Талха Ғиниәтуллин. "Әсә һәм бала"\n5 Май , 15:08\nСафия былар эргәһенә килде лә: — Баламды бир! — тине. Ҡатын Сафияға боролдо, ҡарашы бөтөнләй ят кешенеке, беренсе күргәндәге ише ҡурҡыу ҡатыш аптыраулы ине. Ирҙең ирендәрендә йылмайған төҫ сыҡты, әммә ҡарашы ҡаты һәм һынсыл. Ҡатыны иренә русса ниҙер әйтте, шунан Сафия яғына боролдо ла үкереп ебәрҙе: — Һиңә нимә кәрәк? — Баланы бир! Был минең бала! — Ни-мә-ә? Аҡылыңдан яҙҙыңмы әллә? — Баламды бир!\nҠатын баланы ҡулына алды, һикертте, үпте, нисә айлыҡ, исеме нисек, тип һораны. Сафия, үҙенең балаһы өсөн ғорурлыҡ тойғоһо кисереп, ҡатындың бөтә һорауҙарына ла яуап бирҙе, үҙе, бының балаһы юҡтыр, ахыры, тип уйлап хатта йәлләп тә ҡуйҙы. — Ҡана, мин уны иремә күрһәтеп киләйем, ә? Мөмкинме? Ул да бәләкәйҙәрҙе бик ярата, — тине ҡатын. — Беҙ бына күрше вагонда ғына. Бик оҡшағас, ярар, күрһәтһен һуң, тип уйланы Сафия, мөләйем, ихлас ҡатындың күңеле булыр. Ҡатын малайҙы алды ла күрше вагонға ире янына китте, ә Сафия туалетҡа барып килде, йыуынды, сәсен тарап үрҙе. Урынына килгәндә теге ҡатын балаһын алып килмәгәйне әле, “Әйҙә кинәнһендәр”, — тип уйланы битараф ҡына, шул уҡ ваҡытта кеше өсөн ниндәйҙер яҡшылыҡ эшләй алыуына ҡыуанып. Байтаҡ ваҡыт үтте, ярты, бәлки бер сәғәт тә булғандыр, Сафия, бер ниндәй насарлыҡ тоймай, малайын килтереүҙәрен көттө. Әммә уның күршеһендәге ҡатын тынысһыҙлана башланы һәм Сафияға: — Ҡыҙым, балаң артынан бар инде. Нишләптер оҙаҡланы лаһа, — тине. — Килер әле. Кеше балаһын нишләтһен ул? — Кем белә... Төрлө кеше бар. Сафия күрше вагонға китте. Унда ла туп-тулы кешеләр — ултыралар, яталар, һөйләшәләр, кәрт һуғалар, тәҙрәнән ҡарап баралар. Ул бөтә вагонды үтте, әммә теге ҡатынды таба алманы. Кейеменән сырамытып, бер башҡорт ҡатынынан, йәш кенә балалы ҡатын ҡайһы яҡҡа китте икән, күрмәнеңме, тип белеште. Теге, беҙҙең вагонда йәш балалы кеше тойолмай шикелле ул, балалы бер ҡатын үтеүен үтеп китте, әммә ул беҙҙең вагонда түгел, бәлки алдағыһындалыр, тип яуапланы. Сафия күрше вагонға атланы — ҡатын унда ла булмай сыҡты. Күрше вагонда булмағас, ниңә улай ундабыҙ тип әйтергә инде, тип аптыраны үҙе. Ҡатын артабанғы вагонда ла күренмәгәс, ул борсола, ҡурҡа башланы, әммә үҙе һаман, уға сит бала нимәгә кәрәк һуң, килтермәҫ микән ни, тип уйлауын белде. Әллә биш, әллә алты вагон үткәс кенә ҡатынды тапты Сафия. Ул погонһыҙ китель кейгән ир янында Сафияның малайын тотоп ултыра ине. Иң ғәжәбе һәм аңлашылмағаны шул: малайы рәхәтләнеп әлеге ҡатындың имсәген имә — имеҙгән һәр ҡатындың һөтө булған кеүек уның да һөтө бар икән дәһә! Сафия былар эргәһенә килде лә: — Баламды бир! — тине. Ҡатын Сафияға боролдо, ҡарашы бөтөнләй ят кешенеке, беренсе күргәндәге ише ҡурҡыу ҡатыш аптыраулы ине. Ирҙең ирендәрендә йылмайған төҫ сыҡты, әммә ҡарашы ҡаты һәм һынсыл. Ҡатыны иренә русса ниҙер әйтте, шунан Сафия яғына боролдо ла үкереп ебәрҙе: — Һиңә нимә кәрәк? — Баланы бир! Был минең бала! — Ни-мә-ә? Аҡылыңдан яҙҙыңмы әллә? — Баламды бир! Ҡатын, йылмайған төҫ сығарып, эргәһендәгеләргә ҡараны, йәнәһе, бындай ҙа оятһыҙлыҡты күргәнегеҙ бармы, көпә-көндөҙ минең бала тип ныҡыша. Әммә күршеләре өндәшмәне.\nТыуған ауылыма ҡайтҡан һайын, мин ҡасандыр йәшләй генә белгән, уларҙың эшләп йөрөгәненә үҙем шаһит булған ҡарттарҙың бер-бер артлы үлә барғанын күрәм. Ниндәйҙер мөғжизә арҡаһында ғына өлкән йәшкә еткән һуғыш ветерандары тормоштан туҙып, ерҙә эшләүҙән бөгөлөп үлә, көнөн-төнөн тигәндәй мал-тыуар ҡараған ҡатын-ҡыҙ, һалдат ҡатындары ҡырыла, ҡайһы саҡ уларҙың был үлеме ауыр тормоштан ҡотолоу ҙа һымаҡ — атай ҡәберенә барғанда мин зыяратта әле үлән дә ҡаплап өлгөрмәгән әллә күпме өр-яңы ҡалҡыулыҡ күрәм.\nБыйыл япа-яңғыҙ, бөтәһе, шул иҫәптән берҙән-бер улы тарафынан да онотолған Сафия апай үлде. Уйлап ҡараһаң, йәштән үк ирҙәр эшенә егелгән, аслыҡты, һыуыҡты үткәргән һәм, әйтергә яраһа, үҙҙәренең һалдат ирҙәре менән кешелек донъяһының ҡан дошманын еңгән Рәсәй һалдаттарының береһенең үлеме ине был.\nИҫтә, ошо Сафия апай, йәки ир Сафия, уны ауылда шулай тип йөрөтәләр ине, миңә, маңҡа ғына малайға, шул йылдарын уҡ оло кеше булып күренә ине. Яңы ғына ирегән һалҡын бураҙна буйлап һабан тотоп бара, ялан аяҡ бара (ҡай саҡ йоҡа ғына ҡар яуып үткән саҡтар ҙа була), илай-илай, инәлә-ялбара, күтәртер хәлгә еткән колхоз аттарын ҡыуа; бригада ерҙәренә барыр өсөн Яйыҡ аша сығырға кәрәк, Сафия апай боҙло һыуға төшөп арбаны этә; орлоҡ игене тултырылған ауыр тоҡтарҙы ташығанын да, тишек-тошоҡ сарыҡтар кейеп, бәләкәй сана менән йылға аръяғынан сей ерек ташығанын да бик яҡшы хәтерләйем. Эйе, барыһы ла кисә генә булған кеүек.\nҺуғыш ауырлығын ирҙәрҙән кәм күрмәгән ошо һалдаткалар, Рәсәйҙең тарихи ҡатындары, награда, бүләктәр, льготалар алып өйрәнмәгән, юбилей йылдарында ла уларға бүләк тәтемәй, улар иҫтәлегенә обелискылар ҙа ҡуйылмай. Улар үҙҙәренең йәшәйешенең ысын бейеклеген аңламайҙар, был хаҡта уйлана ла белмәйҙәр, көнкүрештәре лә бүтәндәрҙән әллә ни айырылмай, хөртөрәк булмаһа әле; колхоздың бәләкәй генә пенсияһына һәм һирәкләп бушҡа килтерелгән утынға ҡәнәғәт булып көн итәләр.\nБыға тиклем ҡайтҡандарымда мин Сафия апайҙың гел генә үҙенең бәләкәй өйөнөң тәҙрәһенән ҡарап ултырғанын күрә торғайным. Быяла аша уның тәрән йыйырсыҡтар менән телгеләнгән һары йөҙө лә, күҙҙәренә үк төшөрөп ябынған бигүк таҙа булмаған аҡ яулығы күренер ине. Урам буйлап кем үтһә лә, кипкән ҡулын ҡаштары өҫтөнә ҡуя ла, тәҙрә быялаһына терәлеп тигәндәй, һуҡырая башлаған күҙҙәре менән ҡарап оҙатып ҡала. Ул улын көтә.\nЮҡ, уның улы, берҙән-бер улы, һуғышта үлмәгән, һуғыштан һуң тыуған кеше, төрмәлә лә ултырмай, сит илгә лә сығып китмәгән. Ул күптән инде армияла хеҙмәт иткән, армиянан һуң вербовка менән әллә Төньяҡҡа, әллә Себергә сығып киткән дә кеше диңгеҙе эсенә сумған. Дөрөҫ, һирәкләп, биш, ете йылға бер ауылда күренә торғайны, ул саҡта инде Сафия апай үҙенең берҙән-бер байрам күлдәген кейә, сыбар кәшмир яулығын ябына ла, дермантин сумкаһын тотоп, магазинға йөрөй. Эсеп алғас, йомро күкрәгендә “Үләм, әммә газды кәметмәйем!” тип яҙылған татуировкаһы күренһен өсөн, нейлон күлдәген кендегенә тиклем ысҡындырған улы ауыл ҡыҙыра, тиҫтерҙәре менән осрашып, уларҙың ҡулын ҡыҫа, фильтрлы сигареттар менән һыйлай һәм, нимәлер эҙләгән кеше булып, бер кеҫәһенән икенсе кеҫәһенә аҡсалар төргәген күсереп һала, йәнәһе, күрегеҙ, бына минең аҡса ниндәй күп. Тиҫтерҙәрен, күрше ирҙәрҙе үҙҙәренә саҡырып эсерә, бөтһә, әсәһен яңынан араҡыға йүгертә. Иҫергәс, оҙон аҡсалары менән маҡтана, аҡса нимә ул, тфү, минең өсөн ул сүп, мең һумды күҙҙе лә йоммай кәрткә һалып уйнай алам, тип һөйләнә. Һәм ҡапыл, иҫерек йөҙөн етдиләндереп, әсәһенең өйө бик тә иҫкергәнлеге, яңыны һалырға кәрәклеге хаҡында һөйләргә керешә, иртәгә үк ағас белешергә сыға, транспорт килешә, оҫталар таба, хәйер, иң яҡшыһы, ауылда берәйһе өй һатмаймы икән, тип ныҡырға тотона. Һатыусы табылһа, яңыны һалғанға ҡарағанда тиҙерәк тә булыр ине. Көн артынан көн үтә, аҙналар үтә, ә үҙе китмәй эсә, яңы өй тураһында бөтөнләй онота, аҡса төргәге йоҡарғандан-йоҡара, һәм ниһайәт, бер көн һуҡыр тин дә ҡалмағас, юлға әсәһенең пенсия аҡсаһын ала ла йәнә юғала. Оҙаҡҡа юғала.\nБер ваҡыт ул ғаиләһе менән ҡайтып төштө. Йоп-йомро, ҡыҫҡа аяҡлы ҡатыны һәм ике малайы. Малайҙарының береһенә өс йәш, икенсеһенә — биш. Көньяҡҡа китеп барыуҙары икән, үтеп барышлай өс көнгә туҡтағандар. Килен кеше ҡәйнәһенә мыҫҡыллы-һауалы ҡараны, ә малайҙар оҙон күлдәкле сәйер генә ҡарсыҡ үҙҙәренең өләсәләре икәнлегенә һис ышана алманы. Балалар ҙа, уларҙың ата-әсәләре лә үҙ-ара тик русса ғына һөйләште. Балалар иһә башҡортса бөтөнләй аңламайҙар ине, әсәләре татар, аталары башҡорт булһа ла. Өләсәләре урыҫса бер һүҙ ҙә белмәй, ҡысҡырыбыраҡ өндәшһә, ейәндәре аңларҙар һымаҡ ине уға, шуға ла ул яратыу, иркәләү һүҙҙәрен тауышын күтәреберәк әйтте, ә ейәндәре уға бүре һымаҡ ҡараны һәм бер көн биш йәшлек ейәне тотто ла өләсәһенең йөҙөнә уйынсыҡ пистолеттан атты ла ебәрҙе — пластмасса пуля уның күҙенә саҡ теймәне. “Ниңә аттың?” — тигән һорауға малай: “Ә ниңә ул миңә ҡысҡыра?” — тип яуапланы.\nҺуңғы тапҡыр улы бынан биш йыл элек ҡайтҡайны. Бер үҙе генә ҡайтҡайны. Ҡартайғайны, башы ла пеләшләнгәйне. Сафия апай хәҙер һыйыр ҙа, ҡаҙ ҙа, тауыҡ та тотмай ине инде, пенсияһына ғына йәшәп ята. Утынды колхоз килтереп бирә, күршеһе Шәйхелислам ҡатыны менән бысып, ярып ҡуя. Өйө шиңде, бер яҡҡа ҡыйшайып сүкте. Улы, әсәйҙең ғүмеренә ошо йорт етер, яңыһы менән булашып тормам инде, тип уйланы, ахыры, ул турала бүтән һүҙ ҡуҙғатманы. Тағы аҙна буйы эсте һәм китер алдынан күршеһе Шәйхелисламға йөҙ һум тотторҙо: “Әсәй үлеп-маҙар китһә, ерләрһең”. Шәйхелислам уның адресын һораны, теге-был булһа, телеграмма һуғырмын, тине, ҡунаҡ бер ҡағыҙ киҫәгенә адресын сыймаҡланы, әммә ҡайтырын-ҡайтмаҫын ныҡлы ғына әйтмәне.\nСафия шым ғына үлде. Күршеләре ҡәбер ҡаҙҙы, кипкән кәүҙәһен йыуып аҡ сепрәккә төрҙө, Шәйхелислам ҡалдырған адрес буйынса телеграмма бирҙе. Уны көттөләр, ике көн ҡарсыҡтың мәйете үҙ өйөндә ятты, көтөп ятты, әммә улы ҡайтманы.\nӘ бит уның улы булмауы ла ихтимал ине. Юҡ, ул тыуҙы, законлы иренән тыуҙы, шулай ҙа малайҙың булмауы бар ине; эйе, икенсе кеше булыр, икенсе тарафта көн итер, икенсе атай, икенсе әсәй менән йәшәр һәм, бәлки, алыҫ башҡорт ауылында үҙенең ысын әсәһе йәшәүен башына ла килтермәҫ ине.\nСафия апайҙың ире Ғәзиз ағай, ҡырҡ бишенсе йылда икенсегә яраланып, өс ай госпиталдә ятҡандан һуң, ауылға ҡайтып төштө. Аяҡ-ҡулы иҫән, ә бына үпкәһенә немец снарядының цинклы ярсығы инеп ултырғайны. Ауыл ас һәм һуғыштан арыған, ә аслыҡтан йонсоған һалдаттың ҡанын туберкулез бациллалары тиҙ еңеп алды. Ул йүткерә, үпкәһен ҡаҡыра башланы. Ғәзиз ағай менән Сафия апай һуғышҡа тиклем үк өйләнешкәйнеләр, әммә балалары булманы, дөрөҫөрәге, тыуып торҙо, бәләкәй көйө үлеп торҙо. Ғөмүмән, балалар үлеме ул йылдарҙа ауылда ғәҙәти хәл ине. Һәм бына дүрт йыл айырылышып йәшәгәндән һуң, яңынан өйләнешкән йәштәр кеүек, улар йәнә бер бала яһаны. Аслыҡ булыуға, үлмәҫлек кенә туҡланып йәшәүгә ҡарамаҫтан, йәштәрҙең балалары таҙа булып тыуҙы. Бала биш айлыҡ булғас, Ғәзиз ағайҙы сереп бөтөп барған үпкәләре менән ҡалаға дауаханаға һалдылар. Ул өйөнә йылы, өмөтлө хаттар яҙҙы. Ҡатын-ҡыҙ йөрәге менән Сафия апай иренә ауыр икәнен аңланы һәм уның янына барып ҡайтырға ниәтләнде.\nУның бер ҡасан да ауылдан сыҡҡаны, район үҙәгенән дә алыҫыраҡ йөрөгәне юҡ, бер тапҡыр ҙа поезға ултырғаны булманы. Ҡатындар уның ниәтен һүндерергә тырышты, күкрәк балаһы менән ҡайҙа йөрөйһөң, харап ҡына булырһың бит, тинеләр. “Юҡ, барам!” — тине ул ҡаршы килеүселәргә. Йыйған әҙерәк аҡсаһы бар, ләкин йөрөгән кеше, ул ғына поезға етмәй тигәс, туғандарынан алып торҙо, идарала биш килограмм он яҙҙылар, табикмәк, ҡоймаҡ, кипкән алма менән пирог әҙерләне, бер литрлы банкаға май тултырҙы, ике тиҫтәгә яҡын йомортҡа бешерҙе лә арҡаһына киндер тоҡ аҫып, одеял ишаратына ураған балаһын ҡулына тотоп, юлға сыҡты. Күршеләр, мәрхүм Исламгәрәй ағай, Шәйхисламдың атаһы, һуғышта булған, үҙебеҙҙең, унан сит илдең ерҙәре буйлап атлап Эльбаға тиклем еткән кеше, нисек барырға икәнен өйрәтте. “Поездар төрлө яҡҡа йөрөй, тегеләй ҙә, былай ҙа, тегендә лә ҡала, бында ла ҡала, һин Өфө яғына киткәненә ултыр, поезға эләгер өсөн билет алырға кәрәк. Касса янына бар ҙа әйт: “Уфа” — аңларҙар. Поездар өс кенә минут туҡталып тора, өлгөрөргә тырыш. Һин былай ит. Берәй башҡорт янына бар, ул тирәлә беҙҙең халыҡ күп була торған, берәй ир кешегә өндәшһәң бигерәк тә яҡшы булыр, билет алырға, поезға ултырырға ярҙам ит әле, тиң. Аңлат, шулай, шулай, тиң. Барып етерһең, табырһың, бөтә ерҙә лә кеше, ҡурҡма, һораш...”