алып барыла һәм раҫлана. Референдум формаһында була, сөнки Ҡоролтайҙа халыҡ һайлап ебәргән вәкилдәр ҡатнаша, һәм улар ризалығын бирә, тәүге милли Хөкүмәт төҙөйҙәр. Шулай уҡ республиканың юғары закондар сығарыу органы – Кесе ҡоролтайы булдырыла.\nАвтономияны тормошҡа ашырыу мәсьәләһе үҙенсәлекле ваҡиға – Башҡортостан автономияһы бөтә башҡорт ерҙәрендә лә иғлан ителә. Унда Өфө, Ырымбур, Пермь, Һамар губерналарындағы башҡорт ерҙәре республиканың автономиялы өлөшө тиелә.\nБашҡорт милли хәрәкәте етәкселәре – бик аҡыллы, алдан күрә белгән кешеләр. Улар “беҙгә ошо автономияны тулыһынса тормошҡа ашырыу ауыр булыр” тип уйлай, сөнки Көньяҡ Башҡортостан яҡтарында башҡорттар бер урында күпләп йәшәй, башҡа милләттәр менән ҡатнашмай, ә Башҡортостандың көнбайышында ҡатнаш халыҡтар көн күрә. Шуға ла был мәсьәләне хәл итеүе еңел булмаясағын аңлап, үҙаллылыҡты ике этапта тормошҡа ашырырға уйлайҙар. Беренсе этапта, йәғни 1917 йылда, Ырымбур һәм Пермь губернаһындағы башҡорт территорияларында (улыстарында) автономия идараһы индерелә, ул аҙаҡ Бәләкәй Башҡортостан исемен ала. Ә инде икенсе этапта, 1918 йылда, Көнбайыш Башҡортостанда (Өфө губернаһының көнбайышында) автономияны бойомға ашырыу ҡарала.\nБының өсөн 1918 йылдың ғинуарында Өфө, Стәрлетамаҡ, Бөрө, Бәләбәй, Минзәлә өйәҙҙәрендә ҡоролтайҙар үткәреп, ошо өйәҙҙәрҙе демократик рәүештә, халыҡ ҡарары менән Башҡортостан автономияһына ҡушыу планлаштырыла. Әммә 1918 йылдың февралендә Башҡортостан хөкүмәте большевиктар тарафынан ҡулға алынғас, милли хәрәкәт һүнеп ҡала, был процесс та туҡтатыла.\nТәү сиратта быға Иҙел-Урал штабы яҡлылар тарафынан көслө ҡаршылыҡтар күрһәтелә. Улар ғинуарҙа үткән башҡорт ҡоролтайҙарын провокация, ошаҡ, большевиктарҙы ҡаршы ҡуйыу ысулы менән таратыуға өлгәшә.\nТик бының менән генә башҡорт милли хәрәкәтен һүндерә алмайҙар. 1918 йылдың мартында Борай башҡорттары күтәрелә. Улар Борай ауылында Борай башҡорт кантонын иғлан итә, Борай башҡорт милли шураһын ойоштора. Уларҙы башҡа төньяҡ-көнбайыш башҡорттары хуплай. Борай башҡорт кантонына тирә-яҡтағы ете улыс берләшә. Шулай итеп, 1918 йылда Башҡортостан автономияһына ҡушылырға әҙер Борай башҡорттары, большевиктарға ҡаршы баш күтәреп, үҙҙәренең ерҙәрен Башҡортостан автономияһының Борай кантоны тип иғлан итә. Уларҙың милли хәрәкәте бер ай тирәһе була, һуңынан Өфөнән ғәскәр килеп, большевиктар власы урынлаштырыла.\n– Башҡортостан автономияһы ныҡлап ҡасан формалашып бөтә тип уйлайһығыҙ?\n– Дөйөм алғанда, был процесс 1922 йылда тамамлана, тип әйтергә була. Уны Муллайән Халиҡов тамамлап ҡуя, тип әйтһәк тә, хата түгел. 1918 йылда уҡ Бәләкәй Башҡортостан сиктәрендә үҙаллылыҡ бойомға ашырыла: бында 13 кантон булдырыла, урындағы власть органдары – кантон башҡармаһы, диуаны, милиция барлыҡҡа килә, шуға күрә лә Советтар менән килешкәндә, тап ошо Бәләкәй Башҡортостан сиктәрендәге автономия раҫлана, ә Оло Башҡортостан проекты тороп ҡала. Милли хәрәкәт эшмәкәре Әхмәҙулла Бейешев яҙыуынса, 1919 йылдың мартында килешеү төҙөгәндә, Оло Башҡортостан сиктәрендәге автономияны булдырыу мәсьәләһе күтәрелә, ләкин һуғыш барыу сәбәпле, ул аҙаҡҡа ҡалдырыла.\nГраждандар һуғышы, аслыҡ кеүек ауыр мәлдәр бер аҙ артҡа сиккәс, сығышы менән Бүздәк районының Аҡтау ауылы башҡорто, БАССР хөкүмәте рәйесе Муллайән Халиҡов, Башҡортостан автономияһына инмәй ҡалған төньяҡ-көнбайыш башҡорттары вәкиле булараҡ, 1921 йылда тәү башлап Оло Башҡортостан мәсьәләһен күтәреп сыға. Уның тырышлығы һөҙөмтәһендә Өфө губернаһы, йәғни төньяҡ-көнбайыш башҡорттары, үҙ дәүләтселегенә ҡушыла. Муллайән Халиҡовтың тәҡдимдәре бик үҙенсәлекле була, ул Ырымбур ҡалаһын да, Минзәлә башҡорттарын да берләштереү тәҡдиме менән Мәскәүгә мөрәжәғәт итә. Тик Үҙәк Совет власы 1920 йылда Татар АССР-ы ойошторолоп, яңы республикаға күскән Минзәлә башҡорттарын Башҡортостанға ҡайтарырға ҡыймай.\n1897 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында Өфө губернаһында йәшәгән халыҡтың күпселеге башҡорт булыуы теркәлгән: улар 40 процент тәшкил иткән, урыҫтар – 37 процент, ә ҡалғандары – башҡа халыҡтар. Шуға ла уны ҡушыу буйынса бер ниндәй ҙә һорау тыумай, әммә Минзәлә һәм Бөгөлмә башҡорттары ғына ситтә тороп ҡала. 1926 йылда халыҡ иҫәбен алғанда, уларҙы тулыһынса татар тип яҙалар.