«Киске Өфө» гәзитенең сайты - "ӘҘӘМ ЫШАНМАҪЛЫҠ СӘЙӘХӘТ" - 2021 - Мәҡәләләр\n"ӘҘӘМ ЫШАНМАҪЛЫҠ СӘЙӘХӘТ"\n"Киске Өфө"нөң 18-19-сы һандарында журналист Сәлимйән Бәҙретдиновтың "Әҙәм ышанмаҫлыҡ сәйәхәт" тигән яҙмаларын уҡығас, тылдағылар ҙа һуғыш яланындағылар кеүек үк михнәттең әсеһен етерлек татыған икән шул, тип тетрәнелде. Ә ул ваҡиғалар тураһында тере шаһиттар менән аралашҡандар ошо хәтирәләрҙе яҙып ебәрҙе. Уларҙы гәзит уҡыусыларға тәҡдим итәбеҙ.\nУЛ БЕҘҘЕҢ ҠАРТАТАЙЫБЫҘ\nСәлимйән Бәҙретдиновтың "Әҙәм ышанмаҫлыҡ сәйәхәт" тигән мәҡәләһендә бәйән ителгән Украинаға мал ҡыуыусылар башлыҡтарының береһе Ғөбәйҙулла Кәлимуллин минең иремдең ҡартатаһы. Ошо арала оло ҡайнымдың беҙгә килеп еткән архивын барланыҡ. Һәр төрлө яҙмалар һаҡланған йәшник беҙгә Гөлфәриҙә әбейебеҙҙән аманат булып күскәйне.\nЯҙмаларҙан күренеүенсә лә, ишеткән-белгәнебеҙ буйынса ла, Ғөбәйҙулла Кәлимуллин 1891 йылдың 12 июлендә Илсе ауылында тыуа. Һуғыштан алда Гөләйҙә исемле ҡыҙ менән ғаилә ҡора. Дүрт балаға: Гөлфәриҙәгә, Шәрифуллаға, Рәйсәгә, Харисҡа ғүмер бирәләр. Ирем Рауилдың атаһы Харисҡа ике генә йәш булғанда әсәләре үлеп китә. Ғөбәйҙулла ҡартатай байтаҡ ҡына ваҡыт балаларҙы үҙе ҡарай. Һуңыраҡ Сабира исемле ҡатынға өйләнә. Заманына күрә уҡымышлы кеше була, руссаһын да яҡшы ғына белә. Беҙҙә бик боронғо китаптар һаҡлана. Улар ҙа ҡартатайҙыҡы булманымы икән, тип уйлайбыҙ. Ауыл хакимиәте башлығы ла, төҙөүселәр бригадаһы етәксеһе лә булып эшләй. Ҡул аҫтында эшләүселәргә хеҙмәт хаҡы яҙылған табель ҡағыҙҙары ла, аттарға дубыр (конюшня) төҙөтөү тураһындағы яҙмалары ла һаҡланған йәшниктә. Ҡартатайыбыҙ Ғөбәйҙулла заманында Илсе ауылының тарихын да яҙған булған. Үкенес, ауылдың бер намыҫһыҙ кешеһенән ҡабат әйләнеп ҡайтмай яҙма. Берәйһендә һаҡланмаймы икән ул? Табылһа, күпме мәғлүмәткә эйә булыр ине илселәр.\n1939 йылда хәрби билет бирелә ҡартатайға. Һуғышҡа алынмай, хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ булыуы тураһында хәрби билетында ла яҙмалар бар, медицина хеҙмәткәрҙәре тарафынан бирелгән справка ла һаҡлана. Әммә һуғыш барған саҡта бер ни тиклем ваҡыт хеҙмәт армияһында була.\nТағы шуға иғтибар иттек: һөйләүселәр менән ҡағыҙҙағы даталар бер ни тиклем тура килмәй. "Ҡырҡ алты йыл үткән бит инде. Алдараҡ булһа, бәлки, күберәк тә хәтерләр инек. Онотолоп та бара инде", - ти Сәлимйән Бәҙретдиновҡа мәғлүмәт биреүселәр үҙҙәре лә. Йылдар үтә килә һуғыштан һуңғы ауыр йылдар ҡатламы аҫтында теүәл ваҡыт онотолғандыр ҙа, бәлки. Бына ҡартатайға бирелгән тыуыу тураһындағы таныҡлыҡ һаҡланған. Уны Башҡорт АССР-ның хәрби комиссариаты 1944 йылдың 24 апрелендә, Украинаға ебәрер алдынан әҙерләп бирә. Командировка танытмаһы ла бар. Заготскот етәксеһе Ясаковтың ҡултамғаһы ҡуйылған. 1944 йылдың 30 майындағы 70-се һанлы бойороҡҡа ярашлы, 1 июндә ҡулдарына бирелгән. Командировка ваҡыты 125 көн булып, 1944 йылдың 10 октябренә тиклем, тип билдәләнгән. Ҡартатай гуртоправ, йәғни көтөү башлығы итеп ҡуйыла. Бөтмөрлөгө, йыйнаҡлығы, кәрәк саҡта талапсан да булыуы, тел белеүе лә оло юлға етәксе итеп һайланыуға сәбәп булғандыр. Кәрәклеһен теркәп барыу ғәҙәте лә һәр кемдә лә булмай бит ул. Иң мөһиме, ҡулдарына Һарытау өлкәһендә бирелгән маршрут ҡағыҙы ла һаҡланған. Унда инеү һәм сығыу пункттары итеп өлкәнең ун өс районы күрһәтелгән. Аҫтында ошондай иҫкәрмә лә бар:\n1. Өлкәнең һәр районында маршрут тураһында тулы һәм өҫтәмә мәғлүмәт инеү пунктындағы контроль тикшереү посы һәм Райземотдел тарафынан бирелә.\n2. Маршруттан ситләшеү мал ҡыуыуҙағы (перегона скота) башҡа тәртип боҙоуҙар кеүек үк суд тикшереүенә тапшырыласаҡ .\n3. Артабанғы мал ҡыуыу маршруттары: Украинаның Тамбов, Воронеж, Курск өлкәләре.\nАуыр оҙон юл үтеп, командировка ҡағыҙында күрһәтелгән дүрт ай урынына һигеҙ айға һуҙылған юл ғазабынан иҫән-һау ҡайтып еткәндәрҙән өс баш малды түләтеүҙәренә иҫ-аҡылыбыҙ китә бөгөн. Ә ул, баҡһаң, маршрут ҡағыҙының иҫкәрмәһенең икенсе пунктында, юлға сыҡҡанда уҡ иҫкәртелгән булған икән шул. Мал ҡыуыусыларҙың һәр ҡайһыһы артабан да илгә хеҙмәт итеп йәшәй. Юл аҙабы ла онотола төшкәндер. Улар өсөн иң ҙур ҡыуаныс, иң ҙур бүләк һәм иң мөһиме - тыуған ергә иҫән-һау әйләнеп ҡайтыу булғандыр. Был фиҙаҡәрлек өсөн түштәренә орден- миҙалдар таҡмаһалар ҙа, беҙ онотмайыҡ уларҙы, яҡташтар!\nУчалы районы Илсе ауылы.\nБеҙ күргәнде балалар күрмәһен инде, тип, йыш ҡабатлай торғайны әсәйем, Әсмә Ҡаранаева. Ул Мәләүез районы Иҫке Муса ауылынан, тыл ветераны, Бөйөк Ватан һуғышы осорон һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙы былай тип хәтерләй торғайны:\n"Украинаны немец баҫҡынсыларынан азат итеү менән беҙгә, 15-16 йәшлек йәш-елкенсәккә, шул тарафҡа мал оҙатыу бурысын йөкмәттеләр. Райондың төрлө ауылдарынан бер урынға тана малы йыйыла ла, беҙ өлкән йәштәге бер ағай менән юлға сығабыҙ. Ул ағай юлдың апаруҡ өлөшөн атҡа егелгән, беҙҙең кейем-һалым, аҙыҡ-түлек тейәлгән арбала үтә. Кейем тигәнем шул сабата инде. Бер яҡҡа ғына биш йөҙ саҡрым самаһы ер үтергә кәрәк. Йәйәү барғас, сабата тиҙ туҙа, уны тиҙ генә алыштырмаҫҡа тырышаһың, арзан булһа ла сабатаны экономиялайһың инде, йәнәһе.\nЙылы йәй көндәрендә төндәрен дала уртаһында беҙ, ергә иҫке-моҫҡо әйбер түшәп, арба аҫтына ятабыҙ, ағайыбыҙ арбала йоҡлай. Көслө ел-дауыл да, көндөҙгө эҫе ҡояш та әллә ни ҡурҡытмай, ә бына дала бүреләренең һөжүме йәнгә тейә ине. Үҙебеҙ ҙә уларҙан ҡурҡабыҙ, шул уҡ ваҡытта йөҙәрләгән баш малды ла һаҡларға кәрәк бит. Юғалған башмаҡ-тана өсөн һорау бигерәк ҡаты булды. Юлда берәй ҡазаға осрап үлеп ҡалған малдарҙың башын арбаға тейәп, отчет өсөн алып ҡайта торғайныҡ. Көтөүҙе Ырымбур өлкәһе сигендә ятҡан Орск ҡалаһына тиклем ҡыуып алып барабыҙ, урындағыларға тапшырабыҙ, ары улар ҡыуалап китә. Ә беҙ тиҙерәк тыуған яҡҡа ашығабыҙ. Унда һуғыш һәм унан һуңғы осорҙағы аслыҡ-яланғаслыҡ хөкөм һөрһә лә, тыуған яҡ, әсәй, кескәй туғандар көтә бит. Ни әйтһәң дә, тыуған йорт йылыһы үҙенә әйҙәй.\nҠайтып, бер аҙ ял итеүгә, икенсе көтөү йыйыла, тағы юлға сығаһың. Бигерәк тә малдарҙы ҡышҡы осорҙа ҡыуалау хәтерҙә ныҡ ҡалған. Беҙҙә көндәр һыуыҡ торһа, өйгә инеп, утын менән йылытылған усаҡта йылынырға була, ә дала яғында ауылдар һирәк, мейескә лә тик тиҙәк яғалар. Сит кешеләр өйҙәренә теләр-теләмәҫ кенә индерә.\nБына шулай, мең михнәттәр күргән алыҫ Украина халҡына ярҙам итеүҙе изге бурысыбыҙ тип һананыҡ, шуға күрә эҫеһенә лә, һыуығына ла түҙҙек, быға бер генә лә үкенмәйем. Заманы шулай ине. Беҙ күргәнде хәҙерге йәштәргә күрергә яҙмаһын..."\nМИН ҮҘЕМ ӘҢГӘМӘЛӘШТЕМ\nМин 20 йылдан ашыу Учалы радиоһында хәбәрсе булып эшләнем, Башҡортостан "Юлдаш" радиоһы менән дә хеҙмәттәшлек иттем. Ун йыл элек Сәлимйән Бәҙретдиновтың яҙмаларында һүрәтләнгән ваҡиғаларҙа ҡатнашыусы өс кеше - Учалы ҡалаһынан Фәрзәнә Хәмитова, Ураҙ ауылынан Мөхәмәҙи Буранбаев, Илтабандан Әхмәт Закиров менән ҡорған әңгәмәм радионан тапшырылғайны. Был мал ҡыуған апай-ағайҙар гүр эйәһе инде хәҙер. Миндә һаҡланып ҡалған ошо әңгәмәне "Киске Өфө"гәзите уҡыусылары иғтибарына ла тәҡдим итергә булдым.\nМөхәмәҙи Буранбаев: 1944 йылдың яҙында мине идараға саҡырып алдылар ҙа, азат ителгән илгә мал ҡыуып барырға кәрәк, бараһыңмы, тип һоранылар. Бармай ҡалайтаһың, барам, тинем. Шулай итеп, 5 апрелдә 450 баш малды өс төркөмгә бүлделәр ҙә, сығып киттек йәйәүләп Украинаға.\nАвтор: Был йылды яҙ иртә килһә лә, үҙәндәрҙә ҡар ята, үлән үҫмәгән була әле. Тәүҙә Белоретҡа тиклем бесән тейәлгән арба оҙатып бара уларҙы. Урал тауҙары аша артылып, малҡайҙарға Волга һәм Дон йылғаларын йөҙөп сығырға тура килә.\nФәрзәнә Хәмитова: Мал аяғы менән ҙур ара үтеп булмай, күп булһа, 15 километр үтә инек. Урал йылғаһын биш мәртәбә йөҙөп сыҡтыҡ, малҡайҙар ҙа шәп йөҙә икән. Йылғаларҙы йөҙөп сыға торғас, һыйырҙар ныҡ ябыҡты, ашарға үлән юҡ, мал ҡайҙа етте шунда саба, ҡайһы берҙәре һуҡырайҙы, уларын Башҡортостанда булғанда колхоз-совхозға тапшырып китә инек.\nЮлда күрә киләбеҙ: бөтә нәмә ҡыйралған, ватылған. Һуғыш китеп бара, уның артынан беҙ китеп барабыҙ...\nАвтор: Юлсыларға тегеп бирелгән күн сарыҡ Белоретҡа тиклем дә түҙмәй. Ҡыуғынсыларға ял юҡ, мал тарала, ҡаса, Белоретҡа тиклем килгәнсе кире ҡайтыу яғына йүгерә. Шулай ҙа кеше генә түгел, мал да үҙ яҙмышына күнә икән.\nМөхәмәҙи Буранбаев: Көндөҙөн мал ҡыуабыҙ, кисен туҡтағас, ҡарауыллайбыҙ. Һәр көтөүгә етешәр кеше. Арабыҙҙа өс ҡатын-ҡыҙ булды. Күберәк беҙҙең кеүек малайҙарға йүгерергә тура килде инде. Урман аша Маҡар районына килеп еткәнсе этләндек.\nМаҡарҙа ярты арба сабата һатып алдыҡ. Юлға сыҡҡанда күндән сарыҡ тегеп биргәйнеләр, тик ул Белоретҡа еткәнсе лә түҙмәне. Улар ысыҡҡа йәйелеп китте, усаҡҡа киптерергә ҡуйғайныҡ, ялҡында ҡатты ла ҡуйҙы. Апайым резина сарыҡ теккәйне, уны "ҡара көнгә" тип, тоҡсайға һалып ҡуйҙым.\nАвтор: Юлсыларға йылы аш тураһында хыялланырға ғына ҡала. Һигеҙ ай буйына һөт, эремсек, ҡатыҡ менән туҡланырға тура килә уларға.\nФәрзәнә Хәмитова: Райондан бер кило ит биргәйнеләр юлға сыҡҡанда, башҡа бер нәмә лә юҡ. Һөт-ҡатыҡ ҡына үҙебеҙҙеке булды. Әсмә исемле апайыбыҙ ҡатыҡ ойота, эремсек эшләй торғайны.\nМөхәмәҙи Буранбаев: Колхоз идараһынан өсәр кило һоло оно биргән булдылар, шунан йәймә бешергән булдыҡ. Бер сабата өс көнгә етә ине, шуға күрә күберәк ялан аяҡ барырға тура килде. Көн-төн буйы ямғыр яуған ваҡыттар ҙа булды. Бер ышыҡ юҡ, беребеҙҙә лә плащ һымаҡ нәмә булманы. Әле бына аптырайым: ныҡлыҡты беҙгә Хоҙай Тәғәлә биргәндер инде. Шул тиклем ыҙаланып барҙыҡ, эт күрмәгәнде күрҙек. Волгаға килеп еткәс, бар тирә-яҡ емереклек кенә ине.\nАвтор: Көн дә саң-туҙан артынан барған юлсылар тыуған яҡтарына ҡасан ҡайтырҙарын да белмәй. Маҡсаттары - үҙҙәренә йөкмәтелгән бурысты үтәү. Һәләк булғандар, тигән хәбәр ҙә тарала Учалы ерендә.\nФәрзәнә Хәмитова: Беҙ ул көндө паромда Волга аша сығырға тейеш инек. Бер һуҡыр башмағыбыҙ әллә ҡайҙа булды ла ҡуйҙы. Ике көн эҙләнек, ә паромда беҙҙе "Учалылар!" тип ҡысҡырып эҙләйҙәр икән. Шунан беҙҙең урынға шулай уҡ Башҡортостандан һарыҡ ҡыуып китеп барғандарҙы урынлаштыралар. Волганан сығып барғанда паром ярыла ла, һыу төбөнә китәләр.\nАвтор: Һарыҡтар ғына түгел, кешеләр ҙә батып үлә был мәхшәрҙә. "Учалылар Волганы сыҡҡанда һәләк булды" тигән телеграмма Учалыға китә. Юлсыларға тағы өс көн үҙ сиратын көтөргә тура килә. Паром бәләкәй булғанлыҡтан, 50-шәрләп кенә сығаралар малдарҙы. Бары бер Кәзәкәй ҡушаматлы һыйыр ғына һыуға һикерә. Ярға сыҡҡас, өс көн малдарҙы ашатып, ял иттереп, артабан юлды дауам итәләр. Ә алда прожекторҙар уты, самолет гөрөлдәүе күңелгә шом өҫтәй. Әммә артҡа юл юҡ. Алда - Украина!\nФәрзәнә Хәмитова: Украина халҡы беҙҙе ҡаршы алырға күмәкләп сыҡҡайны. Беҙҙең ҡыҙыл флагта "Азат ителгән районға" тип яҙылғайны. Шунан танып алғандарҙыр инде.\nӘхмәт Закиров: Украинала ҡар яумаған ине әле. Ҡара һыуыҡ. Һыйырҙарҙы тапшырһаҡ та, таратып бөткәндәрен көтөргә тура килде. Малды таратып бөткәс, украин халҡы менән өс көн буйы баҫыуҙа эшләнек.\nМөхәмәҙи Буранбаев: Биҙрә менән кукуруз йыйыштыҡ. Шунан һуң поезға билет алып, һалам түшәлгән дөйөм вагонда ҡайттыҡ. Ашарға бер көнлөк ҡоро паек бирҙеләр. Шулай итеп, Өфөгә килеп төштөк.\nАвтор: Тимер юлы вагонында тыуған яҡҡа ҡайта учалылар. Баш ҡалаға килеп еткәс, артабан нисек ҡайтыу мәсьәләһе килеп баҫа. Урыҫ телен белмәү сәбәпле ҡаңғырып ҡала улар.\nӘхмәт Закиров: Фәрзәнә лә, Мөхәмәҙи ҙә - беребеҙ ҙә урыҫса белмәй. Артабан ҡайтырға билет юҡ. Дөрөҫөрәге, билет бар, уны алырға вокзалға инһәк, беҙҙе, сарыҡ, фуфайка кейгән кешеләрҙе, ҡыуа ла сығаралар. Мунсала ҡунып йөрөйбөҙ. Беҙҙең арттан берәү ҡарап йөрөгән икән. Иртән сыҡһаҡ, беҙҙе саҡырып алды ла, беҙҙең нишләп йөрөүебеҙҙе һорашты. Украинанан мал ҡыуып ҡайтып килеүебеҙҙе нисек етте шулай аңлаттыҡ. Ул беҙгә заготскотҡа барырға кәңәш бирҙе. Шунан һуң ғына беҙгә билет алып биреп, ҡайтарып ебәрҙеләр.\nМөхәмәҙи Буранбаев: Беҙҙе күрергә тип бөтә ауыл халҡы йыйылды. Колхоз идараһында әйтеүҙәренсә, уларға беҙҙең үлеү тураһында хәбәр килгән, хат-маҙар булмағас, илашып, төңөлөп бөткән булғандар. Ә шулай ҙа 450 баш малдан юғалған 3-әүҙең хаҡын беҙҙән матур ғына итеп түләттеләр. Беҙгә командировка аҡсаһы тейеш ине, көнөнә 12 тәңкә, туғыҙ айға ҡабатлаһаң, күп кенә сумма йыйылғандыр инде, әммә бер тин дә түләмәнеләр...\nЯҙылған: 17.05.21 | Ҡаралған: 266


