Рәлис Ураҙғолов үҙенең йыйынтығын юҡҡа ғына “Бормалы яҙмыштар” тип атамай, сөнки хикәйә геройҙары – ҡатмарлы характерлы, тормошҡа үҙенсәлекле ҡараш менән баҡҡан, ғәжәп тә, ҡыҙыҡ та. Улар барыһы ла яҙмыш ҡуласаһының иң ҡатмарлы урынында артабан нисек булыр, тип бар ғаләмгә төбәлгәндәй тойола.\nӘйтәйек, “Гонаһлы ғәйеп“ хикәйәһенең геройы Ғәлиулла оҙаҡ йылдар күңел ғазабы кисерә. Автор үҙ геройына ҡәтғи сиктәр ҡуймаған, шуға ла уның хәрәкәтендә объектив ҡараш, төрлөлөк ярылып ята. Ләкин был яҙыусының фекер тарҡаулығынан түгел. Динамикалы был сюжетта һәр хәрәкәт үҙ аллы, ләкин бер маҡсатҡа йүнәлтелгән.\nЫсынлап та, ижад кешеһенә үҙенсә генә ҡараш, ваҡиғаларҙы баһалау, кешеләр араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәрҙе аңлау һәм кисереү кеүек сифаттарҙы үҙгәртмәй, заман шауҡымына тура ҡарап барыу – яҙыусының әҫәрҙәрендә ярылып ята.\n“Йән ғазабы” хикәйәһендә автор замандың ҡотолғоһоҙ бәләһе – эскелек проблемаһын өс быуын ҡатын-ҡыҙ образы аша күтәреп сыға. Ул матур тойғо, изге хыял, яҡты өмөттәрҙең тормош ҡараңғылығын, үтә лә йәмһеҙ күренештәрҙе еңгәнлеген тормошсан ваҡиғалар аша һүрәтләй. Нәфисәне һуңғы аҙым – фажиғәғә ынтылыуға уны уратып алған яҡындарының битарафлығы, күңел матурлығын аяҡ аҫтарына һалып тапауҙары илтә. Әсәһенең әсе яҙмышы, өләсәһенең ҡотолғоһоҙ бәләгә тарыуы ла хикәйәнең проблематик тәрәнлеген арттыра. Шуныһы ҡыуаныслы: әгәр ҙә беҙ Ноғман Мусиндың “Һуңғы солоҡ” романында төп геройҙың трагик фажиғәһен күрһәк, Рәлис Ураҙғоловтың “Йән ғазабы”нда сиселеш күпкә яҡтыраҡ. Нәфисә Мөхәббәт тауына үҙ-үҙенә ут төртөргә тип менһә лә, ҡурҡыныс аҙымдан йән өҙгөс тауыштар аралап ҡала. Ул да булһа – әсәһе һәм өләсәһенең ауаздары. Автор фекеренсә, эскелек һаҙлығынан ҡотолорға тәүге аҙым – тап ошонда башланалыр. Сөнки күҙ йәштәре – рухи таҙарыныу билдәһе.\n“Ҡатын” хикәйәһендә авторҙың күңел йылылығы, һәр образды оло ихтирам һәм иғтибар менән һүрәтләүе күренеп тора. Әҫәрҙең сюжеты ғәҙәти ваҡиға, көндәлек тормоштоң бер мәлен генә һүрәтләй, әммә автор ғаиләнең иң бәхетле, илаһи саҡтарын сағылдыра. Хикәйә героиняһы Сәриә ире Ғәзим менән итәк тулы бала үҫтереп, ауылда һәүетемсә генә йәшәп яталар. Был ғаиләнең бәхете Сәриәнең ғәҙәтилектән дә илаһи мәлдәрҙе тоя белеүе, донъяға мөхәббәт менән бағыуында. Сәриәгә класташы Суфияның: “Бәхетлеме һин?” – тигән һорауы сюжеттың төйөнләнеүе лә, ваҡиғаларҙы бер йүнәлештә хәрәкәткә килтереүе лә. Автор әҫәрҙә юмористик ваҡиғаны ла оҫта һәм урынлы ҡуллана. Шуға ла хикәйә бер тынала уҡыла. Композицион яҡтан йыйнаҡлыҡ, үҙенсәлекле персонаждар ҙа хикәйәнең фекер тығыҙлығын тәьмин итә.\n“Һандыҡ” хикәйәһенең героиняһы Ғәшүрә Сәриәнең тап киреһе. Автор әҫәрҙә уның образын асыу өсөн бик шәп художестволы деталь – һандыҡты тапҡан. Тормошта һандыҡ үҙ эсенә күп әйберҙәр һыйҙырған серле ҡоролма. Әҫәрҙә Ғәшүрә лә бар ғүмере буйы аҡса, байлыҡ туплаған. Уның күңелендә туғанлыҡ кеүек хис-тойғолар күптән томаланып бөткән. Башына ла ошо ҡомһоҙлоғо етә. Хикәйәлә Ғәшүрәнең ярты көнө генә һүрәтләнә, әммә беҙ был ҡарсыҡтың тотош ғүмерен күҙаллайбыҙ. Яҙыусы героиня характерын төрлө йүнәлештәге ваҡ ҡына ваҡиғалар аша аса. Әммә улар сюжет тарҡаулығын тыуҙырмай, киреһенсә, бер епкә туплап, әҫәрҙә фәлсәфәүи барлыҡ яҫылығында ҡуйыла.\nПрозаиктың һутлы теле, донъяны үҙенсә күрә белеүе, үткер социаль проблемаларҙы һүрәтләүе ылыҡтыра. “Рәнйеш” хикәйәһендә лә автор герой характерының үҙенсәлекле яҡтарын тос фекер, тығыҙ сылбырлы композиция аша бирә. Әҫәрҙе яҙыусы әҙәбиәттә традицияға әйләнгән төш алымы менән башлап ебәрә. Хикәйәнең төйөнләнеүе – Әһли төшөндә быҙау күреп, хафаланып уяна. Тик төш ябай түгел, ә гел дә ошо ваҡиға аша төйнәп, артабан персонаждар хәрәкәтен тәьмин итә. Әһлиҙең ҡатыны Гүзәл: “Мал күреү – байлыҡҡа!” – тиһә, үҙе быға тиклем булып үткән бик үк күңелле булмаған ваҡиға менән бәйләй. Ауыл быҙауҙары ужым баҫыуына төшөп йонсотҡас, Әһли үҙенең уйҙарын колхоз рәйесе Насрый Ғәлләмовичҡа еткерә. Быҙауҙарҙың арҡаһын ярып, тоҙ һибеп ебәрергә уйлайҙар. Рәйес риза була. Күмәк быҙауҙар араһынан Шәрәфтекен һайлап, тәжрибә үткәрәләр. Әһли үҙенең төш боларыуын ошоға бәйләй, сөнки күрәҙәсе әбей ҙә:“Мал рәнйеше. Тәүбәгә килмәһәң, уныһы ебәрмәүе мөмкин”, – тип хужаларына әжерен бирергә өндәй. Ошо юҫыҡта барған ваҡиғаларҙың аҙағын автор бөтөнләй икенсе юҫыҡҡа бора. Район үҙәгенә юлланған Әһли, Исмәғил ауылын үткәс, бәләкәй генә мышы балаһына осрай. Яңы ғына тыуған быҙауҙы машинаһының артҡы яғына һалып, борола башлай. Ләкин ата менән инә мышы машинаны ике яҡтан ҡамап, емерергә тотона. Әһли тәүбәгә килә, ишекте саҡ-саҡ аса. Бына ҡайҙа малдың рәнйеше килеп төшә уға!\nАвтор геройының психологияһын төрлө штрихтар аша бирә. Ҡатыны Гүзәлгә, башҡа ҡатындарға мөнәсәбәте лә әленән-әле сағылып ҡала. Р. Ураҙғолов кеше характерының иң нескә, иң ҡатмарлы яғы – нәфсе аша герой образын аса. Яҙыусы фекере – хикәйәләге ваҡиғалар тығыҙлығында ла, хәрәкәттәр динамикаһында ла. Кешенең кеше булып ҡалыуы йыш ҡына беҙҙең менән йәнәш йәшәгән хайуандар, йәнлектәр аша таныла. Тик, үкенескә ҡаршы, бик һуңлап ҡына. Сатирик алымдар, психологик монологтар ҙа хикәйәнең тулылығын, фекер тәрәнлеген барлыҡҡа килтерә.\nЯҙыусы художестволы алымдарҙы урынлы ҡуллана, ваҡиғаларҙы сурытмай. Образ характерын юллағанда әҫәр проблемаһы бик оҫта, үҙ яйы менән килеп тыуғандай күренә. Был авторҙың оҫталығынан да киләлер.\nРәлис гәзиттәрҙә эшләгән саҡта буласаҡ эпик ҡоласлы әҫәрҙәренә материал тупланы. Ҡайҙа ғына командировкаға сыҡһа ла, “йөрөгән аяҡҡа йүрмә эләгә” тигәндәй, ҡыҙыҡлы һәм кәрәкле яҙмалар алып ҡайта ине. Шуларҙың һөҙөмтәһе булып, “Аслыҡ” романы ла ошо уңдырышлы ерҙә шытып сыҡты.\nРомандың структур яҡтан йыйнаҡ, композициялағы конфликт сюжеттарҙың бер фокусҡа тупланып, арауыҡты, фекерҙе эпик киңлектә алып барыуына һайлап алынған персонаждар һәм геройҙар булышлыҡ итә. Әҫәрҙәге ваҡиғалар ике йыл эсендә барып, беҙҙе ХХ быуаттың иң ҡатмарлы, ҡаршылыҡлы 20-се йылдарына алып ҡайта. Заман кеүек, роман геройҙары ла ҡапма-ҡаршылыҡлы, төрлө ҡарашлы.\nАвтор әҫәр геройҙарын статик планда түгел, динамик характерҙа күҙ алдына баҫтырып ҡалмай, ә төрлө композицион алымдар аша уларҙы тулыландыра, психологик йәһәттән байыта. Тап ошо юҫыҡта яҙыусының оҫталығы, жанр сиктәрен яҡшы тойоуы, шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер йомшаҡ яҡтары хаҡында ла һүҙ йөрөтөргә мөмкин.\n“Аслыҡ”тың тәүге биттәренән үк осорҙоң социаль картинаһын тыуҙырыуҙа ҡыҙыҡлы ғына алым – Кәшфулланың ғәҙәти иртәһе, уйҙары, иҫтәлектәре, хыялы – барыһы ла бөгөнгө менән үрелеп, артабанғы ваҡиғаларға ерлек әҙерләй.\n“Беләһеңме, Хәйерниса, быйыл ерҙе Ермолай урыҫтарына биргән аҡсаға ҡара бейә алам”. “Ҡатыраҡ бәрелдем, ахырыһы, – тип ҡуйҙы ул эстән генә. – Нисауа, аҙыраҡ ҡаҡҡылап-һуҡҡылап тормаһаң да булмай. Ирҙәр ҡулы тейгән ере тамуҡта янмаҫ”. “Ир тағы ла татлы хыялдарға бирелде. Күҙ алдына Моратшаның йәш кәләше Бибиәсмә килеп баҫты”. Тик Хәйернисаның һүҙҙәре генә бер аҙ уйға һалмай ҡалмай: “Йыл һайын ерҙе бирәбеҙ ҙә ҡыш буйы ошоноң хаҡына йәшәйбеҙ. Аҙаҡ үҙебеҙҙең еребеҙҙә ураҡ урырға ялланабыҙ. Бәлки, үҙебеҙгә лә сәсергәлер, тим... ”\nКәшфулланың хәрәкәттәре, уй-хыялдары ла йүгерек, бер береһенә әллә ни бәйләнмәгән дә кеүек, әммә ошонда уҡ сюжеттың бер нисә төйөнләнеүен күрергә мөмкин. Автор арауыҡты бер яҫылыҡта, эпизодта һүрәтләр өсөн төш һәм хәтирәне лә уңышлы файҙалана. Тәүгеһендә күберәк социаль пландағы ваҡиғалар һүрәтләнһә, икенсе бүлектә сәйәси ваҡиғалар Абдулла образына бәйле һүрәтләнә. Романда һәр персонаж үҙенең ҡабатланмаҫ һыҙаттары менән хәтерҙә уйылып ҡала. Илебеҙ тарихындағы 20-се йылдар художестволы әҙәбиәттә бер йүнәлештәрәк сағылыш тапҡан. Ә Рәлис Ураҙғолов үҙенең романы аша икенсе төрлө ҡараш, ысынбарлыҡҡа күп төрлө баһалар менән бағырға ярҙам итә. Тәү ҡарашҡа романдың беренсе бүлегендә төп геройҙар менән таныштырып сыға, хатта уларҙың исемдәре менән бүлексәләрҙе атай: “Кәшфулла”, “Абдулла”, “Зөләйха”, “Моратша”. Замандың үҙе кеүек үк төрлө социаль ҡатлам кешеләре. Ләкин уларҙың башланғысына уҡ ниндәйҙер һыҙаттар уйылып һалынған. “Был ваҡытта ул бөтә донъяға үсле ине. Әле лә, нисәмә йыл үткәс тә, үсе ҡанманы. Киреһенсә, тора-бара нәфрәткә әйләнде”, – ти Абдулла хаҡында. Тап ошондай ҡараш характерҙы һәр яҡлап аса, уны нигеҙләй.\nАбдулла – заман геройы. Үҙе баш, үҙе түш. Ауылда барыһы ла уның ауыҙына ғына ҡарап тора кеүек. Яңы власть тап Абдулла кеүектәрҙе юғары сөйҙө. Тик юғары баҫҡысҡа үрләгәндә ҡорбандар аша атларға тура килә, ләкин аптырап ҡалмай. Тиңдәше, ауылдашы Иҙристе ҡотҡармай, әммә үҙен үҙе яҡларлыҡ сәбәп таба – Зөләйха. Һуңлап булһа ла мөхәббәт өсмөйөшө уның файҙаһына хәл ителә. Бер юлы – ике еңеү! Әммә, барыһы ла Абдулла уйлағанса ғына килеп сығырмы? Яҙыусы үҙенең геройын – йәмәғәт эшмәкәре, үҙ тормошон яйға һалырға тырышыусы ир, яңылыҡтарҙы үтә лә бер ҡатлы аңлаусыны – тәрән психологик кисерештәр аша бирә. Заман нисек үҙгәрә, Абдулла ла шулай. Ә бәлки, замандың үҙгәреүен үҙ мәнфәғәтендә генә файҙаланғандыр? Шуға ла шәхси тормошон күпме генә яйлап ҡараһа ла, осон осҡа бәйләй алмай. Абдулла идеология ҡоло түгел, ә үҙенең аңһыҙ, бик түбән булмышының тышауҙарына сырмалған. Яҙыусы ошо һыҙаттарын ваҡиғалар үҫешендә тулыһынса һүрәтләй. Абдулла – ауылдағы яңы власть вәкиле. Ә ауылды, тирә-йүнде аслыҡ афәте быуа. Кеше тәғәм ризыҡҡа зар-интизар, ә власть әһеленә продналог йыйыу мөһимерәк. Романдың конфликт тәбиғәте ошо ерлектә ҡырҡыулаша, тәрәнәйә. Ул ғына ла түгел, Абдулланың шәхсән ҡараштарында ла донъяға булған үсе таша ғына бара. Сөнки яҙмыштың һәр боролошона ла ғәйеплеләрҙе ситтән эҙләй башлай, ә улар табылып ҡына тора. Тик уйҙарыңа азатлыҡ ҡына бир. Иҙрис ҡорбандың башы булһа, байтаҡ ауылдаштарының астан үлеме лә уның намыҫында. Зөләйхаға ла ынтылып ҡарай, тик өмөттәре аҡланмай. Ҡатындың ихтыяр көсө, рухи юғарылығы еңеп сыға. Әлбиттә, Зөләйханың еңеүе лә еңел бирелмәй, аҙым һайын аслыҡ һағалап торған “тоҙаҡтарынан” ҡотолор өсөн ҡорбанһыҙ булмай: һыйырһыҙ ҡала, ҡәйнәһе вафат була. Ләкин һынауҙар Зөләйханы сыныҡтыра, Иҙрискә булған ышанысын нығыта.\nИлгә ябырылған афәткә ҡаршы торор өсөн берләшеү, иңгә-иң тороу мөһим. Шуға ла ауылда Абдулла һәм уның ише Вилдан кеүек әҙәм аҡтыҡтары ғына түгел, ә Моратша кеүектәр ҙә бар. Үҙ ерендә ныҡлы баҫып торған, ҡолас-биләмәһендә яҡындарының яҙмышын хәл итер ир-уҙаман. Әҙәбиәттәге яңы тип геройҙы Рәлис Ураҙғолов бик ентекле, бар тулылығында, хатта яратып уҡ һүрәтләй. Моратша ябай түгел. Сөнки уның иңдәрендә – яҡындары, ауылдаштары яҙмышы икәнен тоя, белә. Уға Абдулла кеүек ниндәйҙер шәхсән иҫәптәрҙе барлау түгел, ә дәүер һынауҙарын иңгә-иң терәп, ауылдаштары менән еңә барыу мөһимерәк. Моратша менән Абдулла образдары быға тиклемге әҙәбиәттә осраған традицион образдарҙан алыҫ. Автор бында ла ҡалыптарҙан ҡотолоп, художестволы яҫылыҡҡа яңылыҡ, үҙенсә төҫтәрҙе өҫтәгән. Ике образдың да ерлеге, уны формалаштырған ысынбарлыҡ та яҙыусы өсөн бик мөһим. Шуға ла Моратша ил-еренә килгән аслыҡ афәтен үҙ иңдәрендә күтәреп, бар күңеле менән ауылдаштарына ынтылһа, Абдулла ошо мәлде үҙ мәнфәғәттәрендә иң ҡулай осор тип уйлай. Моратшаның ил ағаһы кимәле – уның нәҫеленән. Һәр быуыны тыуған ер, Ватан, тиеп тир түккән, ҡәҙерен белгән, киләсәккә аманат итеп тапшырған. Юҡ, Абдулланың нәҫеле лә килмешәк түгел, бил дә бөккән, ләкин хәйерселек уларҙы һағалап торған. Ни өсөн? Яуапты Моратшаның атаһы Нәжметдин бер аҙ асыҡлай:“Ҡасандыр бөтәбеҙҙең дә атайҙар, олатайҙар тигеҙ ғүмер кисергән. Ләкин берәүҙәр булған малын, үҙе тәүге йылдарҙа аслы-туҡлы торһа ла, һаҡлаған, икәү, өсәү иткән – ишәйткән. Ерендә лә көнө-төнө соҡсонған: сәскән, утаған. Ә кемдер һуңғы һыйырын да һуйып ашаған, ерен тәүҙә арендаға биргән, аҙаҡ бөтөнләй үк һатып бөткән. Шунан кем байырға тейеш һуң, балаҡай? Эйе, эйе, ерен һатҡан әҙәмдең тәүҙә үҙенең ғүмеренә етерлек тигәндәй аҡсаһы булған. Ләкин ул һис ҡасан да, балаларымды ерһеҙ ҡалдырам, ейәндәремдең өлөшөн һатам, тип уйламаған”.\nТик заман ошо түбәнселектән Абдулланы юғары сөйә, хатта яҙмыштарҙы хәл итер “кимәлгә” күтәрә. Ләкин аңында, булмышында, зиһенендә – “кисәге Абдулла”. Йәмғиәтебеҙ тарихында тап уларҙың эшмәкәрлеге ҡанлы эҙҙәр, ҡайғылы юл булып ярылып ята. Кешеләр башынан атлап, юғарыға үрләү Абдулла ярҙамында ла хәтәр ваҡиғалар менән билдәләнә. Яуҙан ҡасып барғанда ауылдашы, тиңдәше Иҙрис упҡынға бата, Абдулланан ярҙам һорап, ҡулдарын һуҙа. Ә ул күптәнге “мөхәббәт өсмөйөшө” арҡаһында Зөләйханан ҡолаҡ ҡағасағын иҫкә төшөрөп, ҡотҡарыуҙан баш тарта. Һаҙлыҡта батып үлер әле, тип уйлай. Ауылында Иҙристе үлде тиеп, Зөләйханы алырға уйлай. Автор романда “мөхәббәт өсмөйөшө“н бик уңышлы файҙалана. Шуға ла Абдулла – Иҙрис – Зөләйха мөнәсәбәттәре әҫәрҙең берсә драматик, берсә комик, берсә трагик ваҡиғалар менән сюжетты байыта, роман фекерен үҫтерә. Яҙыусы персонаждарын ғәҙәти ваҡиғаларҙа, ғәҙәти осраҡтарҙа һүрәтләһә лә, уларҙың психологик портретына, күңел торошо үҫешенә лә иғтибар итә. Тәү ҡарауға Абдулла негатив пландағы образ булараҡ күҙ алдына баҫһа, ә ул үҙенең белемһеҙлеге, наҙанлығы хаҡында уйланып ҡына ҡалмай, үс алыу теләген тағы ла ошо юҫыҡҡа йүнәлтә. Рус әҙәбиәтендәге Михаил Булгаков геройҙары хәтергә төшә. Рәлис ниндәйҙер трафарет үткәрмәй, сөнки заман шундай “геройҙар“ҙы тыуҙырған. Әле лә бит шул шауҡымдан һаман арына алмайбыҙ.\nРоманда өр-яңы образдарҙың береһе – Моратша. Быға тиклемге әҙәбиәттә юғары социаль ҡатлам кешеләре образы бер схемаға ҡоролған булһа, яҙыусы Моратшаны тыуған ер, ил һаҡсыһы, халыҡ таянысы булырҙай шәхес итеп һүрәтләй. Яңы тормош, аслыҡ кеүек ғәрәсәт башланғанда ла ауылдаштары уға күҙ терәп килә, ҡотолоу юлдарын аҡыллы ҡарарҙар аша табырға тырыша.\nИхлас, бай колоритлы, ырыҫлы ир-уҙаманы итеп һүрәтләнә Моратша. Автор үҙенең геройҙарын көрәш майҙаны булырҙай, үҙенсәлекле заманда осраштырып, характер һыҙаттарын динамик ваҡиғаларҙа асыҡлай. Илебеҙҙәге аслыҡ ғәрәсәтен Абдулла менән Моратшаның ғына кисереүе түгел, ошо мәлдә уларҙың эшмәкәрлеге – романдың үҙәгендә. Яҙыусы барлыҡ сюжет ептәрен дә ошо проблема тирәләй ойошторған. Композицион яҡтан йыйнаҡ, полифоник сюжет күберәк социаль планда тармаҡлана. “Аслыҡ” алты бүлектән ойошоп, әйләнмәле композицияға ҡоролған. Һәр бүлек исем-атамаһы бирелгән дүртәр бүлексәнән тора. Автор һүрәтләгән ваҡиғаларҙың художестволы йөкмәткеһен байытыр өсөн төш, тәбиғәт күренештәре, фольклор, ырым-йола мотивтарын бик урынлы ҡуллана. Улар әҫәрҙең эске бәйләнешен, моңон барлыҡҡа килтерә. Шулай уҡ романда ислам дине тәғлимәттәре лә ярайһы уҡ урын алып тора. Улар ситтән йәбештерелмәгән, ә халыҡтың йәшәү рәүешенә әйләнгәнлеген яҙыусы матур деталдәр аша биргән.\nРоманда традицион образдар менән бер рәттән, әҫәрҙең драматик пафосын тәрәнәйтер өсөн Хәҙисә ҡарсыҡ образы ғәйәт ҙур роль уйнай. Иҫәр ҡыҙы арҡаһында ауылда “кендек әбейе” булып изгелектәр генә ҡылған Хәҙисә аслыҡ заманында “кеше ашаусыға” әйләнә, гонаһҡа бата. Ул ғына ла түгел, ҡыҙы әсәһенең башына ла етә. Ҡот осҡос хәл, күҙ алдына килтерә алмаҫлыҡ ваҡиғалар. Романдың һәр бите замандың әшәке, яман, хәшәрәтле күренештәрен кеше яҙмыштары аша сағылдыра. Берәүҙәр һына, бөгөлә, икенселәре – нығына. Ләкин кешелеклелек, кеселеклек мөнәсәбәттәре роман геройҙары өсөн үҙгәрешһеҙ категория.\nҒөмүмән, “Аслыҡ” романы бай тематиканы үҙенсәлекле характерҙар аша асыуы менән шатлыҡлы күренеш. Шулай ҙа авторҙың был жанрҙа тәжрибә аҙлығы ла үҙен һиҙҙертә. Персонаж диалогтарында, ҡайһы бер эпизодтарҙа публицистик стиль өҫтөнлөк итә. Автор заман проблемаларын герой телмәрҙәрендә туранан-тура ҡулланып, дәүер һулышын боҙоп ебәргән осраҡтар ҙа бар. Тағы ла жанрға хас эпиклылыҡ һәм полифоник сюжет бер яҡлы ғына хәл ителгән. Автор күберәк бер ауыл эсендәге ваҡиғаларҙы ентекле тасуирлай, ә йәмғиәт бәйләнештәре күҙ уңынан ысҡындырылған. Роман фекерен тыуҙырған шәхес һәм йәмғиәт ҡаршылыҡтарын эпик яҫылыҡта үҫтерһә, характерҙар сағыу, күп төрлө булыр ине. Яҙыусы ҡайһы бер эпизодтарҙа натуралистик һүрәтләүгә күсеп китә, был иһә художестволыҡ кимәлен кәметә.\nБыл теләктәргә автор иғтибар итер. Сөнки Рәлис Ураҙғоловтың ҡәләме бар, ул прозаның башҡа жанрҙарында ныҡ ҡына ижади үрҙәргә үрләй. Иң мөһиме – яҙыусы жанрҙы тойомлай, эске ҡанундарын яҡшы үҙләштергән. Шулай булғас, яҙыусы ижадында артабан да роман жанры бик уңышлы, өр-яңы ижади алымдар менән билдәләнер, тип ышанғы килә.