\n– Башҡорт ғәскәрен аҡтар ҙа аямаған, советтар яғына күскәс иһә, уларҙы ҡыҙылдар ҡырған...\n– Был мәлдә ер мәсьәләһе киҫкен тора, сөнки революциянан алда Столыпин реформаһы үтә. Шул саҡта Башҡортостанға күпләп күскенселәр килеп төпләнә. Батша власы уларға башҡорт ерҙәренә күсеүҙә ярҙам итә. Ерҙе арзан хаҡҡа һаттырғандар йә ҡурҡытып, һатыу документтарына ҡул ҡуйҙыртҡандар. Революция булғас, урындағы халыҡта күскенселәрҙе кире ҡайтарыу теләге уяна. Башҡорт халҡы менән улар араһында ер мәсьәләһе буйынса ҡырҡыу хәл тыуа.\nҠыҙыл Армия килгәс, күскенселәр үҙ ирке менән уларға күпләп яҙыла башлай һәм, мәлен файҙаланып, башҡорттарҙан үс алған.\nИкенсе яҡтан, Ҡыҙыл Армияның урындарҙағы етәкселәре Башҡортостан автономияһына ҡаршы була, шуға ла улар үҙҙәре яғына сыҡҡан Башҡорт ғәскәрен тиң һанамай. Милли ғәскәрҙе таратыуҙы ла талап итеп хатта бойороҡ та сығарғандар. Һөҙөмтәлә офицерҙар ҡала, ә ҡалғандар ирекмән булып яҙыла. Ҡаңғырыҡ китә, ҡоралды һалырға тигән шарт ҡуйыла.\nБашҡорттарҙы ҡоралһыҙландырып таратҡандан һуң, Смоленск полкы урындағы халыҡты йәберләй башлай. Ул саҡта Муса Мортазин полкы ҡыҙылдар яғында һуғышып йөрөгән була. Уның түҙемлеге ҡалмай, 24 мартта тегеләрҙең бер батареяһын ҡыйрата ла аҡтар яғына сыға. Тағы ла 1-се Башҡорт уҡсы полкының бер батальоны, 2-се Башҡорт кавалерия полкының бер эскадроны яңынан аҡтарға ҡушыла. Ошондай ауыр һәм фажиғәле мәлдәр ҙә була халҡыбыҙ яҙмышында.\nАртабан Башҡортостан ғәскәре ҡыҙылдар яғында автономия хаҡына Украинала, Петроградта, Ҡаҙағстанда, Польшала ҡан ҡоя.\nБашҡортостан Совет Республикаһы хөкүмәте, большевиктарҙан айырмалы рәүештә, үҙаллы иҡтисади сәйәсәт алып бара. Башҡа төбәктәрҙә большевиктар, продотрядтар төҙөп, крәҫтиәндең бөтә әйберен тартып алып йөрөй йә тапшырырға мәжбүр итә, ирекле сауҙаны ла тыя. Ә Башҡортостан Совет Республикаһы хөкүмәте үҙенең территорияһында иһә сауҙаны рөхсәт иткән, халыҡты талауҙы тыйған. Шуға ла күрше Ырымбур губернаһындағы хатта урыҫ ауылдары ла сходтар йыйып, “беҙ Башҡортостан Республикаһына ҡушылырға теләйбеҙ” тип ҡарарҙар ҡабул итә башлаған. Большевиктар, әлбиттә, иртәме-һуңмы был үҙаллылыҡты юҡ итер ине, тик 1919 йылда уларға аҡтар менән һуғыш ҡына ҡамасаулай. Деникинды, Колчакты ҡыйратҡас, большевиктар 1920 йылдың майында сығарған декрет менән Башҡортостан автономияһының хоҡуҡтарын ҡырҡа сикләй. Иҡтисади һәм сәйәси үҙаллылыҡты юҡ итәләр. Быға ризаһыҙлыҡ белдереп, 1920 йылдың июнь айында Башҡортостан хөкүмәте ағзалары коллектив отставкаға китә. Улар, Әхмәтзәки Вәлиди кәңәше буйынса, Төркөстанға барып, милли хәрәкәткә ҡушыла. Әйткәндәй, Башҡортостан етәкселәре Әхмәтзәки Вәлиди менән Харис Йомағолов йыл башында уҡ Мәскәүгә саҡыртып алына һәм уларҙы республикаға ҡайтыу хоҡуғынан мәхрүм итәләр. Төркөстанда милли хәрәкәт тар-мар ителгәс, күп кенә башҡорт эшмәкәрҙәре кире ҡайта һәм йәш Башҡортостан Республикаһын нығытыуға ҙур көс һала. Шуларҙың береһе – хөкүмәт рәйесе Муллайән Халиҡов 1917 йылдың декабрендә 3-сө Дөйөм Башҡорт ҡоролтайы ҡабул иткән Оло Башҡортостанда автономия идараһын индереү ҡарарын бойомға ашыра. 1922 йылда Үҙәк Совет хөкүмәте Өфө губернаһын Башҡортостанға ҡуша, төньяҡ-көнбайыш башҡорттары, ниһайәт, милли автономияла йәшәү хоҡуғын ала.\nБашЦИК рейесе итеп тәғәйенләнгән арҙаҡлы милли хәрәкәт эшмәкәре Хафиз Ҡушаев Башҡортостан дәүләтселегенең аяҡҡа баҫҡан осоронда ҙур эштәр башҡара: милли матбуғат, әҙәби тел, театр, мәғариф үҫеш ала. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Муллайән Халиҡов һәм Хафиз Ҡушаевҡа бер иҫтәлекле таҡтаташ та ҡуйылмаған. Заманында Башҡортостан Хөкүмәтенең бинаһы булған, бөгөн Милли музей урынлашҡан йортҡа ошо ике дәүләт эшмәкәренең иҫтәлегенә таҡтаташ ҡуйылырға тейеш, тигән фекерҙәмен.