«Киске Өфө» гәзитенең сайты - "ЮЛДАШ" РАДИОҺЫ – УЛ АУДИО-ТОРМОШ, УЛ ҺӘР КЕМДЕҢ ҒАИЛӘ АҒЗАҺЫ КЕҮЕК... - 2017 - Мәҡәләләр\n"ЮЛДАШ" РАДИОҺЫ – УЛ АУДИО-ТОРМОШ, УЛ ҺӘР КЕМДЕҢ ҒАИЛӘ АҒЗАҺЫ КЕҮЕК...\nБөгөн радио тыңламаған кеше бармы икән? Юҡтыр. Сөнки ул хәҙер юлдағыларҙың юлдашы, өйҙәгеләрҙең өйҙәше, моң һөйөүсенең йыр муҡсаһы, хисленең серҙәше, мохтаждың кәңәшсеһе булып бөткән. Телевизор кеүек бәйләп тә тотмай, күҙгә лә көс һалмай ул, әммә үҙе бер аудио-тормош булып, бар булмышты ялмап ала. Заманында радио халыҡты мәғлүмәтле итеү маҡсаты менән барлыҡҡа килгән булһа, ул бөгөн дә шул маҡсатына хеҙмәт иткән талымһыҙ өлкәләрҙең береһе. Республикабыҙҙа беҙ был хеҙмәтте "Юлдаш" тип беләбеҙ. Гәзит уҡыусыларыбыҙға "Юлдаш" радиоһының баш мөхәррире Миләүшә Ҡасим ҡыҙы ЙӘҒӘфӘрова менән һөйләшеү тәҡдим итәбеҙ.\nТыңлаусыларығыҙ һеҙгә радионың үҙ тормоштарында ниндәй роль уйнауы хаҡында фекер белгертәләрме? Нимә тиҙәр, мәҫәлән?\n- Һеҙ беҙҙең ғаилә ағзаһы, тиҙәр. Бының менән килешәбеҙ. Иртәнсәк уятабыҙ, һауа торошо, донъя, ил, республика хәл-торошонан һуңғы хәбәрҙәр менән таныштырабыҙ, юлдарҙағы хәлде аңғартып, йыр-моң менән эшкә оҙатабыҙ, көнө буйы дәртләнеп эшләрлек итеп кәйефте күтәрәбеҙ, әҙәби әҫәрҙәр, шиғри шәлкемдәр тыңлатып, уйландырабыҙ, радиосәйәхәттәр ойошторабыҙ, уйнатабыҙ, ашарға бешерергә өйрәтәбеҙ, юғалғандарҙы эҙләшәбеҙ, билдәле шәхестәр, белгестәр менән осраштырабыҙ, улар менән аралашыу мөмкинлеге бирәбеҙ, ҡәҙерле кешеләргә бүләк эшләргә ярҙамлашабыҙ, республикала уҙған фәһемле сараларға саҡырабыҙ, төрлө социаль акциялар, концерттар ойошторабыҙ, изге эштәргә өндәйбеҙ һ.б. Бының өсөн тыңлаусыға ваҡыт бүлергә лә, сығымдар сығарырға ла, шарттар булдырырға ла кәрәкмәй, бары төймәгә баҫып, радионы ҡабыҙыу ҙа етә. Бигерәк тә сәләмәтлеге буйынса мөмкинлеге сикләнгәндәр радионы яҡын дуҫына, серҙәшенә әйләндерә. Белеүегеҙсә, беҙ дәүләт радиоһы, дәүләт органдары менән халыҡты бәйләп тороусы еп, тип әйтәйек. Шуға ла закондар менән таныштырып барыу, власть вәкилдәре менән осраштырыу, ҡанундарға асыҡлыҡ индереү кеүек эште лә алып барабыҙ, бының өсөн махсус ижтимағи-сәйәси редакциябыҙ бар.\nШулай уҡ өйҙәге, эштәге йәки машиналағы радиоалғыс аша һөйләп, йырлап ҡына торған радио үткәндәрҙә ҡалғандыр, тим, сөнки "Юлдаш" республика кимәлендә күп халыҡ ҡатнашлығында саралар уҙғара. Шуларҙан иң ҙурҙары - "Юлдаш йыры", "ЮлдашХит", "Һаумы, студент!" проекттары. Замананан артта ҡалырға теләмәгән һәр мәғлүмәт сараһы кеүек үк, интернет киңлектәрендә ҙур эш алып барыла. "Бәйләнештә" битендә 35 меңдән ашыу яҙылыусыбыҙ бар, башҡа мессенджерҙарҙа ла беҙҙе еңел генә табырға, тыңларға, аралашырға мөмкин. Был тәү нәүбәттә республиканан ситтә йәшәүсе тыңлаусыларыбыҙ өсөн уңайлы.\nҺеҙҙә алып барылған проекттарға айырым туҡталып үтәйек әле. Ябай кешеләр радио аша артист булып та китә ала, тиҙәр бит. Нисек башҡарыла был мөғжизә?\n- Был бер ниндәй ҙә мөғжизә түгел, "Юлдаш "хеҙмәткәрҙәренең ябай, әммә бик ҙур яуаплылыҡ талап иткән бер нисә айлыҡ эше. Ул бәйге иғлан итеүҙән башлана. Һәр төбәктең үҙ гәүһәрҙәре бар. Ошо халыҡ таланттары йырҙар ебәрә. Радио үҙ сиратында уларҙың һәләтен билдәләүсе белгестәрҙе ылыҡтыра, профессиональ композитор, шағирҙар, музыканттарҙан тупланған төркөм йырҙарҙы тыңлай, баһалай. Сәнғәткә бөтөнләй бәйләнештәре булмағандар ҙа, әммә тәбиғәттән моңло тауышҡа эйәләр, билдәле булыу өсөн бер ҡасан да һуң түгел, тип, "Юлдаш йыры" проектында ҡатнаша. Төҙөлөштән, дауахананан, алыҫ Себерҙән, магазин прилавкаһы артынан, студент эскәмйәһенән, сит төбәктәрҙән, төрлө ауылдарҙан эштәрен ҡуйып тороп, беҙгә килеп үҙҙәрен һынап ҡарай улар. Беренсе турҙан үткәндәрен махсус радио тапшырыуҙары аша тыңлаусыларыбыҙ менән таныштырабыҙ, жюри ағзалары финалға үтеүселәрҙе билдәләгәс, улар менән тығыҙ эш башлана. Күлдәк төҫөнән алып, сәхнәләге сығыштан һуң баш эйгәнсегә тиклем етәкләп алып барырға тура килгәндәре аҙ түгел. Концертта улар тейешле кимәлдә тамашасыға күренһен өсөн визажистар, грим оҫталары саҡырабыҙ, кейемдәре буйынса стилистар менән кәңәшләшәбеҙ, сығыштарын биҙәү өсөн төрлө постановкалар эшләйбеҙ, бейеүселәр йәлеп итәбеҙ, еңеүселәргә бүләктәр әҙерләйбеҙ, телевидениеға төшөрөп, зәңгәр экрандарҙан күрһәтәбеҙ һ.б. Әлбиттә, был кешеләр барыһы ла артист булып китмәй, әммә артистарҙан кәм булмаған популярлыҡ яулай, үҙ тамашасыларын булдыра. Улар өйрәнгән мөхиттәренән айырылып, яңы донъя күрә, яңы шәхестәр менән аралаша, өр-яңы хис-тойғолар кисерә. Кемдәрҙер ғүмер буйы күңелдәрендә йөрөткән хыялдарын тормошҡа ашыра - йырсы булып ҡарай, ҡайһылары сәхнәлә "ҡала". "Юлдаш" асҡан исемдәр, ошо проекттан һуң эстрада йондоҙҙары булып китеүселәр тиҫтәнән ашты. Был беҙҙең эш һөҙөмтәһе тип ғорурланабыҙ. Уларҙың ижади юлын күҙәтәбеҙ, ярҙам кәрәк саҡта иң терәйбеҙ. Былай тәфсирләп һөйләүемдең сәбәбе бар. Ошо эште башҡарып сығыу өсөн ситтән бер кеше лә саҡырылмай, бер тин аҡса ла индерелмәй. Матди яғын компания үҙ иңенә ала, ойоштороу эштәрен 24 сәғәтлек эфирҙы тәьмин иткән радио хеҙмәткәрҙәре башҡара. Улар бер ыңғайы тапшырыуын да эшләй, командировкаларға ла йөрөй, сценарийҙар яҙа, тура эфирҙар алып бара, ошо проекттарҙы ла тормошҡа ашыра. "Ташҡа баҫылыу"мөмкинлеген файҙаланып, хеҙмәттәштәремдең күҙгә күренмәгән, күп осраҡта тәнҡит утына тотолған, һирәк маҡталған оло хеҙмәте өсөн мең рәхмәттәр еткерәм.\nРадиоға тағы ла нимәләр конкурент була ала? Тыңлаусыларығыҙҙы күбәйтеү өсөн нимәләр эшләйһегеҙ йәки халыҡты йәлеп итеү өсөн нисек көрәшәһегеҙ?\n- Беҙҙең холдингта ғына йәмғеһе 4 радио эшләй. Улар "Юлдаш", "Ашҡаҙар", "Спутник ФМ" һәм "Юлдаш+" интернет радиоһы. Һәр ҡайһыһының үҙ юлы, үҙ тыңлаусыһы, ниндәй ҙә булһа махсус саралары бар. Беҙҙән тыш, республикала ғына түгел, илдә киң таралыу алған радио селтәрҙәр гөрләп эшләй. Әлеге лә баяғы интернет сәскә ата. Ғөмүмән, мәғлүмәт килтереүсе, өйрәтеүсе, ҡыҙыҡтырыусы, үҫтереүсе, арбаусы бөтә төрлө саралар ҙа конкурентлыҡ тыуҙыра ала. Әммә был тәбиғи, конкуренттарһыҙ, тәнҡитһеҙ үҫеш тә булмай.\nБеҙ һеҙҙең менән үрҙә телгә алған проекттар тап ана шул халыҡты йәлеп итеү саралары ла инде. Көндәлек сифатлы эш тураһында, халыҡсанлыҡ тураһында һүҙ ҡуйыртып тормайыҡ.\nТыңлаусыларығыҙ даирәһе тураһында нимәләр әйтерһегеҙ?\n- Башҡортса, татарса белгән, йәшәгән төбәгендә радиотапшырғыстар ҡуйылған, радиоалғыс алырға, йәки башҡа гаджеттарҙан тыңлау мөмкинлеге булған бар халыҡ, тиһәм, фәстереү булмаҫ, моғайын.\n2010 йылдан 2016 йылға тиклем "Ашҡаҙар" радиоһында эшләнем. Унда бер йүнәлеш - мәҙәниәт өлкәһе. Театрҙар, филармониялар, кино сәнғәте, фестивалдәр, композиторҙар, шағирҙар донъяһындағы яңылыҡтарҙы, үҙгәрештәрҙе күҙәтеп бараһың. Ошо ижади донъяла ҡайнайһың. Тыңлаусылар 40-тан юғары йәштәге, үҙ юлдарын тапҡан, тормошта урынлашҡан, мәңгелек ҡиммәттәрҙең ҡәҙерен белгән кешеләр категорияһы. Ә "Юлдаш"ҡа килгәндә инде, уның тыңлаусыларының йәш даирәһе лә, социаль ҡатлам да бик киң. Сабый балалар ҙа, уҡыусылар ҙа, студенттар ҙа, уларҙың ата-әсәләре лә, олатай-өләсәләре лә үҙ итә беҙҙең тапшырыуҙарҙы. Бәйләнешкә күберәге ауыл кешеләре, ҡатын-ҡыҙҙар сыға, әммә һуңғы осорҙа эфирҙарҙа ир-егеттәрҙең, йәштәрҙең һәм ҡала кешеләренең әүҙемлек күрһәтеүе һиҙелә. Тапшырыуҙар бар ҡатламдарҙы ла күҙ уңында тотоп әҙерләнә. Шуға, уларға бәйле тыңлаусыларҙан Тургеневса "атайҙар һәм балалар" проблемаһы күтәрелеп, дәғүә белдереүселәр табыла, йәғни йәштәргә өлкәндәр өсөн әҙерләнгәндәре, ҡарттарға йәштәр йырҙары, улар өсөн әҙерләнгән рубрикалар оҡшамай китә. Алтын урталыҡ тоторға тырышабыҙ. Иң мөһиме, тыңлаусыларыбыҙ битараф түгел. Бер генә үҙгәреш тә, яңылыҡ та, хатта хата йәки яңылышлыҡ та иғтибарһыҙ ҡалмай. Шунда уҡ шылтыратыуҙар яуа башлай. Һәр кем фекерен, кәңәшен, теләген белдерергә теләй. Бигерәк тә аралашыуға саҡырған тапшырыуҙарҙы яраталар, ихлас ҡатнашалар. "Иртәнсәккәй тороп", "Самауыр янында", "Асыҡ студия", "Илһам ҡанаттарында" кеүек интерактив проекттарҙың популярлығы тәү сиратта халыҡтың уларҙа теләп ҡатнашыуынан да киләлер.\nТел мәсьәләһе бөтөн ерҙә лә ҡырҡыу бөгөн. Милләттең һәр вәкилен борсорға тейеш телебеҙ яҙмышы, һәр кемебеҙ айбарланып уны һаҡлау тураһында хәстәрләргә тейешбеҙ. Радио көрәшсеме был майҙанда?\n- Барлыҡҡа килгән көнөнән алып Башҡортостан радиоһы башҡорт теле һағында тора, уның йәшәүе өсөн көрәшә һәм ошо функцияһын әлегәсә бер көнгә лә туҡтатҡаны юҡ. Тәүлек әйләнәһенә саф башҡортса һөйләп, йырлап, бер-бер артлы фәһемле тапшырыуҙар әҙерләп торған, туған телде пропагандалаған, уның нескәлектәрен, яғымлылығын, нәфислеген һәр икенсегә еткергән тере йән ул радио.\nТел мәсьәләһендә беҙгә тәнҡит тә ишетергә тура килә. Был тәбиғи. Үҙ һөнәрен, йүнәлешен дә, башҡорт телен дә яҡшы белеп, беҙҙең эфирҙарға килеп һорауҙарға яуап бирерлек, әңгәмә ҡорорлоҡ респонденттар бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Күптәренә яуаптарҙы яҙып, тәржемә итеп биреүебеҙ ҙә сер түгел. Шул уҡ ваҡытта тура эфирҙа эшләгәндә халыҡ менән аралашыуҙы ла, телефонға яуап биреүҙе лә, яңғыраясаҡ сираттағы йырҙы хәтерҙә тотоуҙы ла, режиссерҙың ымдарына иғтибар итеүҙе лә, алдыңдағы компьютерҙан смс хәбәрҙәрен, яңылыҡтарҙы һөҙөп ултырыуҙы ла бер юлы атҡарырға тура килгән алып барыуысының телмәрендә ниндәйҙер хилафлыҡ булыуы мөмкин, әлбиттә. Оҙаҡ уйланып ултырып яҙылған, кәрәк урындары төҙәтелгән, ҡат-ҡат тикшерелгән гәзит-журналдарҙағы мәҡәләләр, яҙмалар менән эшләүсе хәбәрселәр менән беҙҙең хәбәрселәр араһында айырма ҙур. Беҙҙең дә яҙма тапшырыуҙар бар, уларға тел тейҙереүе ауыр, сәбәп юҡ. Тел таҙалығы өҫтөндә эште туҡтатҡаныбыҙ юҡ, быны бурысыбыҙ һанайбыҙ.\nШуны ла өҫтәп киткем килә. Бөгөн ни өсөндөр башҡорт интеллигенцияһы "митингка сыҡҡандар һәм сыҡмағандар" лагерына бүленеп ята. Ниндәйҙер ғәйепләүҙәр, һүҙ ташлауҙар бар. Үҙебеҙ өсөн яуап бирә алабыҙ. Халыҡ мәнфәғәттәре өсөн хеҙмәт итеүҙән туҡтағаныбыҙ юҡ - был беҙҙең гражданлыҡ бурысыбыҙ. Рухи ҡомартҡыларыбыҙҙы һаҡлау һәм пропагандалауға ҙур өлөш индерәбеҙ - былары иһә һөнәри бурыстарыбыҙ. Шәхсән үҙемә килгәндә, үҙ телендә аралашҡан, башҡорт яҙыусыларын, шағирҙарын, рәссамдарын белгән, башҡорт театрҙарына яратып йөрөгән, республикаһының тәбиғәтенә ғашиҡ, йыр-моңдарын тыңлаған балалар үҫтерҙем - былары әсәлек бурыстарым. Эш урынымда башҡорт телендә эшләүсе грамоталы, оҫта, замананан артта ҡалмаған журналистар тәрбиәләргә тырышам. Һәр беребеҙ үҙ урынында иңдәренә яуаплылыҡ алып, хәленән килгәнде башҡара, милләтенә тоғролоғон һаҡлай һәм намыҫы алдында яуап тота икән, урамға сығып әләм болғап йөрөүҙең кәрәге лә булмаясаҡ. Минең фекерем шулай.