Ил инәһе тип атарлыҡ гүзәл заттарыбыҙ бар әле...\n10 Февраль 2020, 23:55\nҺуңғы ваҡытта милли биҙәктәр менән һырланған, йә башҡорт халҡының борондан килгән милли кейемдәрен, биҙәүестәрен замансалаштырып эшләп көндәлек тормошта кейеү, ҡулланыу модаға инеп китте. Был, беренсенән, милли рух, милли нағыш менән һуғарылған әйберҙәр айырым халыҡтың йөҙөн күрһәтеп ҡабатланмаҫ образ тыуҙырыуға булышлыҡ итһә, икенсенән, боронғо шөғөлдәрҙе тергеҙеүгә лә ҙур роль уйнай. Булмышыбыҙҙы ҡабаттан үҙ асылына ҡайтарыуға тәүгеләрҙән булып тотоноп, тиҫтә йылдан артыҡ башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының түшелдеректәрен эшләгән Өфө ҡалаһында йәшәүсе Гүзәл Багаева–Кәримова хаҡында булыр һүҙем.Дауамы:\nҺуңғы ваҡытта милли биҙәктәр менән һырланған, йә башҡорт халҡының борондан килгән милли кейемдәрен, биҙәүестәрен замансалаштырып эшләп көндәлек тормошта кейеү, ҡулланыу модаға инеп китте. Был, беренсенән, милли рух, милли нағыш менән һуғарылған әйберҙәр айырым халыҡтың йөҙөн күрһәтеп ҡабатланмаҫ образ тыуҙырыуға булышлыҡ итһә, икенсенән, боронғо шөғөлдәрҙе тергеҙеүгә лә ҙур роль уйнай. Булмышыбыҙҙы ҡабаттан үҙ асылына ҡайтарыуға тәүгеләрҙән булып тотоноп, тиҫтә йылдан артыҡ башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының түшелдеректәрен эшләгән Өфө ҡалаһында йәшәүсе Гүзәл Багаева –Кәримова хаҡында булыр һүҙем.\n“Әсәйем ҡурсаҡ уйнай...”\nБулыр бала – биләүҙән, тигәндәй, Федоровка районының Батыр ауылы ҡыҙы Гүзәл (ҡыҙ фамилияһы Багаева. – Авт.) уҡырға барғансы уҡ ырғаҡ менән бәйләп ҡурсаҡтарын үҙе кейендерә. “Ул ваҡытта интернет-фәлән юҡ, бөтөн яңы идеялар үҙебеҙҙән дә, айына бер нисә тапҡыр килгән ваҡытлы матбуғаттан. Беҙ “Крестьянка” журналын алдыра торғайныҡ һәм һәр һанын түҙемһеҙлек менән көтөп алып, иң аҙаҡҡы битендәге яңы схемаларға ҡарап бәйләй торғайным”, – тип хәтерләй бала, үҫмер саҡтарҙағы мауығыуҙарын Гүзәл ханым. Әсәнән күргән – тун бескән, атанан күргән – уҡ юнған, ти халыҡ мәҡәле. Ҡул эштәренә оҫталыҡ уларҙың затында быуындан-быуынға күсә килгән мираҫ булараҡ та тапшырыла килә торғандыр. Белорет районында йәшәгән өләсәһе Йомабикә Бәхтийәр ҡыҙы ла заманында ауылдаштарына күлдәктәрен дә теккән, ейәнсәренә үҙ ҡулдары менән тегеп ҡалдырған башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар милли кейеме хәҙер, ана, бүләсәре Зәлифәгә лә таман. Шулай уҡ Гүзәлдең әсәһе Хәлисә Шаһыбал ҡыҙы ла тегеү, бәйләүгә һәләтле оҫта булараҡ республикала билдәле кеше.\n“Студент ваҡытта ла яратҡан шөғөлөмдән айырылманым. Ул саҡта осһоҙ ғына пряжалар алып кофта, жилеттар бәйләй ҙә кейә инем. Иптәш ҡыҙҙар: “Бындай кейемдәрҙе ҡайҙан алаһың ул, һатыуҙа күргәнебеҙ юҡ”, – тип аптырай ине.\nШулай ҙа ҡул эштәренә бирелеп эшләй башлауым беренсе улым Сыңғыҙ донъяға килгәс булғандыр. Йоҡоһоҙ төндәрҙән һуң үҙемдә тыныслыҡ таба алмай башлағас (быны хәҙер послеродовая депрессия тип тә атайҙар), бер нисә айлыҡ улымды алып әсәйемдәр янына ҡайтып торҙом. Шунда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ҡөръән аштарына кейергә баш кейемдәре, яулыҡтарҙы ҡайып\nсигә, ырғаҡ менән ҡырҙарын бәйләй башланым. Әсәйем ауыл мәҙәниәт йортонда халыҡ театрын ойоштора ине, уларға костюмдар тегәм. Яйлап-яйлап ҡына теге депрессия тигән нәмә шулай артҡа сигенде бит, әй. Нимә генә тимәһендәр, яратҡан эш-шөғөл күңел тыныслығы килтерә, баштағы төрлө ауыр уйҙарҙы тарата бит ул. Ә бәпәй көткәндә тегенеһен-быныһын эшләргә ярамай, тигәндәренә ышанманым, декрет ялында береһе менән дә ҡул ҡаушырып, эшһеҙлектән арып ултырырға тура килмәне. Шөкөр, барыһы ла иҫән-һау тыуҙылар, терәк-таянысыбыҙ, йәшәүебеҙҙең йәме булып үҫеп киләләр. Ғөмүмән, һәр балам яҡты донъяға килгәндән һуң миндә ниндәйҙер яңы һулыш асыла барҙы. Мәҫәлән, Зәлифә ҡыҙым тыуғас, ҡурсаҡтар эшләй башланым. Был уртансы Баязит улым беренсе класҡа барған осор ине. Бер ваҡыт уҡытыусылары ата-әсәләренең кем булып эшләүҙәре тураһында һораша башлағас, улым: “Әсәйем ҡурсаҡ уйнай”, – тигән. Һуңынан аптырап минән һорайҙар. “Ысынлап та, ҡурсаҡ менән уйнайым шул, уларҙы тегәм, кейендерәм”, – тигәс, эштең айышына төшөнөп рәхәтләнеп көлдөләр”.\nФранцияла Гүзәл аша башҡорт ҡатын-ҡыҙының йөҙөн күргәндәр\nТынғыһыҙ йән һәр саҡ яңынан-яңы идеялар менән янып йәшәргә һәләтле. Гүзәл дә шулай. 2000 йылдар башында, түшелдеректәр эшләү менән булаша башлай. Әле генә уны төрлө стилдә эшләүселәр күбәйеп, бизнесҡа әйләндереүселәр бар. Ул осорҙа, моғайын, республикала бармаҡ менән генә һанарлыҡ булғандарҙыр.\nӘсәһе Хәлисә Шаһыбал ҡыҙы менән боронғо, замансалаштырылған стилдә эшләгән түшелдеректәре хәҙер башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының тышҡы ҡиәфәтен биҙәү менән бергә, Франция кеүек сит ил музейҙарында ла һаҡлана.\nҮткән йыл ноябрь айында Францияла үткән “Ҡатын-ҡыҙ ҡулы менән” тип аталған фестивалгә Гүзәлдең барып эләгеүе ҡыҙыҡ та, үҙенә бер тарих итеп һөйләрлек тә. Башта Рәсәй кимәлендә Татарстанға һайлап алыу турына саҡырғас, еңермен, тип уйламай ҙа. Әммә Рәсәйҙең 85 өлкә-республикаларынан иң-иңдәр араһында беренсе булып һайланғас, бармай сара юҡ. Ә боронғо тәңкәләр менән биҙәлгән ҡайһы бер түшелдеректәрҙе таможнянан нисек үткәрергә лә, юл сығымдарына ҡайҙан ярҙам һорарға? Төрлө ойошмаларға хаттар яҙып, тупһалар тапап та өмөттәр аҡланмай. Боронғо тәңкәләрҙе хәҙерге аҡсаға әйләндереп, осон-осҡа ялғап юлға сыға бөтмөр ҡатын. Ярай ҙа, Өфөләге бер шәхси эшҡыуар сығымдарының өстән бер өлөшөн ҡапларға ярҙам итә, ата-әсәһенә, тормош иптәшенә таяна, ә ҡайтырға юллыҡ өсөн Францияла дүрт түшелдереген 100 евроға һатып китә.\n“Һәр йәй диңгеҙ буйына ял итергә барыр өсөн ғаиләбеҙ менән йыл буйы аҡса йыябыҙ. Башҡа форсат булмағас, ошо аҡсаға сығып китергә тура килде\nинде. Ҡайһы саҡта: “Түшелдеректәрҙе хәҙер халыҡ күп ала, ғаилә бюджетын тулыландырырға шәп бизнестыр инде”, – тиҙәр. “Эйе, шуға ла Франция һынлы Францияға барып ҡайттым бит”, – тип көләм”.\nФранцияның Страсбург ҡалаһында төрлө илдәрҙән, төрлө милләт ҡатын-ҡыҙҙарының үҙ ҡулдары менән үҙ халҡының милли йөҙөн билдәләгән эштәрен күрһәткән фестиваль-күргәҙмәлә Гүзәл Кәримованың түшелдеректәренә ҡыҙыҡһыныу менән бергә үҙенә лә иғтибар ҙур була. Оҙон буйлы, ғорур, сабыр ҡарашлы, сибәр йөҙлө, ихлас һылыуҙан: “Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының барыһы ла һинең һымаҡ матур, аҡыллылармы?” – тип йыш һорағандар.\nБашҡортостандың данын лайыҡлы итеп күрһәтеп, донъя ҡатын-ҡыҙҙары араһында ижади һәм рухи мөхит булдырыу маҡсатында ойошторолған сарала Франция, Хорватия, Саха-Яҡут илдәренән, Мәскәү, Екатеринбург, Новосибирск, Омск ҡалаларынан, Ҡурған, Төмән, Һамар өлкәләренән алтын ҡуллы ханымдар менән танышып, тәжрибә уртаҡлашып ҡайта. Һуңынан уның саҡырыуы буйынса ВДНХ-ла үткән күргәҙмәлә Саха-Яҡутиянан ҡатын-ҡыҙҙар биҙәүестәрен эшләгән Лена тигән ханым килеп, үҙ эштәрен беҙҙең халыҡҡа ла тәҡдим иткән. “Яҡут биҙәүестәре беҙҙекенә ныҡ оҡшаш, шуға ла күпләп һатып алдылар. Яҡутияла һәр икенсе ҡатын-ҡыҙ тиерлек милли стилдәге биҙәүестәр эшләү менән шөғөлләнә. Ә беҙҙә әлегә бер нисә ювелирҙың ғына эштәре һатыуҙа күренгеләп ҡала. Был өлкәлә беҙгә үҫергә лә үҫергә әле”, – ти ул.\nБөгөн Гүзәл “Башҡортостандың мәҙәни донъяһы интернет-порталында” мөхәррир булып эшләй һәм буш ваҡытында Өфө ҡалаһының З. Исмәғилев урамында урынлашҡан “Илһам” изостудияһында традицион һәм заманса түшелдеректәр эшләү буйынса оҫталыҡ дәрестәре ойоштора. “Өфө уртаһында урынлашҡан бинала оҫталыҡ дәрестәренә аренда өсөн бюджет өлкәһендә эшләгән кешенең хәленән килмәй, миңә бушлай тиерлек хаҡҡа дәрестәр ойошторорға ярҙам иткән Ишембай ҡыҙы Мусина Раушания Мәхмүт ҡыҙына рәхмәтемде белдерәм.\nБындай оҫталыҡ дәрестәре аша 200-гә яҡын ҡатын-ҡыҙға түшелдеректәр эшләү серҙәрен өйрәттем һәм барыһы ла тиерлек был эш менән ихлас шөғөлләнә. Араларында һирәкләп урыҫ, татар һәм башҡа милләт гүзәл заттары булһа ла, күпселеге башҡорттар йөрөй. Улар башҡа милләт ҡатын-ҡыҙҙарына ҡарағанда ҡул эштәренә маһир, тырыш, сәмсел булыуҙары менән айырылып тора. Эштең бер айышына төшөнөп алһалар, урындарынан да ҡуҙғатып булмай ҡайһы саҡта. Шул хәтлем күңел биреп, бирелеп эшләгәндәре бик күп. Сәй эсеп, гәпләшеп, үҙ-ара дуҫлашып таралышабыҙ. Әлбиттә, араларында төрлө энергиялы кешеләр ҙә була. Һығылған лимон хәлендә хәлдән тайып ҡайтҡан саҡтарымда мунса инеп, шунда тоҙ менән ышҡынып, тышҡы яҡтан ғына түгел, эске яҡтан да таҙарынам”, – ти.\nӘлеге ваҡытта башҡорт ҡыҙҙарының никах кейемендә тегелгән ҡурсаҡтарҙы эшләү проекты менән янып йөрөй Гүзәл. Кейем өлгөләре генә түгел, йөҙ-ҡиәфәттәре менән дә ете ырыуҙан алынған кәләштәр сифатында һынландырыласаҡ, ти, улар. Күптән түгел Гүзәл Хорватияға күргәҙмәгә барыу өсөн саҡырыу алған, уға ла әҙерлек эштәре бара.\nБында һәр нәмәлә башҡортлоҡтоң үҙе сағыла...\nӘгәр ҙә берәй сит ил вәкиле беҙгә килеп, башҡорт халҡының көнкүреше менән танышҡым килә, тиһә, башҡорт сувенирҙары һатҡан “ҡара халыҡтың” магазиндарына түгел, ә Өфөнөң Киров районында урынлашҡан Азат һәм Гүзәл Кәримовтарҙың үҙ ҡулдары, көстәре менән һалып сыҡҡан ике ҡатлы йортона алып барып экскурсия үткәрергә кәрәк. Бында һәр нәмәне заманса зауыҡ менән оҫта ҡуллы хужа менән хужабикә эшләгән. Дивандағы япмалар ҙа, ырғаҡ менән бәйләнгән ҡорған ситтәре лә, сәскәләр гөлләмәһен һүрәтләгән картиналар ҙа, башҡа йорт йыһаздарының күпселек өлөшөн күңел йылыһын һалып эшләгән әйберҙәрҙә башҡортлоҡтоң үҙе сағыла. Хатта мин барыуға уңған хужабикә арыш ононан бешереп өлгөргән балан бәлешендә лә.\nӘ икенсе ҡаттың бер мөйөшөн биләп торған һикене, уға ябылған аҫалы балаҫтарҙы, Гүзәлдең үҙе, әсәһе, өләсәһе тарафынан тегелгән башҡорт халҡының кейем өлгөләрен, биҙәүестәрен күргәс, бөтөнләй телдән яҙҙым. Дөрөҫөн генә әйткәндә, был хәтлем монаятты әлегә тиклем музейҙарҙа ғына күргәнем бар ине.\nБалаларын да Кәримовтар милли рухта тәрбиәләй. Сыңғыҙ менән Баязит улдары ҡурай дәрестәренә йөрөп, башҡорт халҡының был милли музыка ҡоралында оҫта уйнаһалар, Зәлифә өс йәшенән классик балет менән шөғөлләнә, ҡыл-ҡумыҙҙа уйнай. Шулай уҡ кинйә ҡыҙҙарының ҡул эшенә лә оҫталығы күптән асылған, замана балаларына хас маркетинг буйынса ла һәләте бар, эштәрен һата ла, кешегә тәҡдим итә лә белә икән.\nҺуңғы ваҡытта, хәҙер ҡатын-ҡыҙҙар ялҡау, “Бәйләнештә” йә башҡа сайттарҙа ултырып, ватсаптан юҡ-бар нәмә яҙышып көндәре үтә, киләсәктә ейән-ейәнсәрҙәренә өлгө булырҙай, боронғо шөғөлдәрҙе өйрәтерҙәй әсәйҙәр, өләсәйҙәр юҡ кимәлендә, тигәндәрен йыш ҡына ишетергә тура килә. Уларға яуап итеп, башҡорт журналистикаһын үҫтереүгә тос өлөш индергән, өс балаға өлгөлө әсәй, иренә һөйөклө ҡатын булған, ҡул эштәренең оҫтаһы Гүзәл Миҙхәт ҡыҙы Багаеваны өлгө итеп күрһәтеп: “Милләт хәстәрлеге менән янған, кәрәк саҡта алтын таяу булып, ил инәһе булырҙай гүзәл заттарыбыҙ, һирәк булһа ла, бар әле. Бары тик уларҙың башланғысын, эштәрен күрә, баһалай белергә генә кәрәк”, – тиер инем.