\n– Азат Шәкирйән улы, был тәҡдим бик урынлы. Ул ғәмәлгә ашыр тип уйлайбыҙ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ӨЙЛӘНЕШКӘС ТӘ АТА-ӘСӘҺЕНӘН АЙЫРЫМЛАНМАҺЫН БАЛА - 2018 - Мәҡәләләр\nГәзитебеҙҙең үткән һанында Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты, Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының мәҙәни, социаль һәм рухи үҫеш буйынса "Ағинәй" төбәк йәмәғәт ойошмаһы тарафынан ойошторолған "Ғаилә - туған тел һаҡсыһы" тигән бәйгенең финал өлөшөндә ҡатнашҡан ғаиләләр тураһында һүҙ башлағайныҡ инде. Стәрлебаш районы Йәлембәт ауылында йәшәүсе Фирүзә менән Флорид ИҪӘНСУРИНдар ҙа был бәйгелә еңеүселәрҙең береһе булды. Морат исемле ул, Айгүзәл менән Әлиә исемле ике ҡыҙ тәрбиәләй улар. Ғаилә башлығы Салауат ҡалаһында янғын һүндереүсе булып эшләһә, Фирүзә Йәлембәт мәктәбендә балаларға белем бирә. Халҡыбыҙҙың аҫыл рухи хазиналары - фольклор һәм йолалар, йыр-бейеү аша тәрбиәләй улар балаларын. Был эштә олатай менән өләсәйҙәр ҙә әүҙем ҡатнаша. Ҡәйнә-килен араһындағы йылы мөнәсәбәт менән дә уларҙың ғаиләһе үҙенә иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Ҡәйнә - Нәзиә ханым һәм килен Фирүзә Иҫәнсуриналар менән ошо хаҡта һөйләшеп алдыҡ.\nБеҙ балаларҙы йола һәм фольклор нигеҙендә тәрбиәләйбеҙ, тигәйнегеҙ. Бындай тәрбиәнең ыңғай яҡтары нимәлә?\nНәзиә: Атай менән әсәйҙең ғорурлығы нимә? Балаһының тәрбиәле булыуы. Тәрбиәле бала ниндәй һуң? Ололарға ихтирамлы, кеселәргә өлгө булырлыҡ, тотонған һәр эшен аҙағына тиклем еткерә белә, маҡсатлы, туған телендә һөйләшә, халҡын ярата һ.б. Бала ошондай булһын, тиһәң, уны халҡыбыҙҙың борондан килгән традицияларына нигеҙләнеп үҫтерергә кәрәк. Үҙем балалар баҡсаһы мөдире булып эшләп, хаҡлы ялға сыҡтым. Унда ла беҙ халыҡ педагогикаһына таянып төҙөй инек программаны. Ғаиләлә лә шулай. Бәләкәй сағында бишек йыры йырлайһың, әкиәт һөйләйһең, үҫә килә бейетә, йырлата башлайһың, мәҡәлдәр әйтәһең. Былар үҙе үк баланы рухи һәм физик йәһәттән нығыта.\nФирүзә: Кемдер баланы йырлатып-бейетеүгә лә ҡаршы. Мин быға бик ыңғай ҡарайым. Мәҫәлән, мәктәптә бейеү түңәрәге алып барам. Үҙенә ышанып бармаған, баҫалҡыраҡ балалар ҙа, бейей башлағас, асылып китә. Улым да, ҡыҙҙарым да йырлай, бейей. Халыҡ ижадын яратһындар, тием, сөнки ундағы аҡылды бөгөнгө заманда иң модалы булған китап авторҙарында ла тапмаҫһың. Район кимәлендә үткән бөтөн конкурстарҙа ла ҡатнашабыҙ. Ике йыл элек улым Морат менән "Ирәндек моңдары"нда ҡатнаштыҡ, әсә менән ул әйтеше формаһында мөнәжәт башҡарҙыҡ. Ҡайным гармунда уйнай, йырлай, ҡәйнәм бейей, үҙем дә бейейем һәм йырлайым, шуға балаларыбыҙ ҙа беҙҙең юлды ҡабатлайҙыр инде.\nБашҡалар менән сағыштырғанда, беҙҙең халыҡ балаһын алдына алып һөйөп тә, татлы телләнеп, сөсөлдәп тә ултырмай. Һөйһә лә, бала йоҡлағанда, йәғни, үҙенә күрһәтмәй генә һөйә. Был уның ҡаты бәғерлегенән түгел, ә халыҡ тәрбиәһенең шундай булыуы менән бәйле. Быға ҡарашығыҙ нисек?\nНәзиә: Ысынлап та, халҡыбыҙ артыҡ сөсөләнеүҙе үҙ итмәй. Баланың "муйынын артыҡ һуҙыу" килешкән эш түгел, юғиһә, нисек тыңлатаһың уны аҙаҡтан? Фольклор ошо ҡатылыҡты йомшарта. Бишек йырын ғына алайыҡ. "Балаҡайым", "ҡолонсағым", "күҙ нурым" тигән матур-матур һүҙҙәрҙе моңло көйгә ҡушып йырлау баланы тынысландыра, "үҫкәс, батыр булыр ул" тигәнерәк теләктәр иһә күңелен үҫтерә. Дөрөҫ итеп теләк теләү ҙә оло һөнәр, быларҙың барыһының да өлгөһө - фольклорҙа. Үҫә килә башҡараҡ йырҙарға күсәһең, халыҡ йырҙарына тиклем барып етәһең. Йырҙарҙағы үҙенсәлекле сағыштырыуҙар баланың ижади ҡарашын киңәйтә, тәбиғәттең матурлығын күрергә өйрәтә, шәхестәр тураһындағы йырҙар аша тарихыбыҙҙы белә. Егеттәр - батыр, ҡыҙҙар матур булырға тейеш, тигән ҡараш тәрбиәләнә. Һәм быларҙың барыһы ла моң аша һалына. Бейеүҙәр ҙә шулай. Рух тәрбиәләйем тиһәң, бала тәрбиәләгәндә йыр-бейеүҙәр мотлаҡ кәрәк. Ундай баланың күңеле таҙа була. Беҙ сәхнәлә генә бейеп-йырлап йөрөмәйбеҙ. Өйҙә лә бер-береңә ҡарашып бейешеп алыу, әҙерәк кенә шаян һүҙҙәр менән көлөшөп алыу тормошобоҙҙо йәмләй генә. Эшкә лә әүрәтәбеҙ балаларҙы.\nЭтнопедагогикала тыйыу ҙа ҙур урынды ала бит әле?\nНәзиә: Беҙ балаларҙы улай уҡ тыймайбыҙҙыр, тип уйлайым, иркенерәк үҫтерәбеҙҙер ул.\nФирүзә: Мин ныҡ тыям балаларҙы, әммә артыҡ тыйыу дөрөҫ түгелдер, тип уйлайым. Балалар минән, ярамай, улайтма, тигән һүҙҙәрҙе күп ишетәләр. Ҡәйнәм иһә Флоридты ла, бикәсем Розаны ла нисектер иркенерәк тәрбиәләгән. Ирем дә балаларҙы артыҡ тыйып бармай.