Ә Морат кеүектәр бармы хәҙер? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Ә Морат кеүектәр бармы хәҙер?\nӘ Морат кеүектәр бармы хәҙер? 17.05.2014 // ---\nСовет осоро. Фәхретдиновтарҙың ихатаһы кеше менән тулған. Илашалар-көлөшәләр, гармунға тыпырлаталар. Йорт хужалары төпсөктәрен әрмегә оҙата бит, барса туған-дуҫ, күрше-күлән йыйылған. Тик, әрмегә алынасағы өсөн ғорурлыҡ тойғоһо биләп алыуға ҡарамаҫтан, ил һаҡсыһы ғына бойоҡ. Юҡ, күңеле тыуған яғын ике йылға ҡалдырасағына һыҡтамай уның – ебеп төшә торғандарҙан түгел Морат! Бына яңы ғына йүнәтеп сыҡҡан тракторында хәҙер кем эшләйәсәк – шул борсой. Нисек кенә булмаһын, бер йыл эсендә был техника менән айырылмаҫ дуҫҡа әйләнделәр ҙә ҡуйҙылар. Фәриткә бирергә тейештәр, ти. Техниканы түгел, үҙен дә йүнләп ҡарай алмаған кешегә ҡәҙерлеһен тапшырғыһы килмәй ине Мораттың. Үҙе лә һиҙмәҫтән: “Эх!” – тип ҡысҡырып ебәрҙе егет.\nБер дуҫымдың ошо хәтирәләре иҫкә төштө быйылғы яҙғы саҡырылыштағы ҡайһы бер үҙгәрештәр хаҡында уҡып ултырғанда. Тик заман башҡа — заң башҡа. Кеше малы ла (техника) ҡәҙерле түгел, илһөйәрлек тойғоһо ла самалы һымаҡ хәҙер. Шулай ҙа бөгөн әрмегә барырға тейешле егеттәр сәсеүҙә ҡатнаша икән, яҙғы саҡырылышҡа эләкмәй. Шул уҡ ваҡытта быйылдан алып ҡайһы бер сирҙәр буйынса “аҡ билет” алып булмай. Артабанғы юлдар ошо һәм башҡа үҙгәрештәр хаҡында.\n“2014 йылда түләүле нигеҙҙә белем алған студенттарға уҡыуын тамамлағансы кисектереү бөтә икән”, — тигән имеш-мимеш ҡупҡайны үткән йыл аҙағында. Ләкин илгә һаҡсылар ғына түгел, аҡыллы егеттәр ҙә кәрәк (әрменән ҡайтҡас, уҡыуын дауам итәсәктәр тип кем ышандырыр): “бөтөрөлгән кисектереүҙәр” буш хәбәр булып сыҡты. Уның ҡарауы, Хәрби хеҙмәт хаҡындағы закон буйынса ҡайһы бер сирлеләр, атап әйткәндә, 2-се дәрәжәләге “яҫы табанлылар” һәм ҡайһы бер “ябыҡтар” элек “әрме бутҡаһы"н ашауҙан ҡотола алһа, быйыл шулай ҙа итек кейергә мәжбүрҙәр. Әйткәндәй, сикләүҙәрҙең әҙәйеүе бының менән генә тамамланмай әле – был хаҡта Интернет селтәренән белә алаһығыҙ.\nҮҙгәрештәр кисектереүҙәргә генә түгел, саҡырыу эшенә лә ҡағылды. Әлбиттә, быйыл да саҡырылыш 1 апрелдән 15 июлгә ҡәҙәр дауам итәсәк (әйткәндәй, хәрби комиссариаттар комиссия эшен, медицина тикшереүҙәрен ошо ваҡытта ғына алып бара ала). Хеҙмәт ваҡыты ла үҙгәрмәй ҡалды – бер йыл. Ҡайһы бер закон сығарыусылар буласаҡ һалдат саҡырылыш башланғас та ике аҙна эсендә саҡырыу ҡағыҙын хәрби комиссариаттан үҙе барып алырға тейеш тигән тәҡдим дә индерә. Шулай булырмы — билдәһеҙ әле.\nБыл аҙым, әлбиттә, хәрби хеҙмәттән баш тартҡандар артынан бер туҡтауһыҙ йүгереп йөрөмәҫ өсөн ваҡыт яғынан да, юридик яҡтан да ҡулайлы. Килде, ҡултамға ҡуйҙы, ҡайтып китте. Ләкин ошо урында һорау тыуа бит әле: үҙ теләге менән кем килеп алыр һуң саҡырыу ҡағыҙын – әлеге лә баяғы үҙ теләге менән әрмегә ашҡыныусылар ғына түгелме? Хатта, килмәгән осраҡта – ике йыл төрмә, тип ҡурҡытһалар ҙа.\nҮҙгәрештәр бының менән генә тамамланмай әле. Быйылдан алып һәр һалдаттың электрон картаһы буласаҡ. Тимәк, һалдат хаҡында мәғлүмәтте табыуы еңелерәккә төшәсәк.\n…Әйткәндәй, оҫта тракторсы Морат Фәхретдинов ике йыл танк йөрөттө. Маҡтау ҡағыҙҙары ата-әсәһенә яуып ҡына торҙо.


Ҡулдарында – шифа, күңелдәрендә мәрхәмәт бар\nҮҙәк район дауаханаһының “Ашығыс ярҙам” бүлексәһенең ауырыуҙарҙы ҡабул итеү бүлмәһе иң мөһимдәренең береһе булып тора. Бында эшләүсе шәфҡәт туташтары тәүлек әйләнәһенә ауырыуҙарҙы ҡабул итеп кенә ҡалмай, ҡайһы саҡ тәүге ярҙам да күрһәтергә тура килгеләй үҙҙәренә. Бүлексәнең иң ҙур хеҙмәт стажына эйә, шулай уҡ иң тәжрибәле шәфҡәт туташтары Альбина Хәндәр ҡыҙы Ҡоломбәтова, Ләлә Малик ҡыҙы Әбделмәнова, Гүзәл Рәфит ҡыҙы Подомарева ғүмерҙәрен бик кәрәкле һәм яуаплы һөнәргә бағышлаған.\nШәфҡәт туташтарының барыһының да бында хеҙмәт юлын башлауына 29 йыл үткән. Юлыҡ һәм Игенйылға ауылы ҡыҙҙары Альбина менән Ләлә икеһе бергә Стәрлетамаҡ, ә Красноусолда тыуып үҫкән Гүзәл Өфөләге 1-се һанлы медицина училищеһын тамамлап, үҙәк район дауаханаһына эшкә килгәндәр. Һәм ошо йылдар арауығында ҡабул итеү бүлмәһендә эшләү уларҙың булмышына әүерелгән. Бындағы шәфҡәт туташтарына үтә лә сабыр, батыр йөрәкле, мәрхәмәтле, шундуҡ дөрөҫ ҡарар ҡабул итә, кеше хәленә инә белеү һәм уларға ярҙам ҡулы һуҙырға, һәр төрлә хәлдәргә әҙер тороу кеүек сифаттар хас булырға тейештер. Сөнки улар әйтеүенсә, тәүлек әйләнәһенә ниндәй генә сирлеләр килмәй, унан да бигерәк бәлә-ҡазаға тарыусылар: йәрәхәтләнгән, яраланған (атылып, ҡырҡылып, сәнселеп), аяҡ-ҡулы туңған, ағыуланған, талпан ҡаҙалған, аллергия менән, имгәнгән, эскән хәлдәге кешеләрҙе ҡабул итергә кәрәк, аңын юғалтҡан, үҙ-үҙенә ҡул һалған, хатта йәшәр урындары булмаған, үлгән кешеләрҙе лә бында килтерәләр. Ауырыуҙарҙы ҡабул итеү бүлмәһенән тыш, бында яра бәйләү, процедура, шокҡа ҡаршы, йоғошло сирлеләр, аңын юғалтҡандар өсөн бокс-тар бар. Дөйөм алғанда, “Ашығыс ярҙам” бүлексәһе менән берлектә, бер төптән эшләйҙәр. Өс тиҫтә йылға яҡын дәүер эсендә шәфҡәт туташтары үҙ һөнәрҙәренең барлыҡ нескәлектәренә ныҡлы төшөнөп, хәҙер яңы эш башлаған йәш белгестәргә (хатта бында дежурлыҡ иткән йәш табиптар уларҙың кәңәштәренә мохтаж) үҙҙәренең бай тәжрибәләре менән уртаҡлашалар.\nБөгөн “Ашығыс ярҙам” бүлексәһенә һәм ауырыуҙарҙы ҡабул итеү бүлмәһенә табип Альфред Ринат улы Шәрипов етәкселек итә.\n- Беҙ нисәмә йылдар, йәғни 28 йыл табипһыҙ эшләнек, бына икенсе йыл инде табип А.Р.Шәрипов етәкселегендә сменалап, көндөҙ - 10, төндә 14-әр сәғәт эшләйбеҙ. Бында күптәр оҙаҡ торламай, медучилище тамамлап килеүселәр ҙә тиҙ генә китеү яғын ҡарай, сөнки эшебеҙ, алда билдәләүебеҙсә, еңелдән түгел. Өлкән шәфҡәт туташы булып Галина Гребнева, шәфҡәт туташтары Лена Әбсәләмова, Лилиә Шәрәфетдинова яңыраҡ эш башланы. Санитаркалар беҙҙең уң ҡулыбыҙ, уларҙың да һәр төрлө хәлдә юғалып ҡалмауы, беҙгә ярҙамға килеүе эшебеҙҙе еңелләштерә. Оҙаҡ йылдар үҙ эшен яратып, күңел биреп башҡарған санитаркаларҙан Лира Ҡунафинаның хеҙмәт стажы 25 йылға яҡын булһа, Миңһылыу Мөхәмәтйәнова 5 йыл эшләй, шулай уҡ Ольга Шабловская ла 25 йыл эшләне, тик әлегә сирләп китте, ә бына Наташа Першина яңыраҡ эшләй башланы, - тип коллектив менән дә таныштырҙылар.\nБарыһы ла тормош ҡороп, донъя көтәләр, балалар үҫтерәләр. Ләлә Малик ҡыҙы ғүмер юлдашын да дауаханаға эшкә килгәс таба. “Ашығыс ярҙам” автомашинаһы водителе булып эшләгән Әлтәф Искәндәр улы (хеҙмәт стажы - 30 йылдан ашыу) менән яҙмыштарын уртаҡ итеп, ул-ҡыҙға ғүмер биргәндәр. Альбина Хәндәр ҡыҙы ике улдың, ә Гүзәл Рәфит ҡыҙы иһә ике ҡыҙҙың яратҡан әсәһе һәм бер ейәнгә өләсәй ҙә.\nХеҙмәт юлын бергә башлап, бергә дауам итеүсе өс тағандай өс шәфҡәт туташын үҙ эштәрен ныҡлы яратыуҙары, кешеләргә ярҙам ҡулы һуҙыуҙан ҡәнәғәтлек кисереүҙәре, бер төптән, бер-береһенә ярҙамлашып, аңлашып эшләүҙәре берләштерә. Уларға артабан да хеҙмәт уңыштары юлдаш булһын!


Беҙ әле лә сафта » Табын\nРайонда медицина иҫәбендә торған 2 меңдән ашыу инвалидтың 514-е социаль пакетты һайлаған, ҡалғандары аҡсалата компенсация ала. Йылдан-йыл социаль пакеттың суммаһы кәмей бара, ә бушлай бирелә торған дарыуҙарҙың хаҡы, киреһенсә, арта. Шуға күрә ҡайһы бер ҡиммәтле препараттарҙы осһоҙло аналогтарына алыштырырға тура килә, - тине баш табип. Залдан уға һорауҙар ҙа күп булды. Һәр һорауға\nентекле яуаптар бирелде.\nАртабан күп функциялы үҙәк етәксеһе Елена Хәкимова сығыш яһап, эшмәкәрлектәре тураһында һөйләне. 2015 йылда асылған был ойошма 120-нән ашыу дәүләт хеҙмәте күрһәтә. Аҡкүлдә филиалдары бар, Табын, Ҡауарҙы, Сәйетбаба ауылдарына барып хеҙмәтләндереү ҙә ҡаралған. Башҡа ауыл биләмәләре лә алдан заявка биреп, күп функциялы үҙәк белгестәрен саҡыра ала. Документтар юллағанда билдәләнгән дәүләт һалымынан тыш, хеҙмәттәр бушлай күрһәтелә. Сентябрь айында яңы хеҙмәт асылған – "Башҡортостандың социаль картаһы”н бында алырға мөмкин.\nУлтырышта шулай уҡ Ауырғазы һәм Ғафури ра-йондары буйынса хәрби комиссариат белгесе Марат Йәнбәков хәрби хеҙмәткә көҙгө саҡырыу тураһында мәғлүмәт бирҙе. Урындарҙа егеттәрҙе армияға оҙатыуҙы бар ауыл менән тантаналы итеп үткәреү йолаһын тергеҙергә тәҡдим итте. Контракт буйынса хеҙмәттең шарттары, льготалары менән таныштырҙы, ауылдарҙа бер ҡайҙа ла эшләмәй йөрөгән ир-егеттәрҙе кон-\nтракт буйынса хеҙмәт итергә өндәргә саҡырҙы.\n"Изгелек шиш-мәһе” ("Родник добра”) халыҡты социаль хеҙмәтләндереү үҙәге етәксеһе Розалия Рахманғолова яңылыҡтар, үҙгәрештәр тураһында ҡыҫҡаса һөйләп үтте. Ғинуар айынан бирле 3 йәшкә тиклемге һәм инвалид балаларҙы ҡарап тороу хеҙмәтен күрһәтә башлауҙарын, Красноусолда социаль бөҙрәхана эшләүен, сәстәрен киҫтерергә теләүселәр булһа, ауылдарға ла йөрөйәсәктәрен белдерҙе.\nУнан һуң сығыш яһаған халыҡты социаль яҡлау бүлеге етәксеһе Людмила Феоктис-това социаль туризм буйынса 2017 йылда районға барлығы 7 путевка бүленеүен, әле сиратта 800 пенсионер торо-уын әйтте. Путевка алыу өсөн бирелгән сертификаттың хаҡы 8 мең һум, инвалидтар өсөн 12 мең һум, күпселек осраҡта республика, шулай уҡ "Алтын ҡулса” һәм Ҡырым буйлап сәйәхәттәр тәҡдим ителә, тине ул. "Өсөнсө быуын университеты” эшмәкәрлегенә туҡталып, быйыл дәрестәрҙең октябрь айында башланасағын һәм дауалау-физкультура комплексы йүнәлешендә, бейеү, компьютерға өйрәнеү курстарында 20-шәр кеше шөғөлләнәсәген әйтте.\nУлтырыштың йомғаҡлау өлөшөндә район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова сығыш яһаны. Красноусолда тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл ҡуйҙырыу өсөн\nреспублика грантында ҡатнашасаҡтары, Ололар көнөн үткәреүгә әҙерлек һәм башҡалар тураһында мәғлүмәт еткерҙе. Эльвира Әнүәр ҡыҙы райондың хәрби хәрәкәттәр ветерандары ойошмаһының яңы рәйесе Илфат Закиров менән таныштырҙы. Ул ра-йонда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан яугирҙарҙың йәмәғәт эштәрендә әүҙемлек күрһәтеүҙәрен, уҡыусыларҙа, йәштәрҙә илһөйәрлек тәрбиәләүҙә, төрлө мәҙәни, спорт сараларында теләп ҡатнашыуҙарын, күп эштәрҙе башлап йөрөүҙәрен билдәләне. Салауат ҡалаһында эшләп килгән "Хәрби туғанлыҡ” ойошмаһының ветерандарға бушлай юридик ярҙам күрһәтеүен, шулай уҡ Рәсәй Президенты гранты буйынса илебеҙҙең 16 шифаханаһында ғаилә менән бушлай ял итеү мөмкинлеге булыуын әйтте. Хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан яугирҙарға сәләмәтлектәрен нығытыу маҡсатында Өфө ҡалаһы эргәһендәге Базилевка ауылында урынлашҡан реабилитация үҙәгендә 40 көн һуҙымында бушлай дауаланып ҡайтыу мөмкинлеге барлығын да еткерҙе.\nЗалдағыларҙың һорау-ҙарына яуаптар бирелеп, тәҡдимдәр тыңланғас, ултырыш үҙ эшен тамамланы.


