"Башҡортостан гәзите", 19.09.2018 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт\n1 Таланттың балҡышы\n1.1 Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Азат Абдуллин ижадына бер ҡараш\n1.2 Очерктан башланған оло юл\n1.3 Ижад байрағы — хаҡлыҡ, ҡыйыулыҡ\nБашҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Азат Абдуллин ижадына бер ҡараш[үҙгәртергә]\nБөгөнгө милли һүҙ һәм сәхнә сәнғәте кимәлен билдәләгән яҙыусыларыбыҙ араһында Рәсәйҙең күренекле драматургы Азат Абдуллин ижады әһәмиәте һәм ижтимағи яңғырашы менән айырым урын алып тора.\nҮткән быуаттың 60-сы йылдарында әүҙем ижадҡа тотонған яҙыусы тиҙ арала көнүҙәк мәсьәләләрҙе, иҡтисади, социаль, ижтимағи-сәйәси, шул ерлектә әхлаҡи-этик проблемаларҙы күтәреп сыҡҡан тәрән йөкмәткеле, үткер телле очерк һәм повестар авторы, ялҡынлы публицист һәм талантлы драматург булып танылыу яулай.\nУның ижади йөҙө әҫәрҙәр һаны менән түгел, ә уларҙың сифаты, полемик йөкмәткеле булыуы, авторҙың тормошҡа әүҙем мөнәсәбәте, фекер тослоғо, рәсми идеология менән ҡыйыу бәхәскә ингән аныҡ позицияһы менән билдәләнә.\nӘҙәби тәнҡит дөрөҫ билдәләгәнсә, яҙыусы “дәүләт ҡоролошон үҙгәртеү, йәмғиәт тормошона яңы рух өрөү кәрәклеге идеяһын да беренселәрҙән булып 1985 йылдың апреленә тиклем үк күтәрҙе”.\nАзат Абдуллин ижади уңыштары өсөн:\nСергей Чекмарев исемендәге әҙәби премияға (1983),\n“Почет Билдәһе” орденына (1984),\nБашҡортостандың халыҡ яҙыусыһы исеменә (2014) лайыҡ булды.\nОчерктан башланған оло юл[үҙгәртергә]\nАзат Абдуллин 1931 йылда Ейәнсура районының Үрген ауылында тыуған. 1947 йылда урта мәктәпте тамамлай, ике йыл пионервожатый һәм уҡытыусы булып эшләй.\n1949–1953 йылдарҙа К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих факультетын тамамлай.\n1953–1956 йылдарҙа М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институты аспирантураһында уҡый, унан Өфөгә ҡайтып, БДУ-ла рус әҙәбиәтенән уҡыта.\nАҙаҡ ҡабат Мәскәүгә юллана, 1959 йылдан профессиональ яҙыусы булып китә.\nАзат Абдуллиндың яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге публицистиканан, очерк жанрынан башлана, тиергә мөмкин. Ул саҡта совет йәмғиәтендәге алдынғы күренештәрҙе һәм оло еңеүҙәрҙе хеҙмәтсәндәрҙең фиҙакәр хеҙмәтен, һуғыш ҡаһармандарының батырлыҡтарын тасуирлау тенденцияһы көсәйә.\nТормошҡа әүҙем мөнәсәбәттә торған, тынғыһыҙ, хеҙмәткә ижади ҡараған, шәхси эшмәкәрлек миҫалында алдынғы ҡараштарҙы пропагандалаған заман геройҙарын үҙәккә ҡуйып һүрәтләү, биография нигеҙендә шәхес эволюцияһын күрһәтеү әҙәбиәттең һәр тармағы өсөн хас үҙенсәлек булып нығынды.\nОшо йәһәттән әҙиптең “Йылҡы көтөүсеһе”, “Яңғырап торған ялан”, “Таланттың балҡышы” һымаҡ очерктары үҙәк матбуғатта баҫылып, киң йәмәғәтселек араһында шаҡтай резонанс тыуҙыра.\nУлар 1990 йылғы һайланма әҫәрҙәр рәтендә донъя күрә, өлөшләтә 2013 йылғы йыйынтыҡтарҙың рус телендәге 2-се томында урын ала. Был әҫәрҙәр юғары художестволы оҫталыҡ менән яҙылған, “улар образлы теле, һүрәтләү алым-саралары менән әҙәби публицистикаға тартым, ә геройҙарҙың тормоштан һәм үҙ исеме менән алыныуы, йөкмәткеһенең документаллеге һәм конкрет инстанцияларға адресланыуы йәһәтенән гәзит-журнал публицистикаһына ауыша”.\n“Йылҡы көтөүсеһе” әҫәрендә яҙыусы утыҙ йыл буйы үҙ һөнәренә тоғро ҡалып, уның бөтә нескәлектәрен үҙләштергән, тәбиғәт “телен” аңларға өйрәнгән, ни бары ҡырҡ ете баш йылҡынан ете йыл эсендә, ғалимдарҙы аптыратып, алты тапҡыр күберәк артым алыуға өлгәшкән “Урал тауҙарында юғалып ҡалған билдәһеҙ йылҡы көтөүсеһе” Ғәйфулла Моратшиндың яҡты образын тыуҙыра.\nЯбай көтөүсе, әммә оло йөрәкле граждан һәм үҙ һөнәренең ысын патриоты Ғәйфулланың кисерештәре, һаран ғына бүлешкән хәтирәләре аша власть даирәләренең хаталарын, ауыл хужалығының айырым тармаҡтарындағы етешһеҙлектәрҙе фашлап сыға.\nЙылҡысылыҡты юҡҡа сығарыу иҫәбенә йәнлекселекте үҫтерергә маташыу, мал аҙығы әҙерләйбеҙ тип ҡайын, йүкә урмандарын юҡҡа сығарыу, үҙҡиммәте һәм файҙаһы буйынса йылҡы итенең башҡаларынан күпкә отошло икәнен аңлатырға тырышыу — яҙыусы күтәргән мәсьәләләрҙең бер өлөшө генә. Әҫәр тәрән фәлсәфәүи күҙәтеүҙәр һәм нигеҙле һығымталар менән тулыландырылған. Башҡорт тоҡомло аттың халыҡтың тормошонда һәм тарихи үҫешендәге хәл иткес әһәмиәте хаҡында ла уйлана автор.\n“Кешелек тарихы тояҡ эҙҙәре менән дә яҙылған”, — ти ул. Механизация көслө үҫешкән шарттарҙа ла ат көсөнә ҡытлыҡтың булыуын асыҡ дәлилдәр аша күрһәтә, уны аҡыллы файҙалана белергә саҡыра.\n“Яңғырап торған ялан” очерк-портреты үрҙәгеһе менән ауаздаш. Бында яҙыусы Әхмәҙи Ҡусмаевтың эшмәкәрлеге өлгөһөндә Башҡортостанда умартасылыҡтың элекке һәм бөгөнгө хәл-торошон, халыҡ хужалығы, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә тотҡан урынын күрһәтергә тырыша.\nӘ инде “Таланттың балҡышы” әҫәрендә Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театрының баш режиссеры Әзербайжан Мәмбәтовтың эшмәкәрлегенә баһа бирелә. Ғөмүмән, яҙыусы публицистикаһында жанр-стиль биҙәктәре арта бара. Был тәжрибә киләсәктә уңышлы шытым биреп, А. Абдуллин драмаларының стиль үҙенсәлектәрен билдәләй.\n“Онотма мине, ҡояш!”тан көс алып 2016 йылда башҡорт телендә сыҡҡан әҫәрҙәр йыйынтығына әҙиптең “Ун өсөнсө председатель”, “Һағыш йылға”, “Яңғыҙы”, “Раббым баҡсаһы” пьесалары, “Онотма мине, ҡояш!”, “Рурҙа оҙон төш”, “Ҡыҙыл ысыҡ”, “Килдебәк” повестары, публицистикаһының иң яҡшы өлгөләре, хаттары һәм айырым сығыштары тупланған.\n“Онотма мине, ҡояш!” исемле романтик драмаһы (1963) әҙиптең драматургик һәләтен танытҡан тәүге әҫәр булып тора. Яҙылған йылында уҡ театрҙа ҡуйылыу менән, идея йәһәтенән тотороҡһоҙ булыуҙа ғәйепләнеп, партия тарафынан тыйыла.\n1967 йылда пьесаның тексы баш ҡалалағы “Театр” журналында баҫылып сыға, тиҫтә йылдар һуҙымында М. Әүәзов исемендәге Ҡаҙағстан дәүләт академия драма театры сәхнәһенән төшмәй, СССР-ҙың күп кенә театрҙарында ҡуйыла. Әҫәр Өфөлә — башҡорт, Мәскәүҙә урыҫ телендә бер нисә ҡат баҫылып сыға, һуңғы вариантта “Яңғыҙы” тип исемләнгән.\nПьеса колхозлашыу хәрәкәте ҡыҙған 30-сы йылдарҙа Көньяҡ Уралға — Башҡортостанға эшкә килгән Мәскәү егете, комсомол-шағир Сергей Чекмаревтың тормошон һәм эшмәкәрлеген сағылдыра.\nСиныфым ҡайҙа ҡуя — шунда мин, Рыяһыҙ бәндә, күндәм мин... — тип синфи көрәшкә ташланып, был донъяла ни бары 23 йыл ғына йәшәгән егеттең биографияһы осор өсөн үтә лә типик, шулай булыуы менән ул иғтибарҙы үҙенә тартып тора.\nӘйткәндәй, спектаклдең тыйылыуы әҫәрҙә һүрәтләнгән 1932 йылдың көҙө һәм 1933 йылдың яҙындағы ваҡиғаларҙың утыҙ йыл үткәндән һуңғы тормош ысынбарлығы менән ауаздаш булыуына бәйле. Әҫәрҙә райком етәкселәренең башбаштаҡлығы менән эшселәрҙең ҡаршылығын еңеп, районда һәм совхоз ихатаһынан бөтөн иген, фураж ашлығы һепереп алына, һөҙөмтәлә яҙғыһын төп геройҙы һәләкәткә килтергән бәхетһеҙлеккә юл ҡуйыла.\n60-сы йылдарҙа ла, бөтә илдәге кеүек, барлыҡ мөмкинлектәрҙе файҙаланып, янау-ҡурҡытыу юлы менән план үтәлешен тәьмин итеү өсөн обком һәм райкомдар етәкселеге тарафынан колхоз-совхоздарҙан икмәк тартып алына һ.б.\nПублицистика өлкәһендә шаҡтай тәжрибә туплаған, бәғзе үҙәк гәзит-журналдарҙың авторы һәм штаттан тыш хәбәрсеһе булырға өлгөргән Азат Абдуллин 70-се йылдар аҙағы – 80-се йылдар башында милли драматургияла дилогия тыуҙырыусыларҙың береһе булып таныла.\nДонъяның ҡырҡлап илендә, илебеҙҙең ун биш тиҫтә самаһы театрында сәхнәләштерелеп, авторға ҙур билдәлелек алып килгән “Ун өсөнсө председатель” әҫәре (1979) үткән быуаттың 70-се йылдарында киң йәмәғәтселеккә колхоздар үҫешенә бәйле проблемаларҙы ғына алып сыҡманы, ә асылда социалистик хеҙмәт ойошторолошоноң серек нигеҙгә ҡоролғанлығын асып һалғайны.\nМәскәүҙәге Евгений Вахтангов исемендәге театрҙа был пьеса буйынса ҡуйылған спектакль бик күптәргә, шул иҫәптән ил етәкселегендә булған кешеләргә, аяҙ күктә йәшен атҡандай тәьҫир итә. “Театральная жизнь”, “Литературная газета”, “Комсомольская правда” гәзиттәре, “Театр”, “Дружба народов” журналдары һ.б. баҫмаларҙа аҙаҡ байтаҡ мәҡәләләр, әңгәмәләр донъя күрә.\n90-сы йылдарҙағы ҡатмарлы ваҡиғаларҙан һуң да тәнҡит йүнәлешле бындай ҡыйыу әҫәрҙәр көнүҙәклеген юғалтманы, хатта сит илдәрҙә популярлашып китте. Был йәһәттән бер генә характерлы осраҡты телгә алмаҡсымын.\n2000 йылдар башында махсус программа буйынса АҠШ-та стажировка үткән БДУ-ның филология факультеты студенттары ҡайһы бер ҡала урамдарында А. Абдуллиндың ошо әҫәре буйынса ҡуйылған спектакль афишаларының эленеп тороуы хаҡында әйткәйне. Был әҙиптең оҫталығы һәм таланты, ҡәләменең ҡөҙрәте, ижадының ҡоласы донъя кимәлендә танылыуы хаҡында һөйләй.\n“Раббым баҡсаһы” – драматург ижадының сираттағы ҡаҙанышы. Уның мәҙәниәт-ара бәйләнештәрҙе нығытыуҙа, башҡорт әҙәбиәтен һәм сәнғәтен тағы ла бер ҡат донъяға танытыуҙа, ҙур географик киңлектәргә сығарыуҙа өлөшө ҙур.\nПьеса буйынса 2004 йылдың 1 ғинуарында илебеҙ баш ҡалаһында билдәле режиссер Роман Виктюк ҡуйған спектаклдең премьераһы була. Ошо йылдар эсендә ул Рәсәй, Германия, Израиль, Бельгия, Голландия ҡалалары сәхнәһендә ҙур уңыш менән бара. Бөтә ерҙә лә һоҡланыу һәм рухи күтәренкелек менән ҡабул ителә. Әлегә тиклем бөтә милли республикаларҙа, шул иҫәптән башҡорт драматургияһында ла, бындай күренештең булғаны юҡ ине әле, тип әйтергә ныҡлы нигеҙ бар.\n“Раббым баҡсаһы” спектакле 2013 йылдың ҡышында “Нефтсе” мәҙәниәт һарайында Башҡортостан халҡына ла күрһәтелде. Бөйөк яҡташыбыҙ, балет сәнғәте йондоҙо Рудольф Нуриевтың тормошон һәм ижад юлын дөйөмләштергән үҙенсәлекле әҫәр тамашасы тарафынан йылы ҡабул ителде, республиканың мәҙәни тормошонда күренекле ваҡиғаға әүерелде. Һөҙөмтәлә Азат Абдуллин башҡорт милләтенән булған бөйөк бейеүсегә “һәйкәл ҡойоу”ға өлгәште.\nИжад байрағы — хаҡлыҡ, ҡыйыулыҡ[үҙгәртергә]\n“Ҡыҙыл ысыҡ” повесында Башҡортостандың арҙаҡлы улы, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизан хәрәкәте етәкселәренең береһе, Чехословакия Геройы легендар Даян Мурзиндың хәрби батырлыҡтары тасуирлана. Ҡатмарлы, ваҡиғаларға ифрат бай, йөкмәткеле, шул уҡ ваҡытта данлыҡлы оҙон ғүмер кисергән ҡаһарман образы – бөгөн дә күптәр өсөн өлгө. Был әҫәрҙең йәш быуынды тәрбиәләүҙәге әһәмиәте арта ғына бара.\n“Килдебәк” повесында иһә автор мөһим һәм үҙенең яратҡан эше менән шөғөлләнгән ябай кешенең көндәлек тормош-эшмәкәрлеген, уның рухи бөйөклөгөн тәрән ихтирам, йылылыҡ менән хикәйәләй. Был образ тыуған илгә йәне-тәне менән хеҙмәт иткән эскерһеҙ, оло йөрәкле кешеләрҙе кәүҙәләндерә. Үҙ эшенән йәм һәм ҙур мәғәнә тапҡан, уның әһәмиәтен яҡшы төшөнгән, аяғында ныҡлы баҫып торған тап Килдебәк кеүек ирҙәр илебеҙ таянысы булып тора.\n“Рурҙа оҙон төш” повесында ваҡиғалар Икенсе донъя һуғышынан һуң Германияла бара. Немец рәссамы Альфред Шмидтың тәҡдиме менән Рур күмер бассейны директораты саҡырыуы буйынса унда Башҡортостандан яҙыусы килә. Техник Макстың ярҙамсыһы итеп ҡуйылһа ла, асылда шахтерҙарҙың тормошон ситтән күҙәтеүсе, өйрәнеүсе генә булып йөрөй. Яҙыусы сағыу эпизодтар аша ике ил, ике мөхиттең айырмалы яҡтарын күрһәтә. Мәҫәлән, малсылыҡта, ҡортсолоҡта хужалыҡ итеү үҙенсәлектәре милли менталитетты һәм психологик һыҙаттарҙы асыуға хеҙмәт итә.\nҒөмүмән, һәр образ — яҙыусының тормош тәжрибәһенең, ижади оҫталығының арта, донъяға ҡарашының киңәйә барыуын асыҡ күрһәткән баҫҡыстар ул.\nАзат Абдуллин — замандың иң көнүҙәк проблемаларын, кисектермәй хәл ителергә тейешле мәсьәләләрен алдан күрә белгән яҙыусы. Осорҙоң социаль-сәйәси, әхлаҡи, иҡтисади һәм хоҡуҡи күренештәрен һиҙгер тотоп алыуға һәләтле әҙип.\nЙәмғиәт һәм ил тормошондағы етешһеҙлектәрҙе ҡыйыу фашлау, төрлө хужалыҡ тармаҡтарында күҙәтелгән етешһеҙлектәр менән тынғыһыҙ көрәш — ижадының төп үҙенсәлектәре. Шул уҡ ваҡытта үткәндәрҙе дөрөҫ тасуирларға, халыҡтың, айырым шәхестәрҙең тарихтағы урынын лайыҡлы баһаларға ынтылыш көслө уның әҫәрҙәрендә.\nВаҡытында яҙыусының ижады республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына тәҡдим ителгәс, әҙип унан арҙаҡлы мәрхүм ҡәләмдәше файҙаһына баш тартып, ысын шәхескә хас рухи бөйөклөк, киң күңеллелек, юғары мәҙәнилек кеүек аҫыл сифаттарға эйәлеген раҫлағайны. Хәҙер уның сираттағы китабы – төрлө йылдарҙа ижад ителгән пьесалар, повестар, публицистика, хаттар һәм сығыштарынан торған ифрат бай йөкмәткеле һайланма әҫәрҙәр йыйынтығы (Өфө: Китап, 2016. 560 бит) йәмәғәтселек тарафынан әлеге юғары исемгә тәҡдим ителде. Салауат тоҡомдарының мәҙәниәтен, сәнғәтен һәм әҙәбиәтен донъяға танытыу юлында фиҙакәр Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Азат Абдуллин бындай иғтибар һәм хөрмәткә күптән лайыҡ.\nАвтор: Илшат ЯНБАЕВ, филология фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университеты доценты\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Таланттың_балҡышы&oldid=19618»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 21:25 20 сентябрь 2018 үҙгәртелгән.


Иглинда «Кэс-баскет» мәктәп баскетбол лигаһы чемпионатының сираттағы этабы үтте\nЯрышта 15-17 йәшлек егеттәр-ҡыҙҙар ҡатнашты. Регламент буйынса улар 17 командаға бүленде.\nИң көслө баскетбол командаһы исеме өсөн республиканың ете районынан килгән йәш спортсылар көрәште. Ауырғазы баскетболсыларына бер кем дә тиңләшә алманы. Ҡыҙҙар араһында ла, егеттәр араһында ла тап ошо райондың йыйылма командаһы беренселек яуланы. Уңышҡа шулай уҡ Ғафури, Нуриман, Ҡырмыҫҡалы командалары өлгәште. Тап улар Благовещенда үтәсәк финал уйындарҙа һынау тотасаҡ. Турнир мәктәп уҡыусылары араһында спорт менән шөғөлләнеү теләген арттырҙы тип билдәләй уҡытыусылар.