\nРайон үҙәгенә тиклем эш буйынса районға барырға сыҡҡан колхоз рәйесе Фазыл ағай ултыртып алып барҙы. Артабан йәйәү китте, сөнки ул йылдарҙа Миәскә автобустар йөрөмәй ине әле. Бер ылау ҡыуып етте — ҡарт район үҙәгенән совхозына ҡайтып бара икән, Поляковкаға ҡәҙәр алып килде, унан тағы йәйәү. Йәй аҙағы, көҙ башы, ямғырҙар ҙа яуып китә. Ҡараңғы төшөүгә бер башҡорт ауылына барып етте, юлда яландан ҡайтып килеүсе бер бисәне тап итте лә шунан ҡундырып сығарыуын һораны. Иртән иртүк йәнә юл. Көнө буйы барҙы, төн уртаһы еткереп бер ауылға керҙе, һыуланып бөткән, аяғында саҡ баҫып торған көйө иң ситтәге өйҙөң ишеген шаҡыны. Урыҫ ауылы икән. Хужабикә, оло ғына йәштәрҙәге мәрйә, ҡайҙа китеп бараһың тип һорағас, аңланы ла ҡулын һелтәп: “Уфа”, — тип яуапланы һәм үҙе белгән бер нисә рус һүҙе араһынан бер һүҙ табып өҫтәп ҡуйҙы: “Мужик, мужик”. Хужабикә төшөндө шикелле, тимәк, Өфөгә, ире янына китеп бара. Ул тағы әллә нимәләр һорашты, һөйләнде, әммә Сафия уның борсолоп “Батюшки, батюшки” тигәнен генә аңғарҙы.\nТаң һарыһы беленеү менән, ул торҙо ла йәнә юлға сыҡты һәм төш ауыуға Миәскә барып етте. Ҡаланы үтеп, урманлы тау битләүендә ултырған станцияны тапты.\nБыл уның тимер юл вокзалын, ике оҙон тимер өҫтөндә ултырған паровозды, вагондарҙы беренсе күреүе ине. Паровоз уға оло тауыш сығарып ҡурҡыныс үкергән тимер аждаһа кеүек тойолдо, хатта тере лә һымаҡ бит әле үҙе. Ә вагондар өй ише ҙур. Шуға ултырып йөрөйҙәрме икән ни? Ул, ят, битараф кешеләр менән лыҡа тулы вокзал бинаһына ингәс, бөтөнләй юғалып, аптырап ҡалды. Әллә ни ҙур ҙа түгел, әммә Сафияға ифрат дәү тойолған вокзал әсе кешеләр тауышы, өйрәнелмәгән-күнегелмәгән еҫ, тәмәке, хлорка, дымлы кейем, тағы әллә ниндәй еҫтәр менән тулы — сит-ят ер шундай еҫтә булалыр инде, күрәһең. Төрлө ҙурлыҡтағы тоҡсай, тоҡ, сумаҙандар тотҡан, төрлөсә һәм ярлы ғына кейенгән кешеләр бер нисә рәткә теҙелгән эскәмйәләрҙә ултыра, баҫып тора, тегеләй-былай йөрөй, һыулы бак янына бара ла тимер сынйырға бәйләнгән көрөшкә менән һыу алып эсә; сыға, керә, пружиналы ишекте шарт та шорт яба, шул арала вокзал эсенә һалҡынса һауа керә, көҙгө ямғыр еҫе тула. Станция эргәһенә дөбөр-шатыр поездар килеп туҡтаһа, вокзалдың цемент иҙәне һелкенә, кешеләр урындарынан һикерешеп торалар ҙа тоҡтарын, сумаҙандарын һөйрәп тышҡа йүгерәләр. Ауылда көн һайын гел таныш йөҙҙәрҙе генә күреп өйрәнгәс, Сафияға иң ауыры сит һәм битараф ҡараштарҙы күреү ине. Үҙенең бер кемгә лә кәрәкмәгәнен, үҙенең бындағыларҙың барыһына ла ят икәнен һиҙеп, эскәмйәлә аптырап ултырҙы-ултырҙы ла йәһәт кенә балаһын имеҙҙе, йүргәген алмаштырҙы. Хәҙер билет хаҡында уйларға кәрәк ине. Бәләкәй генә тәҙрә ауыҙына халыҡ йыйылған, тимәк, касса тигәндәре шулдыр, тип уйланы. Бар кешенең дә йөҙө күңелһеҙ, ҡайғылы. Ул ҡыйыуһыҙ ғына сират аҙағына баҫты. Исламгәрәй ағай өйрәткәнсә, берәй башҡорт кешеһенән ярҙам һорарға кәрәк ине. Башҡорттар бар кеше араһында, күренә, тик уларҙың да йөҙҙәре, вокзалдағы бөтә кешенеке һымаҡ, уйсан-ят, шуға кемгәлер барып ярҙам һорарға ҡыйыулығы етмәне. Шинель кейгән, буш еңле, ҡиәфәте менән башҡорт уның артынан күптән инде күҙәтә ине. Сит ҡараштарға өйрәнмәгән Сафия һағайҙы: “Был кеше нимәһенә шул ҡәҙәре итеп ҡарай икән һуң?” — тип уйланы. Ниһайәт, теге кеше урынынан ҡалҡынды ла уның янына килде һәм башҡортса:\n— Һеңлекәш, ҡайһы яҡҡа бараһың? — тип һораны.\nСафия ояла-тартына, был кешенең ихлас уй менән янына килеүенә һаман ышанмай, үҙенең Өфөгә, дауаханала ятҡан ире эргәһенә китеп барыуын һөйләп бирҙе.\n— Бир аҡсаңды, — тине кеше, әммә ҡатындың шикләнгәнен, үҙенә бик ышанып етмәгәнен һиҙеп өҫтәп ҡуйҙы: — Ҡурҡма, миңә һинең аҡсаң кәрәкмәй.\nАҡсаларын алғас, ир кеше туп-тура касса янына барҙы, русса нимәлер әйтте, унан Сафияға боролоп күрһәтте лә аҡсаны бәләкәй тәҙрәгә һондо.\n— Миңә икенсе яҡҡа китергә, шулай ҙа һине ултыртышырмын, — тине ихлас кеше, уға билет һәм ҡалған аҡсаны биреп.\nБер аҙ һөйләшеп торҙолар. Бер сәғәттән поезд килде, ярҙамсыл кеше уны поезга ултыртышты. Ошо һәйбәт, ихлас кеше менән айырылышҡас, Сафияға нисектер күңелһеҙ булып китте, үҙенең исемен дә әйтмәне, Сафия ла уның кемлеген белмәй китеп барҙы.\nПоезд ҡуҙғалғас, уның башы әйләнде, күңеле болғанды. Буш урынға барып ултырҙы ла күҙҙәрен йомдо һәм байтаҡ ваҡыт шулай барҙы. Күҙҙәрен асҡас, алыҫта артҡа йүгергән өйҙәрҙе, баҫыуҙарҙы, тауҙарҙы күрҙе, тәҙрә янынан ғына ағастар, телеграф бағаналары ялтлап үтте һәм ул үҙенең өйөндә ултыра, ә йорто ниндәйҙер мөғжизә менән ер өҫтөнән үҙе бара һымаҡ булып китте.\nТәгәрмәс өҫтөндәге өйҙөң хәрәкәт итеүенә Сафия яйлап күнекте, тышҡа хәҙер тынысыраҡ ҡарай башланы. Тәҙрәнән сит-ят ерҙәр, урмандар, туғайҙар, тауҙар йүгереште. Вагонда өйҙәге ише йылы һәм ҡоро ине, сисенергә лә, баланың аҫтын алыштырырға ла, ашарға һәм бәләкәй өҫтәл артында сәй эсергә лә мөмкин икән. Вокзалда саҡта ят, ҡурҡыныс булып тойолған кешеләрҙең йөҙҙәре лә, күҙҙәре лә икенсе, нисектер йылы, иғтибарлы ине хәҙер.\nӘллә ялҡытҡыс юлдан, әллә алыҫта ҡалған яҡындарын һағыныуҙан кешеләр, шул вагонда ултырған күршеләре, Сафияның балаһына йылмайып ҡаранылар, күпмелек тип һоранылар һәм үҙҙәренең балаларын, ейәндәрен хәтерләнеләр. Сафия һаман тартына, ят кешеләрҙән уңайһыҙлана ине, шунлыҡтан һүҙгә бик ҡушылманы, үҙенә төбәлгән һорауҙарға ғына яуап бирҙе, унда ла башҡортса һораһалар ғына. Өфөлә дауаханала ятҡан ирем эргәһенә китеп барам, тип бер үк һүҙҙе ҡабатланы.\nБәпесен биләүенән ысҡындырып, вагон һикеһенә һалды, уныһы ни, аяҡ-ҡулы ысҡынғас, тибенде, тирә-яғына ялт-йолт ҡаранды, тауыш бирҙе.\nВагон буйлап ниндәйҙер бер ҡатын китеп бара ине, ул Сафия янында туҡтаны ла сәйер генә ҡарашы менән балаға баҡты. Ул Сафиянан өлкәнерәк, ҡаласа һәйбәт кейемдә. Ярар, ҡараһын, уның ҡарауында әллә нәмә юҡ, бөтәһе лә бәләкәстәргә ҡарарға ярата инде ул, берәй һүҙ әйтер йәки ҡағылыр ҙа ары китер. Әммә ҡатын китергә ашыҡманы, тора торғас, хатта татарса һөйләшә лә башланы (тышҡы ҡиәфәте һәм ҡаласа кейенгәнлегенә ҡарап, Сафия уны мәрйәлер тип уйлағайны).\n— Ой, ниндәй матур бала, ой, ниндәй һөйкөмлө малай! — тине ул һоҡланып, үҙе һикенең бер мөйөшөнә ултырҙы. — Тотоп ҡарарға мөмкинме? Мин бәләкәйҙәрҙе шул тиклем яратам. Был ҡәҙәре лә һөйкөмлө бала булыр икән!\nҠатын баланы ҡулына алды, һикертте, үпте, нисә айлыҡ, исеме нисек, тип һораны.\nСафия, үҙенең балаһы өсөн ғорурлыҡ тойғоһо кисереп, ҡатындың бөтә һорауҙарына ла яуап бирҙе, үҙе, бының балаһы юҡтыр, ахыры, тип уйлап хатта йәлләп тә ҡуйҙы.\n— Ҡана, мин уны иремә күрһәтеп киләйем, ә? Мөмкинме? Ул да бәләкәйҙәрҙе бик ярата, — тине ҡатын. — Беҙ бына күрше вагонда ғына.\nБик оҡшағас, ярар, күрһәтһен һуң, тип уйланы Сафия, мөләйем, ихлас ҡатындың күңеле булыр. Ҡатын малайҙы алды ла күрше вагонға ире янына китте, ә Сафия туалетҡа барып килде, йыуынды, сәсен тарап үрҙе. Урынына килгәндә теге ҡатын балаһын алып килмәгәйне әле, “Әйҙә кинәнһендәр”, — тип уйланы битараф ҡына, шул уҡ ваҡытта кеше өсөн ниндәйҙер яҡшылыҡ эшләй алыуына ҡыуанып.\nБайтаҡ ваҡыт үтте, ярты, бәлки бер сәғәт тә булғандыр, Сафия, бер ниндәй насарлыҡ тоймай, малайын килтереүҙәрен көттө. Әммә уның күршеһендәге ҡатын тынысһыҙлана башланы һәм Сафияға:\n— Ҡыҙым, балаң артынан бар инде. Нишләптер оҙаҡланы лаһа, — тине.\n— Килер әле. Кеше балаһын нишләтһен ул?\n— Кем белә... Төрлө кеше бар.\nСафия күрше вагонға китте. Унда ла туп-тулы кешеләр — ултыралар, яталар, һөйләшәләр, кәрт һуғалар, тәҙрәнән ҡарап баралар. Ул бөтә вагонды үтте, әммә теге ҡатынды таба алманы. Кейеменән сырамытып, бер башҡорт ҡатынынан, йәш кенә балалы ҡатын ҡайһы яҡҡа китте икән, күрмәнеңме, тип белеште. Теге, беҙҙең вагонда йәш балалы кеше тойолмай шикелле ул, балалы бер ҡатын үтеүен үтеп китте, әммә ул беҙҙең вагонда түгел, бәлки алдағыһындалыр, тип яуапланы. Сафия күрше вагонға атланы — ҡатын унда ла булмай сыҡты. Күрше вагонда булмағас, ниңә улай ундабыҙ тип әйтергә инде, тип аптыраны үҙе. Ҡатын артабанғы вагонда ла күренмәгәс, ул борсола, ҡурҡа башланы, әммә үҙе һаман, уға сит бала нимәгә кәрәк һуң, килтермәҫ микән ни, тип уйлауын белде.\nӘллә биш, әллә алты вагон үткәс кенә ҡатынды тапты Сафия. Ул погонһыҙ китель кейгән ир янында Сафияның малайын тотоп ултыра ине. Иң ғәжәбе һәм аңлашылмағаны шул: малайы рәхәтләнеп әлеге ҡатындың имсәген имә — имеҙгән һәр ҡатындың һөтө булған кеүек уның да һөтө бар икән дәһә!\nСафия былар эргәһенә килде лә:\n— Баламды бир! — тине.\nҠатын Сафияға боролдо, ҡарашы бөтөнләй ят кешенеке, беренсе күргәндәге ише ҡурҡыу ҡатыш аптыраулы ине. Ирҙең ирендәрендә йылмайған төҫ сыҡты, әммә ҡарашы ҡаты һәм һынсыл. Ҡатыны иренә русса ниҙер әйтте, шунан Сафия яғына боролдо ла үкереп ебәрҙе:\n— Һиңә нимә кәрәк?\n— Баланы бир! Был минең бала!\n— Ни-мә-ә? Аҡылыңдан яҙҙыңмы әллә?\n— Баламды бир!\nҠатын, йылмайған төҫ сығарып, эргәһендәгеләргә ҡараны, йәнәһе, бындай ҙа оятһыҙлыҡты күргәнегеҙ бармы, көпә-көндөҙ минең бала тип ныҡыша. Әммә күршеләре өндәшмәне.\n— Был минең бала! — Иҫ киткес битһеҙлекте күреп, Сафия юғалып ҡалды, тулҡынлана башланы. — Һин бит, уны тотоп ҡына ҡарайым, иремә күрһәтәм дә килтерәм, тинең. Беҙ күрше генә вагонда, тинең.\n— Нимә һөйләйһең һин? Мин һине беренсе тапҡыр күрәм, — ул иренә русса нимәлер әйтте, йөҙө боҙолдо, ағарҙы, ире өндәшмәй Сафияға ҡараны. — Мин бит уны имеҙеп ултырам, күрмәйһеңме ни!\n— Бир баламды!\nСафия малайын тегенең ҡулынан тартып алырға теләп эйелгәйне, ҡатын баланы күкрәгенә ҡыҫты, ә ире Сафияны ҡаты итеп этеп ебәрҙе. Тауышҡа, шау-шыу сығаһын һиҙеп, пассажирҙар йыйылды, юлды ҡапланылар, арттағылар, эй, унда нимә бар ул, тип ҡыҙыҡһындылар.\n— Баламды бир! — тип йәнә ҡабатланы Сафия. Ул хәлдең етдилеген аңлай-төшөнә ине инде.\n— Был ниткән эш, ә? Ниндәйҙер аҡылынан яҙған бисә минең баланы алырға йыйына! — тип ҡысҡырҙы ҡатын, тирә-яғындағыларҙан ярҙам һорағандай, әле береһенә, әле икенсеһенә ҡаранып. Иң ҡурҡынысы һәм сәйере шул, ике башҡорт ҡатынынан башҡалары, эштең нимәлә икәнен аңламаған пассажирҙар яһил ҡа Тауышҡа проводница күренде. Теге ҡатын, бынау иҫәр бисә минең баланы алырға итә, тип аңлатты. Ә проводница уға ышанмай булдыра алмай — офицер кителе кейгән олпат ир, ҡатын үҙе лә матур кейемле, дәрәжәле кешеләр икәнлеге әллә ҡайҙан күренеп тора, минең бала тип бәйләнгән ҡатын йолҡош ауыл бисәһе, етмәһә, русса ике һүҙҙе лә бәйләй белмәй — уға кем ышанһын? Ул да, был ир менән ҡатын поезға бала менән ултырҙы, тип һөйләй башланы. Ҡыҫҡаһы, тегеләрҙе яҡлап, проводница Сафияға бәйләнеп алды ла китте: ҡайҙа ултырҙың, ниндәй вагонда бараһың, бар, үҙеңдең урыныңа кит, юҡһа киләһе туҡталышта төшөрөп ҡалдырам! Ул Сафияны вагондан көс менән этеп сығарырға маташты, әммә Сафия эскәмйә янындағы тимер тотҡаға йәбеште лә торҙо, ҡуҙғатып ҡара һин уны!\n— Баламды бир! — тип ҡабатланы ул йәнә үҙенең бәләкәсенән күҙен алмай. Шым ғына әйтте, сөнки ҡурҡышынан, тулҡынланыуынан уның ҡысҡырырға, иларға көсө ҡалмағайны. Йөҙө ағарған, балаһына текәлгән Сафия ысынлап та аҡылын юғалтҡан кешегә оҡшап тора ине.