Рөстәм Хәмитов Өфөлә «Стеклонит» предприятиеһының етештереү эшмәкәрлеге менән танышты // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Өфөлә «Стеклонит» предприятиеһының етештереү эшмәкәрлеге менән танышты\n17:52, 6 декабря 2011 Иҡтисад\n6 декабрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Стеклонит» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә булды. Өфө предприятиеһы быяла сүс һәм унан изделиелар етештереү менән шөғөлләнә. Компания 1961 йылдан алып быяла сүс етештереү менән шөғөлләнгән «Өфө текстиль быяла сүс заводы» нигеҙендә булдырылған.\nРеспублика башлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, «Стеклонит» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә булғанда Рөстәм Хәмитов предприятиеның инновацион эшләнмәләренең береһе – полимер композиттарҙан эшләнгән күпер өлгөһө менән танышты. Компанияның был яңы продукты йылғалар һәм урамдар аша үткәүелдәр төҙөгәндә киң ҡулланылыш таба аласаҡ. Предприятие етәкселеге Башҡортостан Президентына ҡоролманы монтажлау өсөн ни бары ике сәғәт кәрәклеге хаҡында әйтте. Бында изделиены сериялы сығарыу планлаштырыла.\n— Тәүге бындай күпер Башҡортостанда төҙөлөргә тейеш, — тине Рөстәм Хәмитов.\nАртабан республика башлығы күп тапҡыр ҡулланыла торған мобиль юл япмаһын (еңел композит материалынан эшләнгән ҙур плита) ҡараны. Изделие 80 тонна ауырлыҡты күтәрә һәм юлдар насар булған ерҙә ҡулланыла. Рөстәм Хәмитов компания етәкселегенә был япманы Башҡортостанда, мәҫәлән, ауыл-ара юлдарҙы ремонтлағанда ҡулланыу мөмкинлеген ҡарарға тәҡдим итте.\nБынан һуң Рөстәм Хәмитов заводтың туҡыу цехында булды, унда Президент мультиаксиаль туҡымалар етештереү технологияһы менән танышты. Улар йылылыҡ үткәрмәй торған материалдар һәм түбә япмаларын әҙерләгәндә ҡулланыла.\nШулай уҡ Рөстәм Хәмитов заводтың башҡа цехтарында булды, компания продукцияһы өлгөлөре менән танышты һәм предприятие етәкселеге менән осрашты. Осрашыу барышында республика башлығы етештереүҙең дөйөм күләмендә юл төҙөлөшө өсөн продукцияның өлөшө хаҡында ҡыҙыҡһынды. Асыҡланыуынса, был күрһәткес предприятиела 40 процент тәшкил итә.\nОсрашыуҙа композит материалдарҙан эшләнгән йәйәүлеләр өсөн күпер проекты ла тәҡдим ителде. Бындай еңел ҡорола торған конструкцияларҙы юлдарҙың ҡатмарлы участкаларында ҡулланырға булыр ине, тип билдәләне төбәк башлығы.\n— Былтыр Өфөлә йәйәүлеләр өсөн үткәүел төҙөүгә подрядсы эҙләү буйынса конкурс үткәрелгәйне – контракттың башланғыс хаҡы түбән булыу сәбәпле теләүселәр табылманы. Һеҙҙең күперҙәр тимер-бетон конструкцияларға ҡарағанда күпкә арзаныраҡҡа төшә, шуға күрә һеҙ тулыһынса был өлкәне биләй алаһығыҙ, — тип йомғаҡ яһаны Рөстәм Хәмитов.\nТеги: бр президентының эш осрашыуҙары


Бөрйән районында Шүлгәнташ мәмерйәһенең күсермәһе төҙөлә, проекттың хаҡы 180-200 миллион һум тирәһе\nБыл Юнесконың Бөтә донъя мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә инеү өсөн эшләнә. Әле ғариза бирелгән. Әммә халыҡ-ара комитеттың талаптары ла юғары. Уларға яуап биреү өсөн етди һәм оҙайлы эш талап ителә. Абруйлы исемлеккә эләгеү ҡағиҙәләре һәм археология, йолалар, мифологияны өйрәнеү менән бәйле башҡа мәсьәләләр Бөрйән районында барған халыҡ-ара симпозиумда ҡарала. Урал батыр төйәгендәге форумда сит илдәрҙән һәм Рәсәй төбәктәренән билдәле ғалимдар ҡатнаша.\nСерле һәм мөғжизәле Шүлгәнташ, уның бөтә ҡитғаларға таратырлыҡ тарихы бар. Карст мәмерйәһендә бынан 14-17 мең йыл элек ҡыҙыл, көрән, ҡара охра менән төшөрөлгән һүрәттәр һаҡлана. Буяу составында хайуандарҙың ҡаны һәм майы табылған. Бындай мәмерйәләр донъяла бик һирәк. Юнеско исемлегенә эләгеү, халыҡ-ара туристик маршрутҡа инеү Шүлгәнташты бөтә Ер шарына танытыу мөкинлеге бирә. Тик Юнеско мәмерйәне ябыуҙы талап итә, мәҙәни мираҫ фәнни тикшеренеүҙәр өсөн генә ҡулланылырға тейеш, ә туристар өсөн эргәлә Шүлгәнташтың теүәл күсермәһен төҙөргә кәрәк.\nӘле архитекторҙар күсермәнең проектын әҙерләй. Майҙанға мәмерйәнән тыш бөтә Башҡортостан тарихы сағылыш табасаҡ. Сөнки тап Бөрйән ере менән данлыҡлы Урал батыр эпосы, башҡорт халҡының мифологияһы, халыҡ ижады бәйле. Белгестәр фекеренсә, был күренеш Бөрйәндә туризмды үҫтеререргә ярҙам итәсәк.\nСимпозиумға билдәле сит ил һәм Рәсәй ғалимдары килгән, улар араһында Франциялағы данлыҡлы Ласко, Испаниялағы Альтамира мәмерйәләренең реставраторы Антон Эдаль Гийаме һәм башҡа билдәле тарихсы-археологтар бар. Улар Шүлгәнташ донъяның мәҙәни ҡомартҡылары исемлегенә мотлаҡ индереү кәрәк тип иҫәпләй.\nӘлеге ваҡытта палеолит дәүерендәге һүрәттәр һаҡланған Көмбәҙ, Хаос, Тамғалар залына инеү сикләнгән. Унда фәнни тикшеренеүҙәр алып барған ғалимдар ғына эләгә ала. Ябай туристар өсөн 1-се ҡатта һүрәттәрҙең күсермәһе эшләнгән. Сөнки кешеләрҙең тын алышынан, тән йылыһынан мәмерйәләге температура үҙгәрә, был тәүтормош кешеләре яһаған һүрәттәрҙең юғалыуына килтереүе ихтимал.\nБашҡорт халҡының бөтә доньяға танытыр кәсептәре лә бар, шуларҙың береһе-солоҡсолоҡ. Ҡунаҡтар был тылсымлы күренеште иҫе китеп ҡараны. Солоҡсоноң ағас олононан шифалы бал алыуы мөғжизәгә тиң.\nБөрйәндә боронғо ҡомартҡылар буйынса халыҡ-ара симпозиум тәүгә ойошторола. Әммә Юнеско белгестәре, ғалимдар Шүлгәндә тәүге тапҡыр ғына түгел. Сөнки халыҡ-ара комитеттың талаптары буйынса исемлеккә эләгеү өсөн мәмерйәлә донъя кимәлендәге саралар даими уҙырға тейеш.\nТимәк 2017-2018-се йылдарҙа мәмерйә Юнеско составында буласаҡ. Шүлгәнташтың асылмаған серҙәре күп, уны ябып фәнни эҙләнеүҙәр алып барыу тарихи асыштар яһарға ярҙам итергә тейеш. Юғары яруста эске күл дә бар, фараздар буйынса түтормош кешеләре уның аша икенсе ярға ла сыҡҡан. Әммә был юлды ҡабатлау бөгөнгө заман кешеһенең ҡулынан килмәй. Зәңгәр күлдең төбөнә төшөп етеүселәр ҙә юҡ әле. Симпозиумда мәмерйәләр буйынса белгестәр әҙерләү мәсьәләһе лә күтәрелде. Бәлки тап йәш көстәр Шүлгәнташтың мәңгелек сер йомғағын таратырға ярҙам итер.


Өфөлә «Һылыуҡай-2016» конкурсында иң сибәр башҡорт ҡыҙының исемен атанылар // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә «Һылыуҡай-2016» конкурсында иң сибәр башҡорт ҡыҙының исемен атанылар\n9:22, 20 апреля 2016 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 20 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\n19 апрелдә Өфөлә «Һылыуҡай-2016» республика телевизион матурлыҡ конкурсының финалы уҙҙы. Гран-приға Күгәрсен районынан Эльвира Ҡарамышева лайыҡ булды. Республиканың беренсе һылыуҡайы «Mile» компанияһынан тун, «Ювелирцентр» компанияһынан колье һәм Мәскәүҙең «Zlata» компанияһынан таж менән бүләкләнде.\nЭльвираға 18 йәш, ул Стәрлетамаҡта филолог һөнәренә уҡый. «Бәләкәйҙән үк ошо конкурс хаҡында хыялландым, — тине һылыуҡай. — Ике аҙна әҙерләндек. Ҡатнашыусы өсөн иң мөһиме — матур йырлай, бейей, һөйләй белеү. Был минең өсөн ауыр булманы».\nБеренсе урынға Өфө ҡыҙы Ләйсән Шаһисолтанова лайыҡ булды, ул шулай уҡ «Интернет гүзәле» номинацияһында ла еңеүсе. Икенсе урынды Земфира Ҡотлоғолова (Федоровка районы) һәм Ильнара Ниязғолова (Мәскәү) яуланы. Өсөнсө урынды Дилара Хөсәйенова (Балаҡатай районы), Илзирә Сәфәрғәлина (Баймаҡ районы) һәм Межгорьенан Алина Тайфурова бүлеште, Алина «Мисс Комсомольская правда» исеменә лә лайыҡ булды. «Wday.ru» ҡатын-ҡыҙҙар мәғлүмәт порталында тауыш биреү юлы менән Ләйсән Шаһисолтанованы һайланылар. Магнитогорск ҡалаһынан Лиана Яныбаеваға Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының дипломы тапшырылды. Благовар районынан Роза Батыраева «Туған тел» каналының махсус призын алды — уға алып барыусылар курсына сертификат бирелде.\n«Башҡортостан» дәүләт концерт залында 16 һылыуҡай үҙҙәренең матурлығын һәм милли ғөрөф-ғәҙәттәрҙе, традицияларҙы белеүҙәрен күрһәтте. Улар араһында республика район һәм ҡалалары вәкилдәре, шулай уҡ Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Силәбе өлкәһе сибәрҙәре бар. Ҡыҙҙар бейене, уй-хыялдары менән уртаҡлашты һәм башҡорт дизайнерҙарының яңы коллекцияһын тәҡдим итте. Тәүге тапҡыр аш-һыу конкурсы ойошторолдо. Бәйге этаптарының береһе Рәсәй киноһы йылына арналғайны.\n«Һылыуҡай» республика конкурсы — Рәсәйҙә иң оҙайлы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе дауам итеүсе берҙән-бер милли проект. Ойоштороусылар — Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге һәм «Туған тел» телеканалы.


Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында директор алмашынды\n18 Ноябрь , 15:15\n18 ноябрҙә Зөһрә Рәхмәтуллина Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына директор итеп һайланды. Дүшәмбе ул рәсми рәүештә ошо вазифаға тәғәйенләнә.\nЗөһрә Рәхмәтуллина — философия фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәйҙең Тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы. 400-ҙән ашыу баҫма эш, шул иҫәптән мәҙәниәт һәм тәрбиә философияһы проблемалары буйынса монографиялар, уҡыу ҡулланмалары авторы.\nРәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты Рәсәй Фәндәр академияһының Башҡортостандағы тәүге һәм берҙән-бер учреждениеһы. Институт шәрҡиәттең классик йүнәлеше — төркиәт буйынса комплекслы тикшеренеүҙәр алып бара. Уның үҙенсәлеге шунда: бында башҡорт халҡының бай мәҙәниәте, теле, тарихы, этнологияһы өйрәнелә. 2016 йылдан институтҡа география фәндәре докторы, профессор Айбулат Псәнчин етәкселек итте.