Кейеҙ баҫырға өйрәнәһең киләме?\nМалаяҙ ауылында урынлашҡан “Бөркөт” күнекмәләр залында оҫталыҡ дәрестәр үтәсәк. Уларҙы аҙна һайын ойоштороу күҙаллана. Был хаҡта Салауат районының инвалидтар йәмғиәте рәйесе Миннислам ВАХИТОВ хәбәр итте. Киләһе оҫталыҡ дәресен кейеү баҫыу оҫтаһы Миләүшә Бикмеева уҙғарасаҡ. Ул 2 мартта 11.00 сәғәттә үтәсәк.


Һигеҙ әсә сабыйынан баш тартырға теләгән\nҮҙенең был ҡылығын өсөнсө баланы тәрбиәләү мөмкинлеге булмауы менән аңлатҡан...\nӨфөлә быйылғы йыл башынан әлегәсә һигеҙ әсә яңы тыуған сабыйынан баш тартырға теләк белдергән. “Саторис” ҡала үҙәге белгестәренең әлеге әсәйҙәр менән әңгәмәһенән һуң бөтә осраҡтарҙы ла яйлау, йәғни ыңғай хәл итеү мөмкин булды, тип һөйләгән республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа үткән түңәрәк өҫтәл барышында Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары Гөлләриә Ялсыҡаева. Был хаҡта “Башинформ” мәғлүмәт агентлығы хәбәр итте.\n“Саторис” үҙәге бәлиғ булмаған йәштә ауырға ҡалған үҫмер ҡыҙҙар менән етди эш алып бара. “2022 йылдың алты айында хәүеф төркөмөнә ҡараған ҡатын-ҡыҙҙарға бәйле 130 осраҡ ҡаралған, уларҙың 16-һы – бәлиғ булмағандар”, - тип билдәләгән Гөлләриә Рәфҡәт ҡыҙы.\n2021-2022 йылдарҙа сәләмәт йәшәү рәүешенә ыңғай мөнәсәбәт булдырыу маҡсатында баш ҡала мәктәптәрендә “Өфө – сәләмәт йәшәү рәүеше биләмәһе” проекты башланды. Уға ярашлы “Ғаиләм традициялары”, “Спортлы Өфө” видеороликтар конкурстары һәм башҡа саралар ойошторолған, уларҙа 50 меңдән ашыу уҡыусы ҡатнашҡан.\nСәләмәт йәшәү рәүеше буйынса саралар комплексын баш ҡаланың психологик-педагогик, медицина һәм социаль ярҙам үҙәктәре лә ойоштора. Иртә енси бәйләнештәрҙе, ВИЧ-ты һәм енси юл менән таралған сирҙәрҙе иҫкәртеү темаһына уҡыусылар менән әңгәмәләр, оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә.\nИҫегеҙҙәлер: май айында Өфөләге 8-се бала табыу йорто корпустарының береһенең ишеге янында алты айлыҡ ҡыҙ баланы ҡалдырып киткәйнеләр. Полиция хеҙмәткәрҙәре сабыйҙың әсәһен тиҙ арала асыҡлай алған. Ул Орджоникидзе районында йәшәгән ҡатын булып сыҡҡан, үҙенең был ҡылығын өсөнсө баланы тәрбиәләү мөмкинлеге булмауы менән аңлатҡан.\nТикшереү барышында ҡыҙыҡайҙы махсуслаштырылған сабыйҙар йортона ваҡытлыса урынлаштырғандар.\nСығанаҡ: “Башинформ” агентлығы.


18 февраль — Башҡорт Википедияһы\n(18 февраля битенән йүнәлтелде)\n18 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 49-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 316 көн ҡала (кәбисә йылында 317).\n18 февраль Викимилектә\nЕр: Мәғлүмәт менән идара итеү көнө.\nЕр: Антропология көнө.\nЕр: Батарейка көнө.\nРәсәй: Транспорт полицияһы көнө.\nРәсәй: Ҡораллы Көстәрҙең Аҙыҡ-түлек һәм кейем-һалым хеҙмәте көнө.\nРәсәй: Билмән көнө.\n1911: Һиндостанда тарихта тәүге тапҡыр почта авиарейсы башҡарыла. Осоусы Анри Пике 6,5 мең хаттан һәм 250 асылманан торған йөктө Аллаһабадтан Нейниға 13 км араға алып бара.\n1913: Фредерик Содди ғилми әйләнешкә «изотоп» терминын тәҡдим итә.\n1918: Борай ауылында Борай башҡорт милли советы Башҡортостан мөхтәриәте составында Борай башҡорт кантоны ойошторолоуы тураһында иғлан итә.\n1918: Мәскәүҙә Брянск (хәҙер Киев) тимер юл вокзалы асыла.\n1919: Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт ғәскәре Советтар яғына сыға.\n1930: АҠШ астрономы Клайд Томбо Ҡояш системаһының туғыҙынсы планетаһы Плутонды аса.\n1948: СССР һәм Бирма берлеге (хәҙер Мьянма берлеге) менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла.\n1953: Өфөлә шайбалы хоккей буйынса тәүге ярыш уҙғарыла — «Спартак» (Өфө) һәм «Спартак» (Силәбе) командалары осраша.\n1960: Скво-Вэллиҙа VIII Ҡышҡы Олимпия уйындары асыла.\n1965: Гамбия Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ ала.\n1967: СССР һәм Үрге Вольта (хәҙер Буркина-Фасо) араһында дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла.\n1978: Тәүге тапҡыр триатлон буйынса ярыштар үткәрелә.\n1979: Сахара сүлендә ҡар яуа.\n1981: СССР һәм Зимбабве Республикаһы араһында дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыла.\n1986: Борис Ельцин КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһына кандидат итеп һайлана.\n1993: Башҡортостан һәм Удмурт Республикаһы араһында Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.\nТиманова Вера Викторовна (1855—22.02.1942), Рәсәй империяһы һәм СССР музыканты, пианистка. Хәҙерге Санкт-Петербург ҡалаһындағы музыка уҡыу йорттары уҡытыусыһы. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nМөхәммәт Иҙрисов (1920—4.02.2012), бейеүсе, 1941—1963 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1953) артисы. Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (Бухарест, 1953) лауреаты, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949).\nГаврилов Виктор Николаевич (1955), хужалыҡ эшмәкәре. 1984 йылдан Күмертау «Межрайкоммунводоканал» предприятиеһы директоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәре (2012), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған хеҙмәтләндереү өлкәһе хеҙмәткәре (1998), Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы (2010). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы Ҡыҙыл Урал ауылынан.\nКирәев Салауат Ғаяз улы (1955—6.04.2001), цирк артисы, атта һыбай йөрөүсе оҫта, тренер. 1973—1994 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй дәүләт цирк компанияһы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1973—1990 йылдарҙа компанияның Башҡортостан цирк коллективында, 1996—1998 йылдарҙа Өфөләге «Аҡбуҙат» ипподромының ат спорты мәктәбе тренеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1975). Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1986).\nШакиров Рәйес Руфат улы (1960), ғалим-зоотехник, хужалыҡ эшмәкәре. 2001 йылдан Дүртөйлө районы Киров исемендәге тоҡомсолок заводының генераль директоры. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2005). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Сығышы менән ошо райондың Өсбүлә ауылынан.\nАндреев Евгений Иванович (1911–26.03.1981), сәнәғәт тармағы алдынғыһы. 1937–1966 йылдарҙа Белорет металлургия комбинатының үҙәк лабораторияһы мөдире. Ленин һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Белорет районы Ҡағы ауылынан.\nВәлиев Рәфғәт Әхтәм улы (1911—10.07.1993), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби эшмәкәр, инженер-механик, ғалим-баллистик. Генерал-майор-инженер (1962). Техник фәндәр кандидаты (1962). Ленин премияһы лауреаты (1965).\nЙәнгиров Дәүләтхан Ғилемхан улы (1926—10.03.2006), ғалим-физик. Башҡорт дәүләт педагогия институтының элекке уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Физика-математика фәндәре кандидаты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Күҫәләр ауылынан.\nНоғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы (1936), йырсы, педагог. 1972—1983 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. 1967—1972 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡортостандың халыҡ артисы (1991).\nУгрюмова Татьяна Степановна (1946), ғалим-музыка белгесе, педагогик хеҙмәт ветераны, 1969 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971 йылдан музыка һәм композициялар тарихы, теорияһы, 1972—1973 һәм 1978—1994 йылдарҙа музыка тарихы кафедраһы мөдире. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1981). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).\nҒарипов Салауат Рәми улы (1956—7.05.2014), элемтә тармағы эшмәкәре. 1980—1991 йылдарҙа Оло Ыҡтамаҡ, 1991—2014 йылдарҙа — Учалы район элемтә узелы начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған элемтәсеһе (2005). Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың өлкән улы.\nӘбдеева Мәхмүҙә Ғәззәли ҡыҙы (1942), селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002).\nСолтанов Камил Аснаф улы (1967), уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы ().\nӘмир Гәрәев (1928—2.11.2008), башҡорт яҙыусыһы, журналист. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).\nАлексеев Анатолий Алексеевич (1938—17.09.2008), ғалим—геолог. 1965—2008 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Геология институтының лаборатория мөдире. Геология-минералогия фәндәре докторы (1994). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Краснокама районы Арлан ауылынан.\nСолтанғужин Сәмиғулла Сәғит улы (1938—2013), Хәйбулла районы «Красный Доброволец» колхозының 1956—1998 йылдарҙағы механизаторы һәм бригадиры, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.\nӨмөтбаев Вил Ғайса улы (1938—12.12.2020), ғалим-тау инженеры. Техник фәндәре докторы (1997), профессор (2003). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).\nАҡъюлов Сәйфүн Сәғәҙәткирәй улы (1958), хоҡуҡ һаҡлау органдары ветераны, отставкалағы эске хеҙмәт полковнигы. 2011—2018 йылдарҙа Язаны ғәмәлгә ашырыу буйынса Федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ етәксеһе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштар өсөн» орденының миҙалы һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).\nМихайлов Александр Алексеевич (1894—12.02.1977) педагог, юрист. 1947—1954 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты уҡытыусыһы. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. БАССР‑ҙың Хеҙмәт Геройы (1924), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1946). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы Иҫке Семенкин ауылынан.\nМорозов Евгений Николаевич (1909—2000), хужалыҡ эшмәкәре, «Шкаповнефтестрой» тресы 2-се төҙөлөш идаралығының элекке етәксеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ленин, ике Ҡыҙыл Байраҡ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Бәләбәй ҡалаһының почётлы гражданы (1972). Сығышы менән Ҡаҙағстандың Гурьев (хәҙер Атырау) ҡалаһынан.\nТөпәев Салауат Харис улы (1924), ғалим-инженер-механик, журналист, хужалыҡ эшмәкәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Техник фәндәр кандидаты (1962), доцент (1972). Журналистар союзы ағзаһы (1998). 1991 йылдан Башҡортостандың Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе, 2001 йылдан — почётлы президенты. СССР юғары мәктәбе отличнигы (1982). 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1999).\nСөләймәнова (Хәлитова) Фәниә Байгилде ҡыҙы (1939), йырсы, радиожурналист. 1983 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996).\nКривошеев Игорь Александрович (1954), ғалим-инженер‑механик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2006—2014 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетының авиация двигателдәре факультеты деканы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nӘсфәндиәров Зөфәр Вәкил улы (1949), уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1992). Сығышы менән Мәсетле районы Ишәле ауылынан.\nЦадкин Михаил Авраамович (1959), ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2006). Сығышы менән Салауат ҡалаһынан.\n► 18 февралдә тыуғандар\n1780: Алексей Венецианов, Рәсәй империяһы рәссамы.\n1825: Мор Йокаи, Венгрия яҙыусыһы.\n1895: Семён Тимошенко, хәрби эшмәкәр, Советтар Союзы Маршалы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы.\n1935: Геннадий Гладков, СССР һәм Рәсәй композиторы, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2002).\n1952: Александр Барыкин, СССР һәм Рәсәй рок-музыканты, йырсы, композитор һәм гитарист.\n1960: Миңсәйет Тажетдинов, СССР көрәшсеһе, классик көрәш буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1986), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2005).\n1988: Александр Логинов, Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы.\n1988: Иван Вишневский, Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы.\n► 18 февралдә вафат булғандар\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=18_февраль&oldid=1008063 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 17 февраль 2021 в 19:24\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:24 17 февраль 2021 үҙгәртелгән.


Хәрәкәттән килгән бәрәкәт » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Иман » Хәрәкәттән килгән бәрәкәт\nХәрәкәттән килгән бәрәкәт 01.12.2017 // Иман\nБыл йәһәттән ҡатын-ҡыҙға ла айырым бурыстар йөкмәтелгән. Мәғлүм ки, ул йортҡа нур, йәм таратып, иренең күңелен хушландырып, уны яңы бейеклектәргә маҡсатландырып йәшәргә, балаларын яҡшы итеп ҡарарға, күркәм тәрбиә бирергә, аш-һыуға иғтибарлы булырға һ.б. тейеш. Бының өсөн Аллаһ Тәғәлә гүзәл затҡа матурлыҡты ла, зиһенде лә, күңел йомшаҡлығын да йәлләмәй биргән, хәйләне лә тотторорға онотмаған. Ошо сифаттарын аҡыллы, дөрөҫ ҡуллана белгән ҡатындың йорт усағы дөрләп янып тора, ире ситкә күҙ һалмай. Ғөмүмән, гүзәл зат үҙенең икенсе яртыһы өсөн туҡтай алмайынса уҡылған китап кеүек ҡыҙыҡлы, серле булырға тейеш.\nБыл йәһәттән спорттың әһәмиәте айырыуса ҙур. Уның һәр төрө физик яҡтан нығыта, буй-һынды матурайта, күңелдә ихтыяр көсө, ныҡышмалылыҡ тәрбиәләй, һаулыҡҡа ыңғай йоғонто яһай. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм һәр саҡ яҡшы кәйефтә, күркәм ҡиәфәттә булыу, төрлө хәлгә әҙер тороу, баҙап ҡалмау маҡсатында спорт менән шөғөлләнергә ҡушҡан, айырыуса уҡ атыу, һыбай йөрөү һәм йөҙөүҙе хуплаған. Хәҙистәрҙән билдәле булыуынса, ярыштарға ҡатыны Ғәйшәне лә алған, уға үҙе менән бергә мәсет биләмәһендә ойошторолған һөңгө күнекмәләрен ҡарарға рөхсәт иткән.\nӘ бөгөнгө йәмғиәт шарттарында мосолман ҡатын-ҡыҙына ҡайҙа күнекмәләр яһарға мөмкин? Мәғлүм ки, спорт залдары, майҙансыҡтарҙың күбеһе ике енес вәкилдәренә тәғәйенләнгән. Өҫтәүенә күнекмәләр өсөн тегелгән костюмдарҙа йөрөү Ислам ҡанундарына ярашлы түгел. Ошоларҙан сығып, йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр өсөн айырым спорт залдары булдырыу мөһимлеген раҫлаған фекер нығына бара.\nМосолман гүзәл затына һығып торған әйберҙә күнекмә яһау мотлаҡ түгел: киң салбар һәм өҫкө форма хәрәкәткә һис ҡамасауламаҫ. Йөҙөүгә килгәндә, Көнсығыш стилендәге һыу инеү кейеме тыйыла. Тәнде ҡаплаңҡырап торғанын һайларға кәрәк, уны ҡатын-ҡыҙ үҙе лә тегә ала. Ғөмүмән, ҡорамалдары Ислам талаптарын ҡәнәғәтләндерә икән, спорттың барлыҡ төрө менән дә шөғөлләнергә мөмкин. Ҡатын-ҡыҙ өсөн айырыуса йөҙөү һәм аэробика отошло.\nИслам әҙәм балаһының күңеленә, һаулығына зарар килтерә торған барлыҡ эш-ғәмәлде тыя. Ә файҙалылары рөхсәт ителеп кенә ҡалмай, уларға ҡарата даими ҡыҙыҡһындырыу ҙа уятыла. Ошо йәһәттән, әйтелгәнсә, спорт тәүгеләр рәтендә. Хәрәкәттә – бәрәкәт. Ҡатын-ҡыҙҙың һомғол буй-һыны, нурлы йөҙө, күтәренке кәйефе йорт усағын тағы ла дөрләтеп ебәрер, өммәттең көсөн арттырыр.\nӨҫтәүенә, мәғлүм ки, намаҙ үҙе – оло бәрәкәт. Ул тәнде даими хәрәкәтләндереп, шулай уҡ пакландырып, рухты сафландырып тороу мөмкинлеген бирә. Ә был ғәмәлдәр – әҙәм балаһы өсөн иң бөйөк ниғмәт. “Иманлы бәндә намаҙ уҡыған ваҡытта үҙен Аллаһ Тәғәләнең алдында торған кеүек хис итә, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм мөбәрәк хәҙисендә. – Намаҙға баҫҡан кеше динен нығыта, ҡеүәтләндерә, кире осраҡта – көсһөҙләндерә”.