\nРадионың күп тапшырыуҙары тура эфирҙа бара, тип билдәләп үттек. Шундай тура эфир тапшырыуҙарында халыҡ менән аралашыуҙы контролдә тотоп буламы? Мәҫәлән, алып барыусылар менән кем генә бәйләнешкә инмәҫ, шулай бит, тупһыҙ һорауҙар, әҙәпһеҙ комментарийҙар, тупаҫ тәнҡит булырға мөмкин. Тапшырыуҙы алып барыусы бындай осраҡта ни эшләй ала?\n- Тура эфирҙа бәйләнешкә инеүсене бер нисек тә контролдә тотоп булмай. Уның әйткән хәбәре бары тик уның тәрбиәһенә һәм психик торошона ғына бәйле. Әммә ниндәй осраҡта ла тапшырыу алып барыусы юғалып ҡалырға ла тейеш түгел, һөйләшкән икәүҙән тыш, тағы меңәрләгән тыңлаусы янда икәнде бер ҡасан да иҫтән сығарырға ярамай. Шөкөр, ундай хәлдәр һирәк. Тыңлаусыларыбыҙ "ғаилә ағзаһына" әйләнеп бөткән радио алып барыусыларына һәр саҡ тиерлек яҡшы мөғәмәләлә. Һуңғы арала уйҙарын урынлы һәм ҡыҫҡа итеп еткерергә өйрәнеп алдылар, алып барыусыны йәки ҡунаҡты уҙҙырып, тос фекер еткереп ҡуйыусылар ҙа аҙ түгел. Әлбиттә, көтөлмәгән хәлдәргә лә тура эфирҙа ултырыусы журналистар әҙер булырға һәм ниндәй хәлдә лә үҙҙәрен ҡулда тота белергә тейеш. Был ҡанун. Беҙҙә һәр дүшәмбе уҙған аҙналағы эшмәкәрлеккә анализ яһаусы йыйылыштар үтә. Унда бөтә хеҙмәткәрҙәр ҙә ҡатнаша. Эфирҙы 7 көн дауамында сиратлап тыңлап барыусы дежур хеҙмәткәрҙәр сығыш яһай, тәнҡит утына тота, уңышлы тапшырыуҙарҙы маҡтай, хилафлыҡтарға иғтибарҙы йүнәлтә. Хаталар өҫтөндә эштең туҡтағаны юҡ.\nӘйтеп үтергә кәрәк, ҡәнәғәтһеҙлек белдереүселәрҙән шылтыратыуҙар ҙа һирәкләп булып тора, һуңғы арала был юҫыҡта интернет селтәрен ҡулланыусылар ҙа бар. Урынлыларына иғтибар итәбеҙ, күптәренең эмоция нигеҙендә генә, бер нәмәгә дәлилләнмәгән, нигеҙләнмәгән һүҙ ташлау икәнлеген дә аңлайбыҙ. Бер һөйләм, бер рубрика, бер йыр ишетеп ҡалып, тотош радионың 17 йыллыҡ эшен юҡ кимәленә төшөрөргә баҙнат итеүселәр ҙә юҡ түгел. Ундайҙарға етди иғтибар итһәң, бөтөнләй эшләмәҫкә кәрәк. Әммә, бәхеткә күрә, аңлы һәм аҡыллы тыңлаусыларыбыҙ күберәк һәм уларҙың яҡшы кәйефе, йылы мөнәсәбәте беҙҙе лә юғарыраҡ эштәргә илһамландыра.\nИнтернеттың киләсәктә китап уҡыуҙы, гәзит-журналдарҙы, радио-телевидениены ғына түгел, хатта күҙгә-күҙ ҡарашып аралашыу төшөнсәһен дә юҡҡа сығарып, кешелектең яңы бер йәшәү системаһын барлыҡҡа килтереп ҡуйыуын күҙаллап борсолоу тыумаймы? Беҙҙең балаларға, балаларҙың балаларына ниндәй көндәр килә, тип борсолабыҙ бит, юғиһә...\n- Һәр уйлай белгән ата-әсә балаһын үҙ заманының ҡара көстәренә, негатив күренештәренә йәки ҡаршылыҡтарға әҙерләргә бурыслы. Ашатып-эсереп уҡытыуҙы ғына алға ҡуйырға түгел, ә рухи көс туплауҙы ла күҙ уңында тоторға кәрәк. Мин, мәҫәлән, интернетты ундай "донъя" итеп күрмәйем, ә бары тик мәғлүмәт алыу сараһы итеп кенә ҡарайым. Быны балаларыма ла аңлатҡанмын. Уларҙа интернетҡа үтә бәйле булып, сыға алмай ултырыу ғәҙәте юҡ. Шунлыҡтан, үҙ балаларымдың китап уҡыу, аралашыу, хәл белеү кеүек матур ғәҙәттәрҙе йәки башҡа рухи ҡиммәттәрҙе интернет донъяһына алмаштырырын күҙ алдына ла килтермәйем. Ғөмүмән, тора-бара кешелек үҙе лә интернет аралашыуҙарҙың яҡшы һәм яман яҡтарын аңлар, кәрәк урындарын сикләр һәм шулай итеп уны ла йәшәү системаһының бер уңайлы өлөшө итеп урынлаштырып алыр ул, тигән өмөттәмен. Һәр нәмәнән дә файҙалыһын һәм ыңғайын ғына ҡабул итеп өйрәнергә кәрәк. Шул осраҡта йәмғиәттә лә, һәр шәхестең үҙ күңел донъяһында ла алға китеш тә, үҫеш тә мотлаҡ буласаҡ.\nКиләсәктә тыңлаусыларығыҙҙы нимәләр менән шатландырырға уйлайһығыҙ?\n- Барығыҙҙы ла 15 ноябрҙә йәнә бер ҙур проекттың йомғаҡлау концертына "Башҡортостан" концерт залына "ЮлдашХит"ҡа саҡырабыҙ. Бында инде йыл дауамында уҙып барған хит-парад еңеүселәре сығыштары буласаҡ. Тыңлаусыларыбыҙ үҙҙәре һайлаған йырҙар башҡарыласаҡ. Күренекле ҡунаҡтар ҙа саҡырылған. Уйындар, юморға бай алып барыусы егеттәребеҙ, билет алыусылар араһында уйнатыласаҡ бүләктәр - барыһы ла йылдағыса мауыҡтырғыс булмаҡсы. Быйылғы концерттың тағы бер үҙенсәлеге - 10 минут һайын тамашасылар хор менән йырлаясаҡ. Ни өсөн тиһегеҙме? Килгәс, күрерһегеҙ. "Киске Өфө" гәзитен уҡыусыларға "Юлдаш"тарҙан иң изге теләктәр. Беҙҙең яратҡан девизыбыҙҙы һеҙгә лә еткерәбеҙ: "Беҙ бергә!"\nЯҙылған: 13.11.17 | Ҡаралған: 299


Рөстәм Хәмитов зыян күргән бөтә Урман халҡына компенсация түләүҙе талап итте // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов зыян күргән бөтә Урман халҡына компенсация түләүҙе талап итте\n10:06, 15 мая 2012 Сәйәсәт\nКисә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Республика Йортонда Иглин районы Урман ауылы халҡының проблемаларына арналған кәңәшмә үткәрҙе. Һөйләшеүҙә БР Ведомство-ара йәмәғәт именлеге советы секретары Марат Мәһәҙиев, БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Сергей Афонин һәм Иглин районы хакимиәте башлығы Рафиҡ Мусин ҡатнашты.\n— Иглин районындағы ғәҙәттән тыш хәл бер йыл самаһы элек булды. Был ваҡиғаның эҙемтәләрен бөтөрөү өҫтөндә ныҡ ҡына эшләнек. Республика быға ярайһы ҙур ресурстар —300-400 миллион һум тиерлек аҡса тотондо. Шартлауҙар һөҙөмтәһендә ятаҡтарға эләккән кешеләрҙе тиҙ арала матур йорттарға күсереүгә, уларға сифатлы торлаҡ төҙөүгә өлгәштек. Мәктәпте тергеҙҙек, балалар баҡсаһын ремонтланыҡ, эргә-тирәһен төҙөкләндерҙек, ҡаҙанлыҡ төҙөнөк, башҡа эштәр башҡарҙыҡ, йәғни сығымдар ярайһы күп булды. Ләкин шул уҡ мәлдә ҡайһы бер кешеләрҙең власть органдарына —муниципаль, республика, һәм федераль власҡа ла дәғүәләре булыуы асыҡланды. Миңә был хәл аңлашылып бөтмәй — бында тағы ниндәй хәлдәр булырға тейеш, улар нимәгә бәйле, әгәр яңылышлыҡтар булған икән, уларҙы кем ебәргән, йәки был саманан тыш, урынһыҙ талаптармы. Бөгөн беҙ быны асыҡларға тейешбеҙ, — тип мөрәжәғәт итте һөйләшеүҙә ҡатнашыусыларға республика Президенты.\n— Ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы, муниципаль һәм республика власы органдары үҙ бурысын тулыһынса үтәне, — тип белдерҙе Марат Мәһәҙиев һәм аныҡ һандар килтерҙе.\nҒәҙәттән тыш хәлдең эҙемтәләрен бөтөрөүгә бәйле төрлө сараларға — 339 млн һум, шул иҫәптән ҡасаба халҡына компенсация түләүгә 37 млн һум йүнәлтелгән.\n— Бер кешегә кәмендә 10, иң күбендә 50 мең һум иҫәбенән бер тапҡыр финанс ярҙамы күрһәтеүгә 8,5 миллион һум аҡса бүленде – был ярҙамды 1208 граждан алды; беренсе ихтыяждағы мөлкәтен өлөшләтә юғалтҡан ғаиләләргә финанс ярҙамы күрһәтеүгә һәр ғаилә ағзаһына 50 мең һум иҫәбенән 16 миллион 950 мең һум йүнәлтелде — был 98 ғаиләнән 347 кеше. Мөлкәтен тулыһынса юғалтҡан ғаиләләргә финанс ярҙамы күрһәтеүгә һәр ғаилә ағзаһына 100 мең һум иҫәбенән тағы 10 миллион 100 мең һум бүленде – был 39 ғаиләнән 101 кеше, — тип хәбәр итте Марат Мәһәҙиев.\nӘммә компенсацияларға дәғүә итеүселәрҙән һаман ғаризалар килә. Әлеге ваҡытта, Рафиҡ Мусин әйтеүенсә, ошондай 700-ҙән ашыу ғариза бар. Халыҡ һораған компенсацияларҙың дөйөм суммаһы 100 млн һумдан ашып китә.\nИглин районы хакимиәте башлығы һүҙҙәренсә, билдәләнгән тәртипкә ярашлы, ғәҙәттән тыш хәлдән һуң ойошторолған махсус комиссия тарафынан компенсацияға дәғүә итеүселәрҙән ғаризалар бер ай дауамында ҡабул ителгән. Был арала 650-нән ашыу ғариза бирелгән, федераль үҙәк уларҙың 128-ен генә хуплаған. Хакимиәт башлығы билдәләүенсә, компенсация түләүҙән баш тартыуға ғариза биреүселәрҙең Урманда теркәлмәүе төп сәбәп булған.\n— Һеҙ — район халҡының мәнфәғәтен күҙәтеүсе, ауыл халҡы мөмкин тиклем күберәк компенсация алһын өсөн бөтәһен дә эшләргә тейеш инегеҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.\nРеспублика башлығы билдәләүенсә, әгәр ғариза биргән кешеләрҙең Урманда милке булып, уға килтерелгән зыян документтар менән раҫланған икән, ауылда теркәлеү-теркәлмәүҙең бында ҡыҫылышы юҡ.\nПрезидент район башлығы алдында быға законлы нигеҙе булғандарҙың барыһына ла компенсация түләү өсөн аҡса табыу бурысын ҡуйҙы. Уның урындағы бюджет средстволары булыуы ла ихтимал.\nТеги: БР Президенты,Урман,компенсациялар


19 Июнь , 12:47\nӘ Рәжәп Рәйсәне яратып йөрөһә лә, йәштәр айырмаһы ун йыллап булғас, нисек һүҙ башларға ла белмәй ине. Ул төнө буйы уйланып сыҡты.\nПедучилище уҡып бөткән ҡыҙҙар Сығарылыш кисендә сыр-сыу килеп «яза» уйнайҙар. Алып барыусы:\n- Ә был кешегә ни яза? – тип, хәйләкәр йылмайып, арты менән ултырыусы ҡыҙҙан һораны.\n- Ултырғысҡа баҫһын да, ”эшкә барып урынлашҡас та, кейәүгә сығам!” - тип өс тапҡыр ҡысҡырһын.\nСая, дәртле, ҡыйыу Рәйсә шул арала ултырғысҡа осоп ҡына менде лә ҡулдарын өҫкә күтәреп, ҡыланыбыраҡ, шул һүҙҙәрҙе өс тапҡыр ҡабатланы.Шунан яйлап ҡына ултырғысҡа ултырып етди ҡиәфәттә:\n- Фәрештәнең “Амин!” тигән сағына тура килһен! - тип битен ике ҡуллап һыпырып ҡуйҙы. Китте шау-шыу, мәрәкәләшеп көлөүҙәр.\n- Әй, нәмә сыҡһа, шул Рәйсәнән сыға инде! - тип сырҡылдаштылар улар.\n- Ҡыҙҙар! Туйҙа "на халяву гулять итәбеҙ", тип шатланмай тороғоҙ әле! Мин кейәүгә сыҡҡансы, дөйәнең ҡойроғо ергә һөйрәлер әле! - тип шарҡылдап көлдө ул...\nРәйсә йәйге ялын ата-әсәһенә янып-бешеп бесән әҙерләшеп, аҙаҡ рәхәтләнеп һыу инеп-ҡыҙынып, еләк-емешен йыйышып, кис көндәре йылға буйына төшөп бейеп, күңелле үткәрҙе. Август аҙағында РОНОға барып күрше ауыл мәктәбенә йүнәлтмә алды ла, ҡустыһы менән мотоциклда ваҡ төйәк әйберҙәрен алып барып та килде.\nБөгөн йома көн. Ҡаланан ҡайтҡан йәштәр ҙә, уҡырға китәсәк студенттар ҙа клубта зыҡ ҡубып, күңел астылар. Ауыл уртаһындараҡ йәшәгән Рәйсәне бөгөн ике егет ҡапҡаға тиклем оҙатып ҡуйҙы. Икеһе лә ҡыҙҙы күптәнән ярата, ләкин береһе лә ул турала башлап өндәшергә ҡыймай йөрөй. Саматы уның класташы, мәктәп йылдарынан бирле дуҫтар, Рәжәбе - апайҙарының күршеһе, уны яҡын ғына туған ағай һымағыраҡ та күрә Рәйсә.\nБыл шаян ҡыҙҙан етди яуап алып булмаҫ инде, шулай булһа ла ятып ҡалғансы, атып ҡал, тип Рәжәп ҡапҡа төптәренә еткәс, һүҙ башланы.