17 - 31 декабрҙә Өфөлә 132 шыршы баҙары эшләйәсәк // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n17 - 31 декабрҙә Өфөлә 132 шыршы баҙары эшләйәсәк\n11:21, 16 декабря 2011 Иҡтисад\nИртәгә Өфөлә 118 шыршы баҙары асыласаҡ, уларҙың күпселеге Калинин, Киров һәм Совет райондарында урынлашҡан. Был райондарҙа 21-ҙән алып 27-гә тиклем шыршы баҙары эшләйәсәк. Октябрь һәм Орджоникидзе райондарына 16 һәм 14 сауҙа нөктәһе тура килә. Дим һәм Ленин райондарына килгәндә иһә, уларҙа дөйөм алғанда 16 шыршы баҙары асыласаҡ.\nБынан тыш, Өфөнөң аҙыҡ-түлек магазиндары селтәре лә ҡупшыҡайҙар һатыу буйынса 15 сауҙа нөктәһе ойоштора.\n— Йыл аҙағына тиклем Өфөлә күпме шыршы һатыласағын әйтеүе ҡыйын. Ундай иҫәп алып бармайбыҙ. Бында иң мөһиме – урман һылыуҡайҙарының етмәүенә зарланғандар булмаһын өсөн, халыҡты шыршылар менән тейешле күләмдә тәьмин итеү. Уларҙың һайлауға хоҡуғы булырға тейеш, теләге булған һәр кеше күңелдәренә оҡшаған шыршыны һатып алһын өсөн, беҙ бөтә шарттарҙы булдырырға тырышасаҡбыҙ,— тине «Башинформ» агентлығына Өфө хакимиәтенең Ҡулланыусылар баҙары идаралығы начальнигы Ирина Рублева.\nТеги: шыршы баҙары, Яңы йыл, сауҙа


Ҙур һыуҙы көтөп - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nҘур һыуҙы көтөп\nСоциаль селтәрҙә быйыл Сипайлово биҫтәһендә йылға ярына яҡын урынлашҡан йорттарҙың беренсе ҡатын һыу баҫыуы ихтимал тигән хәбәр таралды. Дүрт йыл элек Ирек Кәримовтың йорто һыу аҫтында ҡала. Бар донъяһын ташлап, ул күршеләренә йүгерә. Өйөнә кире килгәндә һыу инде ныҡлап күтәрелгәйне, көнкүреш әйберҙәрен алып өлгөрөп булманы, тип хәтерләй ул. Быйыл Өфөлә 90 йорттоң һыу аҫтында ҡалыуы ихтимал. Нижегородка биҫтәһендә йәшәүселәр, айырыуса, ыҙа сигә. Сипайлово биҫтәһендә йәшәүселәр ҙә яҙғы ташҡынды хәүефләнеп көтә. Социаль селтәрҙәрҙә яр буйындағы күп ҡатлы йорттоң беренсе ҡатын һыу баҫыуы ихтимал, тигән хәбәр йөрөй. Әммә ҡотҡарыу хеҙмәткәрҙәре был мәғлүмәтте раҫламай. Һыу кимәлен тикшереү өсөн махсус ҡорамалдар ҡулланыла. Әлегә Ағиҙелгә ике, ә Өршәк йылғаһына бер датчик ҡуйылған. 15 минут һайын мәғлүмәт яңыртылып тора. Һәр кеше интернет селтәрендә ғәҙәттән тыш хәлдәр комитеты сайтына инеп һыу кимәлен ҡарай ала.Ошо ял көндәрендә боҙ ҡуҙғаласаҡ, ти белгестәр. Ҡаланан тыш, 32 райондағы ауыл йорттары ла яҙғы ташҡынға эләгеү хәйефе янай. Ошо уңайҙан ҡотҡарыу хеҙмәткәрҙәре халыҡты уяу булырға саҡыра.


150 тонна нефть “ситкә аҡҡан” // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n150 тонна нефть “ситкә аҡҡан”\n15:19, 18 июня 2010 Иҡтисад\n«Нефть» профилактик операцияһы һөҙөмтәһендә 30 енәйәт эше асылды, тип хәбәр итә БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәте. Операцияны БР буйынса Эске эштәр министрлығының иҡтисади енәйәтселеккә ҡаршы көрәш Идаралығы хеҙмәткәрҙәре үткәргән.\nОперативниктар нефть өлкәһенә ҡараған предприятиеларҙың, ә улар республикала меңдән ашыу ойошма иҫәпләнә, ҡануниәтте үтәүен тикшергән. Әлеге ваҡытта тәфтишселәр асыҡланған енәйәттәрҙе тәфтишләй. Бында мутлашыу ҙа, урлашыу ҙа, вазифалы кешеләрҙең хоҡуғы менән саманан тыш файҙаланыу ҙа, үҙләштереү ҙә бар. Быларҙан тыш, операция барышында тиҫтәләгән енәйәтсел рәүештә торбаға тоташыу урыны асыҡланған. Алдан күҙаллауҙар буйынса, енәйәтселәр 2 миллион һумдан ашыу суммаға тиң 150 тоннанан ашыу нефтте ситкә ебәргән. Беҙҙең төбәктәге эре нефть предприятиеһының нефть үткәргес торбаһынан нефть продукттарын урлау менән шөғөлләнгән ойошҡан енәйәтселәр төркөмө ҡулға алынған. Ҡағиҙә булараҡ, яғыулыҡты улар артабан күмәртәләп йәки ваҡлап һатып алыусыларға оҙатҡан. Әле был факт буйынса тикшереү алып барыла.\nТеги: нефть, иҡтисади енәйәтселеккә ҡаршы көрәш


Һуған ултыртып өлгөрҙөңме? - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nЙәшелсә, емеш-еләк баҡсаларында эш ҡайнай. Һалҡынға бирешмәгән орлоҡтар күптән сәселде. Өлгөрөп ҡалғандар башлы һуғанды ла ултыртып сыҡты. Ни өсөн өлгөрөп тиеүебеҙҙе тәжрибәле баҡсасылар аңлайҙыр — кибеттәрҙә һуған орлоғона хаҡ артҡан, йә бөтөнләй юҡ. Ни сәбәптән? Был һорауға яуапты Ләйсән Тимербулатова эҙләне.


Университет тураһында | Башҡорт дәүләт университеты\nБөгөнгө көндә БДУ – үҙенең составында 5 институт һәм 10 факультетты, Стәрлетамаҡ, Сибай, Бөрө һәм Нефтекама ҡалаларында 4 филиалды берләштергән илебеҙҙәге эре белем биреү һәм фән үҙәге.\nУниверситет 250-нән ашыу төп белем биреү программаларын тормошҡа ашыра. Юғары уҡыу йорто Башҡортостан Республикаһында математика, тәбиғи фәндәр, гуманитар һәм һәм йәмғиәтте өйрәнеү өлкәләрендә белгестәр әҙерләү буйынса алдынғы урынды биләй. Инженер эше, технологиялар, техник фәндәр һәм педагогика буйынса кадрҙар әҙерләүгә лә БДУ һәм уның филиалдары тос өлөш индерә.\nУниверситетта 1300-ҙән ашыу уҡытыусы эшләй, Рәсәйҙең 42 төбәгенән һәм донъяның 39 иленән 27 мең ярым студент һәм аспирант белем ала. 200 меңдән ашыу сығарылыш студенттары Рәсәйҙә һәм унан ситтә БДУ-ның йөҙөн лайыҡлы күрһәтәләр.\nҒилми тикшеренеүҙәр фәндең 4 йүнәлеше һәм 18 тармағы буйынса алып барыла. Шулар араһында өҫтөнлөклө йүнәлештәр: углеводород сеймалын табыу эффектлылығын арттырыу; яңы материалдар; алдынғы цифрлы, интеллектуаль эшләп сығарыу технологиялары; генетика өлкәһендәге эҙләнеүҙәр; персоналләштерелгән медицина. Рәсәй һәм сит ил инвесторҙары өсөн эшләнгән күп кенә тикшеренеү һөҙөмтәләре ҡулланылыуға әҙер ҙә инде.\nУниверситет гуманитар һәм йәмғиәт өлкәләрендә танылған лидер булып һанала – тарих, филология, философия һәм хоҡуҡ фәндәре буйынса классик белем биреү традицияларын һаҡлай һәм үҫтерә.\nБДУ ғалимдары федераль һәм төбәк кимәлендәге мөһим фәнни программаларҙы һәм гранттарҙы башҡарыуҙа ҡатнашалар. Һуңғы ун йыл эсендә генә 850 млн һумдан артыҡ эре өс грант алыуға ирештеләр. Шулар араһында – стратегик үҫеште тормошҡа ашырыуға йүнәлтелгән грант. Был грант өҫтөндә уңышлы эшләү ғилми тикшеренеүҙәрҙе һәм дөйөм белем биреүҙе яңы баҫҡысҡа күтәрергә мөмкинлек бирҙе.\nБДУ-ла сығарылыш студенттарын эшкә урынлаштырыуға ҙур иғтибар йүнәлтелә. Университет Башҡортостан Республикаһы һәм башҡа региондарҙа урынлашҡан предприятиелар менән тығыҙ бәйләнештә үҫә. БДУ-ның эре партнерҙарына Шлюмберже, Тоталь, Делойт, СколТех, Роснефть, Рәсәй Һаҡлыҡ банкы һәм башҡа күп кенә ойошмалар инә. БДУ студенттарының фундаменталь белеме дәүләт һәм муниципаль власть органдарында, хоҡуҡ һаҡлау һәм суд системаларында, белем биреү һәм йәмғиәт ойошмаларында, фәнни-тикшеренеү институттарында, төрлө милекселектәге предприятиеларҙа, халыҡ-ара фондтарҙа уңышлы эшләргә мөмкинлек бирә.\nУниверситетта мөһим йүнәлештәрҙең береһе – өҙлөкһөҙ белем биреү системаһын үҫтереү. БДУ-ла уҡыусылар, студенттар һәм һөнәри белеме булған белгестәр өсөн өҫтәлмә белем биреүҙең 140 программаһы эшләнгән һәм ҡулланыла. 2019 йылда университет “Мәғариф” милли проекты сиктәрендә “Һәр кешегә яңы мөмкинлектәр” проекты буйынса 8 млн. һумлыҡ грантҡа эйә булды.\nБДУ халыҡ-ара академик бәйләнеште даими киңәйтә һәм үҫтерә. Университеттың партнерҙары иҫәбендә алыҫ һәм яҡын сит илдәрҙән 76 юғары белем биреү йорто иҫәпләнә. Сит ил юғары уҡыу йорттары менән берлектә БДУ бер нисә йүнәлеш буйынса 15 индермә уҡытыу һәм икеләтә диплом программаларын тормошҡа ашыра: иҡтисад, лингвистика, филология, сит телдәр, биология, хоҡуҡ. Студенттар, магистранттар һәм аспиранттар партнер уҡыу йорттары менән алышып уҡыу программаһы буйынса Ҡытай, Франция, Германия, Финляндия, Испания, Болгария һәм Көньяҡ Корея илдәренең юғары уҡыу йорттарында белем алыу мөмкинлегенә эйә. Сит дәүләттәрҙең студенттары йылдан-йыл арта – бөгөн БДУ-ла 800-ҙән артыҡ сит ил гражданы уҡый.\nУниверситет студенттарҙың ижади һәм спорт потенциалын үҫтереүгә, актив гражданлыҡ позицияһын формалаштырыуға ентекле иғтибар бүлә. Башҡортостан Республикаһында ғына түгел, унан ситтә лә билдәлелек яулаған бейеү, вокал һәм театр коллективтары бар; ил тарихының яңы биттәрен яҙасаҡ йәштәрҙе берләштереүсе дискуссион, эҙләнеү, спорт һәм хәрби-патриотик клубтар эшләй.\nБашҡорт дәүләт университеты – традицияларҙы һаҡлайбыҙ, киләсәкте төҙөйбөҙ!


Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы — Башҡорт Википедияһы\nҠунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы\nРәсәй, Баймаҡ районы\nҠунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы (1885 — 1938) — күренекле дәүләт эшмәкәре. Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе (1930). Сәйәси золом ҡорбаны.\n2 46-cы йылҡы заводы тарихынан\nЙосоп Йыһангир улы Ҡунаҡбаев 1885 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1896 йылда) хәҙерге Баймаҡ районының Таһир ауылында тыуған. Белеме — башланғыс. ВКП (б) ағзаһы.\nБөрйән-Түңгәүер кантоны Темәс улусында Совет власын урынлаштырыуҙа һәм нығытыуҙа әүҙем ҡатнаша. 1923—1925 йылдарҙа Йылайыр кантонында уҙғарылған 2-5 партконференцияларына һайлана, кантондың эске эштәр бүлеге органдарында эшләй. Башҡортостан тау тресы идаралығының аҙыҡ-түлек тәьминәте бүлеге етәксеһе була.\n1927—1930 йылдарҙа Йылайыр кантон башҡарма комитетында эшләй. 1930 йылда Йосоп Ҡунаҡбаев Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана. Районда совет власын нығытыуға күп көс һала. Уның башланғысы менән Темәстә, Билалда, Таһирҙа мәктәп биналары төҙөлә, балалар йорттары асыла.\nАртабан Өфө ҡалаһындағы 1 Май исемендәге шырпы фабрикаһы директоры итеп тәғәйенләнә (1934 йылға тиклем). 1935—1936 йылдарҙа тыуған яҡтарына ҡайтып, «Башзолото» берекмәһенең Түбә приискаһы директоры булып эшләй.\n46-cы йылҡы заводы тарихынан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1930 йылдың 1 февралендәге Үҙәк Башҡарма Комитетының СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының ҡарарынан һуң хәлле йәшәгән крәҫтиәндәргә баҫым көсәйә. Әлеге ҡарарға ярашлы ҡуртымға ер алыу, шәхси хужалыҡтарҙа ялланған хеҙмәтселәрҙе тотоу тыйыла, шуға күрә властар кулактарҙан, хәлле крәҫтиәндәрҙән малды, ауыл хужалығы инвентарҙарын, ҡаралтыларҙы тартып алалар.\nКонфискацияланған аттар һәм Аҡморондағы ҡалған колхоз аттары нигеҙендә 1930 йылда 46-сы йылҡы заводы булдырыла. Аҡморон халҡы күпләп күрше Бикеш ауылына күсенә. 1931 йылды Йылҡы заводына ике «Фордзон» маркалы трактор һәм ХТЗ бирәләр. Йыл һайын заводҡа Алыҫ Rөнсығыш округынан хәрбиҙәр килеп? иң яҡшы аттарҙы һайлап алалар. Йылҡы заводы бер нисә тапҡыр рәхмәт хаттары ала. Заводтың төп маҡсаты — Ҡыҙыл Армияһы өсөн яҡшы аттар әҙерләү һәм башҡорт тоҡомло аттарҙы үрсетеү була.\n1937 йылда Ҡунаҡбаев Йосоп Йыһангир улы 46-сы йылҡы заводының беренсе директоры була, әммә был яуаплы эшендә оҙаҡ эшләргә тура килмәй. 1937 йылда бында «совет власына ҡаршы ҡоротҡослоҡ менән шөғөлләнеүселәр эше» асыла. Йылҡы заводы директоры Йосоп Ҡунаҡбаев 1937 йылдың 5 авгусында ҡулға алына. 58-2, 58-7, 58-8, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителеп, 1938 йылдың 11 июлендә атып үлтерелә. Тиҫтәләгән (крайҙы өйрәнеүсе Р. Үтәғоловтың мәғлүмәттәре буйынса — 129) эшсеһе Союздың төрлө тарафтарындағы социалистик төҙөлөштәргә йәиһә төрмә-лагерҙарға оҙатыла.\n1960 йылдың 24 июнендә реабилитациялана.\nБаймаҡ районы Аҡморон ауылында Уйылдан Кәримов башланғысы менән һәйкәл-таш ҡуйылған (Фирғәт Ғиниәт улы Истәков башҡарыуында).\n↑ 1,0 1,1 1,2 Баймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 8-9 бит\n↑ Конезавод № 46\n↑ 3,0 3,1 Һәйкәлдәр — киләсәк быуын өсөн иҫкәртеү ул\nКонезавод № 46\nБаймаҡ районының күренекле улдары һәм ҡыҙҙары. Библиографик белешмә. Баймаҡ ҡалаһы. 2010 йыл, 8-9 бит.\nҺәйкәлдәр — киләсәк быуын өсөн иҫкәртеү ул\nКунакбаев Юсуп Зигангирович (1885)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡунаҡбаев_Йосоп_Йыһангир_улы&oldid=915832 ҡабул ителгән\n1885 йылда тыуғандар\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:03 4 ноябрь 2019 үҙгәртелгән.


55°06′16″ с. ш. 56°40′09″ в. д.\nАуылға XVIII быуат уртаһында нигеҙ һалына. Уға ошонда иң тәүләп килеп төпләнгән Исай тигән кешенең исеме бирелгән, тип фараз ителә. Ауылды хасил итеүселәр Себер даруғаһы Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары була. Исай ауылын улар үҙ ерендә, йәғни Бүләкәй-Көҙәй улусы ерҙәрендә һала. Рәүиз документтарынан Исайҙың улдары Әбдрәшит (1751—1814), Ибраһим (1769—1814), Мөҡмин (1772—1840) Исаевтар билдәле. Мөҡминдең Ҡунаҡҡол менән Мөхәмәтдин тигән улдары була. 1782—1850 йылдарҙа йәшәгән Әбделмәннән Исаевтың Әбделнафиҡ (1806 йылғы) һәм Әбделғәлим (1811 йылғы) исемле улдары була. Рәхимҡол Исаевтың (1785—1846) улдары Мөхәмәтша менән Мөхәмәтшәриф исемле була.\nИсай ауылында 1795 йылда 60 кеше теркәлгән, 1816 йылда — 125, 1834 йылда — 186, 1859 йылда — 324, 1895 йылда — 616, 1920 йылда 937 башҡорт иҫәпкә алынған.\n1795 йылда Исайҙа 12 йортта бөтәһе 61 кеше йәшәй, 1865 йылда йорттар һаны 62-гә етә, халыҡ һаны 385 була. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнә. Үҙҙәренең мәсете, училищеһы була. 1906 йылда йәнә тирмән, 1 мануфактура һәм 3 бакалея кибете булғаны билдәле. ХХ быуат башында Исайҙан Яңы Исай ауылы бүленеп сыға. Тороп ҡалған ауылға Иҫке Исай тигән атама бирелә.\n1929 йылда ауылда «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы ойошторола. Коллективлаштырыу 1930 йылда тамамлана. Күмәк хужалыҡты ойоштороуға коммунистар Хәйҙәр Мәрҙәнов, Кәшфулла Зәйнуллин, Ғәбделхәй Әхмәҙуллин, Зәки Ғәббәсов, комсомолдар Әхәт Вәлиев, Мөсәғит Минһажев, Нәжметдин Ғиләжев, Асия Салауатова, Фәтихә Вәлиева, Зәйнулла Рафиҡов, Шәйхәбулла Зәйнуллин күп көс һала.\n1933 йыл йомғаҡтарынан күренеүенсә, «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозына 211 йорт хужалығы ҡарай, колхоздың 623 гектар сәсеүлеге, 114 эш аты, 9 һыйыры була. Колхозсыларға бер хеҙмәт көнөнә — натуралата 5 кг иген, 0,17 һум аҡса, ә һәр йорт хужалығына 11,5-әр центнер ашлыҡ менән 2,44 һум аҡса түләнә.\nКолхозсылар юғары хеҙмәт уңыштары күрһәтә, Совет хөкүмәтенең дәртләндереү сараларына лайыҡ була. Мәҫәлән, 1939 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһендә «Ҡыҙыл Йондоҙ» колхозы умартасылыҡтағы ҡаҙаныштары өсөн премия менән билдәләнә: уға II дәрәжә диплом, мотоцикл һәм 5000 һум аҡса тапшырыла. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа колхоз орлоҡсолоҡ хужалығы булараҡ махсуслаша һәм башҡа хужалыҡтарҙы орлоҡ менән тәьмин итә. Ә орлоҡ алған хужалыҡтар «Ҡыҙыл Йондоҙ» иҫәбенә лә дәүләткә ашлыҡ тапшыра. Колхозда йылҡы фермаһы ойошторола. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа «Ҡыҙыл Йондоҙ» умартасылыҡ менән етди шөғөлләнә. Иҫке Исай умартасылары ҡорт күстәре үрсетеп һатыуға ла тотона. Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнашалар, миҙалдар менән бүләкләнәләр. 1969 йылда (был ваҡытҡа колхозсылар Иҫке Күл, Иҫке Исай, Ишморат ауылдарынан төҙөлгән «Урал» колхозы составында була) «Урал» колхозы Будапештта умартасылыҡ буйынса халыҡ-ара күргәҙмәлә ҡатнаша.\n1988 йылда Иҫке Исай ауылынан колхозсы Хәсәнов Ғәйнулла Шәмсимөхәмәт улы 23-25 мартта үткән IV Бөтә Союз колхозсылар съезы делегаты була.\nАуылдың уртаһынан Йәнәлде (варианты Йәләнде) йылғаһы аға. Ауылдың көнсығышында Кәрәкә тауы, көньяғында Бейектау тауы урынлашҡан. Ауыл тирәһендә Айыуатҡан яланы, Аҫыл яланы, Ағын, Тоҡон, Әлибай, Ғәйни шишмәләре, Зәйет йылғаһы, Ҡарт йылға, Тирмән күле бар.\nФәтхелислам Ғәләүетдинов (1.1.1920-23.4.1995), актёр, режиссёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре\nТипеев Шамсун Ислам улы (исеменең варианты Шәмсүн) (1.4.1900-1983, июнь), тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштары ҡатнашыусыһы. СССР ФА БФ-ның Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры (1952—1954).\n↑ 2,0 2,1 https://e.mail.ru/attachment/14060986080000000551/0;1 Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4\n↑ Иҫке Исай // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\n↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 http://biblioteka-nuriman.ru/wp-content/uploads/2020/07/nuriman-kolhoz.pdf\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Иҫке_Исай&oldid=1119225 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:56 29 март 2022 үҙгәртелгән.