Стәрлетамаҡта ҡалалағы тәүге «аҡыллы» туҡталыш барлыҡҡа килде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n12:53, 15 февраля 2019 Йәмғиәт\nКисә Стәрлетамаҡта «Ашҡаҙар» ҡунаҡханаһы янында ҡалалағы тәүге «аҡыллы» туҡталыш барлыҡҡа килде. «Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, бынан алда Башҡортостан Хөкүмәтендәге аҙналыҡ кәңәшмәләрҙең береһенән һуң Радий Хәбиров уның проекты менән танышҡайны.\nСтәрлетамаҡ хакимиәтендә хәбәр итеүҙәренсә, туҡталыш павильоны реклама конструкцияһын урынлаштырыу конкурсында еңеүсе иҫәбенә һатып алынған һәм ҡуйылған. Әле үк павильон гаджеттарҙы зарядлау өсөн USB-порттар менән йыһазландырылған. Тиҙҙән унда Wi-Fi, видеокамера һәм йәмәғәт транспорты теҙмәһе менән электрон табло, ашығыс хеҙмәттәрҙе саҡырыу төймәһен ҡуйыу күҙаллана.\nБындай туҡталыш комплекстары тиҙҙән Өфөлә һәм башҡа ҡалаларҙа ла ҡуйыла башлай.\nТеги: ҡаланы төҙөкләндереү, автобустар, туҡталыштар


“Мине спорт кеше итте” йәки Беспризорниктан генераль директорғаса юл » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Шәхестәр » “Мине спорт кеше итте” йәки Беспризорниктан генераль директорғаса юл\n“Мине спорт кеше итте” йәки Беспризорниктан генераль директорғаса юл 30.05.2017 // Шәхестәр\nФәнис Исхаҡов. Заманында был исем спорт һөйөүселәр араһында яҡшы таныш ҡына түгел, бик күп малайҙар, үҫмерҙәрҙең кумиры булған, ҡыҙҙар һөйгәндәрен уның һымаҡ һомғол кәүҙәле, көслө итеп күргеһе килгән.\nФәнис Исхаҡов. Газ сәнәғәте өлкәһендә эшләүселәр ихтирам иткән, ҙур-ҙур ил түрәләре ауыр, яуаплы эште ышанып тапшырған белгес, етәксе ул: Ҡарағалпаҡстанда, Ҡаҙағстан, Ырымбур, Азербайжан, Афғанстан, Румынияла эшләү, Башҡортостандың “Баштрансгаз” йәмғиәтенең генераль директоры, директорҙың беренсе урынбаҫары.\nБөгөн беҙҙә ҡунаҡта — Фәнис Ғәйнетдин улы үҙе! Асыҡтан-асыҡ һөйләшеп, күңелдәрҙе бушаттыҡ, үткәндәрҙе байҡаныҡ, киләсәккә күҙ һалдыҡ...\n— Фәнис Ғәйнетдин улы, һеҙҙең тормош юлы фажиғәле, ғибрәтле лә, бөгөнгө йәштәрҙе уйланырға мәжбүр итеп, фәһем, өлгө алырлыҡ та. Шуға ла һүҙҙе ошо оҙон, һикәлтәле юлдың, шул уҡ ваҡытта ҡыҫҡа ғына ғүмерҙең башынан — инешенән башлайыҡ.\n— Инешкә килгәндә, боронғо Табын ырыуына ҡараған хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районының Ҡарлыман ауылынанмын. Үҙем 1937 йылдың 5 июлендә тыуһам да, ғүмерем буйы, әлегә тиклем тыуған ерем Белорет районының Ҡарлыман ауылы, тыуған көнөм 1938 йылдың 9 феврале тип йөрөйөм. Документтарҙы ярты йылға йәшәртеп биргәндәр.\n— Ә ни өсөн Белорет районы? Ҡарлыман ауылы бөтөнләй ул яҡта түгел бит...\n— Ниңә тип ни, мин унда ҡасып йөрөп, “беспризорник” ваҡытта шул Белореттағы Сермән балалар йортона эләктем...\n— Фәнис ағай, “беспризорник” тинегеҙ...\n— “Беспризорник” тип ни, сәпсим үк түгелдер инде. Ну, үҙеңдең тамағыңды хәстәрләп, ашатып йөрөгәс, шулай тиһең...\n— Дөрөҫөрәге, етемлек касафаты мәжбүр иткән бит бала ғына көйө ил гиҙеп сығып китергә.\n— Минең атайым һуғыш алдынан ғына, бер ай ҡала, фажиғәле үлеп китте. Инәйем 1944 йылдың май айында вафат булды. Миңә ул саҡта ете йәш тә тулмағайны, Фән абзыйыма ун бер йәш ине. Инәйем көнө-төнө эштә. “Нати” тракторында “плугар” булып йөрөй. Биш төрәнле һабан менән һөргәндә, уны йәбешкән балсыҡтан, тупраҡтан таҙартып торған. Ә таҙартҡан саҡта тракторсы ҡатын тракторҙы тарттырып ебәргән. Инәйем һабан аҫтында торған да ҡалған. Тәгәрмәсе биленән үткән. Умыртҡа һөйәге һынған. Һөйләшә, аңы бар, ләкин билдән түбән ярты кәүҙәһе эшләмәй ине. Иҫләйем әле, төнөн фин һуғышынан ҡайтҡан Хөрмәт абзыйым, тағы бер нисә кеше инәйемде килтереп һалды. Өйҙә әҙерәк ятты. Шуныһы ла иҫтә, инәйем баҡсаға һуған ултыртҡайны, мин керҙем дә: “Инәй, һуғандар сыҡҡан, ҡара әле”, — тим. Ул әйтә: “И-и, балаҡайым, мин бит ҡуҙғала алмайым, ҡарай алмайым”, — ти. Һуңынан уны Өфөгә алып киттеләр. Элек “Совбалнис” тип йөрөтөлгән (хәҙерге Ҡыуатов исемендәге республика дауаханаһы) балнисҡа һалғандар. Оҙаҡ тормаған... Унда бер аҙна ятҡан. Инәйем яҡлап нәҫел Вәлиән тигән бабай була торғайны. “Раскулаченный” ине. Шул инәйемдең хәлен белергә кергән. Ул алып ҡайтты. Бөгөнгөләй хәтерҙә, мин иҫем китә яҙып, ҡәбергә йығылып иланым...\n— Ҡыҙғаныс... Үкһеҙ етем булып, бала ғына көйө бер кемһеҙ ҡалыуы ҡыҙғаныс...\n— Ағайым менән икәү генә ҡалдыҡ. Ул саҡта Ҡарлыман ауылында беҙҙең йорт ҡына ҡалай ҡыйыҡлы ине, ҡалғандары — һалам. Атайым бик эшсән кеше, яҡшы тракторсы булған. Утыҙ өс йәшендә генә китеп барҙы. Инәйем өс йылдан һуң мәрхүмә булһа ла, уға ла утыҙ өс йәш ине. Шулай итеп, йорт ҡалды, һыйыр ҡалды. Бөтә булған мөлкәт менән ике бала етем ҡалдыҡ. Хөрмәт бабайымды ла — инәйемдең ағаһын — һуғышҡа алғайнылар. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында, Кусимов полкында хеҙмәт итеп ҡайтты. Уның ҡатыны Зөләйха әбей беҙҙе ҡарарға алды. Сығышы менән Үтәгән ауылынан ине. Элекке байыраҡ ауыл “аристократтары” булған бит, шундай ғаиләлә үҫкән ҡыҙыҡай булған ул. Мейес башында уларҙа йоҡлағаныбыҙ хәтерҙә. Кәрәк булһа, йүгереп сығып, күтәрмәнән генә “сәптерәһең”. Әбей әрләй бит инде, “порядок”ка өйрәнгән. Ҡайһы саҡта баҙға еп менән элеп ҡуйған ҡаймағына бармағыңды тығып ялап алаһың. Ашарға ултырһаң, әбейгә шапылдатып ашаған да ярамай (көлә). Һуңынан, икенсе — Мәғүзә еңгәйгә күскәс, тегендә өйрәнгәнсә шым ғына ашайым икән. Мәғүзә еңгәй: “Ниңә шым ғына ашайһың, ашағанда ауыҙың шапылдап торһон”, — ти. Атайҙың ике туған Ғәйнулла ҡустыһының ҡатыны ине. Үҙҙәрендә ике бала. Етмәһә, ағайҙың һөйәктәрендә туберкулез. Һуғышҡа алманылар, гелән ятып торҙо.\nШулай итеп, ни өсөндөр беҙ 1946 йылдың ҡышында үҙебеҙҙең өйгә ҡайтып, Фән абзыйым менән генә йәшәй башланыҡ. Һыйыр бар, бесән юҡ, утын юҡ. Яланаяҡ урамға сығып, күрше Мәрйәм әбейҙәргә керәһең, мал ҡараусы Хәсәитдин бабайҙарға йүгереп бараһың. Өйҙән өйгә шулай яланаяҡ йөрөп, тамаҡ туйҙырып ҡайтаһың да, аяҡтарҙы йылы көлгә тығып, йылынып ултыраһың.\nАбзыйым үҙе кәсеп итеп йөрөй. 12-13 йәшлек малай бит, миңә һигеҙенсе йәш китте. Шулай итеп, Зөләйха әбейҙәрҙә, Мәғүзә еңгәйҙәргә, туған тейешле Рәшит ағайҙарҙа (үҙҙәре бик ярлы ине) бер аҙ йәшәгәс, 47-сенән 48-се йылға күскәндә — Яңы йылда — мине Малай ауылында уҡытҡан туған тейешле кеше Рабиға апай Хөсәйенова алып китте. Үҙенә 25 кенә йәш булғандыр. Һине уҡытам, тине. Һыйырҙы етәкләгәнбеҙ. Шул йылда 31 декабрь менән 1 ғинуарҙа бик йылы булды, боҙ өҫтөнә һыу ҡалҡты. Беҙ йылғаларҙы боҙ өҫтөнән яланаяҡ кисеп сығабыҙ. Һыйыр атлай алмай — тая. Саҡ тегендә барып еттек.\n— Рабиға апайығыҙ уҡытыусы ла булғас, күпмелер белем биргәндер? Нисек кенә булмаһын, ул саҡта ауылығыҙҙа етемлектең әсеһен татығанһығыҙ бит. Был мәктәпкә лә ҡағылғандыр, тимәксемен.\n— Унда үҙҙәренең һыйыры ла булған икән. Хәҙер ике һыйыр ҡарарға, Иҙел буйынан утын, бәләкәй сана менән һалам ташырға кәрәк. “Батрак”ка әйләндем дә ҡуйҙым. Уҡыу юҡ. Рабиға апайҙың инәһе Ғәтиә әбей бик һәйбәт кеше ине. Ул мине латинса уҡырға өйрәтте. Мин Ҡырмыҫҡалыла беренсе класс бөткәйнем. Һуңынан өс йыл уҡый алманым. Шулай итеп, эштән бушап та булмай. Яҙ йыуа күпләп сыҡты. Күршелә генә татар ғаиләһе йәшәне. Китаптары күп ине, яйлап уларҙан алып әкиәттәр уҡыштырам. Ана шуларҙың бик сос малайы бар ине 15-16 йәшлек. Тегенең менән йыуа йыябыҙ ҙа Өфөгә һатырға китәбеҙ. Тәүҙә өс-дүрт саҡрымдағы Таҙлар станцияһына атлап барабыҙ. Тауар вагонының аҫтында “растяжка” була, ҡалын тимер сыбыҡ. Шунда йәбешеп ятып ҡалаға киләбеҙ. Баҙарға күтәреләбеҙ ҙә, йыуаны һатып, бер-ике буханка икмәк алабыҙ. Өс-дүрт тапҡыр шулай барҙыҡ.\nАпайҙа ашау наҡыҫ ине. Минең тәндә һөйәк тә тире ҡалғайны. Эш тә күп. Һыуҙы әллә ҡайҙан көйәнтәләп ташыйбыҙ. Шулай бер баҙға төшһәм, сүлмәктә ҡаймаҡ ултыра. Мин тегене әрһеҙләнеп ике-өс йөҙ грамм ашаным. Апай һиҙеп ҡалып, бик ҡаты итеп әрләне. Шунан мин сығып ҡастым...\n— Ошонан һуң һеҙҙең “күсмә тормош” башланғандыр инде. Үҙегеҙҙең тамаҡты хәстәрләү, урыҫса әйткәндә, “самовыживание”. Йәғни үҙ-үҙеңде һаҡлау инстинкты бала күңелендә яралып, ҡырыҫ, рәхимһеҙ тормошта йәшәргә ынтылыу көсө барлыҡҡа килгәндер...\n— Өфөлә өйрәнгән баҙар майҙанына килдем дә милицияға индем. Хәлде һөйләп биргәс, мине детдомға ебәрегеҙ, тинем. Милиционерҙар миңә ярты буханка икмәк, бер банка һыу тотторҙо. Ғүмерҙә аҡ икмәк күргән юҡ, бында минең ҡулда — ап-аҡ, тәмле еҫле икмәк! Ашатып, ошонда уҡ йоҡлатып, иртән “детприемник”ка алып барҙылар. Унан Стәрлетамаҡҡа оҙаттылар. Бындағы “детприемник”та егерме көнләп тотҡас, биш-алты баланы йәйәү көньяҡҡа табан алып киттеләр. Һаман хәтерҙә, муйыл сәскә атҡан саҡ ине. Арып-талып, Күгәрсен районының Мәҡсүт балалар йортона барып еттек.\n— Шулай итеп, һеҙҙең тормош балалар йорто менән бәйләндеме?\n— Ул саҡта Мәҡсүттә директор булып Һибәтулла Биишев эшләй ине. Беҙ уны хөрмәт итеп, Һәйбәт ағай тип кенә йөрөттөк. Ну, ҡайҙа ла аслыҡ бит, ашау юҡ. Директорҙың Әсҡәт исемле улы була торғайны. Дуҫлашып алдыҡ. Тегенең менән үҙҙәренең баҡсаһына төшәбеҙ. 1949 йылдың мартына тиклем бер ай буйы ҡасырға әҙерләндек. Ҡырмыҫҡалы районынан дүрт малай ҡастыҡ. Алты көн атлап Ишембайға килдек. Юлдан барһаң, тоталар. Элек детдомдың айырым формаһы була торғайны: шинель, быйма... Төнгә табан ауыл ситендәге ярлы ғына кешегә кереп ҡунабыҙ. Ҡасыр алдынан запас кейем йыйып ҡуйғайныҡ. Туҡталған йортта бәрәңге бирәләр, үҙҙәренсә ашаталар. Беҙ балаларына әлеге бер ҡат кейемде ҡалдырабыҙ. Әй шатланалар — юҡлыҡ бит.\nШулай Ишембайға килеп етеп, тауар вагонына ултырып киттек. Барған һайын үҙҙәренең станцияһында һәр береһе төшөп ҡалды. Яйлап таралыштыҡ. Аҙаҡ береһен дә күрергә яҙманы. Яҙмыштары нисек булғандыр...\nМәҡсүттән 17 мартта ҡасҡайныҡ, 23-өндә ауылға ҡайтып еттем. Тағы Вәлиән бабайға индем. Ул өйҙә юҡ ине, әбейе генә. “Балам, һине үлгән тип әйтәләр бит”, — тип илап ебәрҙе. Баҡһаң, мин юғалған ваҡытта Төкөнгә яҡын ғына ерҙә бер малай поезға тапалған булған икән. Шуны мин тип уйлағандар. Шунан ашатып, йоҡларға һалды. Иртән ҡайтып барһам, Фән абзыйым ҡаршыға килә. Ул да ярты йыл элек Ырымбурҙағы ФЗО-нан ҡасып ҡайтҡан. Атлап! Ун дүрт йәштәрҙә генә шунан йәйәү ҡайт әле — таҙалыҡ та, тәүәккәллек тә кәрәк бит.\nТағы шул Мәғүзә еңгәйгә туҡталдым. Уның Фуат исемле малайы була торғайны. Ике туған брат бит инде. Нисектер сәкәләшеп киттек, тегеңә тондорҙом шул. Еңгәм мине тиргәй: “Вәт, берәҙәк, бандит. Һуғышырға өйрәнеп ҡайтҡан икән”, — ти. Мин яланаяҡ, ибет, тау битләүҙәрендә ҡар ята — саптым Ҡарлыман станцияһына. Беҙҙән ул 18-20 километр. Станцияла бер “товарник”ка ултырып, Стәрлегә барһам, яланаяҡмын, өҫтә теге шинель бит инде — тағы тотоп “детприемник”ка оҙаттылар. Унда һуғыштан ҡайтҡан ағай була торғайны — завхоз, минең ҡайҙан ҡасыуымды һорай. Өндәшмәйем. Ике аяҡтан тотто ла стенаға бәрҙе. Еңел генәмен бит инде. Сермәндән, тим. Ул саҡта малайҙар, унда башҡа детдомға ҡарағанда яҡшыраҡ икән, тип һөйләйҙәр ине. Сермәнгә шылтырата алмайҙар — телефон юҡ, һәйбәт кенә юл да юҡ. Шунан мине бер ағай Сермәнгә алып китте. “Һеҙҙең малайҙы килтерҙем”, — ти был. Мине береһе лә белмәй, беҙҙеке түгел ул, тиҙәр. Мин: “Һеҙҙә яҡшыраҡ тип малайҙар әйтте”, — тим. Шунан алып ҡалдылар. Әлегә тиклем күңел биреп уҡымаһам да, бында тырышып уҡырға керештем, спорт ярыштарында ҡатнаша башланым. 1951 йылда дүртенсене Маҡтау ҡағыҙына бөттөм. Һуңынан Өфөгә 5-се детдомға оҙаттылар. Уҡырға 9-сы мәктәп-интернатҡа (әлеге Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) йөрөнөм. Шунда ун класты тамамланым. Спорт менән ныҡ шөғөлләндем. Мине спорт кеше итте. Тәүҙә бөтә төр спорт менән мауыҡһам, һуңынан һөйгән ҡыҙым — үҙемдең буласаҡ бисә менән гимнастикаға йөрөнөм.\n— Бокс менән ҡасан, нисегерәк шөғөлләнә башланығыҙ?\n— 1955 йыл ине. Мәктәптә уҡығанда “Динамо” стадионына барҙым. Бокс менән шөғөлләнә башлауыма ла күҙем төшкән ҡыҙым, әлеге бисәм Альбина сәбәпсе булғандыр. Ул бик сибәр, аҡыллы ине. Мин дә уның эргәһендә ҙурыраҡ класс малайҙары уралыуын теләмәнем.\n— Бына бит мөхәббәт ни эшләтә, хатта чемпион да итә! Улай ғына ла түгел, һеҙ башҡорт егеттәре араһынан бокс буйынса СССР-ҙың беренсе спорт мастеры ла бит әле.\n— Буласаҡ ҡатыным менән бишенсе кластан бергә уҡыныҡ, барлығы ете-һигеҙ йыл дуҫлашып йөрөнөк. Әйтәм бит, бокс буйынса китеүемә ул башланғыс бирҙе, артабан еңер өсөн көс, дәрт өҫтәне.\n— Һеҙҙең туралағы бер мәҡәләлә: “Башҡорт батыры бөтәһе 87 алыш үткәреп, 75-ендә еңеү яуланы. Шуларҙың 18-е нокаут менән булһа, 20-һе — беренсе раундта”, — тип яҙылғайны.\n— Бында тик ҙур ярыштар ғына ингән. Ул саҡта Башҡортостан командаһы составында СССР тигән ҙур илебеҙҙең байтаҡ ҡалаларында булырға, донъя күрергә насип итте. Бер нисә тапҡыр Өфө, Башҡортостан чемпионы булдым. Горький инженер-төҙөлөш институтында уҡығанда Горькийҙа, Рәсәй спорт йәмғиәтенең Рязандә, “Спартак” Бөтә Союз йәмғиәтенең Великие Луки ҡалаһында үткән ярыштарҙа еңдем. Һәр береһен атап үтеү мөмкин түгел. Бокстан тыш, еңел атлетика, башҡа спорт төрҙәре менән дә шөғөлләндем, ярыштарҙа ҡатнаштым.\n— Хәләл ефетегеҙ Альбина апай ҙа спортсы. Гимнастикаға бергә йөрөүегеҙ тураһында бер аҙ әйтеп ҡуйғайнығыҙ.