30.04.2011 ҠАР ИЛЕНДӘ ҠАЙЫНДАР ҘА ЮҠ, ИСМАҺАМ, СЕР ҺӨЙЛӘРГӘ\nБованенково Сё-Яха, Морды-Яха һәм Надуй-Яха йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Бындағы сәнәғәт һәм көнкүреш объекттары бер нисә майҙанға һибелгән. Беҙ 45 көн йәшәргә һәм эшләргә тейеш булған объекттар 3-сө майҙанда урынлашҡан булып сыҡты. Әйтеүҙәренә ҡарағанда, был майҙан башҡаларынан ҙурлығы менән дә, кешеләренең күплеге менән дә айырылып тора. Башҡаларын күрмәгәс, улар хаҡында һүҙ йөрөтә алмайым, әммә халыҡтың күплеге бер ҡарауҙа уҡ күҙгә ташлана. ҡайҙа баҡма, уҙған быуаттың һикһәненсе йылдары аҙағында аҙыҡ-түлек магазиндары алдындағы кеүек һыу буйы халыҡ: ашханаға инһәң дә, мунсаға барам тиһәң дә, хатта хәжәтеңде үтәү өсөн дә тубығыңды ҡыҫып сиратта торорға тура килә.\nБованенковола бер газ эшкәртеү заводы файҙаланыуға тапшырылған да инде. Әлеге ваҡытта икенсеһен сафҡа индереү буйынса эштәр башҡарыла. Бында ла эшкәртеү алдынан газды комплекслы әҙерләү ҡоролмаһының тәүге модуле һалынып бөткән. Ошо көндәрҙә уның икенсеһе тамамланыу алдында. Бер үк ваҡытта газ промыслаларынан заводҡа ҡәҙәре “зәңгәр яғыулыҡ”ты ҡыуыу өсөн торбалар һуҙыла. Обь – Бованенково тимер юл селтәренең 525 километры файҙаланыуға тапшырылған. Яҡын көндәрҙә ул Карское станцияһын да тоташтырырға тейеш. Ул сағында төҙөлөшкә кәрәкле материалдарҙы килтереү өсөн диңгеҙҙең боҙҙан әрселгәнен көтөп ятмаясаҡтар. Ағас, кирбес, металл конструкциялар, торбалар, яғыулыҡ-майлау материалдары, техника, аҙыҡ-түлек – барыһы ла тимер юлы менән килтереләсәк. Был иһә үҙ сиратында уларҙы күпкә арзанайтасаҡ.\nЮл файҙаланыуға тапшырылһа, Бованенковонан Салехард аша Мәскәүгә тура тимер юлы буласаҡ. Ямалға Рәсәйҙең үҙәк өлкәләренән килеп эшләгән кешеләр Һамар, Өфө, Силәбе, Төмән аша йөрөмәйәсәк, ә туранан-тура баш ҡаланан ҡырыҫ тәбиғәтле ҡарлы-боҙло ненец иленә юлланасаҡ. Хәйер, бында Мәскәү, Рязань, Түбәнге Новгород, Пенза, Кострома, Иваново һәм башҡа өлкәләрҙән килеп эшләгән бер генә кешене лә осратырға насип булманы. Ырымбур өлкәһе, Чечен, Дағстан, Татарстан Республикалары вәкилдәре лә бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Украина, Үзбәкстан һәм ҡаҙағстандан килгән бер нисә әҙәм бар. ҡалған халыҡтың 70 – 80 проценты Башҡортостандан. Бованенковола, һин ниндәй өлкәнән йәки республиканан, тип һорамайҙар, ә һин ниндәй райондан, тиҙәр. Күпселек халыҡ Мәләүез, Салауат, Ишембай ҡалаларынан. Көйөргәҙе, Ғафури, Стәрлетамаҡ, Дүртөйлө, Бәләбәй, Бүздәк райондарынан да кешеләр байтаҡ. Уҙған быуаттың етмешенсе йылдары уртаһында Ямалда ижади командировкала булғанда Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжми ҙә ғәжәпләнгән был күренешкә.\nҡайҙа ҡарама – яҡташтар,\nЯмалды ла үҙгәртәләр,\nҮҙҙәре лә үҙгәрәләр, –\nтип яҙған ул 1977 йылда үҙенең “Ямалда” тигән шиғырында.\nҡырыҫ тәбиғәт, ял көндәрһеҙ тәүлегенә ун сәғәткә һуҙылған ауыр эш, ҡатмарлы көнкүреш шарттары, ай ярымдан ашыу ғаиләнән айырылып тороу ир-аттың холоҡ-фиғелен үҙгәртмәй ҡалмай, әлбиттә. Өҫтәүенә, ғаиләһендә тыныслыҡ та булмаһа. Юҡҡа ғына берәү янғын һүндереүселәр депоһының тәҙрә төбөнә ҡара хәрефтәр менән: “Мин – мөгөҙлө болан, ә бисәм – фәхишә!” – тип яҙып ҡуймағандыр. ҡасан ғына бер-береһен өҙөлөп һөйгән, бер-береһе өсөн йәндәрен дә аямаған ир менән ҡатындың, телефон аша һүҙгә килешеп, айырылышыу сигенә еткәндәрен күреү аяныс. Ғаилә усағына даими рәүештә утын өҫтәп торһаң ғына ялҡыны ҡыҙыу була ул. Йылыһы булһа, йортта ла йәнлелек, балалар ҙа шат, мөхәббәт тә саф, ир менән ҡатын да бәхетле. Ә ярты ғүмерен ситтә үткәргән ир-ат ғаилә усағына нисек утын өҫтәһен?\nБер вагонда йәшәгән, икенсеме-өсөнсөмө вахтала ҡалып эшләүсе Стәрлетамаҡ егете ҡатынына шылтырата. Һин дә мин генә һөйләшеп ултыра торғас, быларҙың араһында гөлтләп нәфрәт уты тоҡанды ла китте.\n– Мин бында ярты йыл буйы өйгә ҡайтмайынса Ямалдың мәңге туң ерен тапайым, ә һин ҡыҙыл диңгеҙ буйында артыңды ҡыҙҙырып ятмаҡсыһыңмы? – тип ҡысҡыра яҡташым Стәрлеләге ҡатынына. – һиңә әйттем бит, баланы ла алып, мин ҡайтҡас бергә барырбыҙ. Ниңә сыпраңлайһың?\nУҡыусылар хәтерләйме, юҡмы икән, “Боландар иленә сәйәхәт” тип исемләнгән мәҡәләмдә вахта ысулы менән ситтә эшләүсе ирҙәр һәм уларҙың ҡатындары араһындағы мөнәсәбәтте асырға тырышҡайным инде. ҡыҙыҡ күреп яҙмағайным уны. Кеше, уның булмышы, яҙмышы тураһында хафаланыуҙар нигеҙендә тыуғайны ул әҫәр. Мәҡәлә ташҡа баҫылғас, төрлө фекер ишетергә тура килде. Улар араһында миңә ләғнәт уҡығандар ҙа табылды, хуплаусылар ҙа осраны. Ире Радужный ҡалаһында эшләгән Зәйнәп исемле ҡатындың әйткәндәре хәтеремә һеңеп ҡалған: “Ныҡ дөрөҫ әйткәнһең дә ул, Сибәғәт. Һинең мәҡәләңдә яҙылғандарҙың хаҡлығын раҫлап, редакцияға хат та һалып ебәрергә уҡталғайным да, ирем белеп ҡуйыр тип ҡурҡтым. Мин йәш бит әле, өйҙә бикләнеп, иремдең ситтә йөрөгәненә нисек түҙеп ятайым, һөйәрем бар. Ләкин ул бит ваҡытлыса мауығыу ғына, енси ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү. Мин барыбер иремде генә яратам. Ул мине өрмәгән ергә ултыртмай, балаларым өсөн өҙөлөп тора, ғаиләбеҙ етеш тормошта йәшәһен тип мал таба”.\nИке-өс көндән яҡташымдың кәйефе юҡлығын күреп, һорап ҡуйҙым:\n– Нимә булды, эштә берәй проблема килеп тыуҙымы әллә?\n– Юҡ та, эштә барыһы ла ҡәҙимгесә. Бөгөн ҡатын шылтыратты. Тәки үҙ һүҙен һүҙ итеп, Мысырға ял итергә китеп барған. Баланы минең әсәйгә ҡалдырған да киткән, йүнһеҙ. Күптән айырылышыуға сәбәп эҙләп йөрөй ине инде ул, быныһы һуңғы аҙым булды, ахырыһы.\n– Килешеп китерһегеҙ, бәлки, – тим, тегене тынысландырырға тырышып. – Мысыр йәһәннәм түгел дә инде, ял итер ҙә, ҡайтыр.\n– Юҡ! – Өҙә һуҡты яҡташым. Хатта күҙҙәренән осҡондар сәсрәп китте. – Ул һиңмай бер ужым быҙауын эйәртеп киткән диңгеҙгә!\nЙөрәге ни тиклем генә һыҙланһа ла, үҙен ныҡ тотто яҡташ егет, бирешмәне. Башкөллө эшкә сумды, ғаилә проблемаларынан ваҡытлыса ғына булһа ла арындырып торорға хеҙмәт ярҙам итте шикелле. Хәйер, бында Башҡортостан егеттәренең кемеһелер насар эшләй тип әйтеп булмай. Ниндәйҙер тормош мәшәҡәттәре, проблемалар килеп тыуыуға ҡарамаҫтан, бирешмәйҙәр, барыһы ла уңған, көс-ғәйрәттәре ташып тора. Эшләргә һәләттәре лә, теләктәре лә бар. Дөрөҫ, улар тәү ҡарашҡа барыһы ла бер төрлөрәк. Характерҙары ла оҡшаш, маҡсаттары ла бер. Себер тарафтарына ла уларҙы бер үк сәбәп – республикалағы эшһеҙлек һәм аҡсаһыҙлыҡ алып килгән. Мәгәр үҙҙәренең тормош позициялары, хеҙмәткә булған ынтылыштары, һайлап алған һөнәрҙәренә тоғролоҡ һаҡлауҙары һәм рухи донъяларының сафлығы менән улар минең иғтибарымды йәлеп итә алды. Шундайҙарҙың береһе – Илеш районы егете Зәйтүн Миңъязов.\nҘур Рәсәйҙең сикһеҙ киңлегендә яҡты йондоҙ булып балҡыйҙар\n– Мин Ямалда 2006 йылдан инде ул, – ти Миңъязов. – Үҙебеҙҙең районда эш булмағас, дүрт-биш егет һөйләштек тә, Уренгойға сыҡтыҡ та киттек. Бында ла беҙҙе берәү ҙә көтөп тормай икән дә. Вокзалда йоҡлап йөрөйбөҙ. Аҙнанан ашыу бер ойошманан икенсеһенә йүгерә торғас, аҡса ла, ашарға ла бөттө. Бергә килгән иптәштәрем миңә күҙҙәренең ағы менән ҡарай башланы. Шулай үҙ-ара һуғышыр сиккә еткән сағыбыҙҙа бәхет йылмайҙы – ошо ойошмаға килеп морон төрттөк. Шунан бирле төрлө эштә йөрөргә тура килде: балта оҫтаһы ла, стропальщик та, монтажник та, звено етәксеһе лә булдым. Хәҙер килеп административ-көнкүреш комплексы төҙөү менән мәшғүл бригада менән етәкселек итәм.\nЗәйтүн заманында бил бирмәҫ көрәшсе лә булған. Башҡортостанда ла, Татарстанда ла йыл һайын һабантуйҙарҙа ла, башҡа ярыштарҙа ла йыш ҡатнашҡан. Еңеүҙәр ҙә, еңелеүҙәр ҙә булған, әлбиттә, ярыш бит шуның өсөн. Ләкин бер алыш ваҡытында уңайһыҙ төшөп, бот төбөнән аяғының быуынын ҡаймыҡтырған. Шунан бирле аяғы зәғифләнеп ҡалған. Тәүлегенә биш-алты тапҡыр көн торошо үҙгәргән Ямалда еңел түгел бындай имгәнгән быуын менән.\n– Район табиптары ла, үҙебеҙҙең республика, Татарстан табиптары ла дауалап ҡараны, файҙаһын күрмәнем, – Зәйтүн ғәйепле кеше һымаҡ миңә ҡарай. – Өшкөрөп-төкөрөп дауалаусы имсе әбейҙәргә йөрөүҙәрҙең дә фәтүәһе булманы. Хәҙер ҡул һелтәнем. Иң мөһиме, баш иҫән булһын да, Аллаһы Тәғәлә ошо һаулығымдан айырмаһын.\nҡайтыр саҡта ғына матур яңылыҡ ишетеп, ысын күңелдән шатландыҡ – фиҙакәр хеҙмәте, ҡул аҫтында эшләгән кешеләр менән оҫта етәкселек иткәне, туплаған бай тәжрибәһе өсөн Зәйтүн Миңъязовты участка мастеры итеп үрләткәндәр!\nАғымдағы йылдың август айында файҙаланыуға тапшырылырға тейешле һыу һурҙырыу станцияһының эсен яңғыратып, Айрат ағай Шайғәрҙәнов йыр йырлай. Тыумышы менән Миәкә районынан булһа ла, Мәләүез ҡалаһында йәшәй ул.\n– Мин – үҙемде белә-белгәндән сәнғәткә ғашиҡ кеше. Бәләкәйҙән гармунда шәп уйнаным, – ти Айрат Ислам улы. – Унынсы класты тамамлағас, сәнғәт училищеһына барырға уйым бар ине, тик атайым ебәрмәне. “Әртис кеше бәхетһеҙ була ул”, – тине.\nСовет иле тарҡалғанға ҡәҙәре уларҙың ғаиләһе ҡаҙағстандың Экибастуз ҡалаһында йәшәгән. Айрат ағай шунда шахтала конвейер машинисы булып эшләгән. Милли республикалар, үҙаллылыҡ алып, үҙҙәрен айырым дәүләт итеп иғлан итә башлағас, яҡташтарыбыҙҙың күбеһе кеүек үк, Шайғәрҙәновтар ҙа Башҡортостанға ҡайтырға мәжбүр булған. Мәләүездә төрлө эштә йөрөгән Айрат Ислам улы. Тик донъя бөтәйтер өсөн яҡшы хеҙмәт хаҡы кәрәк бит, ә Мәләүездә ундай эште ҡайҙан табаһың?\nАйрат ағай һүҙ эҙләп кеҫәгә инә торған кеше түгел. Һәр әйткәнеңә тиҙ генә яуабын таба һала. Аҙыраҡ маҡтанып алырға ла күп һорамай.\n– Урманға сығып, йырлап ебәрһәм, елкәләренә тубырсыҡ һалып ҡайтып килгән тейендәр, бер ботаҡтан икенсеһенә һикерергә кәрәклеген онотоп, моңло тауышыма һоҡланып тора. Сысҡан ауларға сыҡҡан төлкөләр, эштәрен ташлап, арҡаларына ятып, минең йырҙы тыңлай, – тип көлдөрә беҙҙе Айрат Ислам улы. Аҙаҡ, беҙ көлгәндән кинәнес табып, үҙе лә рәхәтләнеп көлә. Юмор ҙа, ирония ла етерлек унда. Ләкин барыбер йырлаған сағында Айрат ағай етдиләнеп, уйсанланып китә. Хистәрен тышҡа сығармаһа ла, Мәләүездә ҡалған ҡатынын, ҡыҙы менән улын һағына торғандыр инде ул бындай саҡтарҙа.\nТалантлы кешеләр бик күп яҡташтарыбыҙ араһында. Фәнил ҡорбанғәлиев, мәҫәлән, грек-рим көрәше буйынса спорт мастеры. Ул Башҡортостан, Рәсәй кимәлендә үткәрелгән ярыштарҙа ҡатнашып, күп тапҡыр еңеү яулаған. Халыҡ-ара бәйгеләрҙә лә Ағиҙел ҡалаһы бәһлеүәне республикабыҙ көрәшселәренең данына тап төшөрмәгән. Хеҙмәт вахтаһында ла арыу-талыу белмәй эшләгән Фәнил Фаяз улы. Байкал-Амур магистрален һалыуҙа фиҙакәрлек күрһәткәне өсөн уны миҙал, бик күп Маҡтау грамотаһы менән бүләкләгәндәр. Бованенковола ла ҡорбанғәлиев үҙ иңенә һалынған бурысты намыҫ менән башҡара. Ул, бер ҡараһаң, ташсы, икенсе ҡараһаң, бетонсы. Балта эшенә лә бик маһир. Үҙе менән бергә эшләгән йәштәргә лә үтә талапсан Фәнил Фаяз улы. Нимәнелер еренә еткереп башҡармаһалар, көт тә тор, буран сығарыуы ла ихтимал.\nОлораҡ быуын вәкилдәренең хеҙмәткә ҡарата булған ихтирамлы ҡарашы йәштәргә лә ыңғай йоғонто яһамай ҡалмай. Стәрлетамаҡ егете Илдар Ғатауллин етәкселек иткән звенола барыһы ла тиерлек йәштәр.\n– Эльвир Сәлиховҡа – 27 йәш, Айрат Байғотлинға ла шул тиклем, сыуаш егете Максим Яковлевҡа 24 йәш кенә, – ти Илдар. – Шулай булыуға ҡарамаҫтан, улар эшкә тотонһа, ҡулдарына күҙ эйәрмәй. Бындай егеттәр менән теләһә ниндәй ҡыйынлыҡтарҙы ла еңеп сығырға була.\nЭльвир Салауат ҡалаһында тыуған. 20-се һөнәрселек лицейында уҡып, төҙөүсе-техник һөнәрен алып сыҡҡас, хеҙмәт юлын СНХРС ойошмаһында башлаған. 2008 йылда кәләш алған, хәҙер бер малайҙары үҫеп килә. Етмәһә, йәш ғаилә башлығы Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһында уҡып та йөрөй.\n– Ғаиләне, баланы ҡарарға кәрәк бит, – ти Эльвир. – Уҡыу ҙа түләүле. Шуға күрә, ҡыйын булһа ла, Уренгойға килергә мәжбүр булдым. Өйҙә ятҡанға берәү ҙә килтереп тоттормай ул.\nАйрат – милли батырыбыҙ ҡаһым түрәнең ырыуҙашы, Стәрлетамаҡ районының Айыусы ауылы егете. Ике һүҙенең береһендә легендар яҡташы менән ғорурланыуын йәшермәй. Ата-олатайҙарының тамырҙарын да ныҡлы өйрәнгән ул.\nАрмияға ҡәҙәре үк Наумовка ауыл хужалығы техникумын тамамлаған егет Айыусыла ферма мөдире булып эшләргә лә өлгөргән. Башлы-күҙле булғас, йәш ҡатынына, яңы ғына тәпәй баҫып килгән улына лайыҡлы тормош булдырыу маҡсатында, Себергә тартылған. Ғаиләһе алдында яуаплылыҡ тойоу ғәләмәтелер инде был.