\nНәзиә: Баланың үҙенең фекере булырға, үҙ һүҙен әйтә белергә, үҙен яҡлай алырға тейеш - шул ғына. Ауыҙын асырға ла ҡурҡып торған балаға киләсәктә ҡыйын буласаҡ. Иң мөһиме, тәрбиәнең нигеҙендә яратыу ятһын. Улды ла, ҡыҙҙы ла яратырға кәрәк һәм улар быны белергә, күрергә, тойорға тейеш. Бер туҡтауһыҙ әрләп, насар уҡыйһың, дөрөҫ эшләмәйһең, тип торһаң, баланың үҙенә булған ышанысын һүндерәһең. Ипле һүҙле булығыҙ, тип кәңәш итә йөрөйөм барыһына ла. Йылы һүҙҙе йәлләмәгеҙ, эш өйрәткәндә маҡтап ебәрегеҙ. Йылы һүҙ - йән аҙығы, тиҙәр бит. Үҙебеҙҙең балаларҙы тәрбиәләгәндә яңылышмағанбыҙҙыр, тием, икеһе лә матур ғаилә ҡороп, татыу йәшәйҙәр, балалар үҫтерәләр.\nҺеҙ бер нисә йыл бер өйҙә ҡәйнә, килен булып йәшәгән кешеләр. Килен-ҡәйнә мөнәсәбәттәрен дөрөҫ ҡороу өсөн нимәгә иғтибар итеү мөһим?\nФирүзә: Ҡайны-ҡәйнәмдәр менән Һарайҫа ауылында бергә 5 йыл йәшәнек. Хәҙер Йәлембәт ауылында өй һалып сыҡтыҡ. Уларҙан күреп, күп итеп мал тотабыҙ. Бөгөн күптәр ҡәйнә менән йәшәүгә ҡаршы, мин, киреһенсә, ҡәйнә менән йәшәүҙең ыңғай яҡтарын оҙаҡ итеп һанай алам. Ҡайным менән ҡәйнәмдең үҙ-ара мөнәсәбәтен күреп, иремде яҡшыраҡ аңлай алдым. Мал ҡарау, йортто тәрбиәләү, аш-һыу йүнәтеүгә ҡәйнәмдән өйрәндем. Ниндәй эшкә тотонһаҡ та, тәүҙә кәңәшләшеп алабыҙ.\nНәзиә: Мин ҡәйнә булараҡ, киленемде үҙемә һыйындырҙым, килен иһә миңә яғылып, йәшәнек тә киттек. Шөкөр, бөгөн дә шулай йәшәйбеҙ. Килен - ҡәйнә буҫағаһынан тиҙәр, киленем дә үҙемә оҡшаны ла ҡуйҙы. Ауыр һүҙле булманым, йомшаҡ булдым, ҡыҙым һымаҡ ҡабул иттем. Икебеҙ бер өлкәлә эшләгәс, бергә эшкә йөрөнөк. Иртәрәк ҡайтһа, ҡәйнәм, өйҙәге эште бөттөм, тип ҡаршы алды. Ҡоҙа-ҡоҙағыйҙар һәйбәт, улар менән бер һүҙлебеҙ, был да ҙур бәхет.\nФирүзә: Ауылдарыбыҙ араһы 3-4 саҡрым. Ирем йөрөп эшләгәс, бик иртә китә эшкә. Ул мәлдә олаталары күрше ауылдан килеп, балаларҙы мәктәпкә машина менән илтеп ҡуя. Мәктәп үҙебеҙҙең ауылда, шулай булһа ла, бер ҙә мәшәҡәт, тип тормай ҡайным. Ҡайным дини кеше, намаҙ уҡый.\nНәзиә: Ауыл ерендә йәшәгәс, мәшәҡәттәр ҙә булып китә. Кемебеҙҙең мәшәҡәте ҙур, шунда йүгерәбеҙ. Ҡулдан килгәнде ярҙам итәбеҙ. Балалар беҙгә ауырыраҡ эштәрҙе эшләшә. Тел менән дә, ҡул менән дә ярҙам итешәбеҙ. Ҡайҙалыр китһәләр, балалар эргәһендә тороп торабыҙ. Быларҙың бер ауырлығы ла юҡ, киреһенсә, кәрәклегебеҙҙе тойоп йәшәйбеҙ.\nЗаман менән бергә башҡорт ғаиләһе лә үҙгәрә. Беҙгә бөгөн нимәләргә күберәк иғтибар итергә, ниндәй йолаларҙы кире ҡайтарырға кәрәк, тип уйлайһығыҙ?\nНәзиә: Бөгөн йәштәр өйләнешһә, тиҙ генә айырымландыра һалалар. Айырымландыралар ҙа, тормоштары менән ҡыҙыҡһынмайҙар ҙа. Минең уйымса, йәштәр ҡайны-ҡәйнә менән исмаһам 5 йыл тирәһе бергә йәшәргә тейештер. Бер-береһенә өйрәнеп, нығынып алыр өсөн кәрәк был. Тормоштоң сетерекле ерҙәрен өйрәтеп ебәрер өсөн дә кәрәк. Тәүге балаһын ҡулына алғас та, йәш килен күп нәмәне белеп етмәй. Ауырытмай ғына үҫтереп алырға ҡәйнә ярҙам итһә ине. Икеһенә генә был ауырлыҡтарҙы еңеүе ҡыйыныраҡ була, бик ауыр кисерәләр ҙә. Ике яҡлап йәш ғаиләне ҡурсып тороуға етмәй инде. Ҡоҙа-ҡоҙағыйлыҡ та көслө булған борон башҡорттарҙа. Ошо мәктәпте лә нығытыу кәрәк.\nФирүзә: Борондан тормош иптәше итеп һайлаған кешеңдең нәҫеленә лә иғтибар итеү булған. Бөгөн ошоға еңел ҡарайҙар кеүек. Бына мин ни өсөн бала табырға, ауылда йәшәргә ҡурҡмайым, сөнки ирем һәйбәт, уның нәҫеле яҡшы. Ирем менән ғорурланам, арыҫлан ғаиләһен нисек һаҡлай, ул да беҙҙең өсөн өҙөлөп тора. Унан һуң, ике яҡлап та ярҙам көслө. Шунһыҙ тормошобоҙ, бәлки, икенсерәк тә булыр ине.\nЯҙылған: 20.03.18 | Ҡаралған: 221


Белореттағы фажиғәгә ремонт эштәре ваҡытында тәбиғи газ сығып тороуы сәбәпсе булған\nБөгөн көндөҙ Федор Алексеев урамындағы күп фатирлы торлаҡ йортта шартлау яңғыраны. Ғәҙәттән тыш хәлдә бер кеше һәләк булған, ике кеше зыян күргән. Уларҙың береһе ауыр хәлдә реанимацияға һалынған.\nШартлау Белорет ҡалаһының федор алексеев урамындағы 37 һанлы йорттоң фатирҙарының береһендә,төш ваҡытында теркәлде. Көслө янғын сыҡты. Утты һүндереүгә 8 берәмек технәка һәм 19 янғын һүндереүсе йәлеп ителгән. Ярты сәғәт эсендә ут һүндерелгән. Ҡыҙғанысҡа бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә фатир хужаһының ғүмере өҙөлгән. Уның 27 йәшлек ҡыҙы һәм ремонт эштәрен башҡарыусы ир төрлө тән йәрәхәттәре менән дауаханаға оҙатылған.\nТикшереү барышында фатирҙа көнкүреш техникаһы, аныҡлап әйткәндә һыуытҡыс ремонтланыуы билдәле.