Буранбай Исҡужиндың тормошо, ижады тотошлайы менән парадокстарҙан торҙо кеүек. Ул донъяға Хаҡ Тәғәлә тарафынан ут һәм һыу менән дә, мөхәббәт һәм нәфрәт менән дә, изгелек һәм яуызлыҡ менән дә, барлыҡ һәм юҡлыҡ менән дә, аҡ һәм ҡара менән дә (бер китабы “Аҡ менән ҡара” тип атала), төн һәм көн менән дә һыналыр өсөн ебәрелгәйне, буғай. Үҙен беләгүрә берсә утҡа, берсә һыуға һалыуҙарын, тырышып-тырмашып ғазаптарға ынтылыуын башҡаса бер нисек тә аңлатып булмаҫ кеүек.\nАфған шағиры Сөләймән Лайыҡтың “ Ғазаптарым менән ғорурланам” тигән шиғри юлдарын девиз итеп алып үтте, гүйә, Буранбай тормош юлынан. Ғазаптары менән ғорур ине ул. Мулла ҡушҡан Бүребай исеменән баш тартып, халҡыбыҙ тарихының мең ғазаплы Буранбай исемен үҙенә алыуы ла юҡҡа ғына түгел ине. Үҙе һөйләүенсә, уларҙың ғаиләһендә балалар тыуып торған, үлеп торған. Буранбай донъяға килгәс, ата-әсәһе уны нисек тә һаҡлап ҡалыр өсөн боронғо йолаға ярашлы Бүребай тип исем атаған. Йәшәп киткән малай, ҡустыһы тыуғас: “Иш янына ҡуш булды”, – тип Ишбулды тип исем ҡушҡандар. Һәр хәлдә, Буранбайҙың паспортында “Бүребай” тип яҙылған. Ошо күҙлектән ҡарағанда, шағирҙың иҫән ҡалып, артабан йәшәп китеүе лә парадоксаль хәл.\nБуранбай исемен инде шағир үҙенең яҙмалары аҫтына башта псевдоним итеп ҡуя, аҙаҡ инде уны барыһы ла Буранбай тип таный башлай. Шуғалырмы, уның Бүребай булыуы хаҡында ла белеүселәр әллә ни күп түгел. Һәр хәлдә, әҙәбиәткә Бүребай Исҡужин Буранбай булып килеп инде һәм, әйтергә кәрәк, уның үҙ исеме паспортында ғына тороп ҡалды.\nШағир әллә исемгә есемде тап килтерергә тырышты инде? Әллә – киреһенсәме? Нисек кенә булмаһын, ябай ғына аңлатмаларға һыйҙырып булмаҫлыҡ Буранбайҙың тормош һәм ижад юлын.\nБуранбай Мәхмүт улы Исҡужин Баймаҡ районының Байыш ауылында тыуған. 1968 йылда Баймаҡ интернат- мәктәбен тамамлай. Артабан төрлө хужалыҡтарҙа эшләй, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый, Баймаҡ һәм Хәйбулла райондары мәктәптәрендә уҡыта, артабан район гәзитендә хәбәрсе була.\nӘйтеүебеҙсә, ҡапма-ҡаршылыҡлы шағирҙың нисек итеп ижадҡа тотоноуы ла фәһемле һәм ғибрәтле. «Автобиография»һында шулайыраҡ бәйән итә: «Мин тыуған саҡта уҡ халҡым өсөн бөйөк эштәр башҡарырға тейеш икәнлегемде белә инем. Әммә үҙемде арнарлыҡ шөғөл таба алғансы, оҙаҡ йылдар үтте. Унынсыны тамамлағас, складҡа ҡарауылсы итеп ҡуйҙылар. Төндә яңылыш ҡына йоҡлап китеүем арҡаһында янғын сығып, склад көл-күмергә ҡалды. Ярай әле, склад үҙе генә янһа, эсендәге тауарҙарына ла ут ҡапҡан икән. Күп итеп штраф һалдылар ҙа, эштән ҡыуҙылар. Тракторсылар курсын тамамлап, тыуған совхозыма хеҙмәт итергә тотондом. Унда ла яңылыш күрше совхоздың ерен үҙебеҙҙекенә ҡушып һөрөп ташлағанмын икән. Күрше совхоз премия бирҙе, үҙебеҙҙекеләр эштән ҡыуҙы. Артабан да бик күп ерҙәрҙә эшләнем, әммә халҡыма хеҙмәт итерлек үҙем өсөн тәғәйен шөғөлдө таба алманым. Аптырағас, башҡа эшкә ҡушмаһындар өсөн, уң ҡулымды ҡырҡып ташланым да, яҙышырға ултырҙым».\n«Буранбай, совхозда таҡта ярҙырғанда уң ҡулын өҙҙөрөп, инвалидлыҡ буйынса пенсионер булып киткәйне. Был уның бейеккә баҫҡыс һөйәгәненән нисәнсе тапҡыр ҡолап төшөүе булғандыр, әммә барыбер еңмешлеге еңде: һулаҡай ҡулы менән тиҙ арала яҙырға өйрәнде – кешеләр күңеленә шиғри юлдарлы баҫҡыс һөйәүен дауам итте. Тыуған ауылы Байышына ҡайтып, ата-әсәһенән ҡалған кескәй йортто йүнәтеп алды. Аласығын да рәтләне. Иң ғәжәбе, – яңғыҙы йөрөп, мунса һалып та ҡуймаһынмы! Ауылдағы аяҡ-ҡулдары теүәл- һау бәғзе ир-ат мунса һалышыуҙа Буранбайҙан ярҙам да һораған, имеш… Шәхси генә түгел, ғаиләһе менән бәйле фажиғәләрҙе кисерһә лә, Буранбай, үҙенең лирик геройы кеүек, бейеккә баҫҡыс һөйәне лә һөйәне – тормош бейеклектәренә, ғүмер үрҙәренә», – тип яҙҙы уның тураһында билдәле яҙыусы Аҫылғужа Баһуманов.\n50 йәше тулыу уңайынан республика гәзитенә биргән интервьюһында Буранбай, һәр ваҡыттағыса, шаярыу ҡатыш һәм үҙенә генә хас кинәйә менән журналистың “Артабанғы йылдарға ниндәй ижади пландар ҡораһығыҙ?” тигән дежур һорауына шундайыраҡ дежур булмаған һүҙҙәре менән яуап биргәйне: “... имен-аман, һап-һау көйө үлеп китергә яҙһын...” Ижадсының был һүҙҙәре юмор менән әйтелһә лә, уларҙың артында оло кинәйә лә ята булыр. Сиргә дусар булып, кемдәндер мәрхәмәт, ярҙам там итеп, өмөт итеп, бахырланып йәшәүгә ҡарағанда, үҙе әйткәнсә, “имен-аман, һап-һау” көйө үлеүҙе артыҡ күргән шағир.\nБуранбай шағир, прозаик, драматург, сатирик булараҡ ҡына түгел, һәр йәһәттән дә талантлы булды. “Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ”, тигән әйтем тап уның хаҡында. Ул етмеш төрлө һөнәрҙе лә ижади зауыҡ менән юғары профессиональ кимәлдә башҡара белә ине. Уның һөнәрҙәренең мин белгәндәре генә: гармунсы, ҡурайсы, мандолина сиртеүсе, көрәшсе (уң ҡулын өҙҙөргәнгә тиклем), бейеүсе, рәссам, балта оҫтаһы, тегеүсе, ашнаҡсы, баҡсасы, бәшмәксе, натуралист һ.б. Ҡазаға тарып, уң ҡулһыҙ тороп ҡалғас, уның яңы шарттарға нисек ҡулайлашыуына үҙем шаһит булдым. Ул тиҙ арала һул ҡулы менән яҙырға өйрәнде, почергы ысынъяһау, сәнғәт әҫәре кеүек килеп сыға ине. Миндә уның һул ҡулы менән яҙған байтаҡ ҡына хаттары, әҙәби әҫәрҙәре һаҡлана. Һул ҡулы усының эсендә ятҡан шырпы ҡабынан бөртөгөн алып шунда уҡ ут ҡабыҙыу тиһеңме, бер ҡул менән генә картуф әрсеү тиһеңме, барлыҡ-барлыҡ ғәмәлдәрҙе лә ул юғары профессиональ кимәлдә башҡара ала ине. “Бары тик күлдәгемдең һул еңе осондағы төймәһен генә элә алмайым...” тип шаяртҡаны әле һаман иҫемдә.\nШулай ҡотло ҡуллы, ҡотло юллы ине Буранбай. Һул ҡулы менән генә бешергән аштары ла ашап туйғыһыҙ татлы, ҡылған ғәмәлдәре күркәм затлы булды. Үҙе бер-ике көн генә булһа ла, һин дә мин йөрөп алһа, йөҙөнә, һын-һыпатына, ғөмүмән, тормошона ҡот, бәрәкәт ҡунырға әҙер генә тора ине. Үҙен кисә генә “тибендә” йөрөгән кеше тимәҫһең. Ап-аҡ күлдәк, галстук, тройка костюм, салбарындағы үтек уғы менән шалҡан турарлыҡ, лаклы туфли, кеҫәһендә хушбуй еҫе сығып торған тәкләнеп һалынған ҡулъяулыҡ. Үҙенең ҡылғандай шырт сәсе тигеҙ итеп ҡырҡылған, әҙерәк ҡыҙарыңҡырап торған ҡырыҫ йөҙөндә кинәйәле йылмайыу ғәләмәте. Кисә генә, үҙе әйткәнсә, “аҡса барҙа тиң-тош һыйлайым, тип, трамвайлыҡ та тинһеҙ ҡалһа” ла, бөгөн яңы сүрәткә ингән Буранбайҙың кеҫәһендә ҡайҙандыр байтаҡ ҡына аҡса ла барлыҡҡа килә. Холҡонда ла әллә ҡайҙан феодаль сифаттары пәйҙә була үҙенең. Феодаль, әммә һаран түгел, һуңғы тиненә, һуңғы кейеменә тиклем башҡаларға хеҙмәт итеүсе “феодаль”.\nУның бына ошондай елле, фыртауай саҡтарының күп тапҡырҙар шаһиты булдым. Шундай даланлы, өлөшлө бәндә булыуы һоҡланырлыҡ та, көнләшерлек тә ине. Әгәр ҙә шул сүрәткә ингән Буранбай бер йыл ғына йөрөһә, ниндәйен шәхескә әйләнерен дә төҫмөрләй инем. Әммә ул мин һәм башҡалар күрергә теләгән һәм үҙе өсөн мөмкин булған юлды һайламаны, үҙенең ҡотолғоһоҙ әжәленә йүгерә-атлай барҙы.\nУны һаҡларға тырыштыҡ, ҡулдан килгәндең барыһын да эшләп ҡараныҡ, тик саҡ ҡына ситкәрәк китһәк, ул йәһәт кенә кире үҙенең “Буранбай үҙәне”нә төшә һалды. Әллә инде ихтыяры етмәне, әллә үҙе юрамал шулай эшләне, тормош менән “һин” тип һөйләшеп, үҙ яҙмышы менән бик уҫал шаярҙы ул. Бер мәл шулай урамда аңҡы-тиңке йөрөгән сағында: “Әйҙә, ағай, беҙҙең ауылға йәшәргә, Буранбай атлы шағир Буранбай ауылында йәшәргә тейеш”, – тип, һалпы яғына һалам ҡыҫтырып, ауылыма алып ҡайтып, ҡунаҡ итеп, яңғыҙ йәшәгән бер егеткә лә ҡалдырып киттем үҙен. Оҙаҡ торлаҡламаны Буранбай Буранбайҙа, үҙенең баяғы “Буранбай үҙәне”нә кире төштө. Бер ниндәй рәсми рамкаларҙы, шартлы мөнәсәбәттәрҙе, формализмды үҙһенмәне ул, йәмәғәтселек урынында ла, урманда ла, ҡырҙа ла, шиғриәттә лә, прозала ла, драматургияла ла парадоксаль холоҡло, парадоксаль фекерле шул Буранбай булып ҡалды.\nВафатынан ике йыл алда ул миңә “Васыят” тип аталған яҙмаһын тапшырҙы. Ҡағыҙ 1999 йылдың 20 мартында яҙылған. Васыят ете пункттан тора, унда миңә ҡағылған юлдар ҙа бар. 1-се пункт шундай һүҙҙәрҙән тора: “Мине үлгәс, ҡайҙа ҡуйһағыҙ ҙа ризамын. Тик башҡорт төйәкләгән ер генә булһын”.\nМин ҡайтырмын әле, башҡорт ере,\nМин ҡайтырмын әле... Мин тере!\nҠайтыр юлдарымда тора, тиҙәр\nЙәйғор төҫөндәге күперем.\nҠайтып етеп, күреп үләм әле\nИҙел ярындағы Уфаны,\nБалдай татлы һыуҙар эсәм әле,\nҺыуҙар бирерһегеҙ – һыуһаным...\nКүреп үләм әле Зөләйхамды, –\nҺөйгәнемә төшә уң юлым,\nТөштәремә инә төндәр һайын\nСәстәренең ҡара тулҡыны.\nКүреп үләм әле: күк үләндәр\nҺаҡлай микән даға эҙҙәрен?\nТөштәремдә көмөш йүгән тотоп,\nКүреп үләм әле: ғорур халҡым\nКитмәгәнме үтә ваҡланып,\nБашын эйеп көн итмәйҙәр микән\nТән язаларынан һаҡланып?\nКүреп үләм әле...\nАҡбуҙыма әгәр атланһам,\nМин теремен, әгәр һаҙаҡтағы\nҺайлам уҡтай ирҙәр һаҡланһа.\nМин ҡайтырмын әле. Мин – тере!\nӘйтегеҙсе шунда: теге бабай\nЭйәремде* бирһен килтереп...\n*Газеталар бер бабайҙа Салауаттың эйәре һаҡланыуын хәбәр иткәйне...\nЙомабай тиҙәр уны,\nБик ябай тиҙәр уны,\nБурысҡа нимә алһаң да\nҺорамай тиҙәр уны.\nҠыҙҙар уны яратмайҙыр,–\nКейгәне – иҫке, тиҙәр.\nҺөйләгәне – анекдот та,\nБелгәне – эске, тиҙәр.\nЯрата уны бисәләр,\nБисәләр оҫта “һауа”...\nБындай “мәжлестәрҙән” сыҡҡас,\nЙомабай тышта ауа.\nЭшләгәндә – эш емертә,\nЭшләмәй ҙә көн итә, –\nУға көнөнә бер икмәк,\nЙә бер сәйнүк сәй етә.\nУйнай ул ҡурайында ла,\nУйнай гармунында ла.\nЭсе бошһа, йырлап ҡуя\nБесән саба апаһына,\nӨй һала ағаһына.\nУлар уға “эш хаҡы”, тип\nБер-ике ярты һона.\nМалай тимәйҙәр уны,\nАғай тимәйҙәр уны,\nҮҙҙәре мал бүлешкәндә\nЮрый күрмәйҙәр уны.\nҮпкәләй белмәй Йомабай,\nБелмәй үсләшергә лә;\nҠунаҡҡа саҡыр әле, тип\nБелмәй көсләшергә лә.\nАлабай тиҙәр уны,\nҠалымдан ҡайтҡанын күреп,\nАлалар йөҙәр һумын.\nЙөҙәр түгел, меңәр һумын\nБирер ине Йомабай,–\nКешеләр бик оялсандар –\nМеңәр һумлап алалмай.\nАлығыҙсы, оялмағыҙ, –\nЙомабай йомарт бит ул,\nЭтенә лә, бетенә лә\nБер туған с(ы)ват бит ул.\nЙомабай бит был донъяға\nКешеләр, тиеп килгән;\nКешеләр, тип, ярлыланып,\nКеше кейемен кейгән.\nҮтһә үтер ғүмерҙәре\nКеше кейемен кейеп,\nКеше ҡалдығын ейеп,\nБеҙҙән ул ярҙам һорамаҫ,\nҮлмәҫ, йәндәре көйөп;\nҮҙ соҡорона тупраҡты\nҮҙе лә ҡуйыр өйөп.\n...Беҙ генә ҡалырбыҙ бында


Асылыкүл » Журнал\nБаҫылды : 18-09-2013, 07:19 | Категория: Алтын бишек / Тыуған илем\nАсылыкүл Башҡортостандағы иң ҙур күл. Уның тәрәнлеге 5 метрҙан ашыу. Буйы 8 километр булһа, киңлеге 5 километрға етә.\nКүлдең борон Ҡаратабын күле, Ер упҡан, Ер батҡан тигән атамалары ла булған. Йөҙө тымыҡ — көлөп баҡҡан Ҡояш аҫтында бик ҙур түңәрәк көҙгөләй ялтлап ята ул. Асылыкүлдең тирә-яғында шырт еҙүлән, аҡтамыр, быуын япраҡлы шалфей, сел үләне кеүек һирәк осрай торған үҫемлектәр һаҡланып ҡалған.\nКүл һыуҙары күк-күңгәк — тип йырланыла йырҙа.\nБашҡорт халҡының Заятүләк менән Һыуһылыу эпосында ла Асылыкүл телгә алына.\nБына шул Асылыкүлдә – билдәһеҙ заттан бер әҙәм ханлыҡ ҡылған, ти. Исеме Сәсуар. Был Сәсуар хандың, сикһеҙ матур бер ҡыҙы булған. Исеме Һыуһылыу икән. Ҡыҙ, һәр көн иртә менән күлдең ситенә сығып, сәсен тарап, үреп китер булған.\nБер көн шулай Түләк Һыуһылыуҙы күреп, ғашиҡ булған. Ҡыҙҙың да уға күҙе төшкән. Һыу аҫты батшалығына төшөп һөйгәне менән тормош көтә башлағандар.\n– Һеҙ бында тора алмаҫһығыҙ, инде ер йөҙөнә сығығыҙ. Мин һеҙгә күп итеп мал бирермен,– тигән. Һыуһылыу менән Түләкте Асылыкүл аҫтынан яр ситенә сығарып ташлатҡан. Заятүләк күл ситендә ҡайғырып, ҡайҙа барырын белмәй торғанда, аҡ һаҡаллы ҡарт килеп:\n– Эй, улым! Бер ҙә ҡайғырма! Балҡантауға бар! Хоҙай Балҡан тауын һинең өсөн яратҡан,– тигән.\n– Эй, йәнем, тау башына менеп етмәй тороп, бер ҙә артыңа әйләнеп ҡарама! Ҡараһаң, бергә эйәреп килә торған мал-тыуарҙы харап итерһең,– тип әйткән.\nТүләк атына менеп, Һыуһылыу әйткәнсә, артына әйләнеп ҡарамай, тауға ҡарап йүнәлгән. Балҡантауға етер саҡта, күңеленә ҡурҡыу төшөп, тауыш сыҡҡан яҡҡа әйләнеп ҡарай. Күл төбөнән бик күп мал сығыуын күргән ул. Әммә Заятүләк әйләнеп ҡарағас та, ҡурҡышып, Асылыкүлгә кире сумғандар. Ҡалғандары бик аҙ ҡалған.\nБына шул ваҡыттан бирле Сәрмәсән һәм Дим йылғалары буйындағы малдарҙы Һыуһылыуҙың артынан сыҡҡан һыу йылҡыһы, тиҙәр.\nҠалған малдары менән улар Балҡантауға барып ғүмер итә башлағандар.


Һай, афарин, егеттәр! » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Спорт һәм туризм » Һай, афарин, егеттәр!\nҺай, афарин, егеттәр! 19.12.2015 // Спорт һәм туризм\nРайонда сәләмәт тормош алып барыу, спорт менән шөғөлләнеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙырылған. Бигерәк тә волейбол, баскетбол, хоккей, бокс, милли көрәш һәм саңғы спорты киң таралған. Район үҙәгендә генә түгел, күп ауылдарҙа ла хоккей майҙансыҡтары булдырылған.\nКүптән түгел әбйәлилдәрҙең данын йәнә арттырып, волейбол буйынса район йыйылма командаһы республика чемпионы исемен яуланы. Команда етәксеһе Ирек Мусин белдереүенсә, көсөргәнешле ярыш Күгәрсен районында үткән, төрлө төбәктәрҙән иң көслө 16 команда ҡатнашҡан.\n– Егеттәр менән финалға сығырыбыҙға шик юҡ ине, әммә чемпион исемен яулауға ышаныс аҙыраҡ булды. Команданың берҙәм һәм дуҫ булыуы, уйынсыларҙың бер-береһен ярты һүҙҙән аңлап тороуы оло еңеү килтерҙе, – ти Ирек Әғзәп улы.\nВолейбол уйнарға яратыусылар төрлө ауылдарҙан йыйылған, араларында ситтә белем алған студенттар ҙа бар. Шуға күрә күнекмәләрҙе йыш үткәреү мөмкинлеге юҡ, әммә егеттәрҙең дәрте, сәме етерлек. Ә спортта бындай сифат — иң мөһиме. Әйткәндәй, район данын танытыусылар менән дә таныштырып үтәйек. Улар – Руслан Илһамов, Илмир Бүләкбаев, Илнур Мусин, Заһир Ғиниәтов, Тимур Йыһаншин, Мират Латипов, Таһир Йәһүҙин, Венер Боҫҡонов һәм Сыңғыҙ Юлмөхәмәтов.