Еңеү көнө айҡанлы Башҡортостан «Китап» нәшриәте автоуҙыш ойоштора // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nЕңеү көнө айҡанлы Башҡортостан «Китап» нәшриәте автоуҙыш ойоштора\n14:30, 30 апреля 2015 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 30 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.\nЗәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте республиканың ҡала һәм райондарында китап күргәҙмә-сауҙаһын ойоштора. Сара Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына һәм Әҙәбиәт йылына арнала.\nНәшриәттән хәбәр итеүҙәренсә, халыҡҡа «Башҡортостан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында», «Уларҙың ҡаһарманлығы — үлемһеҙ», Талха Ғиниәтуллиндың, Суфиян Поварисовтың һәм Шакир Янбаевтың «Һайланма әҫәрҙәре», «Кеше яҙмышы» (төҙөүсеһе Сабир Шәрипов); Зөһрә Ҡотлогилдинаның «Һуғыш яралаған бала саҡ», Рәшиҙә Бикмәтованың «Берлинға тиклем!», Екатерина Савельеваның «Еңеү ҡоралы» китаптары; мосолман, йыртма, мәктәп календарҙары, уҡыу һәм методик әсбаптар тәҡдим ителәсәк.\nКүргәҙмә 13 һәм 14 майҙа Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында, 15 майҙа — Әбйәлил районы Асҡар ауылының Үҙәк китапханаһында, 16 майҙа — Баймаҡ районы Темәс ауылының үҙәк майҙанында, 17 майҙа Баймаҡ ҡалаһының Үҙәк баҙарында ойошторола.\nТеги: «китап» нәшриәте,автоуҙыш


Башҡортостанда тыумыштан зәғиф ҡыҙыҡай, ниһайәт, балалар баҡсаһына йөрөй башлаған // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n16:27, 26 октября 2020 Йәмғиәт\nБашҡортостанда тыумыштан зәғиф ҡыҙыҡай, ниһайәт, балалар баҡсаһына йөрөй башлаған Фото: https://vk.com/club186768041\nСтәрлетамаҡ районынан өс йәшлек Софья Ғиззәтуллина, ниһайәт, мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһына йөрөй башлаған. Тәүҙә уны тышҡы ҡиәфәте арҡаһында балалар баҡсаһына алыуҙан баш тартҡайнылар. Был турала «Изгелек йәйғоро» йәмәғәт ойошмаһы ирекмәндәре хәбәр итте.\nБынан алда агентлыҡ яҙғанса, сабыйҙың аяҡ-ҡул бармаҡтары йәбешеп үҫкән. Софьяның ғаиләһе Стәрлетамаҡ районының Алатана ауылында бик ауыр шарттарҙа осто-осҡа ялғап көн күргән. Өҫтәүенә инвалид ҡыҙыҡайҙы балалар баҡсаһына алмағандар.\nРеспублика етәксеһе Радий Хәбиров ошо хәлгә иғтибар иткәндән һуң, ғаиләнең хәле яҡшырған, Ғиззәтуллиндар ике бүлмәле фатир алған. Ҡыҙыҡайҙы Израиль табиптары ла тикшергән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мейеһендә үҙгәрештәр башланыуға бәйле уның бармаҡтарын айырыу операцияһын эшләргә ярамай. Аҙаҡтан Софья һәйбәт итеп ашай алһын өсөн уға Өфө клиникаһында операция яһағандар, элек ул шыйыҡ аҙыҡ менән генә туҡланған.


Юй-ди — Башҡорт Википедияһы\nПутешествие на запад[d] һәм Путешествие на Запад[d]\nНефрит император — Мин дәүере һүрәте\nНефрит император (Юй-хуан шан-ди; 玉皇, Юй-хуан, йәки 玉帝, Юй-ди) — даос пантеонының юғары аллаһы. Ул күк йөҙө һәм кешеләрҙең эше менән идара иткән аҡыл эйәһе булараҡ һүрәтләнә. Иконаграфияла Юй-ди, ғәҙәттә, тәхеттә аждаһалар фигуралары менән биҙәлгән мантия кейеп, ҡулына нефрит табличка тотоп ултыра. Уның күк батшалығы үҙенең ҡатмарлы институттары һәм күп һанлы чиновниктары менән Ҡытайға оҡшаш.\n1 Ҡытай мифологияһы\n3 Яуызлыҡты еңеүе\n5 Нефрит император образы кинола\nҠытай мифологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠытай мифологияһында нефрит импрераторға бәйле бик күп тарих бар. Шулай уҡ Аҡ Лотос йәшерен йәмғиәтенең традицион фигураһы булараҡ та ҡарала.\nНефрит император тәүҙә саф бәхет һәм мөһабәт күк уттары һәм биҙәктәре принцы булған, тиҙәр. Тыуған сағында унан серле яҡтылыҡ бөркөлгән һәм тотош короллекте тултырған. Йәш сағында ул изге, аҡыллы һәм зирәк була. Ғүмерен мохтаждарға (ярлыларға һәм интегеүселәрҙә, яңғыҙҙарға, астарға һәм инвалидтарға) ярҙам итеүгә бағышлай. Бынан тыш ул кешеләргә генә түгел барлыҡ тере йән эйәләренә лә ихтирамлы һәм миһырбанлы була. Атаһы вафат булғандан һуң тәхеткә ултыра. Ул короллектә тыныс һәм имен булһын өсөн тырыша. Дао философияһын тарата. Һәр береһе 129 600 йыл (3602 йыл) дауам иткән 1750 эондан һуң ул алтын үлемһеҙлеккә етә. Тағы ла йөҙ миллион йылдан һуң, ниһайәт, нефрит императорға әүерелә).\nЯуызлыҡты еңеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМифтарҙың береһе Нефрит императорының нисек итеп күктәге барлыҡ аллаларҙың монархы булып китеүен һүрәтләй. Ваҡыт башланғанда Ер йәшәү өсөн ауыр, хәҙергегә ҡарағанда ҡырыҫыраҡ була. кешеләргә төрлө ҡот осҡос йән эйәләре менән эш итергә тура килә, уларҙы яҡлаусы аллалары күп булмай, бынан тыш, көслө иблистәр күктең үлемһеҙ йәндәренә саҡырыу ташлай. Нефрит императоры ерҙә йәшәгән һәм мөмкин тиклем кешегә ярҙам иткән ябай үлемһеҙ була. Ул үҙенең көсөнөң бары тик кешеләрҙең ыҙаланыуын еңеләтә алыуына ғына бик көйәләнә. Үҙенең Даоһын үҫтереү өсөн тауҙағы мәмерйәгә китә. Ул һәр ҡайһыһы 3 миллион йыл дауам иткән 3200 һынау аша үтә. Ул ваҡытта ерҙә ҡеүәтле яуыз йән үлемһеҙҙәрҙе һәм күк аллаларын еңеп Йыһанда үҙенең власын урынлаштырырға тырыша. Ул да нефрит император кеүек үҙенең көсөн арттырыға яңғыҙлыҡҡа һәм медитацияға китә. Ул һәр ҡайһыһы 3 миллион йыл тәшкил итәк 3000 һынау үтә. Үҙенең һуңғы һынауынан һуң ул үҙен бер кем дә еңә алмаҫына ышана. Ул ергә ҡайтып күктәргә һөжүм итер өсөн иблистәр армияһын йыя. Үлемһеҙҙәр хәүеф янауын тойоп, һуғышҡа әҙерләнә. аллалар ҡеүәтле иблисте туҡтата алмай һәм ул уларҙың барыһын да еңә. Нефрит императоры ошо һуғыш ваҡытында үҙенең үҫешен тамамлай. Ул ерҙе кешеләргә йәшәргә яраҡлы итеп үҙгәрткәндә һөр төрлө хәүефте ситкә ҡығанда күктән сағылған яуыз яҡтылыҡ күрә һәм нимә булғанына төшөнә. Күккә күтәрелә һәм яуыз йәндең ни тиклем ҡеүәтле булыуын, аллаларҙың уға көсө етмәүен күрә. Улар һуғыша башлай. Тауҙар тетрәй, йылғалар һәм диңгеҙҙәр сайҡала. Нефрит императоры көс менән түгел, ә тәрән һәм зирәк аҡылы, изгелеге арҡаһында алышта еңә. Яуыз йән еңедлгәс, уның армияһын аллалар һәм үлемһеҙҙәр тарата. Нефрит император барлыҡ йән эйәләренең хөкөмдары тип иғлан ителә.\nНефрит императорҙы хөрмәтләү Сун династияһы императорҙары осоронда дөйөм милли төҫ ала. Улар даосизм идеалдарын ҡабул итә һәм ошо фигураны танып Конфуцийға хөрмәтте тигеҙләштерергә теләй.\nБыуаттар үткәс Нефрит императоры Ҡытай мәҙәниәтенең һәм уның «Көнбайышҡа сәйәхәт» кеүек төп текстарының иң танылған персонажына әүерелә. Йыш ҡына ул Ҡытайҙың ритуал аҡсаларын биҙәй.\nНефрит император образы кинола[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n«Запретное царство» / «The Forbidden Kingdom» (США, Китай; 2008) режиссёры Роб Минкофф, Нефрит император ролендә — Дешун Ванг.\n«Аран и Магистрат» / «Arang and the Magistrate» (Көньяҡ Корея; 2012) режиссёры Ким Сан Хо, Нефрит император ролендә — Ю Сын Хо.\nВикимилектә Юй-ди темаһы буйынса медиафайлдар бар.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Юй-ди&oldid=984073 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:36 9 ноябрь 2020 үҙгәртелгән.