\n- Рәйсә, бына һин дә эшкә китәһең, беҙҙе оноторһоң, шунда тормошҡа ла сығырһың инде, - тине. Рәйсә шуҡ йылмайып ҡарап торҙо ла:\n- Әлбиттә, кем беренсе һората, шуға сығам инде, - тип сырҡылдап көлөп кереп тә китте. Самат быйыл техникумды бөтөп, яңы эш башланы, көҙгә армияға китә, шуға ҡыҙға йөрәген асырға баҙнат итмәй.\nӘ Рәжәп Рәйсәне яратып йөрөһә лә, йәштәр айырмаһы ун йыллап булғас, нисек һүҙ башларға ла белмәй ине. Ул төнө буйы уйланып сыҡты. Ҡыҙҙары күп булды уның, ләкин быға тиклем береһен дә ғүмерлек тормош юлдашы итеп күрмәне. Ғүмер йомғағын һүтә торғас, бер ваҡиға иҫенә төштө.\nБынан ун биш йыл элек Яңы йыл байрамында күршеләрҙә туй бара ине: Рәйсәнең иң оло апаһы килен булып төшкәйне. Ҡыңғыраулы аттар килеп туҡтау менән, көтөп торған бала-сағаларға аҡса, кәнфит һиптеләр. Шул саҡта биш йәшлек Рәйсә кәнфит йыям тип, ат аҫтына керҙе лә китте. Килен төшөрөү йолаһы буйынса һауаға мылтыҡ атҡан ыңғайы ат үрәпсеп китте лә, асыҡ ҡапҡанан алға ынтылды. Бына-бына ҡыҙҙы тапап иҙә тигәндә, Рәжәп һеләүһен йылғырлығы менән һикерҙе лә, ажғырып торған айғыр аҫтынан Рәйсәне тартып алып бер яҡ ситкә быраҡтырҙы, үҙе икенсе яҡҡа тәкмәсләп китте. Был күҙ асып йомған арала булған хәлде күбеһе, хатта Рәйсә үҙе лә, аңламай ҡалды. Ошонан һуң Рәжәптең нишләптер ошо ҡыҙыҡайҙы гел ҡурсалайһы килеп тик торҙо.\nБынан ике йыл элек шул теремек, шуҡ ҡыҙыҡай сая, шаян, дәртле һомғол буйлы һылыу ҡыҙға әйләнгәнен күреп хайран ҡалғайны ул. Шунан бирле “Рәйсә” тип йоҡларға ята, “Рәйсә” тип йоҡонан уяна. Рәжәп ҡыҙҙы үҙенә нисек ихтибар иттерергә белмәй яфаланды, ҡурсаҡ һымаҡ кейендергеһе, бүләктәр менән күмгеһе килде, ләкин һәр бер биргән бүләген оҙаҡ алмай ҡыртлашҡас,книгой он белмәй яфаланды. Ул былтыр уҡ мәһәргә тип алтын-көмөш биҙәүестәре алып ҡуйғайны, тик бер нисек тә яйын тура килтереп ҡыҙ менән аңлаша алманы. Ҡыҙ - йәш, ул әле хыял тулҡындарында йөҙә, ялҡынлы мөхәббәт көтәҙер, тип ҡурҡып, етди һөйләшәүҙе һаман-һаман һуҙа килде.\nБыл төндә Рәйсә лә йоҡламайынса хыялланып сыҡты. Ул бәләкәй саҡтан апаһына ҡунаҡҡа барған һайын ошо күрше ағайҙы йыш күрә ине. Рәжәп, эшләй башлап, отпускыһына ҡайтҡанда күршеләренә лә төрлө ят-ят күстәнәнәстәр алып ҡайта, ә Рәйсәгә йә ҡурсаҡ, йә фломастер, йә матур сәс ҡыҫтырғыс бүләк итә ине. Ә инде ҡыҙ педучилищеға уҡырға кергәс:\n- Буласаҡ педагогҡа! - тип бик ҡиммәтле текә ҡара дипломат бүләк итеп шаҡ ҡатырғайны. Шул көндән алып ун биш йәшлек Рәйсә егеткә икенсе күҙлектән ҡарай башланы. Әллә мин уға оҡшайыммы икән, тигән уйын, булмаҫ, һеңлеһе һымаҡ яҡын күрәҙер, тип күңел төпкөлөнә йәшерҙе. Дүрт йыл уҡыуында бындай ҡиммәтле бүләктәр бихисап йыйылды. Рәйсә "алмайым, уңайһыҙ", тип ҡалдырһа, “әтеү берәйһенә бүләк итегеҙ", тип әйтер ине. Улар хат та алышманылар, сәләм дә ебәрешмәнеләр, тик һирәкләп кенә апаларында осрашҡылай инеләр. Аҙаҡҡы ваҡытта Рәйсә егеттең ҡайтҡанын ишетһә, "осраҡлы осрашыуҙарға" үҙе осоп барып етә һала ине. Бер ваҡыт шулай ныҡ өҙгәләнеп көткәнендә,хатта шиғыр ҙа яҙып маташҡайны.\n- Һағындым, йәнкәйем, өҙөлөп,\nАрыным да, шикелле, көтөп.\nҒүмеркәйем үтә йүгереп,\nТик барыбер йәшәйем түҙеп.\nҠайтыр көндәреңде һанап,\nКиткән юлдарыңа ҡарап,\nКөн дә көтәм янып-көйөп,\nКүмерҙәргә ҡалмам һүрелеп.\nКөтәм... Көтөр кешем бар, тип һөйөнөп.\nҠыҙ ҡапыл бөтә ялҡынлы йөрәге менән Рәжәптең үҙенә яусылар ебәргәнен теләне.\n- Эй, Хоҙайым, эшкә урынлаштым инде, хәҙер һөйгәнем менән бергә булдырһаң ине, - тип теләктәр теләй-теләй таң аттырҙы.\nРәжәп тә был юлы тимерҙе ҡыҙыуында һуғырға булды: иртә таңдан еңгәләрен дер һелкетеп хәлде аңлатты ла, төшкә табан сумка тулы күстәнәстәрен тейәп, ике еңгәһен һоратырға ебәрҙе.\n- Һеҙҙә матур ҡыҙ үҫкән, беҙҙә батыр егет буй еткән, - тип буласаҡ ҡайныһына күлдәк менән таҫтамал, ҡәйнәһенә шау сәскә кашемир яулыҡ япты яусылар. Рәйсә уларҙың кемдән килгәндәрен аңлағас, ауыҙын йыя алмай йылмайып, йүгереп сәй табыны әҙерләне.\n- Ҡыҙыбыҙ йәш, берәй йыл эшләһен әле, - тип, ата-әсәһе ҡапыл ғына ни әйтергә белмәне, бер Рәйсәгә, бер яусыларға ғәжәпләнеп ҡараны. Ләкин телгә бөткән еңгәләренә тыңлау ҡайҙа ул, Рәжәпте маҡтапмы - маҡтанылар.\n- Себерҙә эшләй, аҡсаны көрәп ала. Ата-әсәһенең дә донъяһын яңыртып ҡуйҙы, өр-яңы машина ла алып ебәрҙе. Ауылдың күпме ҡыҙҙары өмөтләнһә лә, миңә тигән ҡыҙ тыумаған әле, тип кенә ҡуя ине. Бына һеҙҙең ҡыҙ үҫкәнен көткән инде. Эсмәй, тартмай – шәп егет! Ундай аҫыл егет тирә-яҡта берәү! - тип тә ебәрҙеләр.\nДимсе - диңгеҙ кистерә, тиҙәр бит, ҡыҙ яусыларға ҡарап торҙо ла: “Риза!” - тип оло яҡҡа керҙе лә китте.\n- Ҡыҙ кеше - өй зиннәте генә, йәштәрҙең ваҡытында башлы-күҙле булыуы хәйерле инде, - тип иртәгәһенә, бөтә шартын килтереп, никах туйы үткәрҙеләр.\n- Төшкән ереңә таш булып бат, ҡыҙым, - тип әсәһе фатихаһын биреп, оҙатып ҡалды. Күптән ҡауышыу сәғәте көткән Рәжәп:\n- Мин бөгөн донъяла иң бик бәхетле кеше, мине һайлағаныңа һиңә мең рәхмәт! Теге ваҡыт Хоҙайым буласаҡ кәләшеңде ҡотҡар тип, аңғартҡандыр инде миңә, - тип һаҡ ҡына ҡосаҡлап, ҡыҙҙан һөйөү тулы ҡарашын алманы.\n- Ҡәҙерлем, минең дә бөгөн теләгем ҡабул булды бит...\n- Рәхмәтлемен Хоҙайыма\nОсраштырған өсөң һинең менән.\nҠауыштырған өсөн һинең менән! - тип күңелендә тыуған шиғыр юлдарын уҡып һөйгәненә наҙланып ҡына һыйынды Рәйсә.


Өфөлә йәшәүсе Марсель Сабиров «Голос. Дети» проектында ҡатнашып үҙенсәлекле тауышы менән билдәле йырсыларҙы таң ҡалдырҙы\nКастингтан ул артабанғы турға үткәйне. Тамашасылар уның сығышын кисә беренсе каналда ҡарай алды.\nҠасандыр Робертино Лореттиға билдәлелек алып килгән йыр Өфөлә йәшәүсе 11 йәшлек Марсель Сабировты ла бөтә илгә танытты. Беренсе каналда барған «Голос. Дети» проектында уға жюри бөтә составында йөҙ менән боролдо.\nМарселдең кастинг үтеп проектҡа һайлап алыныуын ишеткәндән бирле яҡташтары уның сығышын көттө. Ә бәләкәй йондоҙ был ваҡытта тиҫтерҙәре менән Башҡорт опера һәм балет театрындағы балалар студияһына репетицияларға йөрөнө. Останкино сәхнәһендә йырларға батырсылыҡ иткән малай ырымдарға ышана.\nМарсель Сабиров, «Голос. Дети» музыкаль проектында ҡатнашыусы: «Миңә яуаплы сығыштар алдынан уҡытыусым талисман бирә. Ул бик ҡәҙерле һанала, сөнки 80-се йылдарҙан бирле килә. Ул бер таҫма, унда нимә яҙылғанын уҡығаным юҡ».\nМарсель баҫалҡылығы менән айырыла. Уның федераль кимәлдәге проектта ҡатнашыуын күптәр белмәй ҙә ҡалған.\nЛюбовь Липатова, балалар опера студияһы хормейстры: «Хәҙер балалар шул тиклем әүҙем. Улар әсәһе менән проектҡа ғариза ебәреп, кастингка саҡырыу алғас ҡына әйттеләр».\nМарсель Сабиров Өфөнөң 39-сы гимназияһында уҡый. Музыканан тыш, техника менән мауыға. Күсермәле аккумулятор эшләп алған - был шөғөл атаһынан күскән. Музыкаға һөйөүе әсәһе менән олатаһынан килә.\nЭльмира Сабирова, Марсель Сабировтың әсәһе: «Атайым профессиональ музыкант, йырсы ине. Мин дә сәнғәт училищеһын тамамланым. Балалар баҡсаһында уҡ музыка белгесе уның был һәләтен белеп байрамдарҙа йырларға ҡуша ине».\nӘ шулай ҙа бер процент талант эргәһендә туҡһан туғыҙы - тырышлыҡ. Проектҡа эләгеү менән Марсель туҡтап ҡалырға уйламай. Ул тауышын үҫтереү өҫтөндә эшләй. Артабан Мәскәүҙә Башҡортостан данын яҡлау өсөн.


Инфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Рабочая программа по башкирскому языку (КТП)\nМәктәп, Ватан( 2 сәғ)\nШиғырҙы тасуири уҡырға(3б.)\nӘҫәрҙе шыма уҡырға(4 б.)\nЙәйге хәтирәләр( 2сәғ)\nБашҡортостанда йәйге тәбиғәт.\nҺорауҙарға яуап бирергә(12 б.)\nКластан тыш уҡыу. Йәй уҡыған китаптарым.\nБалаларҙың йәйге эштәре.\nТәбиғәт бүләктәре( 2сәғ)\nБашҡортостанда көҙгө тәбиғәт.\nШиғырҙы ятларға( 23 б.)\nБалаларҙың, ололарҙың көҙгө эштэре,көҙгө байлыҡ.\nКластан тыш уҡыу.Икмәк тәме. Р.Сәғәҙиев.\nИлем тарихы, халҡым тарихы(2 сәғ)\nХалҡыбыҙҙың ауыр үткәне, михнәтле тормошо.\nУҡырға( 37 - 48б.)\nХалҡыбыҙҙың билдәле шәхестәре.\nУҡырға( 50 - 62 б.)\nКластан тыш уҡыу. Башҡортоҫтанда иҫтәлекле урындар.\nЙәшәү-Ватанға хеҙмәт итеү.\nХалыҡ әйтһә-хаҡ әйтә.\nБурай-бурай ҡарҙар яуа.\nУҡырға (111-118 б.)\nКластан тыш уҡыу. Яңы йыл менән.\nМәҡәлдәр ятларға(137 б.)\nСәсәндәрҙән тел ҡалыр.\nТасуири, шыма уҡырға(146 б.)\nКластан тыш уҡыу.Ҡобайыр. Ай,Уралым, Уралым.\nТасуири һәм шыма уҡырға(147-157 б.)\n8 март-ҡатын-ҡыҙҙар көнө.\nШиғыр ятларға( 163 б.)\nКластан тыш уҡыу.Күстәнәс. Д.Бүләков.\nТәбиғәттең теле асылған саҡ( 3сәғ)\nБашҡортостандағы яҙғы тәбиғәт күренештәре.\nШиғырҙарҙы тасуири уҡырға(181,183 б.)\nКластан тыш уҡыу.Яҙғы ташҡын. И.Насыри.\nОлоларҙың һәм балаларҙың яҙғы эштәре.\nҺорауҙарға яуап бирергә(185 б.)\nҠоштар, хайуандар һәм үҫемлектәр тормошо.\nШиғырҙарҙы тасуири уҡырға(185-189 б.)\nКеше матур булһын( 2 сәғ)\nКластан тыш уҡыу. Кем уңған? Ф.Туғыҙбаева\nКешеләрҙең һәйбәт һәм яман сифаттары, тәрбиәлелек.\nКешеләргә һәм тәбиғәткә яҡшы мөнәсәбәт.\nҺорауҙарға яуап бирергә(202-203 б.)\nКластан тыш уҡыу. Беренсе май. А.Игебаев.\nЯҙ һәм хеҙмәт байрамы.\nШыма уҡырға(204-205 б.)\nҺаумы, йәмле йәй.\nКластан тыш уҡыу. Йомғаҡлау.\nНомер материала: ДВ-022329