\n— Альбина гимнастика менән ныҡлап шөғөлләнде. Спорттың был төрө буйынса беренсе разряд нормативтарын үтәне, аҙаҡ Өфө ҡалаһы һәм Башҡортостан чемпионы титулын яуланы. Рәсәйҙең “Спартак” спорт йәмғиәте чемпионы булды, спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры нормативын үтәп сыҡты. Быларҙан тыш, “Спартак” йәмғиәтенең саңғысылар йыйылма командаһында иҫәпләнде.\n— Фәнис ағай, һөйләшеүҙән ситкә китеп булһа ла, һорайым әле, бына әле костюмығыҙға таҡҡан алтын билдә элек яуланғанмы әллә, тим...\n— Уҙған йылдың авгусында ҡатын менән икәүләп ГТО нормативтарын тапшырҙыҡ. ГТО-ның икенсе баҫҡысын мәктәптә уҡығанда уҡ биргәйнек. Ә бына етмеш туғыҙ йәштә алтын билдә алдыҡ.\n— Афарин! Һикһәнгә ингәндә “алтын”ға спорт буйынса ГТО нормативтарын тапшырғас, бик яҡшы инде ул. Был ғүмер буйы икегеҙҙең дә спорттан айырылмауығыҙҙан киләлер...\n— Әйтәм бит, спорт мине кеше итте. Шуға ғүмерем буйы юлдашым, төп шөғөлөм ул минең.\n— Шулай булып ҡалһын. Хәҙер иһә һөнәр алыуға күсһәң дә ярайҙыр.\n— Унынсыны тамамлағас, Мәскәү дәүләт университетына документтарҙы тапшырғайным — Көнсығыш халыҡтары телдәрен бик өйрәнге килде. Барһам, ундағы 40 урынға алтын миҙаллы 250 кеше, дипломаттарҙың, түрә балалары документтарын биргән. Шунан һуң Өфөгә ҡайтып киттем дә Чкалов исемендәге Горький инженер-төҙөлөш институтына юлландым. Икенсе курстан Өфө нефть институтына ошо уҡ икенсе курсҡа күстем. Етди сәбәбе лә бар ине — һөйгән ҡыҙым янына ҡайттым. Ҡайттым да ошо уҡ курста өйләнештек. Шулай итеп, 1959 йылда ғаилә ҡороп ебәрҙек. Стипендияға ғына ҡарап тормай, “Спартак”та тренировкалар үткәрә башланым. Йәшәргә урын юҡ. Салауат Юлаев һәйкәле янында шәхси йорттар күп була торғайны. Тик, Альбина ауырлы булғас, береһе лә индермәй. Шунан һуң, беҙҙең мәктәпте тамамлаған, Мәҡсүт детдомынан килгән Рәшит ағай Сәлихов була торғайны. Бында билдәле кеше ине: төҙөлөш надзорында эшләне, үҙе Мәскәүҙә төҙөлөш буйынса юғары белем алған. Уға бер бүлмә биргәйнеләр. Рәшит ағай беҙҙе йәшәргә индерҙе. Һуңынан бажам Әҙһәм Исҡужин менән ҡатындың апаһы Таңһылыу Кусимова Өфөгә ҡайтты. Летчик ине бит. Уларға фатир бирҙеләр. Шунан беҙҙе үҙҙәре менән йәшәргә саҡырҙылар. Ҡыҙым Гөлнара тыуҙы. Улар өсәү, беҙ өсәү — алты кеше бик татыу йәшәнек. Икенсе бажам — Таймаҫ Ниязов, һөнәре буйынса уҡытыусы-физик. Ҡатыны Азия ла киң күңелле кеше. “Бажа, беҙгә күсегеҙ”, — тине. Ике йыл бер ғаилә һымаҡ йәшәнек. Бажаның инәһе, ҡустыһы ғаиләһе менән килде — ун ике кеше ике бүлмәле фатирҙа торҙоҡ. Бик яҡшы, татыу булдыҡ. Шулай итеп, беҙ ҙә бала менән һыйҙыҡ...\n— Тимәк, донъяғыҙ түңәрәкләнгән. Бала менән йәшәүгә маҡсат та башҡасараҡ бит ул. Уҡып бөткәс тә Бохара яғына ла киткәнһегеҙ.\n— Бохара — Урал газ үткәргесендә эш башлауым күп нәмә бирҙе. Бик данлыҡлы, донъяла билдәле ине ул. Ҡыҙыҡайҙы күтәрҙек тә бер сумаҙан әйбер менән киттек. Бында юлланыуыбыҙ ҙа тормошта ыңғай боролош булды. Инженер булып киткәйнем, өс йыл эшләгәс, баш инженер итеп Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһенә ебәрҙеләр. Шул уҡ Бохара — Урал газ үткәргесенә ҡарай, уның оҙонлоғо ике мең километр бит. Шулай итеп, Ҡарағалпаҡ АССР-ынан бында юлландыҡ. Талдыҡ идаралығына ҡараған 13-сө компрессор станцияһында эш башланым. Ике айҙан һуң идаралыҡ начальнигы итеп ҡуйҙылар. Малай тыуҙы, Айҙар тип исем ҡуштыҡ. Спортты ла ташламаным. Үҙем йәштәргә секциялар асып, бокс серҙәренә өйрәттем. Башҡа төр спортты үҫтерҙек.\n— Һеҙ Бохара — Урал газ үткәргесе тормошоғоҙҙа күп нәмә биреүе тураһында әйттегеҙ. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә һөнәрегеҙҙең оҫтаһы ғына түгел, тәжрибә туплап, ябай инженерҙан баш белгескә, унан идаралыҡ начальнигы вазифаһына тиклем күтәрелгәнһегеҙ. Был заманында йәш кадрҙарҙы үҫтереүгә иғтибар булғанлығын аңлатамы, әллә үҙегеҙҙең шәхси сифаттарығыҙ булышлыҡ иттеме, тимәксемен. Юғиһә әлегә тиклем бит йәштәргә ҡарата тәүҙә “йәшһең әле, өлгөрөрһөң”, һуңынан кешегә ҡарата “олоғайҙың инде” тигән ҡараш та йәшәп килде.\n— Бында икеһе лә барҙыр, тим. Кадрҙар мәсьәләһенә бик һаҡ ҡаранылар. Шул уҡ ваҡытта үҫеш өсөн мөмкинлектәр ҙә булды. Шәхси сифаттарға килгәндә, эште яратҡанды, тырышҡанды күргәндәрҙер, ойоштороу һәләтен тоҫмаллағандарҙыр. Әйтәм бит, Бохара — Урал газ үткәргесенә барғас, бер ҙә тик ятманым: йәштәрҙе йыйып, спортҡа ылыҡтырырға тырыштым, үҙ-ара төрлө ярыштар үткәрҙек. Башҡортостанға 1968 йылдың мартында Стәрлетамаҡ газ үткәргесе идаралығы начальнигы булып ҡайттым. Дөрөҫөрәге, тәғәйенләнеләр. Идаралыҡ Башҡортостанға — Өфө газ үткәргесенә ҡарай ине. Беҙ тәүҙә республиканың көньяҡ райондарынан, һуңынан, Бохара газы килгәс, Бохара газын да Өфөгә ебәрә торғайныҡ. Бында эшләгән саҡта барлыҡ ҡорамалдарҙы рәткә килтерҙек, тәртип булдырҙыҡ. Әлбиттә, былар эш һөҙөмтәһенә ыңғай йоғонто яһаны.\n— Алда “үҫеш” тураһында һөйләшә башлағайныҡ. Ул бит бер система “обойма”һына эләгеп ҡалғандан, йәғни баҫҡыстан баҫҡысҡа һаҡ ҡына баҫып күтәрелеүҙән килмәй. Һеҙҙең бында тынғыһыҙлығығыҙ, эшселәрҙе хәстәрләүегеҙ, башҡа бик күп сифаттарығыҙ ята. Ҡайҙа ғына ебәрмәгәндәр — гелән ауыр, проблемалы бүлексәләрҙе, идаралыҡтарҙы етәкләгәнһегеҙ, тәртип булдырып, алға ебәргәнһегеҙ. Тағы бик мөһим нәмә: һеҙҙе ғаиләгеҙҙә аңлағандар, Альбина апай гелән эргәгеҙҙә булған.\n— Энә ҡайҙа, еп шунда бит инде. Бер-береңде аңлап йәшәһәң, ғаилә — бик ҙур терәк ул. Министрҙың приказы буйынса тәүҙә уполномоченный итеп Гурьев өлкәһенә, Макатҡа ебәрҙеләр. Унда яңы объекттарҙы сафҡа индерҙек. Һуңынан Пермь өлкәһендә ошо уҡ эштәрҙе башҡарҙым. Шунан ебәрҙеләр Азербайжанға. Күсенеп йөрөүгә килгәндә, гелән самолеттабыҙ инде. Мәҫәлән, Ҡарағалпаҡ АССР-ының Ҡунград ҡалаһынан Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһенә күсергәндә самолет килде. Әйберҙәрҙе тейәйһең дә, балаларҙы, ҡатын менән ҡәйнәңде ултыртаһың да күсерәһең. Ҡаҙағстандан Стәрлегә күскәндә лә шулай булды. Бер күсеү ярты баҙар, тиҙәр, һәр береһендә ярты әйбер ҡала. Гел самолет менән остоҡ.\n— Азербайжан нефть, газ буйынса алға киткән төбәк бит инде. Унда эштәр нисегерәк барҙы һуң, заманына күрә алдынғы технологиялар, яңы ҡорамалдар сафҡа индерҙегеҙме?\n— Азербайжанда ике йыл эшләнек. Унда Астара линия етештереү-диспетчерлыҡ станцияһы начальнигы итеп ебәрҙеләр. Ул “Азтрансгаз” йәмғиәтенә ҡарай. Ҡыҫҡаса ғына ундағы хәлдәрҙе әйткәндә, квалификациялы кадрҙар етешмәү, элекке етәкселектең яуапһыҙлығы арҡаһында Ирандан газ алыу һәм уны СССР-ға “ТрансИран” газ үткәргесе аша ебәреүҙә киҫкен хәл барлыҡҡа килгәйне. Был газ үткәргес аша 70-се йылдарҙа йыл һайын Ирандан СССР-ға 10 миллиард кубометр газ килә торғайны. Ә беҙ булған Астара ҡалаһы Иран сигенә яҡын урынлашҡан. Шул саҡта мин етәкселек иткән идаралыҡ ике йөҙ километр магистраль газ үткәргесен хеҙмәтләндерҙе. Объекттарҙың насар хәлдә булыуына бер генә миҫал килтерәм. Тәүге тапҡыр ҡарап сыҡҡас та иҫ китте: 14 ерҙән газ ҡаса (утечка), 62 урындан кабель өҙөлгән. Белгестәр бик етешмәй, техниканың күпселеге боҙоҡ ултыра. Һәр береһен яңынан башларға тура килде. Бер йылдан идаралыҡты тамырынан үҙгәрттек: эш итеү алымын да, эшселәргә ҡарата мөнәсәбәтте лә. Ошо уҡ бер йылдан һуң “Азтрансгаз” предприятиелары араһында беренсе урынға сыҡтыҡ.\nБында эште көйләгәс, Ырымбурға алдылар, һуңынан кире Стәрлетамаҡҡа саҡырттылар. 1975 йылдың февралендә “Баштрансгаз” етештереү берекмәһенә директор итеп ҡуйҙылар.\n— Газ эштәре буйынса бик ҙур тәжрибә туплап, был өлкәлә алыштырғыһыҙ етәксе булып киткәнһегеҙ. Шул уҡ ваҡытта бер саҡ “производственник”тың тормошонда ҡырҡа үҙгәреш яһала: партия, совет органдары эшенә күсеп алаһығыҙ. Был ул заманда “партия ҡайҙа ҡуша, шунда бараһың” тигәндән сығып эшләндеме?\n— Бында бөтә эштәрҙе көйләгәс, газға Ҡансура ер аҫты һаҡлағысы төҙөгәс, мине Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары Миҙхәт Шакиров саҡырып алды ла: “Һине партия эшенә күсерәбеҙ. Октябрь районы — яңы район. Тәжрибәле етәкселәр кәрәк”, — тине. Шунда биш йыл эшләнем. Ошо осорҙа “Аҡбуҙат” ипподромы, рус драма театры, “Башҡортостан” сауҙа үҙәге, “Йоматау” совхозында хеҙмәт ял лагеры төҙөлдө. Байтаҡ социаль-мәҙәни объекттар, мәктәптәр, йөҙәр мең квадрат метр торлаҡ йорттар файҙаланыуға тапшырылды. Ҡалала иң беренсе булып әлегә тиклем “йоҡлаған” йәки буш ятҡан, күсерелергә тейешле өй урындарын файҙалана башланыҡ. Бөгөн иһә Сипайлово биҫтәһендә генә лә ҡала халҡының дүрттән бер өлөшө йәшәй.\n— Хакимиәт эше менән бер рәттән, белемегеҙҙе лә камиллаштырғанһығыҙ, фәнни эш менән дә шөғөлләнгәнһегеҙ. Аптырарһың, нисек ваҡыт таптығыҙ икән?\n— Ваҡытты дөрөҫ файҙаланырға ғына кәрәк. 1983—1986 йылдарҙа аспирантурала уҡыным. Ул КПСС үҙәк комитеты эргәһендәге Йәмәғәт фәндәре академияһында ине. Бурыстары — юғары эшелон етәкселәр әҙерләү. Яҡлаған темам “Яғыулыҡ-энергетик ресурстар экономикаһына идара итеү” тип аталды.\n1986 йылдың 1 авгусында БАССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнеләр. Минең ҡарамаҡҡа һаулыҡ һаҡлау, сауҙа, көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү, социаль тәьминәт, эске эштәр, административ эске эштәр органдары һәм башҡа шундайыраҡ өлкәләр инде. Быларҙан тыш, төрлө республика комиссияларына етәкселек иттем. Шулай уҡ, газ сәнәғәте өлкәһендә тәжрибә барлығын белеп, КПСС Өлкә Комитеты республикала газ үткәреү эше барышын да контролдә тотоуҙы йөкмәтте. Башҡортостан территорияһынан бер нисә ҙур газ магистрале үтеүгә ҡарамаҫтан, газ үткәреү кимәле заман талабына яуап бирмәй ине.\nЙыл ярым ошо вазифаны башҡарҙым. Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлап ҡайтҡандан һуң минең өсөн иң уңайһыҙ йылдар булды. Шунан мин үҙем ғариза яҙып, Черномырдинға барҙым. Ул саҡта Черномырдин газ сәнәғәте министры ине, унан һуң Рәсәй Федерацияһының премьер-министры булды. Беҙ уның менән күптән танышбыҙ. Мин “Баштрансгаз”да эшләгәндә ул Ырымбур газ заводының директоры ине...\n— Һеҙ киренән үҙ эшегеҙгә — газ сәнәғәтенә әйләнеп ҡайтҡанһығыҙ. Тик урау-урау юлдар, сит илдәр аша. Иң хәтәр командировкаларҙа, атап әйткәндә, ҡан ҡойош барған Афғанстанда булғанһығыҙ.\n— 1988 йылда “Мингазпром” белгестәренә етәксе итеп Афғанстанға ебәрҙеләр. Төркөмгә бик ҙур бурыс ҡуйылды: газ ятҡылыҡтарындағы эште көйләү һәм Советтар Союзына газ үткәргестәр аша өҙлөкһөҙ оҙатыу. Командировка көтмәгәндә өҙөлдө — 1989 йылдың 15 февралендә Советтар Союзы Афғанстандан ғәскәрҙе сығарҙы. Беҙҙе ике аҙна алдан ҡайтарҙылар.\nСыҡҡас, Черномырдин: “Давай, Мәскәүҙә ҡал”, — ти. Мин тәҡдимдең икенсеһенә риза булдым — Румынияға Дәүләт газ концернының техник-коммерция бюроһына етәкселек итергә киттем. Беҙҙең маҡсат — совет тәбиғи газын Румынияла ҡабул итеп, артабан Болгария һәм Төркиә ҡулланыусыларына оҙатыу. Бында мин 1989 – 1992 йылдарҙа эшләнем. Унда инде СССР емерелеп китте, беҙ иһә ҡатыным менән башҡа илгә ҡайтҡандай булдыҡ. БАССР-ҙың Юғары Советы Рәйесе Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимов менән осрашҡандан һуң, “Баштрансгаз” генераль директорының беренсе урынбаҫары булып эш башланым. 2002 йылда иһә, 65 йәштә, “Баштрансгаз” алдында бурыстарҙы атҡарғанмын тип хис итеп, хаҡлы ялға сыҡтым. Бына шулай үтте хеҙмәт юлым...\n— Фәнис ағай, хәҙер инде традицион һорау: һеҙ – тормоштоң әсеһен-сөсөһөн татыған кеше, бөгөнгө йәштәргә ни әйтер инегеҙ ҙә ниндәй теләк теләр инегеҙ?\n— Күп һүҙ һөйләргә, күп теләк теләргә булыр ине, ләкин тормошта алдыңа маҡсат ҡуя белеү — иң мөһиме. Уҡырға, юғары белем алырға теләйһең икән — ал. Маҡсатыңа өлгәш. Үл, ну уҡыу йортон тамамларға тейешһең. Эшҡыуарлыҡҡа тотондоң икән, алға бар. Уҡытыусы булырға теләйһең икән — бул. Ғөмүмән, иң яҡшы һөнәр – уҡытыусылыр, сөнки улар хаҡлы ялға киткәс тә уҡыусыларының йылыһы, рәхмәте менән йәшәй. Спортты һайланың икән — беренселекте алам, спорт мастеры булам тип тырыш. “Һәм башҡалар” рәтендә йөрөмә. Ғөмүмән, бар өлкәлә лә алдыңа маҡсат ҡуйһаң ғына, нимәгәлер өлгәшергә мөмкин. Быныһы инде һәр кемдең ҡулынан килә торған ғәмәл...


Ғинуарҙа республика халҡының тәбиғи кәмеүе 316 кеше тәшкил иткән // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nҒинуарҙа республика халҡының тәбиғи кәмеүе 316 кеше тәшкил иткән\n17:15, 17 марта 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 17 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.\nҒинуар айында Башҡортостанда 4493 бала тыуған, был 2014 йылдың ғинуарына ҡарата 9,7 процентҡа кәмерәк. 4809 кеше вафат булған — 0,3 процентҡа күберәк. Шулай итеп, 2015 йылдың ғинуарында халыҡтың тәбиғи кәмеүе 316 кеше тәшкил иткән, тип хәбәр итте Башҡортостанстат.\nВолга буйы федераль округында — Татарстанда (251 кеше), Рәсәй буйынса 22 субъектта халыҡтың тәбиғи артыуы күҙәтелгән.\nБашҡортостанда йышыраҡ ҡан әйләнеше сирҙәре үлемгә сәбәпсе булып тора — бөтә осраҡтарҙың 41,3 проценты. Статистиктар билдәләүенсә, шештәр (9,9), бәхетһеҙ осраҡтар, ағыуланыуҙар һәм имгәнеүҙәр (8,6), тын юлдары (6) һәм аш һеңдереү ағзалары ауырыуҙары (5,6) ла күпселекте тәшкил итә.