был эштәрҙә газ ҡулланылған. ҡоролманы файҙалыныу ҡағиҙәләрен тупаҫ боҙоу бәхетһеҙ осраҡтың төп сәбәбе тип фаразлана\nҠотҡарыусылар фекеренсә шартлау торлаҡ йортҡа ҙур зыян килтерәгән.емерелеү хәүефе юҡ.шулай ҙа шартлау эҙемтәләрен махсус комиссия тикшерәсәк.әлегә подъездағы 20 ләгән фатирҙа йәшәүселәр тулыһынса эвакуацияланған\nБашҡортостанда ғинуар айында бындай ғәҙәттән тыш хәл осраҡтары беренсе тапҡыр ғына теркәлмәй. 2011 йылда Өфөләге "Европа" сауҙа-күңел асыу үҙәгендә көслө янғын сығыуы һөҙөмтәһендә ике кешенең ғүмере өҙөлдө һәм унға яҡыны зыян күрҙе. Ут бинаның икенсе һәм өсөнсө ҡаттарын ялмап алды. Һуңынан һәләкәт урынында көнкүреш газы шартлауы билдәле булды.\n2012 йылда Бәләбәй районы Приют ҡасабаһында газ шартлауы арҡаһында ике ҡатлы йорт емерелде. Фажиғәлә биш кешенең ғүмере өҙөлдө, 16 ғаилә йортһоҙ ҡалды.\n2014 йылда Яңауыл ҡалаһының Совет урамындағы 2-се йортта газ баллоны шартлау һөҙөмтәһендә биш кеше һәләк булды һәм тиҫтәләгәне зыян күрҙе. Тикшереүҙәр барышында ремонт өсөн алынған 12 литрлыҡ газ баллонынан сығып торған газ, һауа менән ҡатнашып, шартлауы асыҡланды.


онлайн аралашыу - Бөтә донъя видео чат! Бөтә ил, сит ил, бөтә донъя.\nХәҙер интернетта ла бик күп килгән өйҙә, офиста, кеҫә телефоны стандарт атрибуты булып, коммуникатор, планшетБыл йәһәттән алға китеш иң яҡшы донъя, һай, һаны һәм сифаты тураһындағы әйтеме билдәле. Иң продвинутый сайтында онлайн-аралашыу иртә осрашыу урыны булған халыҡ өлөшө. Хәҙер унда ҡатнашыусы тамашасыларҙа ҙур процент, йәки похулиганить поглумиться теләйем. Шуға күрә, ресурстар, позицияға күтәрергә, үҙен солидный комильфотный һәм, өҫтөн ябып йәмле осраҡлы түгел, церебраль өсөн генә инеп ҡуйҙы.Бындай форматта һәм аҙ борсолоу килтерә администраторҙары ҡатнашты.\nТыныс мәҫәлән, бушлай һәм ябыҡ ч сере булып тора. Әммә, артҡы яҡтан мотлаҡ булған теркәлгән торғонлоғоноң ябыҡлыҡҡа килтергән.\nКем анкета тултырыу менән шөғөлләнеүселәр аҙ булыр, көтәбеҙ тикшереп, ныҡлы ышаныс булды, был юҫыҡта берәй урын бирелә килә. Күпселек ауыҙ ҡыҙыҡ: инә һәм шунда уҡ баһалап, лит компанияһы даими килеп йәшәү өсөн йыйылды. Шуға күрә, күберәк интернет селтәрендә яңы килеүселәр теркәү ресурстар ғына ҡыҙыҡһындырыуын. Парадокс, әммә барыһы ла сикләүҙәрҙе бөтөрөү торғонлоғоноң ҡотҡара. Сайтта аралашыу, уларҙың девизы булып тора абсолют азатлыҡҡа, помойка селтәрендә йыш ҡына иҫкә төшөрөп, унда хөкөм һөргән"беспредельный"стиль, эсенә бысраҡ ругань, бер-береһен битәрләй. Азатлыҡ һәм демократия тураһында күп абстракт порассуждать ярата, әммә беспредел менән осрашты, үҙе өсөн табыуҙы хуп персонально нәмәгә ҡарамаҫтан ята. Шуға күрә, унда оҙаҡ тотҡарлана алманы тамашасы.\nМиҫалы беҙҙең"ирекле"булып теркәлгән ч"сүп-сар"булып, бейек булмаған посещаемость.\n18 онлайн видео чат онлайн 1000 ч рулетка веб ч рулетка 18 бушлай видеочивать башҡа бушлай ч рулетка бушлай ҡыҙы менән 18 йыл видеочить ҡатын-кыҙҙар видео чатта теркәлергә бушлай рулетка секс видео менән танышыу сайты чатрулетка онлайн


Башҡортостан – башҡорт ире кеүек\nБер бәһлеүән инде торғаны.\nҮҙ баһаһын белә, ихлас, йомарт, –\nЙомош - юлға әҙер юрғаһы.\nБашҡортостан, һиндә тамырҙарым,\nМин ғашиҡмын һиңә, илемә!\nҮҙемдеке итеп кинәнәм мин,\nКинәнгәндәй ғәзиз иремә!\nЙән өшөткөс төш\nТөндө тетрәндергән, ҡара бушлыҡтың дегет төҫөндәге пәрҙәләренә бәрелеп, шаңдау булып әйләнеп ҡайтҡан шаҡшы ҡыңғырау тауышы… Тәүге кистән ҡанатланып осҡан төньяҡ-көнсығыш еле ҡыңғырау тауышын, гүйә, тыңлап тора ла, кәйелеп оса-оса, бер мәлгә ҡатып ҡала…\nПансион бинаһының бетон диуарынан ташып сыҡҡан был тауыш яҡында ғына аҡҡан Джинджават шауын баҫа һәм ҡоторонған был йылғаның боҙ ҡатыш һыуына ҡушылып һөйрәлә, ҡара йылан кеүек төн эсенә ағып китә. Ҡыңғырау тауышынан һуң коридорҙа йүгереш башлана. Аҫҡы ҡаттан бетон иҙәнде туҡмаған ағас табанлы сандалиҙарҙың ҡабалан шаҡылдауы, яланғас аяҡ шапылдауы, балаларҙың шыбырлауын йотоп көсәйгән шкаф ишектәренең шығырлауы ишетелә.\nВаҡытты өлөштәргә бүлгән был тауыш көндөҙ ун минутлыҡ тәнәфестең йәки ҡырҡ минутлыҡ дәрестең башланыуын белдерһә, кистәрен иһә тауышланмаҫҡа ҡуша, бүлмәләргә инергә саҡыра… Был тауышҡа бөтә балалар буйһона. Ҡыңғырау тауышы һәр кемгә таныш, уның мәғәнәһен һәр кем белә.\nҮрләгәндә ғүмер түбәһенә...\nҠар өҫтөндә миләш күҙ йәштәре\nҠар өҫтөндә миләш тәлгәштәрен\nТапап һытҡан сана табаны.\nМамыҡ кеүек аҡта – ҡыҙыл таптар,\nТамып ҡалған, гүйә, ат ҡаны.\nИҫән микән малҡай?\nАт аҙбары, беләм, юҡ күптән.\nЕл осора боҙло ҡыл йомғағын\nШул урынды йотҡан сүплектән.\nКөндәрем китте аяҙға...\nЯҡты эҙҙәр ҡалдырырға ине...\nТау артынан ҡояш күтәрелә,\nҠалғаны юҡ уның күтәрелмәй.\nУл үҙ эшен белә, уның өсөн –\nНиңә икән донъя түңкәрелмәй.\nУйҙарымда – көн сыуағы