\nШул арала поезд ҙур станцияға яҡынлашты. Ситтәге ағас өйҙәр йүгереште, боролоштан сыҡҡас, ҙур-ҙур йорттар, завод торбалары күренде. Былар, Сафияның балаһын алған ҡатын менән ир, йыйына башланы. Кем белә инде, бәлки, үҙҙәренең ҡалаларына килеп еткәндәрҙер, бәлки, ошо станцияла төшһәләр, Сафия улар артынан йөрөмәҫ, йөрөһә лә, унан күҙ яҙлыҡтыра һәм вокзал ығы-зығыһы араһында эҙ яҙҙырабыҙ, тип уйлағандарҙыр. Сумаҙандары ла, төйөнсөк-маҙарҙары ла күренмәй, ҡатын бала менән алдан атланы, ир, һикеләр араһындағы юлды бикләп, ҡатыны артынан төшөргә ынтылыусы Сафияның юлын ҡаплап барҙы. Поезд туҡтағас, ҡатын етеҙ генә төштө лә ҡалаға ашыҡты — улар ире менән ҡайҙа осрашырға алдан уҡ һөйләшеп ҡуйғандарҙыр, күрәһең, һәм шунда Сафия, әгәр ҙә хәҙер вагондан сыға алмаһа, үҙенең балаһын мәңгегә юғалтасағын аңланы; үҙендә ярһыу әсә көсө тойоп, ул йәштән үк ер эшендә, һәнәк, көрәк, балта тотҡан, ер һөргән (уны юҡҡа ғына ир Сафия тип атамағандар шул), ирҙәрсә көслө һәм еңел Сафия үҙенең алдында барған ирҙе ситкә һирпте лә вагондан һикереп төштө, йүгерә-атлай китеп барған ҡатынды ҡыуып етте, тегене ҡыпһыуыр ише эләктерҙе лә ҡысҡырып ебәрҙе:\n— Ебәр, юҡһа хәҙер милиция саҡырам, — тине ҡатын сәрелдәп.\nБыл һүҙ Сафияны айнытып ебәргәндәй булды, ысынлап та, бында милиция, закон һаҡсылары, тәртип һаҡсылары, кәмһетелгәндәрҙең яҡлаусыһы булырға тейеш тәһә!\n— Милиция! — тип ҡысҡырып ебәрҙе Сафия. — Милиция!\nӘммә яһил ҡатын милиция менән бик осрашҡыһы килмәне, ахыры, тартылды, килеп еткән ире Сафияның ҡулдарынан тотоп ҡатынынан йолҡа башланы. Сафия балаһының йүргәгенә шундай ныҡ итеп йәбешкәйне, уны ҡатындан тик бала менән бергә генә ысҡындырырға мөмкин ине.\n— Бир баламды! Милиция!\nТауышҡа кешеләр йыйылды, бер нәмә лә аңламай, бер-береһенә йәбешкән, ҡысҡырышҡан ике ҡатынға, уларҙы айырырға маташҡан иргә ҡарап тора башланылар.\nНиһәйәт, милиционер пәйҙә булды, йыбанып ҡына ҡулын козырек тәңгәленә тейҙерҙе лә йөҙөнә уҫаллыҡ сығарып һораны:\n— Ниндәй тауыш ул, ә?\n— Беҙ әле генә поездан төштөк. Бынау иҫәр бисә бәйләнде лә беҙҙең баланы алырға итә, оятһыҙ. Һис ҡотолорлоҡ түгел, — тип аңлатты ҡатын.\nМилиционер Сафияга русса ҡаты ғына итеп нимәлер әйтте, күрәһең, теге икәүгә шундуҡ ышанды ла Сафияға быларҙы ебәрергә ҡушты. Әммә Сафия үҙенең балаһына, дөрөҫөрәге, йүргәк хеҙмәтен үтәгән йыуылған иҫке сепрәк киҫәгенә тағы ла нығыраҡ йәбеште.\n— Әйҙәгеҙ, бүлеккә, шунда асыҡларбыҙ, — тине милиционер. — Граждандар, таралышығыҙ, таралышығыҙ, кеше күргәнегеҙ юҡмы әллә?\n— Беҙ бынау поездан төштөк, һуңлауыбыҙ бар. Бына был ҡатынды алып барығыҙ, ә беҙҙе ебәрегеҙ, — тине ҡатын.\n— Поезд егерме минут тора, өлгөрөрһөгөҙ, — тип яуапланы милиционер ҡырҡа ғына.\nБүлеккә киттеләр. Сафия балаһының йүргәген ҡулынан ысҡындырмай, ҡатын эргәһенән бара.\nМилиция бүлегендә уға ҡысҡырырға керештеләр: ебәр, наконец, баланы. Ул аңланы, ҡулын ысҡындырҙы, әммә, был минең бала, был икәү минең баланы тартып алды, тип ҡабатланы ла ҡабатланы. Уның әйткәндәренә төшөнмәнеләр, аңламанылар, шуға күрә башҡорт милиционерын саҡырҙылар. Сафия уға был ҡатындың нисек эргәһенә килеп ултырыуын, шунан, иремә күрһәтәм тип, баланы күрше вагонға алып китеүен һәм кире килтермәүен, әле килеп минең бала тип ныҡышыуын һөйләп бирҙе. Башҡорт милиционеры уға ышанды, ул Сафияның хәбәрендә хаҡлыҡ барлығын тойҙо һәм һынсыл ҡарашы менән баланы ураған йүргәктең иҫке, бигүк таҙа булмаған сепрәктең ҡала ҡатынының таҙа кейемдәренә тура килмәгәненә лә иғтибар итте. Үҙенең шиген иптәштәренә лә әйтте — тәүге ҡатынға ышанған йәки ышана яҙған тегеләр икеләнде.\n— Һеҙ кемгә ышанаһығыҙ? — тине яһил ҡатын. — Беҙ бына өсәү, ирем, үҙем, бала, ә ул кем, ҡайҙан килеп сыҡҡан бисә һуң?\n— Иптәштәр, ҡатынға бәйләнеүегеҙҙе туҡтатаһығыҙмы, юҡмы? Борсолоуҙан уның һөтө юғалыуы ихтимал, — тип ҡыйыу ғына әйтеп ҡуйҙы ҡатындың ире. — Беҙ поезға һуңлайбыҙ.\nОфицер кителе кейгән олпат ир һүҙе милиционерҙарға тәьҫир итте — улар Сафияға шиксел ҡаранылар ҙа теге икәүгә:\n— Һеҙгә китергә мөмкин, — тинеләр, шунан Сафияға: — Ә һиңә бер аҙ тотҡарланырға тура килер. Ҡайҙан киләһең, ҡайҙа китеп бараһың, документтарың бармы?\nИр менән ҡатын милиция бүлегенән поезға ашыҡтылар. Балаһын алып киткәндәренән Сафия бер мәлгә генә ҡатып ҡалды, аяҡтары иҙәндән ҡуҙғалмаҫ булды, күҙ алдары ҡараңғыланды, әммә шундуҡ тигәндәй әсәлек хисе, әсәлек тойғоһо, үҙенең бәләкәй генә сабыйын һаҡлап йыртҡысҡа ташланған турғай шикелле, үҙендә ғәйрәт табып, алдындағы милиционерҙы ситкә этәреп ебәрҙе лә, бүлмәнән атылып сығып, теге икәүҙең артынан йүгерҙе. Әммә ир, бының килгәнен күреп, уға боролдо, уны тотто, ҡосағына алды. Сафия унан ысҡынырға тырышып быны этте, һуғышты, ә шул мәлдә поезд ҡуҙғалды. Ҡатын бала менән ишектән инеп китте. Ир бөтә көсөнә Сафияны артҡа этте лә поезға йүгерҙе. Сафия уның артынан. Ир ишеккә һикерҙе, Сафия ишеккә еткәйне генә, проводница ишекте шарт япты ла асҡысҡа бикләп тә ҡуйҙы. Сафия тотоноп менә торған тимерҙе эләктерергә генә өлгөрҙө һәм поезд уны шул килеш алып китте — тәүҙә ул йүгерҙе, поезд шәбәйгәс, әлеге тимергә аҫылынып барҙы, аяҡтары ергә һөйрәлде, әммә ҡулдары, көслө крәҫтиән ҡулдары, тимерҙе ысҡындырманы. Бер ҡулы менән генә эләгеп, аҫылынған көйө ул байтаҡ юл үтте, унан көс-хәл менән аяҡтарын баҫҡысҡа һалды. Көҙгө ҡаршы ел уны кескәй генә баҫҡыстан бәреп төшөрөргә тырышты, үтә һуҡты, өҙгөләне, йолҡто. Ямғыр яуырға кереште, ауыр, тимер кеүек ауыр тамсылар уның ҡулдарына, йөҙөнә һуҡты, йоҡа ғына кейемен лысма һыу итте, һөйәктәренә тиклем һалҡын үтте.\nОҙаҡ, бик оҙаҡ сәғәттәр барҙы Сафия шул килеш. Поезд саҡрым артынан саҡрым һананы. Сафия ошо саҡрымдарҙы иҫен юғалтҡан ҡулдарында тотоноп үтте. Бармаҡтарын айырҙымы, кеше тормошо, улының тормошо икенсе юлдан китәсәк, кем белә, бәлки бәхетлерәк юлдан да китер, әммә ул ҡатын-ҡыҙ, ул әсә, тормоштоң ғәҙелһеҙлегенә, аяуһыҙлығына буйһонорға теләмәй, уның ҡулдары, бармаҡтары тимергә шул ҡәҙәре ныҡ йәбешкән, уны әйтерһең, ҡуша йәбештереп йәки бәйләп ҡуйғандар.\nНиһайәт, алыҫта, яуған ямғыр ҡараңғылығы аша, ҡаланың яҡтылары күренде, оҙаҡламай поезд тиҙлеген кәметте һәм күпмелер ваҡыттан һуң станцияға килеп туҡтаны. Вагондың ишеге асылыу менән Сафия проводницаны ситкә этте лә вагон эсенә йомолдо һәм уның балаһын күтәреп сығырға йыйынған теге икәүҙең алдына килеп тә баҫты. Башынан аяғына ҡәҙәр һыу, ағарған, эскә батҡан, әммә мөхәббәт, ҡыйыулыҡ менән тулы асыулы күҙҙәр менән баҡты. Тегеләр шаҡ ҡатты, сөнки уны һис көтмәйҙәр ине. Ҡатын юғалып ҡалды, ағарҙы-буҙарҙы, ҡото алынды, ирҙең йөҙөнә ҡараңғылыҡ ятты, ул күҙҙәрен ситкә алды.\n— Баламды бир! — ҡалын, ҡалтыранған тауыш менән ҡаты итеп өндәште Сафия.\n— Бир! — тип бойорҙо ир быларға ҡарамай ғына. Баланы күкрәгенә ҡыҫҡан килеш, ҡатын ҡапыл түгелеп илап ебәрҙе, күҙ йәштәренә быуыла-быуыла һөйләй башланы:\n— Тыңла мине, тыңла, зинһар! Ниңә шулай ҡыланғанымды, бәлки, аңларһың. Балам үле тыуҙы. Бүтән бер ҡасан да балаң булмаясаҡ, тине табип. Беҙ Өфөгә барҙыҡ. Унда, детдомдан бала алып була, тигәйнеләр. Беҙ үҙебеҙ Силәбенән. Мин һинең балаңды күрҙем дә оҡшаттым, яраттым. Бир һин уны миңә! Һин әле йәш, тағы ла табырһың, берҙе түгел, бер нисәне. Аҡса ла бирербеҙ, һағынһаң, беҙгә килеп йөрөрһөң, туғанлашырбыҙ. Мин үтенеп һорайым, инәләм, теләйһеңме, тубыҡланам. Бала таба алмаһам, ирем минең менән йәшәмәйәсәк, китәсәк!\n— Бир баламды! — аҡылынан шашыр сиккә еткән Сафия шул уҡ һүҙҙе ҡабатланы.\nШул саҡ ир ҡатынының ҡулынан баланы тартып алды ла Сафияға бирҙе. Сафия балаһын алды, йә тағы тартып алырҙар тигән һымаҡ, ҡабаланып вагондан сыҡты, ҡатын уның артынан эйәрҙе һәм һаман һөйләнеүен белде:\n— Ғәфү ит, кисер инде, зинһар!\nҺуңынан, тол ҡалғас (Ғәзиз ағай дауаханала үлде), Сафия улын үҙе үҫтерҙе һәм, тағы урлап ҡуймаһындар, берәй бәхетһеҙлек килеп сыға күрмәһен тип, улы өсөн мәңге ҡурҡып йәшәне. Матур, бөтөн киҫәк — уға, үҙе тишек-тошоҡта йөрөнө, малайы өҫтөндәге кейем таҙа һәм ямауһыҙ булды, аяғында ла гел рәтле кейем ине. Балаһын юғалта яҙған ваҡиға әленән-әле иҫенә төшөп торҙо, һуңлап булһа ла үҙенең вагон тышында барған сәғәттәрен хәтерләп, тәндәре зымбырҙап ҡуйғыланы, саҡ ҡына йомшаҡлыҡ күрһәтһә, бармаҡтарын асһа — ул булмаҫ ине. Уйлай-уйлай төрлө хыялдарға ла бирелә: бына теге икәү уның малайын алып китте, ул япа-яңғыҙы тороп ҡалды, бала ла юҡ, ир ҙә юҡ, яратырҙай бер кем юҡ, ә улы, йөрәк майы, үҙенең әсәһе тураһында бер нәмә лә белмәй, сит-ят кешеләрҙә үҫә, әсәй тип бөтөнләй икенсе кешегә өндәшә — бындай саҡтарҙа Сафияға ифрат ҡыйын, ысынлап та, тап шулай килеп сыҡҡан тиерһең. Йыш ҡына, поезға ултыра алманым, поездан йығылып төштөм, имеш, тип төштәр күрҙе, ә поезд китте, уны һис ҡыуып етерлек түгел, шулай ҙа ул поезд артынан йүгерә, ҡысҡыра, илай, унан ҡото алынып уяна ла, улының янында икәнен күреп, хәҙер инде бәхетенән иларға керешә.\nУлы тураһында татлы хыялдары менән йәшәне. Бына ул үҫә, армияла хеҙмәт итеп ҡайта, яңы йорт һала, өйләнә. Килене шул ҡәҙәре һәйбәт, егәрле, күп итеп балалар таба һәм ул тыныс, етеш тормошҡа ҡәнәғәт булып ҡартайғансы ейәндәрен ҡарай. Тормоштан уға бүтән бер нәмә лә кәрәк түгел.\nУл улын ярата, һаман ярата, өмөтөн аҡламаһа ла ярата ине, үҙен ташлаһа ла, хаттар яҙмаһа ла, иҫерек көйө ауыл урамы буйлап йөрөгән һәм, пенсия аҡсаһын эсеп бөтөрөп, яңынан оҙаҡҡа юғалған ваҡыттарында ла ярата ине. Ул үҙенең һуңғы һулышына тиклем улын яратты, тәҙрә төбөндә ултырып һаман көттө лә көттө...


Башҡорт һүҙенең ҡайһыныһы иң матуры?\n5 Ноябрь 2020, 14:32\n"Иң матур башҡорт һүҙе" проекты Рәсәй Федерацияһында аналогы булмаған берҙн-бер проект тиерлек. Әйткәндәй, тауыш биреүҙә һин дә ҡатнаша алаһың. #регпроекты\nРеспубликала халыҡ-ара тауыш биреү проекты старт ала. Унда республика халҡы һәм ситтә йәшәгән яҡташтарыбыҙ ҡатнаша ала.\n"Иң матур башҡорт һүҙе" проекты уникаль проек. Уның аналогы Рәсәй Федерацияһында юҡ. Проектты Балалар һәм үҫмерҙр үҙәге "Медиаформат" киң мәғлүмәт сараһы һәм "Телешко" балалар телевидениеһы мәктәбе менән республика телдәрен һаҡлау буйынса Башлыҡ гранты ярҙамында ғәмәлгә ашыра.\nӘлеге заманда "Мотлаҡ ҡарай торған 100 фильм", "Мотлаҡ уҡый торған 5 китап", "Мотлаҡ бара торған 7 ил" кеүек һ.б. проекттар актуаль булып тора һәм улар юғары рейтинг йыйғандар. Шуға ла тап шундай формат һайлап алынған да инде. Бының өсөн лидер булған иң матур 12 һүҙ һайлап алынасаҡ.\nШулай уҡ халыҡ теленән төшөп ҡалған, йә, иһә, йыш ҡулланылмаған һүҙҙәргә лә иғтибар бүленәсәк. Был телебеҙҙең байлғын һәм төрлөлөгән күрһәтер, тиҙәр ойоштороусылар. Киләсәктә был һүҙҙәр ресторан, балалар белем биреү үҙәктәре, күңел асыу үҙәктәре, парк һ.б. урындарҙың атамалары тап ошо һүҙҙәр менән әйтелер, тигән өмөт тә бар.\nӘле "Телешко" телевидениеһының йәш журналистары халыҡтан һорау алыуҙы башланы ла инде. Проекттың промо-ролигын ҡарай тороғоҙ.\nТауыш биреү ике этапта үтә:\n1. 1-15 ноябрҙә республика халҡы үҙҙәренә оҡшаған һүҙҙе bashslovo.ru сайтына тәҡдим итә.\n2. 22 ноябрҙә тәҡдим ителгән һүҙҙәр араһында иң йыш ҡабатланған 12 һүҙ һайлап алына. Ә иң матур һүҙ 14 декабрҙә -- Башҡорт теле көнөндә иғлан ителә.\nПроект авторы Рөстәм Аҙнабаев – режиссер, продюсер, "Телешко" балалар телевидениеһы мәктәбе директоры.