Хәбәрҙәр: ГМ продукттарҙың хәүефһеҙлегенә яңы шик өҫтәлде.\nГМ продукттарҙың хәүефһеҙлегенә яңы шик өҫтәлде.\nБрюсселдә генетик модификациялы ауыл хужалығы культуралары темаһы буйынса ярһыу бәхәстәр бара. Шаршамбы көн билдәле булыуынса, бындай бойҙай менән туҡланған ҡомаҡтарҙа яман шеш табылған. Ҡәҙимге ферма хужаларының мәнфәғәтен яҡлаған француз активисы Жосе Бовеның фекере шундай:\n“Компанияларҙың граждандарға “хәүеф юҡ” тиеүҙәре- ялған,- ти Бове, хәҙер инде Европарламентта йәшелдәр фирҡәһе депутаты.- Аҙыҡ-түлек сифатын контролдә тотоу агенствоһының бойондороҡһоҙ булыуында шик тыуа хәҙер. Яңы мәғлүмәттәрҙе ҡулланып, ген инженерияһы продукттарына ҡайтанан экспертиза үткәрергә, уларҙың кеше һаулығы өсөн хәүефлеме- түгелме икәнлеген асыҡларға кәрәк.”\nРәсми белдереүендә Бове кисекмәҫтән ГМ- культураларҙы үҫтереүҙе туҡтатыуҙы талап итте.\nЕвроберләшмәләге 20 илдең ферма хужалары демонстрация үткәрҙе, улар был рәүешле яҡшы аҙыҡ- түлек үҫтереү мөмкин түгеллеге хаҡында һөйләне. Продукттың барлыҡҡа килеүенә 15 йыл ғына, ә уны ҡулланыуҙың ниндәй эҙемтәләргә килтереүе әле йүнләп асыҡланмаған.\nМатбуғат брифингыһында “Евроньюс”хәбәрсеһе:\n“Еврокомиссия ни өсөн ҡомаҡтар өҫтөнән 3 ай буйы барған тикшереүҙәр хаҡында ғына һөйләй, ә йәшәгән бөтә йылдарының мәғлүмәттәрен күҙ уңында тотмай?- тигән һорау бирҙе.\n“Баҫтырып сығарылған мәғлүмәттәрҙең генә фәнни нигеҙе барлығы, фәнгә ниндәйҙер яңылыҡ индереүе асыҡланһа, Еврокомиссия кәрәкле саралар күрәсәк,”- тип яуап бирҙе рәсми вәкил.\nБрюсселдә Европарламент алдына йыйылған ферма хужалары иһә үҙҙәренең натураль продукттарының өҫтөнлөгөн күрһәтә, күпләп етештерелгән тәбиғи булмаған аҙыҡ- түлеккә шик уята.


Стоимость и срок доставки в Ишимбай (Башкортостан республика): Ходовые огни Sho-me DRL 507\nул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90 ул. Советская, 90


Вартбург замогы — Башҡорт Википедияһы\n50°57′58″ с. ш. 10°18′23″ в. д.\n(iii)[d] һәм (vi)[d]\nCategory:Views from Wartburg Castle[d]\nВартбург замогы Викимилектә\nВартбург замогы (нем.Wartburg) — Тюрингиялағы замок, Айзенах ҡалаһы янында Тюрингия Урманының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, диңгеҙ кимәленән 441 м бейеклектә урынлашҡан. Германияның тарихи-мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы. Сиркәүҙә 1521 йылдың 4 майынан алып 1522 йылдың 6 мартына тиклем сиркәү реформаторы Мартин Лютер эҙәрлекләүҙән йәшеренеп ятҡан. Бында ул немец теленә Яңы Ғәһедте тәржемә иткән, ул Лютер Тәүраты булараҡ билдәле. 1999 йылда һарай ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.\nВартбург яҡынса 1900 йылда\nВартбург замогы арҙаҡлы дворяндар нәҫеле Людовингтарға ҡарай. Нәҫелгә нигеҙ һалған Һаҡаллы Людвиг (1056 йылда вафат булған) билдәһеҙ тиерлек граф фон Ринек (von Rieneck) фамилияһына ҡараған. Уны Майнц архиепискобы ҡурсалаған.\nУның улы (йәки ейәне) Йылғыр Людвиг йәки Йүгерек Людвиг (1123 йылда вафат булған) 1073 йылда Вартбург тауында үҙенең ырыу йортон һала. Беренсе тапҡыр замок 1080 йылда, һарайҙың хәрби отряды король Генрих IV хәрби отрядына һөжүм яһаған саҡта телгә алына. 1113 йылда Йылғыр Людвиг Генрих V ҡаршы уңышһыҙ ихтилалда ҡатнашып, һарайҙы үҙ азатлығына алмаштырыу өсөн уны тапшырырға мәжбүр була. Был һарайҙың шул ваҡытта хәрби әһәмиәте тураһында һөйләй.\nМайнц арихиепискобы яҡлы Людовингтар тиҙ арала танылыу ала һәм власҡа өлгәшә. 1131 йылда Людвиг улы Йылғыр Людвиг король Лотарь Өсөнсөнән (Изге Рим империяһы императоры) ландграф титулын ала һәм герцогтарға тиң була. Был ваҡытта замок ағастан булған, һәм ҡыҙғанысҡа ҡаршы, шул ваҡыттағы замоктан бер нәмә лә һаҡланмай.\nЗамоктың байтаҡ үҙгәртеп ҡороуын ландграф Людвиг II (1140—1172) уҙғара. Уның етәкселегендә 1156—1162 йылдарҙа замокта һарай төҙөлә, ул юғары мәҙәни-тарихи ҡиммәтҡә эйә була. Замоктың шулай уҡ көнсығыш стенаһы XII быуаттарға ҡарай.\nҺуңғы Людовинг Генрих 1227 йылдан 1247 йылға тиклем хакимлыҡ иткән. Вартбург замогы уның даими һәи төп резиденцияһы булған. Генрихтың вафатынан һуң 1247 йылда мираҫ өсөн талаштарҙан һуң замок һөҙөмтәлә Веттиндарға күсә. Һуңыраҡ Тюрингия маркграф Майсенскийҙарға китә, Вартбург уларҙың резиденцияһы була.\n1318 йылда замок йәшендән барлыҡҡа килгән көслө янғындан зыян күрә. 1319 йылда замок тергеҙелә башлай. Был ваҡытта яғып йылытыла торған ҙур ҡоролма һәм замоктың көньяҡ башняһы төҙөлә\nXV быуатта замок элекке бөйөклөгөн һәм әһәмиәтен юғалта. Был архитектура ҡиәфәтендә лә сағыла, унда таш бина төҙөлөштәре урынына осһоҙ төҙөлөштәр — [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D1%85%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%BA фахверктар] барлыҡҡа килә.\nXIX быуатта Вартбург байтаҡ архитектура үҙгәрештәре кисерә. 1950 йылдарҙан башлап замокта етди тергеҙеү эштәре алып барыла.\nШвинд фон Мориц. Вартбургта йырсылар ярышы. Һарайҙа фреска. 1854\nСтудент булып йөрөгән Вартбург\nЛюдовингтар нәҫеленән ландграф Германн Тюрингский I (1190—1216) идара итеү ваҡытында Вартбург немец шиғри ижады үҙәктәренең береһе булған. Вартбург замогында хәҙер легендар булған ваҡиғалар үткән. Улар араһында иң билдәлеһе — «Вартбургта йырсылар бәйгеһе» (нем.Sängerkrieg, шулай уҡ «Вартбург һуғышы» булараҡ билдәле\nВартбург немец тарихы менән тығыҙ бәйләнгән. 1221 йылдан алып 1227 йылға тиклем бында изге Елизавета Тюрингскя йәшәгән. 1521 йылдың 4 майынан алып 1522 йылдың 6 мартына тиклем һарайҙа «Юнкер Георг» исеме аҫтында реформатор Мартин Лютер йәшеренеп ятҡан. Бында ул немец теленә Яңы Ғәһедте тәржемә иткән. Замокта бер нисә тапҡыр Гете булып киткән, беренсе тапҡыр 1777 йылда булған. 1817 йылдың 18 октябрендә Вартбург һарайында немец студенттары йәмғиәте съезы булып үтә. Икенсе Вартбург байрамы революцион 1848 йылда үтә.\nҺарайҙа Мориц фон Швинд эшләгән фрескалар бар: йырсылар залында «Йырсылар бәйгеһе» фрескаһы һәм Елизавета галереяһында 7 фреска\nXIX быуаттан Вартбург замогы немецтарҙың милли ҡомартҡыһы була.\n1900 йылда һарай ихатаһы\nЛютер бүлмәһе беҙҙең көндәрҙә\nЯҡынса 1900 й. Лютер бүлмәһе\n↑ 2,0 2,1 http://whc.unesco.org/en/list/897\n↑ Вартбург // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\n↑ Вартбургская война // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\n↑ Вартбургский праздник // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\nЗамок Вартбург на archipelagus.de (на нем.) 2007 йылдың 5 февраль көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Вартбург_замогы&oldid=1051777 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 14:36 9 август 2021 үҙгәртелгән.