Көньяҡ Урал тимер юлы — Башҡорт Википедияһы\n4 ғинуар 1934\nКөньяҡ Урал тимер юлы Викимилектә\nКөньяҡ Урал тимер юлы (рус. Южно-Ура́льская желе́зная доро́га(ЮУЖД)) — «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ-һының 16 территориаль филиалының береһе, уның тимер юл ифраструктураһын Ҡурған, Ырымбур, Силәбе, өлөшләтә Омск, Һамар, Һарытау, Свердловск өлкәләрендә, Башҡортостан территорияһында файҙалана, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһынан ситтә Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе территорияһында (Ҡурған - Петропавловск - Омск һыҙатында транзит участка) хеҙмәт күрһәтә Юл идаралығы - Силәбелә.\nЮУЖД 1934 йылдың ғинуарында Пермь тимер юлы һәм Көньяҡ Урал райондары буйлап үткән линиялар айырылып сыҡҡан ваҡытта барлыҡҡа килгән. Ойошторолған ваҡытта 8 тимер юл бүлексәһенән — Златоуст, Силәбе, Ҡурған, Троицк, Кәртәле, Наҙы-Петровск, Өпәле, Синара (хәҙерге Каменск-Уральский) станцияларынан торған. Уның беренсе етәксеһе Иван Князев булған.\nХәҙерге ваҡытта юл составына 1860—1880 йылдарҙа төҙөлгән иң боронғо тимер юл линиялары инә. 1877 йылда Ырымбур — Һамар линияһын файҙаланыу башлана, 1892 йылда Силәбегә тиклем Һамар—Златоуст тимер юлы төҙөлөшө теүәлләнә, 1891 йылда Транссебер магистраленең бер өлөшө булған көньяҡ юл төҙөлөшө башлана. 1882 йылда Силәбенән Транссибтың көнбайыш өлөшө — Ҡурған линияһы төҙөлә башлай. 1895 йылда Силәбе — Екатеринбург (Ҡыштым, Үрге Өпәле, Полевской аша) линияһында юл һалыу тамамлана. 1911—1916 йылдарҙа Көнбайыш Урал тимер юлы (Бирҙәүеш—Лысьва) төҙөлә.\nЮл 1930-сы йылдарҙа байтаҡ үҫеш ала. Ул ваҡытта Чурилов—Каменск-Уральский (станция)Синара, Кәртәле—Аҡмола линиялары төҙөлә. Икенсе сират юлдар һалына һәм Силәбе—Макушино автоблокировка менән йыһазландырыла. Юлға ФД, СО, ИС серияларының көслө паровоздары килә. 1940 йылда тамамланған реконструкция йөк әйләнешен 2,4 тапҡырға арттырырға мөмкинлек бирә.\n1934—1959 йылдарҙа Ырымбур тимер юлы эшләгән була әле. 1959 йылда был юл Куйбышев тимер юлына тоташтырылған. Бер аҙ һуңғараҡ Кинель—Ырымбур—Илецк, Ырымбур—Орск—Айҙарәле Куйбышев тимер юлы Көньяҡ Урал тимер юлы составына тапшырыла.\nБөйөк Ватан һуғышы йылдарында юл эшселәре бронепоездар, поезд-мунсалар, санитар поездар эшләгән.\n1945 йылда Силәбе—Златоуст участкаһына, 1949 йылда — Златоуст—Кропачёво, 1957 йылда—Ҡурған—Макушино һәм Силәбе—Ҡурған, 1961 йылда Макушино—Исилкүл линияларына электр үткәрелгән. Силәбе—Свердловск, Силәбе—Троицк—Кәртәле—Магнитогорск участкаларында 1970-се йылдарҙың башына тепловоздар индерелгән. 1957 йылда Мейәс—Учалы—Межозерный линияһы файҙаланыуға тапшырыла. 1980 йылда Һаҡмар—Мораптал, 1981 йылда Красногвардеец—Новоперелюбская линияһы файҙаланыла башлай.\n1971 йылда Көньяҡ Урал тимер юлы Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнгән.\n1991 йылға ҡарата юлдың оҙонлоғо 4934,9 км; 2011—2013 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Ырымбур төбәгендәге ҡайһы бер участкалары Ҡаҙағстан тимер юлына тапшырылған.\nКөнбайыш Урал тимер юлы\nТөньяҡ-Көнсығыш Урал тимер юлы\nУрал тау заводтары тимер юлы\nҠарталы I (станция)\nСайт Челябинского ИВЦ ЮУЖД 2021 йылдың 21 ғинуар көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Көньяҡ_Урал_тимер_юлы&oldid=1067427 ҡабул ителгән\nСССР-ҙың тимер юлдары\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:37 1 сентябрь 2021 үҙгәртелгән.


Live Stream, Live TV - ВИДЕО Ч. Онлайн танышыу!\nСериал өсөн һезгә ярҙам кузатеп йәки программаһы һайлай, бының өсөн түләргә кәрәк һеҙгә. Бөтә каналы, улар һеҙ телисез-се кузатеп торорға мөмкинлек бирә, һәм HD бушлай. Һәм беҙҙең сайттан практично тәғәйенләнгән ябай, рәт-рәт тапһын өсөн, уларҙың нимәгәлер өлгәшергә мөмкин.\nЮғарыла әйтелгәнсә, ул иң яҡшы тәҡдим тип теләйек беҙ Live Free Stream, бөтәһе лә ябай һәм сифатлы эшләргә тырыша, шуға күрә беҙ.\nҺеҙ популяр телевизион тапшырыуҙарҙың иң сифатлы күҙәтергә мөмкин буласаҡ.\nҠыҙы-чат Беларусь, модаға һуҡырҙарса\nөлкәндәр өсөн видео-таныштырыу чатрулетка ҡыҙы 18 телефон видео менән танышты чатта аралашыу рулетка юллау өсөн таныштырҙы. башҡа фотолар менән танышты теркәлгән етди таныштырҙы. таныш булмаған ҡыҙым теркәлгән өсөн видео фото йыл видеочивать чатта теркәлергә рулетка менән бушлай онлайн


Ағинәйҙәр хәрәкәте райондың йәмәғәт тормошона яңы һулыш өрә\nУларҙың үҙ иңдәренә алған бурыс-вазифалары бер ҡайҙа ла ҡануниәт менән нығытылмаған, эш намыҫ, выждан ҡушыуы буйынса атҡарыла. Хәйбулла ағинәйҙәр ҡоро Федоровка ауыл биләмәһе менән берлектә ойошма ағзалары өсөн тәбиғәт ҡосағында ял ойошторҙо.\nЯмғыр яумаһа теләккә сығыу һыналған йола. Бигерәк тә балаларҙың теләге ҡабул була тип иҫәпләнгән. Әммә һуңғы йылдарҙа ҡоролоҡ йыш күҙәтелһә лә, йолаһы юғала бара. Әбүбәкер ауылы ағинәйҙәренең маҡсаты - уны тергеҙеү, йәш быуынға еткереү.\nЙәш киленгә һыу юлы күрһәтеү, һыу юлы башлау ҙа онотолорға тейеш түгел тип иҫәпләй оло быуын вәкилдәре. Улар фекеренсә, был йола һәр туйҙың биҙәге булырға тейеш. Байрамда Сәғит ауылы ағинәйҙәре белгәнен күҙәтеү үҙе бер тамашаға әйләнде.\nСиҙәмдәр иһә көтөүсене тәбрикләне. Онотолған һәм һанаулы ғына тарафтарҙа һаҡланып ҡалған йолаларҙың береһен барыһы ла һоҡланып ҡараны. Борон ауыл халҡы мал ҡышлап сығып, тәүге тапҡыр ҡырға сыҡҡан ваҡытта көтөүсегә күстәнәс биргән. Был малдарҙың имен-аман йәйләп, туҡ булып кәртәгә инеүен теләүҙе аңлатҡан\nРухи ҡиммәттәр ҡаҡшай барған, иман менән әхлаҡһыҙлыҡ көрәшкән мәлдә халыҡ йолалары, ҡомартҡылары нигеҙендә балаларҙа милли рух тәрбиәләү -төп маҡсаттарҙың береһе. Сөнки тәрбиә нигеҙе ғаиләлә, ата-олатайҙар миҫалында һалына. Был ойоштороусылар ҡуйған төп маҡсат.\nҺәр кем ата-бабаларыбыҙҙың телен, тарихын, йолаларын яҡшы белергә, уларға хөрмәт менән ҡарарға тейеш. Был тәңгәлдә район ағинәйҙәре әүҙем эш алып бара. Яҡын арала улар төбәктә «Тере шишмә» һәм ауыл биләмәләре араһында эстафета формаһында ойоштороласаҡ «Тәбиғәт, фольклор, беҙ» исемле проекттарҙа ҡатнашырға иҫәп тота.


Йәмғиәт » Страница 1346 » Башҡортостан гәзите\nӨфө егете бирешмәгән\nЙәмғиәт // 21-12-2011, 03:32\nОхот диңгеҙендә “Кольская” нефть һәм газ быраулау йөҙөүсе платформаһы штормға эләгеп, буксир менән алып китеп барғанда батыуы хаҡында донъяның барлыҡ мәғлүмәт каналдары хәбәр иткәйне.\nӘле 67 кешенең 14-енең кәүҙәһе табылған, ҡалғандар хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. Шул уҡ ваҡытта платформала барлыҡ хәүефһеҙлек ҡағиҙәләре боҙолғанлығы, эшселәрҙең ҡот осҡос шарттарҙа эшләүе мәғлүм.\nЙәмғиәт // 21-12-2011, 03:31\nАғиҙел ҡалаһында 27 йәшлек спортсының фажиғәле һәләк булыуы буйынса енәйәт эшен тикшереү тамамланыуға бара. Дим Әйүпов грек-рим көрәше менән шөғөлләнгән, бәйгеләрҙә призлы урындар яулаған.\nСпортсы игеҙәге Динар менән ҡәбәхәттәрҙең ҡорбаны булған – уларға урамда иҫеректәр бәйләнгән һәм туҡмай башлаған. Егеттәр, физик яҡтан көслө булһа ла, күмәк кешегә ҡаршы тора алмаған. Дим һәләк булған, Динар иһә тере ҡалған.\nӨфөләге Рихард Зорге урамында урынлашкан ҡарттар йортонда янғын сыҡҡан. Учреждение һаҡсылары шунда уҡ ярҙамға ташланған, улар беренсе ҡаттағы ут сығанағын асыҡлаған.\nҠотҡарыусылар ҙа тиҙ арала килеп еткән (84 хеҙмәткәр 21 берәмек техника ҡулланған) һәм 28 кешене эвакуациялаған, утты йәһәт кенә һүндереүгә өлгәшкән. Янғын сыҡҡан бүлмәлә биш кеше йәшәүе асыҡланған, уларҙың береһе – 61 йәшлек ир – һәләк булған. Белгестәр әйтеүенсә, тап уның һаҡһыҙлығы – йоҡо урынында тәмәке тартыуы фажиғәгә килтергән.\nЯҡташтарыбыҙға ярҙам кәрәкме?\nЙәмғиәт // 21-12-2011, 03:30\nМатбуғат сараларында Рәсәйҙең дүрт гражданы Йеменда барған сыуалыштарҙа һәләк булған, уларҙың барыһы ла урындағы Ислам теология үҙәгендә белем алыусы Башҡортостан студенттары тигән хәбәр донъя күргәйне.\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов ҡушыуы буйынса республиканың Йәмәғәт хәүефһеҙлеге советы әле был мәғлүмәтте тикшерә, тик ул рәсми раҫланмаған. Шулай уҡ һуңғы йылдарҙа Башҡортостандан Йеменға сығыусы кешеләр исемлеген барлайҙар.\nЙәмғиәт // 21-12-2011, 03:28\nБашҡортостан Республикаһының Мишкә районы муниципаль районының, Сибай ҡалаһы ҡала округының хәл иткес тауыш хоҡуғына эйә территориаль һайлау комиссиялары ағзалары вәкәләттәренең ваҡытынан алда туҡтатылыуына бәйле, “Рәсәй Федерацияһы граждандарының һайлау хоҡуҡтарының һәм референдумда ҡатнашыуға хоҡуғының төп гарантиялары тураһында”ғы Федераль закондың 29-сы статьяһының 6-сы пунктына ярашлы, Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһы хәл иткес тауыш хоҡуғына эйә булған комиссияның яңы ағзаларын тәғәйенләү өсөн кандидатуралар буйынса тәҡдимдәр ҡабул итә.\nКөндәлектә — Президент имзаһы!\nЙәмғиәт // 20-12-2011, 05:51\n17 декабрҙә “Комсомольская правда” гәзите республика уҡыусылары араһында иң өлгөлө көндәлек хужаларын билдәләне. Бындай ҙур баһаға лайыҡ булған балаларға Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов менән осрашыу бәхете тейҙе.\nКонкурста ҡатнашыу өсөн редакцияға көндәлектең уҡытыусы имзаһы менән раҫланған күсермәһен ебәрергә кәрәк ине. Үҙен һынап ҡарарға теләүселәрҙең һаны 1200-гә еткән. Улар араһынан 30 баланы һайлап алыу, әлбиттә, бик еңелдән булмағандыр.\n— Еңеүселәр иҫәбендә беҙҙән өс уҡыусы бар, — тине Баймаҡ районының Түбәнге Таһир мәктәбе директоры урынбаҫары Таңһылыу Мазһарова. — Балаларҙың көндәлектәрен таҙа тотоуында, тырышып белем алыуында үҙебеҙҙә йыл да ойошторолған “Йыл класы”, “Иң күп “бишле” алыусы” конкурстарының да роле ҙур.\nЯҡташыбыҙ – Япония премияһы лауреаты\nЙәмғиәт // 20-12-2011, 05:44\nБашҡорт архитекторы Ришат Муллагилдин “AIDA AWARDS-2011” премияһы лауреаты исеменә лайыҡ булды.\nЯпонияның күренекле архитекторы Такефуми Айда исемендәге премия һөнәри ҡаҙаныштары менән йәмғиәт үҫешенә ҙур өлөш индергән өсөн Сибаур технология институты тарафынан йыл һайын бирелә. Сибаур технология институтын Японияла ғына түгел, донъяның башҡа илдәрендә лә әһәмиәтле проекттарҙы ғәмәлгә ашырыусы, исемдәре киң билдәле инженерҙар, конструкторҙар һәм архитекторҙар тамамлаған. Ришат Муллагилдин – сит ил кешеләренән был япон премияһын яулаған тәүге лауреат.\nЙәмғиәт // 20-12-2011, 05:33\nКом: 0 // Уҡынылар: 1643 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЙөрәк йылыһын йәлләмәне\nЙәмғиәт // 20-12-2011, 05:25\nҒүмерем буйы ҡулымдан ҡәләм төшмәһә лә, аҡ ҡағыҙ битенә тәүге тапҡыр ҡурғаштай ауыр һүҙҙәр төшөрөүем.\nҒәмәл дәфтәренең ҡара бите асылды: ғүмер йондоҙомдоң иң яҡтыһы булған ҡатыным, балаларыма йән биреп, уларҙы матур кешеләр итеп тәрбиәләп үҫтергән Фәһимәм, беҙҙе етем ҡалдырып, фани донъянан баҡыйлыҡҡа күсте.\nЕгерменсе быуаттың уртаһынан башланған тормош юлыбыҙҙың осо бер ваҡытта ла булмаҫ кеүек ине. Ул һуҡмаҡты беҙ бер-беребеҙгә ныҡлы таяныс булып, ғәжәп бер тырышлыҡ менән һәм ышаныслы рәүештә атлап үттек.\nЙәмғиәт // 20-12-2011, 05:24\nУның бар булмышын баҫалҡылыҡ биҙәй. Айыҡ аҡыл, рух ҡөҙрәте, күңел йомартлығы менән һуғарылған баҫалҡылыҡ. Иң мөһиме — был хис уның үҙ булмышын ғына йылытып ҡалмай, балаларына, яҡындарына, хеҙмәттәштәренә, ауылдаштарына, райондаштарына һөйөү һәм хөрмәт ҡөҙрәте аша тарала...\nӘңгәмәсем Нәсиә Йосопованы күптән беләм. Архангел яҡтарына юл төшкән һайын уның менән күрешмәй ҡайтҡаным юҡ. Бигерәк тә "Инйәр" район гәзитенең баш мөхәррире булып эшләгән йылдарында ярҙамы күп тейҙе — теге йәки был темаға мәғлүмәт һорап та, үҙебеҙ барып етергә форсат теймәгән ауылдарҙан мәҡәләләр әҙерләп ебәреүҙәрен юллап та йыш шылтырата торғайныҡ.\nАртҡа 1 ... 1342 1343 1344 1345 1346 1347 1348 1349 1350 ... 1371 Алға Бит башына


Ҡайһы бер мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Һиндостандан Башҡортостанға осҡан самолетта шау-шыу ҡупҡан\nВаҡиғаны борттағы шаһиттарҙың береһе кеҫә телефонына төшөргән.\nБилдәле булыуынса, ерҙән 10 мең метр бейеклектә булған хәл ноябрь аҙағында Гоа-Өфө маршруты буйынса юлланған суднола теркәлгән. Интернет селтәрҙәрендә барлыҡҡа килгән видеояҙманан күренеүенсә, иҫерек пассажир икенсеһе менән бәхәсләшеп маташа. Улар хатта һуғышыр сиккә етә. Борт командиры самолетты яҡындағы аэропортта ултыртасағы тураһында белдергәс кенә, ҡыҙып алған ирҙәр тыныслана төшкән.