29 Август 2018, 13:42\nИке поезд: береһе Новосибирскиҙан Адлерға, икенсеһе ҡаршы йүнәлештә төнгө ҡараңғылыҡта елдерә. Улар Әшә һәм Оло Тәләк араһындағы 1710-сы километрҙа осраша һәм шартлай...\nИке поезд: береһе Новосибирскиҙан Адлерға, икенсеһе ҡаршы йүнәлештә төнгө ҡараңғылыҡта елдерә. Улар Әшә һәм Оло Тәләк араһындағы 1710-сы километрҙа осраша һәм шартлай. Күп тонналы вагондар юнысҡы һымаҡ урман буйлап оса. 38 вагондың етеһе тулыһынса янып бөтә, 26-һы эстән дә, тыштан да яна, 11-ен тулҡын юлдан ситкә алып ырғыта. Поездар был урында элек бер ваҡытта ла осрашмай. Әле иһә Новосибирскиҙан сыҡҡаны һуңлай, Адлерға барғанында бала тыуа. Яҡындағы станцияла әсә менән сабыйҙы ҡалдырыу өсөн поезд 15 минутҡа туҡтай.\nРәсми мәғлүмәттәр буйынса, ике поезда 1284 кеше, шул иҫәптән 383 бала була. Ләкин ул йылдарҙа билеттарға исем-шәрифтәрҙе яҙмайҙар, “ҡуяндар” вагондарға еңел инә, биш йәшкә тиклемге балалар бөтөнләй билетһыҙ йөрөй. Шуға күрә пассажирҙар күберәк булғандыр тип фаразлана. Һәләк булыусылар исемлегендә бер үк фамилиялар йыш осрай – берәүҙәр ғаилә менән ял итергә бара, икенселәр ҡайта.\nФажиғә урынында 258 мәйет табыла, 806 кеше бешә һәм йәрәхәтләнә, уларҙың 317-һе дауаханаларҙа үлә. Барлығы 575 кеше вафат була, шул иҫәптән 181 бала.\nШартлау көслө булғанлыҡтан, 10 саҡрым алыҫлыҡтағы Әшә ҡалаһындағы өйҙәрҙең тәҙрә быялалары ҡойолоп төшә. Ялҡын бағанаһы 100 км алыҫлыҡтан күренә. 350 метр тимер юл емерелә, 17 км оҙонлоҡтағы һауа элемтә линияһы сафтан сыға. Янғын 250 гектар урманды солғап ала.\nФажиғәнән дүрт йыл элек тимер юлдан 900 метр ситтә газ үткәргес һуҙалар. Тикшереү барышында асыҡланыуынса, талаптарҙы боҙоп, газ үткәргес уйһыулыҡтан, урман араһынан һуҙыла, ә тимер юл бейек тупраҡ өҫтөндә. Торбала ярыҡ барлыҡҡа килә, уйһыулыҡта әкренләп газ туплана, тимер юлға үрмәләй башлай. Шартлауға ни сәбәпсе булғандыр, әле булһа билдәһеҙ. Бәлки, тамбурҙан ташланған тәмәке төпсөгөлөр, бәлки, тәгәрмәстәр аҫтынан сыҡҡан осҡондор?\nӘйткәндәй, бер йыл элек был торба шартлаған була, бер нисә эшсе үлә. Әммә саралар күрелмәй.\nГаз ҙур майҙанға тарала. Ҡайһы бер шаһиттарҙың һөйләүенә ҡарағанда, яҡын-тирәләге ауылдарҙа йәшәүселәр ҙә насар еҫте һиҙгән. Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бәхетһеҙлекте булдырмау сараһы күрелмәй.\nКатастрофаға өс сәғәт самаһы ҡалғас, приборҙар газ үткәргестә баҫымдың түбәнәйеүен күрһәтә. Газ сығып торған урынды эҙләү урынына, баҫымды арттырыу өсөн газ биреүҙе арттыралар. Тегеләй ҙә, былай ҙа үткән поезд машинистары перегонда газ еҫе аңҡыуын хәбәр итһә лә, быны бер кем дә иғтибарға алмай. Һөҙөмтәлә...\n1989 йылдың 4 июнендә урындағы ваҡыт менән 1 сәғәт 15 минутта булған катастрофа Рәсәйҙә иң ҙуры тип иҫәпләнә. Көндөҙ бында СССР Юғары Советы рәйесе М. С. Горбачев һәм хөкүмәт ағзалары килә. 5 июндә илдә бер көнлөк матәм иғлан ителә.\n4 июнь. Төн\n– Төнгө сәғәт икенселә Башҡортостан яғынан сағыу ҡыҙыллыҡ күтәрелде, – ти Әшәлә йәшәүсе Геннадий Верзян. – Ут бағанаһы юғарыға йөҙҙәрсә метрға атылды, шунан шартлау тулҡыны килеп етте. Гөрһөлдәү өйҙәрҙәге тәҙрәләрҙе алып осорҙо.\nСветлана Шевченко, Силәбеләге 107-се мәктәптең завучы:\n– Беҙҙең малайҙар йоҡламаны. Был беренсе төн ине, шаярҙылар, туҡтауһыҙ һөйләштеләр. Уҡытыусыбыҙ Ирина Михайловна Стрельникова вагон буйлап үтте: “Малайҙар, төнгө бер, ә һеҙ һаман йоҡларға ятмағанһығыҙ...” Улар өсөнсө кәштәләргә урынлашты, бер купела барғылары килде. Гөрһөлдәүҙән һуң түбә ҡутарылды – улар тышҡа ырғытылды. Малайҙар ошо арҡала ғына иҫән ҡалды ла инде.\n– Фажиғә урыны өҫтөнән осҡанда беҙҙә бында ниндәйҙер напалм үткәндер тигән тойғо ҡалды, – тип һөйләй 1989 йылда Көньяҡ Урал тимер юлының пассажирҙар хеҙмәте начальнигының беренсе урынбаҫары булып эшләгән Алексей Годок. – Ағастарҙан ҡап-ҡара ҡаҙыҡ ҡына ҡалған, әйтерһең, уларҙы тамырынан алып осона тиклем һыҙырып сыҡҡандар. Вагондар туҙып ята...\nШулай ҙа була икән – Новосибирскиҙан килгән поезд һуңлай. Ул үҙ ваҡытында үтһә йәки башҡа ерҙә осрашһалар – бер нәмә лә булмаҫ ине. Фажиғәнең сәбәбе – поездар осрашҡан мәлдә составтарҙың береһе тормозға һалыуҙан осҡон сыға, уйһыулыҡта йыйылған газ шартлай. Тәҡдир. Беҙҙең тәртипһеҙлек тә, әлбиттә...\nМин фажиғә урынында КГБ һәм хәрбиҙәр менән бергә эшләнем, катастрофаның сәбәптәрен өйрәндек. Көн аҙағында беҙ бының диверсия түгеллеген асыҡланыҡ, был – ҡырағай осраҡлыҡ... Ысынлап та, яҡындағы ауылда йәшәүселәр ҙә, беҙҙең машинистар ҙа газ еҫен тойған... Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, унда газ 20–25 көн буйына тупланған. 20–25 көн буйына поездар уҙған! Газ үткәргескә килгәндә иһә, унда тейешле хеҙмәттәр торбаның торошон даими тикшереп торорға тейеш булһа ла бер ниндәй ҙә контроль алып барылмаған. Катастрофанан һуң беҙҙең бөтә машинистар өсөн инструкция барлыҡҡа килде: газ еҫен тойоу менән – шунда уҡ иҫкәртергә, хәл-торошто асыҡлағанға тиклем поездарҙың хәрәкәтен туҡтатырға. Бының өсөн ошондай ҡот осҡос һабаҡ кәрәк булған.\nВладислав Загребенко, Силәбе өлкә клиник дауаханаһының табип-реаниматологы:\n– Беҙ иртәнге етелә беренсе вертолет менән остоҡ. Өс сәғәт. Ҡайҙа төшөргә икәнен белмәнек. Поездар янына ултырҙыҡ. Өҫтән мин яҡынса бер саҡрым диаметрлы аныҡ һыҙылған түңәрәк күрҙем, ҡарағайҙарҙың ҡара төпһәләре шырпы кеүек сурайып тора. Вагондар банан кеүек бөгөлөп ята. Беҙ килгәндә йәрәхәтләнеүселәр ҙә, мәйеттәр ҙә ҡалмағайны инде. Хәрбиҙәр һәйбәт эшләгән: кешеләрҙе эвакуациялаған, мәйеттәрҙе алып киткән, янғынды һүндергән.\nӘшәләр хаҡында айырым әйткем килә. Һәр ауырыу янында үҙҙәре теләп дежурҙа торҙолар, ул ҡәҙәр шәфҡәт туташын ҡайҙан еткерәһең, тағы ла был урынды биләр өсөн сират барлыҡҡа килде. Улар кәтлит, картуф, яралылар һораған бөтә нәмәне килтерҙе. Бындай ауырыуҙарға шыйыҡлыҡты күп эсергә кәрәклеге билдәле. Был тиклем компотты мин күҙ алдына ла килтерә алмайым: тәҙрә төптәре, иҙән туп-тулы. Корпус алдындағы майҙан ирекмәндәр менән тулған. Бөтә Әшә ярҙамға күтәрелде.\nСалауат Абдуллин, һәләк булған Ленаның атаһы:\n– Вокзалда беҙгә, балаларыбыҙ ултырған һуңғы вагондар зыян күрмәгән, тинеләр. Кемдер улар менән бергә барған уҡытыусы Тулупов шылтыратып, бөтәһе лә тәртиптә, тип әйткән, тине. Беҙҙе ни бары тынысландырғандар.\nКиске алтыла беҙ махсус поезд менән Әшәгә, унан Өфөгә киттек. Иҫәндәр исемлегендә ҡыҙыбыҙ юҡ ине. Өс көн буйына дауаханаларҙан эҙләнек. Эҙенә төшә алманыҡ. Шунан ҡатыным менән һыуытҡыстар буйлап йөрөнөк...\nУнда бер ҡыҙ бар ине. Йәше беҙҙекенә тап килә. Башы юҡ, аҫта ике теше генә һерәйеп тора. Табалай ҡап-ҡара. Аяҡтарынан танырмын тип уйланым, бейене, балерина, әммә аяҡтар ҙа юҡ ине. Ә кәүҙәһе менән оҡшаш. Һуңынан ҡан төркөмө буйынса тикшермәгәнем өсөн үртәлдем. Умрау һөйәген дә ҡарамағанмын... Ул халәттә быларҙың береһе лә миңә барып етмәгән. Бәлки, ул ҡыҙ беҙҙеке булғандыр... Танылмаған кешеләрҙең киҫәктәре бик күп ҡалды.\nВалерий Михеев, “Стальная искра” гәзитенең мөхәррир урынбаҫары:\n– Йоҡларға ятыуым булды, мине ҡот осҡос яҡтылыҡ уятты. Офоҡта ҡыҙыллыҡ дөрләне. Бер аҙҙан Әшәгә шартлау тулҡыны килеп етте. Тиҙҙән ҡаланың милиция бүлегендә инем инде, егеттәр менән яҡтылыҡ яғына елдерҙек. Күргәндәребеҙҙе күҙ алдына ла килтерерлек түгел. Ағастар олоғара май шәмеләй яна, сейә-ҡыҙыл вагондар юл буйында төтәй. Йөҙҙәрсә кеше ауыртыныуҙан һәм ҡото осоп ҡысҡыра. Урман дөрләп яна, шпалдар дөрләп яна, кешеләр дөрләп яна. Беҙ сәбәләнеүсе “тере факелдарҙы” тоторға ташландыҡ, уларҙы ялмаған утты һүндерергә тырыштыҡ, ут янынан юлға яҡыныраҡ килтерҙек. Ахырызаман... Балаларҙың күплеге! Беҙҙең арттан машиналарҙа медиктар килә башланы. Тереләрҙе – бер яҡҡа, үлеләрҙе икенсе яҡҡа ташыныҡ. Кескәй генә бер ҡыҙҙы алып барғаным иҫемдә, ул минән туҡтауһыҙ әсәһен таптырҙы. Уны таныш табипҡа тапшырҙым – бәй һал! Ул: “Валерка, һуң инде...” “Нисек һуң, әле генә һөйләште лә баһа?!” – “Шаңҡып һөйләшкәндер”.\nКрасный Восход ҡасабаһы участковыйы Анатолий Безруков ут ялмаған вагондарҙан ете кешене ҡотҡара, зыян күреүселәрҙе дауаханаға алып барырға ярҙамлаша.\n– Күккә ялҡын үрмәләне, көн кеүек яҡтырҙы, беҙ атом бомбаһы ташланылар, тип уйланыҡ. Янғынға машиналарҙа, тракторҙарҙа елдерҙек. Техника текә битләүгә күтәрелә алманы. Битләүгә тырышып-тырмашып менергә тотондоҡ – тирә-яҡта ҡарағайҙар янған шырпы һымаҡ тора. Түбәндә – һынған тимерҙәр, ҡолаған бағаналар, электр тапшырыусы матчалар, тән киҫәктәре... Ҡорһағы ярылған бер ҡатын ҡайында аҫылынып тора. Битләү буйлап ут эсенән йүткерә-йүткерә ҡарт шыуыша. Нимәсә йыл үтте, ә ул һаман да күҙ алдымдан китмәй. Шунда мин кешенең газ һымаҡ зәңгәр ялҡын менән яныуын күрҙем. Әгәр тамуҡ булһа, ул унда ине.\nИртәгәһен эшем буйынса урынға барҙым, әйберләтә дәлилдәр йыя башланыҡ. Бына көл, кешенән ни бары шул ғына тороп ҡалған, ә уртала галстук ҡыҫтырғысы ялтырай – тимәк, һалдат. Мин хатта ҡурҡманым да. Был поездарҙа барыусыларҙан тыш берәүгә лә ҡурҡыныс була алмай. Унда бик оҙаҡ көйөк еҫе сығып ятты...\nЗыян күреүселәрҙең яҡындары һәм туғандары менән поезд килгәс, йөрәк ҡыҫылды. Улар ҡағыҙ һымаҡ бөгәрләнгән вагондарға өмөтләнеп ҡараны. Өлкән йәштәге ҡатындар яҡындарынан ҡалған нимәнелер табырға өмөтләнеп, ҡулдарына целлофан пакеттар тотоп йөрөнө.\nБешкән яралыларҙы алып киткәс, кәүҙә киҫәктәрен – ҡулдарҙы, аяҡтарҙы, янбаштарҙы бөтә урмандан йыялар, ағастарҙан алып, носилкаларға һалалар. Кискә, рефрижераторҙар килгәндә, кеше ҡалдыҡтары менән тулған бындай носилкалар егермегә яҡынлаша. Кисен дә граждандар оборонаһы һалдаттары тимергә йәбешкән ҡалдыҡтарҙы киҫеп алыуҙы дауам итә. Тирә-йүндә табылған әйберҙәрҙе – балалар уйынсыҡтарын һәм китаптарҙы, сумкалар һәм сумаҙандарҙы, кофталарҙы һәм салбарҙарҙы айырым өйөмгә йыялар, улар ни өсөндөр бөтөн һәм зарарланмаған, хатта көймәгән дә. Иринаның атаһы Салауат Абдуллин үртәнделә ҡыҙы юлға сығыр алдынан үҙе йүнәтеп биргән сәс ҡаҙағысын, унан күлдәген таба.\nШартлау урынында һалдаттар командирҙарға буйһоноуҙан баш тарта.\nЮлда эшләүсе һалдаттарға йөҙәр грамм спирт бирәләр. Уларҙың күпме металды һәм янған кәүҙәләрҙе әйләндереүен күҙ алдына килтереү ҡыйын. Эҫелеккә, һыҫыҡ еҫкә иғтибар итмәй, ал-ял белмәй эшләйҙәр.\n– Ты что, ох...ел? – ҡулына автоген тотҡан йәш кенә һалдат формалағы өлкән йәштәге ир-атҡа ҡысҡыра.\nГраждандар оборонаһы генерал-полковнигы аяғын кешенең яңаҡ һөйәгенән һаҡ ҡына күтәрә.\n– Ғәфү итегеҙ, – ул ҡаушап мығырлай ҙа яҡындағы палаткала урынлашҡан штабҡа инеп юғала.\nБыл күренештә быға шаһит булыусылар кисергән хис-тойғоларҙың бөтә ҡапма-ҡаршылығы сағыла: кешенең стихия алдындағы көсһөҙлөгөнә асыуы; уңайһыҙлыҡ – үҙҙәренең ҡалдыҡтарын йыймауға эстән генә ҡыуаныу; аңраланыу ҡатыш имәнес – үлеүселәр күп булғанда, ул инде көслө рух төшөнкөлөгө тыуҙырмай.\nҮлем уйһыулығында юлсылар бик күп аҡса һәм ҡиммәтле әйберҙәр таба. Улар, шул иҫәптән 10 мең һумға һаҡлыҡ кенәгәһе лә, дәүләткә тапшырыла. Ә ике көндән Әшәнән бер үҫмерҙең мародерлыҡ өсөн ҡулға алыныуы асыҡлана. Өсөһө ҡасып ҡотола. Улар, башҡалар иҫән ҡалғандарҙы ҡотҡарғанда, үлгән кешеләрҙең янып күмерләнгән бармаҡтары һәм ҡолаҡтары менән бергә алтын биҙәнгестәрен йолҡоп ала. Әгәр әҙәм аҡтығын Иглиндә һаҡ аҫтына алмаһалар, асыуы ҡабарған халыҡ уны мотлаҡ өҙгөсләп ташлар ине. Йәш милиционерҙар хайран ҡала:\n– Шундай енәйәтсене һаҡлағаныбыҙҙы белгән булһаҡ...\nЕл тереләй яныусыларҙың көлөн таратҡанда уҡ катастрофа урынына ҡеүәтле техника килтерелә. Тупраҡ менән аралашҡан тән киҫәктәренең сереп тарҡалыуы арҡаһында эпидемия башланыуҙан ҡурҡып, янған 200 гектар уйһыулыҡты ер менән тигеҙләргә ашығалар.\nЙөҙҙәрсә кешенең үлеүе, ҡот осҡос бешеүе һәм имгәнеүе өсөн төҙөүселәр яуап бирә. Тәфтишселәр баштан уҡ дәрәжәле кешеләргә – проектты етешһеҙлектәр менән раҫлаған тармаҡ проекты институты етәкселәренә сыға. Нефть сәнәғәте министры урынбаҫары Донгарянды ла ғәйепләйҙәр, ул сығымдарҙы кәметеү өсөн тотош магистралдең эшен контролдә тотоусы приборҙар – телеметрия ҡуймаҫҡа ҡуша. Трасса өҫтөнән осоп йөрөргә тейешле вертолетты ла, линия обходчигын да бөтөрәләр. 1992 йылдың 26 декабрендә суд була. Һуҙғанда һәм ергә күмгәндә торбалар йәнселеү арҡаһында дүрт йыл буйы газ сығып тороуы асыҡлана. Эште яңынан тикшерергә ебәрәләр. Алты йыл үткәс, Башҡортостандың Юғары суды ҡарар сығара: хөкөм ителеүселәрҙең барыһын да икешәр йыл иректәренән мәхрүм итергә. Кемдәр һуң улар? Участка начальнигы, прораб, мастерҙар, төҙөүселәр... Ҡыҫҡаһы, күҙ буяу.\n25 йылдан һуң\nСергей Васильевҡа 1989 йылда 18 йәш була. “Новосибирск – Адлер” поезында машинист ярҙамсыһы булып эшләй. Оло Тәләк янындағы ваҡиғаларҙан һуң “За личное мужество” ордены менән бүләкләнә.\n– Өс көндән әрмегә саҡырылырға тейеш инем. Афғанстанға ебәрерҙәр һымаҡ тойолдо. Һәр хәлдә, үҙем шулай уйланым. Ул көндө бәлә килерен һиҙемләмәнем. Беҙ Усть-Ҡатауҙа ял иттек, составты тағып, ҡайтырға сыҡтыҡ. Иғтибар иткән берҙән-бер нәмә шул булды: ергә йәйелгән насар томан.\nШартлауҙан һуң иҙәндә ята инем, ә унда бөтә нәмә яна. Машинист кабинаға ҡыҫылған. Мин уны һөйрәргә тотондом, ә ул әзмәүерҙәй ир, ауыр. Һуңынан уның алты көндән һуң дауаханала үлеүен белдем. Уны тыртып сығарғас, ишектең рәшәткә менән ҡапланыуын күрҙем, рәшәткәне көс-хәл менән алып ташланым.\nҠотолдоҡ. Машинисым аяғына баҫа алмаҫ тип уйлайым – тотош янған, саҡ ҡыбырлай... Ә ул баҫты ла атлап китте! Шаңҡыу хәле. Мин 80 процент янғанмын, тәнемдә погондар, ҡайыш һәм табанһыҙ кроссовкиҙар ғына тороп ҡалған.\nВагондарҙың береһендә биш ейәне менән өләсәй диңгеҙгә ял итергә барҙы. Ул тәҙрәне төйә, вата алмай – ике ҡатлы. Мин уға ярҙамлаштым, быяланы таш менән ваттым, ул миңә өс ейәнен тапшырҙы. Өсөһө иҫән ҡалды, ә икеһе шунда һәләк булды... Өләсәй ҙә иҫән ҡалды, һуңынан ул мине Свердловскиҙа дауаханала эҙләп тапты.\nУл саҡта башыма килгән беренсе уй – һуғыш башланған, бомбаға тоталар. Шартлауҙың кемдеңдер иғтибарһыҙлығы арҡаһында булыуын белгәс, шул тиклем ныҡ асыуым килде... Ул асыу мине 25 йыл буйы ташлап киткәне юҡ. Өс айға яҡын дауаханала яттым, унда мине киҫәкләп яңынан әүәләнеләр. Дауаханала буласаҡ ҡатыным менән таныштым. Һуңынан тағы ла машинист ярҙамсыһы булып эшләргә маташып ҡараным. Бер йыл түҙҙем: поезд теге урынға етеү менән, ҡан баҫымым һикерҙе. Булдыра алманым. Күсергә тура килде, осмотрщик булдым. Әле лә шул эштәмен.\nКрасный Восходта көн күреүсе Марат Йосоповҡа хәҙер 56 йәш. Ул вагондарҙан дүрт кешене алып сыға, яралыларҙы машинаға тейәй.\n– Был поездар янында урман бөтөнләй ҡалманы, ә ул ҡуйы ине. Бөтә ағас йығылды, ҡара төпһәләр генә тороп ҡалды. Ер бөткәнсе янды. Бик күп кешеләрҙе хәтерләйем, барыһы ла ярҙам һорай, һалҡындан зарлана, ә төн йылы. Өҫтөбөҙҙәге бар кейемде һалып, уларға бирҙек. Мин беренсе булып кескәй ҡыҙҙы сығарҙым, иҫәнме икән, белмәйем...\nСергей Косматков, Красный Восход ауыл советы башлығы:\n– Бөтәһе лә һәләк булыусылар 575 ти, ысынында иһә – 651. Уларҙы таный алманылар, көл дә һөйәктәр генә тороп ҡалғайны. Ике көндән һуң эшселәр килде, яңы рельстар һалырға, тап ҡалдыҡтар өҫтөнә. Кешеләр стена булып баҫты, барыһын да тоҡтарға йыйып, юл янында ерләнеләр. Өс йыл уҙғас, беҙ бында обелиск ҡуйҙыҡ. Ул ирегән ике рельсты, бер үк ваҡытта ҡатын-ҡыҙ һынын һынландыра. Юл буйында тағы ла сағыу ҡыҙыл беседкалар тора. Улар тотош янып бөткән вагондар ятҡан урындарға ҡуйылды. Унда һәләк булыусыларҙың яҡындары йыйылып, уларҙы иҫкә ала.\nТөнгө сәғәт берҙә Ҡаҙаяҡ ауылынан дискотеканан ҡайтыусы үҫмерҙәр ярҙамға килеп етә. Улар өлкәндәр менән тиң эшләй.\n– Беренсе сиратта балаларҙы сығарырға тырыштыҡ, – тип һөйләй Рәмил Хәбибуллин. – Өлкәндәрҙе уттан тартып алдыҡ. Ә улар ыңғыраша, илай, өҫтәренә ябыуҙы һорай. Ә ни ябаһың? Кейемдәребеҙҙе һалдыҡ. Шаңҡыған яраланыусылар йығылған ағастар араһында шыуыша, уларҙы ыңғырашыуҙарынан, ҡысҡырыуҙарынан эҙләнек.\n– Кешене ҡулдарынан, аяҡтарынан тотаһың, ҡулдарыңда уның тиреһе тороп ҡала, – ти Красный Восходтан шофер Виктор Титлин. – Таң атҡансы зыян күреүселәрҙе Әшәгә дауаханаға ташыныҡ.\nМарат Шәрифуллин совхоз автобусында өс мәртәбә юллай, шунан ҡысҡырырға тотона: “Бүтән бармайым, мәйеттәр ташыйым!” Юлда барғанда балалар ҡысҡыра, эсергә таптыра, янған тиреләре ултырғыстарға йәбешә, күптәре дауаханаға барып еткәнсе йән бирә.\n– Машиналар тауға күтәрелә алманы, – тип һөйләй Красный Восходтан Марат Йосопов. – Кешеләрҙе күлдәктәрҙә, одеялдарҙа, ултырғыс тышлыҡтарында алып барҙыҡ. Майский ҡасабаһынан бер таҙа егетте хәтерләйем, утыҙлаған кешене сығарҙы. Ҡанға батып бөткән, ләкин туҡтамай.\nСергей Столяров яраланған кешеләрҙе электровоз менән өс мәртәбә ташый. Ике айлыҡ ҡына стажға эйә машинист Оло Тәләк станцияһында 212-се тиҙ йөрөшлө поезды үткәреп ебәрә, уның артынан үҙе товарнякта ҡуҙғала. Бер нисә километрҙан һуң ҙур янғын күрә. Нефть тултырылған цистерналарҙы ысҡындырғас, түңкәрелгән вагондар янына әкрен генә килә. Ерҙә шартлау тулҡыны өҙгән тимерсыбыҡтар йыландай уралып ята. Бешкән кешеләрҙе кабинаға алып, Столяров разъезға ҡуҙғала, катастрофа урынына платформа тағып килә. Балаларҙы, ҡатын-ҡыҙҙарҙы, ярҙамға мохтаж ир-аттарҙы тейәй ҙә тейәй...\n– Ҡасабалағы бөтә техника килде, кешеләрҙе тракторҙарҙа ташыныҡ, – тип хәтерләй “Красный Восход” колхозы рәйесе Сергей Космаков. – Яралыларҙы ауыл интернатына ебәрҙек, унда уларға балалар бәй һалды...\nМахсус ярҙам һуңлап, 1,5–2 сәғәттән һуң ғына килә.\n– 1 сәғәт 45 минутта Оло Тәләк янында вагон яныуын хәбәр иттеләр, – тип һөйләй Өфө ҡалаһы “Ашығыс ярҙам” сменаһының өлкән табибы Михаил Калинин. – Ун минуттан һуң тотош составтың яныуын асыҡланыҡ. “Ашығыс ярҙам”дың бөтә дежур машиналарын да линиянан алдыҡ, уларҙы противогаздар менән тәьмин иттек. Ҡайҙа барырға – бер кем белмәй. Оло Тәләк Өфөнән 90 километрҙа. Машиналар факелға ҡарап барҙы...\n– Машинанан сыҡҡас, иң беренсе булып күҙгә ҡурсаҡ һәм өҙөлгән аяҡ салынды... – тип хәтерләй “Ашығыс ярҙам” табибы Валерий Дмитриев. – Ауыртыуҙы баҫа торған уколды күпме ҡаҙағанбыҙҙыр – аҡылға һыймай. Яраланған балалар менән юлға сыҡҡас, яныма ҡыҙ бала күтәргән ҡатын йүгереп килде: “Доктор, алығыҙ. Сабыйҙың атаһы ла, әсәһе лә үлде”. Машинала урын юҡ ине, ҡыҙҙы тубығыма ултырттым. Ул эйәгенә тиклем япма менән уралған, башы тотош янған, сәстәре һарыҡ бәрәсенекеләй ҡурылып балдаҡҡа әйләнгән, үҙе ҡыҙҙырылған бәрәстәй аңҡый... Ул ҡыҙыҡайҙы әле булһа онота алмайым. Юлда исеме Жанна, үҙенә өс йәш икәнен әйтте. Ҡыҙым да шул йәштә ине. Хәҙер Жаннаға 21 йәш булырға тейеш, кәләш...\nФажиғә урынынан “Ашығыс ярҙам” табибы Валерий Дмитриев сығарған Жанна табыла. Тик... хәтер китабында. 1986 йылда тыуған Әхмәҙиева Жанна Флорид ҡыҙына кәләш булырға насип итмәй. Ул өс йәшендә Өфөләге Балалар республика дауханаһында вафат була.\nФажиғә урынында мәйет еҫе аңҡый. Йәмшәйеп бөгөлгән тутыҡ төҫөндәге вагондар ни өсөндөр юлдан бер нисә метр ситтә ята. Тимерҙе бындай хәлгә килтерергә ниндәй температура мәжбүр иткәнен күҙ алдына ла килтереүе ҡыйын. (Һуңынан белгестәр асыҡлауынса, ул 1000 градусҡаса күтәрелгән). Шуныһы ғәжәпләндерә: был янғында, үртәлгән ерҙә, электр бағаналары һәм шпалдар төбө-тамыры менән аҡтарылған урында кешеләр нисек иҫән ҡалды икән?\n– Һуңынан хәрбиҙәр шартлау ҡеүәте 20 мегатонна тәшкил итеүен билдәләне, был американдар Хиросимаға ташлаған атом бомбаһының яртыһына тиң, – тип һөйләй Красный Восход ауыл советы рәйесе Сергей Космаков. – Беҙ шартлау урынына килгәндә ағастар вакуумдағы кеүек ауҙы. Шартлау тулҡыны 12 саҡрым радиуста бөтә өйҙәрҙең дә тәҙрә быялаларын бәреп төшөрҙө. Вагон киҫәктәре хатта 6 км ситтә лә табыла.\n– Ауырыуҙарҙы: тереләрен дә, аңын юғалтҡандарын да, үлгәндәрен дә самосвалдарҙа, йөк машиналарында нисек етте шулай килтерҙеләр, – тип хәтерләй табип-реаниматолог Владислав Загребенко. – Ҡараңғыла тейәнек. Хәрби медицина прицибы буйынса сорттарға айырҙыҡ. Ауыр яралыларҙы – 100 процент янғандарҙы – үләнгә. Бында ауыртыуҙы баҫырға укол һалыу ҡайғыһы юҡ, был ҡанун: әгәр береһенә ярҙам итһәң, егермеһен юғалтаһың. Дауаханала ҡаттар буйлап йөрөгәндә беҙ үҙебеҙҙе һуғыштағылай хис иттек. Палаталарҙа, коридорҙарҙа, холлдарҙа ныҡ бешкән ҡара кешеләр ята. Реанимацияла эшләһәм дә, минең бындайҙы күргәнем юҡ ине әле.\nСиләбелә бәхетһеҙ поезға Молдавия виноград баҡсаларында хеҙмәт лагерында эшләргә китеп барыусы 107-се мәктәп уҡыусылары ултыра. Мәктәп завучы Татьяна Викторовна Филатова техника хәүефһеҙлеге буйынса балалар ултырған вагон состав башына ҡуйылырға тейешлеген ышандырырға вокзал начальнигына йүгерә. Ышандыра алмай... Уларҙың “нулевой” вагонын иң аҙаҡҡа тағалар.\n– Иртән беҙҙең вагондан платформа ғына тороп ҡалғанын белдек, – тип һөйләй мәктәп директоры Ирина Константинова. – 54 кешенән 9-ы ғына иҫән ҡалды. Завуч Татьяна Викторовна аҫҡы кәштәлә биш йәшлек улы менән ята. Икәүләшеп һәләк булалар. Военругыбыҙ Юрий Герасимович Тулуповты ла, балаларҙың яратҡан уҡытыусыһы Ирина Михайловна Стрельникованы ла тапманыҡ. Бер өлкән класс уҡыусыһын – сәғәтенән, икенсеһен ата-әсәһе юлға аҙыҡ-түлек һалып ебәргән сеткаһынан таныныҡ.\nБер балаға ике әсә дәғүәләшә\nӘ Өфөлә, Силәбелә, Новосибирскиҙа, Һамарҙа дауаханаларҙа урындарҙы бушаталар. Әшә һәм Иглин дауаханаларынан яралыларҙы Өфөгә килтереү өсөн, вертолет училищеһын йәлеп итәләр. Машиналар ҡала уртаһында цирк артындағы Ғафури паркына төшә. Был урынды Өфөлә әле лә “вертолет майҙансығы” тип атайҙар. Машиналар өс минут һайын оса. Иртәнге 11-гә зыян күреүселәрҙең барыһы ла ҡала дауаханаларына килтерелә.\n– Беренсе ауырыуҙы беҙ 6 сәғәт 58 минутта ҡабул иттек, – тип һөйләй Өфө ҡалаһы бешеүҙе дауалау үҙәге мөдире Радик Зиннәтуллин. – Уларҙы төшкә тиклем күп килтерҙеләр. Ныҡ бешкәндәр, барыһының да тиерлек өҫкө тын алыу юлдары зарарланған. Фажиғәгә осраусыларҙың яртыһының тәне 70 проценттан ашыу бешкән. Беҙҙең үҙәк яңы асылғайны, антибиотиктар, ҡан препараттары, бешкән тәнгә ябылыусы фибрин пленкалары запасы етерлек ине. Төшкә Ленинградтан һәм Мәскәүҙән табип бригадалары килеп етте.\nЗыян күреүселәр араһында балалар күп ине. Бер малайға ике әсәнең дәғүә итеүе иҫтә ҡалған. Икеһе лә карауатта уның улыҡайы ята тип ышанды...\nФажиғә тураһында ишеткәс тә килеп еткән Америка табиптары обход яһағас: “40 процент ҡына иҫән ҡаласаҡ”, – тине. Улар ҡотҡарып булмаясаҡ тип иҫәпләгәндәрҙең яртыһын аяҡҡа баҫтырҙыҡ. Мин Сыбаркүлдән десантсы, һөнәре буйынса ювелир Эдик Ашировты хәтерләйем. “Уны наркотиктарға күсерергә кәрәк, бөттө-китте”, – тине американдар. Йәнәһе, барыбер йәшәй алмаясаҡ. Ә беҙ ҡотҡарҙыҡ! Ул дауахананан иң һуңғылар булып сентябрҙә сыҡты.\nУл көндәрҙә штабтарҙа түҙеп торғоһоҙ хәл хөкөм һөрә. Ҡатын-ҡыҙҙар бәләкәй генә өмөткә лә сат йәбешә, исемлектәр янынан оҙаҡ китмәй, шунда уҡ иҫтән яҙып йығылалар. Фажиғәнең икенсе көнөнә Днепропетровскиҙан килгән ҡайны менән йәш кенә килен башҡа ҡәрҙәштәрҙән айырмалы, бәхеттән балҡый. Улар улы һәм ире янына килгән, ә йәш ғаиләлә – ике сабый.\n– Беҙгә исемлек кәрәкмәй, – тип ҡул һелтәйҙәр. – Уның иҫән ҡалғанын беләбеҙ. “Правда” гәзитенең беренсе битенә уның балаларҙы ҡотҡарыуы тураһында яҙып сыҡтылар. 21-се дауаханала ята.\nЫсынлап та, өйөнә ҡайтып барыусы йәш офицер Андрей Донцов вагондарҙан балаларҙы сығарып, дан ҡаҙана. Ләкин гәзиттә, геройҙың 98 процент тәне бешкән, тип әйтелә. Ҡатын һәм атай аяҡтарын алмаш-тилмәш баҫа, кешеләр үкһегән хәсрәтле штабтан тиҙерәк сығып киткеләре килә.\n– Килеп алығыҙ, мәйетханала, – тип хәбәр итәләр 21-се дауахананан.\nНовосибирск өлкәһе һауынсыһы Надя Шугаева истерикаға бирелеп көлөргә керешә:\n– Таптым, таптым!\nОҙатып йөрөүселәр ҙә ғазапланып йылмайырға тырыша. Атаһын һәм ағаһын, апаһын һәм бәләкәй ҡустыһын тапҡан. Һәләк булыусылар исемлегендә.\nИң ауыр эште яугир-интернационалистар үҙ өҫтәренә ала. Афғандар хатта күпте күргән, күпте кисергән табиптар ҙа түҙә алмаған махсус хеҙмәттәргә ярҙамлаша. Мәйеттәр мәйетханаға ғына һыймай, шуға күрә кеше ҡалдыҡтарын рефрижератор машиналарына ла һалырға мәжбүр булалар. Урамда сыҙай алмаҫлыҡ эҫелек, тиҙ арала әҙерләнгән боҙлоҡтарҙан түҙеп торғоһоҙ еҫ тарала, тирә-йүндә себендәр оса. Был эш афғандарҙан сыҙамлылыҡ һәм физик көс талап итә, мәйеттәрҙе ашығыс яһалған кәштәләргә урынлаштырырға, биркалар тағырға, сорттарға айырырға кәрәк.\nҮҙ балаларын эҙләп аҡылдан шашҡан туғандар күмерләнгән кәүҙә киҫәктәрен диҡҡәт менән ҡарап, тирә-йүндәге бер нәмәне лә күрмәй. Әсәйҙәр һәм атайҙар, өләсәйҙәр һәм олатайҙар, апайҙар һәм ағайҙар сәйер һәйләшә:\n– Был беҙҙең Леночка түгелме? – ти улар ҡара ит киҫәге янында йыйылышып.\n– Түгел, беҙҙең Леночканың ҡулдары йыйырсыҡлы ине...\nАта-әсәләрҙең ит киҫәктәрен нисек таныуы башҡалар өсөн сер булып ҡала. Ҡәрҙәштәрҙең күңелен йәрәхәтләмәҫ һәм мәйетханаларға барыуҙан ҡурсалау өсөн штабтарға биттәренә танылмаған кәүҙә киҫәктәрен төрлө яҡлап төшөрөп һүрәттәр йәбештерелгән ҡурҡыныс фотоальбомдар таратыла. Ҡот осҡос үлем йыйынтығында “танылды” тигән штамп һуғылған биттәр ҙә була. Шулай ҙа күптәр һүрәттәр алдай тип өмөтләнеп, барыбер рефрижераторҙарға юллана. Яңыраҡ ҡына ысын һуғыштан ҡайтҡан егеттәргә дошмандарға ҡаршы көрәшкәндә лә күрмәгән ғазаптар ябырыла. Уларға йыш ҡына һушын юғалтып йығылыусыларға, аҡылдан яҙыу сигенә етеүселәргә беренсе медицина ярҙамы күрһәтергә тура килә. Йәки бошмаҫ ҡиәфәттә ҡәрҙәштәргә күмерләнгән кәүҙәләрҙе әйләндерергә булышалар.\n– Үлгәндәрҙе терелтеп булмай, тереләр килә башлағас, рух төшөнкөлөгө үтте, – ти афғандар һуңынан иң ауыр кисерештәр тураһында һөйләгәндә.\nҒәжәп хәлдәр ҙә осрай\nИртән Красный Восход ауыл советына Новосибирск поезынан бер ир килә. Портфель тотҡан, костюм кейгән, галстук таҡҡан, бер ере лә сыйылмаған. Ә янған поездан нисек сыҡҡанын хәтерләмәй. Төндө урманда иҫһеҙ буталып йөрөп үткәргән.\nПоездан тороп ҡалыусылар штабтарға ла бара.\n– Мине эҙләйһегеҙме? – тип ҡыҙыҡһына тимер юл вокзалындағы ҡайғылы урынға ингән егет.\n– Ни өсөн беҙ һеҙҙе эҙләргә тейеш әле? – тип ғәжәпләнәләр унда, шулай ҙа исемлеккә күҙ һалалар.\n– Бар! – Хәбәрһеҙ юғалғандар бағанаһында үҙ фамилияһын тапҡас, йәш кеше ҡыуана.\nАлександр Кузнецов фажиғәгә бер нисә сәғәт ҡалғас, һыра эсергә сыға, ә бәхетһеҙ поездың нисек ҡуҙғалып киткәнен хәтерләмәй. Бәләкәй станцияла тәүлек буйы йөрөй, айнығас ҡына фажиғә хаҡында белә. Үҙенең иҫәнлеген хәбәр итергә Өфөгә юллана. Был ваҡытта егеттең әсәһе ерләргә улыҡайынан нимә булһа ла табырға өмөтләнеп, мәйетханаларҙы ҡыҙыра. Әсә менән ул өйҙәренә бергә ҡайтып китә.\nСиләбенең 107-се мәктәбе – 45 кешеһен, “Трактор” спорт клубы хоккейсыларҙың үҫмерҙәр командаһын – илдең ике тапҡыр чемпиондарын юғалта. Ҡапҡасы Боря Тортунов ҡына өйҙә ҡалырға мәжбүр була: өләсәһе ҡулын һындыра. Ун хоккейсынан – төбәктәрҙең йыйылма Союз чемпиондарынан – Александр Сычев ҡына иҫән ҡала, аҙаҡ ул “Мечел” клубы өсөн уйнай. Команданың ғорурлығы – һөжүмсе Артем Масаловты, һаҡсылар Сережа Генергардты, Андрей Кулаженкинды, ҡапҡасы Олег Девятовты бөтөнләй таба алмайҙар. Команданың иң йәш хоккейсыһы Андрей Шевченко тәндәре бешкән башҡа үҫмерҙәргә ҡарағанда биш көнгә оҙағыраҡ йәшәй. 15 июндә ул үҙенең ун алты йәшен билдәләргә тейеш була.\n– Беҙ уны күрергә өлгөрҙөк, – тип һөйләй Андрейҙың әсәһе Наталья Антоновна. – Уны исемлек буйынса Өфөнөң 21-се дауаханаһының реанимация бүлегенән таптыҡ. Ул мумия һымаҡ ята ине, тотош бәй һалынған, йөҙө һары-ҡоңғорт, муйыны шешкән. Беҙ уны самолетта Мәскәүгә алып барғанда гел: “Егеттәр ҡайҙа?” – тип һорашты. Беҙ уны суҡындырырға теләнек, әммә өлгөрмәнек. Табиптар катетер аша уға өс тапҡыр изге һыу ебәрҙе. Ул шым ғына, аңһыҙ үлде.\n“Трактор” клубы, фажиғәнән һуң бер йыл уҙғас, хоккейсыларҙың яҡты иҫтәлегенә арнап турнир ойоштора. Өләсәһе арҡаһында өйҙә ҡалған, һәләк булған “Трактор-73” командаһының ҡапҡасыһы Борис Тортунов илдең һәм Европа кубогының ике тапҡыр чемпионы була. Уның башланғысы буйынса “Трактор” мәктәбендә тәрбиәләнеүселәр турнирҙа ҡатнашыусыларға бүләктәр алырға аҡса йыя. Уларҙы һәләк булған үҫмерҙәрҙең ата-әсәләре тапшыра.\n1992 йылда фажиғә урынында һигеҙ метрлыҡ мемориал ҡорола. Йыл һайын һәйкәл янында матәм митингылары үтә. 2009 йылда Новосибирск станцияһында фажиғәнең егерме йыллығы көнөндә ҡорбандар иҫтәлегенә һәйкәл асыла. Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе 1710-сы километрҙа яңы туҡталыш төҙөй. Өфөнән Әшәгә юлланыусы бөтә электричкалар бында туҡтап китә. Монумент нигеҙендә Адлер – Новосибирск поезының бер нисә маршрут таҡтаһы ята.