Ауылдарҙың күрке булған, тормош юлы фәһемле, абруйлы инәйҙәр тураһында яҙмалар \nӘбйәлил районы, Йәнекәй ауылында йәшәүсе, Дауытова Мәреүәт Хәмит ҡыҙы.\nӘсәйебеҙ колхозда бер эштән дә ҡалмай эшләй, ә төндәрен, ҡулы оҫта булғас, кешенең үтенесен кире ҡағырға ҡыймай, кейем тегә, балаҫ, әрмәк, шәлдәр һуға. Уның бешергән тәмле аштары, күпереп бешкән икмәктәре, бәлештәре, күпереп-ташып торған буҙаһы телеңде йоторлоҡ. Өлгөлө әсәй, өләсәй, алсаҡ, һәр кемгә кәңәшен биреүсе ағинәй, тыл ветераны.” Һуғыш балалары “ миҙалына лайыҡ була. Күп йылдар Һабан туйҙарында ҡул эштәре ярыштарында ҡатнашып урындар, ҡиммәтле бүләктәр ала. Әле лә әсәйебеҙ оло йәшенә ҡарамаҫтан, өйөбөҙҙөң нигеҙен ташламай, йылы аштарын әҙерләп, балаларын, тыуғандарын үҙенең янына йыйып, хөрмәт итә. Балаларына, ейән-ейәнсәрҙәренә, йылы ойоҡбаштар бәйләп ҡыуандыра (Ямиля Хисматова). Ауылым инәйҙәре\nБашҡортостан, Бөрйән районы - panoramio\nИнәйҙәрем...Балалар үҫтергән, ғаилә тәрбиәләгән, тәүҙә колхозда, унан һуң совхозда һыйыр һауған, быҙау, һарыҡ ҡараған, картуф, сөгөлдөр утаған, аҙаҡ уны йыйып алып, тапшырған, бесән сапҡан, һуғыш мәлендә ирҙәрен, улдарын яуға оҙатып, йылдар буйы уларҙы көткән, ерен дә һөргән, игенен дә сәскән, трактор йөрөткән, үгеҙ егеп, йөк ташыған һәм башҡа бик күп эш башҡарған инәйҙәрем.\nМин – һуғыштан һуң ете йыл уҙғас тыуған бала. Революция, граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы осорон кисергән инәйҙәр менән йәшәгән бала, үҫмер сағымды улар менән бергә үткәргән быуын вәкиле. Бына шул атап кителгән осорҙа ауылымдың донъя тотҡалары булған ҡатындар тураһында был яҙмам.\nУл йылдарҙа Байышта ике урам ине. Урғаҙаның теге яҡтары беҙҙе «аръяҡтар», беҙ ҙә уларҙы «аръяҡтар» ти инек. Беҙҙең биръяҡ – оҙонораҡ. Магазинға тиклемге өлөш – түбән яҡ, ары – үръяҡ. Ауылдағы бөтөн инәйҙәр ҡәҙерле, һәм һәр береһе тураһында әйтер йылы һүҙ, матур хәтирә бар. Әле мин түбәнъяҡ инәйҙәре тураһында яҙырға йыйынам.\nУлар тураһында уйлай башлаһам, иң алда Камал инәй күҙ алдыма килә. Тулы исеме – Ғәйникамал. Мин белгән беренсе өйө ауылдың иң осонда ине. Өләсәйем, ниңә шул тиклем ярлы ул, тигән һорауға: «Үҙ балалары булмағас, шулай инде.Тәүге ире һуғышта үлә. Икенсе бабайы менән дә оҙаҡ йәшәй алманы Ғәйникамал. Бабай үлгәс, үгәй балалары сығарып ебәрҙеләр. Ауылда уның яҡын әҡрәбәһе лә юҡ ине. Шул әллә ҡасандан буш торған таш өйҙө төҙәтеп инде», – тине. Ҡалын итеп таштан һалынған өйҙөң түбәһенә нәҙек бүрәнәләрҙе теҙеп һалып, өҫтөнә һалам һалынған, уның өҫтөнән балсыҡ һәм тупраҡ түшәлгән. Иҙәне лә балсыҡтан. Инәй уны шыйыҡ масса менән тигеҙләп,ҡатырып ала ине. Стена ҡалын булғас, тәҙрә төбө иркен. Урындыҡ (һике), өйҙөң дүрттән бер өлөшөн алып торған мейес, мейес менән һике араһында – ағас кәштәләр.\nМәктәпкә барып, М. Ғафури әҫәрҙәрен өйрәнгәндә, ярлыларҙың донъяһын Камал инәйҙең шул өйө итеп күҙ алдына баҫтыра инем. Әммә инәй үҙе шул йәмһеҙерәк донъяһының киреһе булды: һәр ваҡыт ап-аҡ яулыҡ ябынған, аҡ күлдәкле. Зәңгәр күҙҙәрен көлдөрөп, йылмайып йөрөр ине. Яңғыҙ йәшәгәс, берәй баланы йә оло инәйҙе йоҡларға ала. Кисен әкиәт һөйләй. Эше булһа, миңә һабын иҙеп бирә лә, һалам бөртөгө менән шул шыйыҡсаны киң тәҙрә төбөнә ултырып, төрлө төҫтәге шарҙар осорам.\nЭскән сәйҙәренеңең ҡаптарын ташламай, матур итеп кәштәһенең төбөнә теҙеп ҡуя. Уҡыуға йөрөй башлағас, сәй ҡурғаштарын һорап алып, йондоҙсоҡтар ҡырҡып, ҡара күлдәккә тегәбеҙ. Осона ай ҡуйып,ҡалпаҡ эшләп кейәбеҙ. Шыршы байрамына арналған костюмыбыҙға «Айлы төн», «Айһылыу», «Төн ҡыҙы» тип исем атайбыҙ.\nБына Камал инәй ҙә беҙҙең ҡаршыға ғына таҡта иҙәнле, таҡта түбәле өйгә күсте. Айнулла ағайҙар аръяҡҡа йорт һалып сыҡҡас, уларҙың иҫке өйөн һатып алды. Шул тиклем ҡыуанды ул! Иҙәндәрен ҡырып, һап-һары итеп йыуа ине.Уның көлгә күмеп бешергән икмәге лә матур, ҡыҙғылт һары ғына. Ҙур кешеләй итеп: «Ҡыҙым, әйҙә, яңы икмәк менән сәй эсәйек», – тип саҡыра. Йылы икмәк киҫәгенең эсенә май ҡыҫтырып, тәмле итеп ашайбыҙ. Ҡайһы саҡта табынға сейәле май ҙа сығып ҡуя. Бер һыйыр тотто инәй. Табыны һыйлы булды. Йәйен емеш-еләккә йөрөнө. Шуға сейәле, муйыллы майҙар, таш келәттән сыҡҡан һуҙылып торған ҡаймаҡ, камауай шәкәр ашъяулыҡҡа ҡуна. Һарайы урам ҡапҡаға яҡын, көтөүгә һыйырҙы шунан ҡыуа. Ә ишек алдындағы үлән тапалмай: төрлө сәскәләр үҫә. Йылғаға уның урамы аша берләм һуҡмаҡтан йөрөйбөҙ. Матур сәскәләргә һоҡланабыҙ. Уларҙы өҙөргә рөхсәт итмәй инәй. Беҙҙең ауыл ялан зонаһында урынлашһа ла, тауҙары ла, ағаслыҡтары ла, йылғаһы ла бар. Әммә утынға ҡытлыҡ һәр ерҙә булғандыр. Яҙ етһә, тиҙәк һуға торғайныҡ. Ҡыш буйы йыйылған мал тиҙәген таратып, кистән мул итеп һыу һибеп ҡуялар. Иртәнсәк һыбайлы үҫмерме,егетме килеп, тиреҫте тапата.Унан өмәгә саҡырылған балалар, ҡалыптарҙы тотоп килеп, тиҙәк һуғабыҙ. Берәү һәнәк менән һалып тора, үҙебеҙ йә төплө, йә төпһөҙ ҡалыпҡа һалынған массаны яланаяҡ ныҡ итеп тапап, тығыҙлайбыҙ. Төпһөҙ ҡалыптар, әлбиттә, мәшәҡәтерәк. Уны, һыу һибелгән таҡта буйлатып, өҫкә ҡала торған өлөшөн шыма итеп тартып алырға кәрәк. Һәр кемгә айырым биләмә бүлеп бирелә (сөнки аҙаҡ беҙҙең эш иҫәпләнеп, аҡса түләнә). Өмәселәрҙе төшөн аш менән һыйлайҙар.Эш бөткәс, йылға тултырып һыу ингәндән һуң, бутҡа, бауырһаҡтар менән сәй эсерәләр.\nТиҙәк өмәһе тураһында мин бер әҙәбиәттә лә уҡығаным юҡ, шуға бер аҙ туҡталырға булдым. Тиҙәк бер аҙ һурыҡҡас, уны әйләндереп, икешәрен бер-береһенә һөйәп ҡуялар. Аҙаҡ уларҙың төркөмдәре ҙурая бара, һөҙөмтәлә ҙур бер өйөм барлыҡҡа килә. Ҡыш шул тиҙәктәрҙе ваҡлап, мейескә яға инек. Ә эшләп алған аҡсабыҙға китап, дәфтәр һатып алабыҙ.\nОшо өмәләргә иң теләп барғаныбыҙ – Камал инәй өмәһе. Сөнки ул беҙҙе йылы һүҙҙәр менән маҡтап-маҡтап эшләтә, көсләп-көсләп ашата, һыйлай. Матур йылмайып йөрөгән сағы кеүек, уның бойоҡ саҡтары ла булды. Ниҙәр уйлап ултырғандыр матур инәй: «Эййй, бәхетең тишек тоҡсайҙа булғас, ни хәл ҡылаһың инде!», – тип ҡуя торғайны.\nКамал инәй һөлөк һалыу оҫтаһы булды. Ҡан тамырҙары менән ыҙа сиккәндәр уға һөлөк ҡуйҙырырға йөрөрҙәр ине. Ҡыҙыл кирбесте ҡыҙҙырып, теше һыҙлаған, эске органдарына һалҡын алдырғандарҙы ла дауаланы. Уның тәҙрә төбөндә таҙа һыулы банкала һөлөктәр йөҙә ине. Шуларҙы ҡыҙыҡһынып күҙәтә инек.\nКамал инәй алтмыш – алтмыш биш йәштәрҙә был яҡты донъя менән хушлашты. Әсәй-өләсәйҙәрҙең: «Ғәйникамал нәҙек менән ауырый», – тип шыбырлап ҡына һөйләшкәндәрен ишетеп, нәҙеге ни икән, тип ҡайғырғаным хәтерҙә. Түшәккә ятҡас, тәүге иренең балалары (уны йәшләй генә ҡатыны үлгән иргә биргән булғандар) алып ҡайтып киттеләр. Ул киткәс, беҙҙең түбән остоң бер йәме, ҡото кәмене...Баймаҡ ҡалаһында ерләнде инде Камал инәй.\nМинең ҡәртәсәйем «шәлсе Айһылыу» исемен йөрөттө. Ул ҡатын-ҡыҙ өсөн станокта кәзә мамығынан шәл һуға торғайны. Шәлгә заказ туҡтап торһа, ҡылдан йәки сепрәктән балаҫтар һуҡты. Өйҙөң байтаҡ өлөшөн алып, станогы тора. Заказ үҙебеҙҙән генә түгел, күрше-тирә ауылдарҙан да күп булды. Өләсәй (ул ҡәртәсәй тип әйттермәне) киң күңелле, кешегә ярҙамсыл булды. «Ярты икмәге булһа, Айһылыу ҡунаҡ саҡыра», – тигәндәр әбейҙәр уның тураһында. «Ҡара иҫәпкә» шәп ине. Арифметика, математиканан ҡараламала иҫәпләп сығарырға иренһәк, өләсәйҙең зиһенен эшкә ҡуша инек. Өләсәйебеҙҙең ҡараһүҙҙәрен тыңлап, йомаҡтарын сисеп, күңелле кистәр үткәрәбеҙ.\nӘсәйемдең һеңлеһе Ғәйшә апай беҙҙә йәшәп, һауынсы булып эшләне. Өләсәйҙең һорауы буйынса «Ырғыҙ» романын уҡый (әҫәрҙең яңы донъя күргән сағы), беҙ ҙә тыңлайбыҙ. Тик сәғәт ун берҙә моторҙы һүндерәләр. Үкенә-үкенә йоҡларға ятабыҙ. «Беҙҙең өйҙөң йәме» донъя күргәндә лә мин уҡыуға бармаған инем әле. Ваҡыты булғанда ғына, инәлә-инәлә апайҙан уҡыта инем.\nКамал инәйҙең уң яҡ күршеһе Хөмәйрә инәй булды. Ғатаулла олатай һуғышҡа киткәндә, Хөмәйрә инәй дүрт ҡыҙы, ҡәйнәһе менән ҡала. Ауыр яралар менән фронттан ҡайтҡан кеше Байышта йорт төҙөп, ғаиләһен күсереп, нигеҙен нығытып өлгөрҙө. Ғатаулла олатайҙың улдар үҫтерергә теләге ҙур булғандыр инде. Һуғыштан һуң уларҙың өс улы тыуып ҡала. Тик олатайҙың ғүмере генә ҡыҫҡа булды. Фронтта алған яралар уны иртә алып китте был донъянан. Тыл хеҙмәте ауырлығын күргән инәйгә улдарын яңғыҙ үҫтерергә тура килә. Ҡәйнәһен тәрбиәләп, бер ҡыҙын ерләп, балаларын башлы-күҙле итеп, туйҙар үткәргән инәй 96 йыл йәшәп, бынан ун йыл элек донъя ҡуйҙы.\nКамал инәйҙең һул яҡ күршеһе – унан 15-20 йәшкә кесе Мәрфуға инәй булды. Ул төҫө менән күршеһенең ҡапма-ҡаршылығы: ҡап-ҡара сәсле, ҡара күҙле, ҡуңыр йөҙлө инәй ине. Бик уңған, эштә «ҡара тырыш» ҡатын булып күҙ алдында тора. Һарыҡтар ҡараны ул. «Сәкмәнщица» ти торғайнылар. Совхоз һарайында ла, үҙ йортонда ла билен быуып мал ҡараны. Фуфайканың өҫтөнән алъяпҡыс йә халат кейеп, билен быуып йөрөр ине.\nМәрфуға инәй ҙә, яңғыҙ йәшәмәһә лә, яңғыҙ ҡатын булды. Һуғыш башланыр алдынан уны Сыңғыҙ ауылынан Сирбаев тигән егеткә кейәүгә бирәләр. Балалары булырға ла өлгөрмәй, кейәүен фронтҡа оҙаталар. Сыңғыҙҙа иренең үлем хәбәре килгәнсе йәшәй ҙә, әсәһе янына ҡайта. Берәр балам булһа, әллә, туғандары араһында йәшәһен, тип, шунда ҡалыр инем, тигәне хәтерҙә. Уның ҡайтыуы әсәһе Гөлзәғифә инәйгә ҙур ярҙам булған. Тәүге иренән Мәрфуға, Ғәниулла, Риза тигән балалары ҡала. Ҡолмөхәмәтовтарҙы, хәлле йәшәгәндәре өсөн, халыҡ дошмандары, тиеп, Себергә ебәрәләр. Шунда вафат булып ҡалалар. Колхозға Өфө яғынан мал ҡыуып килеүселәрҙең Миңлеғәли исемлеһен Гөлзәғифә инәйгә фатирға ҡуялар. Ул тол ир икән. Инәйгә тәҡдим яһай. Ҡайтып ҡыҙы Йәмиләне алып килә. Шулай дүрт бала өҫтөнә уртаҡ балалары Таһир, Кәрим, Зәүрә тыуа. Миңлеғәли Хәбирйәнов фронтта һәләк була. Ғәниулла олатай ҙа йәшләй генә фронтҡа алына. 1952 йылда ғына тыуған яҡтарға әйләнеп ҡайта. Биш баланы әсәһенә Мәрфуға инәй ҡарап үҫтерешә. Улар үҙаллы йәшәй башлағас та, яңғыҙ йәшәмәй. Риза ҡустыһының ҡатыны үлгәс, етем ҡалған балаларының береһен үҙ тәрбиәһенә ала.\nМәрфуға инәйҙең йорто ялт итеп торҙо. «Мейестәре ап-аҡ, плитәләре таҙа, хатта һыу тамған эҙе лә юҡ», – ти торғайны әсәйем. Мәрфуға инәй күрше-тирәгә үтескә аҡса биреп тора торғайны. Шул йыйнаҡлығы, аҡса тота белеүе өҫтөнә, уның йорто түбәнге оста иң матуры ине.\nАрыраҡ Латифа инәй йәшәне. Гөлзәғифә инәйҙең килендәше булараҡ, ул да халыҡ дошманының ҡатыны ине. Ҡолмөхәмәтовтарҙың барыһын да, хәлле йәшәгәндәре өсөн, Себергә һөрөп ебәрә Совет власы. Латифа инәйҙең ике улы булды: Зәйнулла, Әхәт. Зәйнулла олатай фронтта контузия алып ҡайта. Бик грамоталы ине, тип һөйләй торғанылар. Фронттан ҡайтҡас, Маһикамал тигән һылыуға өйләнә. Ике бала тыуып, өсөнсөһө ҡорһаҡта саҡта, башҡа алған контузия эҙемтәһенән ул ауырый башлай. Ҡатыны, балаларын алып, әсәһенә ҡайтып китә. Әхәт ағай, өйләнеп, ғаиләһе менән совхоз үҙәгенә күсте.Латифа инәй, ғүмеренең ахырынаса ауырыу улын яңғыҙ ҡараны. «Ни тиклем ыҙалаһам да, ситтәр алдында уф тимәм», – ти торғаны. Хөкүмәт тарафынан ветерандарға әллә ни ярҙам булмағандыр, ул осорҙа. Зәйнулла олатайға 70-се йылдарҙа совхоздың кирбес өйөнән бер бүлмә бирҙеләр.\nАрыраҡ фронтовик Нуриәхмәт олатай менән Сәхипъямал инәй йәшәне. Уларҙың ике еткән улы, һуғыштан һуң тыуған бер ҡыҙы бар. Сәхипъямал инәй эшкә уңған, телдәр, торғаны бер тере энциклопедия ине. Өлкән улы, Нурислам ағай, рус теле уҡытыусыһы, төҫкә сибәр, мәҙәниәтле кеше булды. Әсәһенең зиһененә таянып, Юлыевтарҙың (Юлый тархан тоҡомо) шәжәрәһен ул төҙөнө. Шул тиклем тармаҡлы-тармаҡлы быуындар теҙмәһен нисек хәтерендә тота алғандыр Сәхип инәй? Уның ҡаҡса кәүҙәһе, көслөрәк ел иҫһә, яҙып ябынған яулығын парус итеп, һауала йөҙөп китер кеүек ине.