Ни өсөн Иглин районында сүплектәр арта? - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nНи өсөн Иглин районында сүплектәр арта?\nҠыйҙы күренгән бер сүплеккә ташлауҙың ни ғәйебе бар йәки төбәктә ни өсөн сүп-сар тауҙары үҫә. Иглин районында көнкүреш ҡалдыҡтары мәсьәләһе киҫкен ҡала. Нәфисә Кинйәбаева репортажы.Был сүплеккә йүнәлеш күрһәткән юл билдәләре ҡуйылмаған. Хәйер, уның кәрәге лә юҡ. Бында сүплек икәнен көнкүреш һәм хужалыҡ ҡалдыҡтарынан өйөлгән сүп-сар тауҙары алыҫтан иҫкәртә.Келәш ауылы юлындағы сүплекте барыһы ла яҡшы белә. Тиҫтәләгән гектарҙы биләгән майҙанға тиҫтә йылдар буйына тиҫтәләгән машина тиҫтәләгән тонна сүп ташый. Бер нисә йыл элек прокуратура законһыҙ тип таныған сүплек бөгөн кәртәләп алынған, сүп өйөмдәрен махсус техника тигеҙләй, махсус хеҙмәткәрҙәр ҡалдыҡтарҙы төркөмдәргә туплап ҡапсыҡтарға тултыра. Эш ҡайнап торған ерҙә телекамера күренгәс кәйефтәр ҡырҡа үҙгәрә. Хәбәрселәрҙең бында саҡырылмаған ҡунаҡ икәнен аңлаталар.Ҡарауылсыларҙың асыуы аңлашыла — беҙҙе күргән үҙенсәлекле машиналар сүплеккә йөгөн бушатмаҫ булды. Сүп тейәгән транспорттан иһә оҙон сират йыйылды. Иглин районы коммуналь хужалыҡ идаралығы вәкилдәре был сүплек рәсми теркәлгән, тип белдерә. Тик уны раҫлаусы документтарҙы күрһәтеүсе булманы. Оҙаҡламай был урында етди үҙгәрештәр көтөлгәнен дә хәбәр иттеләр.Оҙаҡламай етди күҙәтеү аҫтына алыныр сүплектә әлегә ҡәҙимгесә алыш-биреш бара. Үҙен танытырға теләмәгән сығанаҡтар бында һәр йөк машинаһынан 200 һум иғәнә алыныуын хәбәр итте. Тик был табышты кем кеҫәһенә һала тигән һорау асыҡ ҡала.


Archives for Апрель 2018 | Йәншишмә - Page 2\nАрхив записей за апреля 2018\nДуҫлыҡ ҡәҙерен беләбеҙ\nНаписал в 28 апреля 2018, 20:57\nНимә ул дуҫлыҡ? Бер көндө үҙемә шундай һорау бирҙем. Минеңсә, дуҫтар бер ваҡытта ла бер-береһенә ауыр һүҙ әйтмәй. Улар һәр саҡ бергә, татыу, тоғро булырға тейеш. Шуның өсөн дуҫлыҡтың ҡәҙерен белергә кәрәк. Дуҫ – ул иң һәйбәт кеше. Гел ярҙам итергә әҙер. Уға ышанырға кәрәк. Дуҫтарҙы кейеменә ҡарап һайлап алмайҙар.\nКитап ярата балалар\nНаписал в 28 апреля 2018, 20:55\nҒәбдүк ауылы моделле китапханаһында ла Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр китабы аҙналығы ойошторолдо. Был сараға мәктәп уҡыусылары һәм мәктәпкәсә йәштәге балалар саҡырылды.\nНаписал в 28 апреля 2018, 20:47\nЕтенсе мәсьәлә Аҡтар башлай ҙа өс йөрөштән мат ҡуя. Позицияны ҡабатлайбыҙ. Аҡтар – Крb7, Лd4, Кс6, па2 (4 фигура), ҡаралар – Крb5 (1 фигура). Был мәсьәләнең авторы – Ф. Форстер (1894). Аттың ҡыҙыҡлы йөрөшө менән сиселә.\nҠояш нурҙарын һибә\nНаписал в 28 апреля 2018, 20:40\nЕремә матур яҙ килде, Ҡояш нурҙарын һибә. Инде ҡарҙар иреп бөттө, Ерҙәр һурыға, кибә.\nНаписал в 28 апреля 2018, 20:37\nӨй алдындағы ағасҡа Эшләнем мин ҙур оя. Унда сыйырсыҡ үҙе лә, Ҡошсоҡтары ла һыя.\nТылсымлы әкиәт донъяһында\nНаписал в 28 апреля 2018, 20:32\nБаш ҡаланың Дим районы буйынса ойошторолған «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсының гала-концерты 102-се башҡорт гимназияһында гөрләп уҙҙы. Унда 13 балалар баҡсаһынан 42 кескәй бала һәм 8 мәктәптән 71 башланғыс синыф уҡыусыһы ҡатнашты.\nЕгет булғас, ут булһын!\nНаписал в 28 апреля 2018, 20:29\nӨфөләге Фатима Мостафина исемендәге 20-се башҡорт гимназияһының III «Б» синыфы уҡыусыһы Байрас Бикбаев та бик теремек, баҫҡан урынында ут сығара торған егет булып үҫеп килә.\nҠар һыуына барҙыҡ\nНаписал в 28 апреля 2018, 20:25\nМанышты ауылының «Шишмәкәй» балалар баҡсаһында төрлө байрамдар, иртәлектәр йыш үткәрелә. Яңыраҡ «Ҡар һыуына барыу» йолаһы күрһәтелде. Байрамда ата-әсәләр ҙә, кескәйҙәребеҙ ҙә ихлас ҡатнашты.