Анонстар » Страница 3\nЗатлы ҡатын, даланлы ҡатын, тип һоҡланып ҡарайҙар Әбйәлил районы Әбйәлил ауылында ғүмер итеүсе Рәйлә Вәлит ҡыҙы Ниғәмәтйәноваға. Ә был дәрәжәгә етер өсөн күпме юл, һынауҙар, ҡаршылыҡтар үтергә тура килеүен ул үҙе генә белә. Тыумыштан бирелгән илаһи...\nXXI быуат ҡатын-ҡыҙының ысын портретын бөйөк рәссам нисек һүрәтләр ине икән? Тылсымлы ҡылҡәләм замана һылыуының тышҡы гүзәллеген һынландырып ҡына ҡалмай, күңел балҡышын, нескә аҡылын, рух күтәренкелеген, утлы сая йөрәген сағылдырып, уның ер һулышын...\n«Тамырҙарымда башҡорт ҡаны аға. Ҡайһы ваҡыт миңә актриса булырға тура килә, әммә уның өсөн алҡышлауҙар көтмәйем. Ирекһеҙҙән үҙемдә рәссамлыҡ һәләттәремде таныһам да, картиналарым күргәҙмәләргә ҡуйылғаны юҡ. Табип тәүәккәллеген алып, бәләкәй генә...\n«Һин – байрамым минең!»\nРимма Амангилдина тигәндә, күңелдә ул тыуҙырған моң донъяһы хасил иткән хис, рух, һағыш айҡашы аша әллә ниндәй сөңгөлдәр аҡтарыла. Тормошто, донъяны үҙе бер байрам кеүек ҡабул итмеш көсәйә. Яҡты кисерештәр, рәхәтлек, еңеллек тояһың уны тыңлағандан...\nТаңсулпандың әле усында ҡуҙ баҫырыр сағы. Санкт-Петербург кино һәм телевидение университетын тамамлап, режиссер һөнәрен алып сыҡҡан ханым үҙенең яҡты хыялдарын ғәмәлгә ашырырға, тормошто йәйғор төҫтәрендә күрергә һәм кешеләргә лә шул бәхетен өләшеп...\nБәхет һәр кемдең үҙе менән...\nҒәжәйеп зат инде ҡатын-ҡыҙ: бер кешелә нәзәкәт һәм талапсанлыҡ та, һығылмалылыҡ һәм саялыҡ та, наҙлы күңел һәм һалҡын аҡыл да бергә тупланһын, улай ғына түгел, был сифаттар бер-береһен тулыландырһын әле! Өфө районы Ҡыҙыл Яр мәктәбе директоры,...