Тоғро ағай-ҡәрҙәштәргә ҙурыраҡ яуаплылыҡ тапшырығыҙ — Күҙәтеү манараһының ОНЛАЙН КИТАПХАНАҺЫ\nw17 ғинуар 27—31 бб.\nДАУЫТ СӨЛӘЙМӘНДЕ НЫҒЫТҠАН ҺӘМ УҒА ЯРҘАМ ИТКӘН\nБАШҠАЛАРҘЫ ӨЙРӘТЕҮҘӘН ШАТЛЫҠ ТАБЫҒЫҘ\nОЛОРАҠ ҺӘМ ТӘЖРИБӘЛЕРӘК ҠӘРҘӘШТӘРҘЕ ҠӘҘЕРЛӘГЕҘ\nҺӘР КЕМ ӨЛӨШ ИНДЕРӘ АЛА\n«Ишеткәндәреңде башҡаларҙы ла өйрәтерлек ышаныслы кешеләргә ышанып тапшыр» (2 ТИМ. 2:2).\nЙЫРҘАР: 42, 53\nДауыт батша, Алланың ғибәҙәтханаһын улы төҙөйәсәк икәнен белгәс, быға нисек ҡараған?\nНи өсөн олораҡ йәштәге ағай-ҡәрҙәштәр йәшерәктәргә ҙурыраҡ яуаплылыҡ алырға ярҙам итергә тейеш?\nЙәшерәк ағай-ҡәрҙәштәргә бығаса олораҡ ҡәрҙәштәр башҡарған эш тапшырылһа, улар быға нисек ҡарарға тейеш?\n1, 2. Күп кешеләр үҙ эштәренә нисек ҡарай?\nКЕШЕЛӘР йыш ҡына үҙҙәрен эшләгән урыны йә дәрәжәһе буйынса баһалай. Был уларҙың үҙ-үҙҙәрен ни тиклем хөрмәт итеүенә тәьҫир итә. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә танышҡан саҡта кешеләр хатта бер-береһенән: «Ҡайҙа эшләйһегеҙ?» — тип һорай.\n2 Ҡайһы берҙә Изге Яҙмала, кешеләр тураһында әйтелгәндә, уларҙың һөнәре лә иҫкә алына. Мәҫәлән, унда «һалым йыйыусы Матфей», «күн оҫтаһы Симон» һәм «ҡәҙерле табип Лука» хаҡында һөйләнелә (Матф. 10:3; Ғәм. 10:6; Кол. 4:14). Ә кемдер Йәһүәнән алған хөрмәтле вазифалары менән билдәле булған. Шулай итеп, Изге Яҙмала Дауыт батша, Ильяс пәйғәмбәр һәм илсе Павел хаҡында әйтелә. Улар Алла тарафынан бирелгән вазифаларын бик ҡәҙерләгән. Беҙгә лә Алла ойошмаһында алған вазифаларыбыҙҙы ҡәҙерләргә кәрәк.\n3. Ни өсөн олораҡ ағай-ҡәрҙәштәргә йәшерәктәрҙе өйрәтергә кәрәк? (Мәҡәлә башындағы рәсемде ҡарағыҙ.)\n3 Күбебеҙгә хөрмәтле вазифаларыбыҙҙы үтәү бик оҡшай, һәм беҙ уларҙы артабан да үтәргә теләр инек. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Әҙәм көндәренән алып кешеләр ҡартая һәм бер быуын икенсеһен алмаштыра (Вәғ. 1:4). Беҙҙең көндәрҙә мәсихселәрҙең быға бәйле үҙенсәлекле ауырлыҡтары тыуа. Йәһүә халҡы башҡарған эш үҙенең күләме һәм ҡатмарлылығы менән таң ҡалдыра. Яңы проекттар башлар өсөн яңы ысулдар үҙләштерергә кәрәк, ә бының өсөн йыш ҡына даими үҙгәреп торған технологиялар ҡулланыу талап ителә. Ҡайһы бер олоғайған мәсихселәргә шундай үҙгәрештәр артынан өлгөрөү еңел түгел (Лука 5:39). Улай булмаған хәлдә лә, барыбер йәшерәк ҡәрҙәштәрҙең көс-ҡеүәте күберәк (Ғиб. һүз. 20:29). Шуның өсөн олораҡ ағай-ҡәрҙәштәргә йәшерәктәрҙе өҫтәмә вазифалар алыуға әҙерләргә кәрәк, шулай итеп улар зирәклек һәм яратыу сағылдырыр. (Зәбур 71:18-ҙе уҡығыҙ*.)\n4. Ни өсөн ҡайһы берәүҙәргә үҙ вазифаларын башҡаларға тапшырыуы ауыр? («Ни өсөн ҡайһы берәүҙәр үҙ вазифаларын башҡаларға тапшырмай?» тигән рамканы ҡарағыҙ.)\n4 Хакимлыҡҡа эйә булғандарға үҙ вазифалырын йәшерәктәргә тапшырыу еңел булмаҫҡа мөмкин. Ҡайһы берәүҙәр яратҡан билдәләнеүен юғалтырға ҡурҡа. Кемдер, бар эштәрҙе контроль аҫтында тота алмаҫмын йә йәштәр эште яҡшы башҡара алмаҫ, тип борсола. Башҡалар иһә, кемделер өйрәтер өсөн ваҡытым юҡ, тип уйларға мөмкин. Икенсе яҡтан, йәш ағай-ҡәрҙәштәр, әлегә яуаплы вазифалары булмаһа, сабыр булырға тейеш.\n5. Был мәҡәләлә ниндәй һорауҙар ҡараласаҡ?\n5 Был мәҡәләлә беҙ ике мөһим һорауҙы ҡарап сығырбыҙ. Беренсенән, олораҡ ағай-ҡәрҙәштәр йәшерәктәргә үҙ өҫтөнә ҙурыраҡ яуаплылыҡ алырға нисек ярҙам итә ала, һәм ни өсөн шундай ярҙам мөһим? (2 Тим. 2:2) Икенсенән, ни өсөн йәштәргә, тәжрибәлерәк ағай-ҡәрҙәштәргә ярҙам иткәндә һәм уларҙан өйрәнгәндә, дөрөҫ ҡараш һаҡларға кәрәк? Тәүҙә, әйҙәгеҙ, Дауыт батшаның үҙ улын яуаплы бер эшкә нисек әҙерләгәнен ҡарап сығайыҡ.\n6. Дауыт нимә эшләргә теләгән, һәм Йәһүә ниндәй яуап ҡайтарған?\n6 Йылдар буйы эҙәрләүҙән йәшеренеп йөрөгәндән һуң, Дауыт батша булып киткән һәм ҙур матур йортта йәшәй башлаған. Ул, Израилдә Йәһүәгә бағышланған йорт, йәғни ғибәҙәтхана булмауы арҡаһында борсолоп, шундай бина төҙөргә булған. Дауыт Натан пәйғәмбәргә былай тигән: «Мин үҙем эрбет ағасынан һалынған йортта йәшәйем, ә Йәһүәнең килешеү һандығы сатырҙа тора». Натан: «Бар, күңелең теләгәнсә эшлә, сөнки Алла һинең менән», — тип яуаплаған. Әммә Йәһүә башҡаса уйлаған. Ул Натан аша Дауытҡа: «Мин торасаҡ йортто һин һалмаясаҡһың», — тигән. Алла Дауытты, һине артабан да фатихалаясаҡмын, тип ышандырһа ла, ғибәҙәтхананы Сөләймән төҙөйәсәк, тигән. Дауыт быға нисек ҡараған? (1 Йыл. 17:1—4, 8, 11, 12; 29:1)\n7. Дауыт Йәһүәнең күрһәтмәләрен нисек ҡабул иткән?\n7 Дауыт, ғибәҙәтхана төҙөгән өсөн дан миңә булмағас, мин был эшкә булышлыҡ итмәйәсәкмен, тип уйламаған. Билдәле булғанса, аҙаҡтан был мөһабәт бинаны Дауыттың түгел, ә Сөләймәндең ғибәҙәтханаһы тип атағандар. Бәлки, Дауыт теләге тормошҡа ашмағанға бойоҡҡандыр, әммә ул, быға ҡарамаҫтан, төҙөлөшкә әүҙем булышлыҡ иткән. Ул эшселәр йыйған, шулай уҡ тимер, баҡыр, көмөш, алтын туплаған һәм эрбет бүрәнәләр әҙерләгән. Унан һуң Дауыт Сөләймәнде бындай һүҙҙәр менән дәртләндергән: «Хәҙер иһә, улым, Йәһүә һинең менән булһын. Һин уңышлы булырһың һәм Йәһүә Аллаңа йорт төҙөрһөң, сөнки ул үҙе һинең турала шулай тигән ине» (1 Йыл. 22:11, 14—16).\n8. Ни өсөн Дауыт, Сөләймәнгә белем һәм тәжрибә етмәй, тип уйлай алған? Һәм ул нимә эшләгән?\n8 1 Йылъяҙма 22:5-те уҡығыҙ*. Дауыт, Сөләймәндең был етди эште башҡарып сығыр өсөн белеме һәм тәжрибәһе етерлек түгел, тип уйлай алған. Сөнки ғибәҙәтхана «ғәйәт мөһабәт» булырға тейеш булған, ә Сөләймән ул ваҡытта «йәш һәм тәжрибәһеҙ» булған. Әммә Дауыт Йәһүәнең Сөләймәнгә был йөкләмәне үтәргә ярҙам итәсәген белгән. Шуға күрә Дауыт бөтә иғтибарын үҙ сиратында нисек ярҙам итә алыуына туплаған: ифрат ҙур күләмдә төҙөлөш өсөн кәрәкле материалдар әҙерләгән.\nЙәшерәк ағай-ҡәрҙәштәрҙең үҙ өҫтөнә өҫтәмә вазифалар алыуын күреү бик шатлыҡлы (9-сы абзацты ҡарағыҙ.)\n9. Олораҡ ағай-ҡәрҙәштәр үҙ вазифаларын башҡаларға тапшырыуҙан нисек ҡәнәғәтлек таба ала? Миҫал килтерегеҙ.\n9 Олораҡ ағай-ҡәрҙәштәр, вазифаларҙы йәшерәктәргә тапшырырға кәрәк булғанда, бойоғорға тейеш түгел. Сөнки йәш ағай-ҡәрҙәштәр үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алырға өйрәтелгәндә, был барыһына ла бик ҙур файҙа килтерә. Яуаплы ир-аттар үҙҙәре өйрәткән йәш ағай-ҡәрҙәштәрҙең, кәрәкле тәжрибә туплап, яуаплы вазифалар үтәүен күреп ҙур ҡәнәғәтлек кисерергә тейеш. Миҫал өсөн, улы машина йөрөтөргә өйрәнгән атай тураһында уйланайыҡ. Бала сағында улы атаһын күҙәтә генә. Улы үҫә төшкәс, атаһы уға машинаны йөрөткән саҡта быны нисек эшләгәнен аңлата башлай. Ә, балиғ булып, водитель праваһы алғас, улы үҙе руль артына ултыра, һәм атаһы үҙ тәжрибәһе менән бүлешеүен дауам итә. Тәүҙә улар машинаны сиратлашып йөрөтә, әммә атаһы олоғайған һайын, руль артына улы йышыраҡ ултыра башлай. Аҡыллы атай быға шатлана һәм улын контроль аҫтында тотоуҙы кәрәк тип һанамай. Шуның шикелле, олораҡ ағай-ҡәрҙәштәр йәшерәктәрҙе теократик вазифалар үтәргә өйрәтә алғандары менән ғорурлана.\n10. Муса данға һәм хакимлыҡҡа нисек ҡараған?\n10 Олораҡ мәсихселәр көнсөллөк тойғоһона бирелеүҙән һаҡланырға тейеш. Муса, Израиль лагерендә ҡайһы бер ирҙәрҙең үҙҙәрен пәйғәмбәр кеүек тота башлағаны хаҡында ишеткәс, быға нисек ҡараған? (Һандар 11:24—29-ҙы уҡығыҙ*.) Мусаның ярҙамсыһы Ешуа уларҙы туҡтатырға теләгән. Ул, күрәһең, был кешеләр Мусаның абруйын төшөрә һәм хакимлығын ҡаҡшата, тип уйлаған. Әммә Муса уға былай тигән: «Әллә һин минең өсөн борсолаһыңмы? Кәрәкмәй, мин Йәһүәнең бөтә халҡының пәйғәмбәрҙәр булыуын һәм Йәһүәнең үҙ рухын уларға биреүен теләр инем!» Муса был хәлдәрҙә Йәһүәнең ҡулын күргән. Үҙенә дан эҙләү урынына, ул Йәһүәнең бөтә хеҙмәтселәренең дә шундай уҡ рухи бүләктәр алыуын теләгән. Муса кеүек, беҙ ҙә үҙебеҙгә бирелә алған вазифалар башҡаларға бирелгәндә ҡыуанмайбыҙмы ни?\n11. Бер ағай-ҡәрҙәш вазифаларҙы башҡаларға тапшырыу тураһында нимә әйткән?\n11 Күп ағай-ҡәрҙәштәр тиҫтәләгән йылдар буйына, көстәрен йәлләмәйенсә, Йәһүәгә хеҙмәт иткән һәм башҡаларҙы үҙ өҫтөнә ҙурыраҡ яуаплылыҡ алырға өйрәткән. Мәҫәлән, Питер исемле ағай-ҡәрҙәш 74 йылдан ашыу тулы ваҡытлы хеҙмәттә ҡатнашҡан, шул иҫәптән 35 йыл Европалағы бер филиалда хеҙмәт иткән. Ошо ваҡытҡа тиклем ул Хеҙмәт бүлегенең күҙәтеүсеһе булған. Хәҙер иһә Питерҙың вазифаларын уның менән бер нисә йыл хеҙмәттәшлек иткән Пол исемле йәшерәк ағай-ҡәрҙәш үтәй. Был үҙгәрештәргә нисек ҡарайһың, тигән һорауға Питер былай тип яуаплаған: «Үҙ өҫтөнә ҙур яуаплылыҡ алырға өйрәтелгән һәм вазифаларын яҡшы үтәгән ағай-ҡәрҙәштәрҙең булыуы мине бик шатландыра».\n12. Ровоамдың миҫалы беҙҙе нимәгә өйрәтә ала?\n12 Сөләймән үлгәс, батша тәхетенә уның улы Ровоам ултырған. Ровоамға үҙ вазифаларын үтәр өсөн кәңәш кәрәк булғанда, ул тәүҙә өлкәндәргә мөрәжәғәт иткән. Әммә Ровоам, уларҙың кәңәшен кире ҡағып, үҙе менән бергә үҫкән һәм үҙенә хеҙмәт иткән йәшерәк ир-аттар менән кәңәшләшкән. Бының эҙемтәләре бик аяныслы булған (2 Йыл. 10:6—11, 19). Был беҙҙе нимәгә өйрәтә? Олораҡ һәм тәжрибәлерәк ҡәрҙәштәрҙән кәңәш һорау һәм уларҙың кәңәштәре хаҡында төптән уйланыу аҡыллы булыр. Йәшерәк ағай-ҡәрҙәштәр, тапшырылған йөкләмәләрҙе тап быға тиклем үтәлгән кеүек үтәргә кәрәк, тип уйларға бурыслы түгел. Әммә шул уҡ ваҡытта улар олораҡ ҡәрҙәштәрҙең кәңәштәрен кире ҡағырға ашыҡмаҫҡа тейеш.\n13. Ағай-ҡәрҙәштәр олораҡтар менән нисек хеҙмәттәшлек итергә тейеш?\n13 Ҡайһы бер оло йәштәге ҡәрҙәштәр йәшерәк ҡәрҙәштәрҙең күҙәтеүе аҫтында хеҙмәт итә. Йәшерәктәргә, хөрмәтле вазифаларға эйә булыуҙарына ҡарамаҫтан, ҡарарҙар ҡабул итер алдынан зирәк һәм тәжрибәле ағай-ҡәрҙәштәрҙең кәңәшенә ҡолаҡ һалырға кәрәк. Питер урынына Хеҙмәт бүлегенең күҙәтеүсеһе итеп билдәләнгән Пол исемле ағай-ҡәрҙәш бына нимә ти: «Мин Питерҙың фекерен белер өсөн гел дә ваҡыт табырға тырыштым һәм хеҙмәттәштәремде лә быға дәртләндерҙем».\n14. Павел менән Тимофейҙың хеҙмәттәшлеге беҙҙе нимәгә өйрәтә?\n14 Әйҙәгеҙ, Тимофейҙың миҫалын иҫкә төшөрәйек. Күп йылдар дауамында ул үҙенән күпкә олораҡ булған илсе Павел менән хеҙмәт иткән. (Филиптарға 2:20—22-не уҡығыҙ.) Павел Коринфтағы мәсихселәргә былай тип яҙған: «Һеҙгә Тимофейҙы ебәрҙем. Раббыла ул минең ҡәҙерле улым һәм мин уға таяна алам. Ул һеҙгә Ғайса Мәсихкә эйәреп йәшәү рәүешем хаҡында иҫегеҙгә төшөрөр. Һәр ерҙә, һәр берҙәмлектә мин ошолар тураһында өйрәтәм» (1 Кор. 4:17). Был һүҙҙәрҙән күренеүенсә, Павел менән Тимофей тығыҙ хеҙмәттәшлек иткән. Павел Тимофейҙы «Ғайса Мәсихкә эйәреп йәшәү рәүеше[нә]», йәғни Мәсих шәкерте булараҡ ҡулланған ысулдарына өйрәткән. Тимофей бик тырыш уҡыусы булған, һәм Павел уны яратҡан. Ул Тимофейҙың Коринфтағы ҡәрҙәштәрҙең рухи ихтыяждары хаҡында ҡайғырта аласағына бер ҙә шикләнмәгән. Павел беҙҙең көндәрҙә ағай-ҡәрҙәштәрҙе йыйылышта яуаплылыҡ алырға өйрәткән өлкәндәр өсөн яҡшы өлгө булып тора.\n15. Үҙгәрештәр менән осрашҡанда, Павелдың Римдағы мәсихселәргә биргән кәңәше беҙгә нисек ярҙам итә ала?\n15 Беҙ ғәжәп осорҙа йәшәйбеҙ. Йәһүә ойошмаһының ерҙәге өлөшө бик тиҙ үҫә бара, ә ундай үҫеш һәр ваҡыт үҙгәрештәр менән бәйле. Был үҙгәрештәр беҙгә ҡағылһа, әйҙәгеҙ, баҫалҡылыҡ сағылдырып, беренсе сиратта үҙебеҙ тураһында түгел, ә Йәһүәнең ихтыяры хаҡында уйлайыҡ. Был берҙәмлегебеҙҙе нығыта. Павел Римдағы мәсихселәргә былай тип яҙған: «Һәр берегеҙгә әйтәм: үҙегеҙ тураһында тейешенән юғарыраҡ фекерҙә булмайынса, һәр кемегеҙ Алла биргән иман миҡдарынан сығып айыҡ фекер йөрөтөгөҙ. Тәнебеҙҙә ағзалар күп, бөтөн ағзалар ҙа бер үк эш башҡармаған кеүек, беҙ ҙә, күп булһаҡ та, Мәсихтә бер тән тәшкил итәбеҙ» (Рим. 12:3—5).\n16. Оло һәм йәш ағай-ҡәрҙәштәр, шулай уҡ уларҙың ҡатындары йыйылыштағы тыныслыҡҡа һәм берҙәмлеккә өлөш индерер өсөн нимә эшләй ала?\n16 Шарттарыбыҙ ниндәй генә булһа ла, әйҙәгеҙ, Батшалыҡ эше алға барһын өсөн, бар тырышлығыбыҙҙы һалайыҡ. Ололар, йәштәрҙе үҙегеҙ башҡарған вазифаларҙы үтәргә өйрәтегеҙ. Йәшерәк ағай-ҡәрҙәштәр, баҫалҡылыҡ сағылдырып һәм олораҡ ҡәрҙәштәрҙе ихтирам итеп, үҙ өҫтөгөҙгә яуаплылыҡ алырға әҙер булығыҙ. Ә һеҙ, ҡатындар, Прискилланан өлгө алығыҙ. Ул, төрлө үҙгәрештәр менән осрашырға тура килһә лә, һәр ваҡыт ире Акила янында булған һәм уға ярҙам итеп торған (Ғәм. 18:2).\n17. Ғайса шәкерттәренең нимә эшләйәсәгенә ышанған, һәм ул уларҙы ниндәй маҡсат менән өйрәткән?\n17 Ғайса Мәсих башҡаларҙы өйрәтеүҙә иң яҡшы өлгө ҡалдырған. Ул ерҙәге хеҙмәтенең тамамланасағын һәм эшен башҡалар дауам итәсәген белгән. Шәкерттәре камил булмаһа ла, Ғайса уларға ышанған һәм, мин башҡарған эштәрҙән тағы ла бөйөгөрәк эштәр башҡарасаҡһығыҙ, тип әйткән (Яхъя 14:12). Ғайса уларҙы төплө итеп өйрәткән, һәм шәкерттәре ул ваҡыттағы бөтөн донъяға һөйөнөслө хәбәрҙе тарата алған (Кол. 1:23).\n18. Беҙҙе ниндәй киләсәк көтә, һәм хәҙерге ваҡытта беҙ нимә эшләй алабыҙ?\n18 Мәсих үҙ ғүмерен ҡорбан итеп килтергәндән һуң, Алла уны күктәге тормошҡа терелткән һәм, уға тағы ла ҙурыраҡ вазифалар тапшырып, уны «бөтөн етәкселәрҙән дә, хакимдарҙан, ҡеүәттәрҙән, һәр төрлө көстәрҙән дә өҫтөнөрәк» ҡуйған (Ефес. 1:19—21). Хатта ғүмеребеҙ Армагеддон килгәнсегә тиклем өҙөлһә лә, тоғро булып ҡалһаҡ, Алла беҙҙе яңы донъяла мотлаҡ терелтәсәк. Унда бөтәбеҙҙе лә күп ҡыҙыҡлы эш көтә. Ә әлегә беҙ барыбыҙ ҙа иң мөһим эштә — һөйөнөслө хәбәрҙе вәғәзләү һәм шәкерттәр әҙерләү эшендә ҡатнаша алабыҙ. Әйҙәгеҙ, йәшме беҙ, оломо, Раббы эшендә бар көсөбөҙҙө һалып ҡатнашайыҡ! (1 Кор. 15:58)\nЗәбур 71:18: «Хатта, ҡартайып, сәсемә сал ингәс тә, эй Аллам, ҡалдырма мине. Һинең ҡөҙрәтең тураһында киләһе быуынға, бөйөклөгөң хаҡында киләсәк бар нәҫелдәргә һөйләгем килә».\n1 Йылъяҙма 22:5: «Дауыт: „Улым Сөләймән әле йәш һәм тәжрибәһеҙ, ә Йәһүә өсөн төҙөләсәк йорт ғәйәт мөһабәт булырға, даны һәм зиннәтлелеге бөтә ерҙәргә билдәле булырға тейеш. Шуға күрә мин уның өсөн барыһын да әҙерләп ҡуйырмын“, — тиеп, үҙ үлеменә тиклем бик күп төҙөү материалы әҙерләп ҡуйҙы».\nҺандар 11:24—29: «Муса, сығып, Йәһүәнең һүҙҙәрен халыҡҡа еткерҙе. Шунан ул, халыҡ өлкәндәренән 70 ирҙе һайлап, уларҙы сатыр тирәләй баҫтырҙы. Шунда Йәһүә, болотта төшөп, уның менән һөйләште һәм, унда булған рухтың бер ни тиклем өлөшөн алып, 70 өлкәндең һәр береһенә бирҙе. Рух алыу менән, улар үҙҙәрен пәйғәмбәр кеүек тота башланы, әммә был бүтән ҡабатланманы. Ошо ир-аттарҙың икеһе һаман да туҡталыу урынында ине. Уларҙың исемдәре Илдад һәм Мидад ине. Сатыр янына килмәһәләр ҙә, уларға ла рух бирелде, сөнки улар исемлеккә индерелгән ине. Һәм улар туҡталыу урынында үҙҙәрен пәйғәмбәр кеүек тота башланы. Бер егет, йүгереп килеп, Мусаға: „Илдад менән Мидад туҡталыу урынында үҙҙәрен пәйғәмбәр кеүек тота!“ — тип хәбәр итте. Шунда йәштән үк Мусаға хеҙмәт иткән Нун улы Ешуа: „Хужам Муса, уларҙы туҡтат!“ — тине. Ә Муса уға: „Әллә һин минең өсөн борсолаһыңмы? Кәрәкмәй, мин Йәһүәнең бөтә халҡының пәйғәмбәрҙәр булыуын һәм Йәһүәнең үҙ рухын уларға биреүен теләр инем!“ — тип яуап бирҙе».\nНИ ӨСӨН ҠАЙҺЫ БЕРӘҮҘӘР ҮҘ ВАЗИФАЛАРЫН БАШҠАЛАРҒА ТАПШЫРМАЙ?\nУлар, башҡарылған хеҙмәт өсөн маҡтау башҡаларға эләгер, тип ҡурҡа.\nЛәкин Йәһүә генә бөтә данға лайыҡ (Зәб. 115:1).\nУлар яратҡан билдәләнеүен юғалтырға ҡурҡа.\nЛәкин башҡаларҙы өйрәтеү шатлыҡ килтерә (Ғәм. 20:35).\nУлар, башҡалар эште яҡшы башҡара алмаҫ, тип борсола.\nЛәкин Алла эште башҡарырға ярҙам итә ала (Зәб. 37:5).\nУлар, бар эштәрҙе контроль аҫтында тота алмаҫмын, тип ҡурҡа.\nЛәкин барыһы ла Йәһүәнең контроле аҫтында (Ишағ. 45:6, 7).\nУлар, кемделер өйрәтер өсөн ваҡытым юҡ, тип уйлай.\nЛәкин башҡаларҙы өйрәтеү һөҙөмтәлә ваҡытты бәрәкәтле файҙаланырға ярҙам итә (Ефес. 5:15, 16).