Әкиәт "Арпа батыр" | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр > Әкиәт «Арпа батыр»\n« Әкиәт «Ҡаһарман батыр»\nӘкиәт «Батыр һалдат» »\n— Әссәләмәғәләйкүм, егет!\n— Вәғәләйкүмәссәләм! — ти тегенеһе.\n— Һауғынаһыңмы, Һыу батыр? — ти Арпа батыр.\n— Үҙең һау ғына йөрөйһөңмө, Арпа батыр? — ти Һыу батыр.\nШунан былар ары өсәүләп китәләр. Бара торғас, бер туғайға килеп сығалар. Туғай уртаһында бер өй ултыра, өй тирәләй иҫәпһеҙ-һанһыҙ йылҡы малы йөрөй, ти. Батырҙар ошо өйҙә йәшәй башлайҙар. Бер көндө быларға үҙе бер ҡарыш, һаҡалы мең ҡарыш иргәйел килә лә:\n— Алыш бармы, көрәш бармы? — ти.\n— Алыш атаң башына, көрәш бар,— ти Арпа батыр. Шунан Һыу батырға әйтә:\n— Иң элек һин көрәшеп ҡара,— ти.\nҺыу батыр көрәшә башлай — еңелә.\n— Хәҙер һин көрәшеп ҡара,— ти Арпа батыр Тау батырға. Тау батыр ҙа еңелә. Иң аҙаҡтан Арпа батыр үҙе көрәшергә тотона. Ҡартты һеңкелдәткәнсе ергә күтәреп һуға ла һаҡалынан бер уҫаҡҡа аҫып ҡуя. Батырҙар йоҡларға яталар. Иртән торһалар, ҡарт юҡ: һаҡалын өҙөп ҡасҡан. Ҡарттың һаҡалын сисеп алалар ҙа ҡан эҙе менән тегене ҡыуа сығалар.\nҠарт бер ҙур ташҡа еткән дә таш аҫтына төшөп киткән. Шул таш аҫтындағы өңгә килеп еткәс, Арпа батыр:\n— Йә, берегеҙ Төшөгөҙ! — ти.\nТау батырҙың да, Һыу батырҙың да төшкөһө килмәй. Иптәштәре төшмәгәс, Арпа батыр теге ҡарттың һаҡалынан арҡан ишкән дә таш ҡыуышынан үҙе төшөп киткән. Таш аҫтына төшөп, әҙерәк бара бирһә, бер өйгә тап була. Өйгә инһә, өс ҡыҙ ултыра.\n— Һин ҡайҙан, егет? — тип һорайҙар ҡыҙҙар.\n— Мин — мулла, ауырыуҙарҙы өшкөрөп терелтәм,— ти егет.\n— Беҙҙең атайыбыҙ ауырып ҡайтты. Ул яҡты донъяға сыҡҡайны,— тиҙәр ҡыҙҙар.\n— Өҫөгөҙ ҙә миңә ҡатын булһағыҙ, өшкөрөп ҡарайым,— ти Арпа батыр.\n— Булырбыҙ, булырбыҙ, атайыбыҙҙы ғына терелт,— тиҙәр тегеләр.\nШунан Арпа батыр ҡарттың янына инә лә башын өҙә саба ла ҡуя. Сыға ла ҡыҙҙарға әйтә:\n— Атайығыҙ терелде. Әйҙәгеҙ, хәҙер ер өҫтөнә, яҡты донъяға сығайыҡ,— ти.\nҠыҙҙар риза булалар. Арпа батыр ер өҫтөнә үҙе төшкән арҡанға тағып, иң элек оло ҡыҙҙы, шунан уртансы ҡыҙҙы, шунан кесе ҡыҙҙы сығара. Иң аҙаҡтан үҙе күтәрелә башлай. Бының сығып килгәнен күреп ҡалалар ҙа иптәштәре арҡанды ҡырҡалар ҙа ҡуялар. Арпа батыр ер аҫтына барып төшә. Илап та, һыҡтап та ала.\nШунан тора ла китә. Бара биргәс, бер ҙур йылға буйына килеп сыға. Ҡараһа: бер уҫаҡ башында оя бар, ояла ике себеш ята. Егет себештәрҙән һорай:\n— Инәйегеҙ ҡайҙа? — ти.\n— Инәйебеҙ ер өҫтөнә әҙәм ашарға китте,— тиҙәр себештәр.\n— Егет, һин бынан алыҫыраҡ кит: беҙҙе аждаһа ашай, юғиһә ул һине лә ашар.\n— Мин аждаһаны үлтерәм,— ти ҙә егет аждаһаға ҡаршы китә. Аждаһа быны һоғонам тигәндә генә, егет уның башын өҙә сабып төшөрә. Аждаһаның кәүҙәһен тураҡлап, кәбән итеп өйөп ҡуя. Шунан себештәр янына килә лә:\n— Мин аждаһаны үлтерҙем,— ти.\n— Беҙ инәйебеҙгә әйтербеҙ, ул һине ер өҫтөнә сығарып ҡуйыр. Һин йәшенеп тор, юғиһә инәйебеҙ үҙеңде ашап ҡуйыр,— тиҙәр себештәр. Арпа батыр себештәрҙең ҡанаты аҫтына инеп ята. Сәмреғош ҡайта. Ҡайта ла себештәренә әйтә:\n— Фу-фу! Әҙәм еҫе сыға. Бында әҙәм заты бармы ни? — ти.\n— Бар,— тиҙәр себештәр.\n— Ҡайҙа ул, күрһәтегеҙ әле миңә үҙен.\n— Күрһәтмәйбеҙ. Һин уны ашайһың,— тиҙәр себештәр.— Ә ул кеше аждаһаны үлтереп, беҙҙе үлемдән ҡотҡарҙы. Уға теймәҫкә ант итһәң, күрһәтәбеҙ.\nСәмреғош ант итә. Себештәр егетте инәләренә күрһәтәләр ҙә:\n— Инәй, ошо егетте яҡты донъяға сығарып ҡуйсы,— тиҙәр.\n— Ярай,— ти Сәмреғош.— Туғыҙ батман ҡош атып ал,— ти.\nЕгет туғыҙ батман ҡош ата. Шунан батмандарҙы Сәмреғоштоң арҡаһына ҡуйып, үҙе лә менеп ултыра. Осоп китәләр былар. Осҡан саҡта Сәмреғош, әле бер яҡҡа, әле икенсе яҡҡа ҡарай; башын борған һайын, егет уға уңлы-һуллы ҡош ҡаптыра. Сәмреғош егетте яҡты донъяға алып сыға ла, хушлашып, кире осоп китә.\nЕгет иптәштәрен эҙләп китә. Бара торғас, ут яҡҡан урынға килеп һуғыла. Ҡараһа, кәлдә күмәс ята, күмәс, ҡара янып, күмергә өйләнгән. Егет ары китә. Бара бирһә, тағы ла ут яҡҡан урынға тап була. Бында ла күмәс бешеп ята. Арпа батыр туҡтап тормай, китә һала. Ҡыуып барып етә лә, ике иптәшенең дә башын саба ла өҙә. Ни өсөн тиһәң, арҡанды өҙөп, ташлап киттеләр бит. Ә ҡыҙҙарҙың өсөһөн дә үҙенә ала.\nБатыр өйгә, әсәһе янына ҡайта. Ҡайтһа, ауылдың батшаһы үлеп ҡалған, ти. Арпа батыр үҙе батша булып ала. Әле булһа шул өс ҡатыны менән байман йәшәп ята, һаман байлығын арттырып, шул батшалыҡта идара итә, ти.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 02.07.2017 в 01:27, и размещена в категории Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Дауаһы ла, ялы ла » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Спорт һәм туризм » Дауаһы ла, ялы ла\nДауаһы ла, ялы ла 25.04.2018 // Спорт һәм туризм\nТуризм тармағын үҫтереү, бер ҡараһаң, иң еңел юлдарҙың береһе кеүек: тәбиғәт иҫ киткес гүзәл төбәктәрен дә, шифалы сығанаҡтарын да йөҙҙәрсә мең йыл элек әҙерләп ҡуйған. Әммә йәмғиәт өсөн ҙур табыш вәғәҙә иткән был өлкә беҙҙә һаман донъя кимәлендә үҫешеп китә алмай әле. Туризм Рәсәйҙең тулайым эске продуктында фәҡәт 1,5 процент ҡына тәшкил итә. Башҡортостан был йәһәттән илдә алдынғылар исемлегендә, әммә тармаҡта проблемалар юҡ түгел һәм, заман уҙған һайын, улар ҡатмарлана ғына барасаҡ...\nКүптән түгел Рәсәйҙәге “Tvil.ru” агентлығы хәбәр итеүенсә, “Яҡтыкүл” шифаханаһы быйылғы йәйге ял өсөн иң популяр 10 курорт исемлегенә ингән. Рейтинг 2018 йылдың 1 июненән 31 авгусына ҡәҙәр йәшәү өсөн ҡунаҡханалар, фатирҙар һәм йорттар бронләү һөҙөмтәләре буйынса төҙөлгән (Ҡара диңгеҙ буйындағы курорттар инмәй). Исемлектә беҙҙең шифахананан алда тороусылар – Ставрополь крайындағы Кисловодск һәм Пятигорск, Ырымбур өлкәһендәге Соль-Илецк, Ростов өлкәһендәге Таганрог, Тверь өлкәһендә Селигер күле буйындағы Осташков, Калининград өлкәһендәге Зеленоградск курорты.\nБашҡортостандың шифаханалар буйынса эшмәкәрлеге республиканан ситтә лә әүҙем бара. Мәҫәлән, беҙҙең төбәк ойошмалары көсө менән Ҡырымдағы Евпаториялағы “Юбилей” балалар шифаханаһын яңыртып ҡороу эштәре башланды. Уны быйыл тамамлау күҙаллана, артабан унда халыҡ ял итергә, был республикаға табыш килтерергә тейеш. “Башҡортостан шифахананы тулыһынса модернизацияларға ниәтләй”, — тип билдәләйҙәр ошо дауалау учреждениеһында.\n— Ғорурланырлыҡ та шул. Яҡшы һөҙөмтәләребеҙ бар. Әммә, дөйөм алғанда, был система “аҡһай” башланы, – тине Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Өфөлә уҙған III Медицина форумында. – Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙә шифахана-курорт комплексын көйләгән орган юҡ. Асылда иһә тиҙ арала йыйылған проблемаларҙы тикшереп, етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү менән шөғөлләнергә ниәтләйбеҙ.\nТөбәгебеҙҙәге шифахана-курорт тармағы эшен ойоштороуға яңы алымдар әҙерләнәсәк, шулай уҡ шифахана комплексы эшен көйләгән, уның менән идара иткән структура барлыҡҡа киләсәк. Республика Башлығы һүҙҙәренсә, “беҙҙең шифаханалар ХХ быуатта туҡталып ҡалған”. Дауаланыуҙан тыш, пациенттарға барыр урын һәм шөғөлләнер нәмә юҡ. Күңел асыу индустрияһы ойошторолмаған, инфраструктура үҫешмәгән.\n— Башҡортостан шифаханалары һоҡланып туймаҫлыҡ тәбиғәт мөйөштәрендә урынлашҡан. Бер яҡтан, был бик һәйбәт, әммә хәҙерге заманда ул ғына етмәй, сөнки дауалау процедураларынан һуң ял итеүселәр бер нимә менән шөғөлләнә алмай. Туризм, велосипедтар, йәйәүлеләр маршруттары етмәй, бәлки, балыҡ тотоу ҙа, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Ҡайһы бер шифаханаларҙа иҡтисади һәм финанс күрһәткестәренең кәмеүен күрәбеҙ. Ҡышҡыһын, ҡыҙыу миҙгелдән тыш ваҡытта был шифаханалар яртылаш буш тора. Кешеләргә бер ял төрөн дә тәҡдим итеп булмай.\nРеспублика етәксеһе Алтай крайын миҫалға килтерҙе. Унда шифаханаларға идара иткән берҙәм корпорация, заманса инфраструктура булдырылған.\n— Беҙҙә ул юҡ, сөнки һәр кем үҙе өсөн. Һәр ҡайһыһы бәләкәй “ҡәлғә” төҙөгән, уларҙы “илбаҫарҙарҙан” ғына түгел, ә идеологик тәьҫирҙән яҡлай. Бикләнә лә үҙ “һутында” бешә. Беҙ был “ҡәлғәләрҙе” емерәсәкбеҙ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Шифахана-курорт дауалауы системаһының яңы образын булдырасаҡбыҙ. Яңы иҡтисади һөҙөмтә булыр, тип ышанам. Иң мөһиме – республикабыҙҙа йәшәүселәрҙең юллама һатып алыу мөмкинлеге булһын ине. Бөгөн путёвкалар бик ҡиммәт. Шифаханаларыбыҙҙа ял итеүселәрҙең яртыһынан күбеһе – сиктәш төбәктәрҙән килгән ҡунаҡтар. Башҡортостан Республикаһы халҡы шифаханаларҙа аҙ, был бик насар.\nШифахана-курорт системаһының буласаҡ операторы әлегә билдәләнмәгән. Бөгөн шифаханалар – дәүләт мөлкәте. Яҡын киләсәктә иһә уларға идара иткән корпорация йәки компания булдырырға ниәтләйҙәр.


Äännä sana kielellä baškiiri.\nNauhoita ääntäminen sanalle Субыл Субыл [toponimy (ba)]\nNauhoita ääntäminen sanalle Вологда Вологда [Cities - Russia]\nNauhoita ääntäminen sanalle рухын рухын\nNauhoita ääntäminen sanalle хасил хасил\nNauhoita ääntäminen sanalle араhы араhы\nNauhoita ääntäminen sanalle ере ере\nNauhoita ääntäminen sanalle халҡың халҡың\nNauhoita ääntäminen sanalle hөйөп hөйөп\nNauhoita ääntäminen sanalle ҙурлаhа ҙурлаhа\nNauhoita ääntäminen sanalle хур хур\nNauhoita ääntäminen sanalle хеҙмәтең хеҙмәтең\nNauhoita ääntäminen sanalle буранай буранай\nNauhoita ääntäminen sanalle hабанай hабанай\nNauhoita ääntäminen sanalle hатай hатай\nNauhoita ääntäminen sanalle майай майай\nNauhoita ääntäminen sanalle урағай урағай\nNauhoita ääntäminen sanalle hарысай hарысай\nNauhoita ääntäminen sanalle ҡырпағай ҡырпағай\nNauhoita ääntäminen sanalle аҡъюлай аҡъюлай\nNauhoita ääntäminen sanalle hыуығай hыуығай\nNauhoita ääntäminen sanalle сырҙауығы сырҙауығы\nNauhoita ääntäminen sanalle ниәтләнеп ниәтләнеп\nNauhoita ääntäminen sanalle ниәтенә ниәтенә\nNauhoita ääntäminen sanalle зан зан\nNauhoita ääntäminen sanalle бөгөнгөбөҙ бөгөнгөбөҙ\nNauhoita ääntäminen sanalle инекме инекме\nNauhoita ääntäminen sanalle заңды заңды\nNauhoita ääntäminen sanalle заңыбыҙҙан заңыбыҙҙан\nNauhoita ääntäminen sanalle даныбыҙҙан даныбыҙҙан\nNauhoita ääntäminen sanalle белекһеҙ белекһеҙ\nNauhoita ääntäminen sanalle ил-йортобоҙ ил-йортобоҙ\nNauhoita ääntäminen sanalle ҡыйралды ҡыйралды\nNauhoita ääntäminen sanalle ҡаған ҡаған\nNauhoita ääntäminen sanalle именлектең именлектең\nNauhoita ääntäminen sanalle мин-минлектең мин-минлектең\nNauhoita ääntäminen sanalle бөгөнгөгә бөгөнгөгә\nNauhoita ääntäminen sanalle көндәр көндәр\nNauhoita ääntäminen sanalle үтәлеүе үтәлеүе\nNauhoita ääntäminen sanalle мәжбүри мәжбүри\nNauhoita ääntäminen sanalle бөҙҙе бөҙҙе\nNauhoita ääntäminen sanalle Байҡыбаш Байҡыбаш\nNauhoita ääntäminen sanalle предмет предмет\nNauhoita ääntäminen sanalle тормоштоң тормоштоң\nNauhoita ääntäminen sanalle болғана-болғана болғана-болғана\nNauhoita ääntäminen sanalle моделләштереүсе моделләштереүсе\nNauhoita ääntäminen sanalle бешерелгән бешерелгән\nNauhoita ääntäminen sanalle ризыҡты ризыҡты\nNauhoita ääntäminen sanalle тәғәм тәғәм\nNauhoita ääntäminen sanalle Туған телдең hәр бер hүҙен алтынға төрөр инем.Туған телдең hәр бер hүҙен алтынға төрөр инем. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Тик: “Әсәй!” — тип әйтер өсөн йәнемде бирер инем!Тик: “Әсәй!” — тип әйтер өсөн йәнемде бирер инем! [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ер өҫтөндә йөрөү — йәшәү тигән һүҙ.Ер өҫтөндә йөрөү — йәшәү тигән һүҙ. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Килмәгән ере юҡ — матур, аҡыллы, уңған.Килмәгән ере юҡ — матур, аҡыллы, уңған. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ер тишегенә инерҙәй булыу — бик ныҡ оялыу.Ер тишегенә инерҙәй булыу — бик ныҡ оялыу. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ер менән күк араhы — айырма бик ҙур.Ер менән күк араhы — айырма бик ҙур. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ер күтәрә алмаҫтай ауыр бер нәмәкәй.Ер күтәрә алмаҫтай ауыр бер нәмәкәй. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Тамыр тартҡан ерҙә табаным ергә теймәй.Тамыр тартҡан ерҙә табаным ергә теймәй. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ер hелкетеп йөрөү — ныҡ, көс-дәрт менән.Ер hелкетеп йөрөү — ныҡ, көс-дәрт менән. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Тотҡан ерҙән hындырыу — оҙаҡ уйлап тормай, мәсьәләне ҡапыл хәл итеү.Тотҡан ерҙән hындырыу — оҙаҡ уйлап тормай, мәсьәләне ҡапыл хәл итеү. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ер менән тигеҙләү — юҡ итеү, ҡырып бөтөрөү,Ер менән тигеҙләү — юҡ итеү, ҡырып бөтөрөү, [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ҙурлауҙар ҙур итә алмаҫ, хеҙмәтең ҙур булмаhа.Ҙурлауҙар ҙур итә алмаҫ, хеҙмәтең ҙур булмаhа. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Хурлауҙар хур итә алмаҫ, халҡың hөйөп ҙурлаhа.Хурлауҙар хур итә алмаҫ, халҡың hөйөп ҙурлаhа. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ниәтләнеп егет атҡа менһә, ниәтенә етмәй, туҡтамай.Ниәтләнеп егет атҡа менһә, ниәтенә етмәй, туҡтамай. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Заң — үтәлеүе мәжбүри булған дөйөм ҡағиҙә, ҡанун.Заң — үтәлеүе мәжбүри булған дөйөм ҡағиҙә, ҡанун. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Бер ырыуға ҡырҡ ҡаған — мин-минлектең билгеһе.Бер ырыуға ҡырҡ ҡаған — мин-минлектең билгеһе. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Беҙ инекме заңһыҙ ил, заңды тотмаҫ аңһыҙ ил?Беҙ инекме заңһыҙ ил, заңды тотмаҫ аңһыҙ ил? [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Күктә болот ағыла, тау һыртына ҡағыла.Күктә болот ағыла, тау һыртына ҡағыла. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ҡырҡ ырыуға бер ҡаған — именлектең билгеһе.Ҡырҡ ырыуға бер ҡаған — именлектең билгеһе. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Беҙ белекһеҙ булғанға, ил-йортобоҙ ҡыйралды.Беҙ белекһеҙ булғанға, ил-йортобоҙ ҡыйралды. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Зан — башта йөрөгән уй.Зан — башта йөрөгән уй. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Бөгөнгөгә ҡараһаң, килер көндәр сағыла.Бөгөнгөгә ҡараһаң, килер көндәр сағыла. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Боронғоға күҙ һалһаң, бөгөнгөбөҙ сағыла.Боронғоға күҙ һалһаң, бөгөнгөбөҙ сағыла. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Заңыбыҙҙан ни ҡалды, даныбыҙҙан ни ҡалды?Заңыбыҙҙан ни ҡалды, даныбыҙҙан ни ҡалды? [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ямғыр тиһәң ямғырға, боҙ тиһәң боҙға оҡшамаған.Ямғыр тиһәң ямғырға, боҙ тиһәң боҙға оҡшамаған. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ризыҡ культы, уның барлығы һәм буласағы — үҙе тылсымлы фекер.Ризыҡ культы, уның барлығы һәм буласағы — үҙе тылсымлы фекер. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Бешерелгән ризыҡты туйғансы тәғәм итеү төп маҡсат-һөҙөмтә булып ойоша.Бешерелгән ризыҡты туйғансы тәғәм итеү төп маҡсат-һөҙөмтә булып ойоша. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ҡаҙан – тормоштоң, болғана-болғана донъя булыуын моделләштереүсе предмет.Ҡаҙан – тормоштоң, болғана-болғана донъя булыуын моделләштереүсе предмет. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ҡасандыр ата-баба тәбиғәтте ризалатып, байрамдар үткәреп йәшәгән.Ҡасандыр ата-баба тәбиғәтте ризалатып, байрамдар үткәреп йәшәгән. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle "Ҡарға туй", "Бесән туй", "Һабантуй", "Ҡалым туй", "Ҡалын туй" йолалары."Ҡарға туй", "Бесән туй", "Һабантуй", "Ҡалым туй", "Ҡалын туй" йолалары. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Мал бүләге иһә ҡот, бәрәкәт сығанағы булып торған.Мал бүләге иһә ҡот, бәрәкәт сығанағы булып торған. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Туйҙа бүләктәр ырыу ырыҫын һаҡлап, ҙурлап, әммә сама белеп бирелгән.Туйҙа бүләктәр ырыу ырыҫын һаҡлап, ҙурлап, әммә сама белеп бирелгән. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Күләмле, ҙур матур байрамдар туй тигән һүҙ менән билгеләнә.Күләмле, ҙур матур байрамдар туй тигән һүҙ менән билгеләнә. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Туйҙа ризыҡтарҙы туйғансы ашау йола булараҡ нығына.Туйҙа ризыҡтарҙы туйғансы ашау йола булараҡ нығына. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ил хөрмәтенә, бәрәкәт хаҡына бешерелгән тылсымлы ризыҡтар.Ил хөрмәтенә, бәрәкәт хаҡына бешерелгән тылсымлы ризыҡтар. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Хәҙерге туйҙар, бүләк бирешеү ярышына әйләнеп, нәфсе ҡолон ҡоторта.Хәҙерге туйҙар, бүләк бирешеү ярышына әйләнеп, нәфсе ҡолон ҡоторта. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Борон туйҙар яусы йөрөүенән башлап түркенгә тиклем барған.Борон туйҙар яусы йөрөүенән башлап түркенгә тиклем барған. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ҡайуаҡыт ҡыҙҙы оҙатып алғансы йылдар үткән.Ҡайуаҡыт ҡыҙҙы оҙатып алғансы йылдар үткән. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Күҙ тейеүҙән һаҡлар өсөн тамға-символдар менән биҙәлгән бетеү.Күҙ тейеүҙән һаҡлар өсөн тамға-символдар менән биҙәлгән бетеү. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Туй йолаһы — ифрат ҡатмарлы, күп биҙәкле, ҡырлы, баҫҡыслы күренеш.Туй йолаһы — ифрат ҡатмарлы, күп биҙәкле, ҡырлы, баҫҡыслы күренеш. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Донъя оҙайлы, ҡат-ҡат төҙөлә һәм унда ниндәйҙер көстәр ярыша, ҡатнаша.Донъя оҙайлы, ҡат-ҡат төҙөлә һәм унда ниндәйҙер көстәр ярыша, ҡатнаша. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Туйҙа шулай уҡ сакраль фекер, сер, код аналогияһы ла сағыла.Туйҙа шулай уҡ сакраль фекер, сер, код аналогияһы ла сағыла. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Туй үткәреү — яңы донъя төҙөлөүҙең бер микромоделе.Туй үткәреү — яңы донъя төҙөлөүҙең бер микромоделе. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Туй йолаһы тормош ҡанундарын ауазландырып төҙөлгән.Туй йолаһы тормош ҡанундарын ауазландырып төҙөлгән. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Түркендә ҡыҙ атай йортона ваҡытлыса ҡайтып килә.Түркендә ҡыҙ атай йортона ваҡытлыса ҡайтып килә. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Элек ихлас ҡыуаныс, теләктәшлек ҡәҙерле булған.Элек ихлас ҡыуаныс, теләктәшлек ҡәҙерле булған. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Энә лә — бүләк, дөйә лә — бүләк, тиләр.Энә лә — бүләк, дөйә лә — бүләк, тиләр. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Әлбиттә, ҡалым үҙе — иҡтисади сара.Әлбиттә, ҡалым үҙе — иҡтисади сара. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Ә донъя ике-өс көндә төҙөлмәй.Ә донъя ике-өс көндә төҙөлмәй. [Muuta]\nNauhoita ääntäminen sanalle Хәҙер инде туйҙар бер генә көн бара.Хәҙер инде туйҙар бер генә көн бара. [Muuta]