\nҒәлиә инәй – Фәтхулла олатайҙың икенсе ҡатыны. Етем ҡалған дүрт бала өҫтөнә килгән. Бала йәнле, кешегә йомшаҡ һүҙле, ярҙамсыл инәй. Яңғаҙы ауылынан Мәскәүгә, Парижға барып бейеп ҡайтҡан Барлыбаевтың ҡыҙы ине. Бешереү-төшөрөүгә оҫта булды. Туй булһа, туғалы ҡунаҡ саҡырһалар, ул ярҙамға килә. Фәтхулла олатайға тағы ике ул табып бирҙе. Барыһын да күҙле-башлы итеп, тормош юлына аяҡ баҫтырҙылар.\nУн ике бала табып үҫтереүсе герой-әсә Мәғәтифә инәй һауынсы булып эшләне. Ғаилә башлығы Вәғиз олатай йәшләй генә фронтҡа алынып, ҡулын өҙҙөрөп ҡайтҡан ине. Шуның өсөн уны үҙенең артынан - сулаҡ; эшсән, уңған булғаны, етеш йәшәгәне өсөн кулак тинеләр. Бер мәл Мәғәтифә инәй минең менән ҡыҙы Хәмиҙәнең уйнағанды ҡарап ултыра. Мин өләсәйем тегеп биргән ҡара сатиндың эсенә һарыҡ йөнө һалып һырылған пальто кейгәнмен Инәй: «Ҡыҙым, һин инде был пальтоны кеймә. Атайыңа әйт, яңғыҙ ҡыҙыңа магазин пальтоһы алып бирә алмайһыңмы? Был пальтоны эткә түшәк итеп бирәм, тигән», – ти. Мин: «Хәмиҙәнеке магазинданмы?» – тим. Ул ике ағаһынан ҡалған малайҙар пальтоһынан булһа ла, фабрикала тегелгәнде кейгәйне шул.\n«Ярай, әйтермен. Ана, Вәғиз олатай һыңар ҡуллы булһа ла, балаларына магазин пальтоһы алып кейҙерә, тиермен». Мәғәтифә инәй көлдө-көлдө лә: «Бәләкәй генә булһаң да, йәздеүһең шул, ҡыҙым», – тине. Минең оҙон ғына монологтан һуң,бер аҙ күҙ йәше лә ҡушылғас, Сибайҙанмы, Баймаҡтанмы фабрикала тегелгән пальто алып ҡайтып бирҙеләр. Мин ул саҡта фабрика һүҙен дә белмәй инем әле. Күлдәк, пальтоларҙы икенсе, ҙурыраҡ магазинда тектереп килтерәләр, тип уйлай инем.\nМәғәтифә инәйҙәрҙең ҡаршыһында ҡәйнәһе Хөсниә инәй йәшәне. Ул баҡсасы булараҡ хәтерҙә ҡалған. Вәғиз улының һәм уның ғына йорт алдында оҙон, бөҙрә тирәктәр үҫә ине. Зәкәриә олатай улы менән Свердлауға ылау сапҡанда бер урыҫ үҫентеләр биреп ҡайтарған икән. Ә картуф баҡсаһының алғы өлөшөндә кишер, ҡыяр, кәбеҫтә, һуған үҫә. Малайҙар шунда төшкөләй торғайны. «Әсәйегеҙгә әйтегеҙ ҙә, минән орлоҡ алып, үҙегеҙ үҫтерегеҙ», – тигәнен хәтерләйем. Хөсниә инәйҙең күршеһе Нәзифә инәй ҡомалаҡ йыйып, унан әсетке эшләп, ҡабарып торған икмәктәр бешереүе менән дан тотто. Һуғышҡа ҡәҙәр тыуған ике ҡыҙы, бер улы менән Фәхраз олатайҙы көтөп алғандар. Һуғыштан һуң бер ҡыҙ, бер ул тапҡан инәй ҡаты ғына булды. Уларҙың фронтта йөрөп, «ҡаны боҙолоп ҡайтҡан» ирҙәре менән килешеп йәшәүе лә еңелдән булмағандыр. Өлкән улы Хәйривара өйләнеп, улы тыуғас, уның һәм Нәзифә инәйҙең кинйә ҡыҙы Йәнифәнең сәңгелдәктәре йәнәшә элеүле тора.\nҺуғыштан һуң, күҙ-баш алғас, 50-60-сы йылдарҙа ауылда күпләп йорттар яңыртылды. Һәр бер йорт янында яңы буралар торор ине. Аҙаҡ, йорт күтәргәндә, өмәләр яһала. Һарыҡ һуялар, бал әсетелә, тәм-том бешерелә. Нәзифә инәйҙән яҫтыҡ ҡәҙәре ҡомалаҡ икмәге бешертеп алалар. Ул йылдарҙа төҙөлгән ҡайһы йорттар әле лә бар әле.\nБирерәк Ғәйникамал инәй йәшәне.Ун һигеҙ йәше тулыр тулмаҫ бер улын фронтҡа алалар.Ул һуғыштан әйләнеп ҡайтмай. Ике улын, ике ҡыҙын яңғыҙ аяҡҡа баҫтыра. Сабирйән улы Темәс педучилищеһын, ситтән тороп Свердловск пединститутын тамамлап, партия органдарында эшләне, мәктәптәрҙе етәкләгән осоро яңы мәктәптәр төҙөтөүгә күп көс һалды. Ирен, халыҡ дошманы тиеп, шахтаға эшкә ебәрәләр, шунда үлеп ҡала. Фронттан һалдаттар ҡайта башлағас, ауыл халҡы күрергә бара. Хәсәнов Зәкирйән олатай ҡайтҡас та, халыҡ йыйыла. Ҡара ҡашлы, ҡара мыйыҡлы һалдатты күргәс, Ғәйникамал инәй: «Хас Сталин, хас Сталин бит был!», – тигән икән. Шунан алып Байыштың үҙ Сталины булды.\nБирерәк өләсәйемдең (ҡартәсәйемдең) ҡыҙы Гөлйәмилә инәй йәшәне. Уны Манһыр ауылына кейәүгә биргәндәр. Ирен фронтҡа алғанда ҡулында бер балаһы, ҡорһағында икенсеһе менән ҡала. «Эээййй, тыумайынса етем ҡалды ҡайһы бер балалар», – тип уфтана ине өләсәй. Ошо инәйем эшкә егәрле, телгә үткер, ирҙәрсә көслө булды. Ул килә башлаһа, нигеҙ буйынан үткәнендә, миңә өй һелкенгән кеүек тойола ине. «Бөлөлә (Гөлйәмилә, тип әйтә белмәгәнмен инде) инәй килә. Ҡайҙа ғына йәшенәйем?», – тип йүгергеләгәнем хәтерҙә. Үҙенең ҡыҙҙары булмағанғамы, бигерәк тә ҡыҙҙарҙы тупылдатып һөйөргә яратты. Ул миңә төрлө таҡмаҡтар өйрәтә ине. Бер ваҡыт мине магазинға («лавкаға») алып барҙы. Әмәлгә ҡалғандай, Байыштан 3-4 саҡырымда ятҡан Күктүбәлә йәшәүсе Иҙрис ағай (әсәйемдең ҡустыһы) килеп инде. «Һаумы,ҡоҙа? Егет булып етеп киләһең. Ҡасан өйләнәһең?», – тип шаяртты инәй ҡоҙаһын. «Тиҙ арала өйләнергә уйлаған юҡ әле», – ти ағайым. Үҙе ҡып-ҡыҙыл булды. «Рәйсә, күктүбәләр тураһында мин өйрәткән таҡмаҡтарҙы йырлап ишеттер әле ағайыңа». Мин байтаҡ икеләнеп торҙом. Ағайым да йәл, инәйҙән дә шыртлайым. Магазинға йыйылғандар: «Йә, йә, беҙ ҙә тыңлайыҡ!», – тиҙәр. Таҡмаҡлап әйттемме,шиғыр итеп һөйләнемме, йөръәт иттем:\nБайыш ауылы ҡыҙҙары\nҠыҙарып бешкән еләктәй.\nТөбө төшкән силәктәй.\nБайыш ауылы егеттәре\nЮнып һалған уҡтай.\nСығарып түккән ...уҡтай.\nКешеләр көлөп ебәрҙе. Бахыр ағайым бер ҡыҙарҙы, бер ағарҙы һәм магазиндан сығып һыҙҙы. Һатыусы миңә кәнфит, печенье тотторҙо. Еңеүсе булып ҡайтып, хәлде ҡәртәсәйгә һөйләнем. Ул бик лояль кеше ине. «Ҡайһылай оят булған! Башҡаса кеше һүҙен ҡабатлар алдынан, уйла. Иҙрис ағайыңдың күҙенә нисек күренерһең?», – тине. Миңә 3,5-4 йәш тирәһе, ағайға ун ете генә йәш булған икән.\nГөлйәмилә инәй түбән остар өсөн таштан ҡара мунса һалдырҙы,яҡын ғына ҡоҙоғон да ҡаҙҙырҙы.\nСиратлап яға инек ул мунсаны. «Ғаилә башлыҡтары булған ирҙәр төҙөй алмаған мунсаны һин төҙөттөң», – тигәндәргә: «Мин дә ғаилә башлығы бит», – ти ине.Уның ҡырып йыуған иҙәндәре һары балауыҙҙай, тәҙрә ҡорғандары, мейестәре ап-аҡ булды. Иҙән буяу, семәрле тәҙрә ҡапҡастары эшләтеп, уларҙы төрлө төҫкә буяу, йорт биҙәүгә лә ул беренселәрҙән булып тотондо.\nҠанита инәйҙең ҡыҙҙары булманы. Башҡаланған ике улы (әмәлгә ҡалғандай, икеһе лә беҙҙең ике яҡ күршеләр ине) булды. Өсөнсө улы, армиянан һуң Свердловскиҙа ҡалып, шунда өйләнеп йәшәне. Илленсе йылдар уртаһына тиклем берәйһе сит ауылға ҡунаҡҡа, туйға барһа, ауыл менән кейендереп ебәрәләр ине. Урғаҙа колхозының Йылайыр орлоҡсолоҡ совхозына ҡушылып башлаған мәле. Күрше Күктүбә бригадаһы менән Байыш бригадаһы ҡатындары ҡунаҡҡа йөрөшәләр. Ҡанита инәй ҙә бригадаһындағы ҡатындар менән Күктүбәгә Райхан инәйгә ҡунаҡҡа саҡырыла. Ә беҙ, Бәҙерниса өләсәйҙең ейән-ейәнсәрҙәре, бер аҙна Күктүбәлә, бер аҙна Байышта була инек. Шулай, өләсәйҙең күршеһенә ҡунаҡтар килгәс, инеп, уйын, бейеүҙәрҙе тамаша ҡылабыҙ. Бына уртаға бейергә Ҡанита инәйҙе саҡырҙылар. Ул яурынына ҙур һуҡҡан шәл һалып,уның остарын ике ҡулына тотоп,болғай-болғай бейей.\n«Бейе, бейе Ҡанита, Бейеүселәр – Байышта. Быйма кейеп бейегәнсе Килер инең калушта!» – тип таҡмаҡ әйтеүселәргә:\n«Сәй эсәм тәмләп кенә, Сәйҙәрем – грузинский. Шәлкәйем – айһылыуский, Ә быймам – камалский!» – булды яуабы.\nТамашасылар көлөп ебәрҙе. Ә миңә был таҡмаҡ оҡшаманы. Ҡәртәсәйем менән күрше инәйемдең исемен ҡыҫтырып таҡмаҡ әйтләр, тағы көләләр!\nБайышҡа ҡайтыу менән ҡунаҡ барышын, таҡмаҡтарҙың йөкмәткеһен һөйләп бирҙем. Ҡәртәсәйем:\n– Һеҙҙән кейем алғанды белмәһендәр ине, – тигән Ҡанита үҙен-үҙе фашлаған.\n– Эсемлектәре көслө булғандыр ҡоҙағыйҙарҙың, – тип көлдө. Ҡанита инәй үҙе лә ишетә был тарихты.\n– Рәйсә нишләп йөрөгән унда? Күрмәнемсе, таҡмаҡ әйтмәҫ инем», – тигән.\nКүктүбәгә ҡунаҡҡа йөрөүҙәрҙең тағы бер ғилләһе лә бар. Ҡанита инәйҙең ейәне Фазуллаларҙың өләсәһе Таулыҡайҙа, Байышевтарҙың – Беренсе Этҡолда. Бик алыҫ. Ҡустым Хәлфетдин уларҙы бик йәлләй торғайны. «Ҡартатай - ҡәртәсәйҙәре күрше генә, өләсәйҙәре бик алыҫта. Беҙҙең һымаҡ уларға йәйәүләп барып етә алмайҙар»,-тип, биш-алты малайҙы йыйып ала ла, йәйәүләтеп Күктүбәгә ҡунаҡҡа алып китә. Улар «ҡунаҡ булып»,бер көн иҙәндә теҙелешеп йоҡлап, иртәгәһенә өс-дүрт саҡрым араны йүгерә-йүгерә ҡайтып киләләр. Күрше класташы Фазулла менән бик ныҡ дуҫ булдылар.\nФизкультура дәресендә беҙҙе, башланғыс кластарҙы ауылдың ике яғындағы тауҙарға сана шыуырға йөрөтәләр ине. Көтә торғас, ауылға урман яғынан бер ҙур санаға балалар санаһы тейәп, оҫта килде. Әсәйем, ботлоҡ биҙрә бойҙайға алмаштырып, бер матур ғына «йәшәнкәле» («лежанкалы»лыр) сана алып ҡалды. Иртәгә – физкультура! Санама Мөршиҙәне лә ултыртып, икәүләп шыуырбыҙ. Тәнәфестә сананы алырға ҡайттым. Сана ла, ҡустым да юҡ. Күршеләме икән, тип барһам, бер ни аңламай торам.Түмәр өҫтөнә һалып, Хәлфетдин менән Фазулла минең санамды, йәшәнкәле санамды ҡап уртаға бысып төшөрөп торалар.Илай-илай өйгә ҡайттым. Гөлйәмилә инәй беҙҙә ине.\n– Ни булды? Ниңә шулай ҡысҡырып илайһың?\n– Теге малайҙар матур санамды бысҡандар. Алйотоғоҙ, дуҫымдың санаһы юҡ бит, икәү итеп алабыҙ, – ти.\n– Ярай, илама. Алйот түгел әле ул ҡустың. Дуҫын уйлап, бысҡандар бит. Сананың эштән сығырын белмәгән бит ул.Мин һиңә Заһиранан сана һорап алып бирәм, – тип, сана табып биреп, шыуырға оҙатты.\n...Эй, инәкәйҙәрем! Донъя тотҡаһы булған бит улар! Аҡ яулыҡлы, аҡ күлдәкле, аҡ күңелле инәйҙәрем!\nУларҙы мин нескә билле ҡырмыҫҡаларға оҡшатам.Үҙҙәренән дә ҙур донъя йөгөн яурындарына һалғандар ҙа,тормош һуҡмағынан елепме еләләр!\nУлар булғанға ауыр саҡтарҙа ла һәр бер өйҙә ут янды. Мөрйәләрҙән төтөн сыҡты. Һәр бер йортта ризыҡ әҙерләнде. Балалар үҫте. Яугирҙар бер аҙ туҙған йорттарына, ҡаҡшаңҡыраған хужалыҡтарына әйләнеп ҡайтты.Ҡаҡшаһа ла,туҙһа ла ҡайтыр йорттары, ғаиләһе, көткән әсәһе, ҡатыны булды.\nУлар – минең инәйҙәрем. Беҙгә аҡыл өйрәтеп, һөйөп тә, ҡаты итеп тә әйтә, өйрәтә белгән кешеләр.\n...Был яҙмамды «Бала сағым» тигән шиғырымдан юлдар менән тамамлағым килә:\n...Бала сағым – инәйҙәрем,\nҠыҙ тыялар ҡырҡлап өйҙән.\nШуға беҙгә һис ят түгел –\nТыйнаҡ булыу – бәләкәйҙән.\nБала сағым – тыуған яғым –\nЗәңгәр тауҙар илгенәһе.\nҺаман йәшәй миңә йәнәш,\nИнде үҙем – ил инәһе.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Ауыл_инәйҙәре&oldid=21166»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:11 3 июль 2020 үҙгәртелгән.