Етеҙ Танып таҙарҙы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Экология » Етеҙ Танып таҙарҙы\nБалтас районында “Рәсәй һыуы” экологик акцияһы булды. Район кимәлендә үткәрелгән сарала 800 кеше ҡатнашты, 20 һыу ятҡылығы таҙартылды. Етеҙ Танып йылғаһы ярының 30 километры, бынан тыш күлдәр, быуалар һәм бәләкәй йылғалар буйын халыҡ йәйге миҙгелдә йыйылған сүп-сарҙан таҙартты, йылға буйҙарын тәрәнәйтте.\nТүбәнге Һикеяҙҙа ла акцияға әүҙем ҡушылдылар. Был ауыл халҡын үҙ артынан әйҙәп, сараға алдан әҙерлек алып барған Роза менән Зәки Мифтаховтарға рәхмәтлебеҙ. Ғүмер буйы уҡытыусы булып эшләгән был ғаилә Юҡ йылғаһы буйында йәшәй. Кәртәләренең аръяғында ғына шишмә лә бар. Йыл һайын улар әлеге бәләкәй йылғаны таҙартып, ярҙарын тәрәнәйтеп, төҙөкләндереп, тыуған яғының гүзәллеген һаҡлап ҡалыуға ҙур көс һала.\n– Һаҙланған урынын таҙартып, үләнен алып, бер аҙ тәрәнәйтеп тормаһаң, йылға һайыға. Тирә-яғына ағас ултыртмаһаң да, ҡорой башлай. Шуға йыл да үҙебеҙҙең йортҡа яҡын урындарҙы булһа ла рәтләп торабыҙ. Быйыл йылғаны таҙартыуға ауыл халҡы ла әүҙем ҡушылды. Йыл да бындай сараны байрам кеүек үткәрергә кәрәк, – ти Мифтаховтар.\nБашҡортостандың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Бөрө территориаль комитетының әйҙәүсе белгес-эксперты Рифат Сафин әйтеүенсә, Балтастан эстафета Тәтешле һәм Борай райондарына тапшырылған. Башҡортостан биләмәһендә Етеҙ Танып таҙартылғас, эстафета Пермь крайына тапшырыласаҡ.\nМинистрлыҡ үткәргән “Рәсәй һыуы” акцияһы һөҙөмтәһе буйынса республика Рәсәй кимәлендә дүртенсе урынға сыҡҡайны. Былтыр акцияға ярашлы 1600 сара үткәрелде, унда ике меңгә яҡын кеше ҡатнашты.


Сәләмәтлегебеҙ - үҙ ҡулыбыҙҙа\n25 Ғинуар 2021, 14:55\nГипертония сирен дарыуһыҙ ҙа йүгәнләү мөмкинлеге тураһында барыбыҙ ҙа беләбеҙме?\nБөгөн йөҙ процент һау-сәләмәт кешеләр бик һирәк. Күптәр, бигерәк тә ҡырҡты уҙғандар тын ҡыҫылыуға, йөрәк-ҡан тамырҙары сиренә, йыуанайыуға, диабетҡа зарлана. Нисек кенә сәйер тойолмаһын, күбебеҙ ябай йәшәү ҡағиҙәләрен үтәмәй: аҙ хәрәкәтләнәбеҙ, күп ашайбыҙ. Юҡҡа ғына “Хәрәкәттә - бәрәкәт” тип әйтмәйҙәр бит. Дөрөҫ, һуңғы ваҡытта бының шулай икәнлегенә үҙ миҫалында ышанғандар һаны арта. Эштән һуң диванға ҡырын ятып, телевизорҙан сериал йәки футбол ҡарау урынына сәләмәтлеген нығытыусылар ҙа етерлек. Мәҫәлән, ауылдарҙа скандинавса йөрөштө күптәр үҙ итә.\nҺуңғы арала ҡан баҫымы юғары сирлеләр һаны артыуы күҙәтелә. Был, әлбиттә, йыуан, күп һәм тәмле ашарға яратҡандар, тәмәке һәм алкоголь менән мауыҡҡандар, юҡ-бар нәмәгә лә үртәлгәндәр, йәйәү йөрөргә ҡарағанда, транспортта елдереүҙе артыҡ күргәндәр, медицина кәңәштәренә төкөрөп ҡарағандар араһында күберәк.\nҒалимдар әйтеүенсә, дөрөҫ итеп һулыш алыу ҙа мөһим. Уға өйрәнергә мөмкин. Ҡан баҫымы юғары булғандар йыш һәм тәрән тын ала. Тимәк, йогалар һулышын өйрәнергә кәрәк йәғни һирәк һәм өҫтән генә һуларға. Уның өҫтәүенә организмды калий менән тәьмин итеүҙе арттырырға: күрәгә, йөҙөм йәшелсәне - күберәк, ҡош-ҡорт, шулай уҡ һары майҙы ҡулланыуҙы кәметеп, күберәк балыҡ, әстрәхән сәтләүеге, миндаль, ҡабаҡ, сей йомортҡа һарыһы, йәшелсә ашарға кәңәш ителә. Ризыҡты тоҙһоҙораҡ бешерегеҙ - бер-ике аҙнала быға ла күнегергә була. Ә ризыҡты тәмләндереп ебәрер өсөн петрушка, укроп, кинза, һарымһаҡ ҡулланығыҙ. Эштә сәғәттәр буйына бер урында ултырмағыҙ, тороп йөрөштөрөгөҙ, баҫҡыстан йәйәү менегеҙ, лифт көтмәгеҙ.\nИнглиз ғалимдары раҫлауынса, треска бауыры йөрәк-ҡан сиренән шул иҫәптән инфаркттан һаҡлай. Файҙалы ризыҡ - дарыу, уны барыбыҙ ҙа белә. Һау булайыҡ, бар булайыҡ.


Алтын көҙҙә «Урал батырҙың алтын билбауы» буйлап\nБөгөн бер төркөм хаҡлы ялдағылар социаль туризм маршруты буйынса ял итергә юлланды.\n«Урал батырҙың алтын билбауы» программаһына Башҡортостандың иң хозур урындары ингән. Туристар Әр ташы, Яҡтыкүл, Шүлгәнташ мәмерйәһе, Нөгөш һыуһаҡлағысы һәм башҡа иҫтәлекле урындарҙа туҡталасаҡ, республика шифаханалары менән танышасаҡ. Темәс, Сәйетбаба милли-мәҙәни үҙәктәрендә уларҙы башҡорт халҡының ғөрөф-ғәҙәттәрен күрһәтеп, милли аш-һыу менән ҡаршы алыу ҡаралған. Маршрут ете көнгә тәғәйенләнгән. Башланғыс республикала туризм бизнесы үҫешенә нигеҙ һалыр тип көтөлә. Киләһе йыл маршрут буйынса юлламалар Ырымбур, Магнитогорск, Силәбе һәм сит өлкәләрҙең башҡа ҡалаларында ла һатыласаҡ.\nРеспубликала социаль туризм программаһы 2011 йылдан тормошҡа ашырыла. Уның ярҙамында хаҡлы ялдағылар һәм мөмкинлектәре сикләнгәндәр льготалы хаҡҡа теләгән маршруты буйынса ял итергә бара. Программала Башҡортостан биләмәһендә теркәлгән һәм йәшәгән граждандар ҡатнаша.