\nНаписал в 28 апреля 2018, 19:54\nҒәзиз олатайым менән Сәмиға өләсәйем йәш саҡтарында фермала эшләгән. Ялға сыҡҡас, олатайым Анапала, Һарытауҙа, Омскиҙа, Волгоградта булған. Шул яҡтарҙан бик күп бүләктәр алып ҡайта. Өләсәйем дә, олатайым да беҙҙе ныҡ ярата.\nКитапханала – ҡурсаҡ театры\nНаписал в 28 апреля 2018, 19:50\nАуылыбыҙ китапханаһында мәктәптең III синыф уҡыусылары менән ҡурсаҡ театры түңәрәге ойошторҙоҡ. Тәүҙә китапханасы Финиза Ғайса ҡыҙы Әбделғужина ҡурсаҡтар, театр тураһында һөйләне. Сәхнәләштереү өсөн «Эт нисек үҙенә хужа тапты?» тигән әкиәтте алырға булдыҡ. Бөтәһенә лә ролдәр етһен өсөн хатта үҙебеҙ бер нисә персонаж да өҫтәп ебәрҙек. Ҡурсаҡтарҙы ҡул аҫтындағы бөтә йомшаҡ уйынсыҡтарҙы ҡулайлаштырып эшләнек, етмәгәндәрен үҙебеҙ …\nContinue reading ‘Китапханала – ҡурсаҡ театры’ »


Уҡыусыларға 10 мең һум түләүгә ғаризалар ҡабул итеү июль уртаһында башлана // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n13:52, 31 мая 2021 Иҡтисад\nМәктәп йәшендәге балаларға 10 мең һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған аҡсаға ғаризаларҙы июль уртаһында ҡабул итә башлайҙар. Был турала Рәсәҙең хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры урынбаҫары Ольга Баталина хәбәр итте.\n«Ғаризаларҙы июль уртаһында ҡабул итергә йыйынабыҙ, ҡарар сығарылғас, аныҡ дата билдәле булыр. Августа (әлегә датаһы билдәһеҙ) аҡса түләү башлана. Ғаризалар 1 ноябргә тиклем ҡабул ителә», — тип уның һүҙҙәрен еткерҙе ТАСС агентлығы.\nБер тапҡыр бирелә торған түләү алыу өсөн Дәүләт хеҙмәттәренә йәки Күп функциялы үҙәккә, Пенсия фонды бүлексәһенә, социаль яҡлау органдарына бер генә ғариза бирергә кәрәк. Ҡалған эште дәүләт башҡара.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 21 апрелдә Рәсәй Президенты Владимир Путин балалы ғаиләләргә ярҙам саралары тураһында иғлан иткәйне. Атап әйткәндә, дәүләт башлығы 1 июлдән тулы булмаған ғаиләләрҙә тәрбиәләнгән һигеҙ йәштән 16 йәшкә тиклемге балалар өсөн ай һайын уртаса 5 650 һәм түләү индерелеүе тураһында белдерҙе. Бынан тыш, түләүҙәр ауыр матди хәлдә булған йөклө ҡатын-ҡыҙҙарға ла ҡағыла. Бындай түләүҙең күләме — айына уртаса 6 350 һум (йөклөлөктөң алтынсы аҙнаһынан һуң). Шулай уҡ мәктәп йәшендәге (беренсе класҡа барыусылар ҙа) балалары булған ғаиләләргә Путин быйыл 10 мең һум аҡса түләргә ҡушты.\nТеги: уҡыусыларға түләүҙәр


Өмөт – аҡ халатлы һылыуҙарҙа » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Сәләмәт булайыҡ » Өмөт – аҡ халатлы һылыуҙарҙа\nҠоролоштар алмашынып, заманалар үҙгәрһә лә, үткән быуатта телдән төшмәгән “кадрҙар бөтәһен дә хәл итә” тигән ҡанатлы һүҙҙәр һаман да көнүҙәк, һаман да әһәмиәтле. Ысынлап та, һәр замандың ихтыяжына яуап бирерлек профессионалдар, үҙ эшенең оҫталары, өлкән быуынды алмаштырырлыҡ белемле йәштәр әҙерләмәй тороп, ниндәй үҫеш, тормош сифаты хаҡында һүҙ алып бармаҡ кәрәк?!\nАйырыуса һуңғы йылдарҙа һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә белгестәргә ҡытлыҡ артыуы һөҙөмтәһендә төрлө ҡыйынлыҡтар тыуыуы, ауырыуҙарҙың күбәйеүе, ваҡытында дауаланыу мөмкинлегенең сикләнеүе, үлем кимәленең юғарылығы кеүек аяныслы күренештәргә юлығылды. Бер нисә йыл барған ҡулайлаштырыу процесынан һуң да медицина ярҙамы яҡшырманы, киреһенсә, ойошмалар, хеҙмәткәрҙәр һанын ҡыҫҡартыуҙан халыҡ ыҙа сикте. Дәүләт ҡарамағындағы дауаханаларҙы ябыу шәхси клиникаларға “йәшел ут” асты, түләүле хеҙмәттәр ҡырҡа ҡиммәтләнде. Эксперттар әйтеүенсә, һаулыҡ һаҡлауҙы тәьҫирле итеү өсөн финанслауҙы арттырыу, иң яңы ҡорамалдар һәм технологияларға аҡса йәлләмәү, медицина хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын камиллаштырыу өҫтөндә даими эҙмә-эҙлекле эшләү кәрәк.\nМедицина хеҙмәте күрһәтеү сифаты тураһында һүҙ сыҡҡанда, таныш-тоноштан, күрше-күләндән ишетелгән аһ-зар күптәргә яҡшы таныштыр. Хәйер, хәл тотош илдә берҙәй тип әйтерлек. Иң киң таралған дәғүәләр: табипҡа, регистратураға сират ҙур; ҡабул итеүгә яҙылыу ауыр; поликлиникаға шылтыратып булмай, телефонды алмайҙар; дауаханаға һалмайҙар һ.б. Беҙ быны айырым учреждение мәсьәләһе итеп ҡарамай, тотош медицинаның системаға әүерелгән проблемаһы булараҡ ҡабул итергә күнеккәнбеҙ. Шулай ҙа, һәр ҡағиҙәнең дә иҫкәрмәһе булған кеүек, иң ҡатмарлы төйөндәрҙе лә сисергә һәләтле ойошмалар һәм етәкселәр барлығы ҡыуандыра.