Көтөү-көтөү һыйыры, йылҡыһы... » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Эшҡыуар » Көтөү-көтөү һыйыры, йылҡыһы...\nКөтөү-көтөү һыйыры, йылҡыһы... 02.08.2017 // Эшҡыуар\nИҫке Күл ауылынан фермер Рифҡәт Хәлиловты районда белмәгән кеше һирәктер, моғайын. Эшҡыуарлыҡ менән күптән шөғөлләнгән уҙаман әле уңышлы ғына эшмәкәрлек алып бара. Рифҡәт Тимер улының төп кәсебе – малсылыҡ, йылҡысылыҡ. Бынан тыш, ағас эше менән дә булыша, ҡеүәтле пилорамаһы ла бар, таҡта ярған ҡоролма урынлаштырған, ике тиҫтәгә яҡын техникаға эйә. Бөгөн ауылдаштарын ғына түгел, күрше ауылдар халҡын да кәрәкле ағас материалдары менән тәьмин итә.\nРифҡәт ағай хаҡлы ялға сыҡҡансы райондың баш зоотехнигы була, “Урал” колхозы рәйесе вазифаһы йөгөн тарта. Ул фермерлыҡҡа ҙур ихласлыҡ менән тотона, сөнки ауыл хужалығында туплаған тәжрибәһе ярҙам итә. “Бүләк” крәҫтиән (фермер) хужалығының уңышлы эшләүенең дә сере ошондалыр, моғайын. Банк филиалы етәксеһе булып эшләп алғас, 50 гектар ер алып, көсөн фермерлыҡта һынап ҡарарға тәүәккәлләгән ул заманында. Бөгөн фермер 650 гектар ерҙе эшкәртә, көтөүлеге лә бар. Уның ҡураһында 260 баш һыйыр малы, 350 баш йылҡы тотола, һарыҡ та үрсетелә. “Хәҙер йылҡысылыҡҡа өҫтөнлөк бирәм, шуға ла өйөрҙө йыл һайын яңыртып торам”, – ти фермер. Рифҡәт ағай элек-электән йылҡы аҫрағас, ныҡлап фермерлыҡҡа тотоноп, үҙенең шәхси ихатаһында аҫралған ете баш йылҡыны шулай арттыра. Эшҡыуар ит етештереүгә өҫтөнлөк бирә. Бөгөн Башҡортостан, күрше өлкә-республикалар менән уңайлы килешеү төҙөп, сифатлы итте шул тарафтарға оҙата.\nӘйткәндәй, Рифҡәт Тимер улы элекке колхоздан ҡалған һөтсөлөк фермалары биналарын һатып алған, үҙ көсө менән ремонт үткәреп, әле һыйыр малдары шунда тотола. Йылҡылары иһә һыуыҡта ла ялан кәртәлә йөрөй. Ишле малдың аҙыҡ өҫтәле мул булһын өсөн ул күп йыллыҡ үләндәр сәсеп, һоло ултыртып, ҡышҡы осорҙо хәстәрләй. Бөгөн хеҙмәткәрҙәре менән бесән әҙерләүҙә мәшғүл, аяҙ көндәрҙең һәр минутын, һәр сәғәтен файҙалы ҡулланып ҡалырға тырыша.\n– Әле биш кешегә эш урыны булдырылған. Былай эш һорап мөрәжәғәт итеүселәр етерлек, айырыуса ҡыҙыу осорҙа уларҙы алырға тырышам, – ти ул. – Яңы эш башлаған фермерҙар ҙа кәңәш һорап киләләр, тел ярҙамы, ҡайһы саҡ техника менән дә ярҙам итәм.\nАуыл хужалығы мәсьәләләрен эшҡыуар төптән белә. Эш хаҡының түбән булыуы кадрҙарҙың ауылдан китеүенә килтерә, ти ул. Механизаторҙар ҡалмаған тиерлек, элек уҡыусылар мәктәптән тракторсы танытмаһы алып сыҡһа, бөгөн был да юҡ. Ә булғандары ҡалаға, Себер тарафтарына сығып китеп бөткән. “Урында эшсе ҡулдар етешмәүе бөгөн күп урындарҙа күҙәтелә, әлбиттә. Беҙгә йәштәр кәрәк, ололарға алмаш талап ителә”, – ти ул, бер аҙ борсолоп. Был проблемаларҙы хәл итеү юлдары ҡайҙа? Фермер фекеренсә, йәштәрҙе ауылға йәлеп итеү, фермерҙар һанын арттырыу өсөн техника алыу, мал үрсетеүгә өҫтәмә мөмкинлектәр тыуҙырыу кәрәк.\nБөгөн Хәлиловтарҙы эшҡыуарҙар ғаиләһе тип атаһаҡ, яңылыш булмаҫ. Рифҡәт Тимер улының тормош иптәше Гөлфирә Йосоп ҡыҙы ғүмер буйы фельдшер булып эшләгән. Өс ул тәрбиәләп, башлы-күҙле иткәндәр, хәҙер олатай менән өләсәй булғандар инде. Өлкән улдары Азамат әле Ҡырымда йәшәй, үҙ фирмаһын булдырған. Уртансылары Азат Өфө ҡалаһының Киров районы прокуроры урынбаҫары булып эшләй. Кинйәләре Айҙар атай юлын ҡыуа – Рифҡәт ағайҙың ныҡлы ярҙамсыһы.\nҠаршылыҡтарға, ҡатмарлыҡтарға ҡарамай, киләсәккә ышаныс һәм өмөт менән йәшәй эшҡыуар Рифҡәт Хәлилов. “Бөгөн ауылда ла тырышһаң, матур итеп эшләргә, йәшәргә мөмкинлектәр бар. Иң мөһиме – йәштәр тыуған төйәген ташлап китмәһендәр ине”, – ти ул, ауыл яҙмышын ҡайғыртып.