Күбәләк ҡулыңа ҡунһа...\n26 Март 2011, 15:53\nТеләк телә лә, күккә осор, мотлаҡ ҡабул булырҺалҡын ҡыштан тора-бара тамам ялҡып, түҙемһеҙләнеп яҙҙы көтә башлайбыҙ. Яҙ, ә уның артынан сағыу төҫтәре менән балҡып йәй килә. Их, йә-ә-әй... Тиҙерәк кенә етһен ине лә, беҙҙе сәскәләре, хуш еҫтәре, ҡыҙыу ҡояшы, күбәләктәре менән ҡыуандырһын ине. Күбәләктәре тигәндән, хатта ҡышын да күрергә була бит уларҙы. Өфөлә үҙ баҡсалары бар. Африканан, Көньяҡ Американан, Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан килтерелгән әллә нисәмә төр күбәләк леп-леп осоп йөрөй унда. Ниндәйҙәре генә юҡ! Әйткәндәй, күбәләктәр ҙурлығы, матурлығы менән генә түгел, холоҡтары менән дә айырылып тора икән. «Берәүҙәре тыныс ҡына, икенселәре үтә лә әүҙем, берәүҙәре тәртипле, икенселәре юрамал тыңламай», – ти уларҙы тәрбиәләүсе Катя. Тәрбиәләү тигәндән, артыҡ иғтибар талап итмәй улар. Көнөнә бер тапҡыр ғына ашайҙар, дөрөҫөрәге, баллы һыу эсәләр. Ныҡ һутланып бешкән емеш-еләктән дә баш тартмайҙар. Әгәр асыҡһалар, Катяны көтәләр. Әйткәндәй, аҙыҡта консервант булһа, улар уға ҡағылмаясаҡ. Ярамаһа ла, һыуға сумып алырға яраталар. Берәүһе яһалма терпе янындағы үләндәрҙе үҙ иткән. «Яратҡан шикелле терпене, – тип йылмая Катя, – әйләнә лә шунда килә».\nТеләк телә лә, күккә осор, мотлаҡ ҡабул булыр\nҺалҡын ҡыштан тора-бара тамам ялҡып, түҙемһеҙләнеп яҙҙы көтә башлайбыҙ. Яҙ, ә уның артынан сағыу төҫтәре менән балҡып йәй килә. Их, йә-ә-әй... Тиҙерәк кенә етһен ине лә, беҙҙе сәскәләре, хуш еҫтәре, ҡыҙыу ҡояшы, күбәләктәре менән ҡыуандырһын ине. Күбәләктәре тигәндән, хатта ҡышын да күрергә була бит уларҙы. Өфөлә үҙ баҡсалары бар. Африканан, Көньяҡ Американан, Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан килтерелгән әллә нисәмә төр күбәләк леп-леп осоп йөрөй унда. Ниндәйҙәре генә юҡ! Әйткәндәй, күбәләктәр ҙурлығы, матурлығы менән генә түгел, холоҡтары менән дә айырылып тора икән. «Берәүҙәре тыныс ҡына, икенселәре үтә лә әүҙем, берәүҙәре тәртипле, икенселәре юрамал тыңламай», – ти уларҙы тәрбиәләүсе Катя. Тәрбиәләү тигәндән, артыҡ иғтибар талап итмәй улар. Көнөнә бер тапҡыр ғына ашайҙар, дөрөҫөрәге, баллы һыу эсәләр. Ныҡ һутланып бешкән емеш-еләктән дә баш тартмайҙар. Әгәр асыҡһалар, Катяны көтәләр. Әйткәндәй, аҙыҡта консервант булһа, улар уға ҡағылмаясаҡ. Ярамаһа ла, һыуға сумып алырға яраталар. Берәүһе яһалма терпе янындағы үләндәрҙе үҙ иткән. «Яратҡан шикелле терпене, – тип йылмая Катя, – әйләнә лә шунда килә».\nКүбәләктәрҙе ҡыҫҡа ғына ғүмерле йән эйәләре тип беләбеҙ. Әммә мин уларҙы бер генә көн йәшәй тип уйлай торғайным. Баҡтиһәң, улай түгел икән. Күбәләктәрҙең йәшәү ваҡыты уларҙың төрҙәренә бәйләнгән – берәүҙәре өс көн генә йәшәһә, ҡайһылары өс аҙна, бер ай, ай ярым да йәшәй. Ә иң оҙон ғүмерле күбәләктәр – туғыҙ ай йәшәүсе монархтар (Monarchs) һәм Heliconians тропик күбәләктәре.\nКүбәләктәр – серле лә, һоҡланып туя алмаҫлыҡ матур ҙа, ниндәйҙер тылсым йөрөтөүсе һәм тормоштоң фанилығын тағы ла нығыраҡ аңлатыусы ла йән эйәләре. Улар беҙҙең хыялдарыбыҙҙы сағылдырыусы ла. Кемебеҙҙең улар кеүек бәхеттән ҡанатланып осоп йөрөгөһө килмәй? Әммә шул уҡ ваҡытта, яҡын булһа ла, уны тотоп алырмын тимә. Йә ул осоп китәсәк, йә һаҡһыҙ ҡағылып һәләк итеүең бар.\nНаполеон Өсөнсөнөң ҡатыны Евгения ла бүләк итеп бирелгән әйберҙәр араһында бриллианттарға түгел, ә күбәләктәргә ҡыуана. Хоҙай тыуҙырған ошо матурлыҡҡа иң оҫта ювелирҙың да эше тиң була алмай, ти ул. Тап Евгения ҡышҡы баҡсала күбәләктәр үрсетә башлай, байрамдарҙа тере күбәләктәрҙән салюттар ойоштора. Уның исеме менән хатта күбәләкте атай башлайҙар.\nКүбәләктәрҙә булған кеүек төҫтәр төрлөлөгө бүтән бер йән эйәһендә лә юҡ.\nҘурлыҡтарында ла айырма һиҙелерлек – иң бәләкәй күбәләктең ҡанат елпегәндәге оҙонлоғо 2 миллиметр булһа, иң ҙурыныҡы – 30 сантиметр.\nКүбәләктәр нисек тыуа?\nТәбиғәттең серҙәрен асып бөтөрлөк түгел. Шуларҙың береһе – имәнес йәшел ҡарышлауыҡтан нисек иҫ киткес матур, елбәҙәк ҡанатлы күбәләк тыуыуы. Күптәр был әйләнеүгә ҙур мәғәнә лә һала – йәмһеҙ генә нәмәнән дә матурлыҡ тыуыуы мөмкин, тимәк. Боронғо Мысырҙың мумияларын эшләгәндә лә ошо фекергә таянғандар.\nБуласаҡ күбәләктең йомортҡаһында ике төр күҙәнәк бар. Береһе ҡарышлауыҡтың үҫеүе өсөн яуап бирһә, икенсеһе – күбәләктең формалашыуы өсөн. ҡарышлауыҡ кәрәкле ҙурлыҡҡа тиклем үҫеп еткәс, күбәләк өсөн яуаплы күҙәнәктәр әүҙемләшә. Бынан һуң ҡатмарлы үҫеш процесы башлана, яңынан тын алыу, үрсеү, аҙыҡ эшкәртеү ағзалары барлыҡҡа килә. Бөтә ошо процестар бөткәндән һуң ғына яңы күбәләк тыуасаҡ. Әммә ул шундуҡ сәскәгә осоп ҡуна алмай әле. ҡанаттарын елпеп, тәненә көс йыйып алғас ҡына матурҡай осоуға һәләтле була. Шундай бер легенда ла бар. Урманда китеп барғанда бер егет ҡурсағынан сыға алмай ыҙаланған күбәләкте күреп ҡала һәм ярҙам итергә була. Әммә күбәләкте ҡабырсағынан арындырыу менән ул осоп китә алмай, һәләк була. Уларға был һынау яҡты донъяға килеү менән йәшәргә, осорға көс туплар өсөн бирелә. Тәүге һәм иң ҡыйын кәртәләрен уңышлы үткәндәр генә йәшәүгә хоҡуҡ ала.\nИң ҙур күбәләк\nAttacus atlas йәки беҙҙеңсә тауис күҙе тип атала был күбәләк. Ул ебәк эшләп сығарыусы күбәләктәрҙең береһе. Әммә уның ебәге бүтәндәрҙеке кеүек түгел – көрән төҫтә, бик ныҡлы һәм йөнтәҫ. Ул фагара ебәге тип атала. Тайвандә күбәләктең ҡурсағын янсыҡ итеп тә ҡулланалар. Күбәләк ҙурлығы менән дә, ҡанаттарындағы һүрәттәре менән дә иғтибарҙы йәлеп итерлек. ҡанаттарының өҫкө өлөшөндәге һүрәте нимәгәлер ташланырға йыйынған йыланға оҡшаған. Шуға ла аттакус тигән исем ҡушҡандарҙыр, моғайын.\nҡайҙан килә бындай көс?\nКүбәләктәр, ысынлап та, ғәжәйеп йәндәр. Уларҙың ҡоштар кеүек бүтән яҡтарға осоуын аңлатыуы бик ауыр ғалимдарға. Беренсенән, ошо бәләкәс кенә йән эйәләре шул тиклем алыҫ араға осор өсөн ҡайҙан көс таба һәм, икенсенән, юлды нисек билдәләй? Быларҙы аңлау өсөн ғалимдар күбәләктәргә бәләкәс кенә маяҡтар ҡуйып, тәжрибә үткәргәндәр.\nБәләкәс кенә күбәләктең Европанан Африка илдәренә тиклем оса алыуы ышанмаҫлыҡ та кеүек хатта. Күбәләктәрҙең Германияны баҫып алыуы тураһындағы тәүге хәбәр 1100 йылға ҡарай. Ә һуңғараҡ был бөжәктәрҙең ошолай алыҫ араға күсеп йөрөүе Көнбайыш Европала, Япония һәм Америкала ла күҙәтелә. Көҙөн монарх күбәләге көньяҡҡа оса һәм 3000 саҡрым юл үтә. Ә 1960 йылдың 10 мартында Бөйөк Британияла 13 февралдә Сахара сүллегендә радиация алған күбәләкте тоталар. Ул 25 – 26 көндә тәүлегенә 100 саҡрым тиҙлек менән 2700 саҡрым юл үткән булып сыға. Бәләкәс кенә йән эйәһенең оло ҡара диңгеҙ өҫтөнән осоп үтә алыуын күҙ алдына ла килтереүе ҡыйын. Осоуға ҡайҙан көс табыуы ла аптыратырлыҡ. Сөнки ул осош мәлендә бер нәмә лә ашамай.\nКүбәләктәр үҙ ғүмерҙәрендә бары тик бер яҡҡа ғына оса. Йылы яҡҡа осоп килгәс, йомортҡа һалалар ҙа, һәләк булалар. Ә уларҙың йомортҡаларынан тыуған яңы быуын ниндәйҙер аңлата алмаҫлыҡ сәбәп буйынса яңынан тыуған яҡтарына оса. Һәм бөтәһе лә яңынан башлана...\nФән үҫешендә лә өлөштәре бар\nКеше күбәләктәрҙең тән төҙөлөшө һәм ҡайһы бер ҡылыҡтарының үҙенсәлектәрен өйрәнеп, үҙ маҡсаттарында ла ҡуллана. Леонардо да Винчи үҙенең осоу аппаратын эшләргә тырышҡанда, баҙарҙа ҡоштар һатып алыр һәм уларҙың осоу серҙәрен өйрәнер булған. Һуңынан тәбиғәткә сығып, күбәләктәрҙе күҙәткән. Үҙенең күҙәтеүҙәрен дәфтәренә яҙып, һүрәттәрен төшөрөп барған. Ә күбәләктең ҡанаттарын тикшереү асышҡа килтергән. Был үҙенсәлек светодиодтар өлкәһендә технологияларҙы камиллаштырыу өсөн ҡулланыла.\nМатурлыҡты нисек һаҡларға?\nКүбәләктәр һаны көндән-көн кәмей. Ғалимдар әйтеүенә ҡарағанда, 40 йылдан уларҙың күп төрө бөтөнләй булмаясаҡ. Уларҙың юғалыуының төп сәбәбе – тәбиғи мөхиттең боҙолоуы, һауаның бысраныуы. Күбәләктәр ҙә, уларҙың ҡарышлауыҡтары ла теләһә ниндәй үләнде ашамай. Ә уларға яраҡлы үләндәр юҡҡа сыға бара. Ауыл хужалығы ла күбәләктәрҙе юҡҡа сығара, сөнки культураларға химик матдәләр һиптерәләр.\nБеҙ бөтә нәмәне лә үҙгәртә алмаһаҡ та, ҡулыбыҙҙан килерлек эштәр ҙә бар. Коллекциялар өсөн күбәләктәрҙе үлтермәһәк, улар яратҡан сәскәләрҙе ултыртһаҡ, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарашта булһаҡ, үҙ өлөшөбөҙҙө индергәнбеҙ, тимәк. Бөтә күбәләктәр ҙә матур ҙа, файҙалы ла, тип әйтеп тә булмай, әлбиттә. Әммә улар беҙҙән башҡа ла хәүеф аҫтында бит.\nБыл күбәләктәр үҙҙәре иҫ киткес матур булһа ла, исемдәре ҡотто осорорлоҡ. Был исемдәрен улар бер нисә сәбәп арҡаһында алған. Беренсенән, уларҙың арҡаһында баш һөйәгенә оҡшаш һүрәт бар. Икенсенән, ул тик кисен һәм төндә генә күренә. Бик ҙур тиҙлек (сәғәтенә 50 саҡрым) менән осоусы был күбәләк үҙенең ҙурлығынан 23 – 25 мең тапҡырға ҙурыраҡ араны осоп үтә. Бындай рекордты хатта бөгөнгө самолеттар ҙа ҡуя алмай. Күбәләк Төньяҡ Кавказда, Көньяҡ Европа һәм Америкала, Урта һәм Көнбайыш Азияла, Төньяҡ Африкала йәшәй. Әммә уларҙың һаны бик әҙ ҡалған. Ә бер нисә йыл элек был күбәләктәр Англияла ла килеп сығып, энтомологтарҙы аптыратҡан. Һөйләүҙәренсә, улар Санкт-Петербургта ла, Литвала ла, Исландияла ла күренгән. Был аптырарлыҡ та түгел. Сөнки «үле баш»тар сәйәхәт итергә ярата. Ғәҙәттә, миграциялары июль – август айҙарында башлана. Тик улар ҡоштар кеүек төркөмләп түгел, ә был хәүефле сәйәхәткә яңғыҙ сыға. Нәфис кенә күбәләктә ҡайҙан килә бындай көс һәм ҡыйыулыҡ?!\nӘлеге күбәләктең кешелекте аптыратырлыҡ сифаттары күп әле: ул – донъяла берҙән-бер йырлаусы күбәләк. Ул оҫта итеп инә бал ҡортоноң да тауышын ҡабатлай белә һәм умартаға инеп, рәхәтләнеп бал менән һыйлана. Әйткәндәй, балды ла үҙенең тән ауырлығынан күберәк ашай. Кәүҙәһе 7 – 8 грамм ғына булһа ла, бер ултырыуында 10 грамм балды «һә» тигәнсе ашап та бөтә.\nҡасандыр был күбәләк тураһында төрлө легендалар йөрөгән. Мәҫәлән, уны үлем фәрештәһе йәки шайтандың юлдашы тип атағандар. Шул сәбәптән уларҙы күпләп ҡырғандар. Ә хәҙер «үле баш» ҡыҙыл китапҡа индерелгән.\nКүбәләк – күп илдәрҙә бәхет, мөхәббәт һәм муллыҡ билдәһе. Уны саҡ ҡына ҡулда тотоп тороп иреккә ебәрһәң, теләгән теләгең ҡабул була, тип һанала.\nЭллада мифтарында күбәләк мөхәббәт билдәһе булған. Боронғо грек телендә күңел һәм күбәләк бер үк һүҙ менән билдәләнгән.\nЯпонияла үҙ өйөңдә күбәләк күреү бәхет килтерә тип уйлағандар. Күбәләк кешенең иң һәйбәт яҡтарын һынландыра, тип ышанғандар. Шуға ла традицион күбәләктәр бейеүе уларҙа һәр саҡ тантаналы байрамдарҙы аса.\nБуддистар күбәләккә тәрән ихтирам менән ҡараған, сөнки Будда үҙенең вәғәзе менән тап уға мөрәжәғәт иткән.\nНасраниҙарҙа күбәләк ҡайһы саҡта сабый Христос ҡулына ултырған итеп һүрәтләнә һәм күңелдең яңынан тыуыуын аңлата.\nСкандинавия мифологияһында эльфтар бар. Улар – һауа эйәһе тип һаналған күбәләк ҡанатлы бәләкәс кенә ҡыҙ һәм малайҙар.


Боровик йәнә «алтын» // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБоровик йәнә «алтын»\n12:23, 28 июня 2010 Йәмғиәт\nӨфөлө Вадим Боровик йөҙөү бассейнында миҙалдар яулауын дауам итә. Был юлы Германияның Дортмунд ҡалаһында Европа чемпионатында ишетеү һәләте буйынса инвалидтар араһында М.Аҡмулла исемендәге БДПУ студенты континент чемпионы булды.\n50 метр араға ирекле стилдә Вадим иң яҡшы ваҡыт күрһәтте – 24,56 секунд.\nИталия спортсыһы икенсе урында, өсөнсө урын Мәскәүҙән Илья Сарыкинға эләкте.\nБоровик үҙенең көсөн баттерфляйҙа ла һынаны, һәм был юлы ла пьедесталдан алыҫлашманы – 50 һәм 100 метр арала ике бишенсе урын.