Ташҡын сигенә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n17:33, 9 апреля 2009 Йәмғиәт\nАпрель айы башында республиканың айырым райондары халҡын ныҡ ҡына борсоған ташҡын хәҙер сигенә. Башҡортостан гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, уҙған тәүлектә ҙур йылғаларҙың күбеһендә һыу кимәле кәмеүе билдәләнде.\nҺыу кимәле бигерәк тә Ағиҙел йылғаһында Өфө эргәһендә (тәүлегенә 77 сантиметрға) һәм Охлебинино ауылы районында (66 сантиметрға) ныҡ кәмене. Әй йылғаһы кимәле Мәтәле ауылы эргәһендә аҫҡа төштө. Ҡариҙел, Сим, Ашҡаҙар, Стәрле йылғаларында һыу бер аҙ кәмеүе күҙәтелде.\nҺыу кимәле Дим йылғаһында Бочкарево ауылы эргәһендә — туғыҙ сантиметрға, Оло Ыйыҡ йылғаһында Мораҡ ауылы эргәһендә — шулай уҡ туғыҙ сантиметрға, Ағиҙелдә Андреевка ауылы янында 68 сантиметрға күтәрелеүе билдәләнде.\nРеспублика йылғаларының күбеһе бөгөн боҙҙан таҙарынды. Уҙған тәүлектә өс урында ғына боҙ китеү күҙәтелде — Ҡариҙел йылғаһында Үрге Һөйән ауылы эргәһендә, Әй йылғаһында Мәтәле ауылы янында һәм Йүрүҙән йылғаһында Сулпан ауылы янында.\nЙылғаларҙа һыу кимәленең кәмеүе ҡапыл йылынғандан һуң һауа температураһы ҡабаттан түбән төшөүе менән аңлатыла. Әммә ай уртаһында көндәр йылына башларға тейеш, шуның менән бәйле республикала ташҡындың икенсе тапҡырына күтәрелеүе көтөлә, ул, ихтимал, 22-25 апрелгә тура килер.\nТеги: ташҡын, һыу кимәле


Намаҙҙағы дәлилдәр | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Доғалар һәм намаҙ > Намаҙҙағы дәлилдәр\n« Ир хаҡын һаҡлауҙың сауабы\nФото һәм һүрәттәр »\n1.Намаҙҙың нигеҙҙәре (Әрҡән әс-саләһ)\nМотлаҡ ҡылынырға тейеш (фарыз) намаҙҙарының алты терәге бар. Әгәр шуларҙың береһе булһа ла боҙолған, йәки үтәлмәгән икән, намаҙ ҡылынмағанға тиңләнә һәм уны яңынан ҡылыу мотлаҡ.\nНамаҙҙың рөкөндәре :\n1) Тәкбир әл-тәхрим йәки тәкбир әл-ифтитәх\nНамаҙ хәленә кереүҙе аңлата. Тәкбир әл-тәхрим ҡылынасаҡ намаҙға ниәтләп, ҡулдарҙы ҡолаҡтар дәрәжәһенә күтәреп, “Аллаһу Әкбәр” һүҙҙәрен әйтеүҙе тәшкил итә. 2\nШуны иҫкәртәйек: беренсенән, ҡулдарҙы күтәреү Тәкбир әл-тәхримдең мотлаҡ ғәмәленә түгел, ә сөннәт ғәмәленә ҡарай. Икенсенән, “Аллааһү Әкбәр” һүҙҙәрен әйтеү мотлаҡ ғәмәл (вәжиб) һанала, ләкин башҡа торло һүҙҙәр әйтеү ҙә рөхсәт ителә, мәҫәлән, “Аллааһү Әғҙам”, йәки “Әр-Рахмәәнү Әкбәр”. Өсөнсөнән, аныҡ ниәт һәм шул үк ваҡытта рөхсәт ителгән һүҙҙәрҙән башҡа Тәкбир әл-ихрам дөрөҫ булмай. Тәкбирҙең һанап киткән варианттарын ҡулланырға мөмкин, ләкин “Аллааһү Әкбәр” бәғзеләренән дөрөҫөрәк булыр. 3\nҠөрьән. Аллаһ Тәғәлә әйтте: (һәм Раббыңды олола!). 4\nСөннәт. Аллаһтың илсеһе әйтте ﷺ әйтте: «Намаҙға баҫһаң , камил, дөрөҫ итеп тәһәрәт ал, йөҙөңдө Ҡиблаға йүнәлт һәм “Аллааһү Әкбәр” тип әйт». 5\n2) Ҡыям-Ҡөрьән уҡығанда баҫып тороу\nҠөрьән. Аллаһ Тәғәлә әйтте: Намаҙҙарҙы һәм урта намаҙҙы һаҡлағыҙ һәм Аллаһ ҡаршыһында түбәнселек менән тороғоҙ. 6\nСөннәт. Аллаһтың илсеһе ﷺ әйтте: «Баҫып (аяҡ үрә) намаҙ ҡыл, тора алмаһаң — ултырып, ултыра алмаһаң — ятып (Ҡырын төшөп, ҡабырғала ятып)». 7\n3) Ҡира,әт-Ҡөрьән уҡыу\nҠөрьән. Аллаһ Тәғәлә әйтте:\n“Ҡөрьәндең еңел булған ерен уҡығыҙ” 8\nСөннәт. Аллаһтың илсеһе ﷺ намаҙын иғтибарһыҙ ҡылған береһенә шулай тигән: “Намаҙға баҫҡаныңда “Аллааһу Әкбәр” тип әйт, һуңынан Ҡөрьәндең еңел булған ерен уҡы, һуңынан үҙең ҡәнәғәт булған тиклем рөкүғ ҡыл” 9\n4) рөкүғ — билдән бөгөлөү\nҠөрьән. Аллаһ Тәғәлә әйтте: “Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Раббығыҙға рөҡуғ һәм сәждә ҡылығыҙ, һәм ғибәҙәт ҡылығыҙ, һәм изге эштәр эшләгеҙ, моғайын, бәхеткә ирешерһегеҙ!” 10\nСөннәт. Аллаһтың илсеһе ﷺ намаҙын иғтибарһыҙ ҡылған береһенә шулай тигән: “Намаҙға баҫҡаныңда “Аллаһу Әкбәр” тип әйт, һуңынан Ҡөрьәндең еңел булған ерен уҡы, һуңынан үҙең ҡәнәғәт булған тиклем рөкүғ ҡыл” 11\n5) Сәждә-маңлайҙы ергә тейҙереү\nҠөрьән. Аллаһ Тәғәлә әйтте: “Эй һеҙ, иман килтергән кешеләр! Раббығыҙға рөҡуғ һәм сәждә ҡылығыҙ, һәм ғибәҙәт ҡылығыҙ, һәм изге эштәр эшләгеҙ, моғайын, бәхеткә ирешерһегеҙ!” 12\nСөннәт. Аллаһтың илсеһе ﷺ әйтте:\n“Миңә ете һөйәк(ағза) менән сәждә ҡылырға әмер ителде, улар: маңлай, ҡул устары, теҙҙәр һәм аяҡ остары(аяҡ бармаҡтары)» 13\n6) Ҡағда ахира-һуңғы ултырыш(намаҙ аҙағында тәшәһһүд уҡырлыҡ ваҡыт ултырыу)\nСөннәт. Аллаһтың илсеһе ﷺ Ибн Ғәббәсте ҡулынан тотоп алып, тәшәһһүдте өйрәткәс, әйтте: “ Ҡағда ахираны тамамлаһаң, намаҙың да тамамлана, Тороп киткең килһә, тороп китәһең, ултырырға теләгең булһа, ултырып тораһың 14\n2. Намаҙҙың ҡылыныу рәүеше (Сифат ас-саләһ)\nI ) Нийәт.\nНамаҙ ҡылырға теләгән мосолман кешенең йөрәгендә нийәте булырға тейеш. Нийәттә намаҙҙың исем-атамаһы, ниндәй намаҙ (статусы), һәм нисек ҡылыныласағы билгеләнергә тейеш.\nМәҫәлән: «Нийәт ҡылдым өйлә намаҙын (исеме) үҙ ваҡытында (йәки ҡаза-статус), ойоном (эйәрҙем) ошо имамға(ҡылыныу рәүеше)».\nНийәт менән тәкбир 15 араһында ваҡыт арауығы булмаҫҡа тейеш, тәкбир ваҡытында нийәт булырға тейеш. Нийәтте йөрәктә барлыҡҡа килтереү ауыр булғанда, йәки телдән әйтеү күңел тыныслығы бирһә, нийәт телдән әйтелә. Бының бер кәмселеге лә юҡ. Ҡайһы берәүҙәр нийәтте телдән әйтеүҙе сөннәт тип хисаплайҙар.\n“Ысынбарлыҡта ғәмәлдәр ниәт буйынса гына баһалана, һәм ысынлыҡта ла һәр кеше ниәтләгәнен генә аласаҡ; донъяүи әйбер өсөн, йәки өйләнергә теләгән ҡатын-ҡыҙ өсөн һижрәт ҡылған кеше тик шуның өсөн һижрәт ҡылған булыр”. 16\n2) Ифтитәх тәкбире ваҡытында ҡулдарҙы күтәреү\nТәкбирҙә ҡул бармактары йыйылған да, таралған да булырға тейеш түгел. Улар ошо рәүешле булырға тейеш: Бармаҡтар уртаса килеш асылған, һәм устарҙың эске яғы ҡибла тарафына ҡаратып асылған. 17\nСөннәт. Аллаһтың Илсеһе ﷺ тәҡбир ҡылғанда ҡулдарын күтәреп, бармаҡтарын аса ине. 18\nҠулдар ус төптәре ҡолаҡ менән тигеҙләнгәнсе күтәрелә. Был хөкөм хәҙистәр һәм аҡли (аҡыл ярҙамында) дәлилдәр менән нығытылған, иҫбатланған. Сөнки был хәрәкәт имам артында намаҙ ҡылыусы һаңғырау кеше өсөн намаҙ башланыуы тураһында ишарат итә. Киреһенсә, ҡулдар иң баштары кимәленә генә күтәрелгән хәлдә, имам артында тороусылар намаҙ башланыуын һиҙмәйәсәктәр. Хәнәфи мәҙһәбенең мәшһүр ғалимы имам әс-Сархаси фекеренсә, тәкбир ваҡытында ҡулдарҙы күтәреү хәрәкәтен тулыһынса үтәү баш бармактарының осо ҡолаҡ йомшағына тейеүҙән ғибәрәт. Ҡулдарҙы ҡолаҡтан өҫкә һәм иң баштарынан түбән күтәреү — мәкруһ. 19\nСөннәт. Риүәйәт ителгәнсә, Пәйғәмбәр ﷺ тәкбир ҡылғанда ҡул устарын ҡолаҡ дәрәжәһенә күтәргән. Вәил ибн Худжр “Мин Пәйғәмбәрҙең ﷺ намаҙҙа баш бармаҡтарын ҡолаҡ дәрәжәһенә тиклем күтәргәнен күрҙем”, тигән. Башҡа хәҙистәрҙә лә Пәйғәмбәрҙең ﷺ ҡулдарын яурындарына ҡәҙәр күтәргәне әйтелә. Шундай хәҙистәрҙең береһе Вәил ибн Худжр тарафынан килтерелә. Уның асыҡлауынса, элегерәк Пәйғәмбәр ﷺ ҡул устарын ҡолаҡтарына тиклем күтәрә ине, ә артабанғы йылда ул Пәйғәмбәрҙең ҡулдарын яурынына тиклем генә күтәргәнен күргән; ләкин был осраҡта Пәйғәмбәр ﷺ бурнус 20 кейгән булған. Вәил ибн Худжр шуны ла өҫтәй:\nПәйғәмбәр ﷺ тышҡы кейем кеймәгән саҡтарҙа, ҡул устарын ҡолаҡтарына тиклем күтәрер булған. 21\nҠатын-ҡыҙҙар, башҡаларҙың иғтибарын йәлеп итмәҫ өсөн ҡулдарын яурындарына тиклем генә күтәрәләр. Сөнки дини эштәргә ярашлы, ҡатын-ҡыҙҙың оялсанлығы күҙ уңында тотола, шунлыҡтан улар тәкбир әйткәндә ҡулдарын бик үк бейек күтәрмәйҙәр, сәждәлә ҡулдарын кәүҙәләренән айырмайҙар. Был осраҡтарҙа уларҙың ҡултыҡ аҫтары күренмәй.\nСөннәт, Аллаһтың илсеһе ﷺ әйткән: “Йә, Ибн-Худжр, намаҙ ҡылғанда ҡулыңды ҡолаҡ дәрәжәһенә тиклем күтәр, ә ҡатындар иһә түштәренә тиклем күтәрһендәр” 22\n3) Ҡөрьән уҡылғанда ҡулдарҙың торошо\nУң ҡул һул ҡулдың өҫтөнә һалынып, кендек аҫтына урынлаштырыла. Уң ҡулдың баш һәм сәтәкәй бармаҡтары һул ҡулдың беләҙегенән уратып тоталар.\nСөннәт. Вәил бип Худжрҙың атаһының һүҙҙәренән риүәйәт ителә: «Мин Аллаһ илсеһенең ﷺ намаҙ ваҡытында уң ҡулын һул ҡулы өҫтөнә һалғанын һәм уларҙы кендек аҫтында бағлағанын күрҙем». 23 Хәҙистең иснәд тоғролоғо дәрәжәһе — хәсән. 24\nӘбү Мүхәммәд әл-Ғәйни әйткән: “Ҡулдарын кендек аҫтында бағлаған кеше һыны Аллаһты данлау һәм ололауға нығыраҡ тап килә, сөнки хаким, падишаһтар алдында нәҡ шул рәүештә торалар”. 25\n4) Намаҙ башында доға уҡыу:\nНамаҙ башында, уның беренсе рәҡәғәтендә киләһе доға әйтелә: “СүбхәәнәкәЛлааһүммә үә бихәмдикә үә тәбәәракәсмүкә үә Тәғәәлә джәддүкә үә ләә иләәһә ғайрүк”. Был доғаны имам да, уның артынан намаҙ ҡылыусылар ҙа үҙ алдына, эстән уҡыйҙар.\nҠөрьән. Аллаһы Тәғәлә әйтте: “...торған сағыңда Раббыңды маҡтап тәсбих әйт!” 26\nСөннәт. Риүәйәт ителгәнсә, Аллаһ илсеһе ﷺ, намаҙ башында шулай тип әйтер булған: “СүбхәәнәкәЛлааһүммә үә бихәмдикә үә тәбәәракәсмүкә үә Тәғәәләә джәддүкә үә ләә иләәһә ғайрүк”. 27\nТәғәввүҙ (Әгүүҙү биЛләәһи минәш-шәйтаанир-раджиим) һүҙҙәре намаҙҙың башында ғына әйтелә. Ә бисмиЛләәһ (Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим) һүҙҙәре беренсе рәкәғәтең башында әйтелергә тейеш. Был һүҙҙәрҙең икеһен дә имам да, уға эйәреп намаҙ ҡылыусылар ҙа үҙ алдына, эстән уҡыйҙар. 28\nҠөрьән. Аллаһы Тәғәлә әйтте: “Ҡөрьән уҡыған саҡта һин таштар менән атылып һөрөлгән шайтандан һыйыныуҙы Алланан һора!” 29\nСөннәт. Ибн Ғүмәр риүәйәт иткән: “Мин Пәйғәмбәр ﷺ, Әбү Бәкр, Ғүмәр артынан намаҙ уҡығаным булды һәм улар “Бисмилләәһир- рахмәәнир-рахиим” һүҙҙәрен ҡысҡырып әйтәләр ине”. 30 Был хәҙис шуға ишара яһай: был һүҙҙәрҙең ҡысҡырып әйтеү сәбәбе — кешеләрҙе өйрәтеү; һуңыраҡ ваҡыттарҙа инде был һүҙҙәр эстән генә әйтелә башлаған. Был хәлде шулай уҡ Әнәстән килтерелгән хәҙис тә дәлилләй. 31\nӘнәс риүәйәт иткән: “Мин Пәйғәмбәр ﷺ, Әбү Бәкр (р.ғ.), Ғүмәр (р. г), Ғүҫмән (р.ғ) менән намаҙ ҡылғаным булды һәм уларҙың “Бисмилләәһир- рахмәәнир-рахиим” һүҙҙәрен ҡысҡырып әйткәнен ишетмәнем”. 32\n5) Ҡөрьәнде эстән һәм ҡыскырып уҡыу\nӘл-Фәтихә сүрәһе һәм башҡа өҫтәлмә сүрәнең сөннәт намаҙҙарының бөтә рәҡәғәттәрендә һәм фарыз намаҙҙарының беренсе ике рәҡәғәтендә уҡылыуы. Әл-Фәтихә сүрәһе сөннәт һәм фарз намаҙҙарының бөтә рәҡәғәттәрендә уҡыла. Намаҙ ҡылыусы кеше имам булып тора икән, ул иртәнге (фәджр)намаҙында, аҡшам (мәгриб) һәм йәстү (ғишә) намаҙҙарының беренсе ике рәҡәғәттәрендә Әл-Фәтихә сүрәһе менән өҫтәлмә сүрәне ҡысҡырып уҡый. Әгәр был намаҙҙарҙы бер үҙе ҡыла икән, ҡысҡырып уҡыу менән эстән уҡыу араһында һайлай. Ләкин ҡысҡырып уҡыу хуплыраҡ һанала. Ҡалған намаҙҙарҙа — өйлә (зухр) һәм икенде (ғаср) намаҙҙарында — сүрәләрҙе имам да, яңғыҙ ҡылған кешеләр ҙә эстән уҡыйҙар.\nСөннәт. Әбү-Мәғмара атаһының һүҙҙәренән риүәйәт итә: “Беҙ Хәббәбтән Пәйғәмбәр ғаср һәм зухр намаҙҙарында Ҡөрьән уҡый инеме, тип һораныҡ.”Ул, эйе, тип яуапланы. Беҙ йәнә һораныҡ: “Ҡайҙан билдәле булды был?”. Ул, “һаҡалының ҡыбырлауы буйынса, тине”. 33\nҠатын-ҡыҙҙар иһә бөтә намаҙҙарҙы эстән уҡыйҙар, ҡысҡырып уҡыу уларҙың намаҙын боҙа. 34\n6) Имам артынан Ҡөрьән уҡыу\nИмам артынан намаҙ ҡылыусы кеше Ҡөръәндән бер нимә лә уҡымай, эстән булһа ла, ҡысҡырып булһа ла. Хәнәфи мәҙһәбенең күпселек ғалимдары шундай фекерҙә. 35\nҠөрьән. Аллаһы Тәғәлә әйтте: “Һәм Ҡөрьән уҡылған ваҡытта уны тыңлағыҙ һәм өндәшмәгеҙ,— моғайын, һеҙ рәхмәт алырһығыҙ!” 36\nСөннәт: Аллаһтың илсеһе ﷺ әйткән: “Имам һеҙгә уның артынан ҡабатлап, уға эйәреү өсөн тәғәйенләнгән, әгәр ул тәкбир әйтә икән, һеҙ ҙә әйтегеҙ, ул Ҡөръән уҡый башлағас, шымығыҙ, тыңлағыҙ...” 37 Имам Мүслим был хәҙисте дөрөҫ (сахих) хәҙистәр рәтенә индерә.\n7) “Әмин” һүҙенең эстән әйтелеше\nӘл-Фәтихә сүрәһенән һуң имам да, уға ойоп намаҙ ҡылыусылар ҙа “Әмин” һүҙен бөтә намаҙҙарҙа ла эстән әйтәләр.\nСөннәт: Аллаһтың илсеһе ﷺ әйткән: “Имам “Ғайрил мағдууби ғәләйһим үәләдаааалиин” тигәндәи һуң, “Әәмиин” тип әйтегеҙ. Дөрөҫлөктә, фәрештәләр ҙә “Әәмиин” тиҙәр, һәм, дөрөҫлөктә, имам “Әәмиин” ти ”. 