Ил һәм тел хәстәрендә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт » Ил һәм тел хәстәрендә\nКешемен тигән кеше иң элек ил һәм тел хәстәрендә йәшәй. Был иһә тормоштоң һәр тармағында төрлө кимәлдә сағыла. Бигерәк тә ғүмереңде арнаған эшеңдә, һөнәреңдә йәшәүҙең матурлығы ла, мәғәнәһе лә асыла. Айырыуса матбуғат донъяһында. Быны мин үҙ яҙмышым менән тойоп-кисереп үткән кеше булараҡ әйтәм. Белеп әйтәм, инанып әйтәм.\nТөп баҫмабыҙ булған “Башҡортостан” гәзите, мәҫәлән, үҙе лә ҙур яуаплылыҡта. Журналистарға ла шул талап ҡуйыла. Асылыбыҙҙы һаҡларға ла, кешеләргә хеҙмәтендә, ергә-көнгә мөхәббәтендә көс-ҡеүәт, дәрт-дарман өҫтәргә лә, маҡсаттарҙы яҡтыртып, ил ғәмен, тел тәмен һәр күңелгә еткерергә лә бурыслы улар. Ижтимағи-сәйәси гәзит тигәнде мин бына шулай аңлайым. Ошо аң, ошо ынтылыштар менән йәшәгән ҡәләмдәштәремдән Гүзәлиә Балтабаева тураһында йылы һүҙҙе йәлләмәйенсә әйтеп була.\nБыға ихласлыҡ, оҫталыҡ, уларҙан да былай фиҙакәрлек менән генә өлгәшергә мөмкин. Ошо һүҙҙәрҙе әйттерерлек икән, Гүзәлиәнең яҙмаларын бәйнә-бәйнә барлап, анализлап тороуҙың хәжәте лә ҡалмай. Маҡсатым төп фекерҙе әйтеү, төп һығымтаны еткереү ине.\nБыл ҡарашҡа, был ихтирамға күҙ терәп торған журналистарыбыҙҙан булған Гүзәлиә Балтабаева үҙенең инде күп йыллыҡ хеҙмәте менән өлгәште.\nҠабатлап әйтәм: ысын-ысындан ил һәм тел хәстәрендә ул. Ил ғәмдәре тигәс, былай ҙа, бер ниндәй тылҡыуһыҙ ҙа аңлашылып тора. Беҙ барыбыҙ ҙа илгә именлек теләп, етеш һәм рухландырған тормошҡа ынтылып йәшәйбеҙ бит. Ә бына тел хәстәре бөгөнгө шарттарҙа, әйтәйек, уҡыу-уҡытыуҙа сетереклектәр килеп сыҡҡылаған осорҙа журналист өсөн бик тә әһәмиәтле. Ул бит һүҙ менән эш итә, тел байлығы менән аса үҙен, күптәргә өлгө күрһәтә. Ошо яҡлап та Гүзәлиә Балтабаеваның стиле тел тейҙергеһеҙ тип әйтәм. Мәҡәләләре уҡымлы ла, фәһемле лә. Күп нәмәгә күҙҙе асырлыҡ итеп яҙа ул. Социаль юҫыҡта мөһим темаларҙы күтәреп хәл итеүе лә үҙе бер мәртәбә.\nБарлыҡ был әйтелгәндәрҙән сығып, мең ғәләм алдында еткерер һүҙем шул минең: “Башҡортостан” кеүек абруйлы баҫмабыҙ кимәлендә уға хеҙмәт итеп, ил һәм тел хәстәрендә танылған Гүзәлиә Балтабаева — бына тигән журналисыбыҙ — һис һүҙһеҙ, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге мәртәбәле премия менән баһаланыуға бик тә лайыҡ. Ғәҙеллек һәм принциптарға тоғролоҡ, әлбиттә инде, ошо юлы әйтелгәндәрҙе күтәрмәлекләр тип ышанам.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТАБИП БУЛЫУҘАРЫ ЕҢЕЛМЕ? - 2017 - Мәҡәләләр\nХәҙер инде хаҡлы ялдағы хәрби табип булараҡ, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә эшләгән коллегаларым һәм гәзитебеҙҙе уҡыусылар менән бер аҙ бүлешәһе эс серҙәрем бар. Кеше һаулығы, бәғзе ваҡытта хатта ғүмере менән бәйләнгән ошо һөнәргә һәм табиплыҡ бурысына ҡығылышлы был мәҡәләмдә үҙем менән булған ҡайһы бер ваҡиғалар тураһында бәйән итмәксемен.\nХата өсөн яуаплылыҡ\nӘлеге көндә РФ Дәүләт Думаһында табип хаталары (врачебные ошибки) өсөн яуаплылыҡты арттырыусы закон хаҡында ниндәйҙер тәҡдим әҙерләп яталар, буғай. Табип ебәргән хата арҡаһында зыян күргән кешеләр күҙлегенән сығып ҡарағанда, әлбиттә, был - ифрат та яҡшы эш. Хаталанғанһың икән, әйҙә, закон алдында яуап бир, урыҫтар әйтмешләй, "на полную катушку"! Әммә, тормош булғас, барыһы ла булып тороуы ихтимал. Дүрт аяҡлы аттар ҙа ҡайсаҡ яңылыш ҡына абынып китеүсән. Оҙаҡ йылдар буйы йөҙәрләгән, бәлки, меңәрләгән кеше ғүмерен ҡотҡарыуға сәбәпсе булған (кеше ғүмерен ҡотҡарыу-ҡотҡармау фәҡәт Аллаһы Тәғәлә ихтыярында, ә табиптар быға сәбәп кенә ҡыла) "алтын ҡуллы" хирург та осраҡлы хата ебәреүҙән бөтөнләйгә гарантияланмаған. Әле генә эш башлаған йәш табиптар хаҡында, әлбиттә, әйтеп тораһы ла юҡ... Ярай әле ул закон, башлыса, үҙ эшенә намыҫ менән ҡарамаған, иғтибарһыҙлыҡ өсөн яуапҡа тарттырыуҙы ғына күҙ уңында тотһа... Һәр хәлдә, шуға өмөт итке килә.\nБәғзеләр хирургтарҙы әрмеләге саперҙарға ла тиңләй. "Сапер ғүмерендә бер генә мәртәбә хаталана" тигән әйтем дә йөрөй. Әлбиттә, илебеҙҙәге һәммә кеше өсөн закон тигеҙ булырға тейеш. Шулай булыуға ла ҡарамаҫтан, врачтарға ниҙер өсөн һәм ниндәйҙер яза биреүҙәре хаҡында уйлана башлаһаң, йөрәктәрен ус эсендә тотоп, кеше ғүмере өсөн йәнен-тәнен бирергә әҙер торған бына ошо һөнәр эйәләре, айырыуса хирургтар артында кемдер суҡмар тотоп, уңайы тура килгәндә "елкәгә эләктерергә" әҙер торған һымаҡ тойолоп китә ҡайсаҡ. Табип бөтә нәмәне лә терелтерҙәй бер илаһи зат түгел. Уның мөмкинлектәре лә Аллаһы Тәғәлә тарафынан сикләнгән. Шуның өсөн дә, бәғзе осраҡтарҙа табиптарҙың хәленә кереп, ауыр булһа ла үҙеңдең Аллаһы Тәғәлә тарафынан яҙылған тәҡдирең менән килешеү мотлаҡтыр, тип уйлайым. Һәр төрлө хәүеф-хәтәрҙән һис бер кем дә гарантияланмаған бит. Ябай ғына берәй операция мәлендә, йәиһә унан башҡа хатта бер укол, йәиһә прививка кеүек процедура ваҡытында ла анафилактик шоктан үлеү осраҡтары була. Аллаға шөкөр, мин табип булып эшләгән дәүерҙә отоларингология бүлегендә кеше үлеме булманы. Әммә, хирургия, терапия бүлексәләрендә ундай осраҡтар һирәк-һаяҡ булғыланы. Үҙҙәренең бер ниндәй ҙә ғәйебе булмаған хәлдә лә, дауалаусы табиптар бындай хәлдәрҙе бик ауыр кисерә икәнен беләм. Бер коллегам Вадим Болтыков: "Һәр операциянан һуң, ауырыу тарихына протокол яҙған ваҡытта, башымдың бер яртыһы пациенттың хәле хаҡында уйлаһа, икенсе өлөшө хөрмәтле прокурор иптәштәрҙе иҫкә алырға мәжбүр..." - тип шаяртырға ярата ине.\nИт изгелек, тигәндәй…\nПрокурор, тигәндәй, законға ҡағылышлы бер сетерекле хәлде лә иҫләйем. Бер мәл миңә юстиция майоры мөрәжәғәт итте. Башҡалар, туғандары, айырыуса ҡатыны белергә тейеш булмаған сир менән (сифилис-маҙар кеүек ҡатмарлы, артыҡ ҡурҡыныс сир менән түгел, әлбиттә). Мин һөнәрем буйынса хирург-отоларинголог. Барыбыҙ ҙа белеүебеҙсә, ундай сирҙәрҙән отоларингология бүлегендә дауаланмайҙар. Сит ҡалалағы дерматологтан тейешенсә тәғәйенләнеш яҙҙырап алған был егет үҙенә ниндәйҙер бер ЛОР диагнозы ҡуйып, тик әлеге ауырыуы буйынса дауалауҙы үтенде. Егетебеҙҙең хәленә керҙем. Юғиһә, ысынлап та, ғаилә хәле боҙолоп китеүе бар бит кешенең. Уны үҙемдең отоларингология бүлегенә һалдым. Тейешенсә уколдар ҙа тәғәйенләнде. Шул көнө кис, эш тамамланыр алдынан, майор кабинетҡа килеп инде. Бик әҙәпле генә итеп миңә өндәште: "Доктор, ә һеҙ "врачебная тайна"ны боҙған өсөн яуаплылыҡ ҡаралған закон менән танышһығыҙмы?" Бындай һорауҙы, әлбиттә, һис көтмәгәйнем. "Был хаҡта ишеткәнем бар, әммә подполковник дәрәжәһенә етеп, ошо көнгәсә ундай проблема менән бер ваҡытта ла осрашҡаным юҡ. Ни өсөн улай тип һорап ҡуйҙығыҙ әле, иптәш майор?" - тинем, бер аҙ албырғап. "Әгәр ҙә минең ысын сирем хаҡында кемгәлер сер сиселгән хәлдә, һеҙ закон алдында тулыһынса яуап бирәсәкһегеҙ", - тимәһенме егетебеҙ... Бына һиңә - мә! Минең, әлбиттә, уның хаҡында һис бер кемгә һөйләйәсәгем юҡ. "Врачебная тайна" тигән нәмәне мин унһыҙ ҙа бик-бик яҡшы беләм. Әммә минең морон алдында закон менән бына шундай формала "һелтәләнгән" кешене осратырмын тип, һис ҡасан башыма инеп сыҡмаҫ ине. Әле ошо мәҡәләне уҡып ултырған кешеләрҙең барыһы ла минең менән бергә ғәжәпләнеүенә шигем юҡ. "Был хаҡта беләм, иптәш майор, юҡҡа борсолмаһағыҙ ҙа була", - тигән булдым, ахырҙа. Берәй уҫалыраҡ докторға тап булғанда, әлбиттә, һөйләшеү икенсерәк тонда булыуы мөмкин ине. Ярай, "килештек". Әммә, ҡәҙерле уҡыусым, һеҙ ышанаһығыҙмы-юҡмы, эш бының менән дә бөтмәне. Бер-ике көн үткәс, был егет тағы кабинетҡа килеп инде. Һөйләшеүгә ифрат та әҙәпле был майор миңә бүлектә дауаланып ятҡан һалдаттарҙың барыһының да танауҙарына рентген снимоктар яһауымды һораны. Ә һалдаттарҙың кемеһелер ҡолаҡ, тамаҡ сиренән, кемдер гаймориттан дауалана, бер-икеһенә ниндәйҙер операция яһалған ине. "Быға бер ниндәй ҙә күрһәтмә юҡ, мин үҙемдең бүлектәге табип эшен үҙем яҡшы беләм, иптәш майор!" - тинем, бер аҙ асыулана ла башланым. Ә майор тағы ла бик ипле генә тонда: "Мин, закон вәкиле булараҡ, һеҙҙән быны талап итәм", - тимәһенме. "Ни өсөн?" "Бүлексәгеҙҙә һалдаттар "неуставная травма"лар менән йәшерен дауаланыуҙары ихтимал. Бәлки, берәйһенең танауы һыныҡ, ә һеҙ уны гайморит, тип дауалайһығыҙҙыр..." Был юлы ла закон вәкиленең һүҙен йығырға ҡыйманым. Бүлексәлә ятҡан һалдаттар ҙа аптырашып китте хатта. Барыһын да рентген аша үткәргәс, рентгенолог тейешенсә һығымталарын да яҙып бирҙе: "Костной патологии не обнаружено". "Был яҙыуҙар миндә ҡаласаҡ", - тине юрист. "Ярар",- тинем тағы. Сәйер пациентым тейешенсә дауалау курсы үтеп, һауығып, бүлексәнән сығып киткәс, бер килке күңелһеҙ булып торҙо хатта. Оҙаҡламай, беҙҙең бер табип судмедэкспертиза буйынса округ госпиталенә уҡырға барып ҡайтты. Ҡайтҡас, әлеге майорҙың рентген яҙыуҙары тотоп, округ госпиталенә барып, консультация алып йөрөгәнен күреп ҡалыуы хаҡында һөйләне. Шундай "намыҫлы" офицерға ғәжәпләнеүемдең сиге юҡ ине! Нормаль кешенең башына һыйҙырырлыҡ булмауына ҡарамаҫтан, ҡағыҙға һыйҙырырға тырыштым бына ошо хәлде. Әрмеләге "уставтан тыш мөнәсәбәттәр" менән бәйле йәрәхәттәрҙе йәшереп алып ҡалыу, әлбиттә, бабайлыҡтың артабан "сәскә атыуына" булышлыҡ иткәнен һәр доктор белә. Ул ғына ла түгел, һәммә доктор "дедовщина"ға ҡаршы көрәшселәрҙең иң тәүге сафында! Шул уҡ ваҡытта докторҙарҙың эшендә шундай-бындай "сүп-сар"ҙы эҙләп соҡсонған иптәш, әлбиттә, йомшаҡ ҡына итеп әйткәндә, бер талай кәйефте төшөрҙө.\nТәүге ярҙам күрһәтергә бурыслыбыҙ\nБер мәл, йәйҙең эҫе көнөндә, үҙем хеҙмәт иткән хәрби ҡаласыҡ янындағы күл буйына ғаилә менән һыу төшөргә барҙыҡ. Йәкшәмбе көн булғанғалыр, һыу ситендәге яһалма пляж ял итеүсе төрлө йәштәге кешеләр менән шығырым тулы. Хәрби ҡаласыҡта күпселек йәш ғаиләләр йәшәгәнгә күрә, бындай ерҙәрҙә бала-саға айырыуса күп булыусан. Беҙ ҙә, бер аҙ ситкә китә биреп, башҡаларҙан айырымыраҡ урында сисендек тә, һыуға төшөп, улдарым менән ярыша-ярыша йөҙә-сума башланыҡ. Күпмелер ваҡыттан яр буйына иғтибар итәм: кешеләр бер урынға күпләп йыйылған, ә һыуҙың тәрән урынында бер нисә оло кеше сума-сума ниҙер эҙләй... Унан, тағы бер аҙ йөҙә бирҙем дә, һыуҙан сығып, яр буйында йыйылышҡан кешеләр янына килдем. Ни булғанлығы хаҡында һорашҡас, "Бер бала батҡан, буғай", тинеләр. Мин, әлбиттә, эҙләүселәргә ҡушылдым. Был тәңгәлдә һыу бигерәк тә тәрән, өс метр самаһы булалыр. Бер сумғанда һыу төбөндә ҡулым бер йомшаҡ нәмәгә тейгәндәй булды. Кеше аяғы. Күҙҙәремде асып ҡарайым, әммә һыу буръяҡланып бөткәнгә күрә, бер ни ҙә күренмәй. Ул арала үпкәмдәге һауа запасым бөтөп, яңынан өҫкә йөҙөп сыҡтым. Яҡшылап тын алдым да, әлеге урынға ҡабат сумдым. Баяғы аяҡты тағы тотоп алдым. Ярайһы ғына еңел булыуына ҡарап, бала кешенең кәүҙәһе икәнлеген аңланым. Баланың (ун өс йәшлек малай) аяғынан бер ҡулым менән тотҡан килеш, икенсе ҡулым ярҙамында көс-хәл менән һыу өҫтөнә йөҙөп сыҡтым һәм: "Алығыҙ, ярға тартып сығарығыҙ!" - тип әйтергә генә үҙемдә көс таптым. Яҡында йөҙөп йөрөгән ике офицер малайҙың ике аяғынан тотоп, ярға табан йөҙөп киттеләр. Минең үҙемдең тик ярға йөҙөп сығырлыҡ ҡына хәлем ҡалғайны. Ҡоро ергә сыҡҡас, күрәм: ниндәйҙер ҡатын, үҫмерҙе салҡан һалып, уның янында ҡулдары менән сәйер хәрәкәттәр яһай... Малайҙың күҙҙәре асыҡ, күҙ ҡараһы киңәйгән (биологик үлемдең иң тәүге билдәләренең береһе). Йоҡо тамырын баҫып ҡарайым, малайҙың йөрәге типмәй, тын алышы ла юҡ. Әлбиттә, уның һыуға батҡанына кәмендә ун биш минут тирәһе ваҡыт үткән ине бит! Үтә һуң булыуына ла ҡарамаҫтан, тәүге ярҙам ҡағиҙәһенә ярашлы, үҫмерҙе тубығыма йөҙтүбән һалып, үпкәһендәге һыуын ҡоҫторҙом да, ҡабаттан салҡан һалып, ауыҙына һауа өрә-өрә, йөрәгенә ябыҡ массаж яһарға тотондом. "Доктор, - ти, кешеләр араһынан кемдер миңә өндәшә (ҡаласыҡта барыһы ла тиерлек мине таный ине), - малайҙың пульсы бар, тип әйтәләр..." "Кем әйтә?" - тим, тауыш килгән яҡҡа әйләнмәй генә. Бөтөнләйгә файҙаһыҙ икәнен белһәм дә, үҙем һаман массаж менән булышам. "Мин - экстрасенс, - тине яҡында торған бер ҡатын (бая малай янында ниҙер булыштыра ине ул), - беләгендә пульсы бар..." "Ниндәй пульс!.. - тим тауышымды күтәрә биреп. - Һеҙ үҙегеҙҙең бармаҡ осондағы пульсығыҙҙы тояһығыҙ, ә малай әллә ҡасан үлгән! Бушты һөйләп, кешеләрҙең башын ҡатырмағыҙ, зинһар!.." Беҙ ул-был иткәнсе, госпиталдән "ашығыс ярҙам" машинаһы ла килеп етте. Фельдшерҙан оҙон энәле шприц менән адреналин һорап алып, малайҙың йөрәгенең эсенә укол да яһаным, әммә йөрәкте эшләтеп ебәреп булманы... Кешене ҡотҡарып алып булмаған ваҡиғаны ни өсөн шулай оҙаҡ итеп тасуирлаған икән, тип ғәжәпләнмәгеҙ. Быны мин ошо аныҡ осраҡта үҙемдең табиплыҡ бурысын иң һуңғы тамсыһына тиклем үтәгәнем хаҡында бәйән итеү маҡсаты менән яҙҙым...\nЭш шуның менән генә тамамланһа, әлбиттә, был хаҡта бөтөнләйгә яҙып тормаҫ инем. Бер-ике аҙна үткәс, малайҙың әсәһе мин эшләгән госпиталгә килде. "Доктор, беҙҙең улыбыҙға һеҙ тәүге ярҙам күрһәтеүҙә ҡатнашҡан, тип ишеткәйнек..." - тине ҡатын. "Эйе, - тинем, - ул ғына ла түгел, улығыҙҙы табып алып, һыу төбөнән өҫкә тартып сығарыусы ла мин..." "Шулаймы ни?.." - тип ғәжәпләнде ханым. "Шулай. Ниндәй һорауҙарығыҙ бар?" "Һыуҙан һөйрәп сығарғанда уның пульсы булған, тип һөйләй кешеләр..." "Үлгән кешенең пульсы булмай", - тинем бер аҙ ғына ҡатыраҡ формала. Әммә улын юғалтҡан әсәнең хәленә инеп, тиҙ генә үҙемде ҡулға алдым. Малайҙы ун биш минуттан артыҡ эҙләгәнебеҙ, шул ваҡыт эсендә бер кеше лә һыу аҫтынан тере сыға алмағаны хаҡында (кислород бармаған мейе күҙәнәктәренең үлеүе өсөн иң күбендә дүрт-биш минут ваҡыт етә) нормаль физиология күҙлегенән сығып, тыныс ҡына итеп аңлатып бирҙем. "Госпиталдән "скорый" ҙа һуңлап килгән икән, тиешәләр..." - тине ҡатын тағы. "Беренсенән, ашығыс ярҙам ифрат та тиҙ килеп етте, - тинем мин (ул ваҡытта кәрәҙле телефон булмауға ҡарамаҫтан, пляжға иң яҡын торған өйҙән кемеһелер госпиталгә хәбәр итеп, ысынлап та, ашығыс ярҙам машинаһы бик тиҙ килеп еткәйне). - Уларға бер ниндәй ҙә дәғүә булырға тейеш түгел. Икенсенән, улығыҙҙы һыу аҫтынан һөйрәп сығарған мәлдә "скорый" яр буйында көтөп торған хәлдә лә бер ни ҙә эшләтеп булмаҫ ине. Хатта шул хәл "Бурденко" госпитале (Мәскәүҙәге үҙәк хәрби госпиталь) янында булһа ла..." - тип өҫтәнем. "Һәр төрлө экстрасенстарҙы күберәк тыңлаһағыҙ, уларҙың тағы әллә ни тип әйтеүе мөмкин... Һеҙҙең оло ҡайғығыҙҙы бик-бик аңлап торам һәм ысын күңелдән уртаҡлашам, әммә шуны кәңәш итер инем: балағыҙҙың үлемендә кемделер ғәйепләргә тырышып, үҙегеҙҙең ваҡытығыҙҙы һәм нервығыҙҙы әрәм итмәгеҙ".\nҠатын сығып киткәс, үҙемдең бында һис бер ғәйебем бумауына ҡарамаҫтан, күпмелер ваҡыт күңелем ҡырылып йөрөгәне һаман иҫемдә. Ә шул ваҡытта, һыу буйында, "бала барыбер үлгән, беренсе ярҙам - файҙаһыҙ", тип, бөтөнләйгә бер ни ҙә эшләмәй, ҡул ҡаушырып торған булһам, әлбиттә, ата-әсәгә, хатта башҡа рәсми органдарға ниҙер аңлатыу тағы ла ҡатмарлыраҡ булыр ине (докторҙар эш өҫтөндә булмауҙарына ҡарамаҫтан, шундай осраҡтарҙа кешеләргә беренсе ярҙам күрһәтергә бурыслы)...\nҒәйепләүҙәр нигеҙһеҙ ҙә була\nБәғзе ваҡыт, әрмелә ниндәйҙер берәй сир табып, өйҙәренә ҡайтарылған һалдаттың ата-әсәһе, туғандары военкомат табиптарын ғәйепләй башлай. Ваҡытында теге йәки был сирҙе таба алмай, "Әрмегә яраҡлы", тип яҙғандары өсөн. Минең ышаныуымса, был ғәйепләүҙәр ҙә йыш ҡына нигеҙһеҙ була. Сөнки күп кенә ауырыуҙар үҙен һиҙҙермәй, кеше организмында йәшерен формала бара. Әммә әрме шарттарында һалдаттарға бирелгән һәр төрлө физик һәм психологик көсөргәнештәр элек бер ваҡытта ла беленмәгән ауырыуҙың "өҫкә сығыуына" булышлыҡ итеүе мөмкин. Тик компьютер томографияһы һәм башҡа ҡатмарлы диагностик тикшеренеүҙәр ярҙамында ғына диагнозлана алған сирҙәр ҙә күп. Әрмегә саҡырыла торған егеттәрҙең барыһын да баштан-аяҡ ундай тикшереү аша үткәреү ҡаралмаған һәм был кәрәкмәй ҙә. Аныҡ зарҙары булғандарҙы ғына уның аша үткәрәләр. Ҡайһы бер осраҡтарҙа кемдәрҙер әрмелә хеҙмәт итеп йөрөгән ғәзизенең суицидҡа барып етерен күҙаллай алмағаны өсөн психиатр, психологтарҙы әрләргә тотона. Минеңсә, быныһы ла ғәҙел түгел. Кешенең ни уйлауын, уның менән алда ни булырын Аллаһы Тәғәләнән башҡа берәү ҙә белә алмай. Психиатрҙар, әлбиттә, йәшерен формала булмаған сирҙәрҙе диагнозлай, ҡайһы берәүҙәрҙе әрме хеҙмәтенә яраҡһыҙ тип тә табалар. Ләкин үҙ-үҙенә ҡул һалған йәш егеттәребеҙҙең иң күбеһе әле әрмегә бармаған, йәиһә имен-һау хеҙмәт итеп ҡайтып, "гражданка"ла үлгәндәр икәнлеге хаҡында ла онотоу ярамай. Йәштәрҙең әрме хеҙмәтенән тыш ваҡытта, йәғни, өй шарттарында үҙ-үҙен үлтереү осраҡтары йөҙләгән мәртәбәләргә лә күберәк булыуына ҡарамаҫтан, ғәжәпкә, кешеләр уны ғәҙәти хәл һымаҡ күрә. Ә әрме шартында кемдер шундай хәлгә осрай икән, барса кеше әрмене әрләп яр һала. "Яр һалыу" әлбиттә, бик кәрәк, әммә һәр осраҡта ла, йәғни, "гражданка"лағы йыл да булып торған йөҙәрләгән суицидтар (Рәсәй буйынса меңәрләгән!) хаҡында "шымып ятыу" ярамай, тимәксемен.\nУндайҙар ҙа бар\n"Ҡарға күҙен ҡарға суҡымай", тигән һымаҡ, табиптарҙың фәҡәт яҡшы яҡтары хаҡында ғына яҙа икән был табип-яҙыусы, ә кире яҡтары ла күп бит уларҙың", - тиер кемдер. Әлбиттә, хан ҡыҙында ла етешһеҙлектәр етерлек була. Был донъяның кеме генә булмауы мөмкин. Күптән түгел, пациентын үлтерә һуғып, яуапҡа тарттырылған хирург хаҡында ла телетапшырыуҙар аша ишеттек. Иҫерек килеш операция яһап, ауырыуҙың ҡорһағында пинцет, зажим, йәиһә тампон ҡалдырып теккән хирургтарҙы яҡлашыуҙы ла маҡсат итеп ҡуйманым мин ошо мәҡәләмдә. Үкенесле, әммә һәр саҡ кешеләргә яғымлы һәм иғтибарлы булмаған табиптар ҙа осрай. Бынан егерме-егерме биш йылдар самаһы элек сираттағы отпускыға ҡайтҡан мәлдә булған бер хәл иҫемә төштө. Райондарыбыҙ дауаханаларының береһендә таныш коллегамды осраттым. Эш көнө тамамланыуға ла күп ҡалмағайны. Бер аҙ хәл-әхүәл һөйләшербеҙ, тигән маҡсат менән уның өҫтәлендәге йәнәшә ултырғысҡа ултырып алып, докторҙың эштән бушаныуын көтә башланым. Ахырҙа, кабинетҡа иң һуңғы пациент килеп инде. 55-60 йәштәрҙәге бер ағай. Ябай ауыл кешеһе икәне күренеп тора. Инеп, әҙәпле генә итеп һаулыҡ һорашты. "Минең ҡабул итеү ваҡытым үтте, иртәгә килерһегеҙ", - тине коллегам, уның сәләменә яуап итеп. "Мин бит фәлән ауылдан килдем, ҡустым, әле бында сиратта ла оҙаҡ ҡына көтөп ултырҙым. Көн һайын килеп йөрөүе ауыр..." "Это ваши проблемы", - тине табип был юлы урыҫсалап һәм стенала эленеп торған сәғәткә күрһәтте. Уның урынына мин оялышымдан ер тишегенә инеп китерҙәй булдым, манма тиргә баттым хатта. Ағай кеше һаман унан ниҙер өмөт итеп: "Зинһар өсөн, ҡарап ҡына ебәрегеҙсе..." - тип ялбарҙы. "Все. До свиданья. Һау булығыҙ!" - тине лә табип кейенә башланы. "Ярай, икенсе бер ваҡыт һөйләшеп ултырырбыҙ, - тинем мин дә урынымдан тороп, - бараһы ерҙәр ҙә бар..." Йәһәт кенә йыйынып, был табиптың бүлмәһенен тиҙерәк сығып китеү яғын ҡараным... "Бер генә кешене ҡарап сығарһаңсы", - тип тә әйтер инем танышыма, әммә "Сит монастырға үҙеңдең уставың менән" ҡыҫтырылған һымаҡ булыр, тип уйланым. Икенсенән, ундай кешене барыбер үҙгәртеп булмай. Ниндәй ҙә булһа башҡа берәй конторала, магазинда, йәиһә икенсе бер учреждениеларҙа бына ошондай хәлде мин иғтибарыма ла алмаҫ инем, әммә табип тарафынан кешеләргә бындай ҡараш һис тә булырға тейеш түгел! Ундай кешеләрҙең табип булып урын биләп ултырыуы төптән дөрөҫ түгел! Ҡасандыр Бабич бәғзе һәләтһеҙ шағирҙарҙы тәнҡитләп: "...Әй, (Фәлән Фәләнов), выж, матбуғатта тормасы, ят ауылда, бул зыялы бер һабансы-тырмасы!" тип әйткән һымаҡ, кешеләрҙең һаулыҡ һаҡлау системаһында, әлбиттә, юғарыла миҫал итеп килтергән коллегам һымаҡтар булырға тейеш түгел. Ундайҙар илебеҙҙәге башҡа һәр төрлө предприятиеларҙағы бихисап һөнәр эйәһе булһындар, тик табип ҡына булмаһындар! Шәфҡәтле, иғтибарлы, алсаҡ, һәм, әлбиттә, талантлы, белемле докторҙарға ғына барырға теләй бит һәр кеше.\nӘрменән отставкаға сығып ҡайтҡас, Сибай поликлиникаһындағы бүлектәрҙең береһендә өс йылдан ашыу эшләп киткәйнем. Ана шул бүлек мөдире булып эшләгән Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, хирург Солтанов Тәлғәт Әхтәм улын күптәргә үрнәк итеп ҡуйыр инем. Ҡулы аҫтындағы докторҙар менән, шәфҡәт туташтары, йәиһә санитаркалар менән һөйләшкәндә, уның үҙенең әйтергә тейешле талаптарын, хатта иҫкәрмәләрен дә һис бер тупаҫ һүҙҙәр ҡулланмай ғына кешеләргә еткерә алыу һәләте ғәжәпләндерә ине. Шул уҡ ваҡытта был начальниктың "артыҡ йомшаҡ түгел"леген дә тояһың... Ә пациенттарға ҡарата мөнәсәбәте хаҡында, әлбиттә, әйтеп тораһы ла түгел. Был докторҙың һәр һүҙе уларҙың күңеленә бәлзәм булып ята, тиһәм дә артыҡ булмаҫ. Башҡаларға һәр саҡ шундай яҡшы мөнәсәбәттә, йылы ҡарашта булған Тәлғәт ағай, үҙенең шулай булыуынан үҙе үк оло ҡәнәғәтлек кисерәлер, моғайын, тип уйлайым. Уның исеме "Сибай энциклопедияһы"на ла индерелгән. Коллегаларыбыҙ араһында ундай кешеләр, бәхеткә, күп, әммә уларҙың тағы ла күберәк булыуын Аллаһы Тәғәләнән һорайым.\nяҙыусы, отставкалағы медицина подполковнигы.\nЯҙылған: 13.02.17 | Ҡаралған: 730