Сикте һаҡлауға арналған ғүмер\n22 Февраль 2018, 16:27\nӘхмәҙиевтар ғаиләһе өсөн 23 февраль – икеләтә байрам, сөнки ирле-ҡатынлы икеһе лә Ватанға хеҙмәт иткән.\nМәйсәрә һәм Алмаз Әхмәҙиевтар бер-береһен әле мәктәп эскәмйәһенән үк белә, икеһе лә Оло Аҡа мәктәбен тамамлаған. Ғаилә башлығының буласаҡ һөнәр һайлауында тарих уҡытыусыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Шамил Хәсәнов хәл иткес роль уйнаған.\n– Мине уның хәрби ыҫпайлығы һәм буй-һыны һоҡландыра ине, – ти Алмаз Әүхәҙи улы. – Ул һәр нәмәлә бөхтә һәм йыйнаҡ кеше булды. Хәрби үткәне уның дисциплиналылығында һәм ойошҡанлығында сағылды. Минең дә уның кеүек булғым килде.\n1972 йылдың ноябрендә Алмазды армияға алалар. Ата-әсәһе һәм туғандары менән бергә йөрөгән ҡыҙы – Мәйсәрә лә уны армияға оҙатып ҡала. Ике йыл ул сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Ошо ваҡытта үҙенең яҙмышын армия менән бәйләйәсәген белә. Шуға күрә демобилизациянан һуң СССР КГБ Министрҙар Советы ҡарамағында булған Алма-Ата ҡалаһындағы Ф. Э. Дзержинский исемендәге Октябрь революцияһы орденлы Ҡыҙыл Байраҡлы Юғары сик буйы команда училищеһына уҡыр-ға инә.\n1975 йылда беренсе курс-тың уҡыу каникулы ваҡытында, ғүмерлеккә бергә булырға ҡарар итеп, Алмаз менән Мәйсәрә өйләнешә.\nУчилищены тамамлағандан һуң сик буйы ғәскәрҙәре лейтенанты Алма-Аталағы Көнсығыш сик округына Зайсан Ҡыҙыл Байраҡлы сик буйы отрядына Ҡытай сиге үткән Ак-Колка заставаһына тәрбиәүи эш буйынса застава начальнигы урынбаҫары вазифаһына ебәрелә.\nУл ваҡыт тураһында:\n– Застава – ул айырымланған подразделение. Мин хеҙмәт итә башлағанда хатта электр ҙа юҡ ине унда. Һыуҙы аттарҙа мискәләр менән инештән килтерәләр. Ҡул аҫтымда ҡайһы саҡ 80-гә тиклем һалдат була торғайны, – тип хәтерләй.\nБер нисә йыл Алмаз Әхмәҙиев Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Майчилик, Кызыл заставалары начальнигы булып хеҙмәт итә, Акжар сик буйы комендатураһы коменданты урынбаҫары, Ҡаратал комендатураһы коменданты була. 1994 йылда Воркута ҡалаһындағы Айырым Арктика сик буйы отрядына штаб начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.\nБөтә ошо ваҡыт буйына ҡатыны гел йәнәшендә була. Хеҙмәт ваҡытында уларҙың ул һәм ҡыҙы тыуа. Мәйсәрә Ғәзиз ҡыҙы радиотелеграфист булып хеҙмәт итә, өлкән сержант дәрәжәһендә отставкаға сыға.\n2007 йылда Әхмәҙиевтар хаҡлы ялға китә. Алмаз Әүхәҙи улы 55 йыл хеҙмәт итеп, подполковникка тиклем барып етә. Оҙаҡ йылдар намыҫлы хеҙмәте өсөн ул I һәм II дәрәжәләге “Сик ғәскәрҙәре отличнигы” күкрәккә тағыла торған билдәләре, СССР Юғары Советы Президиумының “СССР-ҙың дәүләт сиген һаҡлауҙағы отличиеһы өсөн” миҙалы, I һәм II дәрәжәләге “Сик хеҙмәтендәге хеҙмәттәре өсөн”, I, II һәм III дәрәжәләге “Маҡтаулы хеҙмәте өсөн” билдәләре, Рәсәй ФСБ-һының “Оҙаҡ йылдар хеҙмәт иткән өсөн” ҡайтармалы знагы һәм башҡа миҙалдар, знактар, ҡиммәтле бүләктәр һәм грамоталар менән наградланған.\nМәйсәрә Әхмәҙиева Рәсәй ФСБ-һының III дәрәжәләге “Хәрби хеҙмәттәге отличие-һы өсөн” миҙалына, II дәрәжәләге “Сик хеҙмәтендәге хеҙмәттәре өсөн” отличие билдәһенә, III дәрәжәләге “Сик хеҙмәте отличнигы” күкрәккә тағыла торған билдәһенә эйә.\nБалаларын Әхмәҙиевтар лайыҡлы кешеләр итеп тәрбиәләгән. Бөгөн улар үҙҙәре ғаилә ҡороп йәшәй. Ҡыҙҙары Лилиә Воркута ҡалаһында балалар баҡсаһы мөдире урынбаҫары булып эшләй, улдары Руслан ата-әсәһе юлынан китеп, хәрби һөнәрҙе һайлаған.\nИр менән ҡатын хаҡлы ялда булыуҙарына ҡарамаҫтан, ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша. Алмаз Әхмәҙиев өс йыл Оло Аҡа ауыл Советы депутаты булған. Был ролендә ул Оло Аҡа урамдарында яҡтылыҡ булдырыуға, мәктәптә һәм клубта ремонт яһалыуға булышлыҡ иткән.\nУл – ике саҡырылыш район Советы депутаты. Таҙартыу ҡорамалдарын ремонтлау, етем балаларға фатирҙар биреү, автомобиль туҡталыштары ҡуйыу – бөтә ошо эштәрҙә уның да өлөшө бар.\nӘхмәҙиевтар район сик һаҡсыларына әүҙем ярҙам итә. Бергәләп улар “Теплая” заставаһын ойошторған, йыл һайын строевой йыр смотр-ҙары, спорт уйындары һәм ярыштары уҙғаралар, Еңеү көнөндә парадта ҡатнашалар, районыбыҙ йәштәрен ватансылыҡ рухында тәрбиәләүгә үҙ өлөштәрен индерә. Улар ауылдың социаль һәм мәҙәни тормошо үҙәгендә булырға ла өлгөрә. Унан тыш, ҙур йәшелсә һәм емеш-еләк баҡсалары булған хужалыҡ алып бара.\nХәрби хеҙмәт мәктәбе ир менән ҡатындан сыҙамлы, булдыҡлы һәм дәртле кешеләр яһаған. Ғүмерҙәрен Тыу-ған илгә хеҙмәт итеүгә бағышлауҙарына Әхмәҙиевтар бер ҡабат та үкенмәгән.


Өфөгә Саха-Яҡут Республикаһынан ҡунаҡтар килде\nНВК телеканалындағы хеҙмәттәштәребеҙ беҙҙең эш тәжрибәһен өйрәнергә ниәтләй. Тәүге көндө яҡут журналистары Башҡортостан юлдаш телевидениеһы, «Ҡурай» һәм «Тамыр» телеканалдарының эш, ойоштороу үҙенсәлектәре, техник тәьминәт мәсьәләләре менән ҡыҙыҡһынды. Танышыу сәфәре иртәгә лә дауам итә.\nЕлизавета Егорова, «Саха» НВК телеканалының планлаштырыу, программа төҙөү һәм сығарылыш хеҙмәте етәксеһе: «Һеҙҙең телеканалда өйрәнерлек яңылыҡтар күп. Беҙгә Өфөлә бик оҡшай. Үҙебеҙгә ҡайтҡас һеҙҙең эш тәжрибәһе хаҡында башҡаларға һөйләйәсәкбеҙ».


Рөстәм Хәмитов менән «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе Алексей Миллерҙың эшлекле осрашыуы үтте // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов менән «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе Алексей Миллерҙың эшлекле осрашыуы үтте\n11:11, 29 января 2015 Иҡтисад\nФото: «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең матбуғат хеҙмәте\nӨФӨ, 2015 йыл, 29 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.\n28 ғинуарҙа «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең үҙәк офисында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов менән компания идараһы рәйесе Алексей Миллерҙың эшлекле осрашыуы үтте, тип хәбәр иттеләр төбәк етәксеһенең матбуғат хеҙмәтенән.\nЯҡтар Хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙе тормошҡа ашырыу барышын тикшерҙе. Шулай уҡ республикала газ үткәреү хаҡында ла һүҙ барҙы. 2006-2014 йылдарҙа «Газпром» ошо маҡсатҡа 3,2 миллиард һум аҡса бүлгән. Был аҡсаларға, атап әйткәндә, 18 ҡасаба араһында 366 километр оҙонлоғонда газ үткәргес һалынған. Һөҙөмтәлә республикала газ үткәреү кимәле 87,3 процентҡа артҡан. 2015 йылда «Газпром» туғыҙ газ үткәргес һалыуға һәм тағы ла дүртәүҙе төҙөү өсөн проект-смета документтарын әҙерләүгә 300 миллион һум йүнәлтергә ниәтләй.\nБашҡортостанда газ-мотор яғыулығы баҙары үҫеше дауам итә. Хәҙерге көндә компания газ тултырыу һәләтенә эйә булған 11 компрессор станцияларының икеһен реконструкциялай, Өфөлә шундай уҡ станция төҙөү буйынса проект-эҙләнеү эштәре алып бара.\nОсрашыуҙа «Газпром» Башҡортостандың спорт инфраструктураһын үҫтереүҙә әүҙем ҡатнаша тип билдәләнде.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостан Республикаһы һәм «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте араһында хеҙмәттәшлек тураһында һәм тәбиғи газды мотор яғыулығы сифатында файҙаланыуҙы киңәйтеү, шулай уҡ газ үткәреү хаҡында килешеүҙәр төҙөлгән. Бынан тыш, 2014 йылда яҡтар тарафынан Башҡортостан Республикаһы ойошмаларының юғары технологиялы продукцияһын файҙаланыуҙы киңәйтеү буйынса проекттың Юл картаһына ҡул ҡуйылған. Башҡортостанда «Газпром – балаларға!» программаһы сиктәрендә 16 күп функциялы спорт майҙансыҡтары һәм Өфөлә олимпия резервындағы балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе төҙөлгән.\nТеги: бр башлығы,газпром


Ике метр ер (Хикәйә)\nКолхоз тарҡалмаһа, һаман йөрөр ине Нәғимйән майға батҡан фуфайкаһында үҙенең МТМ-һында. Көнө-төнө өйгә ҡайтып инмәү һуҡыр тингә тормаһа ла, өйрәнгән ул шуға. Әллә нимә лә ҡыйратмай, ваҡыт үткәрергә бара. Ә барлыҡ иптәштәре күптән инде яҡындағы “гурыт”ҡа олаҡты. Кемеһе – төҙөлөштә, кемеһе заводта эш башлағайны, үҙгәреш елдәре тойолоу менән, ауыл әбейҙәре әйтмешләй, “камерсант” булды ла киттеләр.\nКолхоз тарҡалмаһа, һаман йөрөр ине Нәғимйән майға батҡан фуфайкаһында үҙенең МТМ-һында. Көнө-төнө өйгә ҡайтып инмәү һуҡыр тингә тормаһа ла, өйрәнгән ул шуға. Әллә нимә лә ҡыйратмай, ваҡыт үткәрергә бара. Ә барлыҡ иптәштәре күптән инде яҡындағы “гурыт”ҡа олаҡты. Кемеһе – төҙөлөштә, кемеһе заводта эш башлағайны, үҙгәреш елдәре тойолоу менән, ауыл әбейҙәре әйтмешләй, “камерсант” булды ла киттеләр. Тәүҙә урам тирәһендәге, колхоз келәттәре, тимерлеге янындағы ҡалай-фәләнде ташып һатып бөттөләр. Халыҡтан ит, картуф, тире йыйыуға күстеләр. Унан бәләкәй-бәләкәй кибеттәр асып, ярыша-ярыша һағыҙ, һыра тәҡдим итергә тотондолар. Әле инде кем нимәгә маһир, шул кәсепте үҫтерә. Ситтән генә ҡарап, көнләшеүенән эстән һыҙып йөрөгән, әммә үҙе тота килеп бер нәмә лә хәл итә алмаған Нәғимйәндең бер көн ризаһыҙлыҡ шеше һытылды. Нимә-нимә, яңы техникаға тыныс ҡарай алмай ул. Шул тимер-томор араһында үҫеп, нисек кешенең өр-яңы «тимер ат»ына көнләшмәһен инде!\nБер көндө күршеһе Ислам йылтырап торған иномаркала ҡайтып төштө. Элек тә танау сөйөргә ярата ине, хәҙер шыпа маһайған. “Егеттәр, һеҙҙең төшкә лә инмәй бындай машина. Кондишнды тоҡандырып, музыканы ебәреп, майҙа йөҙгәндәй бәүелә-бәүелә киләһең”, – тип ауыҙ һыуын ҡоротоп маҡтанды. “Э-эй, әйҙәгеҙ, бер йөрөтөп киләм”, – тип тә ебәрҙе. Урамдың түбәнге осона еткәндә Нәғимйән был йәһәннәм тишеге ауылдан китергә хәл иткәйне инде.\nУйын еткерер өсөн ваҡытлыса хужа итеп ҡуйылған етәксегә инмәксе булды. Ҡалаға китәм тип идараға эштән ебәреүҙәрен һорап ғариза яҙырға килгәс, Мирйән ағай аяҡ тибеп ҡаршы төштө:\n– Ҡустым, ҡабаланмаһаңсы. Бында эшләргә кеше ҡалмай бит. Тиҙҙән пай ерҙәрен бүлеү башлана. Үҙ өлөшөңдө алырһың да, туғандарыңдыҡын да ҡушып, бәлки, фермер хужалығы ойоштороп ебәрерһегеҙ. Ер эшенә өйрәнгәнһегеҙ. Шул ҡаланың тауыҡ кетәгендәй генә бүлмәһендә нимә ҡарап ятмаҡ кәрәк көн уҙғарып. Уйла.\nНәғимйән хәл иткәйне инде. Ҡасан да бер ул да әҙәм рәтле йәшәргә тейеш тә баһа. Башҡаларҙан ни ере менән кәм? Гәрсә, баҙарҙа ауыр хәҙер, төшөмлө урындар биләнеп бөттө, тиһәләр ҙә, моғайын да, берәй йүне сығыр. Фәлән-фәлән һауанан да аҡса эшләй белә, тип тә ебәрәләр.\nШуға ла һүҙендә ныҡ торҙо:\n– Нимәгә миңә һеҙҙең ике метр ерегеҙ! Күпме ошонда йөрөп, йүнле аҡса, ял күргәнем булдымы? Иҫке тракторҙы ремонтлап ғүмерем үтте. Машина ала алдыммы, диңгеҙгә бара алдыммы? Фермер булыуҙың да файҙаһы бар тиме ни… Кредит алдың да ти «под будущий урожай». Иген уңмаһа, нимәң менән түләрһең? Бурыс иҫәбенә техника-маҙарыңды әпкитһәләр, ни бысағыма кәрәгер ул ерең?\nШунан Мирйән ағайҙың “ул диңгеҙ тигәндәрен һеперелеп ҡырҡ йыл эшләгән колхозсыларҙың да күргәне юҡ” тиеүен бүлдереп:\n– Бөтөрөнмәгеҙ ул тиклем. Ғәлимйән ағайым ҡала бит. Ул, исмаһам, шәп, – тип өҫтәп ҡуйҙы, йыуатҡандай.\nӨйҙә атаһының буран туҙҙырыуынан да ҡурҡманы. Ағаһы менән апайҙары шул «гурыт»ҡа сығып китеп бөткәс, әбейе лә вафат булған Ҡотлобай ҡарт кесе улына өмөт бағлағайны шул. Бына нисек хәл иткән был суҡынмышы. Аптырағандан: «Ҡартайған көнөмдә ҡарарһың тип, һиңә ошо өйгә васыятнамә яҙҙырырға уйлағайным бит әле», – тип кенә ҡуйҙы.\nШул китеүенән батты ҡалала Нәғимйән. Тәүҙә йүнсел Ислам күршеһенә уның төҙөлөш кәсебендә ярҙамсы булып йөрөнө. Йомошсо малай халәтендә инде. Был эш сей елкәһенә тейһә лә, һәр нәмәнең төбөнә-айышына төшөргә тырышты. Ситләтеп кенә тегеһен-быныһын белеште, һөнәри серҙәрҙе асыҡланы, клиенттар менән дуҫтарса мөнәсәбәт булдырҙы. Тора-бара Исламдың ышаныслы кешеһенә әүерелде. Аҡсаны ла һәйбәт кенә ала башланы.\nӘ бер йыл тигәндә, бергә эшләгән иптәштәрен аптыратып, был фирманан айырылып сыҡты ла үҙ аллы кәсепкә тотондо. Әммә шуның менән бергә Исламдың эшҡыуарлыҡ серҙәрен, күпселек клиенттарын да алып китте. Баҙар мөнәсәбәттәрен яҡшы үҙләштереп, аҡса һанарға, кемде нисек ылыҡтырырға буйтым өйрәнеп алғайны шул.\nИслам был кәсебендә бөлдө. Баҙар ҡанундары бер кемде лә аямай шул. Ул икенсе эш тә асып ҡараны. Әммә мандыманы, ахыры. Һәр хәлдә исеме башҡаса яңғыраманы. Нәғимйән үҙе лә элекке әшнәләше менән бик ҡыҙыҡһынманы. Уның ҡарауы, уға ҡала килеште. Тәүҙә фырт кейенеп, аҙаҡ еңел машинала ҡайҡайып ҡына ҡайтып төшә башланы. Ауыҙ һыуын ҡоротоп әле бер уңышы, әле икенсеһе менән маҡтанды. Туғандарын йәшәргә өйрәтеп маташты. Яйлап һабаҡташтарын, күрше-күләнен күрмәҫ-танымаҫ булды. Кем әйтмешләй, танауын күккә сөйҙө, сабатаһын түргә элде. Ауылдаштары элекке ҡатҡан фуфайкалы Нәғимйәнде таныманы. Кемдер: “Шәп кеше булдыра инде ул”, – тип ҡупайтып та ебәрҙе.\nӘ Ғәлимйән атай йортонда йәшәүен, һәүетемсә генә донъя көтөүен белде. Һәүетемсә, сөнки шул дөйөм хужалыҡ эшендә йөрөп, бәләгә тарып ҡуйҙы. Тракторы тапап, аяғын зәғифләп китте. Һөйәге селпәрәмә килеп, ғүмерлеккә сатан булып ҡалды. Шулай ҙа өйләнде, өй тултырып балалар үҫтерә. Оҫтаханаһында ҡулынан килгән әйберҙәр яһап һата. Артыҡ байып та китмәй, ас та ултырмай. Башҡа ауыл кешеләре кеүек, юрғанына ҡарап аяғын һуҙырға өйрәнгән.\nКүмәкләп шулай көңгөр-ҡаңғыр йәшәп ятҡанда, Ҡотлобай ҡарт түшәккә ятты. Бергә йәшәгән улы менән килене тәрбиәләгәс, был хәл башҡа балалары өсөн ауырлыҡ тыуҙырманы. Әллә ниҙә бер байрамдарҙа ҡайтып, “Ни хәл, атай?” тиеүҙән уҙманы уларҙың ҡатнашлығы. Өс йылдан иһә ҡарт баҡыйлыҡҡа күсте. Был турала хәбәр ебәрелеп, төрлө яҡтан мәрхүмдең ҡыҙҙары, килене, йәғни вафат булған өлкән улының ҡатыны, Нәғимйәненең ғаиләләре ҡайтып төштө. Ғәлимйән сатанлай-сатанлай ерләү кәрәк-ярағы менән булышып йөрөй ине инде.