\nӨфө ҡалаһындағы 44-се поликлиника былтырға тиклем кадрҙар менән ни бары 50 процентҡа ғына тәьмин ителгән була. Табиптарға сират, ауырыуҙар ҡәнәғәтһеҙлек белдерә, ялыуҙар ҙа етерлек. Ошонда 16 йыл хеҙмәт иткән 1-се терапия бүлексәһе мөдире Алһыу Гәрәева әйтеүенсә, кәңәшләшкәндән һуң, поликлиникаға йәш белгестәрҙе ылыҡтырыу буйынса планлы эш башланған. “Бинаның эске яғын бер нисә секторға бүлеп, пациенттар өсөн уңайлыҡтар тыуҙырҙыҡ. Тар белгестәр – коридорҙың бер башында, терапия, функциональ диагностика кабинеттары – икенсе яҡ оста. Кисектергеһеҙ ярҙам күрһәтеү һәм ортопед кабинеттарын йәнәш урынлаштырҙыҡ, холды ҡараңғылаған регистратура бүлмәһен башҡа ергә күсерҙек, “Асыҡ мөхит” программаһына ярашлы, инвалидтар өсөн ҡулайлы инеү урыны булдырҙыҡ”, – ти Алһыу Рәзим ҡыҙы.\nҠаты сирлеләргә өйҙә ярҙам күрһәтеү буйынса бригадалар ойошторолоуы ла байтаҡ киҫкен мәсьәләләрҙе ваҡытында хәл итергә ярҙам иткән. Пациенттарҙы бөгөн иң ныҡ шатландырғаны – ҡабул итеүгә алдан яҙылмай, шылтыратып тормай, теләгән ваҡытта терапевҡа күренеп, консультация алыу мөмкинлеге бар! Тар белгестәргә күренеү ваҡыты ла оҙайлы түгел – биш-алты көн самаһы. 150 кешенән торған коллективтың йәшәреүе, кисәге студенттарҙың ҙур теләк менән етди һөнәргә үҙҙәрен арнап, өлкән коллегаларынан өйрәнергә тырышыуы учреждение етәкселәрен ҡанатландыра, һаулыҡ һаҡлауҙа күптән көтөлгән һынылыш буласағына өмөтләндерә.\nҠыҫҡа ғына ваҡыт эсендә тиҫтәнән ашыу йәш табипты эшкә алғандар, барыһы ла – Башҡортостан дәүләт медицина университетын тамамлаған дипломлы белгестәр. Лайыҡлы эш хаҡы йәштәрҙе ҡәнәғәтләндерә. Хирург-уролог һөнәрен һайлаған Әлфиә Маннанованы поликлиника урынының уңайлылығы, эштән һуң спорттың көс ҡулланылған төрө – кроссфит менән шөғөлләнеү өсөн ваҡыт ҡалыуы ылыҡтырған. Лиана Нәғимова, терапевт булып эшләһә лә, киләсәктә үҙен онкология өлкәһенә арнарға теләй. Участка табип-терапевтары Әлфиә Нәбийәрованың хеҙмәт юлын башлауына ни бары бер аҙна ғына булһа, Элина Зөбәйерованың бер йыллыҡ эш тәжрибәһе бар.\n– Барыһы ла тырыш, барыһы ла матур ҡыҙҙарыбыҙ. Һөнәр нескәлектәренә өйрәнеү өсөн уларға өҙлөкһөҙ белемдәрен арттырырға, ихтыяр көсөн тәрбиәләргә кәрәк әле. Бөтә өмөтөбөҙ – ошо йәшен йәшнәтер йәштәге тал сыбығындай нескә, алсаҡ күңелле һылыуҙарыбыҙҙа, – тип ҙур ышаныс бағлай хеҙмәт юлын башлаған белгестәргә Алһыу Рәзим ҡыҙы.


Өфөлә урамдарҙы төнгө яҡтыртыу графигын үҙгәртәләр // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n12:01, 13 ноября 2018 Иҡтисад\nӨфөлә урамдарҙы төнгө яҡтыртыу графигын үҙгәртәләр Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2018 йыл, 13 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Азат Ғиззәтуллин/.\nӨфө хакимиәте башлығы Өлфәт Мостафин бөгөн, 13 ноябрҙә, мэриялағы оператив кәңәшмәлә республиканың баш ҡалаһында төнгө яҡтыртыу графигының үҙгәреүе хаҡында белдерҙе. «Өфөлә фонарҙар төнгө сәғәт 1-ҙән таңғы 5-кә тиклем генә һүндерелә», — тине Өлфәт Мостафин.\nКисә республика Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмәлә Башҡортостандың тораҡ пункттарында урамдарҙы яҡтыртыу мәсьәләһе тикшерелде. Уҙғарылған мониторинг һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, республика ҡала-райондарында урамдарҙы һәм тыҡрыҡтарҙы яҡтыртыу 67,8 процент тәшкил итә. Өҫтәүенә 25 муниципалитетта был уртаса республика күрһәткесенән түбәнерәк, ә ҡайһы бер тораҡ пункттарҙа 30 процентҡа ла етмәй. Бынан тыш, 2,5 мең балалар баҡсаһы һәм мәктәптәрҙең 592-һендә 500 метр радиусында тейешле фонарҙар юҡ.\n«Был бик ҙур проблема. Был халыҡтың көнитмеше уңайлығы проблемаһы. Яҡтыртыу мәсьәләһе – хәүефһеҙлек тәьминәтенең төп элементтарының береһе», — тип билдәләне Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров.\nТөбәк етәксеһе һүҙҙәренсә, яҡтыртыуҙы тәү сиратта йылдам ҡарарҙар, атап әйткәндә, урамдарҙа терәүҙәре һәм линиялары булған фонарҙарҙы монтажлау иҫәбенә арттырырға кәрәк. Муниципалитеттарға киске һәм иртәнге сәғәттәрҙә эш ваҡытын арттырып, төндә яҡтыртыу системаларының эш графигын ҡайтанан ҡарау бурысы йөкмәтелде.\nТеги: урамдарҙы яҡтыртыу, Өфө