(Яҙмалар битенән йүнәлтелде)\nӨндәрҙең саҡ ҡына айырмаларын да күрһәтә торған тамғалар — графемалар.\n2 Төп терминология\n3 Яҙмалар формалашыуҙың киҫемдәре\n3.1 Әйберләтә яҙма\n3.2 Пиктографик яҙма\n3.3 Иероглифтар яҙмаһы\n3.4 Ижекле яҙма\n3.5 Әлифба яҙмаһы\n4 Кеше телдәре яҙыу типтары\n5 Яҙманың таралыуы\n6 Яҙмаларҙың төп төрҙәре\n6.1 Яҡын Көнсығыш һәм Урта диңгеҙҙең боронғо яҙмалары\n6.2 Семит (тауыш) яҙмаһы һәм уның сығарылмалары (грексанан башҡа)\n6.2.1 Семит яҙмалары йоғонтоһонда булған системалар\n6.3 Грек һәм унан барлыҡҡа килгән алфавиттар\n6.3.1 Грек яҙмаһы йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән яҙмалар\n6.4 Һинд яҙмаһы (ижекле)\n6.5 Ҡытай яҙмаһы һәм унан барлыҡҡа килгәндәр\n6.6 Башҡа боронғо һәм урта быуат яҙмалары\n6.7 XVIII—XX быуаттарҙа барлыҡҡа килгән яҙмалар\n6.8 Яһалма телдәр өсөн яҙмалар\n6.9 Асыҡланмаған яҙмалар\n7 Ишара телдәре өсөн яҙмалар\n8 Башҡорт халҡында әйберләтә яҙма\nЯҙыу символик аралашыуҙың башҡа булған йәки мөмкин булған системаларынан айырыла, сөнки ул һәр ваҡыт шул телдә ниндәйҙер тел һәм ауыҙ-тел телмәре менән бәйле. Яҙыуҙан айырмалы рәүештә, һүрәттәр, картиналар, һүҙмә-һүҙ картографик элементтар һ. б. кеүек мәғлүмәттең төрлө визуаль һәм график сағылышы билдәле бер тел менән бәйле түгел. Мәғлүмәт билдәләрендәге символдар (мәҫәлән, ир менән ҡатын һүрәттәре) телгә лә ҡарамай, шулай ҙа улар телдең башҡа элементтары менән бергә әүҙем ҡулланылһа, уның бер өлөшө була ала. Ҡайһы бер башҡа символик билдәләр — һандар, логотиптар — билдәле бер тел менән тура бәйләнешкә эйә түгел, әммә йыш ҡына яҙма рәүештә ҡулланыла һәм шуның менән яҙыуҙың бер өлөшө тип иҫәпләнергә мөмкин.\nТел һәр кешелек берләшмәһенә хас, һәм был фактты дөйөм кешелектең айырылғыһыҙ һәм аныҡлаусы билдәһе итеп ҡарарға мөмкин. Әммә яҙыу үҫеше һәм уның традицион телдән аралашыу формаларын яйлап алмаштырыу процесы даими бармай, тигеҙһеҙ һәм аҡрын була. Барлыҡҡа килгәндән һуң дөйөм осраҡта яҙыу ауыҙ-тел телмәренә ҡарағанда әҙерәк үҙгәреш кисерә, шуның менән тере телдең ысын торошона хас булмаған һыҙаттарҙы һәм аныҡ әйтемдәрҙе һаҡлап ҡала. Яҙыуҙы ҡулланыуҙың иң мөһим өҫтөнлөктәренең береһе — тел ярҙамында сағылдырылған мәғлүмәттең даими яҙмаларын булдырыу мөмкинлеге.\nЯҙыуҙың барлыҡҡа килеүе һәм йәшәүе өсөн түбәндәгеләр талап ителә:\nайырым билдәләр тип аталған ҡайһы бер төп элементтарҙың йәки символдарҙың кәм тигәндә бер йыйылмаһы һәм күмәкләп яҙыу системаһы;\nкәм тигәндә бер ҡағиҙәләр һәм шарттар йыйылмаһы (йәғни орфография), община тарафынан аңлай һәм унда ҡатнашыусыларҙың бөтәһе йәки күпселеге тарафынан ҡулланыла, улар төп элементтарҙың (графемдарҙың) мәғәнәһен, уларҙың тәртибен һәм үҙ-ара мөнәсәбәттәрен билдәләй;\nһәр хәлдә, конструкциялары был элементтарҙа һәм ҡағиҙәләрҙә сағылған, шулай уҡ уларҙан яҙылғандарына аңлатма биреү юлы менән тергеҙелгән бергәлектә таралған бер тел;\nсимволдарҙы теге йәки был ысул менән (визуаль йә тейеү юлы менән) уҡып сығыу өсөн ниндәйҙер даими йәки өлөшләтә даими булмаған мөхиттә аныҡ сағылдырыусы теләһә ниндәй физик сара.\nКүпселек яҙыу системаларына символик элементтарҙы тәртипкә һалыу хас, улар ҙурыраҡ һәм бик ҙур кластерҙарға — һүҙҙәргә, акронимдарға һәм башҡа лексемаларға ҡушылырға мөмкинлек бирә, шуның арҡаһында символдар үҙҙәре бирә алған мәғәнәләргә ҡарағанда байтаҡҡа күберәк мәғәнә бирергә мөмкин. Тел йөкмәткеһен яҙыу системаларында мөмкин тиклем тулыраҡ тапшырыуға өлгәшеү маҡсатында бәләкәй символдар төркөмөн конкатентациялау ҙа файҙаланыла. Яҙманың күп кенә системаларында айырым бер билдәләр йыйылмаһы — пунктуация ҡулланыла, уның ярҙамында яҙма телмәрҙе өҫтәмә структуралаштырыу һәм ойоштороу, шулай уҡ телмәрҙә туҡталыу (пауза), тон, баҫым, интонация һ.б. ярҙамында бирелгән хәбәрҙәрҙең үҙенсәлектәрен тапшырыу тәьмин ителә. Бынан тыш, яҙылған мәғлүмәттең мәғәнәһен мөмкин тиклем анығыраҡ ҡабул итеү мөмкинлеге булһын өсөн, яҙма, ғәҙәттә, телдән әйтелгән телмәр ҡағиҙәләренә (грамматика, синтаксис һ.б.) тап килгән итеп яҙыла.\nЯҙыу беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ уртаһында Месопотамияла барлыҡҡа килгән. Тәүҙә был хужалыҡ яҙмалары була, һәм мең йыллыҡ аҙағына лексик исемлектәр һәм әҙәби жанр текстары (шартлы рәүештә әҙәби, йәғни иҡтисади булмаған тәғәйенләнештәге текстар) тарала.\nЯҙманың тәғәйен системаларын тикшергәндә яҙманы өйрәнеү бер-береһенә өлөшләтә бәйле булмаған бер нисә йүнәлеш буйынса үҫешә. Шул арҡала ҡулланылған терминология ҡайһы берҙә теге йәки был тикшеренеү өлкәһенә ҡарап төрлөсә булыуы мөмкин.\nДөйөмләштерелгән «текст» термины яҙма материал өлгөһөнә ҡарай. Тексты барлыҡҡа килтереү һәм яҙыу ғәмәле яҙыу тип билдәләнә, ә тексты ҡарау һәм аңлатма биреү ғәмәле уҡыу тип билдәләнә. Яҙма билдәләрҙең билдәле бер структураһын һәм эҙмә-эҙлелеген һаҡлауҙы көйләүсе методология һәм ҡағиҙәләр орфография исеме аҫтында берләштерелә, уның сиктәрендә алфавит яҙыу системаһына ҡарата орфография төшөнсәһе лә айырыла.\nҮрҙә әйтелгәнсә, яҙыуҙың үҙенсәлекле база берәмеге — графема. Графемалар йыйылмаһы бер йәки бер нисә яҙыу системаһында яҙылған текстарҙы уларҙың нисбәте һәм ҡулланылышы ҡағиҙәләренә ярашлы төҙөй алған конструктив элементтарҙы үҙ эсенә алған минималь мәғәнә берәмектәр булып тора. Был концепция телмәрҙе өйрәнеү өлкәһендәге фонема тураһындағы төшөнсәләр менән оҡшаш. Урыҫ теле өсөн төп графемалар булып, мәҫәлән, билдәле фонемаларға тап килгән, алфавиттың яҙыу һәм юл хәрефтәре, телмәрҙең ритм-интонация һүрәтләнешенә тап килгән пунктуация билдәләре һәм һандарға оҡшаш башҡа ҡайһы бер символдар тора.\nТеге йәки был графема төрлөсә күрһәтелергә мөмкин, һәм уның һәр айырым яҙмаһы икенсеһенән күҙгә күренеп айырылып торорға мөмкин, әммә, шуға ҡарамаҫтан, улар бөтәһе лә бер төрлө аңлатыласаҡ. Билдәле бер тауыш фонема аллофоны тип аталған кеүек, билдәле бер яҙма ла графема аллографияһы тип билдәләнә. Өс төрлө аллография, мәҫәлән, ҡыйыу, һыҙыҡлы һәм италика менән яҙылған бер хәреф тип һанарға мөмкин. Мәҫәлән, ҡалын шрифт менән йыйылған, аҫтына һыҙылған һәм курсив менән бер үк хәрефте өс төрлө аллограф тип иҫәпләргә мөмкин. Аныҡ аллографты һайлау мәғлүмәт йөрөтөүсе тарафынан ҡулланылған мәғлүмәткә, яҙыу сараһына, яҙыу стилистикаһына, алдағы һәм унан һуңғы графаларҙың үҙенсәлектәренә, ваҡытлыса сикләүҙәргә, фаразланған аудиторияның башлыса шәхси яҙыуҙың аңламаған һыҙаттарына һ.б. ҡайтып ҡала.\nҠайһы берҙә графеманы ҡулланыу өсөн «глиф», «тамға», «символ» һәм башҡа терминдар ҡулланыла. Был терминдарҙың аныҡ мәғәнәһе белемдең теге йәки был өлкәһенә ҡарап үҙгәрә; мәҫәлән, күпселек яҙыу системаларындағы глифтарҙың һыҙыҡтарҙан йәки һыҙаттарҙан тороуын билдәләргә мөмкин, шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер яҙыу төрҙәрендә улар башҡа конструктив элементтарҙан (мәҫәлән, Брайль шрифтындағы нөктәләрҙән) тороуы мөмкин һәм, шулай уҡ глифтар тип аталыуы ла мөмкин.\nЯҙыу, уның менән бәйләнгән тел кеүек, шартлы. Уның тулылыҡ кимәле телмәр ярҙамында мөмкин булған бөтә нәмәне теге йәки был формала уңышлы күрһәтә алыуы менән билдәләнә.\nТәүҙә кешеләрҙең бер ниндәй яҙмаһы ла булмай. Шуға ла алыҫ араларға мәғлүмәт тапшырыу ярайһы уҡ ауыр була. Фарсы батшаһы Дарий I тураһында билдәле легендала (Геродот һөйләгән) хәбәр ителеүенсә, ҡасандыр ул күсмә скифтарҙан хат ала. Мөрәжәғәтнамәлә ҡош, сысҡан, тәлмәрйен һәм уҡтар була. Мөрәжәғәтнамәне тапшырған һалдат уға башҡаса бер ни ҙә хәбәр итергә ҡушылмауын хәбәр итә һәм батша менән хушлаша. Скифтарҙың был хәбәрен нисек аңлатырға тигән һорау тыуа. Дарий батша, скифтар үҙҙәрен уның хакимлығына тапшыра, тип һанай һәм буйһоноп, уға ер, һыу һәм күк килтергән, сысҡан — ерҙе, баҡа — һыуҙы, ҡош — күкте аңлата, ә уҡтар скифтарҙың ҡаршылыҡтан баш тартыуын аңлата. Ләкин аҡыл эйәләренең береһе Дарийға ҡаршы сыға. Ул скифтарҙың мөрәжәғәтен башҡаса аңлата: «Әгәр ҙә һеҙ, фарсылар, ҡоштар кеүек күккә осмаһағыҙ йәки сысҡандар кеүек ергә инмәһәгеҙ, йәки тәлмәрйендәр кеүек, һаҙлыҡҡа төшмәһәгеҙ, ошо уҡтар тейһә, кире ҡайтма алмаҫһығыҙ». Аҙаҡтан асыҡланыуынса, был аҡыл эйәһе хаҡлы була.\nӨҫтә телгә алынған легенда тәүҙә кешеләрҙең төрлө предметтар ярҙамында мәғлүмәт бирергә тырышыуын күрһәтә. Әйберләтә яҙыуҙың билдәле тарихи миҫалы булып, шулай уҡ вампум (арҡанға тағылған төрлө төҫтәге ҡабырсаҡтар менән биҙәлгән ирокез яҙмаһы) һәм кипа (инкыларҙың һәм унан алда булған анд мәҙәниәттәренең иҫәп системаһы һәм яҙыуы) тора, унда мәғлүмәт төҫ һәм ептәрҙәге төйөндәр һаны менән тапшырыла. Әлбиттә, предметлы яҙыу мәғлүмәт тапшырыуҙың иң уңайлы сараһы булманы, һәм, ваҡыт үтеү менән, кешеләр күпкә үҙенсәлеклерәк ҡорамалдар уйлап таба.\nБоронғо ҡытай иероглифы «ҡояш» (ri), 1200 до н. э.\nЯҙыу формалашыуының киләһе этабы һүрәттәр (пиктограммалар) нигеҙендә яҙыу була. Һынлы сәнғәт боронғо кешеләр заманында, дәүләтселек барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк барлыҡҡа килгән, тип хәтергә төшөрөргә мөмкин. Әммә был иртә ынтылыштар һаман да мәғлүмәт тапшырыу өсөн системалы ҡулланылған ҡорал кимәленә етмәй. Пиктография яҙмаһының асылы шуға ҡайтып ҡала: билдәле бер билдә ярҙамында ниндәйҙер төшөнсә белдерелә. Мәҫәлән, «кеше» төшөнсәһен кеше һүрәте менән бирергә мөмкин. Яйлап ябайлаштырып, пиктограммалар тәүге һүрәттәрҙән алыҫлаша бара, күп мәғәнәгә эйә була башлай. Әммә пиктография төшөнсәләрҙең үҫеше һәм абстракт фекерләү менән барлыҡҡа килгән хаттарҙың бөтә ихтыяждарын да үтәй алмай, һәм шул саҡта идеография барлыҡҡа килә.\nИдеография («төшөнсәләр менән хат») күҙгә күренмәлек булмағанды тапшырыу өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, һүрәт төшөрөү мөмкин булмаған «уяулыҡ» төшөнсәһен билдәләү өсөн уның аша үҙенән-үҙе, йәғни күҙгә күренеп торған органды һүрәтләгәндәр. Шулай итеп, күҙ һүрәте пиктограмма булараҡ «күҙ»ҙе һәм идеограмма булараҡ "уяулыҡ"ты аңлата. Тимәк, һүрәт тура һәм күсермәле мәғәнәғә эйә була ала.. Иероглифтик яҙыуҙа йыш ҡына уның нигеҙендә ятҡан башланғыс һүрәтте айырып ҡарауы ауыр. Иероглифтарҙа төрлө билдәләрҙә ҡабатланыусы типик конструктив элементтар барлыҡҡа килә. Быға, моғайын, кешенең яҙма тексты ябайлаштырырға, уҡыуҙы ябайлаштырырға ынтылыуы сәбәп булғандыр. Әммә иероглиф яҙыу һаман да һиҙелерлек етешһеҙлекте һаҡлап ҡалған: уның һүҙҙе әйтеү менән бәйләнеше юҡ. Һөҙөмтәлә яҙма һәм телдән һөйләү айырым була. Бынан тыш, һүҙ формаһының үҙгәреүе уның синтаксик роленә бәйле булған телдәрҙә иероглифтарҙы һүҙҙәрҙең формалары өсөн махсус билдәләр менән тулыландырырға тура килә.\nАуыҙ-тел һәм яҙма телмәрҙе яҡынайтыу юлында ижек яҙмаһын формалаштырыу ярайһы уҡ аҙым булды. Иң билдәле ижек яҙмалары булып шына яҙыу (боронғо фарсы, аккад һәм шумер яҙмаһының башҡа вариҫтары), шына яҙыуҙың ҡайһы бер көнбайыш семит варианттары (мәҫ., угарит шына яҙыуы) һәм япон ижек системалары (катакан һәм хирагана) тора. Финикий (консонант) яҙмаһы кешелек тормошонда бик мөһим роль уйнай. Тап ул грек яҙмаһының нигеҙенә ятты, унан латиница, кириллица һәм шул рәүешле бөгөнгө яҙмаларҙың күбеһе яһала.\nГректар, финикий яҙмаһын файҙалана башлағас, улар консонант финикий системаһы ярҙамында һүҙҙәрҙең тулы яңғырашын тапшырыу проблемаһына юлыға. Шуныһы мәғлүм: финикий яҙмаһында, асылда, һуҙынҡы өндәр өсөн хәрефтәр булмай. Гректар өсөн һүҙ формаларының формалашыу үҙенсәлектәре арҡаһында был уңайһыҙ булып сыға. Шуға күрә һуҙынҡыларҙы айырыу өсөн айырым символдар барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә хат тағы ла универсаль кимәлгә күсә. Хәҙер һәр кеше еңел генә ятлап ала алған 30-лаған тамғаны файҙаланып, телмәрҙең бөтә һүҙҙәрен тиерлек аңлата ала. Алфавит яҙыуы ябайлығы арҡаһында тиҙ арала бөтә донъяға тарала (ҡайһы бер цивилизацияларҙа уға күсеү булмаһа ла).\nКеше телдәре яҙыу типтарыҮҙгәртергә\nПиктографик — яҙма билдә билдәле бер объектҡа бәйләнгән.\nИдеографик билдә — билдәле бер мәғәнәгә бәйләнгән яҙма билдә.\nФоноидеографик — яҙма билдә мәғәнәгә лә, тауышҡа ла бәйләнгән.\nЛогографик — яҙма билдә билдәле бер һүҙҙе билдәләй.\nМорфемалы — яҙма билдә билдәле бер морфеманы билдәләй (ҡара: «ҡытай яҙмаһы».\nижек (силлабик) — һәр яҙма билдә билдәле бер ижекте аңлата. Айырып йөрөтәләр:\nижек яҙыуы — оҡшаш, әммә төрлө һуҙынҡылар менән төрлө билдәләр (мәҫәлән, япон канаһы) менән ижектәр;\nабугида — бындай ижектәр бер база билдәһенең (мәҫәлән, эфиоп яҙмаһы) һәм/йәки өҫтәмә тамғаларҙың (Һинд һәм Африка яҙмаһы) үҙгәртелгән формаларында аңлатыла.\nконсонантлы (квазиалфавитлы) — тик тартынҡылар ғына яҙма рәүештә күрһәтелгән. Үҙ үҫешендә бындай яҙыу системалары, ҡағиҙә булараҡ, һуҙынҡылар системаһы менән байытыла, уларҙа диакритик йәки өҫтәмә тамғалар ярҙамында һуҙынҡыларҙы билдәләргә мөмкин.\nконсонант-вокаль яҙыу — хәрефтәр һуҙынҡыларҙы ла, тартынҡыларҙы ла билдәләй; яҙмала, дөйөм алғанда, «бер графемаға (яҙма билдәгә) бер фонемаға» тура килеү һаҡлана.\nБилдәләрҙең стандарт, шулай уҡ алфавит тәртибенә эйә булған фонетик яҙыуҙар алфавиттар тип атала. Алфавит билдәләре хәрефтәр тип атала.\nҮрҙә килтерелгән системалар һирәк осрай, ғәҙәттә база системаһына башҡа системаларҙың элементтары ҡушыла.\n«Иероглиф яҙмаһы» һүҙбәйләнешенең мәғәнәһе аныҡ түгел.\nБоронғо Мысыр иероглиф яҙыуы башҡа система элементтары менән ижекле була.\nБоронғо Ҡытай иероглиф яҙмаһы — логографик, хәҙерге ҡытай яҙыуы морфемалы.\nКешелек барлыҡҡа килгәндән алып төрлө мәҙәниәттәр һәм халыҡтар күп төрлө яҙмалар (шул иҫәптән юғалғандар) ҡулланһа ла, бөгөн ер шарында йәшәүселәрҙең күпселеге ни бары биш яҙыу системаһын (һәр тәғәйен тел өсөн тейешле, ҡайһы берҙә ярайһы уҡ ҙур, модификациялы) файҙалана.\nЯҙыу өсөн был яҙма файҙаланылған төп телдәр\nБыл яҙма төп яҙма булған илдәр\nҒәрәп яҙыуы Консонантная Ғәрәп теле, Фарсы теле, Пушту, Урду, Бербер телдәре (өлөшләтә) Көнбайыштан көнсығышҡа: Мавритания, Марокко, Төньяҡ Сахара, Алжир, Тунис, Ливия, Египет, Судан, Ливан, Сирия, Иордания, Саудовская Аравия, Берләшкән Ғәрәп Әмирәттәре, Кувейт, Катар, Бахрейн, Йәмән, Оман, Иран, Афганистан, Пакистан и др.\nҺинд яҙмаһы (бер-береһенән ныҡ айырылып торған уртаҡ сығышлы яҙмалар ғаиләһе) Абугида Хинди һәм Һиндостандың бүтән телдәре, бенгал теле, сингаль теле, тай теле, лаос теле, бирман теле, кхмер теле, тибет теле, непал теле, бутан теле һәм башҡалар. Һиндостан, Шри-Ланка, Бангладеш, Мьянма, Таиланд, Лаос, Камбоджа, Непал, Бутан\nКириллица Консонант-вокал Рус теле, украин теле, белорус теле, серб теле ( латиница менән бергә), болгар телек, македон теле, босний теле (латиница менән бергә), черногор теле (латиница менән бергә), казаҡ теле, ҡырғыҙ теле, таджик теле, монгол теле, абхаз теле, татар теле һәм Рәсәйҙең аҫаба халыҡтары телдәренең күпселеге Россия, Белоруссия, Украина, Сербия, Болгария, Төньяҡ Македония, Ҡаҙаҡстан, Ҡырғыҙстан, Таджикистан, Монголия; өлөшләтә Босния и Герцеговина и Черногория\nҠытай яҙмаһы Идеографик яҙма Ҡытай теле, япон теле (өлөшләтә) Ҡытай, Япония (кандзи)\nЛатиница Консонант-вокал Инглиз теле, француз теле, испан теле, португал теле, итальян теле, немец теле, голланд теле, төрөк теле, индонезия теле, малай теле, тагал теле, вьетнам теле, полинезия телдәре, суахили теле һәм башҡалар Бөтә Төньяҡ, Үҙәк һәм Көньяҡ Америка, Көнбайыш һәм Үҙәк Европа, Скандинавия, Балтик буйы илдәре, шулай уҡ Австралия, Яңы Зеландия, Польша, Чехия, Словакия, Венгрия, Хорватия, Словения, Филиппин илдәре; хәҙерге заманда шулай уҡ Төркиә, Әзербайжан, Индонезия, Малайзия, Вьетнам, Үзбәкстан, Төркмәнстан, Румыния, Молдавия, Африка илдәре, күпселек Африка илдәре, Полинезия.\nЯҡын Көнсығыш һәм Урта диңгеҙҙең боронғо яҙмаларыҮҙгәртергә\nКрит яҙмаһы һәм унан барлыҡҡа килгәндәр — А һыҙыҡлы яҙма, Б һыҙыҡлы яҙма, Кипр-миной, Кипр яҙмаһы\nСемит (тауыш) яҙмаһы һәм уның сығарылмалары (грексанан башҡа)Үҙгәртергә\nУгарит алфавиты (шына яҙыу)\nБоронғо ханаан яҙмаһы\nИврит алфавиты (квадрат яҙмаһы)\nСүриә яҙмаһы (Estrangelo, Nestorian һәм Serto)\nДжави — Малайзия һәм Индонезия\nИҫке уйғыр яҙмаһы\nБоронғо монгол яҙмаһы\nИҫке Ливия яҙмаһы(нумид)\nИҫке Ливия яҙмаһы (Тифинаг)\nАсыҡланмаған гуанч яҙмаһы\nКөньяҡ Ғәрәбстан яҙмаһы\nКесе Азия алфавиттары\nСемит яҙмалары йоғонтоһонда булған системаларҮҙгәртергә\nБоронғо төрки яҙмаһы\nТана (габули тана) мальдив теле өсөн, XVII быуаттан ғәрәп йоғонтоһо аҫтында\nГрек һәм унан барлыҡҡа килгән алфавиттарҮҙгәртергә\nГрек яҙмаһы йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән яҙмаларҮҙгәртергә\nҺинд яҙмаһы (ижекле)Үҙгәртергә\nКави (иҫке ява яҙмаһы)\nҠытай яҙмаһы һәм унан барлыҡҡа килгәндәрҮҙгәртергә\nЯпон ижекле яҙмаһы\nКорея яҙмаһы (Хангыль) ҡытай яҙмаһы стилендә (Көньяҡ Кореяла ла ҡулланыла), шул уҡ ваҡытта мәғәнәүи яҡтан бөтөнләй бойондороҡһоҙ хәреф булып тора.\nБашҡа боронғо һәм урта быуат яҙмаларыҮҙгәртергә\nТелдәр (Ҡытай) өсөн цуан яҙыуы\nДонгба яҙмаһы (наси, Ҡытай)\nБоронғо Пермь яҙмаһы (абур)\nXVIII—XX быуаттарҙа барлыҡҡа килгән яҙмаларҮҙгәртергә\nҠағиҙә булараҡ, был сценарийҙарҙы миссионерҙар йәки туған телдә һөйләшеүселәр ижад иткән, уларға яҙыу идеяһы йоғонто яһаған.\nМяо (Һинд-Ҡытай) телдәре өсөн пахау һәм Поллард яҙыуҙары\nҠыҙыл карендар теле өсөн һәм уның ҡайһы бер диалекттары өсөн кая-ли яҙмаһы (Мьянма, Таиланд)\nХо теле өсөн Варанг-кшити (мунда телдәре, Һиндостан)\nСантали теле өсөн Оль-чики (мунда телдәре, Һиндостан)\nЧукот теле өсөн Теневилдең идеографик яҙмаһы\nНко яҙмаһы (1949 йылдан Гвинеяла һәм Малиҙа манден телдәре өсөн)\nБасса (1900-се йылдарҙан алып бөгөнгө көнгә тиклем)\nВаи (1820-се йылдарҙан алып бөгөнгө көнгә тиклем)\nЛома (1930—1940) Либерияла\nКикакуи йәки менде (менде теле өсөн) (1921—1940 йылдарҙа) Сьерра-Леонела\nКамерунда бамум (1896—1950-се йылдар)\nОсманья (сомали теле өсөн)\nМандомбе (1978 йылдан) Анголала, Конгола һәм ДРК-ла\nВолофал (валоф теле өсөн алфавит проекты, 1960—1974)\nКанада ижек яҙмаһы (кри, эскимос телдәре, оджибве һ.б. телдәр өсөн)\nЯһалма телдәр өсөн яҙмаларҮҙгәртергә\nТелдең үҙенсәлекле морфо-фонетик яҙмаһы ифкуиль\nКлингон теле өсөн яҙыу системалары (plqaD, Mandel)\nТокипон өсөн иероглиф яҙма\nРонго-ронго (XIX быуат аҙағында юғала)\nБибл яҙмаһы (беҙҙең эраға тиклем икенсе мең йыллыҡ уртаһында)\nФест дискыһы (беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ уртаһында)\nИндус үҙәне яҙмаһы (прото-инд йәки хараппан яҙмаһы — беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡ уртаһында)\nТроян яҙмаһы (фараз буйынса А һыҙыҡлы) (беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ уртаһында)\nКипро-миной яҙмаһы (беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ аҙағында юҡҡа сыҡҡан)\nИнкылар кипуһы (XVII быуатта юҡҡа сыҡҡан)\nИнкыларҙың токапу (ун етенсе быуатта юҡҡа сыға) һәм башҡалар\nИшара телдәре өсөн яҙмаларҮҙгәртергә\nЫм-ишара телдәре өсөн яҙмалар бар. XXI быуат башында 1974 йылда булдырылған SignWriting системаһы ҡулланыла.\nБашҡорт халҡында Ислам ҡабул иткәндән һуң ғәрәп яҙмаһы ҡулланыла. Әммә ҡыҙҙарҙы уҡырға өйрәткән осраҡта ла, йыш ҡына яҙырға өйрәтмәгәндәр — егеттәр менән хатлашып, исеме сығыуҙан хәүефләнгәндәр. Шулай ҙа теләгән кеше яйын таба инде: Һәҙиә Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романында ошоға дәлил күрәбеҙ. Төп героиня Гөлйөҙөм өҙөлөп һөйгән егете Айбулатҡа хистәрен белдереп күстәнәсле төйөнсөк ебәрә. Уның эсенә ҡыҙ аҡ кешәмир яулығының ике аҡ сәскәһен өҙөп алып һалған, яндырылған шырпының бер башына ҡош ҡанаты бәйләп, шул ал сәскәләрҙең эсенә төргән. Егет был «хаттың» йомағын бик оҫта итеп сисә: был яулыҡты һөйгәне былтыр яҙ көнө өс ҡайын төбөндә осрашҡанда ябынғайны; тимәк, сәскәләр — шул онотолмаҫ осрашыу билгеһе, уның йөрәгендә һаҡлана. Гөлйөҙөм шул янған шырпы кеүек янып-көйөп йәй үткәргән, осоп барып күрергә күгәрсен ҡанаттары ғына юҡ шул. Сит-ситенә төрлө сағыу суҡтар тағып, йәшел атласҡа ҡыҙыл бәрхәт ҡушып теккән тәмәке янсығы ла ебәргән — был инде егеткә биргән вәғәҙә.\nҺәҙиә Дәүләтшина. Ырғыҙ. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1957.\nЯҙыу системаһы буйынса телдәр исемлеге\nАмериканың аҫаба халыҡтары телдәре\nӘйберләтә яҙма, ҡош теле… — «Киске Өфө», 20 май, 2013, 8-9 бб.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Яҙма_(Әлифба)&oldid=1104663 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 5 ғинуар 2022 в 12:44\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:44 5 ғинуар 2022 үҙгәртелгән.