Һаҡ булығыҙ: үләндәр ҙә ағыулы » «Йәшлек» гәзите\nГазета "Йәшлек" » Һаулыҡ һаҡлау » Һаҡ булығыҙ: үләндәр ҙә ағыулы\nҺаулыҡ һаҡлау Һаҡ булығыҙ: үләндәр ҙә ағыулы\nЙәй яҡынлаша. Ағастар япраҡ яра, тиҙҙән үләндәр ҙә ныҡлап баш ҡалҡыта башлаясаҡ. Тәбиғәт ашарға яраҡлы һәм шифалы үләндәргә бик бай. Шул уҡ ваҡытта ағыулылары ла күп. Уларҙы бик-бик аҙ миҡдарҙа фармакологияла дарыу урынына ла ҡулланалар, әммә урманда йөрөгәндә бик һаҡ булырға кәрәк: ашарға һәм ҡул менән ҡағылырға ярамай. Улар хәүефле. Йыш ҡына үҫемлектәр донъяһы менән таныш булмаған балалар был ағыулы үләндәрҙең ҡорбанына әүерелә.\n1) Мәҫәлән, ағыулы көпшә (вех ядовитый, цикута). Уның оҙонлоғо 1,5 метрға етә. Балтырған кеүек үк, сатыр сәскәлеләр ғаиләһенә ҡарай. Бәләкәй сатырлы аҡ сәскә ата. Был хәүефле үҫемлек үҙенең петрушкаға оҡшаған тәмле еҫе менән арбай. Ауыҙға бәләкәй генә киҫәге йәиһә һуты килеп эләкһә лә, ныҡ ҡына ағыуланырға мөмкин. Балалар, ғәҙәттә, унан төрөпкә ҡырҡып алып, атышып уйнарға ярата. Әммә ауыҙға терәү менән яндырып ала һәм баш ауырта, күңел болғана, уҡшыта, ҡоҫтора, хатта тән тартышып, аңды юғалтыуға тиклем килтереүе ихтимал. Шунлыҡтан ата-әсәләргә балаларын был хаҡта иҫкәртеү зарур: ҡулдары менән теймәһендәр, һындырмаһындар, ауыҙҙарына ҡапмаһындар.\n2) Монар көпшәһе (болиголов пятнистый). Тамыры петрушка, пастернак йә керәндекенә оҡшаған, ә йәшел генә япрағын, ашарға яраҡлы, тип уйларға мөмкин. Оҙонлоғо 1,5 метрға етә, майҙан алып ҡара көҙгә тиклем сәскә ата. Емеше йомортҡаға оҡшаңҡыраған, әҙерәк йәмшәйгән. Йыш ҡына уны әнис емеше менән бутайҙар. Япрағында, емешендә, тамырында булған ағыуы шул тиклем көслө, хатта кеше тәненең хәрәкәтһеҙ ҡалыу ҡурҡынысы бар. Ағыуланыу бик насар эҙемтәләргә, шулай уҡ тын алыуҙың туҡтауына тиклем килтерә.\n3) Мүктәк, айыутабан (аконит, борец высокий) – шулай уҡ ағыулы үҫемлек. Һабағы туп-тура була, ә япраҡтары уның аҫҡы өлөшөндә урынлашып, абағаны хәтерләтә. Сәскәһе зәңгәр-күк төҫтә, формаһы сәйер генә.\nУны халыҡ медицинаһында бик-бик әҙ миҡдарҙа ҡулланалар. Ә инде емешен йәиһә япрағын ашаһаң, ағыуланыу билдәләре оҙаҡ көттөрмәҫ – тын алыуы ауырлаша, уҡшыта, эс китә, йөрәк тибеше боҙола. Уға ҡул менән ҡағылыу ҙа хәүефле, сөнки ағыуы тире аша үтеп инә.\n4) Һаҙанаҡ (багульник) – бик мәкерле үҫемлек. Шулай уҡ аҙ ғына миҡдарҙа дарыу урынына ҡулланылһа ла, ныҡ ағыулы. Күберәк һаҙлыҡлы, дымлы урындарҙа үҫә. Көн йылы һәм елһеҙ булғанда, һаҙанаҡ күпләп үҫкән урындарҙа камфара еҫе аңҡый. 10 – 15 минут һулап торһаң, баш ауырта, әйләнә башлай, уҡшыта, хатта аңды юғалтырға мөмкин. Шунлыҡтан буштан-буш уның һабаҡтарын һындырмағыҙ, балаларҙың да уларҙан йырағыраҡ йөрөүе хәйерле.\n5) Ҡарға күҙе (вороний глаз). Урманда бөтә үҫемлек тә, еләк тә матур һәм үҙенә саҡырып тора. Күптәр йәйгеһен еләк йыйырға ярата. Әммә һәр бала һәм оло кеше үҙең белмәгән еләккә тейергә ярамағанлығын аңларға тейеш. Ер еләген һәм ҡайын еләген башҡалар менән бутау мөмкин түгел, ә бына ҡара көртмәле менән күк еләк ағыулы еләктәргә бик тә оҡшаш. Ҡара йәшел япраҡтарҙың өҫтөндә генә ялтырап торған ҡап-ҡара еләк – ҡарға күҙе. Япраҡ өҫтөндәге бер бөртөк еләге – иң ағыулы өлөшө. Бер нисәүен өҙөп ҡабыу ҙа етә, ағыуланыуҙың тәүге билдәләре күренә лә башлай: күҙ алмаһы ҙурая, баш әйләнә, эс ауырта, йөрәк тибеше боҙола. Бала был еләкте ашаған осраҡта, уны ҡоҫторторға тырышырға кәрәк һәм кисектермәй табипҡа мөрәжәғәт итергә.\n6) Бүре еләге, бүре йүкәһе лә (волчьи ягоды, волчье лыко) хәүефле. Уның алһыу, ҡуйы ҡыҙыл йәки көрән ҡыҙыл ғына төҫтәге бик матур сәскәләре япраҡтарынан да алда килеп сығып, тирә-яҡҡа хуш еҫе аңҡып ултыра. Емештәре сағыу алһыу төҫтә булып, ботағында һырғанаҡ кеүек теҙелеп тора. Үҫемлек тотошлай ағыулы, бигерәк тә емеше менән ҡайырыһы. Унлап емешен ашау үлемесле ағыуланыуға килтерә. Уның ағыуы – дафнин, тирегә эләкһә, өтөп ала. Кешеләр уның матур сәскәһенә ҡыҙыға, әммә уны өҙгәндә бик һаҡ булырға кәрәк. Иң яҡшыһы – ҡулға брезент бейәләй кейеп эшләргә.\n7) Ҡыҙыл эт ҡарағаты (паслен сладко-горький). Һуңғы ваҡытта уны декоратив үҫемлек итеп үҫтерә башланылар. Ә сүп үләне булған ҡара эт ҡарағаты бөтә ерҙә киң таралған. Емештәре ҡара ҡарағат суғын хәтерләтә, япраҡтары ла оҡшаған. Ә декоратив үҫемлек булған ҡыҙыл эт ҡарағатының емештәре өлгөрөп еткәс ашарға яраҡлы. Тик уларҙы сей килеш ашарға ярамай. Хатта бер нисәүҙе генә ҡапҡанда ла, ағыуланыуҙан ауыҙҙан шайыҡ аға, уҡшыта башлай. Ныҡ ағыуланғанда баш әйләнә, эс китә, дөйөм хәлһеҙлек барлыҡҡа килә, аңды ла юғалтырға мөмкин.\nҺәр кем был ағыулы үҫемлектәр хаҡында белергә тейеш. Ә инде бәләгә юлыҡҡанда, тиҙерәк ярҙам итеү сараһын күрергә кәрәк.\n-Иң беренсе сиратта ашҡаҙанды йыуҙыртырға һәм көсләп ҡоҫторорға.\n-Табип килгәнсе ағыуҙың ҡалдығының ҡанға үтеп инеүен тотҡарлаусы препараттар ҡулланырға. Өй шарттарында ул активлаштырылған күмер, сохарый, һөт, шифалы балсыҡ булыуы мөмкин.\n-10 – 15 минуттан һуң тағы көсләп ҡоҫорға тырышырға кәрәк.\nБеренсе ярҙам күрһәткәндән һуң мотлаҡ табиптарға мөрәжәғәт итергә.\nЙәйҙе рәхәтләнеп ял итеү, сәләмәтлегебеҙҙе нығытыу өсөн ашҡынып көтөп алабыҙ. Көтөп алынған миҙгел һаулығыбыҙға зыян килтермәһен тиһәк, тәбиғәткә сыҡҡанда әйтеп үтелгән үҫемлектәргә иғтибарлы булайыҡ.


Урамдар яҡтырып ҡалды » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » On-line яңылыҡтар » Урамдар яҡтырып ҡалды\nМәсьәләне ыңғай хәл итергә өҫтөнлөклө проекттар ҙа булышлыҡ итә, ағымдағы йылда «Урындағы инициативаларҙы яҡлау программаһы» ярҙамында Һөләймән, Ҡобағош, Һөйәрғол, Вознесенка, Сәфәр ауылдарында урамдарға заманса лампалар ҡуйылған.\nПроекттарҙы тормошҡа ашырыуға дүрт миллион һумға яҡын аҡса йүнәлтелгән, уның 400 мең һумын ауыл халҡы үҙе йыйған. Кешеләрҙең был эшкә етди ҡа-рауҙары шатландыра, аҡса йыйыуҙа әүҙем булыуҙарын билдәләргә кәрәк. Әйткәндәй, аҙ сығымлы яҡтыртҡыстар ҡулланыу арҡаһында электр энергияһы өсөн түләүҙәр ҡырҡа кәмегән.\nУчалы ауылында ла был йәһәттән ыңғай үҙгәрештәр бар. Әлеге ваҡытта урамдарҙы яҡтыртыу системаһын камиллаштырыу бара. Бағаналарға яңы заманса лам-палар ҡуйыла. Ошо маҡсаттан район ҡаҙнаһынан 3 миллион һум аҡса бүленгән. Халыҡ бик ҡәнәғәт, быға тиклем тышҡа сығырға ла ҡурҡып ултырһалар, хәҙер иһә ҡараңғы төшһә лә шик-шөбһәһеҙ теләгән ереңә барып килергә мөмкин.\n- Быға тиклем бағаналағы лампалар тиҙ янып сыға торғайны. Алыштырһалар ҙа фәтеүә юҡ, бер ай ҙа үтмәй, тағы эшләмәйҙәр. Айырыуса балалар өсөн хафаланаһың. Иртән дөм ҡараңғыла мәктәпкә барырға мәжбүрҙәр ине бит бахырҙар.\nБылтыр проблеманы хәл итеүҙәрен һорап ауыл Советына йыш мөрәжәғәт иттек. Хәҙер заманы заманмы, аҙым һайын хәүеф һағалай. Телевизорҙан яуыздарҙың балаларға һөжүм итеүҙәре тураһында йыш һөйләйҙәр, ғәзиздәрең белем усағына барып еткәнсе йөрәгеңде усыңа ҡыҫып ултыраһың. Күреүебеҙсә, әле урамдарҙағы лампаларҙы яңыларына алмаштырғандар, энергияны ла һаҡлай, оҙаҡҡа етә тиҙәр, - тип ҡыуаныстары менән бүлеште Учалы ауылында йәшәүселәр.\nПодряд эштәрен Өфө ҡалаһынан «Мир» йәмғиәте ойошмаһы алып бара. 6 декабргә тиклем бағаналарға лампаларҙы ҡуйып бөтөргә тейештәр.\n- Учалы ауылында - 375, Өргөн, Һәйтәк, Ҡалҡан ауылдарында 71 лампаны алмаштырыу ҡаралған. Элекке 250 Вт лампалар урынына энергия һаҡлаусы 55 Вт ҡуябыҙ. Улар яңы технологиялар буйынса яһалған. Быға тиклем ҡулланғандарға ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ, сифатлыраҡ, оҙаҡҡа етә. Иң мөһиме - яҡтылыҡты экономиялау яғынан отошло. Әле урамдарҙы яҡтыртыу бюджетҡа йылына 2 миллион һумға барып баҫа, яңыларын ҡуйғас, сығымдар яҡынса 1,5 миллион һумға тиклем кәмер, тип уйлайбыҙ, - тине Учалы хакимиәте башлығы Альберт Мостафин.\nБиләмәләге электр бағаналарының барыһына ла ошондай яҡтыртҡыстар ҡуясаҡтар. Мәҫәлән, былтыр «Реаль эштәр» программаһы ярҙамында Баһаутдинов урамында 26 энергия һаҡлаусы лампа эленгән, ошо рәүешле 10 ай эсендә сығымдары элекке менән сағыштырғанда 47 процентҡа кәмегән. Әле ауылдағы күп урамдарҙы яңы лампалар яҡтырта, ваҡытына ҡарап үҙҙәре һүнә, ҡабына. Ҡышҡы мәлдә урамдар киске 18.00 сәғәттән иртәнге 8.00 сәғәткә тиклем яҡтыртыла.\nЯңы биҫтәләрҙәге электр бағаналарында ла 68 яңы лампа ҡуйылған. Уларҙы ошо арала монтаж эштәрен тамамлағандан һуң тоташтырырға тейештәр. «Барвиха» һәм Көнсығыш биҫтәләрендә 85 лампаны алмаштырыуға аукцион иғлан ителгән. Әлеге мәлдә подрядсы ойошмалар менән контракт төҙөргә ҡалған. Эштәрҙе 2018 йылда башларға ниәтләйҙәр.\nТөҙөкләндереү әүҙем бара\nОшо көндәрҙә район хакимиәтенең капиталь төҙөлөш бүлеге мөдире Альбина Политавкина менән «Стройзаказсы» муниципаль унитар предприятиеһының баш... Тотош уҡырға\nМансурға газ килде\n[b]«Газпром» акционерҙар йәмғиәтенең төбәктәрҙе газ менән тәьмин итеү һәм газ үткәреү программаһына ярашлы, районыбыҙҙа ауыл-ҡасабаларҙы «зәңгәр... Тотош уҡырға\nЯтып ҡалғансы, атып ҡал\n2014 йылда Башҡортостанда «Урындағы инициативаларҙы яҡлау» программаһы буйынса пилот проекты булдырылғайны. Әлеге ваҡытта Республика Башлығы Рөстәм... Тотош уҡырға\nТөбәгебеҙҙә «Берҙәм Рәсәй» партияһының «Реаль эштәр» программаһы тормошҡа ашырылыуы тураһында яҙып сыҡтыҡ инде. Партияның урындағы бүлексә етәксеһе... Тотош уҡырға\nБеҙҙә шулай бит инде, башта вата-емерә ниҙер ҡылына ла, аҙағынан, дөрөҫ булдымы икән, тип уйлана башлайҙар… Билдәле булыуынса, «Энергия һаҡлау һәм... Тотош уҡырға


Көҙгө биҙәктәр | Йәншишмә\nЙәнлектәр ҡышҡа әҙерләнә. Тейен сәтләүек йыя, айыу, терпе йоҡларға йыйына. Ҡоштар йылы яҡҡа оса. Тәбиғәт бер аҙ моңһоуланып ҡалғандай. Ә миңә барыбер ошо ваҡыт оҡшай.\nҺәр миҙгелдең үҙ матурлығы бар. Көҙгөһөн ағастар төрлө төҫтәргә мансылғанда тәбиғәтебеҙгә ҡарап, һоҡланып туя алмайбыҙ. Их, рәссам булһам, һүрәткә төшөрөр инем дә бит…\nБыл ваҡытта ҡояш иртән ҡалҡа ла тиҙ генә болоттар араһына инеп юғала. Көндәр ҡыҫҡара, төндәр оҙоная бара. Оҙаҡ көттөрмәй тәүге ҡар бөртөктәре лә төшөр. Бар тәбиғәт аҡҡа күмелер. Һәр миҙгел үҙенсә матур, мин барыһын да яратам. Көтөп алам.\nӘлиә УРАЗБАЕВА, IV синыф уҡыусылары.\n« Йәнһүрәт тә ҡаранылар\nАпай ҙа бит ул »