38 Тимәк, был имамдың “Әәмиин” һүҙен эстән әйтеүенә ишара яһай, сөнки әгәр ул һүҙ ҡысҡырып әйтелгән булһа, Пәйғәмбәрҙең ﷺ был хаҡта хәбәр итеүенә хәжәт ҡалмаҫ ине. 39 Имамға эйәреп намаҙ ҡылыусылар иһә уның артынан ҡабатлай: “Имам һеҙгә уның артынан ҡабатлап, уға эйәреү өсөн тәғәйенләнгән...\nСамура һөйләүе буйынса: “Пәйғәмбәр ﷺ ике осраҡта шым торған (эстән уҡыған): тәкбирҙән һуң, намаҙ башлағанда һәм Ҡөрьән уҡып бөткән ваҡытта (Әл-Фәтихә сүрәһенән һуң). Быны менән Ғимран ибн Хүсәйи ризалашмаған һәм Убәй ибн Кәғбкә асыҡлауын һорап хат яҙған. Ул иһә шундай яуап ҡайтарған: “ Дөрөҫө — Самура тасуирлаған кеүек”. 40 Пәйғәмбәрҙең “Әәмиин” һүҙен ҡысҡырып уҡыуын телгә алған хәҙистәр уның шул рәүештә сәхәбәләрен өйрәтеүенә ишара яһай. һуңынан иһә ул был эштән туҡтай. Йәки “Раббығыҙға түбәнселек менән һәм йәшерен рәүештә доға ҡылығыҙ...” 41 аятының төшөрөлгәненә тиклем булыуы мөмкин. Мәғлүм булыуынса, “Әәмиин” һүҙе Ҡөрьәндең өлөшө түгел, доға булып тора. Шуға күрә әл-Фәтихә сүрәһенән алда уҡылған доға кеүек үк эстән уҡыла. 42\n8) Намаҙҙың рөкөндәре араһында ҡулдарҙы күтәрмәү\nБилдән бөгөлгәндә (рөкүг хәрәкәтендә) тәкбирҙе ҡулдарҙы күтәрмәйенсә әйтеү. Билдән бөгөлгәндә ҡулдар теҙҙәргә һалына, ә бармаҡтар иркен, асылған рәүештә була. Арҡа төҙ, иҙәнгә ҡарата параллель торорға, баш аҫҡа ла төшөрөлмәгән, өҫкә лә күтәрелмәгән булырға тейеш.\nҠатын-ҡыҙҙар иһә билдән аҙ ғына бөгөләләр, ҡулдарын теҙҙәренә һалалар, бармаҡтарын бер-береһенән айырмайҙар.\nСөннәт. Вәбиса ибн Мәғбәд әйткән: “Мин Пәйғәмбәрҙең намаҙ ҡылғанын күрҙем: билдән бөгөлгәндә ул арҡаһын шул тиклем төҙ тота ине, хатта өҫтөнә һыу ҡойһалар, һис ағып китмәҫ ине”, 43\nҒәлҡәмә әйтеүенсә, Ғабдуллаһ ибн Мәсғүд шулай тигән: “Һеҙҙе менән Пәйғәмбәр ҡылған рәүештә намаҙ ҡылайым әле”. Артабан Ғабдуллаһ намаҙҙы ҡулдарын беренсе тәкбирҙән башҡа ерҙә ҡулдарын күтәрмәйенсә намаҙ ҡылған”. 44\nӘл-Әсүәд риүәйәт иткән: “Мин Ғүмәр ибн әл-Хаттабтың (р.ғ.) беренсе тәкбирҙә ҡулын күтәргәнен һәм башҡа улай хәрәкәт ҡылмағанын күрҙем”. 45 Ғүмәр (р.г.) Пәйғәмбәрҙең ﷺ бил бөгөү һәм сәждә ҡылыу хәрәкәттәрендә ҡулдарын күтәргәне хаҡында белмәгән, тип уйлау мөмкин түгел; әгәр белмәгән булһа, уны мотлаҡ рәүештә башҡалар төҙәтер ине. Ләкин Ғүмәр намаҙын нәҡ шул рәүештә ҡылған һәм уны бер кем дә төҙәтмәгән. 46 Шулай уҡ, беренсе дүрт хәлифәләр ҙә намаҙҙарында ҡулдарын беренсе тәкбирҙән башҡа күтәрмәгәндәр. 47\nҒасым ибн Куләйб атаһының һүҙенән риүәйәт иткәнсә, Ғәли (р.ғ.) ҡулдарын беренсе тәкбирҙә генә күтәргән. 48 Шуныһы иғтибарға лайыҡлы: Ғәли (р.ғ.)башта Пәйғәмбәрҙең ҡулдарын күтәргәнен күрер булған, ләкин һуңынан Ғәли был эштән туҡтай. Тимәк, Ғәлиҙе ҡулдарын күтәреүҙән баш тартыуға мәжбүр иткән мөһим сәбәб булған. 49\nДжәбир ибн Самура уларҙың янына Пәйғәмбәр ﷺ сығып, шуны әйткәнен риүәйәт итә: “Ни күҙем менән күрәм! һеҙ ҡулдарығыҙҙы арҡыры ат ҡойроғо кеүек күтәрәһегеҙ. Намаҙҙа тыныс булығыҙ”. 50 Был хәҙисте асыҡлағанда имам әл-Бухари Пәйғәмбәрҙең ﷺ шелтәһе намаҙҙан һуң сәләм биргәндә ҡайһы бер сәхәбәләрҙең ҡулдарын һоноуона ҡағыла, ти. Әммә ысынбарлыҡта Пәйғәмбәр ﷺ намаҙҙары буйына күп тапҡыр ҡулдарын күтәргән сәхәбәләрен шелтәләй. Был хәҙистең контексы менән дәлилләнә. Беренсенән, “Намаҙҙа тыныс булығыҙ һүҙенән аңлашылыуынса, Пәйғәмбәр ﷺ шелтәһе намаҙ эсендә ҡылынған эштәргә ҡағыла, ә сәләм биреү, намаҙҙың эске эшенән һаналмай (сөнки намаҙ һуңғы ултырыштан (әттәхиәттән) һуң, сәләмгә тиклем, тамамланған һанала). Икенсенән, Пәйғәмбәр ҡулланған "арҡыры ат ҡойроғо кеүек” сағыштырыуы кешенең намаҙҙа күп тапҡыр ҡулын күтәреүгә яҡыныраҡ, сөнки тиктормаҫ аттар ҡойроҡтарын бер тапҡыр ғына күтәреүҙән ҡәнәғәтләнмәйҙәр. 51\n9) Рөкүғ һәм сәждә зекерҙәре\nРөкүғта өс тапкыр "Сүбхәәнә раббийәл-Ғаҙыйм” зекере әйтелә. Ә сәждәлә өс тапҡыр “Сүбхәәнә рабийәл-Әғлә”, тип әйтелә.\nСөннәт. Хузәйфә әйткән: "Пәйғәмбәр ﷺ руҡууғта "Сүбхәәнә раббийәл-Ғаҙыйм”, ә сәждәлә "Сүбхәәнә рабийәл-Әғләә”, тип әйтә ине”. 52\n10) Рөкүғтән һуң әйтелгән зекер\nРөкүғтан һуң намаҙ ҡылыусы йәнә ҡыям торошона ҡайта һәм шул уҡ ваҡытта "СәмиғаЛлааһу лимән хәмидәһ” тигән зекерҙе әйтә (ҡысҡырып әйтелә). Тулыһынса турайғандан һуң намаҙ ҡылыусы "Рәббәнәә ләкәл-хәмд”, зекерен әйтә. Имам артынан ҡылыусы "СәмиғаЛлааһу лимән хәмидәһ” тигәнде ишеткәс, эстән «Рәббәнәә ләкәл-хәмд» зекерен генә ҡабатлай. Имам иһә, киреһенсә, “СәмиғаЛлааһу лимән хәмидәһ” һүҙен ҡысҡырып әйтә, ә “Рәббәнәә ләкәл-хәмд” тигәнде — эстән.\nИмам Әбү Хәнифә шундай фекерҙә булған, ләкин Әбу Иусуф һәм Мүхәммәд уның менән ризалашмайынса, имам ике зекерҙе лә әйтергә тейеш, тиҙәр.\nӘбү Хәнифә дәлиле: Пәйғәмбәр әйткән: "Имам "СәмиғаЛлааһу лимән хәмидәһ” тигәс, "Рәббәнәә ләкәл-хәмд”, тип әйтегеҙ”. 53 Тимәк, ул ﷺ зекерҙе имам һәм уға ойоусолар араһында бүлгән.\nӘбү Йусуф һәм Мүхәммәд дәлиле: “Пәйғәмбәр намаҙҙа ике зекерҙе ҡушыуы риүәйәт ителә (йәғни «СәмиғаЛлааһу лимән хәмидәһ” һәм „Рәббәнәә ләкәл-хәмд”)”. 54 Әбү Хәнифә был хәҙисте Пәйғәмбәрҙең ﷺ намаҙ ҡылғанда, имам булмаған осраҡҡа тап килә, тин ҡарай.\n11) Сәждә ҡылыу\nҠулдарҙы күтәрмәйенсә тәкбир әйтелә һәм сәждә ҡылына. Тәүҙә ергә теҙҙәр ҡуйыла, һуңынан — ҡулдар. Сәждә ваҡытында ҡул устары ҡолаҡ турыһында була, йөҙ ике ҡул араһында ҡала. Ергә башта танау тейә, һуңынан — маңлай. Беләктәр арыраҡ айырылып ҡуйыла, ә ҡорһаҡ боттарҙан йыраҡлаштырыла. Аяҡтарҙың һәм ҡулдарҙың бармаҡтары ҡибла тарафына ҡаратылған булырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта, ҡул бармаҡтарын бер-береһенән айырмау хуплыраҡ. Сәждәне тамамлағандан һуң тәү сиратта баш күтәрелә, һуңынан-ҡулдар, аҙаҡта — теҙҙәр.\nҠатын-ҡыҙҙарҙың иһә сәждәлә боттары ҡорһаҡтарына, ә беләктәре кәүҙәләренә тейергә тейеш.\nСөннәт. Вәил ибн Худжр “Аллаһтын Илсеһе ﷺ сәждә ҡылғанда иң әүәл теҙҙәрен төшөрә, унан һуң ҡулдарын, ә сәждәнән ҡалҡҡанда — башта ҡулдарын унан һуң теҙҙәрен күтәргәнен күрҙем», тине. 55\nУл шулай уҡ әйтте: «Мин Пәйғәмбәрҙең ﷺ сәждә ҡылғанын күҙәтеп торҙом, һәм ул ﷺ сәждәлә булғанда ҡул суҡтарын ҡолаҡ турыһына ҡуя ине». 56\nҒәбделджәббәр ибн Вәил (р.ғ) әйтте: “Мин Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ сәждә ҡылғанда ергә танауын һәм маңлайын ҡуйғанын күрҙем” 57\nПәйғәмбәребеҙ ﷺ сәждә ҡылғанда эсен боттарынан шул тиклем йыраҡ тотор булған, хатта берәй хайуан инеп үтерлек ара ҡалған” 58\nХөзәйфә (р.ғ.)әйтте: “Пәйғәмбәребеҙ ﷺ рөкүғтә “Сүбхәәнә раббиәл-Ғаҙыйм”, ә сәждәлә “Сүбхәәнә раббиәл-Әғләә” тип әйтә ине” 59\nМәлик ибн Бүхәйнә (р.ғ.) әйтте: “Пәйғәмбәребеҙ ﷺ намаҙ уҡығанда сәждәлә ике ҡулын ҡултыҡ аҫтары күренерлек итеп айырып ҡуя ине” 60\nБеренсе сәждәнән һуң намаҙ ҡылыусы тәкбир әйтеп, күтәрелеп ултырырға һәм бер аҙға булһа ла тынысланып, йәнә тәкбир менән икенсе сәждәгә китәргә тейеш.\nСөннәт. “Пәйғәмбәребеҙ ﷺ намаҙҙы иғтибарһыҙ уҡыған кешегә шулай тип өндәште: “Намаҙға баҫҡас, “Аллааһү Әкбәр” тин әйт, һуңынан Ҡөрьәндән еңел булғанды уҡы, унан һуң рөкүғкә китеп, тынысланғансы тор, унан һуң турайып баҫ, унан һуң сәждәгә китеп, тынысланғансы тор, унан һуң күтәрелеп ултыр һәм тынысланғансы ултырып тор, унан һуң намаҙыңды шул рәүештә дауам ит”. 61\n12) Икенсе сәждәнән һуң ултырмайынса күтәрелеп баҫыу.\nНамаҙ ҡылыусы икенсе сәждәнән һуң ултырып тормайынса, күтәрелеп баҫырға тейеш. Ҡалҡҡан ваҡытта тәкбир әйтелә. Был хәрәкәт сәждәнән һуң тәшәһһүд уҡылырға тейеш булған осраҡтан башҡа, бөтә осраҡтарҙа ла башҡарыла.\nСөннәт. Ғәййәш ибн Сәхл Әс-Сәгди сәхәбәләр алдында Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ намаҙ ҡылғаны хаҡында һөйләгәндә, шулай тине: тәкбир әйтеп, икенсе сәждәгә китте, унан һуң тәкбир әйтеп, ултырмайынса тороп баҫты” 62\n13) Тәшәһһүд һәм салауатты уҡыу.\nИкенсе рәкәғәттән һуң ултырыш “һуңғы” (мәҫәлән, иртәнге намаҙҙа), йә иһә “урта тәшәһһүд” була ала. Әгәр ҡылынған намаҙ ике рәкәғәттән күберәк икән, тәшәһһүдте генә уҡып, ҡалған рәкәғәттәрҙе уҡып бөтөрәбеҙ. Намаҙҙы тамамлаусы һуңғы ултырыш намаҙҙың рөкөнө булып тора. Шуға күрә, һуңғы ултырышты һис тә ҡалдырырға ярамай.\nУлтырышта һул аяҡҡа ултырабыҙ, уң аяҡты бармаҡтары менән Ҡиблаға йүнәлдереп баҫтырып ҡуябыҙ. Устар бармаҡтар араһы асык ҡалған килеш боттарға ҡуйыла, ҡибла тарафына йүнәлдерелә.\nҠатын-ҡыҙҙар һул яғына ултырып, аяҡтарын уң яғында ҡалдыра. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, ҡатын-ҡыҙҙар аяҡтарын ситкә алмай, уларға ултыра ала. 63 Устарын боттарына бармаҡтар араһын асмайынса ҡуя. 64\nСөннәт. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ намаҙҙа ултырғанда һул аяғын йәйеп, уның өҫтөнә ултыра ине, ә уң аяғын баҫтырып ҡуя ине” 65\nИбн Зүбәйр (р.ғ.) Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ тәшәһһүд уҡыуын телгә алғанда : “Ултырғанда ул уң ҡулын уң ботона, ә һул ҡулын һул ботона ҡуя ине” — тип әйтте 66\nТәшәһһүдте уҡығанда намаҙ ҡылыусы “Әшһәдү” һүҙенән һуң үң ҡулдың имән бармағын күтәрә, “Иллә Ллаһ” һүҙенән һуң — төшөрә. Йә иһә, икенсе ысул мөмкин: имән бармаҡты күтәрер алдынан сығанаҡ һәм сәтәкәй бармаҡтарҙы ус тарафына йыйырға, урта һәм баш бармаҡтарҙы бер-береһенә тейгеҙеп, түңәрәк яһарға. Ике ысул да дөрөҫ һанала.\nБармаҡты күп тапҡыр хәрәкәтләндереү хәнәфи мәҙһәбендә мәкрүһ ғәмәлдәрҙән һанала. 67 Улай ғына ла түгел, ҡайһы бер ғалимдар имән бармаҡты бөтөнләй күтәрмәүҙе хәйерлерәк һанағандар. 68\nСөннәт. Ибн Әз-Зүбәйр (р.ғ.) әйтте: “Пәйғәмбәребеҙ ﷺ тәшәһһүд уҡығанда имән бармағы менән ишара ҡылған һәм уны хәрәкәтләндермәгән”. 69 Был хәҙисте еткереүселәр сылбыры дөрөҫ, сахих. Имам Бәйхәки Вәил ибн Хүджрдән (р.ғ.) килтерелгән хәҙис бар “...унан һуң бармағын күтәреп, уны хәрәкәтләндергәнен күрҙем...”, ихтимал, “хәрәкәтләндерҙе” һүҙен килтергәндә “ишара итте” тигән мәғәнә күҙ уңында тотолғандыр”, ти үҙе Байхаҡи 70\nИбн Амр (р.ғ.) риүәйәт иткән: “Имән бармаҡты намаҙҙа хәрәкәтләндереү — шайтан өсөн ҡурҡыныс хәл” тигән хәҙисте Бәйхәки “сахих түгел” тип билдәләгән. 71\nСалауат тәшәһһүдтән һуң уҡыла. Салауат әйтеүҙең төрлө формалары бар, әммә иң тулы, камилы ошо: “Аллааһүммә салли ғәләә сәййидинәә Мүхәммәдин үә ғәләә әәли сәййидинәә Мүхәммәд, кәмәә салләйтә ғәләә сәййидинәә Ибрааһимә үә ғәләә әәли сәййидинәә Ибрааһим, үә бәәрик ғәләә сәййидинәә Мүхәммәдин үә ғәләә әәли сәййидинәә Мүхәммәд, кәмәә бәәрактә ғәләә сәййидинәә Ибрааһимә үә ғәләә әәли сәййидинәә Ибрааһимә фил-ғәәләмиин, иннәкә хәмиидун мәджиид”. Хәнәфиләр фекере буйынса, Пәйғәмбәр ﷺ исеменә “сәййид” эпитетын ҡушыу мөстәхәб ғәмәл. Ә инде “Намаҙҙа мине “сәййид” — тип әйтмәгеҙ” хәҙисенә килгәндә, ул уйлап сығарылған һанала. 72\nНамаҙ аҙағында сәләм биреү.\nТәшәһһүд һәм салават уҡығандан һуң Ҡөрьәндән, йәки Пәйғәмбәр ﷺ Сөннәтенән алынған доға уҡырға мөмкин. Доғанан һуң башты башта уң яҡҡа бороп сәләм әйтәбеҙ, шунан һуң һул яҡҡа бороп сәләм бирәбеҙ: “Әссәләмү ғәләйкүм үә рахмәтүЛлаһ”.\nСөннәт. Ғабдулла ибн Мәсғүд (р.ғ.)әйтте: “Пәйғәмбәребеҙ ﷺ башын уң яҡка бороп сәләм биргәндә, уның уң яңағының аҡлығы күренә ине, ә һул яҡҡа сәләм биргәндә — һул яңағыныҡы. 73\nНамаҙҙан һуң үтәлә торған ғәмәлдәр.\nНамаҙ тамамланғас, сөннәт буйынса хәҙистә килтерелгән доға ҡылына:\n“Аллаһүммә әнтәс-сәләм үә минкәс-сәләм, тәбәәрактә йә ҙәлджәләли үәл-икрам”. Бынан һуң “Аятүл-Күрси” уҡыла һәм утыҙ өсәр тапҡыр ошо зекерҙәр әйтелә: “Сүбхәәналлааһ”, “Әлхәмду лиЛләәһ”, “Аллааһү Әкбәр”. Артабан, намаҙ уҡыған кеше ҡулдарының ус төптәрен өҫкә ҡаратып, күкрәк дәрәжәһенә тиклем күтәрем, доға ҡыла 74\nДоға ҡылынғас, ҡулдары менән йөҙөн һыпырып ала. 75 Был ғәмәлдәр өйлә, аҡшам һәм йәстү выҡытының сөннәт намаҙҙарынан һуң, иртәнге һәм икенде намаҙҙарының фарыз намаҙҙарынан һуң башҡарыла.\nШуныһы мөһим: фарыз һәм сөннәт намаҙҙары араһындағы ваҡыт бик ҡыҫҡа, һәм был ваҡытта башҡа ғәмәлдәр башҡармайынса, алдараҡ телгә алынған ҡыҫҡа доғаны ғына ҡылыу дөрөҫөрәк булыр; “Аллааһүммә әнтәс-сәләәм үә минкәс-сәләәм, тәбәәрактә йәә ҙәлджәләәли үәл-икраам”. 