Яңылыҡтар таҫмаһы » Страница 280 » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Страница 280\n"Сәләм" яңынан элекке форматына ҡайтасаҡ\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 26-05-2011, 13:25\n1 июндән "Сәләм" тапшырыуы яңы форматта сыға башлаясаҡ. Хәйер бик үк яңы түгел инде. Ике тапҡыр эксперимент эшләп ҡарағандан һуң, улары уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, яңынан элекке форматына ҡайтырға булды иртәнге тапшырыуыбыҙ. һауа торошо, файҙалы кәңәштәр, ҡунаҡ менән әңгәмә, район-ҡалаларҙан сюжеттар, райондарға шылтыратыуҙар "Сәләм"де йәнләндереп ебәрәсәк, тигән фекерҙә баш мөхәррир урынбаҫары Наил Юнысов. Ә беҙ үҙ сиратыбыҙҙа уңыштар ғына теләп ҡалабыҙ!...\nЭш хаҡы күпме?\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 26-05-2011, 11:20\nЙыл башынан уртаса эш хаҡы кимәле Өфөлә 21 960 һум тәшкил иткән. Һуңғы мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, уртаса айлыҡ эш хаҡы баш ҡалала яҡынса һигеҙ процентҡа артҡан...\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 25-05-2011, 17:53\nМысыр власы, бигерәк тә рәсәйҙәр араһында популярлыҡ менән файҙаланған Хургада халҡы ситтән килгән турист ҡатын-ҡыҙҙарға салбар, шортик, ҡыҫҡа юбка, еңһеҙ кофталар кейеүҙе тыймаҡсы....\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 25-05-2011, 16:02\nБөгөн республикала 72500 уҡыусы «Һуңғы ҡыңғырау» тантанаһына йыйылды. Был - 9 һәм 11 синыфтарҙы тамамлаусы уҡыусылар....\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 25-05-2011, 16:01\nӨфөнөң Беренсе май паркы көндән-көн күркәмләнә бара. Унда әле мөхәббәтте һынландырыусы объект барлыҡҡа килгән....\nМахсус күнекмәләрҙә - фажиғә\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 25-05-2011, 15:10\nҒәҙәттән тыш хәл...\nҠыҙҙар, һеҙ эҙләгән миллиардер менән миллионерҙар һеҙҙең йәнәшәлә генә йәшәй икән дәбаһа\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 24-05-2011, 16:13\nДекларация кампанияһы үткәрмәгән булһалар, Башҡортостанда миллиардерҙар йәшәгәнен ҡайҙан белер инек икән?...\nҺаман сиғанға ышаналар...\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 23-05-2011, 19:07\nБәләбәй районында 75 йәшлек әбей менән бабай сиғандарҙың арбауына ышанып, күсмә тормош менән йәшәүселәргә ҡараған был алдаҡсыларға бөтә булған аҡсаһын тоттороп сығарған....\nИҙел башы башҡорттары китаплы булды\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 23-05-2011, 15:37\nБелорет районының Өфөлә йәшәүсе Иҙел башы яҡташтар ойошмаһы көсө менән Таулы төйәгебеҙ - Белорет (Иҙел башы хаҡында бәйән) исемле китабы донъя күрҙе. Уны сығарыу өсөн аҡсаны Хәмзә хажи Ғәлләмов бирҙе. Китапта Иҙел башы башҡорттарының тарихы, райондың ауылдары тарихы, арҙаҡлы кешеләре, тәбиғәт ҡомартҡылары, ерлек менән бәйле йырҙар, легендалар, риүәйәттәр урын алған. 208 биттән торған был китап тулы төҫлө, бик күп фотолар менән биҙәлгән. Уны йыйыу һәм әҙерләү эшен Белорет районы яҙыусылары Сабир Шәрипов менән Дамир Шәрәфетдинов башҡарҙы. 2,5 мең тираж менән сығарылған был китап райондың тулы энциклопедияһына дәғүә итмәй, әлбиттә, әммә үҙ исемен аҡлай - Иҙел башы башҡорттары тураһында иң тулы мәғлүмәт биреүсе баҫма булып тора.\nБалалар дауаханаһында - байрам!\nЯңылыҡтар таҫмаһы // 23-05-2011, 13:16\nӨфө ҡалаһының 17-се балалар дауаханаһының пациенттарын яҡшы бүләк көтә. 27 майҙа ВТБ банкы дауалау учреждениеһында ҙур байрам үткәрәсәк. Балаларҙы киң танылған «Тыныс йоҡо, кескәйҙәр» телетапшырыуы геройҙары, «Камаз-мастер» командаһы автоҡыуыусылары, «Париж-Дакар» ралли даими ҡатнашыусылары менән осрашасаҡ, бик күп мауыҡтырғыс ваҡиғаларға шаһит буласаҡ....\nАртҡа 1 ... 276 277 278 279 280 281 282 283 284 ... 310 Алға


Һунарҙағы фажиғә (фильм, 1968) — Башҡорт Википедияһы\nҺунарҙағы фажиғә (фильм, 1968)\nҺунарҙағы фажиғә (нем. Tragödie auf der Jagd) ― 1968 йылғы немец телефильмы. Режиссёры ― Герхард Клингенберг, сценарист ― Лев Леманн. Фильмдың сюжеты рус яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың шул исемдәге повесына нигеҙләнгән. Төп ролдәрҙә ― Эрих Шеллов, Аннализа Штокль-Эберхард, Генрих Швайгер һәм Вальтер Когут. 1968 йылдың 28 майында ARD телеканалында фильмдың премьераһы үтте.\nТәүфиҡһыҙ суд тәфтишсеһе Иван Петрович Камышев үҙенең бала саҡ дуҫы, граф Кареев менән уның усадьбаһында осраша. Унда ул усадьба идарасыһы Урбенин, шулай уҡ, Урбенинға ҡарағанда күпкә йәш, тамсы һөйөү хисе булмаған көйө ошо кешегә кейәүгә сығырға тейеш булған матур һәм халыҡтан сыҡҡан ябай ҡыҙ Оленька менән таныша. Камышев Оленькаға иғтибар күрһәтә башлай, һәм ҡыҙ илтифатлыҡ менән яуап бирә. Әммә бер аҙҙан ул ҡыҙҙың граф менән дә ғишыҡ бәйләнешендә булғанын белеп ҡала. Йәне көйгән Камышев һунар ваҡытында Оленьканы граф бүләк иткән бысаҡ менән сәнсеп үлтерә. Әммә шик көнсөл Урбенинға төшә, ул ҡулға алына, хөкөм ителә һәм төрмәгә ябыла. Камышев, шул уҡ ваҡытта, был ваҡиға тураһында повесть ижад итә.\nНемец киножурналы Film epd фильмға түбәндәге ҡылыҡһырлама характеристика биргән: «Антон Чеховтың уголовный енәйәт миҫалында ун туғыҙынсы быуат аҙағында буржуаз йәмғиәттең тарҡалыуын һүрәтләгән повесы буйынса шул уҡ исемле драматик постановка. Уйын сюжетын ентекле әҙәби эшкәртеү һәм актёрҙарҙың бик матур уйнауы әҙәби нөсхәгә лайыҡлы"Өҙөмтә хатаһы: Асыусы тег <ref> билдәһе- дөрөҫ түгел йәки мәғәнәһеҙ исем йөрөтә.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Һунарҙағы_фажиғә_(фильм,_1968)&oldid=756792 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:48 6 ноябрь 2017 үҙгәртелгән.


Рәсәй медицинаһы оло юғалтыу кисерҙе\nОҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң, Башҡортостан фәндәр академияһы ағзаһы, медицина фәндәре докторы, профессор Наил Ғатауллин арабыҙҙан китте.\nНаил Ғайнат улы Ғатауллин 1928 йылда Дәүләкән районында тыуған. Урта мәктәпте, һуңынан медицина институтын тамамлағас, Көйөргәҙе район дауаханаһының баш табибы булып эшләй. Артабан аспирантурала белем ала, Өфөнөң 1-се клиник дауаханаһының күкрәк хирургияһы бүлегендә эш башлай. 25 йыл дауамында ул Башҡортостан хирургтар ойошмаһын етәкләй, шулай уҡ Рәсәй һәм халыҡ-ара хирургтар берләшмәһе ағзаһы була.\nНаил Ғайнат улы хирургия өлкәһендә туплаған бай тәжрибәһен һәр ваҡыт хеҙмәттәштәре менән уртаҡлаша килә. Ул Башҡортостанда хирургия мәктәбен ойоштора. Наил Ғайнат улы етәкселегендә баш ҡаланың 6-сы дауаханаһы нигеҙендә Республиканың йөрәк, ҡан тамырҙары һәм күкрәк хирургияһы үҙәге булдырыла. Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн профессор Наил Ғатауллин Хеҙмәт Ҡыҙыл байраҡ ордены менән наградлана. Уҡыусылары Наил Ғайнат улын талантлы педагог, үтә лә белемле остаз булараҡ иҫкә ала.