29 Ғинуар 2011, 15:45\nДүшәмбелә 16 сәғәт 32 минутта (баш ҡала ваҡыты) Мәскәүҙең «Домодедово» аэропортында ҡеүәтле шартлау яңғыраны. Шунда уҡ бина өлөшләтә емерелде, янғын сыҡты, аэропорт һанаулы минуттар эсендә паникаға бирелгән кешеләрҙең сыуалышынан гөжләне. Зыян күреүселәрҙе (уларҙың күбеһенең тәне беште, контузия, йәрәхәттәр алды) ваҡытлыса аэропорт залына, автомобиль парковкаларына урынлаштырҙылар.Авиация һәләкәттәрен тикшереүселәр фаразлауынса, теракт һауала саҡта уҡ ҡылынырға тейеш булған, әммә бомба, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында, самолет ергә төшкәс, шартлаған. Рәсәй Президенты Дмитрий Медведев әйтеүенсә, аэропорт менеджменты хәүефһеҙлек менән тәьмин итмәгәне өсөн яуап бирәсәк. Сөнки биләмәгә ҙур күләмдә шартлатҡыс индерелгән.Шаршамбыла Мәскәүҙә һәм Мәскәү өлкәһендә матәм көнө иғлан ителде.\nШаршамбыла Мәскәүҙә һәм Мәскәү өлкәһендә матәм көнө иғлан ителде.\nШартлатҡысты аэропортҡа нисек индергәндәр?\n35 кешенең ғүмерен өҙгән, 100-ҙән ашыуын төрлө тән яраһы алырға мәжбүр иткән фажиғә ҡоралы, йәғни, иҫәпләүҙәренсә, биш килограмлыҡ тротил ҡеүәтендәге шартлатҡыс аэропорт бинаһына нисек «килеп ингән»? «Домодедово» терминалдары аша йөрөгән пассажирҙар яҡшы белә: ишек төбөндәге тимер эҙләгес махсус яйланманан барыһы ла үтмәй, сөнки автомобиль ҡуйылған урындан терминалға бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ үтергә мөмкин. Террорсы ла ошонан көтөү залына еп-еңел генә үтеп ингәндер, бәлки. Рәсәйҙең элекке Генераль прокуроры Юрий Скуратов нәҡ шулай уйлай. Ә аэропорт етәкселеге теракт өсөн үҙҙәре генә яуап бирергә тейеш түгел тип һанай.\nИлдең ҙур аэропорты һаналған «Домодедово»лағы шартлау Көнбайыш дәүләттәрен дә бик борсоно. ҡорбандар араһында Англия, Австрия, Германия граждандары бар, Франция, Словакия һәм Италия кешеләре лә йәрәхәт алған. Бынан тыш, Үзбәкстан, Тажикстандан осоусылар һәләк булған. Бөйөк Британияның «Independent» гәзите яҙыуынса, «йыш ҡына эшлекле осрашыуҙарға осҡан кешеләр, туристар хәҙер Рәсәйҙә терроризмға ҡаршы һуғыштың алғы линияһына баҫырға мәжбүр булды. Шартлау урыны нәҡ Көнбайыш Европа рейстары төшкән ерҙә, халыҡ-ара осош зонаһына ҡарай».\nАмериканың «New York Times» гәзите иһә: «Бөтә аэропорттар ҙа террорсыларҙы асыҡлау һәләтенә тулыһынса эйә түгел, теләһә ниндәй ҡарар ҙа 100 процент хәүефһеҙлек бирә алмай, әммә теракт ҡылыу мөмкинлеген кәметеүсе саралар бар – АҡШ-тың Транспортта хәүефһеҙлек буйынса идаралығы программаһына ярашлы, махсус уҡытылған хеҙмәткәрҙәр кеше араһында йөрөп, уларҙың тәртибен баһалап, террор ҡылырға ниәтләгәндәрҙе асыҡлай. АҡШ аэропорттарында шундай өс меңдән ашыу белгес эшләй», – тип, махсус белгестәр әҙерләү зарурлығына баҫым яһай.\nӘ инде француз гәзите «Figaro» былай тип яҙа: «Мәскәү метрополитенындағы шартлауҙарға бер йыл үтер-үтмәҫтән, «Домодедово»ла ҡылынған теракт Рәсәйҙең Төньяҡ Кавказ проблемаһын хәл итеүгә йүнәлтелгән сәйәсәтенең һөҙөмтәһеҙлеген күрһәтә».\n«Кардиналь мәсьәлә бында аэропорттар хәүефһеҙлегендә генә түгел, ә Рәсәйҙең эске тотороҡлоғонда. Был юҫыҡта беҙҙә проблема бар. Барыһын да Төньяҡ Кавказ республикаларына ғына япһарыу ҙа дөрөҫ булмаҫ», – ти Яҡын Көнсығыш институты президенты Евгений Сатановский. Ул, Рәсәйҙә этник боевиктар ҙа бар, тип белдерә, йәғни боевиктар Чечня, Дағстан, Ингушетияла ғына түгел. Урта Азия «йәмәғәттәре» (джааматтар) иҫәбенә татар, башҡорт төркөмдәрен дә индерә. Сатановский белдереүенсә, Татарстанда неосалафиттар, сәйәси ислам хәрәкәте (ваһһабсылар тип тә йөрөтәләр) асыҡтан-асыҡ эшләй.\nЭйе, бөтә теракттарҙы Ислам менән бәйләү – еңелерәк тә, отошлораҡ та юл. Әммә ул ғәҙелме? Ысын енәйәтселәр ҡайһы динде тота? Бына был бәхәс. Ә шулай ҙа кем ғәйепле? Улар язаһын алырмы? Генераль прокуратура ошо көндәрҙә аэропортта ни булғанын аныҡ әйтәсәк. Властар тағы ла, ғәйеплеләр язаһын аласаҡ, тип ышандыра...\nТеррор. Халыҡҡа был йәлләтте кем ебәрҙе?\nЕгерменсе быуаттың 90-сы йылдарынан ғына иҫәпләгәндә лә, теракттар һаны, ай-һай, күңел өшөткөс. 1991 йылдың 9 ноябрендә Шамил Басаевтың төркөмө, Минеральные Воды ҡалаһында самолетты баҫып алып, Төркиәгә оса. Унан һуң – Грозныйға. Бында Басаевты милли герой итеп ҡаршылайҙар. Шул шауҡымлы йылдарҙың террорҙары ошо ваҡиғанан башланғыс ала.\nБереһенән-береһе уҙҙырып вәхшилектәр ҡыла террорсылар. 1993 йылда билдәһеҙ бандит, Омск ҡалаһындағы балалар баҡсаһына инеп, алты кешене, шул иҫәптән дүрт баланы аманатҡа ала. Ул ҙур суммала аҡса, автомат һәм сит илгә осоу өсөн самолет талап итә. Штурм ваҡытында үлтерелә, башҡалар зарар күрмәй. Был ваҡиға артынса Дондағы Ростовта дүрт әҙәм, бер нисә кешене ҡулға алып, аҡса һәм вертолет талап итә. Бандиттар Дағстан, Үзбәкстан, Екатеринбург кешеләре була. 1994 йылда Владикавказ – Ставрополь рейс автобусы баҫып алына. Унда күпселек балалар була. Террорсылар 10 миллион доллар, ҡорал һәм вертолет талап итә. Артабан ошондайыраҡ талаптар менән янаған бандиттар арта бара. Был йылда төрлө урында бер нисә тапҡыр автобус баҫып алына. Киләһе йылына бандиттар дауаханаларға тотона. 1995 йылда, мәҫәлән, Ставрополь крайының Буденновск ҡалаһында дауаханаға һөжүм яһала, 2000 кеше аманатҡа алына. Террорсылар урамдағы транспортты шартлата, станция-вокзалдарға, торлаҡ йорттарға бомба һала.\nБылтыр Рәсәйҙә утыҙға яҡын теракт яһалған. Ай һайын икешәр фажиғә, тигән һүҙ был. ҡайһы берәүҙәренә туҡталмау мөмкин түгел. Ғинуарҙа Махачкалала ЮХХДИ базаһына һөжүм планлаштырыла. Мина һалынған «Нива» автомобиле менән килгән террорсыға яуыз уйын атҡарырға милиционерҙар ҡамасаулай. 24 кеше йәрәхәтләнә, бишәүһе үлә. Февралдә Санкт-Петербургта, Дағстанда (бер-бер артлы өс теракт), Ингушетияла шартлауҙар була. Мартта сират йәнә Махачкалаға етә. Тағы Мәскәүҙең «Лубянка» метроһында бер-бер артлы ике шартлау ойошторола. 40 кеше һәләк була, бер нисә көндән Кизляр ҡалаһындағы терактта 12 кеше яҡты донъя менән хушлаша. Апрелдә лә был төбәктә тыныс булмай – Махачкала менән Избербаш араһындағы тимер юлда бомба шартлай. ҡорбандар юҡ. Ингушетияның район милицияһы бинаһында бер-бер артлы ике бомба шартлай. Дағстанда ЮХХДИ посында тикшереүгә туҡтатылған машинаға ла шартлатҡыстар ҡуйылған була. Ике кеше һәләк була, 17-һе яралана. Террорсыларҙың ҙурыраҡ терактҡа әҙерләнгән булыуы асыҡлана, тик машиналары тәғәйен урынға барып етеп өлгөрмәй, шартлаған. Май, июнь айҙарында Нальчик, Дербент, Ставрополь, Каспийск ҡалаларында, Ингушетияның Орджоникидзевская станицаһында, Сагопши ауылында шартлауҙар яңғырай. Июль дә теракттарһыҙ үтмәй. Баҡсан ГЭС-ы биләмәһендә 5 – 6 минут арауыҡ менән ике шартлау була. Өсөнсөһөнә саперҙар «аяҡ сала». Гидроэлектростанцияның машина залы зыян күрә, һаҡсылар һәләк була. Августа Пятигорск ҡалаһының Киров урамында автомобиль шартлауҙан 40 кеше йәрәхәт ала. Сентябрҙә билдәһеҙ террорсы Буйнаҡ ҡалаһына ҡараған хәрби бригаданың палатка лагерына һөжүм яһай. Владикавказда иһә баҙар янында автомобиль шартлатыла. Ике терактта ла ҡорбандар һаны ике тиҫтә самаһы. Октябрҙә боевиктар Грозныйҙа Чечен парламенты бинаһына бәреп инә. Провокацияларҙың күбеһе илдең көньяғында булған, икенсе урында – Мәскәү, артабан Санкт-Петербург.\nКешеләр һәр иртә, тағы ниҙәр булыр икән, тигән хәүеф менән уяна башланы. Халыҡ күп йөрөгән урындарҙа өйөрҙәре менән хоҡуҡ һаҡлаусылар йөрөһә лә, бер кем дә ул тирәлә ҡурҡыныс юҡлығына ышанмай. Хоҡуҡ һаҡсылары террорсыларҙы теракт ҡылғандан һуң ғына эҙләй башлай. Бик һирәк осраҡта Федераль именлек хеҙмәте «террор актының бойомға ашырылыуын туҡтаттыҡ» тип рапорт бирә. Улары ла күп ваҡыт ғәҙәти бурҙарҙы тотоуға ҡайтып ҡала.\nИлдә тыныс түгел. Властар күпме генә реформалар үткәрмәһен, күпме генә ҡарарҙар ҡабул итмәһен, ғүмерҙәрҙе өҙгән фажиғәләр, бында тәбиғәт ҡазаларын әйтеп тә тормайбыҙ, булып тора. Хәүефһеҙлекте тәьмин итеүсе һөҙөмтәле саралар ҡасан булыр? Уны кем тәҡдим итер? Милли төбәктәрҙән булмаған экстремистарҙы эҙләп йөрөүселәр ҡасан бар көстәрен ысын енәйәтсегә ҡаршы йүнәлтер? Ғөмүмән, ниңә иртәгәһе көнөнән ҡурҡҡан ватандаштар күбәйә? Һорауҙар асыҡ ҡала...\nРәсәйҙәге иң ҡурҡыныс 10 теракт\n1. 2004 йылдың 1 – 3 сентябрендә Төньяҡ Осетияның Беслан ҡалаһындағы 1-се мәктәптәге теракт. Шамил Басаев ойошторған боевиктар бандаһы 1200 кешене аманат итеп тота. ҡорбандар һаны – 334 кеше.\n2. 1995 йылдың 14 июне. Ставрополь крайының Буденновск ҡалаһы. Ойоштороусыһы – шул уҡ Басаев. 1100 кеше ҡала дауаханаһында тотолоп, 130-ы һәләк була.\n3. 2002 йыл, 23 – 26 октябрь. Мәскәүҙә «Норд-Ост» спектакле барғанда 900-ҙән ашыу кеше банда ҡулында ҡала, 129-ы үлә.\n4. 1999 йыл, 13 сентябрь, Мәскәү. Кашира шоссеһындағы торлаҡ йортта теракт. 124 кеше һәләк була. Ойоштороусыһы – Хәбиб Әбд-әл-Рәхман Хаттаб.\n5. Ошо уҡ йылдың 9 сентябрендә шул уҡ «етәксе» яуаплы булған терактта ҡорбандар һаны 109 кеше була. Был юлы ла торлаҡ йорт шартлатыла.\n6. 2004 йылдың 22 июне, Ингушетия. Урындағы боевиктар Эске эштәр министрлығы, Оборона министрлығы, власть органдары биналарына һөжүм итә. Бер ғәйепһеҙ 97 кеше һәләк булған терактты Шамил Басаев-тың ойоштороуы асыҡлана.\n7. Был йылдың 24 авгусында Тула һәм Ростов өлкәләрендә бер ваҡытта ике пассажир самолеты шартлай. ҡорбандар һаны – 88 кеше.\n8. 1996 йылдың 9 ғинуары, Дағстан, Кизляр ҡалаһы. Бандиттар дауахананы һәм бер нисә торлаҡ йортто баҫып ала. 78 кеше һәләк булған терактты Сәлмән Радуев боевиктарының ойошторғаны билдәле була.\n9. 2002 йылдың 27 декабре, Грозный. Чечен Республикаһының Хөкүмәт йорто шартлай. 72 кешенең ғүмере ҡыйыла.\n10. 1996 йыл, 16 ноябрь. Дағстандың Каспийск ҡалаһында Рәсәй сик һаҡсылары ғаиләләре йәшәгән йортта теракт. Ғәйепле билдәле түгел. 69 кеше үлә.\nКонстантин СИМОНОВ, Рәсәйҙең сәйәси конъюнктура үҙәге президенты:\n– Һәр теракт, ҡағиҙә булараҡ, ике яҡлы баһа ала. Бындай трагедияла власты ғына ғәйепләүсе кешеләр бар. Мәҫәлән, Давоста донъяның иҡтисади һәм сәйәси элитаһы йыйылырға тейеш ине. Улар ҙур фажиғә булған ил етәкселәренә йәлләп ҡараусан. Әлбиттә, был теракттың донъя иҡтисад форумында ҡатнашыусыларҙың Дмитрий Медведевҡа ҡарата кире ҡарашын тыуҙырыуға йүнәлтелеүе икеле. Киреһенсә, ҡайғы уртаҡлашыу менән сикләнерҙәр.\nИгорь БУНИН, Рәсәй политологы:\n– Был теракт системаға ҡаршы йүнәлтелгән. «Домодедово» – Рәсәйҙең донъя менән элемтәһе. Бындағы террор күренеше мотлаҡ резонанс тыуҙырасаҡ. Хәҙер тағы, Рәсәйҙә йәшәргә, эшләргә ярамай, тип һөйләй башлаясаҡтар. Етмәһә, байтаҡ сит ил гражданы зыян күрҙе.\nВалерий ОЧИРОВ, эшлекле авиацияның берләшкән милли ассоциацияһы президенты, Советтар Союзы Геройы:\n– Хәүефһеҙлек – аэропорттар эшендә иң мөһим һәм ҡиммәтле нәмә. Әммә бындағы хеҙмәткәрҙәр эшмәкәрлегендә бошмаҫлыҡ элементтары ла була. Яуыз уйлылар шунан файҙалана ла инде – теләһә ҡайһы әйберҙәрҙе алып инә ала. Һәр кем, йәғни һәр аэропорт хеҙмәткәре бурысын намыҫлы үтәргә тейеш.\nХәүефһеҙлекте тәьмин итер өсөн барлыҡ саралар ҙа яҡшы. Ошо иҫәпкә кешене үтәнән-үтә «күрә» торған яңы приборҙар ҡулланыуҙы ла индерәм. Улар рөхсәт ителмәгән әйберҙәрҙе тиҙ асыҡлай, берәү ҙә артыҡ йөк индерә алмаясаҡ. Кемдер, бындай ҡорамал ҡулланыу этикаға тап килмәй, тиер. Хәүефһеҙлек тураһында һүҙ барғанда, уға иғтибар итмәҫкә лә була.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - Һеҙҙең ғаилә һуғыш тураһында ниндәй хәтирәләр һаҡлай? - 2019 - Мәҡәләләр\nҺеҙҙең ғаилә һуғыш тураһында ниндәй хәтирәләр һаҡлай?\nСажиҙә ИБРАҺИМОВА-ҠОҘАҠАЕВА, РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы, Өфө ҡалаһы: Бына май ҙа килеп етте һау кешегә, ә беҙҙең һуғыш йылдары балалары быуыны өсөн был ай иң тәүҙә Еңеү көнө булып күҙ алдына баҫа. Ошо иҫтәлекле датаға бәйле хис-тойғоларымды һөйләйем әле һеҙгә. Һуғыш башланып, атайым фронтҡа киткәндә, миңә ни бары 2 йәш кенә булған. Атайым 1942 йылда Ленинград янындағы һуғышта һәләк булып ҡала, шуға күрә мин "атай"ҙың кем һәм нисек булғанын да белмәйенсә үҫтем Ҡырмыҫҡалы районы Малай ауылында. Хәҙер Ҡамышлы менән Малай ауылдары араһында һуғыштан ҡайтмаған яугирҙар иҫтәлегенә асылған стела ғына атайым хаҡында хәтерләтеп тора. Тик бер нәмә күңелемде борсой: был стела һаҙлыҡ эсендә урынлаштырылған һәм уның янынараҡ барып, фамилияларҙы уҡыр өсөн дың-дың итеп тимер юл менән барырға кәрәк. Шунан, ҡайҙа икән минең атай, тип эҙләй башлайһың, сөнки исемлектә Ҡоҙаҡаевтар шул тиклем күп, ә исемдәре яҙылмаған. Сәскә һалырға ла урыны юҡ, күрәләтә һаҙлыҡҡа һалып булмай бит инде! Күрәһең, шуғалыр ҙа, был стела янына әллә ни килеүсе лә юҡ.