76\nБыл доға ҡылынғас, намаҙ ҡылыусы ҡалҡып, сөннәт намаҙын башҡара. Сөннәт намаҙын уҡыусыға урынын алмаштырыу хәйерлерәк һанала (мәҫәлән, алдағы намаҙҙы уҡыған урындан бер аҙым ситкә күсеү ҙә етә). 77 Намаҙ тамамланғас, имам намаҙҙан һуң әйтелә торған зекерҙәрҙе әйтеү әсен боролоп, уға ойоусыларға ҡарап ултырырға тейеш.\nСөннәт. Мөъминдәрҙең инәһе Ғәйшә (р.ғ.) риүәйәт итеүе буйынса, Пәйғәмбәр ﷺ намаҙ аҙағында сәләм биргәндән һуң (бында өйлә, аҡшам, йәстү намаҙҙары күҙ уңында тотола) киләһе доғаны: “Аллааһүммә әнтәс-сәләәм үә минкәс-сәләәм, тәбәрактә йәә ҙәлджәләәли үәл-икраам” әйткән ваҡыт арауығында ғына ултыра ине. 78\nПәйғәмбәр ﷺ әйтте: “Аллаһтан ҡулдарығыҙҙың өҫкә яғы менән түгел, ә ус төптәре менән һорағыҙ һәм һунынан улар менән биттәрегеҙҙе һыпырығыҙ. 79\nПәйғәмбәр ﷺ иртәнге намаҙ тамамланғас, үҙенең сәхәбәләренә йөҙө менән борола торған булған. 80 Уның был ғәмәле мәсеткә яңы ингән кешеләргә намаҙ бөтөүө тураһында хәбәр иткән, сөнки имам ҡибла тарафынан боролоп ултырған .\nНамаҙ ҡылыусының намаҙҙан һуң ҡалыу урыны.\nНамаҙ ҡылыусыға намаҙын тамамлағас, шул үҙ урынында ҡалыу хәйерлерәк. Имам һәм уға ойоусылар зекер һәм доғаларҙы ҡылыр өсөн үҙ урындарында ултырып ҡалалар һәм имам тороп киткәс кенә башҡалар урындарын алыштыра, тарала алалар.\nСөннәт. Әнәс ибн Мәликтән риүәйәт ителгәнсә, Аллаһ Рәсүле, үҙе намаҙын тамамлап, урынынан тороп киткәнсе, башҡаларға таралырға рөхсәт итмәгән 81\nНамаҙҙа баш кейеме кейеү.\nФарыз намаҙын башҡарғанда ла, сөннәт намаҙын башҡарғанда ла, баш кейеме кейеү зарури. Был ғәмәл мөстәхәб ғәмәлдәрҙән һанала. Ә инде белә тороп, намаҙҙы баш кейемһеҙ ҡылыу — мәкруһ. 82 Әммә, шул уҡ ваҡытта ундай намаҙ дөрөҫ башҡарылған тип һанала. Әгәр ниндәй ҙә булһа сәбәптәр арҡаһында намаҙ ваҡытында баш кейемен кейеү мөмкинлеге тыумай икән, ғәмәл мәкруһ булып һаналмай.\nСөннәт. Ибн Ғүмәр: “Аллаһтың рәсүле аҡ төҫтәге баш кейеме кейә ине” — тип әйтә 83\nҒабдулла ибн Сәғид Ғәли ибн Хөсәйендең 84 аҡ төҫтәге мысыр баш кейемен кейгәнен күреүе тураһында хәбәр итә. 85 Раҡәнә Ғабдуйәзид Пәйғәмбәрҙең: “Салма һәм баш кейеме-беҙҙең һәм мөшриктәр араһындағы айырманы сағылдырыусы билге”, тип әйткәнен ишетә 86\n3) Йәмәғәт менән уҡыла торған намаҙ.\nФарыз намаҙҙарҙы йәмәғәт менән уҡыу сөннәт-мөәҡҡәдә (ҡалдырылмай торған сөннәт) һанала. Ҡайһы бер ғалимдар уны хатта фарыз-кифәйә 87 тип атайҙар. Ғыйраҡ ғалимдары мосолмандың бер генә тапҡыр булһа ла етди сәбәпһеҙ йәмәғәт намаҙын ҡалдырыуын гөнаһҡа тиңләгәндәр. Хорасан 88 ғалимдары йәмәғәт намаҙын ҡалдырыу ғәҙәткә керһә, гөнаһ була тин һанағандар. Шуға күрә, намаҙҙарҙы ваҡыты менән йәмәғәт менән уҡырға тырышырға кәрәк. 89\nҠатын-ҡыҙҙар өсөн ир кеше имам булмаған ваҡытта намаҙҙы йәмәғәт менән ҡылыу — мәкрүһ. Әммә, йәмәғәт менән уҡыйҙар икән, имам булып һайланған ҡатын-ҡыҙ беренсе сафтың уртаһында торорға тейеш.\nСөннәт. Әбү Сәғид әл-Хөдри (р.ғ.) Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ “Намаҙҙы йәмәғәт менән уҡыу яңғыҙ уҡыуға ҡарағанда егерме биш тапҡыр хәйерлерәк” тигән һүҙҙәрен ишеткән. 90\nНамаҙ ваҡытында имам булыр өсөн иң ҡулай(яраҡлы) кешене билгеләү тәртибе\nЙәмәғәт менән уҡылған намаҙҙа имам булып Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ Сөннәтен (йәғни, фиҡыһты) яҡшыраҡ белгән кеше тороуы яҡшырак була. Ләкин ул кеше Ҡөрьән аяттарын намаҙ уҡырлыҡ дәрәжәлә белергә тейеш. Артабан, имам булыу өҫтөнлөгө кешенең Ҡөрьәнде яҡшырак белеүенә, тәҡүәлегенә, йәшенә, әхлағына, ҡиәфәтенә ҡарап бирелә. 91 Шуны һыҙыҡ өҫтөнә алайыҡ: мәсет имамына үҙ мәсетендә, йорт хужаһына үҙ йортонда имам булыуҙа башҡаларға ҡарағанда өҫтөнлөк бирелә. 92\nАллаһ Илсеһенең ﷺ сөннәте буйынса йәмәғәт менән уҡылған намаҙҙа иң мөһим ғәмәлдәрҙең береһе-сафтарҙы тигеҙләү (башҡаларға уңайһыҙлыҡ тыуҙырмайынса) һәм тығыҙландырыу. Сафтарҙы тигеҙләү һәм тығыҙландырыу — намаҙ ҡылыусыларҙың иң баштарын бер-береһенә тигеҙләү тигәнде аңлата. 93 Намаҙ уҡыусының аяҡтары араһында күпме ара ҡалырға тейешлеге тураһында Пәйғәмбәрҙең ﷺ ҡәтғи хәбәре булмағанға, 94 хәнәфи мәҙһәбендәге ғалимдар был осраҡта аяҡ табандары араһында дүрт бармаҡ һыйырлыҡ ара ҡалдырырға кәңәш итәләр. 95\nДәлил:Сөннәт. Пәйғәмбәр ﷺ әйтте: “Сафтарығыҙҙы тигеҙләгеҙ. Дөрөҫлөктә иһә, намаҙҙың камиллығы сафтарҙың тигеҙлегендәлер”. 96\nӘнәс бин Маликтең намаҙ ваҡытында бер сәхәбәнең аяҡ табанын икенсе бер сәхәбәнең аяҡ табанына терәтеп ҡуйыуын күреүе был эштең сөннәт икәнен иҫбатламай. Киреһенсә, сәхәбәләр был ғәмәлде яратмағандар һәм уны ҡылыуҙан тартынғандар. Быға дәлил булып Мәғмәрҙән килгән хәҙис тора: әгәр ҙә мин хәҙер был ғәмәлде сәхәбәләрҙең береһенә ҡарата башҡарһам, ул ҡоторған ҡасыр кеүек ситкә һикерер ине”. 97\nӘгәр имам менән бергә бер генә кеше намаҙ ҡыла икән, ул имамдың уң яғынанн баҫа, ә имам менән бер сафта тороуо хуп түгел. Мөхәммәд ибн Хәсән Әш-Шәйбәпи иһә имамға ойоған кешенең аяҡ бармаҡтары имамдың үксәләре менән бер дәрәжәлә (турыла) булырға тейеш, тип әйткән. Әбү Йософ фекеренсә, имам артынан ике кеше намаҙ ҡыла икән, был осраҡта береһе уның уң яғына, икенсеһе — һул яғына баҫыуы мөмкин .\nҠатын-ҡыҙҙар имамға эйәреп уҡығанда айырым бер сафҡа баҫалар. Әгәр намаҙҙа балалар ҙа ҡатнаша икән, беренсе сафҡа ир кешеләр баҫа, унан һуң балалар һәм балалар артынан ғына ҡатын-ҡыҙҙар. Әгәр намаҙ ваҡытында ҡатын-ҡыҙ ирҙәр менән бер сафта тороп, улар араһында бер ниндәй ҙә пәрҙә булмай икән, ҡатын-ҡыҙҙың һул һәм уң яҡтарында торған ир кешеләрҙең намаҙҙары боҙола, ләкин ҡатын-ҡыҙҙың намаҙы боҙолмай. 98\nСөннәт. Әнәс (р.ғ.)әйтте: “Минең Мөләйкә исемле өләсәйем Пәйғәмбәребеҙҙе ﷺ үҙе әҙерләгән табынға саҡырҙы. Ашап бөткәс, ул ﷺ: “Тороғоҙ, мин һеҙҙең менән бергә намаҙ уҡыйым”, ти не. Мин иһә ҡамыштан яһалған һәм оҙаҡ ҡулланыуҙан ҡарайып бөткән бер йәймә өҫтөнэ баҫып, уның өҫтөнә һыу һиптем, һуңынан уның өҫтөнә Пәйғәмбәребеҙ ҙә ﷺ баҫты. Мин бер йәтим менән уның артынан беренсе сафҡа баҫтым. Өләсәйем иһә артҡа баҫты. Ике рәкәғәт намаҙ уҡығас, Пәйғәмбәребеҙ ﷺ сығып китте”. 99\nНамаҙҙың ҡалдырылған өлөшөн тултырыу.\nӘгәр ҙә берәйһе, йәмәғәт менәп уҡыла торған намаҙҙың башына өлгөрмәйенсә, бер йәки бер нисә рәкәғәт уҡылғандан һуң килеп ҡушыла икән, уға имам намаҙҙы тамамлағандан һуң намаҙҙы яңғыҙ уҡып бөтөрөргә кәрәк. Имам менән бергә уҡылған өлөшө намаҙҙың аҙағы һанала, шуға күрә был кешегә уҡып өлгөрмәгән намаҙының башын уҡып бөтөрөргә кәрәк була. 100\nМиҫал: Әгәр кеше өйлә намаҙының дүртенсе рәкәғәтенә генә өлгөргән булһа, имам намаҙҙы тамамлағас, тороп үҙе генә икенсе рәҡәғәтте Фатиха һәм бер сүрә ҡушып уҡый.Тәшәһһүд уҡый. Унан һуң өсөнсө рәкәғәткә тороп сүрә Фатиха һәм бер сүрәне уҡый. Дүртенсе рәкәғәткә фәҡәт сүрә Фатиханы ғына уҡып намаҙҙы тәртип менән тамамлай.\nХәнәфи мәҙһәбенең күпселек ғалимдары, намаҙ уҡыусыға намаҙын уҡып бөтөргәндә шуны иҫтә тоторға кәрәк тип һанайҙар: намаҙҙың ҡалдырылған өлөшө — сүрәләрҙе уҡыу яғынан уның башы, үтәлгән рәкәғәттәр тәртибе буйынса — аҙағы һанала. 101\nШулай уҡ нәфел йәки сөннәт намаҙын уҡыған имамға фарыз намаҙҙы уҡыр өсөн ойорға (эйәрергә) ярамағанлығын һәм бер төр фарыз намаҙҙы уҡыған имамға башҡа фарыз намаҙҙы уҡыр өсөн ойорға ярамағанлығын (мәҫәлән, икенде намаҙын уҡыр өсөн өйлә намаҙын уҡыған имамға) иҫтә тотоу мөһим. Йәмәғәт менән уҡыла торған намаҙға һуңға ҡалып, намаҙ тамам булғас үҙе генә уҡылмаған рәҡәғәттәрҙе уҡып торған кешегә ойорға ярамай. Ә бына фарыз намаҙҙы уҡып торган имамға нәфел намаҙы уҡыр өсөн ойорға ярай. 102\n4. Намаҙҙың вәжибтәре.\nФарыз һәм сөннәт намаҙҙарын теүәл, камил итә торған хәрәкәттәр бар. Әгәр улар дөрөҫ башҡарылмаһа, йәки бөтөнләй ҡылынмаған булһа, намаҙ ҡабул була, ләкин етешһеҙлекле була. Шуға күрә ул намаҙҙы төҙәтергә, йәғни сәждәи-сәһү ҡылырға кәрәк.\n1) Фарыз һәм сөннәт намаҙҙарының һәр рәҡәғәтендә “Фатиха” сүрәһен уҡыу. Башҡа фекер 103 буйынса фәҡәт фарыз намаҙҙың беренсе ике рәҡәғәтендә генә вәжиб һанала.\nДәлил. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ әйтте: “Китапты асыусы, йәғни “Фатиха” сүрәһен уҡымаған кешенең намаҙы( намаҙҙың теүәллеге ) юҡ” 104\n2) Фарыз намаҙҙарының беренсе ике рәкәғәтендә, сөннәт, нәфел һәм витр намаҙҙарының бөтә рәҡәғәттәрендә лә “Фатиха”нан һуң башҡа бер сүрә уҡыу. Намаҙ тейешле рәүештә ҡылынһын өсөн утыҙ ғәрәп хәрефенән кәм булмаған ҡыҫҡа сүрәне, йә өс ҡыҫҡа, бер оҙон аят уҡырға кәрәк. 105\nДәлил. Әбү Сәғид Әл-Худрий (р.ғ.) әйтте: “Беҙгә “Фатиха” сүрәһен һәм (Ҡөрьәндән) еңел булғанды уҡырға әмер булды ителде”. 106\n3) “Фатиха” сүрәһен өҫтәмә сүрә һәм аяттарҙан алданыраҡ (тәүҙәрәк) уҡыу.\nДәлил. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ даими рәүештә шулай эшләғән.\n4) Сәждә ҡылғанда ергә маңлай менән бергә танауҙы ла тейҙереү.\nДәлил. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ даими рәүештә шулай эшләгән.\n5) Намаҙ хәрәкәттәрен билдәле бер тәртиптә ҡылыу.\nДәлил. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ һәр саҡ шулай эшләгән . 107\n6) Намаҙ рөкөндәрен ҡылғанда тыныслыҡ хәлендә булыу. Һәр рөкөн араһында бер тәсбих 108 әйтерлек ваҡытҡа булһа ла, тыныс тороу. Был тыныслыҡ торошо рөкүғгә, сәждәлә, ҡыямда һәм ҡәғдәлә булырға тейеш.\nДәлил. “Пәйғәмбәребеҙ ﷺ намаҙҙы иғтибарһыҙ уҡыған кешегә шулай тип өндәште: “Намаҙға баҫҡас, “Аллааһү Әкбәр” тип әйт, һуңынан Ҡөрьәндән еңел булғанды уҡы, унан һуң рөкүғкә китеп, тынысланғансы тор, унан һуң турайып баҫ, унан һуң сәждәгә китеп, тынысланғансы тор, унан һуң күтәрелеп ултыр һәм тынысланғансы ултырып тор, унан һуң намаҙыңды шул рәүештә дауам ит”, тип әйтте. 109\n7) Өс һәм дүрт рәҡәғәтле намаҙҙарҙа беренсе ултырышта “Әттәхиәт” доғаһын уҡырлыҡ ваҡыт ултырып тороу.\n8) Беренсе ултырышта тәшәһһүдте (Әттәхиәт доғаһын) уҡыу.\nДәлил. Ғабдулла ибне Мәсғүд (р.ғ.) әйтте: “Пәйғәмбәребеҙ ﷺ беҙҙе икенсе рәҡәғәттән һуң беренсе ултырышта тәшәһһүдте уҡырға өйрәтә ине”. 110\n9) Беренсе ултырышта тәшәһһүдтән һуң кисектермәйенсә өсөнсө рәкәғәткә ҡалҡып тороу.\n10) Намаҙ аҙағындағы ултырышта тәшәһһүд уҡыу. Ултырыш үҙенамаҙҙың рөкөнө булып тора.\n11) Намаҙҙы уң һәм һул яҡтарға ҡарап “әс-сәләәм” һүҙҙәре менән тамамлау.\n“Әс-сәләәм” һүҙенән башҡа өлөшө — “ғәләйкүмү» рәхмәтү Ллааһ” — сөннәт һанала”. 111\nДәлил. Ғабдулла ибн Мәсғүд (р.ғ) әйтте: “Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ уң яҡҡа сәләм биргәндә уң яңағының аҡлығы күренә ине. һул яҡҡа сәләмбиргәндә һул яңағының аҡлығы күренә ине”. 112\n12) Витр намаҙында ҡунут доғаһын уҡыу 113 һәм уның алдынан тәкбир әйтеү. Тәкбир намаҙ башындағы кеүек үк ҡулдарҙы ҡолаҡ дәрәжәһенәкүтәреп әйтелә.\nДәлил. Ғөбәй ибне Ҡәғб (р.) әйтте: “Пәйғәмбәребеҙ ﷺ ҡунут доғаһын рөкүғ алдынан уҡый ине”. 114\n13) Ғәйет байрамдары намаҙҙарында өҫтәлмә тәкбирҙәр әйтеү. Ғәйет намаҙҙарының һәр рәкәғәтендә өс тәкбир әйтеү. Икенсе рәкәғәтендә рөкүгкә барыр алдынан бер тәкбир әйтеү.\n14) Намаҙҙы “Аллааһү әкбәр” һүҙҙәре менән башлау (тәкбир әл-ихрамда). “Аллааһү әкбәр” һүҙен алдараҡ килтерелгән рөхсәт ителгән һүҙҙәр менән алмаштырған осраҡта, намаҙҙың вәджибе боҙола. Шуға күрә, сәждәи-сәһү ҡылып, намаҙҙы төҙәтергә кәрәк булыр.\nДәлил. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ әйтте: “ Намаҙға тораһың икән, башта тейешенсә таһәрәт ал, һуңынан ҡиблаға йүнәл һәм “Аллааһү әкбәр” тип әйт”. 115\n15) Иртәнге намаҙҙың һәр рәкәғәтендә, аҡшам һәм йәстү намаҙҙарының беренсе ике рәкәғәтендә, йома, ғәйет һәм тәрәвих намаҙҙарының һәр рәкәғәтендә һәм Рамазан айында уҡылған витр, тәравих намаҙҙарының һәр рәкәғәт ендә имамдың сүрәләрҙе ҡысҡырып уҡыуы.\nДәлил. Пәйгәмбәребеҙҙен ﷺ ҡылған ғәмәлдәре быға дәлил булып тора.