\nБындай мәлдәрҙә була торған ғәҙәти ығы-зығыны иҫәпкә алмағанда, барыһы ла йолаға ярашлы башҡарылды. Мәрхүм ҙурлап һуңғы юлға оҙатылды. Аҙна һайын ҡайтып булмай тип, “өсө” һәм “етеһе” бер юлы уҡытылып, аяттан һуң аш ашалып, кеше таралғас, өйҙә Ҡотлобай ҡарттың ейәндәре менән бала-сағаһы ғына ҡалды.\nҠалала Байтаҡ йәшәп, кеше араһында телмәр тоторға өйрәнгән Нәғимйән дилбегәне үҙ ҡулына алып, тикшереләсәк мәсьәләнең етди икәнен белдереп, ҡаты ғына итеп тамаҡ ҡырҙы ла һүҙ башланы:\n– Ней… Тыуымдан ҡалмағас, үлемдән ҡалмайһың. Атай вафат инде, ауыр тупрағы еңел, ҡараңғы гүрҙәре яҡты булһын, – тип, ғәҙәттә, бындай осраҡта әйтелергә тейешле һүҙҙәрҙе теҙҙе. – Ҡарт васыятнамә ҡалдырмаған, шикелле, һүҙ ишетелгәне юҡ. Шулай ҙа йорт-мөлкәткә кем хужа буласаҡ – шул хаҡта һөйләшергә кәрәк…\nТөп йортта йәшәүсе килен өҫтәл йыйыштырып йөрөй ине, ҡулындағы ҡалаҡ-сәнскеләр иҙәнгә төшөп китеп, тырым-тырағай һибелде. Шул тауышҡа барыһы ла тертләп ҡуйҙы.\n– Уның нимәһен һөйләшергә? Атай мәрхүмде һис уфтанмай ҡараған Ғәлимйәнгә тейеш инде был өй, – тине оло апайҙары.\n– Эйе шул, бергә йәшәп, хужалыҡты төҙәтеп-йүнәтеп, тәртиптә тотҡан ҡусты менән киленгә, – тип йөпләне.\n– Балалары ошонда тыуып, буй еткереп килә. Уларҙың башҡа барыр урындары юҡ бит, – тине өлкән килен дә.\nНәғимйән ниҙер әйтергә тип уҡталды ла туҡтап ҡалды. Тынлыҡ урынлашҡас, бөтәһе лә һөйләшеүгә нөктә ҡуйылды тип аңланы. Өркә-өркә генә иҙәндән ҡалаҡ-сәнске сүпләгән киленгә йән инде. Ул, эшен тамамлап, шым ғына аш бүлмәһенә сығып китте. Туғандар, аталарының ҡырҡын уҡытҡансы тип, йылы ғына хушлашты.\nАйҙан ашыу ваҡыт уҙҙы. Төп йортта тағы аят уҡытырға әҙерләнделәр. Һарыҡ салынды, мулла саҡырылды. Хужа ихата тирәһен йыйыштырҙы, хужабикә усаҡ тирәләй бөтөрөлдө. Бала-сағаларына ла йомош табылып ҡына торҙо.\nБилдәләнгән көндө йорт алдына еңел машиналар килеп тулды. Ҡотлобай ҡарттың балалары, ейәндәре ҡайтып төштө. Йола, ғәҙәттәгесә, еренә еткереп атҡарылды. Кискә ҡарай сит кешеләр таралды.\nНәғимйән атаһын ерләп ҡайтҡандан һуң йән тыныслығын юғалтты. Тыштан ғына башҡаларға ҡушылып “Ғәлимйәнгә” тип ултырһа ла, эстән бының менән бөтөнләй риза түгел ине. Эсен нәфсе ҡорто кимерҙе. Ҡалала йәшәп, аҡса һанарға, килем алырға яҡшы өйрәнгәйне ул. Закон буйынса, васыятнамә булмағас, мөлкәт бөтә балаларға ла тигеҙ бүленә лә баһа! Атаһының өйө яландай булмаһа ла, һәр береһенә ун квадрат метрҙан ашыу тейә. Ә ҡалала шунсама майҙан ярты миллион һумдан ашыу тора бөгөн! Ни өсөн ул кемдеңдер файҙаһына үҙ өлөшөнән баш тартырға тейеш? Хәҙерге заманда ҡалаға яҡын ауыл өйөнөң баһаһы артты. Байҙар ҡала ситендә үҙ йорттарында йәшәй. Йәки эш аҙнаһын таш диуарҙар араһында үткәрә лә, ял йә отпуск етеү менән, тәбиғәткә яҡыныраҡ урынға ашыға. Шул рәүешле тәнен-йәнен яҙа, башын елләтә.\nЮҡ, һәр кемдән үҙ өлөшөн бүлдертеп алдыртырға ла, хаҡын түләп, үҙенә хужа булырға. Барыбер берәүһенә лә мөлкәт өлөш көйөнсә кәрәкмәй, һатыуҙы отошло күрәсәктәр. Тик бына башҡаларҙы быға нисек күндерергә? Апайҙарын, еңгәһен. Ә Ғәлимйәнгә әйтеп тә тормаҫ, риза булһа ла, булмаһа ла, уға шул үҙенә тәғәйен өлөш кенә тәтейәсәк. Бүтәндәрҙекен һатып алырға көсөнән килмәйәсәк. Шунан, ҡайҙа барһын, үҙенекен дә уға һатырға мәжбүр буласаҡ. Шулай уйлап, Нәғимйән план ҡорорға ултырҙы. Ваҡыт бар әле.\nИң тәүҙә өлкән апаһына шылтыратты. Хәл-әхүәлдәрен белеште. Кинйә улдарының уҡыуын тамамлауын белә ине, нимә менән шөғөлләнергә уйлауын һорашты. Илке-һалҡы ғына йөрөп, мәктәпте этеп-төртөп кенә бөтөргән малайы өсөн хафаланған апаһы иллә тоҡанып китте:\n– Аптыралған инде! Ней эш рәте белмәй, ней уҡыуға барымы юҡ. Армияға ғына китеп барыр ине, ҡурҡмай унда нисек ебәрәһең күҙ нурыңды?! Йә ғәрип булып, йә бөтөнләй цинк табутта ҡайтып төшәләр бит, и-и-и, туғанҡайым…\nНәғимйән апаһының ҡурҡыуынан файҙаланырға булды:\n– Ҡуй, бөтөрөнмә улай. Әрмегә барып, ир булып ҡайта бит егеттәр. Уҡыуға булмаһа ла, эшкә ярар шунан…\nУға һөйләп бөтөргә лә ирек бирмәнеләр:\n– Юҡ-юҡ! Түлке мәйетем аша! Күрәләтә үлемгә ебәрергә артыҡ балам барҙыр шул минең!\nСәбәләнгән апаһының хәҙер күп, әммә юҡ-бар хәбәр һөйләрен белгән Нәғимйән уны бүлдерә һалды.\n– Ярай, улай булғас, берәй эшкә өйрәтәһе генә ҡала инде ҡустыны… – тине лә бер аҙға өнһөҙ ҡалды. Апаһы шунда уҡ эләктереп тә алды:\n– Әллә үҙеңә генә алаһың да ҡуяһыңмы шул бизделникте, ҡустым? Һин бизнес-фәләндә рәт беләһең, берәй нәмәгә ярар ине әле шунда.\nНәғимйән битараф ҡыланып һуҙҙы:\n– Әлләсе… Ул малайҙан рәт сығырмы икән һуң, ай-һай? Бигерәк ыҙаланырға тура килмәгәйе. Холҡон үҙең беләһең.\nӘммә апаһы был һаламға ныҡлы йәбешкәйне инде. Төпсөк балаһынан зар-интизар булып, ҡайҙа урынлаштырырға белмәй аптыранған әсәй өсөн ошонан да ҡулайырағы юҡ ине.\n– Ал инде улымды яныңа! Мәңге бурыслы булырмын үҙеңә! – тигән һүҙҙәрҙе ишеткән Нәғимйән эстән генә еңел һуланы. Ниһайәт, бер мәшәҡәте хәл ителә, буғай. Шулай ҙа һаман инәлтеп кенә яуапланы:\n– Белмәйем-белмәйем, апай. Һынамаҡҡа ғына алып ҡарайым. Ул-был яҙығы килеп сыға ҡалһа, кире үҙеңә оҙатасаҡмын!\nШулай килешеп хушлаштылар. Апаһы башкөллө бөтәһенә лә риза булды.\nИр кеше хәҙер инде икенсе апаһының йомшаҡ яҡтарын, хәстәр-хәсрәттәрен барлай башланы. Уныһы бигерәк һере кеше инде. Үҙ йүнен үҙе күреп, үҙ һүҙен һүҙ итеп йәшәргә күнеккән. Ире лә шәп шул. Икәүһе лә ҡаты сәтләүек, кем әйтмешләй. Һындырып булырмы икән? Ҡапыл ғына башына бер йүнле уй ҙа килмәй торҙо. Шулай аҙна-ун көн үтте.\nБирәм тигән ҡолона – сығарып ҡуйыр юлына, мәсьәлә һис көтөлмәгәнсә хәл ителде. Кесе апаһы бер мәл үҙе шылтыратты. Телефонды алыу менән уның һис булмағанса борсоулы тауышы яңғыраны:\n– Нәғимйән! Еҙнәң бәләгә тарыны! Аварияға осраны. Ҡаршыға килгән машинаны бәрҙертте, кешеләре ауыр хәлдә балниста. Ярҙам ит! Аҡса биреп тор! Һиндә бар бит.\nҠаушап ҡалған Нәғимйән “ярар” тип ауыҙын асҡан ерҙән кире япты. Шул бер нисә секунд эсендә башынан мең төрлө уй үтеп, иң йәтеше зиһенен биләп тә алды.\n– Буш аҡсам юҡ шул, апай. Бөтәһе лә әйләнештә йөрөй. Үҙең беләһең, тик ятһа, аҡса күбәймәй, – тип алданы күҙ ҙә йоммай. Башҡа ваҡытта ер аҫтында йылан көйшәгәнен дә һиҙгән апаһы ҡустыһының тауышында бер үҙгәреш тә самаламаны. Ысынлап та, уның ҡайғыһы юҡ ине, бәлә алҡымдан алғайны. Иламһырап:\n– Тап инде берәй нисек. Таныш-фәләнеңдән һорап тор. Яйлап ҡайтарырбыҙ, – тип үтенде.\n– Ярай, һораштырып ҡарармын. Тик хәҙер дуҫтар ҙа билдәле ваҡытҡа, процентҡа ғына бирә торған. – Шулай тиһә лә, Нәғимйән аҡса биреп торасағын да, аҙаҡ уны нисек итеп ҡайтарып аласағын да белә ине инде. Апаһы менән һөйләшеп бөткәс, ҡәнәғәт ҡиәфәттә усын усҡа ыуып алды. Хәҙер инде еңгәһе менән “сауҙалашырға” ғына ҡалды. Бында ниндәй хәйлә-сәбәп эҙләргә булыр?\nОҙаҡ уйланды. Ағай үлгәс, еңгә сит кеше һымаҡ хәҙер. Бер нисек тә баҫым яһап булмай. Күптән инде үҙ донъяһы менән йәшәй ул. Әле лә ҡайныһы үлгәнгә генә килеп етте. Ни тиһәң дә, бер бөртөк ҡыҙының олатаһы. Ҡыҙының… Ҡыҙының! Бына хәйлә-сәбәп тә эҙләп торорға кәрәкмәй! Ул бит ошоға бәйле уларҙың ғаилә серен белгән берҙән-бер кеше! Ипләп кенә шул серҙе донъяға фашлау ихтималы тураһында иҫкәртһә, еңгәһе үҙ өлөшөнән уның файҙаһына баш тартҡанын һиҙмәй ҙә ҡалыр. Дөрөҫөн әйткәндә, еңгәһе ул өлөшкә дәғүә лә итергә тейеш түгел. Эйе-эйе. Сөнки Фирүзәләре үҙ ҡыҙҙары түгел.\nОҙаҡ ҡына балалары булманы ағаһы менән еңгәһенең. Бер мәл, бөтә зат-ырыуҙы ҡыуандырып, килендәре буйға уҙҙы. Әммә шул ваҡытҡа барыһынан ятһынып, бик ҡырағайға әйләнде ул. Һирәк-һаяҡ күрешкәндәрендә әңгәмәләргә ҡыҫылмай, ситтәрәк эсен ҡосаҡлап тик ултырыр ине. Мәле етеп, бала табыу йортонан ҡыуаныслы хәбәр килгәс, ағаһы бер нисә көн “тәпәй йыуҙы”. Шуға ла әсә менән бәләкәскә өйгә ҡайтыр ваҡыт еткәс, Нәғимйәнгә өндәштеләр. Ул шатланып барып алырға риза булды. Өсәүһен дә өйҙәренә илтеп ҡуйғас, эше буйынса китте. Күп тә үтмәй, бик борсолоп ағаһы шылтыратты, уның машинаһында ваҡ-төйәк һалынған сумка китеүе тураһында әйтеп, тиҙ генә килтереп биреүен үтенде. Ул муҡсаны ҡулына алғас, ҡыҙыҡһыныуын еңә алмай, эсенә күҙ һалды. Бәпес әйберҙәре янында бер ҡосаҡ ҡағыҙ күреп, асып ҡараны. Уҡып сыҡҡас, башына һуғып һеңгәҙетелгәндәй булды. Яҙыуҙарҙан күренеүенсә, ағаһы менән еңгәһе бала табыу йортонда ҡалдырып сығылған сабыйҙы ҡыҙлыҡҡа алған булып сыға! Бына нисек! Тимәк, туғыҙ ай буйы улар икәүһенә генә билдәле булған уйынды уйнаған…\nНәғимйән һүҙе менән дә, ҡарашы менән дә был серҙе белеүен һиҙҙермәне. Шулай хәл иткәндәр икән, уйлап, килешеп эшләгәндәрҙер, моғайын. Һәр кемдең үҙ ҡиблаһы. Хәйер, серҙе асып һалырға уның хоҡуғы ла юҡ, сөнки уллыҡҡа-ҡыҙлыҡҡа алыу хаҡында хәбәр таратҡан кешене енәйәт яуаплылығына тарттырыуҙарын да ишеткәне бар.\nБөгөн килеп, шуны аңғартырға булып китте еңгәһенә. Өҫтәүенә, ҡыҙының ун һигеҙе лә тулған, бәлиғ инде – уға бының өсөн бер нәмә лә булмаясаҡ. Ә сер асылһа, ҡыҙы менән мөнәсәбәттәре ҡатмарлашып китеүенән еңгәһе һис һүҙһеҙ шөрләйәсәк.\nҠотлобай ҡарттың балалары тағы үҙҙәре генә ҡалды. Нәғимйән һүҙҙе оҙаҡҡа һуҙмаҫҡа булды. Рәсми тонда, етди генә:\n– Йәмәғәт! Һөйләшәһе бар. Әлеге лә баяғы мираҫ тураһында, – тине. Шунан барыһын да өҫтән һөҙөп ҡарап сыҡты. Ҡарашы Ғәлимйән менән уның ҡатынына төштө. Бығаса тыныс күренгән йорт хужаларының йөҙөнә аптыраулы күләгә ятты.\nБыны күреп, Нәғимйән һуҡ бармағын юғары күтәрҙе:\n– Эйе, атайҙан ҡалған мираҫ тураһында. Һәр беребеҙҙең уға хоҡуғы бар. Һәм һәр кем үҙ өлөшөн алырға теләй, шулаймы?\nҒәлимйән, ғәжәпләнеп, тирә-йүнгә күҙ йүгертте: нисек?! Апайҙары ла, өлкән еңгәһе лә күтәрелеп ҡараманы, баштарын эйгән килеш тик ултырҙылар. Шунда ул туғандарының бер һүҙҙән булып һөйләшеп килгәнен һиҙенде, ләкин зиһене ошо минутта йортһоҙ-ниһеҙ ҡалғанын бер ҙә ҡабул итергә теләмәне. Ул бит һис кенә лә былай килеп сығырын уйламаны, ғүмерендә лә атаһы менән мираҫ тураһында һүҙ ҡуҙғатманы, был уй, ғөмүмән, башына ла инеп сыҡманы! Хатта ҡарт ауырып түшәктә ятҡанда ла.\nБер туғандарының намыҫһыҙ ҡыланыуҙарын күтәрә алмайынса, ул сатанлай-сатанлай тышҡа атланы. Ҡатыны өнһөҙ генә артынан эйәрҙе.\nИртәгеһенә Ҡотлобай ҡарттың балалары район үҙәгенә нотариусҡа мираҫ ҡабул итеп алыу өсөн ғариза яҙа барҙы ла, эште тамамлағас, һәр береһе үҙ юлы менән китте. Ҡанун буйынса, алты ай уҙғанын көтәһе бар ине әле.\nНәғимйән дә татлы уйҙарға сумып, еңел машинаһында бәүелә-бәүелә ҡалаһына елдерҙе. Тыуған ауылын уҙып китеп барғанда юл ситендә торған берәүҙең машинаһының тәгәрмәстәре аҫтына тиерлек ташланыуына һиҫкәнеп, әсе итеп һүгенеп ебәрҙе лә, туҡтарға мәжбүр булды. Төшөп, был тинтәктең яғаһынан алырға яҫҡанғанында ғына уның ауылдағы күршеһе Ислам икәнен абайланы. Әле генә айбарланып уҡталған ир ҡаушап туҡтап ҡалды. Ниңәлер ебене, ҡапылда әйтергә һүҙ тапманы.\n– Ниммә-ә-ә… Кеше булдыңмы, ик… Һаман кеше башынан йөррөмәксеһең-ме? – Исламдың теле көрмәлгәненән генә уның иҫерек икәнен абайлап, хәл инде. Тәгәрәтә һуғайым да ҡуяйым тип киҙәнгәнендә кемдер ҡулынан тотоп ҡалды. Аптырап, башын күтәрһә, теге саҡтағы управляющий Мирйән ағай икән. Ҡайҙан килеп сыҡҡандыр. Ауылда йәшәһә, уның йәне әсеп көндәр буйы шулай юл буйҙарындағы элекке колхоз биләмәләрен ҡараштырып-барлап йөрөүен белер ине лә бит…\nНәғимйән, киң күңеллеләнеп, алсаҡ йылмайып ҡулын һуҙҙы. Тик Мирйән ағай ғына теләр-теләмәҫ һаулашты. Ҡаштарын йыйырып, ғәйепләп ҡараны ла:\n– Эскән кеше менән булышма, ҡустым, – тине. Шунан йөҙө үҙгәреп бөтөнләй башҡа һүҙ башланы. – Ниңә әҙәм көлдөрөп, атайындың рухын тынысһыҙлап йөрөйһөгөҙ? Ғәлимйәндең ғаиләһен ҡан илатып, берҙән-бер өйөн тартып алырға маташаһығыҙ?\n– Берәү ҙә бер кемдән дә тартып алмай. Закон буйынса бүлешәбеҙ генә. Унда йәшәгеһе килһә, беҙҙең өлөштәрҙе һатыр ҙа алыр, – тине Нәғимйән дә яман итеп. Әҙәмсә һөйләшеүгә өмөтләнгән Мирйән ағай ярһып алды ла китте:\n– Закон буйынса тиһең инде? Ә намыҫ ҡушыуы буйынса, туғанлыҡ ҡанундары буйынса эш итеп булмай инеме?! Нәфсе ҡолдары! Бер ҡатлы Ғәлимйән ситкә сығып китмәне, атаһын ташламаны, ә бөгөн ыштанһыҙ ҡала. Ауылдың ҡәҙерен белер өсөн ҡалала йәшәп ҡарау кәрәк инеме ни һеҙгә? Иҫләйһеңме, мәлендә “нимәгә миңә һеҙҙең ике метр ерегеҙ” тип эре фәстергәйнең? Хәҙер шул “ике метр” ерҙең баһаһын яҡшы төшөндөңмө инде? Квадрат метрының хаҡын да һанап ҡуйғанһыңдыр әле, ә?\nМирйән ағай сәпкә тура тейҙерҙе. Нәғимйәндең башҡалар күҙ һала алмаҫтай итеп бикләп ҡуйған күңелен, әйтерһең дә, бер ҡыйынлыҡһыҙ асып уҡыны. Нимә тип яуап бирергә лә белмәне ул был юлы. Башы шауланы, битенә ҡан йүгерҙе, алҡымына төйөр ултырҙы. Йәһәт кенә машинаһына сумып, ҡалтыранған ҡулдары менән рулгә йәбеште: “Китергә! Китергә! Тиҙерәк китергә бынан!”\n…Күҙенә аҡ-ҡара күренмәй ҙур тиҙлектә елгән машинаның водителенә үткенселәр баш сайҡап ҡараны. “Вәт, ахмаҡ, ауа бит хәҙер!” – тип ҡысҡырғандарында ул юлдан сығып осҡайны инде.\nНәғимйәнде иртәгеһенә тыуған ауылының зыяратына ерләнеләр. Йөҙө ослайып, ҡара янып, бөтөрөнөп киткән Ғәлимйән тағы йүгереп йөрөп кәрәк-яраҡ хәстәрләне. Килендәре өнһөҙ генә өҫтәлгә ҡалаҡ-сәнске теҙҙе. Апайҙары һәм еңгәй ғәйепле йөҙ менән шым ғына ярҙамлашты.\nЙыйылған халыҡ “бахыр, йәшләй генә әрәм булды”» тип мәрхүмде йәлләне. Мирйән ағай ғына зыяратта ҡәберҙе күмә-күмә үҙ алдына: “Ике метр ер… Ике метр ер”, – тип һөйләнде.