500-ҙән ашыу эш урыны һәм 4 миллиард һумдан ашыу инвестиция\nБөгөн Кумертау ҡалаһын үҫтереү буйынса генераль килешеүгә ҡул ҡуйылды.\nБашҡортостан менән Моноҡалаларҙың үҫеш фонды араһында ҡабул ителгән документҡа ярашлы, 2020 йылға тиклем Кумертауҙа яңы инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу ҡарала. Уларҙы финанслауҙың бер өлөшөн фонд үҙ өҫтөнә ала. Был программала ҡатнашыу вертолеттар йыйыу менән танылған ҡалаға яңы үҫеш мөмкинлектәре аса.\nМоноҡалаларҙың үҫеш фонды 2014 йылдан эшләп килә. Программаға эләгеү өсөн ҡала үҙ инвестиция проекттарын тәҡдим итә. Кумертау яғынан ғариза ноябрь аҙағына тиклем бирелергә тейеш. Фонд тарафынан бирелгән тәүге аҡса, уның суммаһы 400 миллион һум тирәһе, йыл аҙағына тиклем күсер, тип көтөлә. Ул инфраструктураны төҙөкләндереү, йәғни автомобиль һәм тимер юлын, таҙартыу ҡоролмаларын яңыртыу өсөн тотоноласаҡ. Был Кумертау предприятиеларына хеҙмәттәшлек даирәһен киңәйтеү мөмкинлеге аса, Моноҡалаларҙың үҫеш фонды программаһында киләсәктә Бәләбәйҙең дә ҡатнашыуы көтөлә.\nИрина Макиева, иҡтисади үҫеш һәм интеграция буйынса хөкүмәт комиссияһының моноҡалаларҙы модернизациялау буйынса эш төркөмө етәксеһе: «Был моноҡалалар буйынса төҙөлгән тәүге килешеү, Күмертау артынан Бәләбәй барырға тейеш, әммә был ҡалала әле башҡараһы әҙерлек эштәре күп. Документ өс позицияны үҙ эсенә ала, тәүгеһе яңы проекттар өсөн инженер селтәрҙен ремотнлауҙа берлектәге финанслау, икенсеһе инвестиция проекттарын бойомға ашырыу. Фондтың өлөшкә инеү һәм займдар биреү хоҡуғы бар. Өсөнсөһө- идарасы команданы бергә әҙерләү».


Рашит Ахтари | Мечетлинский историко-краеведческий музей\nГлавная/ Новости/ Рашит Ахтари\n14декабрь- Башҡорт теле көнө алдынан.\nӘл дә башҡорт булып\nҒорурланам! Кәм яҡтарым\nйөҙләп булһа ла,\nИн зәнгәр бер көмбәҙ\nКөйөнмәгеҙ: көн дә минә\nТөндәрен дә туҡтап тормай\nУт Уралға, ут халҡыма\nМилләтемә яны йырҙар\nҮҙ ҡәләменен ныҡлы хужаһы булған, замандаштарынын уйын, күнелен белеп торған, үҙ ерен яратҡан, шунда йәшәп, йәм табып дан йырлаған\nшағир-сәсән Рәшит Минһаж улы Әхтәров 1931 йылдын 6 ғинуарында Башҡортостандын Мәсетле районы Ишәле ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Рәшит Әхтәровҡа 10 йәш тулғас, фронтҡа алына һәм 1942 йылда Сталинград трактор заводын обороналағанда һәләк була.\nШағирҙын бала сағы юҡсыллыҡта үтә. Шулай ҙа ул Ишәле башланғыс һәм Теләш ете йыллыҡ мәктәптәрен тамамлағас, тырышып Ләмәҙтамаҡ ун йыллыҡ мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Урта белем алғас Әбдрәхим, Теләш мәктәптәрендә уҡыта. Армиянан ҡайтҡас Башҡорт дәүләт университетында унышлы уҡый, шул уҡ ваҡытта ситтән тороп Ауыл хужалығы институтынын зооветеринария факультетын да тамамлай, инглиз телен үҙ аллы өйрәнә. Университетта уҡыу йылдарында уҡ «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында редактор урынбаҫары һәм яуаплы сәркәтип, “Пионер” журналында, уҡыуҙы тамамлағас “Совет Башҡортостаны”гәзитендә эшләй. Һунынан тыуған яҡтарына ҡайтып Тайыш, Билән,Теләш мәктәптәрендә тарих, инглиз телдәрен уҡыта. Уҡыған йылдарында ла, эшләгән сағында ла үҙенен яратҡан ижади эшмәкәрлеген – шиғырҙар яҙыуын туҡтатмай, шул уҡ ваҡытта балалар өсөн әкиәттәр ҙә яҙа.\nРәшит Әхтәри бәләкәйҙән үк оләсәһе Биби әбейҙен әкиәт-бәйеттәрен тынлап күнеленә һендереп ҡала. Ул «Аҡбуҙат», «Урал батыр» эпостарын яттан белә, атаһы Минһаждан һәм олатаһы Әхтәрҙән “Уҙаҡ менән Туҙаҡ-Балабәшнәк ярсығы» эпосын ишетеп донъя аренаһына сығарыу өсөн күп көс һала. Был эпос һәм шағирҙын күп кенә әкиәттәре «Башҡорт халыҡ ижады»нын 1-се һәм 4-се томында урын алған. Халҡыбыҙҙын ауыҙ тел ижады ынйыларын йыйыусы Рәшит Әхтәри башҡорт, татар телдәренен бөтә диалекттарын, ошо халыҡтарҙын тарихын ныҡлап белә ине. Шағир халҡы өсөн, милләте өсөн янып йәшәне, илен, телен ҡурсалаусы булып килеп баҫа ул күҙ алдына. Телебеҙ тураһында ул «Йыр теле», «Халыҡ ижады теле», «Ҡанат етлектергәндә», «Тарих төбө-телемдә» һәм башҡа шиғырҙарын яҙҙы. Ул бик күп гәзит-журнал биттәрендә сығыш яһаны, йыйындарҙа, әйтештәрҙә, сәсәндәр ярышында ал бирмәне.\nРәшит Минһаж улы шағир булараҡ, үҙенсәлекле һәләткә эйә ине, унын шиғырҙары башҡаларҙыҡынан айырылып торҙо. Унын, шиғриәттә, үҙенсә әйткәнсә, “үҙ теле”, үҙ моно бар ине.\nШағир 1996 йылдын 26 мартында яҡты донъянан китте. Егерме йыл дарыу менән генә йәшәүенә ҡарамаҫтан, донъяға ул һәр саҡ өмөт менән ҡараны, йәшәргә ынтылды, яҡташтары араһында кин танылыу тапты. 2001 йылда Рәшит Әхтәри исемендәге район премияһы булдырылды. Был премияға фольклор өлкәһендә эшләгән, үҙ яғын, үҙ ерен данлаған яҙыусылар, шағирҙар лайыҡ була.


13 декабрь — Башҡорт Википедияһы\n(13 декабрҙә битенән йүнәлтелде)\n13 декабрь Викимилектә\n13 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 347-се көнө (кәбисә йылында 348-се). Йыл тамамланыуға 18 көн ҡала.\n6 Йыл көндәре\nБМО: Бөтә донъя балалар телевидениеһы һәм радиоһы көнө (айҙың икенсе йәкшәмбеһе).\nМальта: Республика көнө.\n1922: Кавказ аръяғы Советтарының I съезы (Баҡы) 1922 йылдың 12 мартында ойошторолған «Кавказ аръяғы Социалистик Совет Республикаларының Федератив Союзы»н берҙәм «Кавказ аръяғы Совет Социалистик Федератив Республикаһы» тип үҙгәртә.\n1989: Владимир Жириновский Либераль-демократик партия ойоштора.\n1996: Кофи Аннан Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретаре итеп һайлана.\nСиражетдинова Шәмсинур Мырҙабай ҡыҙы (1930—29.12.1986), театр актёры. 1947 йылдан хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, 1949 йылдан — хәҙерге Ғималетдин Минһажев исемендәге Ҡыйғы башҡорт халыҡ театры, 1952 йылдан хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. 1951 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Архангел районы Ҡыҙғы ауылынан.\nКузнецов Николай Петрович (1912—2.05.1996), СССР-ҙың хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nАферина Лилия Васильевна (1937), Өфө ҡалаһы 114-се мәктәбенең ветеран-педагогы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.\nВәлишин Роман Ғәлиәскәр улы (1937—10.11.1979), яҙыусы, журналист. Удмурт АССР-ының дәүләт премияһы лауреаты (1980).\nГубарев Евгений Михайлович (1903—3.04.1963), ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм етәксеһе. 1934—1945 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының биохимия кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1936 йылдан — Өфөләге И. И. Мечников исемендәге эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире. 1956—1959 йылдарҙа Ростов дәүләт медицина университеты ректоры. Биология (1940) һәм медицина (1942) фәндәре докторы, профессор (1935). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1954).\nТузов Николай Иосифович (1923—18.01.2002), Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсы, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1943).\nФёдорова Мария Васильевна (1923—21.04.1982), китапханасы. 1949—1978 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһы уҡыу залының өлкән китапханасыһы, мөдире, баш китапханасы, 1975 йылдан — бүлек мөдире. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nСеребровский Александр Павлович (1884—10.02.1938), революцион хәрәкәт һәм СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. 1903 йылдан РСДРП ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. 1932 йылдан — СССР-ҙың ауыр сәнәғәт халыҡ комиссары урынбаҫары. СССР-ҙың Ленин (1931), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1925) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1935) ордендары, Әзербайжан ССР-ының Ҡыҙыл Байраҡ (1921) ордены кавалеры.\nИвановский Георгий Фёдорович (1919—7.08.1998), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, нефтехимик. 1957—1965 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы директоры; 1965—1973 йылдарҙа СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министры урынбаҫары, 1973—1987 йылдарҙа СССР Министрҙар Советының Матди-техник тәьминәт буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары. Ленин (1966), Октябрь Революцияһы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1979) ордендары кавалеры.\nКайдаров Абду-Али Туғанбай улы (1924—27.02.2019), ғалим-тел белгесе. Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы. (1983), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982), Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). I (1944) һәм II (1985) дәрәжә Ватан һуғышы, Халыҡтар Дуҫлығы (1984), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), III дәрәжә Дан ордендары кавалеры.\nМансурова Любовь Ильинична (1929), ғалим-агроном. 1971—1995 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған агрономы (2006).\nТелятников Иван Александрович (1929—10.08.1996), ғалим-ветеринар врач, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978—1988 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Ветеринария фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре.\nГорулёв Павел Сергеевич (1949), ғалим-педагог, спортсы, тренер, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999 йылдан Башҡортостан физик культура институты директоры. Педагогия фәндәре докторы (2004), профессор. Ауыр атлетика буйынса халыҡ-ара категориялы судья (1995), СССР чемпионы (1978) һәм СССР-ҙың спорт мастеры (1972), Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1997) һәм күренекле спортсыһы (1993).\nҒибәҙуллин Рафаил Вәһит улы (1954), ғалим-социолог, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2012 йылдан Башҡортостан Республикаһында Эшҡыуарҙар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса вәкил. Социология фәндәре докторы (1990). Башҡортостан Республикаһының IV саҡырылыш (2008— 2013) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы менән бүләкләнгән.\n► 13 декабрҙә тыуғандар\n1553: Генрих IV, Францияның Бурбондар династияһынан беренсе короле.\n1684: Людвиг Хольберг, Мәғрифәтселек дәүере яҙыусыһы, Дания һәм Норвегия әҙәбиәттәренә нигеҙ һалыусы.\n1797: Генрих Гейне, Германия шағиры.\n1816: Вернер фон Сименс, Германия инженеры, «Siemens» фирмаһын ойоштороусы.\n1839: Пётр Баллод, Рәсәй империяһы табибы, философ, революционер.\n1867: Кристиан Биркеланд, Норвегия ғалимы, һаҙағай күренешенең асылын тәүге аңлатыусы.\n1874: Иосиф Левин, Рәсәй империяһы һәм Америка пианисы.\n1899: Борис Ишбулдин-әл-Бәкри, тарихсы, иктисадсы, сығышы менән Мәскәүҙән.\n1964: Хидэто Мацумото, Япония музыканты, йырсы һәм композитор.\n1969: Сергей Фёдоров, СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы.\n1969: Морат Насыров, СССР, Ҡаҙағстан һәм Рәсәйҙең эстрада йырсыһы.\n1984: Сантьяго Касорла Гонсалес, Испания футболсыһы.\n1989: Тейлор Свифт, Америка йырсыһы, актёр һәм йырҙар авторы.\n► 13 декабрҙә вафат булғандар\n1204: Маймонид, Испания философы, йәһүд мәғрифәтсеһе, Талмудты аңлатыусы.\n1466: Донателло, Италия скульпторы.\n1754: Мәхмүд I, төрөк солтаны.\n1784: Сэмюэл Джонсон, Англия тәнҡитсеһе, шағир.\n1944: Василий Кандинский, рус рәссамы, сәнғәттәге абстракционизм ағымына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.\n1947: Николай Рерих, рус рәссамы.\n2009: Пол Самуэльсон, Америка иҡтисадсыһы, Нобель премияһы лауреаты (1970).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=13_декабрь&oldid=993852 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 04:15 12 декабрь 2020 үҙгәртелгән.


Баймаҡта ниндәй үҙгәрештәр көтөлә?\n14 Май , 13:55\nБыл хаҡта республика Башлығының районға эш сәфәрендә билдәле булды.\nБашҡортостан Башлығы Радий Хәбиров эш сәфәре менән Баймаҡ районында булды. Республика етәксеһе унда Баймаҡ ҡалаһының үҙәк майҙанын ҡараны, уны төҙөкләндереү йәһәтенән кәңәштәрен еткерҙе.\n“Баймаҡ. Үҙгәрештәр еле” проекты Бөтә Рәсәй конкурсының (Башҡортостандан 2020 йылғы уңайлы ҡала мөхите булдырыу конкурсы) икенсе этабында һигеҙ еңеүсе араһына ингән. Тимәк, киләсәктә ҡаланың үҙәк майҙаны төҙөкләндереләсәк, шулай уҡ район хакимиәте бинаһының теге яғындағы биләмәһе, Салауат Юлаев исемендәге парк участкаһы һәм башҡа урындар ҙа күркәм төҫ аласаҡ.\n“УралСпецСтрой” подряд ойошмаһының генераль директоры Артем Сементеев белдереүенсә, проект ике өлөштән тора. Башта оҫталар плитә һала һәм әҙерлек эштәрен башҡара, ә инде аҙаҡтан биләмәне төҙөкләндерә башлаясаҡ, газон һаласаҡ һәм башҡа эштәрҙе башҡарасаҡ. Беренсе этапты 2022 йылдың июнь айына тамамларға уйлайҙар.\nМайҙанды ҡарау барышында Радий Хәбиров урындағы халыҡ менән аралашты. Мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 96 йәшлек Ғәйзулла Әблүзин менән әңгәмәләште. Баҡтиһәң, хөрмәтле ветеран көн дә ошо паркка һауа һуларға сыға икән.\nӘйткәндәй, Радий Хәбиров “Бәйләнештә”ге сәхифәһендә яҙыуынса, элек Баймаҡтың үҙәгендәге был майҙанда туҡталҡа ине, ә хәҙер амфитетар, сәхнә, ҡоро фонтан, йәйәүлеләр өсөн һуҡмаҡ, эскәмйәләр буласаҡ. Был – һәр кемдең иң яратҡан урынына әйләнәсәк.