Күңелендә ҡояш йәшәй » Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы\nКүңелендә ҡояш йәшәй\nБөгөнгө геройым да тап шундай дан ҡатындар затынан. Белорет районы Береш ауылы һылыуы Маһинур апай Шаһисолтанова бөгөнгө көндә биш баланы аяҡҡа баҫтырып, ейәндәре, бүләләренең бәхетенә һөйөнөп йәшәй. Яҡындары өсөн төп таяныр терәк тә, ярҙамсы ла, серҙәш тә ул. Олоғайған көнөңдә ҡәҙергә төрөнөп, оло хөрмәткә эйә ағинәй булып йәшәү өсөн әллә ниндәй юғары уҡыу йорттары тамамларға ла, “текә” урындар биләргә лә кәрәкмәй. Бары тик тәбиғәт тарафынан һалынған асылыңа – әсәлек бурысыңа тоғро булыу, уны намыҫ менән атҡара белеү генә шарт. Ана шул ғүмер буйы бөртөкләп яуланған ысын абруй ғына кешене ҡартайған көнөндә башҡалар алдында һөйөклө итә, бәхетле яһай. Әңгәмәсемдең ябай булмышына, матур күңеленә, түңәрәк донъяһына ҡарап, аңғармаҫтан ошондай һығымта яһаным.\n– Ун ике бала араһында баш бала булып үҫтем. Ауылыбыҙҙа дүрт йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, артабан Асыла уҡыным. Бәләкәй генә интернатта етмеш-һикһән бала йәшәй торғайныҡ. Тороуыбыҙға йыуынғыстағы һыу боҙ булып туңа ине. Әммә балалыҡ менән ауырлыҡтарға әллә ни иҫ китеп барылмаған. Ун етем тулып килгәндә тормошҡа сыҡтым. Ул ваҡиғаны ла өләсәйемдең һүҙе хәл итте. Ике туған йәштәш апайҙарым береһе комсомол путевкаһы менєн Североморскиға, икенсеһе тракторсылар курсына сығып киткәйне. Өләсәйем шуны өнәмәй, уйланып йөрөгәндер инде, ниәте хәҙер нисек тә мине янда тотоп ҡалыу булғандыр. Ҡыҙҙарҙың уңғаны кейәүгә сыға ла донъя көтә ул, тине. Уның һүҙе закон була торғайны, атайым: “Љыҙым, һин кейәүгә барырға ризамы?” – тип ћораны. “Эйе, мин Әмир ағайға барырға риза”, – тинем. 1963 йыл өйләнештек, Берештамаҡта өс ай ғына йәшәнек, тормош иптәшем Ямашты яғын күреп йөрөп ҡайтты ла, унда тормош еңелерәк, леспромхоз көслө, тигәс, кәңәш итеп, күсендек. Ун ете йыл йәшәнек унда. Балалар әҙерәк ҙурая биргәс, иптәшемә ярҙамға эшкә төштөм. Ул мастер ине, мин десятник булып ағас үлсәп йөрөп, иҫәп-хисап эшен ныҡлап өйрәндем. Тора-бара икәүләшеп леспромхоз магазинына һатыусы булып күстек. Аҡсалыраҡ эш тинек, сөнки Әмир ҙур ғаиләнән, минең дә бәләкәй туғандарым күп, уларҙы ҡарашыр кәрәк ине. Шунан ғүмер буйы һатыу эшендә булдым. 1979 йылда тормош иптәшемдең тыуған ауылы Зөйәккә күсеп ҡайтҡас, ауыл магазинында эшемде дауам иттем. Һөнәремде лә, халыҡты ла шул тиклем яраттым, бер тапҡыр кеше менән һүҙгә килешкәнемде хәтерләмәйем, ғәҙел ҡарарға тырыштым, хисап эшендә яңылышып, өҫтөмә сығарғаным да булманы, Хоҙайға шөкөр! Магазин бит ул саҡтарҙа ауылдың төп мәғлүмәт үҙәге лә ине, кеше күреп, һөйөнөс һәм көйөнөстәре менән уртаҡлашыр өсөн дә килә ине халыҡ. Норма ваҡыттарына тура килеп, бер әсмүхә сәйҙе икегә бүлеп, келәттә меңәрләгән тоҡ он ятҡанда ла, ондо кеше башына туғыҙ килонан ғына һатып торған саҡтар бар ине. Кешенең хәленә лә инергә тырышаһың, әммә өҫтән төшкән бойороҡто ла үтәмәй хәлең юҡ. Әле булһа һирәкләп урам яғына сыҡһам, һатыусы Маһинур апайыбыҙ, тип ҡосаҡлап алалар, шунан оло баһа кәрәкмәй ҙә. Беҙ эшләгән саҡта етәкселектән дә уңдыҡ. Кешене, ниндәй һөнәр эйәһе генә булмаһын, эшенә ҡарап баһалай ҙа белделәр. “Социалистик ярыштағы уңыштар өсөн”, “Иҡтисади бәйгеләге еңеүҙәр өсөн” тигән почет грамоталарымды һирәкләп сығарып ҡарап, эшләп йөрөгән ваҡыттарҙы иҫкә төшөрөп алам. “Әсәлек даны”, “Хеҙмәт ветераны” миҙалдарынан, “Сауҙа өлкәһендәге ғәҙел һәм фиҙакәр хеҙмәт өсөн” билдәләренән дә ҡалдырманылар, шөкөр! Күңел һалып башҡарған эшеңде күрә белеүҙәре үҙе бер ҡыуаныс!\nТормош иптәшем дә, мин дә көнө буйы эштә булғас, донъя көтөү тулыһынса тиерлек балалар иңенә төштө. Улар, әмәлгә ҡалғандай, тырыш, ярҙамсыл булды. Хужалығыбыҙ ҙур ғына ине, элек бит хәҙерге һымаҡ магазиндар бай булманы, үҙең етештерә, таба белһәң – бар, йыбанһаң – юҡ ине. Тәүге өс улым бер-бер артлы ғына тыуғанға күрә, бер-береһенә ярҙамлашып, терәк булып үҫтеләр. Һәр љайћыныћының тәғәйен эше бар ине. Олоһо Ғамир мал менән булһа, уртансыһы Дамир ашарға бешерә, Флүр ҡустыһы менән һеңлеһен ҡарай. Аҙаҡ, тағы ла ҙурайыбыраҡ, ҡул араһына ингәс, һәр береһе аш-һыу тәрбиәһенә өйрәнде. Мин эшләгәндә бер баламды ла ситкә ҡыуманым, әсәй, мин дә мин, тип, бергә болғанып, ҡуша йөрөнөләр. Хәҙер береһе өсөн дә ҡайғырмайым, ас та, яланғас та ултырмаҫтар. Кәрәк булһа, туҡмас та ҡырҡалар, ҡоймаҡ та ҡойоп ебәрәләр, һис ҡатын-ҡыҙ эше бит әле тип тормайҙар. Аллаға шөкөр, дүрт улым да ҡыҙҙар һымаҡ ипле, ҡыҙым егеттәр ише тәүәккәл. Һәр береһе ғаиләле, бала-сағалы, йортло, эшле, үҙ-ара татыуҙар, әсәй өсөн шунан да ҙур бәхет юҡтыр, күҙ генә теймәһен үҙҙәренә!\n– Маһинур апай, балаларығыҙ менән серҙәш булыуығыҙ һоҡландыра. Ҡыҙығыҙ ғына түгел, улдарығыҙ ҙа һәр ғәмәле хаҡында тиерлек кәңәшләшеп, күңелдәренә йыйылғанды һеҙгә һөйләп асылыуҙан ҡурҡмай. Ошо үҙ-ара дуҫтарса яҡынлыҡ күп ғаиләләргә етмәй, егеттәрҙең үҙҙәренә йомолоп, яңғыҙлыҡҡа дусар булып, хатта эскегә бирелеп китеүенә лә килтерә, минеңсә.\n– Мин бер ҡасан да балаларымдан кисерештәремде йәшермәнем, һәр береһенә асылып, яҡшы яҡты ла, насарын да һөйләй барҙым, шулайтып улар мине йыуатып, миңә кәңәш биреп өйрәнгәс, аҙаҡ үҙҙәренең тойғолары, хәлдәре менән уртаҡлаша башланылар. Күңелдәрен ҡайтармай, ситкә тибәрмәй, ипләп кенә һәр береһенә үҙем аңлағанса кәңәш итергә тырышам. Ышанысты яулап алыуы еңел түгел, ләкин уны юғалтыу ҡурҡынысы тағы ла көслөрәк. Шунан бынауындай ҡатмарлы донъяла балаға әсәһе лә терәк, серҙәш булмаһа, ул нисек була инде ул. Беҙ эшләгән хаталарҙы һеҙ ҡабатлап ҡуймағыҙ, тип иҫкәртә барам. Кеше бит ул хаталанмай тормай, мәлендә бер-береңде аңлап, сабырлыҡ менән төҙәтеп барһаң – шул һәйбәт. Балаларығыҙға дөрөҫөрәк тәрбиә алып барығыҙ, берегеҙ асыуланғанда икенсегеҙ ҡыҫылмағыҙ, алдында яҡлап сыҡмағыҙ. Уның хаҡында үҙе булмағанда һөйләшеп кәңәшләшегеҙ, тием. Икәү-ара, һин хаталы бит әле, улай ярамай, тигәнде бала-саға ишетмәһен ул. Беҙ балалар алдында үрәпсеп сығып, бер-беребеҙҙең һүҙен ҡыйманыҡ, бик йөрәк һыҙлаған саҡтар булһа ла, Әмир өндәшкәндә, мин сабыр иттем. Иптәшем дә, әсәйегеҙ әйткән икән, закон, ти торғайны. Әммә мин аталары уҫал тип, уларҙы ҡырға ла этәрмәнем, айырым алып һөйләшеп, һәр мәсьәләне яңынан, тыныста асыҡлап, ғәйеп үҙегеҙҙә, атайығыҙ дөрөҫ әйткән, тип ваҡытында әйтеп, аңлатып барҙым.\nЙәй һайын ейәндәрем дә ауылға ҡайта, ата-әсәләренә ҡарап, улар ҙа миңә тартылды, хәҙер һәр эштә өләсәйҙән фатиха алырға күнегеп киттеләр шикелле. Бына кисә генә Булат ейәнем үҙ пландарын асып, өләсәй, шулайыраҡ итһәм нисек булыр икән, ошонда-ошондай уйҙарым бар, тип һөйләп алды. Ҡала балаһы булһа ла, донъя көтөүгә ихлас, илгәҙәк үҙе. Өләсәй, быйыл һуғымға йылҡы алһам, нисек була, нисә кило ите сығасаҡ, ҡалайтып һайларға һәм башҡа ауыл тормошона һәм хисапҡа бәйле һорауҙарын ҡойоп ҡына тора ул. Әйткәнемә ҡолаҡ һала үҙе, шөкөр! Башҡалары ла эргәмдән китмәй, оло кеше тип тормай, замана эштәрендә минән кәңәш итеүҙәренә ҡыуанам.\nБалаларҙы бит ул махсус тәрбиәләп ултырмайһың, күмәк ғаиләлә улар бер-береһен ҡарай, тыя, төҙәтә, тәрбиәләй. Бергәләп шахмат, шашка, домино уйнап үҫтеләр. Аталары гармунсы булғас, малайҙарым да уйнарға өйрәнде, йәйгеһен гармун тартып бейешеп, мәж килә торғайныљ. Ҡайҙа уҡырға инәм тиһәләр ҙә, ҡаршы булманыҡ. Үҙҙәре лә яҡшы өлгәште. Һыуыҡ үткәреп, грипп менән ауырып ҡаҡшатманы, күмәк бала ныҡ булып үҫә бит ул, бере беренә терәк тә. Береһе сабый сағында сырхауат (рахит) булып алды, табипҡа алып барғайным, үҙегеҙҙең дауалаусыға алып бар, тигәс, әбейгә йөрөттөм, шулай үтеп китте. Ә кесе улымдың сабый сағындағы диатезын һеҙҙең журналдың тәүге һандарының береһендә сыҡҡан ысул менән, ерек йә имән ҡайырыһының итен генә ҡайнатып, төнәтмәһенә мамыҡ манып, шуны баҫырға, тигән кәңәште файҙаланып дауаланым. Үлән йыйырға яратам. Мал йәнлемен. Бәләкәйҙән ҡул эше тоттом. Әле ейәндәремә ойоҡбаштар бәйләйем. Улдарым йөн иләгес алып биргәйнеләр ҙә, тик ҡул менән иләүҙән йәм табам, машинкаға бик ашыҡҡанда ғына тотонам. Балаларыма ул свитер, башлыҡ, гамаш, барыһын да бәйләп кейҙерә инем. Ул саҡта “спорт” тигән яҙыу модала ине, кәпәстәренә ҡыҙылдан шулай тип бәйләп яҙа инем әле. Һырып сигергә яратам, йәшерәк саҡта, ҡорған-шаршауҙарға ҡытлыҡ булғанда, мин сиккән ҡорғандарҙы сират тороп һатып ала инеләр. Хәҙер күңел өсөн тип ҡулдан энә төшөрмәйем. Унан бармаҡтарға ла сигеү килешә, быуындарҙағы тоҙҙар күҙгә күренеп кәмеп китә, һыҙлауы баҫыла.\n– Йортоғоҙҙан да ниндәйҙер яҡты йылылыҡ бөркөлгәндәй, ҡоттоң сере нимәлә икән?\n– Бөтәһе лә кешенең күңел торошонандыр ул. Әсә кәйефһеҙ йөрөһә, уға ҡарап балалар ҙа бошонҡо була, бөтәһе лә бәйле ул. Шуға мин донъяла күп нәмә әсәйҙән тора тип аңғарам. Ирҙең кәйефен дә һин күрәһең, ир кешенең күңелен төшөрөү – ике тин дә бер аҡса, бер ауыҙ һүҙ етә. Улар бит күңелдәре менән барыбер ҙә бала һымаҡ. Атай менән әсәй араһы йылы булһа, балалар ҙа шат. Эсеңдә дөрләп уттар янған саҡта ла дарҫ-дорҫ йөрөмәһәң, йылмайып-көлөп торһаң, бала күңеле бөтөн була. Сабый кешегә китек күңел менән йәшәүе бер ҙә еңел түгел бит ул, уның киләсәк яҙмышы, ниндәй холоҡло булыуы әсәнең балаға ни ҡәҙәрем аяулы була белеүенән дә тора. Ҡатын кешегә әртис булырға кәрәк инде ул, уға ла һәләт кәрәк, унһыҙ булмай, сөнки теләйһеңме, теләмәйһеңме, һинең кәйефең ирҙә лә, балаларҙа ла сағыла. Ул яҡлап килендәремдән шул тиклем уңдым, бына бөгөн генә рәхмәт әйтеп алдым әле, балаларҙы яҡшы тәрбиәләйһегеҙ, улдарым ҡараулы, тип. Ҡыҙыма бәләкәй сағында, ҡайһы саҡ турһайыбыраҡ китһә, улай асыуланып йөрөмә, һиңә бит шул тиклем йылмайыу килешә, ти инем, “әтеү, әсәй, гел көлөп кенә йөрөйөм дә ҡуям”, ти торғайны шунан, йөҙө яҡтырып.\nТормош иптәшем дә яҡшы булды, эсмәне, ғәҙел эшләне, тормошобоҙға урлыҡ, алдаҡ керетмәне. Бойоғоп, бошоноп йөрөгән сағы ла булманы, бик күңелсәк ине ул. Урыны ожмахта булһын инде! Бер-беребеҙгә таяныс булып донъя көттөк. Тормош ныҡ ауыр булды тип зарланырлыҡ түгел ул, һәр замананың да үҙенә күрә ҡыйынлығы була, үҙеңсә еңелләштерергә тырышып йәшәйһең инде. Күмәк баланы ла ҡарауы бер ни түгел, үҙеңде тәртиптә тотһаң, балаларың да һиңә ҡарап тартыла, тормош мәшәҡәттәрен еңергә өйрәнә ул.\nМаһинур апай Шаһисолтанованың һәр әйткәне – үҙе оло һабаҡ. Һөйләүенән бигерәк үҙ өлгөһө менән иғтибарҙы йәлеп итә, ылыҡтыра ул. Ҡул эштәре менән йортон биҙәргә әүәҫ булһа, күңелен шиғыр уҡып баҫырға ярата икән. Тағы ла көндәлектәр алып барырға, тәҙрә төптәрен, баҡса тултырып гөлдәр үҫтерергә лә өлгөрә. Ә иң төп хәстәре, шулай ҙа – балалары. Донъяның тәмен тойоп, йәмен табып йәшәй белеү маһирлығы бар унда. Ғүмере буйы ҡояш аҡылы менән йәшәгән ул, башҡаларҙан әллә нәмәләр талап итмәйенсә, гел йылытҡан, кеше күңелдәренә яҡтылыҡ, яҡшылыҡ өләшкән. Аҫыл ағинәйҙең күңеле һәр ваҡыт әлегеләй нурлы һәм түңәрәк булһын!


11 Ғинуар 2019, 17:45\nБатыр исемен Сура 1550 – 1552 йылдарҙа Ҡазанды урыҫ ғәскәрҙәренән яҡлап һуғышҡан осорҙа ала. Үҙе Тамъян ырыуы кешеһе була, ә уларҙың Оло Ҡыҙыл йылғаһы буйҙарына килеп урынлашыуҙарына яҡынса 470 йылдар самаһы бар.\nСура батыр һуғышҡан, йәшәгән ерҙәрҙә уның исеменә бағышланған ер-һыу атамалары ла бихисап.\n…Шулай тыныс ҡына йәшәп ятҡанда йәйләүҙәге башҡорттарҙы бер төркөм ҡалмыҡ һыбайлылары баҫып ала. Быны ишеткән Сура, бер нисә ырыу вәкилдәре менән бер булып, баҫҡынсыларҙы аңдый башлай. Ләкин бер мәл ул үҙе генә тороп ҡала, шулай ҙа уҡ-һаҙағын яңырта ла ҡалмыҡтарға һөжүм аса. Ошо ваҡыт өйҙә ҡалған әсәһе менән ҡатыны эҙләп килеп етә. Уларҙың өсәүһен дә ҡулға алалар һәм Сураны – бер яҡҡа, ә яҡындарын икенсе яҡҡа оҙаталар. Батыр ҡалмыҡтар ҡулында һарыҡ көтә.\nБер ваҡыт ҡатыны менән әсәһе уның ҡайҙа йөрөгәнен ишетеп ҡала һәм эҙләп сығып китә. Уны тапҡас, таңға ҡарай тирмәгә инеп, уятып алып ҡасалар. Ҡалмыҡтар арттарынан ҡыуа төшә. Был арала улар ҡасып барып, Ҡушый ауылын үтеп, бер биләнгә килеп етә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡатыны Йәмилә ҡапыл ауырып китеп, ошонда донъя ҡуя. Дошмандарҙың килеүен күреп ҡалғас, Сура батыр әсәһен алға ебәрә, ә үҙе, уларға ата-ата, Ҡолғана ауылы яғына ҡарай саба. Дошмандар уны яңынан тотоп алып китә.\nОшонан һуң Сура батыр ҡалмыҡтар менән алышҡан урынды – Ҡансура, ә уның тирмәһе янынан аҡҡан йылғаны әсәһе хөрмәтенә Ҡаҙна йылғаһы тип йөрөтә башлайҙар.\nСурасапҡан ҡойоһо исеменең мәғәнәһе: элек Юлдаш ауылынан Ҡырҡты аша Рысҡужа, Амангилде, Үтәгән ауылдарына тура юл булған. Сура батыр шул тирәнән йылға аша атында тура сапҡан, тип аңларға кәрәк. Эргәһендәге ауылды ла Тирмән тип әйтәбеҙ, тик ваҡыт үтеү менән тирмәне лә юҡҡа сыҡҡан.\nҠаҙаҡ далаларынан баҫҡынсылар менән алышта Сура үҙенең ғәскәрен юғалта. Уға яңғыҙына ҡыуыусыларҙан ҡасырға тура килә. Шишмә эргәһендә атынан төшә лә уны өркөтә, ә үҙе ҡамыштар араһына инеп ята, һыуҙа ҡамыш менән тын ала. Ҡыуып килеүселәр ат артынан китә һәм Сура тере ҡала.\nҠалмыҡ баҫҡынсылары менән Ҡолғана ауылы янында осрашалар. Йола буйынса, иң тәүҙә һәр ғәскәрҙән берәр батыр алышырға тейеш була. Башҡорттарҙан Сура батырҙың улы Ҡансура сыға. Алышта ул еңә. Үлгән ҡалмыҡ батырын ат ҡойроғона бәйләп, халыҡҡа күрһәтергә ауылға һөйрәтеп алып киләләр. Аҙаҡ уны бер күлгә ташлайҙар. Был урын Ҡалмыҡ күле булып китә. Ә Ҡансура һуғышҡан, батыр исемен алған ерҙе Ҡансура яланы тип исемләйҙәр.\nҠалмыҡтар менән башҡорттар араһында һуғыштар йыш булып торған. Шуларҙың береһендә беҙҙекеләр тегеләрҙе Ҡыһыҡта тауында ҡамай һәм тулыһынса тиерлек ҡыра. Ҡасҡандарын баҫтырып барып, үҙҙәре тоҙаҡҡа эләгә. Ярлыҡап кисеүенә етер ерҙәрәк бик күп яугирҙәр, шул иҫәптән Сура батыр ҙа, һәләк була. Үҙен Киң туғай тигән ерҙә ерләйҙәр. Хәҙер ҙә унда ҡушҡайын үҫеп ултыра һәм ҡәбере лә беленеп ята.\nСура батырҙың шәжәрәһе лә билдәле. Рысҡужа ауылында суҡмарҙар араһы бар. Уның нәҫелдәре, сөнки батырҙың төп һуғыш ҡоралы суҡмар булған. 2011 йылда исемен мәңгеләштереү маҡсатында район башҡорттары ҡоролтайы ул ерләнгән урында мәрмәрҙән һәйкәл ҡуйҙыртты.\nМәғлүмәтте Рысҡужа ауылында йәшәүсе Рәжәп Хәлфитдин улы Яҡуповтан һәм уның «Сура батыр» тип аталған китабынан яҙып алдым.