\n16) Өйлә һәм икенде намаҙҙарының һәр рәкәғәтендә, аҡшам намаҙының өсөнсө рәкәғәтендә, йәстү намаҙының һуңғы ике рәкәғәтендә имамдың сүрәләрҙе эстән уҡыуы. Көндөҙ үтәлгән сөннәт намаҙҙары эстән уҡыла.\n17) Намаҙ хәрәкәттәрен имам артынан ҡабатлау. Әгәр берәй хәрәкәт имамдан алдараҡ эшләнһә, имам ҡылған хәрәкәткә кире ҡайтырға кәрәк. Ҡөрьән сүрәләрен уҡыуға килгәндә, имамға ойоған кеше уларҙы ҡабатламай, шым ғына тыңлап ҡына тора.\nДәлил. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ әйтте: “Имам һеҙгә уның артынан ҡабатлар өсөн һәм уға эйәрер өсөн. Ул тәкбир әйтһә, һеҙ ҙә әйтегеҙ. Ул Ҡөрьән уҡый башлаһа, тыңлагыҙ(шым тороғоҙ). Әгәр “ғайрил-мәғдууби ғәләйһим үәләд-дааллиин” тип әйтһә, һеҙ “Әәмиин” тип әйтегеҙ, әгәр сәждә ҡылһа, һеҙ ҙә ҡылығыҙ”. 116\n5. Намаҙ ваҡытында үтәлергә кәңәш ителгән ғәмәлдәр (сөннәттәр).\nФарыз һәм сөннәт намаҙҙарҙа кәңәш ителгән ғәмәлдәр сөннәт тип атала. Сөннәт – Пәйғәмбәребеҙ ﷺ тарафынан һәр ваҡыт үтәлгән һәм етди сәбәпһеҙ, һис ҡалдырмаған ғәмәл. Был ғәмәлдәрҙе үтәмәү намаҙҙың ҡабул булыуына ҡамасауламаһа ла, уның камиллығын, теүәллеген боҙа. Шул ғәмәлдәрҙе үтәгән кеше сауап ҡаҙана. Ә уларҙы һәр ваҡыт ҡалдыра торған кеше гөнаһлы була. 117\n1) Намаҙ башында тәкбир әйткәндә ҡулдарҙы күтәреү. Ир-аттар ҡулдарын ҡолаҡтар дәрәжәһенә, ҡатын-ҡыҙҙар — иңбаштар дәрәжәһенә күтәрәләр. Башта ҡулдарҙы күтәрен, унан һуң тәкбир әйтеү хәйерлерәк.\n2) Ҡыямда уң ҡулды һул ҡул өҫтөнә ҡуйыу. Ирҙәр һул ҡулдың беләҙеген уң ҡулдың сәтәкәй һәм баш бармаҡтары менән уратып алып, ҡулдарын кендек аҫ тына ҡуялар. Ҡатын-ҡыҙҙар иһә уң ҡулды һул ҡул өҫтөнә ҡуйып, һул ҡулды уң ҡул бармаҡтары менән уратып алмайҙар.\n3) “Ҫәнә” доғаһын беренсе рәҡәғәттә генә уҡыу. Ҫәнә доғаһы: “Сүбхәәнәкә Ллааһүммә үә бихәмдикә үә тәбәәракә смүкә үә тәәғәәләә джәддүкә үә ләә иләәһә ғайрук”. Йәмәғәт намаҙында имам Ҡөрьән сүрәләрен уҡый башлағас,уға ойоған кеше ҫәнә доғаһын уҡымай.\n4) “Тәғәввүҙ”ҙе (“Әғүҙү биЛләһи минәш-шәйтаиир-ражим”) беренсе рәҡәғәттә генә әйтеү.\n5) “Бәсмәлә”не (“БисмиЛләһир-рахмәнир-рахим”) беренсе рәкәғәт башында әйтеү.\n6) “Фатиха” сүрәһен уҡығас, “Әәмиин” тип әйтеү. Имам, уның артынан уҡыусы һәм намаҙҙы яңғыҙ уҡыусы ла “Әәмиин” де эстән әйтәләр.\n7) Рөкүғтән һуң “Сәмиғә Ллааһү лимән хәмидәһ” һәм “Раббәнәә ләкәл-хәмд” зекерҙәрен әйтеү.\n8) Ҡыямда торғанда аяҡтар араһы дүрт бармаҡ киңлегендә булыу.\n9) “Фатиха” сүрәһенән һуң иртәнге һәм өйлә намаҙҙарында оҙон сүрәләрҙе, икенде һәм йәстү намаҙҙарында уртаса сүрәләрҙе, ә аҡшам намаҙында ҡыҫҡа сүрәләрҙе ҡушыу. Оҙон сүрәләр — 40-50 аят, уртаса сүрәләр -15 аят, ҡыҫҡа сүрәләр — яҡынса 5 аят тәшкил итә.\n10) Намаҙҙың беренсе рәкәғәтендә икенсе рәкәғәте менән сағыштырғанда Ҡөрьәнде оҙағыраҡ уҡыу.\n11) Рөкүғкә, сәждәгә киткәндә һәм сәждәнән ҡалҡҡанда “тәкбир” әйтеү.\n12) Рөкүғтә ҡул бармаҡтарын асылған килеш теҙҙәргә ҡуйыу. Арҡа бер яҡҡа ла ауышмаған, туп-тура булырға тейеш. Баш арҡа менән бер тигеҙ ҡуйыла. Терһәктәр кәүҙәнән ике яҡҡа айырылып ҡуйыла.\nҠатын-ҡыҙҙар иһә рөкүғ ваҡытында бармаҡтарын асмаған килештеҙҙәренә ҡуялар.\n13) Рөкүғтә өс тапҡыр “Сөбхәәнә раббийәл-Ғаҙыйм” тип әйтеү, намаҙҙы яңғыҙ уҡыған кешегә өс тапҡырҙан артыҡ әйтеү хәйерлерәк. Имам иһә үҙенә ойоусыларҙы рөкуғ һәм сәждәләрҙе оҙаҡ ҡылып ялҡытмаҫҡа тейеш. Шуның өсөн имам ойоусылар зекерҙе өс тапҡыр әйтеп өлгөрһөндәр өсөн уны өс йә иһә биш тапҡыр әйтеү менән сикләнергә тейеш. 118\n14) Сәждәгә киткәндә ергә башта теҙҙәр, унан һуң ҡулдар, унан һуң йөҙҙө тейҙереү; сәждәнән күтәрелгәндә был хәрәкәттәрҙе кире тәртиптә башҡарыу. Сәждә ҡылған ваҡытта йөҙ ҡулдарҙың ике усы араһына, устар ҡолаҡтар менән бер дәрәжәлә булырлыҡ итеп ҡуйыла. Аяҡ һәм ҡул бармаҡтары асылған килеш ҡибла тарафына йүнәлдерелә. Ир кешеләр беләктәрен янындағы кешеләргә ҡамасауламаҫлыҡ итеп ике яҡҡа айырып,эстәрен боттарҙан йырағайтып ҡуялар. Ҡул һәм аяҡ бармаҡтары ҡибла яғына йүнәлдерелә.\nҠатын-ҡыҙҙар, киреһенсә, эҫтәрен боттарына тейҙерәләр һәм ҡулдарын кәүҙәләренә ҡыҫыбыраҡ тоталар.\n15) Сәждәлә өс мәртәбә “Сүбхәәнә раббиәл-Әғләә” тип зекер әйтеү. Рөкүғ һәм сәждә зекерҙәрен биш, ете һәм туғыҙ мәртәбә әйтеү хуплана. 119\n16) Ултырышта ике сәждә араһында ултырып тороу. Был ваҡытта бер ниндәй ҙә өҫтәлмә доғалар әйтелмәй. Шулай уҡ, рөкүғтән, рөкүғ һәм сәждә зекерҙәренән һуң бер ниндәй ҙә доғалар уҡылмай. 120\n17 ) Ултырышта ирҙәр һул аякҡа ултырып, уң аяҡты бармаҡтары менән Ҡиблаға йүнәлдереп баҫтырып ҡуя. Ҡатын-ҡыҙға һул яҡҡа ултырып, аяҡтарын уң яғында ҡалдырыу.\n18) Беренсе һәм икенсе сәждәләрҙән һуң ултырғанда ҡул устарын теҙҙәргә яҡыныраҡ ҡуйыу. 121 Бармаҡтарҙы асылған килеш ҡиблаға йүнәлдерергә кәрәк. Ҡатын-ҡыҙҙарға иһә ҡулдарын боттарына бармаҡтарын асмайынса ҡуйыу хәйерле.\n19) Тәшәһһүд уҡығанда уң ҡулдың имән бармағын күтәреү.\n20) “Фатиха” сүрәһен уҡыу намаҙҙын беренсе ике рәкәғәтендә генә фарыз тип һанаған кешеләргә был сүрәне намаҙҙың өсөнсө һәм дүртенсе рәкәғәттәрендә уҡыу сөннәт була.\n21) һуңғы ултырышта салауат уҡыу.\n22) Салауаттан һуң намаҙҙы тамамлағанға тиклем доға ҡылыу. Был осраҡта Ҡөрьән һәм Пәйғәмбәребеҙҙең ﷺ сөннәтенән алынған ниндәй ҙә булһа доғаны уҡырға мөмкин. Мәҫәлән: “Раббәнә әәтинә фид-дүньйә хәсәнәтән уә фил-әәхирати хәсәнәтән үә ҡыйнә ғәҙәбән-нәр”. 122\n23) “Әс-сәләмү ғаләйкүм уә рахмәтү Ллаһ” тигәндә башты уң һәм һул яҡҡа бороу. Сәләм башты борғас әйтелә. 123 Имам артынан намаҙ ҡылған кеше сәләмде имам менән бергә (имам һүҙҙәренән һуң) йә иһә имамдан һуң (йәғни, имам сәләмде биргәнән һуң) әйтергә мөмкин. 124 Намаҙға һуңға ҡалып ҡушылған кеше намаҙҙы яңғыҙ уҡып бөтөрөр өсөн имамдың икенсе сәләм биргәнен көтөп тора.\n24) Сәләм биргәндә нийәт булыу. Имам уң һәм һул яҡтағы ир кешеләрҙе һәм фәрештәләрҙе сәләмләргә ниәтләнә. Ирҙәр имамды, ир кешеләрҙе һәм фәрештәләрҙе сәләмләргә ниәтләнә. Намаҙҙы яңғыҙ ҡылған кеше тик фәрештәләрҙе сәләмләргә ниәтләнә. 125\n25) Беренсе сәләмгә ҡарағанда икенсе сәләмде баҫынҡыраҡ тауыш менән әйтеү.\n26) Намаҙ тамамланғас, хәҙистәрҙә килтерелгән зекерҙәр укыла. Мәҫәлән: “Аллааһүммә әнтәс-сәләәм үә минкәс-сәләәм тәбәәрактә йәә ҙәл-джәләәли үәл-икраам”. һуңынан “Аятел-Көрси” уҡыла һәм утыҙ өсәр тапҡыр “СүбхәәнәЛлааһ”, “Әлхәмдү лиЛләәһ”, “Аллааһү Әкбәр” зекерҙәре әйтелә. Унан һуң ҡулдар күкрәк дәрәжәһенә күтәрелеп, устар өҫкә ҡаратылған килеш доға ҡылына, 126 доға тамамланғас, устар менән йөҙҙө һыпырабыҙ. 127 Был ғәмәл өйлә, аҡшам, йәстү намаҙҙарының сөннәттәренән һуң 128 һәм иртәнге, икенде намаҙҙарының фарыздарынан һуң ҡылына.\n6. Намаҙҙағы хаталарҙы төҙәтеү\nСәждәи сәһү намаҙҙың тәшәһһүдте уҡығас, беренсе, йәки икенсе сәләмдән һуң башҡарыла. Ике вариант та дөрөҫ һаналһа ла, сәждәи сәһү беренсе сәләмдән һуң үтәлеүе хәйерлерәк. 129 Сәждә сәһү башҡарылғас, намаҙ уҡыусы тәшәһһүдте ҡабатлай, салауат һәм доға уҡып, намаҙын ике сәләм менән тамамлай (беренсе вариант).\nҠайһы бер дин ғалимдәре фекеренсә, салават һәм доғаны сәждә сәһү алдынан уҡырға кәрәк, ә сәждә сәһү ҡылынғандан һуң тәшәһһүд кенә ҡабатланып, намаҙ тамамлана (икенсе вариант). Ләкин беренсе вариант дөрөҫөрәк. 130\nСөннәт. Пәйғәмбәребеҙ ﷺ әйтте: “Намаҙҙа һәр хата өсөн сәләмдән һуң ике сәждә ҡылынырға тейеш”. 131\nӘгәр намаҙында хата ебәреүсе сәждә сәһүне ҡылырға онотоп, намаҙҙы тамамлағас һөйләшһә, таһәрәтен юғалтһа, мәсеттән сығып китһә, йә иһә ҡибла тарафынан боролоп китһә (һуңғы осраҡта сәждә сәһүне иҫендә тотоп булһа ла), сәждә сәһү ҡылыу вазифаһы өҫтөнән төшә. Был намаҙҙы яңынан уҡырға кәрәкмәй. Шулай уҡ, әгәр иртәнге намаҙҙан һун таң ата башлаһа, йә иһә икенде намаҙынан һуң ҡояш ҡыҙара башлаһа, сәждә сәһү ҡылыу вазифаһы намаҙ уҡыусының өҫтөнән төшә. Шулай уҡ, йома йәки ғәйет намаҙында күп кеше ҡатнашһа, артындағы кешеләрҙе бутамаҫ өсөн имамға сәждә сәһүне ҡылмаҫҡа хәйерлерәк. 132\nНамаҙҙы имамға ойоп уҡыусылар уның артынан һәр хәрәкәтте, шул иҫәптән сәждә сәһүҙе лә, ҡабатларға тейештәр. Әгәр улар үҙҙәре хата ебәрһәләр, сәждә сәһү ҡылырға кәрәкмәй, сөнки имамға эйәреп уҡығанда, бөтә яуаплылыҡ имам өҫтөндә була. Имам намаҙҙы тамамлағандан һуң, өлгәрмәгән өлөшөн кеше үҙе уҡыған саҡта хата ебәрһә — былары өсөн ул үҙе яуаплы була. Сәждә сәһүҙе башҡарыу өсөн етди сәбәп булғанда ғына дөрөҫ була ( мәҫәлән, онотоу). Әгәр ҙә намаҙ уҡыусы хатаны аңлы рәүештә яһаһа, был хатаны сәждә сәһү ҡылыу ғына төҙәтә алмай. Был осраҡта намаҙҙы яңынан уҡырға кәрәк.\nТүбәндәге килтерелгән өс осраҡта ғына, белә күреп яһалған хатаны сәждәи сәһү менән төҙәтеп була;\n2) икенсе сәждәне намаҙ аҙағынана тиклем кисектереү;\n3) намаҙ ҡылыу тәртибен боҙорлок оҙаҡ уйланыуҙарға бирелеү. 133 Сәждә сәһү түбәндәге һаналып киткән хаталарҙы төҙәтә:\n1) “Фатиха” сүрәһен уҡымайынса ҡалдырыу; 134\n2) “Фатиха”нан һуң өҫтәлмә сүрәне уҡымайынса ҡалдырыу (“Фатиха”нан һуң кәмендә бер ҡыҫҡа сүрә, йә өс ҡыҫҡа аят, йә бер оҙон аят уҡылырға тейеш).\n3) Имамдың Ҡөрьәнде ҡысҡырып уҡырға кәрәк булған урындарҙа эстән йә иһә эстән уҡырға кәрәк булған урындарҙа ҡысҡырып уҡып китеү. Ҡайһы берҙә намаҙ уҡыусы яңылыш урында ҡысҡырып уҡый башлағанын, сүрәнең аҙ өлөшөн уҡып өлгөргәс аңлай. Әгәр ул ярамаған урында Ҡөрьәнде күләме буйынса өс ҡыҫҡа, йә бер оҙон аяттан кәмерәк күләмдә уҡыһа, сәждә сәһү ҡылырға кәрәкмәй. Әгәр яңылыш уҡылған аяттар әлеге күләмдән артҡан булһа, сәждә сәһү ҡылынырға тейеш. 135\nӘгәр намаҙ уҡыусы һуңғы ултырышын ҡалдырып, яңы рәҡәғәткә тороп баҫһа, 136 һәм яңы рәҡәғәттең сәждәһенә етмәгән булһа, кире ултырырға һәм сәждә сәһүҙе ҡылып, намаҙын уҡып бөтөрөргә тейеш. Әгәр ул яңы рәкәғәттең сәждәһен ҡылып өлгөргән булһа, уның намаҙы, фарыз намаҙ булып һаналмайынса, сөннәт намаҙына әүерелә. Шул сөннәт намаҙына рәҡәғәттәр һаны йоп булһын өсөн тағы бер рәҡәғәт өҫтәргә кәрәк. Был осраҡта сәждә сәһү ҡылына. 137\nӘгәр намаҙ уҡыусы намаҙ аҙағындағы ултырыштан һуң тороп баҫһа һәм яңы рәкәғәттең сәждәһен ҡылып өлгөрмәгән булһа, ул кире ултырып, сәләм бирергә һәм сәждә сәһү ҡылырға тейеш. Әгәр ул яңы рәҡәғәттең сәждәһен ҡылған булһа, уға тағы бер рәҡәғәтте ҡушырға кәрәк. Был осраҡта ҡушылған рәҡәғәттәре сөннәт булып һанала. Унан һуң сәждә сәһү ҡылынырға тейеш.\n5) Беренсе, йәки һуңғы ултырышта тәшәһһүдте уҡымау.\nЙәғни, намаҙ хәрәкәттәренең тәртибен боҙоу (Мәҫәлән, беренсе рәҡәғәттең икенсе сәждәһен намаҙ ахырында ғына уҡыу), йәки намаҙҙың киләсәк хәрәкәтен кисектереү (Мәҫәлән, беренсе ултырышта салауат уҡыу өсөнсө рәкәғәттәге баҫып тороуҙы кисектерә) сәбәпле булырға мөмкин.\n7) Намаҙ рөкөпдәрендә тыныс тороу ваҡыты (бер тәсбих уҡырлыҡ ваҡыт) булмау.\n8) “Фатиха” сүрәһе һәм өҫтәлмә аяттар, йәки сүрәләр араһындағы тәртипте боҙоу. 138\n11) Намаҙ уҡыусының нисә рәҡәғәт уҡығаны тураһында шикләнеү.\nӘгәр намаҙ уҡыусы беренсе тапҡыр шикләнһә, ул намаҙын яңынан уҡырға тейеш. Әгәр быға тиклем дә шикләнеүҙәр булған икән, үҙенең ниндәй фекерҙе дөрөҫөрәк һанағанына таянып, намаҙ аҙағында сәждәи сәһү ҡылып ҡуйырға кәрәк. Әгәр дөрөҫөрәк фекерҙе билдәләй алмай икән, иң аҙы нисәнсе рәкәғәттә булыуы мөмкин, шуға таянып, һәр рәҡәғәттән һуң Әттәхиәт уҡып, намаҙ аҙағында сәждәи сәһү ҡылырға тейеш. Мәҫәлән, кеше өсөнсө йә дүртенсе рәкәғәттә торғанын билдәләй алмай икән, иң аҙ һанлыһын-өсөнсө рәҡәғәттәмен икән, тигән фекергә туҡтала. Намаҙҙы артабан уҡығанда, ул һәр рәкәғәттән һуң тәшәһһүд үтәй, намаҙын сәждәи сәһү менән тамамлай, һәр рәкәғәттән һуң ҡылына торған тәшәһһүд намаҙҙы боҙмаҫ өсөн ҡылына (мәҫәлән, ысынында намаҙ ҡылыусы дүртенсе рәкәғәттә торған булһа).\nБыл эшебеҙҙе йомғаҡлап, Аллаһы Тәғәләғә барлыҡ маҡтауҙарыбыҙҙы һәм рәхмәттәребеҙҙе белдерәбеҙ, гөнаһтарыбыҙҙы, хата-кәмселектәребеҙҙе ғәфү итеүен һорайбыҙ. Амин.\nI сентябрь, 2010 йыл. Имамға ярҙамға.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 14.12.2019 в 00:31, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.