\nАуылда һуғыштан иҫән-имен ҡайтҡан кешеләр ҙә булды, беҙ уларҙан һәм уларҙың балаларынан көнләшеп тә ҡуя инек. Сөнки улар ветеран атайҙарына тәғәйен төрлө ташламалар, өҫтөнлөктәр менән файҙаланды. Ә беҙ, етемдәр, атай тип әйтеүҙән бер мәхрүм булһаҡ, һәр төрлө дәүләт хәстәрлектәре, льготалар менән дә файҙалана алманыҡ. Әйтерһең дә, беҙҙең атайҙар ил азатлығы өсөн ғүмерен бирмәгән. Был турала беҙ тейешле урындарға ла, матбуғат баҫмаларына ла күп яҙҙыҡ, тик бер ниндәй үҙгәреш тә булманы, тип әйтер инем, юбилей миҙалдары таратып сыҡтылар. Уныһын да ниндәйҙер ойошмаларҙан барып, үҙеңә юллап алырға кәрәк, тинеләр. Киләһе йыл Еңеүҙең 75 йыллығына атайҙары фронтта һәләк булған һуғыш йылы балалары өсөн ниндәйҙер хәстәрлек һәм матди ярҙам саралары күрһәтелерме икән, тигән һорау бар күңелдә...\nШәмсинур СӘЙЕТОВА, Йылайыр районы Юлдыбай ауылы: 1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышының шанлы йылдары беҙҙән алыҫлаша барһа ла, бөгөнгөләй иҫемдә ҡалған бала саҡ хәтирәләремдең иң ҡыуаныслыһы - 1945 йылдың 9 майы - фашизмды еңгән көн күңелемдән мәңге юйылырлыҡ түгел. Ул саҡ миңә 10 йәш ине. Матур, ҡояшлы көн. Урамда хәтфә төҫлө йәм-йәшел үлән. Һуғыш бөткән, тигән хәбәрҙе ишетеү менән беҙ, бер төркөм балалар, кәнсәләргә йүгерҙек. Ә унда инде бик күп халыҡ йыйылып киткән; шатлығынан ныҡ тулҡынланған бер ағай (ул колхоз рәйесе ине) һуғыш бөтөүе хаҡында ҡысҡырып телмәр тота. Кешеләрҙең ҡайһылары ҡыуана, ҡайһылары илай. Беҙ ҙә, өс бала, әсәйебеҙҙе ҡосаҡлап илайбыҙ: атайыбыҙҙан "ҡара ҡағыҙ" килгәйне шул инде... Беҙҙең генә түгел, күптәребеҙҙең атайҙары ҡәһәрле яу ҡырында ятып ҡалды. Һуғышҡа ылау-ылау сығып китһәләр ҙә, ут эсенән ҡайтыусылар берәү-икәү генә булды. Беҙҙең ыуыҙҙай бала сағыбыҙ башланып ҡына торғанда, шулай итеп, уны ла тартып алды ҡәһәрле Гитлер. Беҙ, һуғыш осоро балалары, балалыҡ хистәрен шуға ла иртә оноттоҡ, уның ҡарауы, үҙаллы һәм сынығып үҫтек. Ас-яланғас булһаҡ та бирешмәнек, әмәлен табып, нисек тә йәшәргә ынтылдыҡ, тик ауырлыҡтар арҡаһында күптәребеҙ ваҡытында уҡырға бара алманы: кейергә - кейем, ашарға икмәк юҡ ине бит... Ҡыш сығып, ҡара ергә аяҡ баҫыу менән ашарға яраҡлы ниндәй үлән бар - шуларҙы эҙләп, көн оҙоно урман-ҡырҙар ҡыҙырыр булдыҡ. Бала ғына көйө өлкәндәргә эйәреп, улар менән бер ҡатарҙан эшләнек. Утауға ла йөрөнөк, әсәйҙәр тракторға түмәр быса ине, шуларҙы тигеҙләп өйәбеҙ; кипһә, тоҡтарға тултырабыҙ. Көҙ етһә, иген баҫыуындабыҙ: башаҡ йыябыҙ. Ауырлыҡ берләштергәндер, күрәһең, кеше ул ваҡыт бик татыу, бер-береһенә ярҙамсыл ине. Әсәйҙәр ҡара таңдан ҡара кискә тиклем колхоз эшендә, кис етһә, арыныҡ, тип тормай, бер өйгә йыйылалар ҙа, һуҡыр шәм яҡтыһында фронт өсөн өс бармаҡлы бирсәткә, ойоҡбаш бәйләйҙәр ине. Ололарҙың фиҙаҡәр хеҙмәтендә беҙҙең дә лайыҡлы өлөш булды, тип әйтә алам бөгөн.\nШулай ҙа ана шул һуғыш осоро балалары быуыны ла күҙгә күренеп һирәгәйә хәҙер. Иҫәндәре лә бик оло йәштә, уҙа барһа, 80 - 85-те ҡыуа. Ил етәкселәренә рәхмәт, аҙ булһа ла пенсияны өҫтәп тора. Әле бына ошо йылдың 1 ғинуарынан 30 йыл ауыл хужалығында эшләгән кешеләргә 25 процент күләмендә пенсияларын арттырырға ҡарар ителде, тик ул ауыл ерендә йәшәгән бөтөн ҡарттарға ла түгел икән шул. 80-де үткән өлкән быуын пенсионерҙарының бөтөнөһөнә лә тигеҙ ҡараш булһын ине шулай ҙа, тигән теләгем дә бар. Әлеге әйткәнемсә, бала саҡтан алып Еңеү өсөн беҙ ҙә хәлебеҙҙән килгәнсә көс түктек; эшләткәндә бер ҙә бала-саға тип торманылар, өй беренсә йөрөп, хәлһеҙ балаларҙы ла эшкә ҡыуып йөрөнөләр заманында. Бының менән мин, һуғыш йылдары балалары ла оло хөрмәткә һәм хәстәрлеккә лайыҡ, тип кенә әйтмәксе инем...\nМәстүрә МӨХӘМӘТЙӘНОВА-ДӘҮЛӘТБАЕВА, Баймаҡ ҡалаһы: Атайым Мөхәмәтйәнов Рәсүл Фәруҡ улына ни бары бер йәш кенә булғанда уның атаһы - Ҡолсора ауылы мәзине булып торған 42 йәшлек ҡартатайым ялған ошаҡ буйынса золом ҡорбаны була. Ул ҡулға алына һәм иң юғары язаға хөкөм ителә. Шулай итеп, атайыма был донъяға тыуыу менән атайһыҙ тороп ҡалырға, репрессияланған ғаиләләр иңенә төшкән әсе яҙмыш нужаларын буйтым күтәрергә тура килә. Байым мәктәбендә дүрт класты тамамлағас, уҡырға һәләте һәм дә теләге ҙур булһа ла, атайым артабан уҡый алмай: Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Ике ағаһы ла фронтҡа китә, ун ике йәшлек атайым ауыл эштәренә егелә. "Ҡайҙа ҡушһалар, шунда эшләнек, эшләмәгән эш ҡалманы", - тип һөйләй торғайны ул. Йылҡы көтөүе көтә, үгеҙ егеп, ер һөрә, урманда ағас ҡырҡып, бүрәнә әҙерләй, әллә ҡайҙа ятҡан Магнитогорск ҡалаһынан үгеҙ егеп кәрәсин, солярка ташый... "Бөтәһе лә - фронт өсөн, бөтәһе лә - Еңеү өсөн!" - бына шул була ул саҡ кешеләрҙең күңелендә. Миллион ҡорбандар ғүмере менән яуланған Еңеү көнө лә килеп етә. Атайымдың өлкән ағаһы яу ҡырында һәләк була, икенсеһе яраланып ҡайта. Тормош бер аҙ яйланғандай була. Атайым Һамар ҡалаһында механизаторҙар курсын тамамлап ҡайта ла, 45 йыл буйы ошо һөнәренә тоғро булып, туған колхозына хеҙмәт итә. Ул Башҡортостандың атҡаҙанған механизаторы, хеҙмәт ветераны тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булды. Абруйлы, әүҙем йәмәғәтсе булараҡ та уны ихтирам иттеләр ауылдаштар. Хаҡлы ялға сыҡҡас иһә ең һыҙғанып ветерандар советы рәйесе булып эшләне. Кешеләргә - кеселекле, һорау-үтенестәренә иғтибарлы булды. Колхоздар бөтөрөлгәс, атайымдың янып-көйөүҙәре... "Беҙ ни тиклем көс түгеп, көнө-төнө эшләп күтәргән колхозды "һә" тигәнсә юҡ иттеләр",- тип үртәлде. Беҙҙең өсөн иң яҡшы атай булды ул. Бер ваҡытта ла ҡаты һүҙ әйтмәне, беҙҙе ҡаҡманы-һуҡманы. Әсәйем менән икәүләп үҙҙәре өлгөһөндә беҙҙе эш һөйөүсән итеп тәрбиәләй алдылар. Үкенескә, бөгөн атайым беҙҙең арала юҡ... Бик һағынып иҫкә алам ҡәҙерле атайымды, ул иҫән саҡтағы бәхетле саҡтарыбыҙҙы... Ошо бәләкәй генә хәтирәләрем ваҡытында атайыма әйтә алмай ҡалған рәхмәт һүҙем булһын, уның рухын шатландырһын ине...\nФәүзиә МӨХӘМӘТШИНА әҙерләне.\nЯҙылған: 07.05.19 | Ҡаралған: 203


Инфоурок / Другое / Конспекты / Разработка урока по башкирскому языку на тему: Н. Мусин.Ҡоралайҙар.\nТема: Ноғман Мусин “Ҡоралайҙар”.\nЙыһазландырыу:Н.Мусиндың портреты, ҡоралай һүрәте,\nдәрес буйынса презентация.\n1.Ойоштороу мәле: Һаумыһығыҙ! Хәйерле иртә!\n1) Хәйерле көн, алһыу таңдарға!\n2) Һәр әҙәби уҡыу дәресендә ҡуллана торған ҡағиҙәләрҙе иҫкә төшөрөгөҙ әле.\nБыл матур һүҙҙәрҙе һеҙ нисек аңлайһығыҙ?\nҺеҙҙең өсөн Ватан нимә ул?\nТәбиғәтте һаҡлар өсөн һеҙ нимәләр эшләйһегеҙ?\nМихаил Пришвин тураһында нимәләр һөйләй алаһығыҙ?\nТәбиғәт тураһында яҙған рус яҙыусыларын һанап сығығыҙ.( Бианки, Пришвин, Чарушин, Тютчев, Паустовский)(3-сө слайд)\nУҡыусылар, беҙҙең үҙебеҙҙең Бианки, Пришвин бар.Һеҙ нисек уйлайһығыҙ, кем ул?(Ноғман Мусин)(4-се слайд)\nЭйе, уҡыусылар, Ноғман Мусин. Ноғман Мусин тураһында нимәләр беләһегеҙ?\nТимәк, беҙ дәрестә кем тураһында һөйләшәкбеҙ? Йәгеҙ әле, кем Ноғман Мусин тураһында һөйләп үтә.\nНоғман Мусин тураһында мәғлүмәт биреү. (Бер уҡыусы Ноғман Мусин биографияһы менән таныштыра)\nЙәгеҙ әле, ял итеп алайыҡ.\nФизминут (5-се слайд)\nЭйе, беҙҙең тәбиғәт иҫ киткес матур, ошо матурлыҡ һоҡланыу,ҡыҙығыу өсөн генә түгел,уның ҡәҙерен белергә кәрәк.Был һүҙҙәрҙе кем әткән?(Әбделнәғим бабай)\nНиндәй әҫәрҙән алынған?(Ҡоралайҙар)\nҠоралай тураһында белешмә биреү. (6-сы слайд)\nҠоралай, илек (лат. Capreolus, урыҫ. Косу́ли ) — боландар ғаиләһенә ҡараған оҙон муйынлы, нәҙек аяҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ҡырағай хайуан[; Евразия территорияһында таралған.\nҺирәкләнгән, ҡатнаш һәм япраҡлы урмандарҙа тереклек итә. Йәй көнө яңғыҙ йәшәй. Ҡышын 10-15 баштан өйөр ойошторалар. Ата кәзә генә мөгөҙлө. Уны йыл һайын ноябрь, декабрь айында алмаштыра, ә апрель айында яңыһы үҫеп сыға.\nБашҡортостанда ҡоралайҙың таралыуы урмандарға бәйле. Ҡоралай күберәк урманлы далала, сенскеле үлән араһында йәшәй, үҫемлектәр менән туҡлана. Ғәҙәттә, инә ҡоралайҙың 1-2, һирәгерәк 3 бәрәсе була.\n3.Әҫәр өҫтөндә эш: Уҡыусылар был әҫәрҙе һеҙ өйҙә уҡып килергә тейеш инегеҙ. Уҡынығыҙмы? Әйҙәгеҙ, тексты бер өлөшөн уҡыйыҡ та, һорауҙарға яуап бирербеҙ.\nа)Әҫәрҙәң бер өҙөгөн уҡыу.\nб) Уҡыусыларҙың сылбырлы уҡыуы.\nАвтор Әбделнәғим бабайҙы нисек һүрәтләгән?\nҠоралайҙарҙы нисек һүрәтләгән?Ошо юлдарҙы табып уҡып күрһәтегеҙ.\nӘбделнәғим бабай ҡоралайҙарға ниндәй ярҙам күрһәтә?\nТекста ниндәй ҡоштар, кейектәр тураһында һүҙ бара?\nТекста ниндәй ер-һыу атамалары осраттығыҙ?\nТекста атаҡлы һунарсы иҫкә алына.Кем ул?\nБорхан өсөн иң матур януар нимә?\nҺеҙҙеңсә , иң матур кейек ниндәй ?ни өсөн иң матур икәнен аңлатығыҙ ?\nӘбделнәғим бабай ниндәй һығымта яһай?ошо юлдаҙы уҡып күрһәтегеҙ.\n5.Йомғаҡлау.Дәресте йомғаҡлап нимә әйтергә була? Тимәк, Н.Мусин кем инде ул?\nӘйе, Ноғман Мусин - тәбиғәт йырсыһы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы.\nНоғман Мусиндың әҫәрҙәрен, ғәҙәттә, халыҡсан ижад тип баһалайҙар. Тәбиғәткә, кешеләргә оло һөйөү, нескә миһырбанлыҡ менән һуғарылған ижад өлгөләренең әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Уның ижады заман үҙгәрештәренә лә бирешмәй, сөнки улар кешеләрҙе тормош, ғүмер, яҡшылыҡ һәм яманлыҡ тураһында уйланырға, үткән юлдарына, бөгөнгөһөнә һәм киләсәккә күҙ ташларға мәжбүр итә.\nУның повесть һәм романдарына нисәмә быуын уҡыусылары һоҡланыуҙан туҡтамай. Яҙыусыға хаҡлы рәүештә республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы тигән маҡтаулы исемдәр бирелде. Ә әҙип өсөн иң ҙур бүләк – халыҡ һөйөүе\n6.Өйгә эш биреү.Баһалау. Кемдәр был дәрестә “5”гә яуап бирҙем тип уйлай?\n«Матур кеше» тигән темаға кескәй хикәйә төҙөп яҙығыҙ.\nНомер материала: ДБ-324251


Башҡортостанда «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» фестивале башланды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» фестивале башланды\n9:45, 16 февраля 2012 Йәмғиәт\nIV «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» республика үҙешмәкәр художестволы халыҡ коллективтары фестивале шаршамбы, 15 февралдә Бәләбәйҙә асылды.\nБашҡортостандың Мәҙәниәт министрлығынан хәбәр итеүҙәренсә, ул өс йылға бер үткәрелә. Фестивалдә, театр коллективтарынан тыш, «халыҡ» һәм «өлгөлө» исемен йөрөткән үҙешмәкәр художестволы коллективтар ҡатнаша. Улар ҙур булмаған концерт программаһын тәҡдим итә. Уларҙың сығыштарын аттестация комиссияһы баһалай.\nКоллективҡа баһа биргәндә яңы постановкаларҙың булыуы, башҡарыу кимәле, сәхнә мәҙәниәте, музыка сифаты, костюмдар һәм коллективтың ижади эшмәкәрлегенең тотороҡлоғо иҫәпкә алына, тип асыҡланылар БР Мәҙәниәт министрлығынан.\nӨҫтәп китәйек, һәүәҫкәр үҙешмәкәрлек ҡаҙаныштарын пропагандалау, халыҡ коллективтарының художестволы кимәлен арттырыу, күп милләтле Башҡортостандың халыҡ ижадының, этник мәҙәниәтенең барлыҡ жанрҙарын үҫтереү фестивалдең төп маҡсаттары булып тора.\nМәҙәни сара 2012 йылдың ноябрендә тамамланасаҡ. «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» республика үҙешмәкәр художестволы халыҡ коллективтары фестиваленең гала-концертын 22 ноябрҙә «Нефтсе» мәҙәниәт һарайында үткәреү планлаштырыла.\nСараны ойоштороусылар булып БР Мәҙәниәт министрлығы, Республика халыҡ ижады үҙәге, Башҡортостандың муниципаль райондары һәм ҡала округтары хакимиәттәре сығыш яһай.\nТеги: фестивалдәр, халыҡ ижады