Ташландыҡ биналар иҡтисади әйләнешкә ҡайтарыласаҡ // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nТашландыҡ биналар иҡтисади әйләнешкә ҡайтарыласаҡ\n12:28, 29 марта 2012 Сәйәсәт\nБР Дәүләт Йыйылышы депутаттары «Муниципаль берәмектәр менән эйәһеҙ күсемһеҙ милекте файҙаланыу тураһында» ҡарар ҡабул итте. Был документ урындағы үҙидара органдарын бындай мөлкәткә бәйле эштәрҙе рәткә һалып, уны иҡтисади әйләнешкә ҡайтарыуға этәрергә тейеш, тип хәбәр итә республика парламентының матбуғат хеҙмәте.\n– Республикалағы бихисап күсемһеҙ милек объекттарының хоҡуҡты билдәләүсе документтары юҡ, – тип аңлатма бирҙе ҡарарға БР Дәүләт Йыйылышы рәйесе Константин Толкачев. – Ташландыҡ фермалар, оҫтаханалар, колхоз мөлкәтенә берәү ҙә хужа түгел һәм улар өсөн бер кем дә яуап бирмәй. Республикала бер нисә миллиард һумлыҡ ошондай мөлкәт бар. Бындай эштәр торошо республика райондарның иҡтисадын үҫтерергә ҡамасаулай.


27 Октябрь , 19:50\n“Монетка” йә “Магнит” кеүек маркеттарҙың инеү урынында йыйылып торған үҫмерҙәрҙе йыш күрергә була. Сөнки бында һәр саҡ йылы, бер кем ҡамасауламай. Магазинға инер алдынан тулы сумкаңды һаҡлағыс шкафҡа ҡуйғанда йә унан алғанда ирекһеҙҙән балаларҙың нимә хаҡында һөйләшеүен ишетәһең. Дөрөҫөрәге, һөйләшмәй улар, ә иҫтәре китеп телефондан аниме ҡарайҙар.\nЯпонияла сыҡҡан был йәнһүрәткә тартым аниме балаларҙың да, үҫмерҙәрҙең дә, йәштәрҙең дә, хатта ҡайһы бер ололарҙың да бар зиһенен ялмап алған. Уларҙың араһында һәйбәттәре бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Шуға күрә Америка, Европа илдәренә килеп ингән анимены махсус ойошмалар тикшерә һәм психика өсөн ҡурҡыныс урындарын юҡ итә. Рәсәйҙә был йәһәттән контроль юҡ тиерлек. Аниме нигеҙендә барлыҡҡа килгән хәүефле интернет төркөмдәр юҡ ителә, әммә уларҙың урынына яңылары ҡалҡып сығып өлгөрә.\nНимәһе менән ҡурҡыныс һуң улар? Анимела беҙ өйрәнгән рухи ҡиммәттәр тулыһынса инҡар ителә. Ата-әсә бында – йәшәргә мәшәҡәтләгән антигерой. Үлем, үҙ-үҙеңде үлтереү шул тиклем идеаллаштырып, юғары күтәрелә. Иң тәүҙә аниме үтә сағыулығы менән үҙенә йәлеп итәлер. Әммә нормаль кеше агрессив анимены бер-ике минут ҡарағандан һуң күңеле болғанып, үҙен йөрәгенә ниҙер килеп тығылғандай тоя. Ә балаларҙың нығынып етмәгән психикаһы уны һеңдереп, “был донъя шундай булырға тейеш” тип үҫә.\n“Әллә ниндәй быуын үҫте ул? Беҙ – уларҙы, улар беҙҙе аңламай”,-тип зарланабыҙ бит. Эйе, балаларҙың киләсәген хәстәрләп, өҙлөкһөҙ эшләргә мәжбүрбеҙ. Был һуңғы бер нисә тиҫтә йылда күҙәтелә. Ошо арауыҡ ваҡыт эсенә балаларҙы үҙ ҡарамағына, дөрөҫөрәге интернет тәрбиәһенә тапшырҙыҡ. Элек ата-әсәйҙәр балаһын урам тәрбиәләүҙән ҡурҡа ине. Ә бит интернет “тәрбиәһе” күпкә ҡурҡыныс булып сыҡты. Юҡ, заманса технологиялар үҫешергә, бала уларҙы белеп, аңлап үҫергә тейеш. Бар тармаҡ компьютерлаштырылған заманда шунһыҙ мөмкин түгел. Әммә интернеттың кире яғынан беҙ тотош быуынды һаҡлап ҡала алманыҡ.\nБала, айырыуса үҫмерҙең һәр саҡ кумиры була. Был һәр быуатта күҙәтелгән. Был әҙәм балаһының тәбиғи үҫеше. Тик хәҙерге балаларҙың кумиры аниме “геройҙары” булыуы хафаға һала. Быны күп ата-әсә күрә, һиҙә, тойомлай, тик аптырауҙан өндәшмәй ҡалыуҙы хуп күрә. Аниме үлтереү, көсләү, үҙ енесең менән йәшәү һ.б ҡурҡыныс төшөнсәләрҙе нормаль күренеш тип һеңдерә балаларға. Эйе, был хаҡта беҙ ҡысҡырып һөйләмәйбеҙ, тартынабыҙ, оялабыҙ, әммә беҙҙең өсөн башҡа һыймаҫлыҡ хәл булған егет менән егет йәки ҡыҙ менән ҡыҙ мөнәсәбәте хәҙерге йәш быуын өсөн ғәҙәти хәл. Йәмғиәттә шундай мөнәсәбәттәрҙең артҡандан—арта барыуын һәр кем белә бит. Нимәнә килә был? Барлыҡ анимела тиерлек шундай тәбиғәткә ҡаршы барған мөнәсәбәттәр алға һөрөлә, күккә күтәрелә. Ошонан башлана ла инде кешелек тамырын өҙә башлау, юҡҡа сығарыу. Һәр анимела ҡыҙҙар егеттәрҙән көслөрәк итеп һүрәтләнә. Ҡыҙ – бар нәмәгә ҡаршы сығырлыҡ көс, ә егеттәр төҫ-башҡа үтә матур һәм үтә нескә итеп һүрәтләнә. Элек-электән ир-егеттең – яугир, илен, ғаиләһен һаҡлаусы тигән тәғлимәт юҡҡа сығарыла һәм үҫешеп етмәгән бала-үҫмерҙең мейеһенә һеңдерелә. Беҙ аңлаған матур, күркәм, ата-әсәле ғаиләгә анимела урын юҡ. Ундағы “геройҙар” үҙ енесе йәки ҡурҡыныс мутанттар (шайтандар) менән йәшәй.\nҮҫмерҙәрҙең ҡанһыҙлығы йәки күңел төшөнкөлөгө лә ошо үтә ныҡ тәьҫир иткән анимеларҙан килә бит. Шулай булмаһа һуңғы йылдарҙа барлыҡҡа килгән үҫмерҙәрҙең үҙ тәненә зыян итеүен (төрлө өлөшөн ҡырҡҡыслауы) нисек аңларға? Бындай балалар ҡайҙалыр сит илдәрҙә, ҙур ҡалаларҙа йәшәмәй, ә яныбыҙҙа ғына!\nНимә эшләргә һуң? Бер-береһен аңламаған йәш һәм урта, оло быуын үҙ-ара уртаҡ тел нисек табырға тейеш? Бының әҙер ысулын белгән кеше кәмендә Нобель премияһына лайыҡ булыр ине. “Сыбыҡ етмәй һеҙгә һәм физик эш!”-тибеҙ беҙ балаларға йәнебеҙ көйөп. Дөрөҫ, хәҙерге балалар һыу-утын ташымай, мал ҡарамай. Әҙәм балаһы һәр саҡ еңел тормошҡа һәм цивилизацияға ынтылды һәм бөгөн беҙ шуларҙың татлы ла, әсе лә, серек тә емештәрен татыйбыҙ. “Беҙ бала саҡта шуны эшләнек, быны, ә һин!”-тигән кеүек әр-битәр бер ҙә ярҙам итмәй.\nАта-әсәләр уйлап тапҡан иң ҡаты яза нимә? Эйе, телефонды тартып алыу, интернетты һүндереү. Шуның менән тәрбиә бөтә. Ә бала, үҫмер анимела ата-әсәһенең насар итеп һүрәтләнеүе ысынлап та дөрөҫ икән тип ҡабул итә. Бәғзеләре интернет донъяһын ҡайтарыуҙы талап итеп шау-шыу ҡуптарһа, икенселәре үҙенә йомола. Иң хәүефлеһе – үҫмерҙең үҙенә бикләнеүе. Уның нимә уйлағанын, нимә кисергәнен бер кем белмәй. Бындай үҫмерҙәрҙең нимәләргә әҙер булыуын да беҙ белмәйбеҙ.\n“Ҡайыш менән бер ярып алһам, аҡылға ултыра ул”,-тигәйне бер атай. Бәлки, беҙҙең быуынға нәҡ ошондай “тәрбиә” килешкәндер, ә үҙенә иғтибар етмәүҙән йәки нимәгәлер үс итеп йәки ҡараған аниме йоғонтоһонда үҙ тәнен ҡырҡҡылауға барып еткән хәҙерге балаларға, үҫмерҙәргә ҡайыш йоғонто яһармы икән? Шикләнәм. Мин йыш ҡына таныштарыма: “Беҙ хәҙер бөтөнләй икенсе быуын менән эш итәбеҙ. Улар беҙҙең өсөн сит ил планетаһы кешеләре кеүек булған кеүек, беҙ ҙә улар өсөн шулай. Шуға күрә ата-әсәләргә лә, балаларға ла үҙ-ара мөнәсәбәтте ҡороуы бик ҡатмарлы”,-тием. Күптәр ҡул ғына һелтәй. Аңлайым, ваҡыт юҡ, кредит түләр кәрәк, өйҙә ремонт, машина һатып алырға һ.б. Ә бала үҙ донъяһында, йәғни интернетта. Ата-әсәгә лә, балаға ла уңайлы.\nБаланы интернеттың бар әшәкелегенән һаҡлап, үҙ-үҙен юғалтмаҫҡа нисек ярҙам итергә һуң? Әлбиттә, тәү сиратта, уны яратырға һәм нисек бар шулай ҡабул итергә. “Ана, класташың гел “бишкә” уҡый, ә һин эшкинмәгән”, “Һинән кеше сыҡмаҫ ул!” “Бомж булып йөрөрһөң әле” тигән һүҙҙәр менән ата-әсә баланы үҙенән тағы нығыраҡ алыҫайта.\nҺәр үҫмерҙә үҙен кәм итеп тойоу һыҙаты бар (кәүҙәһе, бите, тештәре, атлап йөрөшө һ.б. оҡшамай). Һәр әҙәм балаһы был этапты ла үтә. Ошондай саҡта уға үтә лә иғтибарлы булырға кәрәк. “Үтә ул!”-тип ҡул һелтәмәгеҙ. Эйе, үтәсәк, тик уға тиклем бала онотолор өсөн интернетта үҙен “аңлаған” яуыз уйлы кешеләрҙең йоғонтоһона барып эләгеүе йәки аниме донъяһының ҡолона әүерелеп, шундағы “геройҙарҙың” ҡыланышып ҡабатлай башлауы бар. “Минең дә һинең йәштә шулай проблемаларым булды (мине лә үсекләнеләр һ.б.)”,-тип бала менән асыҡтан-асыҡ һөйләшеү яҡшыраҡ һөҙөмтә бирәсәк.\nБалаға көсөгөҙ етмәүен тойһағыҙ йәки уның ҡыланышы борсолоу тыуҙырһа, психологтарға мөрәжәғәт итергә тартынмағыҙ. Ни тиклем яҡын булһағыҙ ҙа, бала һеҙгә барыһын һөйләүҙәр тартыныуы бар. Психологҡа, ғәҙәттә, улар яҡшы асыла.\nАниме араһында яҡшылыҡҡа өйрәткән һәйбәттәре лә бар. Шундайҙарҙы табығыҙ һәм балағыҙ менән бергә ултырып ҡарағыҙ. Тиҙҙән балағыҙҙың дуҫтарына: “Минең әсәйем дә аниме ҡарай”,-тигән һүҙҙәрҙе ғорурлыҡ менән еткереүен ишетерһегеҙ. Бының менән һеҙ бала иғтибарын ыңғай анимеға йүнәлтерһегеҙ һәм үҫмерҙәр донъяһында ышаныслы, үҙ кешегә әүерелерһегеҙ.\nКөндән-көн яңы капризы ҡалҡып сыҡҡан балаларҙың һәр саҡ ыңғайына һыпырып ултырыуы ла мөмкин түгел. Тик ни тиклем ҡыҙһағыҙ ҙа, ҡысҡырмағыҙ, үҙегеҙҙе ҡулда тотоғоҙ, тыныс тауыш менән һеҙгә ниҙәр оҡшамауын әйтегеҙ, әммә бер ҡасан да кәмһетеү һүҙҙәренә күсмәгеҙ. Үҙ-үҙегеҙҙән сығып, өйҙә әрләш-талаш китһә, тынысланғандан һуң беренсе булып ғәфү үтенеүҙән тартынмағыҙ. Бала һеҙҙең дә яңылышыуҙы, ҡыҙып китеүегеҙҙе, әммә хәлде һуңынан төҙәтеп ҡуйыуығыҙҙы күреп үҫергә тейеш.\nСпорт, бейеү, төрлө түңәрәктәрҙә шөғөлләнеү ҙә балала үҙендә ышаныс тыуҙыра. Бергәләшеп тәбиғәткә сығыу, бассейнға йөрөү, йорт хайуандары тураһында хәстәрлек күреү ҙә һеҙҙе яҡынайтып ебәрер. Бесәй-эт, тутыйғош һ.б. йәнлектәрҙе тәрбиәләгән балалар кешеләргә ҡарата ла миһырбанлы булып үҫеүен онотмағыҙ.\nҒөмүмән, был сетерекле мәсьәләлә бер генә фекер, баланы тәрбиәләүҙең бер генә ысулы булыуы ла мөмкин дә түгел. Шуға күрә, хөрмәтле уҡыусылар, был йәһәттән һеҙҙең уй-фекерҙәрегеҙҙе көтәбеҙ.