Порно Уйын Бушлай Йәнһүрәт Гей-Гей Уйын Ххх\nГейне Уйын Бушлай Йәнһүрәт Порно\nУйын өлкәндәр өсөн донъяла өҫтөнлөк геймер-натурал. Күпселек уйында улар өсөн эшләй. Шуға ҡарамаҫтан, уйындар бик күп эшләп була, тип уйлайым гей тураһында-берләшмәләр, гейне һәм күп-уйнай шунда эшләй. Сөнки донъяла беҙ команда менән эшләү тәжрибәһе өлкәндәр өсөн уйын, һәм беҙ бөтә компаниялар эшен белгән, уларҙы үткәреү. Шулай уҡ ошо йылдың күреү өсөн беҙ, өлкәндәр өсөн был уйын өсөн бөтә уйындарҙы ла тәҡдим сайтында гей-берләшмәһе. Сөнки беҙ уйын һәм өлкәндәр өсөн буш был донъя ише күреп, беҙ булмай, уны тултырыу яҡшы нәмәләр борсоған., Беҙ куллана бөтә элемтә һәм коллекциялар йыйыу башланды беҙгә бушлай гей-Порноигра мультяшный, ул күп булһа бер генә гей-уйын сайттары, беҙ уның өҫтөндә эшләү әле.\nБушлай гей был-һеҙҙең иң ҙур сығанағы таба порноигра пародийный мультяшный уйынын сексуаль, уларҙы һеҙ яратҡан персонаждар, йыһан гей булыуы, унда һеҙгә эш булыр контролдә тота. Бер йәнһүрәттә бөтә төр категорияһы һәм йүнселдәр күп булһа ла, улар пародия ХХХ ала, беҙ улар, беҙҙең сайтта күрһәтелгән. Анимацион йәнһүрәтен сериалы тиклем классик драма, комедия өсөн хатта йәнһүрәт һәм өлкәндәр ниндәй флэш-персонаждар күп була, ул һеҙгә беренсе тапҡыр күргән гей-яраҡлаштырылған., Һәм gnu, һеҙ уларға әҙерме контроле аҫтында эшләй, барыһы да һеҙҙең хыялдар ҡәнәғәтләндереп булмай. Уйын өлкәндәр өсөн беҙ иң һирәк порно сайттар береһе булып тора, һәм беҙ беләбеҙ, был уйында иң күп уйнаһаң нимә була һеҙҙең бөтә бәхетле, булмаясаҡ ул беҙҙә. Бөтә был яҡшы уйланылған беҙ өлкәндәр өсөн бушлай тәҡдим ашыу уйын үҙәгендә булды, унда йәшәгән һәр алалар наслаждаться. Артабанғы параграфта бирелгән һеҙ беҙҙең сайт тураһында күберәк һөйләй.\nКүп йәнһүрәт егет береһенә сексуаль, һәм аниме комикстар\nБушлай гей-йыйыу һәм билдәле бер персонаждар ҡатнашлығында уйын мультяшный порноигр стольким стольким анимация мультсериалының. Беҙҙең сайтҡа иң популяр уйыны-был, шул, ул супергеройҙар геройҙары менән бара. Сөнки беҙҙең күп гей-порноигр икс, ғаләмде, шулай уҡ беҙҙе сайтында парта һәм Marvel ала. Көтөгөз, һеҙгә уйнай алмайым әлегә тиклем гейне-бэтмен робин һәм уйындар, уларҙың ҡыҙыҡлы хәрәкәт итә һәм бер-береһен һәм бер-береһе джокер трахать кимәле унда.\nКатегория тағы бер популяр беҙҙең сайтыбыҙ - һәр ваҡыт өлкәндәр өсөн был иң популяр йәнһүрәт персонаждары свингер. Гриффин гей-гей һәм уйындар менән партаға симпсондар-төндә һеҙ беҙҙең сайтҡа тағы интересно твист яһаны. Бөтә цыпочки мультик булып китте шул, дуҫтар йыйылған егеттәрҙең һәм дуҫы булып ҡала.\nМультсериалының әммә был ғына түгел, ул ХХХ ала гей-спину-офф. Шулай уҡ беҙҙең буласаҡ гей-Disney һәм Pixar из мультфильмов персонаждар менән уйнаған. Һәр ваҡыт әгәр һеҙ уйлайһы, был йәнһүрәт мил принц булып, хәҙер инде улар мәжбүр итә алмаҫ, һеҙ беҙҙең сайттан йәки трахнуть трахнуть береһе.\nУйындар Өсөн Махсус Бүлек Хентай\nБеҙ беләбеҙ, тип хентай-был йәнһүрәт, һәм бындай сағыштырыу беҙ эшләй ине, тиелә. Әммә беҙ шулай уҡ белгән кеше, наслаждаться уйындар сексуаль пародийный мультяшный, хентай мауығыуы ла-уйындарҙа. Бына ни өсөн беҙ иң яҡшы бүлектәр индерелгән хентай-gai уйын, беҙ уларҙы белмәйбеҙ. Был уйын нисек iaoi шәлкеме тәҡдим ителә, һәм шулай футанари, уларҙың күбеһе билдәле аниме һәм манга нигеҙендә, шулай уҡ бөтә персонаждар, һәм һеҙ уларҙы ярата белә. Хатта беҙҙе классика менән анин-Гей-уйын, Naruto иң һөйкөмлө егеттәр, береһенән-береһе өсөн ят һәм гейне z note дракон булып киткән., Иң ҡыҙыҡ һәм мауыҡтырғыс барған уйын тарихы беҙҙең менән хентай гей. Хатта уларҙың күбеһе график роман йәки интерактив манге менән сағыштырырға мөмкин.\nГейне Пользовательский Тәжрибәһе Яҡшы Уйын Бушлай Йәнһүрәт Тәҡдим Порно\nБушлай гей-хәҙерге замандың иң яңы платформалар һәм китерелә менән порноигр мультяшный уйын. Беҙ һеҙгә әйтеп үтеүебеҙсә, был өлкәлә тәжрибәһе ҙур эште беҙ команда менән. Уйын өлкәндәр өсөн беҙ ҡайһы берҙә менән эшләргә белеү һәм бөтәһен эре үҙәге тураһында һөйләне, нисек эшләргә кәрәк тип пользовательский тәжрибәһе һәм уның өсөн тейешле сайтында. Беҙ был категорияға бүленә күп коллекцияһынан, тәҡдим ителгән варианты һәм аңлатмалар бүлегендә рейтингында беҙ, шулай уҡ, беҙгә уйланырға һәм уңайлаштырыу өсөн уйын миниатюраһы исем булып килгән., Һеҙ шулай уҡ аласыз булырға ышанабыз, беҙҙең менән сайтҡа инеү хәүефһеҙ тип тәҡдим үтә шифрлау һәм хәүефһеҙ, сөнки беҙ белмәгән, уйынсылар ни тиклем хосуси беҙҙең өсөн мөһим. Беҙ шулай ҡайғыртабыҙ тыш, сайтта һәм беҙҙең өсөн, һәр уйын бөтәбеҙ идеалы булған һәм уның төҙөлөшө менән яраша. Кросс-платформа береһе булып тора беҙҙең өсөн совместимость иң мөһим функциялары, сөнки беҙ тел уйынсылары менән уйнаны һәм улар компьютерҙа теләһә ниндәй ҡоролошта мобиль, наслаждайся беҙҙең сайтта.\nҺәр Саҡ Бушлай Буласаҡ Был Секс Уйындар Мультяшный Гей\nБеҙ һеҙҙе бер ҡасан да булманы һәм стенаһын туҡмап иғәнәләрен түләү ваҡыты ла һеҙ һораған. Түләүһеҙ һәм һәр саҡ бөтә уйын беҙҙең сайтта бушлай буласаҡ. Беҙ реклама компаниялары менән хеҙмәттәшлекте яйға һалыуға өлгәштегеҙ, һәм уларҙы өлкәндәр алға сифатлы контент хеҙмәттәр өсөн беҙҙең сайтта. Сөнки беҙ улар менән яҡшы түләнә, сайттарҙағы баннерҙар, беҙ һеҙҙең менән ниндәй иғлан һәм бомбардировщиктары clickbait отрывочный кәрәк. Успевающий тәҙрә һеҙгә беҙҙең сайттың беркасан ла күрергә, бер ваҡытта ла һеҙҙе уйын реклама һәм процесын туҡтатып булмай. Беҙ хатта бушлай тәҡдим итә, беҙҙең функцияға берләшмәһе сайтында., Беҙ церебраль түгел попросите сезне беҙҙең сайтта, беҙҙең пост алдынан билдәләне. Әгәр һеҙ ысынлап та ла телисез әммә беҙҙең ойошмаға ҡушылып, һеҙ эшләп, бушлай ала. Хатта шәхси мәғлүмәттәр һеҙ беҙгә кәрәк түгел. Ябай файҙаланыусы исем һәм пароль һайлағыҙ, һәм һеҙҙе башҡа уйынсы менән дуҫлашып әҙер була. Дөйөм алғанда, беҙ өлкәндәр өсөн бушлай тәҡдим итә туп-тулы уйындар тәжрибә гей-Порноигра мультяшный.


Икеһенә бер яҙмыш\n21 Февраль 2019, 19:37\nИҫ киткес байрам да инде шул алтын туй тигәндәре! Ике йөрәк ҡушылып, бер ғүмер кисерә.\nИҫ киткес байрам да инде шул алтын туй тигәндәре! Ике йөрәк ҡушылып, бер ғүмер кисерә. Бер шатлыҡ һәм ҡайғы, бер һулыш һәм йөрәк тибеше, бер мөхәббәт һәм бер яҙмыш.\n50 йыл элек улар бер-береһенә: “Мәңгелеккә һөйәм”, – тигәндәр. Был ике һүҙгә һәр саҡ бер-береңә ярҙам итеү, яҙмыш биргәнде уртаҡ бүлеү мәғәнәһе ингән.\nАуылыбыҙҙың хөрмәтле ғаиләһе – Валентина һәм Юрий Никифоровтар (фотола) – был матур көндө лайыҡлы, дәрәжәле һәм ғорурлыҡ менән үткәрҙе. Хатта аталарының исемдәре лә бер уларҙың– Константин!\nҒәҙәттәгесә, тантана ауыл мәҙәниәт йортонда үтте. Алексей Артикуленко етәкләгән “Рябинушка” рус йыры ансамбле уларға бик күп моңло йырҙарын бүләк итте. Һәм, әлбиттә, сараға махсус килгән Оло Йәнгәрәй ауыл клубының сыуаш фольклор коллективы сығышын юбилярҙар бик һөйөнөп ҡабул итте.\nАуыл биләмәһе башлығы Флүзә Ғафурова был парға республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров исеменән иҫтәлекле бүләк тапшырҙы.\n...Туғандары менән айырылышып, балалар йортона эләккән\n9 йәшлек малай үҙен ғаиләле булып, бәхеткә ирешеп, шундай тантаналы шарттарҙа алтын туйҙар үткәрәсәген күҙ алдына ла килтерә алмаған, әлбиттә. Юрийға тормошонда күпте кисерергә тура килә.\nУл Суҡҡул ауылында күп балалы ғаиләлә дүртенсе сабый булып тыуған. Һуғыштан һуңғы йылдар ауырлығы ғаиләләге биш бала елкәһенә төшә.\nЙәшләй атаһын юғалта, әсәһе лә мәрхүм була. Әсәһен шундай йылылыҡ менән иҫкә ала ул. Ә атайын насар хәтерләй. “Әсәй ауылдың иң сибәр ҡатыны ине. Бик таҙа, беҙҙе яҡшы ҡарай, тәмле бешерә ине”. Әсәйҙәре үлеп киткәс, уны һәм ҡусты Вячеславты оҙаҡҡа айыралар. Юрийҙы Архангельскиҙағы балалар йортона, кесеһен Күмертауға оҙаталар.\nБалалар йортонда үткәргән йылдарҙы Юрий бик тулҡынланып, күҙҙәренә йәш тулып иҫкә ала. Яҡындарынан ситтә саҡта ни генә үтмәй башынан. Үҙе һөйләй, ә ирендәре ҡалтырый... Ләкин ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, йөрәге ҡатмай. Тормоштоң тәмен белергә, кешеләрҙе яратырға һәм бер ҡасан бер кемгә хыянат итмәҫкә өйрәнә.\nАуылына ҡайтҡас, өйләнә, туғанын юллап таба. Юрий яратҡан ҡыҙын да күрше Ялан Шишмә ауылында осрата.\nВалентина шулай уҡ күп балалы бик татыу, ҙур хужалыҡлы ғаиләлә тыуған. Уға, ғаиләлә өлкәне булараҡ, атай-әсәйенә яр-ҙам итергә тура килгән. Серафим төҙөлөш училищеһын тамамлағас, Октябрьский ҡалаһы объекттарында штукатур-маляр булып эшләгән.\n1968 йыл Юрий һәм Валентина тормошонда ҙур әһәмиәткә эйә. Яңы йыл төнөндә Юрий Ялан Шишмәгә иптәше янына килә һәм үҙенең Валентинаһын осрата.\nҒүмер иткән йылдарын иҫкә алғанда, Юрий һәм Валентина йәшәреп киткән төҫлө, күҙҙәрендә бәхет нурҙары уйнай. Ни тик-лем һөйөнөс, бәхет күренде был күҙҙәрҙә, ә бит был парға бик күп һынауҙар аша үтергә тура килә. Яҙмыш уларҙы ҡайҙарға ғына ташламаған! Үҙ ғөрөф-ғәҙәттәре, сит теле менән алыҫ Ҡаҙағстан, торлаҡ, эш эҙләүҙәр... Һынауҙарҙы улар ҡыҙҙары Светлана һәм Надежда менән кисергән. Һәм бына инде 40 йылдан артыҡ Никифоровтар ғаиләһе Спартак ауылында йәшәй, бында кинйә улдары тыуа. Улар – яуаплы һәм тырыш булыуҙары менән ауыл халҡының ихтирамын яулаған хөрмәтле кешеләр. Валентина төҙөүсе һөнәрен ашнаҡсыға алыштырырға мәжбүр булыуын иҫенә төшөрә.\nКүпте кисереп, саф һөйөүҙәрен алтын туйға тиклем һаҡлаған Юрий һәм Валентина бәхетлеме икән?\nБәхетле, тип уйлайым! Үтеп киткән йыл тағын бер ваҡиға менән иҫтә ҡалыр, моғайын. 12 июль, ғаилә башлығының тыуған көнөндә сиркәүҙә никахлашҡан улар. Балалары, ейәндәре, бөтә туғандары йыйылған ине. Балалары төшөргән фотоһүрәттәргә ҡарап, был кешеләрҙең бәхетенә һөйөнөп бөтә алмайһың.\nНисек һөйөнмәйһең инде?! Шундай ҡыҙҙар үҫтергәндәр. Ҙурыһы Светлана Надымда табип булып эшләй, Надежда – Бәләбәйҙә банкта бухгалтер. Кеселәре Александр өйләнеп, Бәләбәйҙә ғүмер итә. Ә нисек хисләнеп һөйләй улар ейәндәре тураһында! Юрий һәм Валентина яҡшы күршеләре, дуҫтары һәм ауылдаштарының иғтибарын, ихтирамын тойоп йәшәй.\nУлар бик татыу, ныҡлы, матур ғаилә ҡора алған. Ә иң ҙур байлыҡтары – уларҙың балалары.


Республикаға эш сәфәре менән Афғанстан делегацияһы килде // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРеспубликаға эш сәфәре менән Афғанстан делегацияһы килде\n17:07, 7 октября 2015 Сәйәсәт\nБашҡортостанға эш сәфәре менән Афғанстан Ислам Республикаһының рәсми делегацияһы килде. Сәфәр сиктәрендә Башҡортостан менән Афғанстандың футбол командалары араһында иптәштәрсә матч уҙғарыу, ҡунаҡтарҙың республика башҡарма власть органдары етәкселәре менән осрашыуы ҡаралған. «Башинформ» агентлығында үткән матбуғат конференцияһында һүҙ ошо хаҡта барҙы.\nРәсәй Федерация Советы вәкиле Вячеслав Некрасов Афғанстандың бай тарихлы боронғо ил булыуын билдәләне. Ул шулай уҡ ошо сәфәргә алдан ҙур әҙерлек алып барылыуы хаҡында һөйләне. Спортта үҙ-ара эш итеү 2012 йылда уҡ башланды. 2013 йылдың апрелендә Рәсәйҙең ветерандар йыйылма командаһы Афғанстанда футбол уйнаны. Бөгөнгө уйын спорт байрамы ғына түгел, ул илдәребеҙ араһында дуҫлыҡ күпере булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә, тине Вячеслав Некрасов.\nАфғанстандың милли йыйылма командаһы тренеры Мөхәммәт Йософ Каргар Башҡортостанға йылы ҡабул итеүе өсөн рәхмәт белдерҙе. Спорт Рәсәй менән Афғанстанды берләштерә, тип билдәләне ул.\n«Беҙ рухи яҡтан халҡығыҙға яҡын. Советтар Союзы беҙгә ярҙам иткән заманды һаман да иҫкә алабыҙ. Ҙур объекттар, шул иҫәптән спорт менән шөғөлләнеү залдары төҙөлдө. Спорт кешеләрҙе берләштерә. Киләсәктә лә дуҫлығыбыҙ дауам итер, тип ышанабыҙ», — тине Афғанстандың милли йыйылма командаһы тренеры.\nФутбол уйынынан тыш, ҡунаҡтар өсөн Өфө буйлап экскурсия, музейҙарға һәм мәсеттәргә барыу ойошторола. Афғанстан делегацияһы составында ижади төркөм дә бар, улар Башҡортостанға сәфәр хаҡында фильм төшөрә.\nТеги: халыҡ-ара хеҙмәттәшлек,рәсми делегация