Халыҡ һорауҙары яуапһыҙ ҡалмай.\n18 Ғинуар , 15:05\nБөтә республика һәм ҡала халҡы социаль селтәрҙәргә көнүҙәк һорауҙарын яуҙырып ҡына тора.\nБерәүҙәр юл, икенселәр һыу, өсөнсөләре ремонт һәм башҡа кәрәкле коммуникацияларҙың ҡасан булыуы менән ҡыҙыҡһына. Республика менән идара итеү үҙәге белдереүенсә, бөтә һорауҙар ҙа бөгөн генә, еңел хәл иткәндәй ҙә түгел, шулай ҙа бөтә мөрәжәғәттәрҙе Республика Башлығынан алып ҡала хакимиәте башлығы һәм уның урынбаҫарҙары бер ваҡытта ла иғтибарһыҙ ҡалдырмай, ваҡытында яуап бирә.\nӘ хәҙер беҙ Стәрлетамаҡ халҡын борсоған һорауҙарға туҡталып үтәбеҙ( социаль селтәрҙәрҙән алынды)\nВалентина Ғәбитова: 7-се мәктәптә ҡасан спорт залы буласаҡ?\nСтәрлетамаҡ ҡала хакимиәтенең яуабы: 7-се мәктәпкә яңы спорт залы төҙөүҙең проект смета документацияһы тулыһынса әҙер тиергә лә була. Бары тик дәүләт экспертизаһына ебәрергә генә ҡалды. 2022 йылдың икенсе кварталында ыңғай һөҙөмтә алғандан һуң ғына, финанслау сығанаҡтарын билдәләп, яңы спорт залын төҙөүҙө башлаясаҡбыҙ.\nЮлиә Тарасова: Маршруткалар йөрөшөн хәл итегеҙ. Ҡайһы берҙә көтөп алып булмай. Мәҫәлән, ВТС яғында туҡталыштар ҙа юҡ.\n- Йәмәғәт транспорты хәрәкәтенең схемаһы пассажирҙарҙың һаны буйынса билдәләнә. Көн һайын пассажирҙар һаны буйынса контроль һәм "ГЛОНАСС" навигация системаһы ярҙамында мониторинг үткәрелә. Бынан тыш, ул бөтә маршруттары буйынса автобустар эшен, пассажирҙар туҡталышта автобустарҙы оҙаҡ көтмәһен өсөн хәрәкәт интервалын күҙәтеп барырға, хәрәкәт схемаһын үтәүҙе контролдә тоторға мөмкинлек бирә. Автобустың емерелеп ултырыуы ла мөмкин.Шул ваҡытта әлбиттә хәрәкәт интервалы оҙайтыла..\nБыл мәсьәлә буйынса өҫтәмә һорауҙарығыҙ булһа ҡала хакимиәтенең сәнәғәт, транспорт һәм бәйләнеш бүлегенә шылтыратырға мөмкин: 24-12-16


«Салауат Юлаев» Ярославлдең «Локомотив»ын отто – дүртенсе уйын рәттән еңеү // Спорт | новости башинформ.рф\n9:30, 11 декабря 2017 Спорт\nӨФӨ, 2017 йыл, 11 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.\nЯрославлдең «Локомотив»ы «Салауат»тың үҙ боҙондағы һуңғы уйынында Континенталь хоккей лигаһында рекордтан башланы: биш секундтан Бен Скривенстың ҡапҡаһына тәүге шайба осоп инде. Схемаһы ябай: шайбаны ташлап ебәреүҙә еңеү, уңышлы тапшырыу һәм гол. «Өфө-Арена»ла йыйылғандар нимә булғанын да аңламай ҡалды. Александр Емелин үҙ иҫәбенә мәрәй яҙҙы. Беренсе осор уртаһына Өфө дружинаһы биш минутҡа уйынсылар һаны буйынса әҙселектә ҡалды. Йәнә биш секунд «юлаевсылар» өсөн хәл иткес роль уйнаны (быныһында тәнәфескә биш секунд ҡалғас): Брэндон Козун «Локомотив» өсөн икенсе шайба индерҙе: – 0:2.\nТәнәфестән һуң «Салауат»тың ҡапҡаһын Андрей Кареев һаҡлай башланы. Ҡапҡасының өфөләр формаһында әлегә бер тапҡыр ҙа еңмәүенә ҡарамаҫтан, тамашасылар голкиперҙы алҡышлап ҡаршы алды. Боҙҙа кеше ышанмаҫлыҡ хәл башланды. Михаил Юньков иҫәптәге айырманы ҡыҫҡартты. Һуңынан Игорь Макаров хәләл ефете Лера Кудрявцева алдында һуғышҡа ҡыҫылды һәм бөтә майҙанды ғына түгел, команданы ла ҡыҙҙырҙы. Ике яҡ уйынсыға ла штраф һалынды һәм бер нисә секундтан Теему Хартикайнен башҡарыуында икенсе шайба ярославлдәрҙең ҡапҡаһына инеп китте – 2:2.\nӨсөнсө осорҙа «Салауат» үҙ уйынын дауам итте. Өсөнсө шайбаны башланғыс звено уйынсылары ойошторҙо: Хартикайнен һәм Арзамасцев үҙ иҫәбенә гол тапшырыуҙы яҙҙы, уны тура һелтәү менән Йонас Кемпайнен тамамланы – 3:2. Уйын аҙағында Ярославлдән килгән ҡунаҡтар һуңғы мөмкинлеген файҙаланды һәм ҡапҡаһын буш ҡалдырып, алтынсы уйынсыһын сығарҙы. Әммә уны һаҡлай алманы. Максим Майоров дүртенсе шайба индерҙе, ләкин ул иҫәпләнмәне.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, ҡапҡасы Андрей Кареев Өфө клубында тәүгә еңеү яуланы.\nТеги: Салауат Юлаев, хоккей


Милли баҫмаларға яҙылыу ҙа халҡыңа хеҙмәт итеү ул... » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Гәзиткә яҙылыу » Милли баҫмаларға яҙылыу ҙа халҡыңа хеҙмәт итеү ул...\n26.04.2013 Милли баҫмаларға яҙылыу ҙа халҡыңа хеҙмәт итеү ул...\n2013 йылдың икенсе ярты йыллығына “Йәшлек”кә яҙылғандар аҙнаға бер тапҡыр бөгөнгө кеүек 24 битлек гәзит аласаҡ. Оҡшаймы?\nБөгөн күп кеше рухи ҡиммәттәрҙән матди байлыҡты өҫтөн ҡуя. Эйе, байлыҡ-муллыҡ шәп нәмә инде ул. Әммә әйләнә-тирәгеҙҙә йәнһеҙ гәлсәрҙәр, аҫылташтар, ультразаманса йыһаз, көн һайын “ҡара тишек”кә киткән кеүек аҡса һурған автомобиль генә булһа, донъя барыбер ҙә күңелһеҙ тойолор ине.\nБеҙ шундай халыҡ тоҡомо – күңелебеҙгә сәхрәләр киңлеге, моң, йәнтөйәккә бәйләнгәнлек, иҫ киткес киң күңеллелек һалынған. Битарафлыҡ менән моңһоҙлоҡ аҙағыраҡ килеп ҡушылған холоҡтор. Бөгөнгө замандашыбыҙҙың күбеһе тап ошо сифаттарҙы ҡырталашып үҙенә һеңдерергә маташа. Йортона инәһең, барыһы ла тәртиптә кеүек – заманса йәшәйеш, өҫтәл буш түгел, зауыҡ та бар. Әммә нимәлер етмәй. Аҙаҡ төшөнәһең – был китапһыҙ, гәзит-журналһыҙ йорт. Йәнә бер өйгә инәһең. Мөләйем генә бабай менән инәй. Күҙлеккенәләрен кейеп, бөгөнгө почтаны ҡарайҙар. Өлкән быуынға йәнә бер һоҡланып һәм ғорурланып сығаһың. Улар шул тиклем күпте күрҙе, кисерҙе, ә асылдарына тоғро ҡала белде, шөкөр итәләр һәм бөгөн дә замандан артта ҡалмаҫҡа тырышалар.\n“Гәзит уҡырға ваҡыт юҡ!” – тип ҡырт киҫеүҙе күп ишетәбеҙ. Эйе, ятып телевизор ҡарау, йә буш хәбәр һөйләшеп ултырыу еңелерәк тә шул. Аҙнаһына бер тапҡыр, 24 сәғәтлек тәүлектең бер нисә генә минутын гәзит уҡыуға бүлеү – улай уҡ ваҡытты исраф итеү түгелдер ул. Уйлағыҙ әле.\n“Гәзиткә яҙылырға аҡса юҡ!” – тип тә йөҙгә бәреүселәр етерлек. Бушҡа күпме аҡса түгеүҙе иҫәпләүсе юҡ. Ярты йылға 447 һумды (“Йәшлек”тең икенсе ярты йыллыҡҡа подписка хаҡы) айына, көнөнә бүлгәндә лә, айына – 74 һум, көнөнә ике һум да бер нисә тин килеп сыға. Күрәһең, хәлебеҙ, ысынлап та, мөшкөлдөр.\n“Гәзиттә уҡырлыҡ нәмә юҡ!” – тигәнен ишеткән бар халҡыбыҙ зыялыларынан да. Башҡорт интеллигенцияһы үпкәләһә, үпкәләһен, әммә күбеһе аҡсалы була тороп та, бармаҡ менән генә һанарлыҡ баҫмаларыбыҙҙы яҙҙырып уҡырға теләмәй. Редакцияға килеп, бушлай гәзит һорауҙары оят. Башҡорт йырсыһы, башҡорт яҙыусыһы, ғалимы йә йәмәғәт эшмәкәре, ғөмүмән, халыҡтың билдәле шәхесе тигән һүҙҙе күтәреп йөрөп тә, милли баҫмаларға битараф ҡалыу – манҡортлоҡҡа илтер юл. Гәзит әлегә 8 һәм 16 битлек, июлдән 24 битлек булып сығасаҡ һәм шул күләмдә уҡырлыҡ нәмә тапмаусының белем кимәле ниндәй икәнен самалауы ауыр түгел.\n“Почта ваҡытында килмәй!”, йә айырыуса ҡалаларҙа “Почта йәшниген ваталар!” тигән аҡланыуҙар ҙа етерлек. Был да үҙенә күрә бер бошмаҫлыҡ, проблемаларҙы хәл итеүҙең иң еңел юлы. Был юл менән барһаҡ, башҡалар беҙҙең елкәгә менеп ҡунаҡлаясаҡ.\n“Гәзитегеҙҙә тәнҡит юҡ!” Был, бәлки, ниндәйҙер кимәлдә дөрөҫлөккә тап киләлер. Әйҙәгеҙ, йәмәғәт, аҡыллы, урынлы тәнҡитте үҙегеҙ яҙып ебәрегеҙ.\n“Проблемаларҙы яҡтыртмайһығыҙ!” – тип ғәйеп ташлаусыларға ла, әйҙәгеҙ, бергәләп яҡтыртайыҡ, тип өндәшәбеҙ. Бөтә яуаплылыҡты бер баҫма ғына үҙ өҫтөнә ала торған замандар үтте.\nДуҫтар! Милләттәштәр! Йәштәр! Бығаса булған заманда ла, бөгөн дә беҙ бер-беребеҙгә кәрәк булғанбыҙ, кәрәкбеҙ. Ҙур тырышлыҡтар һалып бар иткән баҫмабыҙҙың киләсәген бергәләп яҡты итәйек.\n“Йәшлек”кә 2013 йылдың икенсе ярты йыллығына яҙылыу хаҡы – 447 һум 54 тин. Индексы – 80148.


Ҡырҡтан ашыу башҡорт ырыуҙары араһында, әлеге ваҡытта башҡа бер төрки халыҡтарында ошо исемдәге этник төркөм булмаған хәлдә лә, тарихи сығанаҡтарҙа иҫкә алынған ҡәүемдәрҙең береһе - уран атамалы ырыу ҙа бар. Уран ырыуы башҡорттары, башлыса, хәҙерге Яңауыл районы ауылдарында йәшәй һәм төньяҡ башҡорт ырыуҙары составына инә. Шуныһы ҡыҙыҡлы, хәҙерге заман башҡорт теле өсөн уран этнонимының бер ни тиклем ятыраҡ тойолоуы ла тиккә түгелдер - бында ла, бәғзе бер башҡорт ырыу атамаларына хас булғанса, тарихи боронғолоҡ сатҡылары сағылышы асыҡ һиҙелә. Әгәр ошондай сағыштырыу мөмкин булһа, "Уран" атамаһын да, телебеҙҙә архаик эпохаларҙан бирле һаҡланып ҡалған Урал топонимы кеүек үк, беҙҙең заманда ла башҡорттоң боронғолоғон белдереүсе феномен сифатында ҡарау урынлылыр.\nХәҙерге заман этнологияһында уран ырыуының килеп сығышы ҡатмарлы һәм әлегә бер төрлө генә аңлатып булмай торған ғилми проблема булып ҡала. Тарихи яҙма-тикшеренеүҙәр (историография) өлкәһендә уран ырыуы менән бәйле байтаҡ ҡына ғилми хеҙмәттәрҙе атап була. XX быуатта йәшәгән төрөк дәүләт эшмәкәре һәм ғалим Мехмет Фуат Кёпрюлюҙең осман төрөктәре хаҡындағы әҫәрҙәрендә уран исемле ҡәүем дә иҫкә алына. Башҡорт этнологы Рәил Кузеев "Башҡорт халҡының килеп сығышы" исемле фундаменталь хеҙмәтендә уран ырыуы башҡорттарының дыуан ырыуы менән ҡәрҙәш булыуы хаҡындағы фаразын бәйән итә. Билдәле булыуынса, күренекле ғалим үҙенең ғилми яҙмаларында, тарихи сығанаҡтарҙан тыш, халыҡ араһында киң таралған риүәйәттәрҙе лә ҡуллана. Әлеге осраҡта ул Яңауыл районының Ҡарман ауылында табылған бер боронғо ҡулъяҙмала урандарҙың ата-бабаларының береһе сифатында Дыуан Һаҡал исемле кеше аталыуына таяна. Ғалим ошо исемде "Монголдарҙың йәшерен тарихы" тарихнамәһендә иҫкә алынған Дорбен тигән монгол ҡәбиләһенә нигеҙ һалыусы Дува-Сохор менән сағыштыра. Ул "дыуан этнонимын монголдарҙың дурбан (дюрбэн) ҡәбиләһе атамаһы менән идентификациялап (бер үк, тип иҫәпләп) була", - тип яҙа. "Күренеүенсә, урандарҙың этногенетик риүәйәттәре билдәле рәүештә дыуан ҡәбиләһе генеалогияһы менән бәйле", - тип фараз итә этнолог. Ғалим дыуан-уран исеме аҫтында башҡорттар составына ҡушылған этник төркөмдәрҙең заманында Үҙәк Азияла йәшәгән монгол йәиһә төрки-монгол мөхитенән сығыуын раҫлар өсөн етерлек дәлилдәр булыуына һылтана. Р.Ғ. Кузеевса, II мең йыллыҡ баштарында улар Арал буйы далаларында йәшәп, ҡара-ҡатай, табын һәм ҡыпсаҡ этносәйәси берләшмәләре тәьҫирендә этник трансформацияға дусар була, ә һуңынан Көньяҡ Урал тарафтарына күсеп китә.\nХәҙерге тарихсыларҙан Салауат Хәмиҙуллин Р.Ғ. Кузеевтың уран ырыуы хаҡындағы ҡайһы бер фекерҙәрен бер ни тиклем кимәлдә тәнҡит күҙлегенән ҡарау кәрәк, тип иҫәпләй. Уныңса, беренсенән, "дыуан" һәм "дурбан" этнонимдарын бер үк, тип әйтеү өсөн нигеҙ юҡ. "Дурбан" ("дюрбэн", "дорбен") атамаһы монголса "дүрт" һанын аңлата, ә алдараҡ телгә алынған монгол юлбашсыһы Дува-Сохорҙың тап дүрт улы булып, уларҙың вариҫтары дүрт тармаҡлы Дорбен-ирген ҡәбиләһен хасил итә. Ошо ҡәбиләнең тәү бабаһы Дува-Сохор Сыңғыҙхан бабаларынан булған Добун-Мергендың оло ағаһы тип һанала. XIV быуат тарихсыһы Рәшид ад-Дин дә дурбандарҙың монгол-нирундар, йәғни ысын монголдарға ҡарауы хаҡында мәғлүмәт ҡалдырған. XVI быуатҡа ҡараған "Шейбани-намә" әҫәрендә Шейбани хандың олатаһы булған күсмә үзбәктәр дәүләтенә нигеҙ һалыусы Әбелхәйер ханға (1412-1468) теләктәшлек белдергән ҡәбиләләр араһында дурман (монголса - дорбэн) ҡәүеме лә теркәлгән. Ә XVII быуатта рус документтарында теркәлгән "дуван" исемле башҡорт ырыуының ошо ваҡыт арауығында ғына дурмандан дыуанға әйләнеүен ысынбарлыҡҡа тап килә, тип әйтеп булмай.\nШулай итеп, дурман - дыуан (дуван) этнонимдарын бер үк ҡәбиләгә ҡарауын раҫлау үтә бәхәсле. Шул уҡ Нуғай Урҙаһында дурмен һәм дыуан этнонимдары бер үк ваҡытта иҫкә алына.\nДыуан этнонимы нигеҙендә ысынбарлыҡта, күрәһең, Алтын Урҙа дәүләттәрендә "дуван" титулын йөрөтөүсе социаль ҡатлам кешеләре атамаһы ята. Мәҫәлән, Ҡаҙан ханы Мөхәммәт-Әминдең нуғай хакимы Муса мырҙаға ҡоҙалашыу мәсьәләһе буйынса һөйләшеү өсөн үҙенең Хушкилде исемле дуванын ебәреүе хаҡында 1489 йылда теркәлгән яҙма бар. Шул уҡ Нуғай Урҙаһында дуван вазифаһы булыуы хаҡында тикшеренеүсе Б. Кочекаев былай яҙа: "Дувандар бейҙең төрлө дипломатик һәм финансҡа ҡараған бойороҡтарын үтәгән, дипломатик хат алышыу алып барған, сит ил илселектәрен ҡаршы алған, бей янындағы совет сәркәтиптәре булған, сит ил кешеләре алып барған транзит сауҙаға һалынған пошлина йыйыуҙы етәкләгән, ҡул аҫтындағы халыҡтан һалым йыйған һәм хөкөм итеү функцияһын үтәгән".\nШуныһы ҡыҙыҡлы, Дыуан-Әйле шәжәрәһендә ошо ырыуҙың баш бабаһы сифатында Майҡы бейгә бер туған булған Юлбуға күрһәтелә. Ә Майҡы бейҙе шул уҡ табын, ирәкте, балыҡсы, танып ырыуҙары башҡорттары үҙҙәренең тәү бабаһы итеп таный. Әйткәндәй, 1725 йылда башҡорт ерҙәренә махсус рәүештә килгән Көнгөр бургомистры Юхнев үҙе төҙөгән башҡорт олоҫтары исемлегенә Дыуан-Табын олоҫон да теркәп ҡуйған. Әле аталған ырыуҙар менән бер рәттән, әйлеләрҙең, дыуан-әйлеләрҙең дә төп генетик маркеры R1a - M198 булған хәлдә, уран ырыуы вәкилдәренең N1c гаплотөркөмөнә ҡарауы асыҡланды. Был шулай уҡ уран башҡорттарының дыуандар менән яҡын нәҫелдәш булмауын күрһәтә. Тимәк, уран шәжәрәһендәге теркәлгән Дыуан Һаҡал исемле тәү бабаның бер нисек тә дыуан ырыуына мөнәсәбәте булмай, был бары тик ошо легендар шәхес биләгән вазифа менән бәйле атама-ҡушамат булыуы ғына мөмкин, тип фараз итергә ҡала. Ә бит дыуан ырыуының формалашыуы Алтын Урҙа дәүеренә ҡараһа, уран этнонимы бынан бик күпкә алдараҡ осорҙарҙы сағылдырған яҙма сығанаҡтарҙа осрай. Тап шуның өсөн этнолог Р.Ғ. Кузеевтың уран һәм дыуан ырыуҙарының бер сығышлы булыуҙары хаҡындағы фаразы менән килешеп булмай.\nЯҙылған: 18.01.21 | Ҡаралған: 258