Баймаҡ ҡалаһында йәшәүсе Йәғәфәр Мусин 70 йылдан һуң Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған атаһының ҡәберен тапҡан\nИҙрис ауылында тыуып үҫкән Әғзәм Мусин 1942 йылда фронтҡа китеүенән кире ҡайтмай. Оҙаҡ йылдар ғаиләһе уның ҡәберенең ҡайҙалығын да белмәй. Әммә оҙаҡ эҙләнеүҙәрҙән һуң, уландары аталарының туғандар ҡәберлегендә ерләнеүен асыҡлай. Күптән түгел Йәғәфәр Мусин ҡатыны менән Псков өлкәһенә барып, әсәһенең васыятын һәм уллыҡ бурысын үтәп ҡайтты.\nЯугир атаһынан Йәғәфәр Мусинға иҫтәлеккә фронттан ебәрелгән фотоһы ғына ҡалған. 1943 йылда уның әсәһенә ғаилә башлығының үлем хәбәре ҡағыҙы һәм үҙе һәләк булғас бүләкләнгән 2-се дәрәжә Ватан һуғышы орденын тапшыралар. Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығы билдәләнгәндән һуң, ағалы-ҡустылы Ҡәнзәфәр менән Йәғәфәр Мусиндар мотлаҡ атаһының ерләнгән урынын табырға ҡарар итә. Тырышлыҡ бушҡа китмәй. Быйыл яҙ Мусиндарға аталарының Псков өлкәһендәге туғандар ҡәберлегендә ерләнеүселәр исемлегендә булыуы тураһында рәсми хат килә.\nҺаҙлыҡлы Псков ерҙәрендәге ҡаты һуғыштар меңдәрсә һалдаттың ғүмерен өҙгән. Урында йәшәүселәр хәтерләүенсә, өс йыл дауамында өлкәлә ҡан ҡойолмаған бер генә тотам ер ҙә ҡалмай. 2012 йылда өлкәнең Себеж районында совет һалдаттары ерләнгән сираттағы ҡәберлек табыла. Мәрхүмдәрҙең шәхесен асыҡлау буйынса ентекле эш башалана. Улар арһында Әғзәм Мусиндың да медальоны табыла.\nАлыҫ сәфәрҙең Еңеү көнөн ҡаршылаған тантаналы көндәргә тура килеүе Мусиндарҙың шатлығын бермә-бер арттырған. 94 йыл ғүмер кисергән әсәләре Миңзифа Мөхәмәтмуса ҡыҙы һуңғы көнөнә тиклем һөйгәненең һуңғы төйәген табырға хыяллана һәм улдарына был теләген васыят итеп ҡалдыра.\nМусиндар туғандар ҡәберлегенән бер ус тупраҡ алып ҡайта һәм ауылда аталарына таҡтаташ ҡуя. Байрам көндө ғаиләлә туғандар йыйылышып яҡындары рухына аят уҡырға ниәтләй. Бөтә илгә һәм ғәзиз ғаиләһенә тыныслыҡ яулаусы ҡаһарман һалдат иҫтәлегенә.


Иң шәп шифа – баҡсала » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Баҡса » Иң шәп шифа – баҡсала\nИң шәп шифа – баҡсала 16.08.2018 // Баҡса\nАвгуст – муллыҡ айы. Ниғмәттәре – йәшелсә, емеш-еләк – матурлыҡ сығанағы ла. Уларҙан төрлө битлектәр эшләү файҙалы.\nАлма – биттәге ялҡынһыныуға ҡаршы бик шәп сара. Өҫтәүенә бетсәләрҙе лә бөтөрә. Ҡояшта бит тиреһе бешһә йәки һалҡында өшөһә, ҡырғыстан үткәрелгән алма ярҙамға килә.\nЯрты алманы ваҡ ҡырғыстан үткәреп, бер балғалаҡ бал, бер йомортҡа һарыһы, бер балғалаҡ алма һеркәһе, үҫемлек майы һалып болғатығыҙ. Был битлек бит тиреһен дымландырыу өсөн дә һәйбәт.\nҠурай еләгенән яһалған битлек тирене йомшарта, ҡара нөктәләрҙе, пигмент таптарын бөтөрә. Ҡоро тире өсөн шифалы битлек яһау алымы: ике аш ҡалағы еләккә 1-2 балғалаҡ бал һалып иҙергә һәм 20 минутҡа биткә һыларға. Йыуғандан һуң тирегә зәйтүн майы һөртөргә. Битлекте ун көн дауамында яһағанда, ваҡ йыйырсыҡтар күҙгә күренеп кәмер.\nБит тиреһен йәшәртеү өсөн ике аш ҡалағы иҙелгән ҡурай еләгенә бер аш ҡалағы ҡаймаҡ, зәйтүн майы ҡушып болғатырға һәм 20 минутҡа биткә яғырға.\nМайлы тирене таҙартыу өсөн ике ҡалаҡ еләккә ике ҡалаҡ дөгө оно ҡушып, битлек яһарға.\nҠара ҡарағат битлектәре айырыуса үҫмерҙәр өсөн файҙалы. Ундағы А, Н, С витаминдары тиренең ялҡынһыныуын дауалай, бетсәләрҙе, һипкелдәрҙе, туттарҙы бөтөрә. Иҙелгән ҡара ҡарағатта арыш икмәге йомшағын ебетеп, биткә һөртәләр. Ул тирене таҙарта. Икмәк урынына шулай уҡ кефир ҡушырға мөмкин.\nҠыяр һуты – иң шәп лосьон. Ул бит тиреһен таҙартып ҡына ҡалмай, киңәйгән күҙәнәктәрҙе тарайта, тирене ағарта, арыу эҙҙәрен бөтөрә.\nБит тиреһе майлы һәм күҙәнәкле булһа, ваҡ ҡырғыстан үткәрелгән ҡыярға бер йомортҡа ағы йәки бер нисә тамсы лимон һуты ҡушығыҙ. Тире ҡоро икән, ҡырғыстан үткәрелгән ҡыярға ике аш ҡалағы ҡаймаҡ ҡушалар. Ошо битлекте 10-15 минутҡа таҙартылған тирегә һөртәләр. Артабан йылымыс һыу менән битте йыуалар. Һыу урынына сәй йәки яңы һығылған ҡыяр һутын да ҡулланырға була.\nКартуф йыйырсыҡтарҙы бөтөрөргә ярҙам итә. Сей картуф күҙ төбөндәге шешенкелекте лә кәметә. Яңы һығып алынған картуф һуты менән биттәге бетсәләрҙе дауаларға мөмкин.\nТире ялҡынһынып китһә, бешкән картуфты төйөп, аҙ ғына һөт ҡушырға (бер балғалаҡ глицерин һалырға ла ярай) һәм йылы килеш биткә һөртөргә. Өҫтөнә пергамент ҡағыҙы ябып, битлекте 20 минут самаһы тоторға.\nҒ. ИБРАҺИМОВА әҙерләне.


Белемдең сиге юҡ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Иман » Белемдең сиге юҡ\nБелемдең сиге юҡ 16.08.2018 // Иман\nРеспубликабыҙҙа урындарҙағы дини етәкселәрҙең ғилемен арттырыу йәһәтенән төрлө саралар уҙғарылып тора. Күптән түгел, мәҫәлән, Хәйбулла районында имамдарҙың квалификацияһын күтәреү курстары ойошторолдо.\n“Дини ойошмаға идара итеүҙең теорияһы һәм практикаһы” тигән программа буйынса Баймаҡ, Йылайыр, Ейәнсура, Хәйбулла райондары һәм Сибай ҡалаһы вәкилдәре әҙерлек үтте. Сараның төп эксперттары – М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты, Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты белгестәре.\nКурстарҙың тәүге өлөшө Аҡъяр тау колледжында үтһә, икенсеһе – урындағы Йәмиғ мәсетендә. Имамдар мосолман дини ойошмаһының халыҡтың рухи үҫешендәге өлөшө, эште дөрөҫ алып барыу буйынса өҫтәмә белем алды. Уларға эксперттар тарафынан хеҙмәтенең хоҡуҡи һәм иҡтисади аспекттары төшөндөрөлдө. Шулай уҡ йәмғиәттәге кире күренештәрҙе иҫкәртеү, мигранттар менән эш алып барыуға бәйле лекциялар ойошторолдо. Курстар һуңында имамдарға квалификацияны күтәреү тураһында таныҡлыҡ һәм сертификат тапшырылды.


Материалы за 15.11.2008 » Архив газеты "Йәшлек"\nҮэт ҡыҙыҡ Әҙәбиәт » Сатира һәм юмор!\nЙәш ҡыҙ эшкә урынлашырға килә.\n– Һеҙгә секретарша кәрәкмәйме?\n– Беләhегеҙме, беҙҙең әле хәлдәр бик шәптән түгел, шуның өсөн эш тә юҡ, – тиҙәр уға.\n– Һеҙ мине эшкә генә алығыҙ, ә эште мин күпме теләйhегеҙ, шулай көтә алам, – тигән ҡыҙ.\nӨләсәйем ашы Яңылыҡтар » Конкурстар\nАта-әсәһе ҡуйынынан яңы айырылып сыҡҡан йәштәр бешерә белмәй. Уҡырға инеп, ятаҡханаға килеп урынлашҡан егеттәр һәм ҡыҙҙар өсөн иң ябай аш рецептарын тәҡдим итмәксемен.\n250 г һыйыр ите, 5 стакан һыу, 3 – 4 картуф, 1 баш һуған, 1-әр аш ҡалағы томат пастаһы һәм иретелгән һары май, 3 аш ҡалағы күрәгә, тоҙ, борос – тәменә ҡарап.\nОшо нисбәттә алынған ризыҡтар биш кешегә тәғәйенләнә һәм был ашты 50 минутта әҙерләргә мөмкин.\nИт өҫтөнә ҡайнар һыу ҡойоп, бешкәнсе ҡайнатырға. Итте, һурпанан алып, киҫәкләп турарға. Һурпаны һөҙөргә лә ҡабаттан ҡайнатырға ҡуйырға.\nДин менән уйнамайыҡ Башҡортостан\n70 йыл буйы атеизмды пропагандалай торғас, ә был хәл мәктәптәрҙә hаман да дауам итә, Башҡортостанда Исламдың төп принциптарын өйрәтә алырлыҡ дин әhелдәре ҡалмаған тиерлек. Һуңғы йылдарҙа бер нисә тиҫтә йәш кеше сит илдәрҙәге дини уҡыу йорттарын тамамлап ҡайтты. Улар факультеттарҙа бушлай уҡыған, ә, ҡағиҙә булараҡ, кем түләй – йырҙы ла шул hайлай. Тап улар араhынан булғандар, Ислам уҡыу йорттарының дипломдарына ышыҡланып, мосолман йәмғиәтенең идеал-тәртиптәрен тергеҙергә саҡыра.\nҺәр сир үҙ геройын эҙләй Сәләмәтлек\nҺыҡмырлыҡ. Бындай кешеләр йыш ҡына йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы сирҙәренән яфалана. Кеше берәй әйберҙе көслө хис-тойғолар аҫтында һатып алһа, ул хроник стреста йәшәй. Шуға күрә лә һыҡмыр кешенең организмында юғары хәүеф гормондары бер кимәлдә тора һәм улар ҡан тамырҙарының хроник тарайыуына килтерә. Иң тәүҙә баш мейеһенең ҡан тамырҙарына зыян килә. Шунлыҡтан бындай кешеләр мигренгә йәки инсультҡа юлыға.\nҠурҡаҡлыҡ. Ҡурҡыуға иң тәүҙә яуап биреүсе орган – бөйөрҙәребеҙ.\nМинең Сталиным Хәтер, Сәйәсәт\nИл ҡайнап тора, ҡулға алыуҙар бара. 7 июндә Ленинды ҡулға алырға бойороҡ була. Сталин уны Аллилуевтарҙың фатирына йәшереп өлгөрә hәм шул уҡ көндө, Аллилуевтың оҙон пальтоhын hәм кепкаhын кейҙереп, Разливҡа ебәрә. Августа РСДРП (б)-ның VI йәшерен съезы үткәрелә. Отчет доклады hәм илдәге сәйәси хәл тураhындағы доклад менән, Ленин сит илдә булғас, хәҙер инде партиялағы беренсе кеше Сталин сығыш яhай. Социал-демократтар бәхәс сығара: «Рәсәйҙә социалистик революцияның булыуы мөмкинме? Ә Маркс бит уны ныҡ үҫешкән Европала башланасаҡ тигән!» Сталин уларҙы ултыртырлыҡ итеп яуап бирә: «Беҙгә тик Европа ғына юл күрhәтә, тигән фекерҙе ҡуйырға кәрәк. Догматик марксизм hәм ижади марксизм бар. Мин икенсеhен хуплайым».\n«Шоңҡар» – оптимистар журналы Әҙәбиәт, Башҡортостан\nБөгөн коллективҡа бер маҡсат ҡуйылды: Диоген кеүек, КЕШЕ эҙләргә. Схеманан ҡотолорға. Шаблондан айырылырға. Тормошта hәр кеше үҙенә генә хас булған сифаттарға эйә зат икән, журналда ла ул шулай сағылырға тейеш. Ҡыуаныс-ҡайғылары, юғалтыу-табыштары, hөйөнөс-көйөнөстәре менән...\nБашҡортостан йәштәре журналы «Шоңҡар»ҙың донъя күреүенә 15 йыл тула. Республикабыҙҙың бөгөнгө әҙәби, мәҙәни майҙанында лайыҡлы урын алған был үҙенсәлекле баҫманы юбилейы менән ҡотлап, уның баш мөхәррире Азамат ЮлдашбаевҠа бер нисә hорау менән мөрәжәғәт иттек.\nавторы: admin | 15 ноября 2008 | Фекерҙәр (1) | Тотош уҡырға\nӘбйәлил районының Аһылай ауылынан тыуған көнө – 40 йәшлек юбилейы уылынан Мөсәлиә Һиҙиәт ҡыҙы ЗӘЙТҮНОВАНЫ тыуған көнө – 40 йәшлек юбилейы менән ҡотлайбыҙ.\nҠәҙерлебеҙгә аҡ бәхеттәр, һөйөнөстәргә бай яҡты көндәр, донъя рәхәттәренә кинәнеп, бәрәкәтле, имен тормошта йәшәргә яҙһын. Һәр ваҡыт ҡояш кеүек балҡып, оҙон ғүмерле, бәхетле бул.\nИң изге теләктәр менән – әсәйең, апайың Фәнилә, ағайҙарың Рифат, Зөлфәт, еңгәйҙәрең Зөлфирә, Светлана, шулай уҡ Хәмзә менән Ғәлиә һәм уларҙың балалары.\n«Иңемдә икеләтә яуаплылыҡ тоям» Мәғәриф\nСтипендия алыу... Был һәр студенттың көтөп алған мәлелер. Шулай булмай ни, ҡай саҡ асығып та алған студенттың ошо әҙме-күпме аҡса эсен тишмәй инде ул! Ә бына Президент стипендияһын һәр кем ала алмай. Уға бигерәк тырыш, бар яҡлап та өлгөлө, тик «бишле» билдәләренә өлгәшкән студенттар ғына лайыҡлы. Тап шундай студенттарҙың береһе – Дилбәр Яҡупова. Ул Өфөлә педагогия колледжының V курсында белем ала. Бик тиҙҙән ҡулына башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы дипломын аласаҡ. Буласаҡ йәш белгес менән бер аҙ әңгәмәләшеп алдыҡ.\n– Ҡайһы яҡ һылыуыһың, Дилбәр?\n– Архангел районы Ҡыҫынды ауылынанмын. Ата-әсәйебеҙҙең шатлыҡ-һөйөнөсө булып, ике ҡыҙ үҫеп киләбеҙ. Һеңлем Дилара Салауат медицина колледжында уҡып йөрөй.


Университет тураһында | Башҡорт дәуләт университеты\nҺеҙ бында: БДУ » Баш Бит » Университет тураһында\nБашҡорт дәүләт университеты – классик юғары уҡыу йорттарының сағыу өлгөһө, ә классик белем һәр осорҙа, һәр шарттарҙа юғары баһаланды һәм баһалана. Яҡшы классик белем алған кеше үҙен фәндә лә, кәсепселектә лә, дәүләт хеҙмәтендә лә реалләштерә ала. Өҫтәүенә беҙҙең юғары уҡыу йорто бер урында тормай, даими рәүештә үҫешә – яңы перспективалы специальностар аса, уҡыу-лаборатория майҙандарын киңәйтә, яңы технологиялар менән йүнәлештәр индерә.\n100 йылдан ашыу Башҡорт дәүләт университеты экономиканың төрлө-төрлө өлкәләре өсөн юғары квалификациялы белгестәр әҙерләй. Уны тамамлаусылар Башҡортостан Республикаһында ғына түгел, бөтә Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә лә эшләйҙәр. Эш тәҡдим итеүселәрҙең күбеһе өсөн белгесте эшкә алғанда БДУ дипломы етди дәлил, был иһә беҙҙең юғары уҡыу йортонда уҡытыуҙың юғары сифаты хаҡында һөйләй. Был тәү сиратта күп йылдар дауамында профессионалдар коллективы булып ойошҡан университет уҡытыусыларының ҡаҙанышы. Был коллектив даими рәүештә яңырып тора, педагогик эшкә йәш һәм һәләтле, замандың яңы һулышын һиҙгер тойған һәм инновацион фекерләүле кешеләр килә.\nҺуңғы йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты юғары уҡыу йортонан һуң белем алыу буйынса ҙур ғилми үҙәккә әүерелде, бында 56 специальность буйынса аспирантура һәм 8 специальность буйынса докторантура уңышлы эшләй. 23 специальность буйынса диссертациялар яҡлау һәм ғилми дәрәжәләр биреү буйынса 10 докторлыҡ һәм 3 кандидатлыҡ яҡлау советы асылған.\nБашҡорт дәүләт университеты сифатлы профессиональ белем һәм күнекмәләр алыу өсөн генә түгел, сағыу, ҡыҙыҡлы һәм актив йәшәү өсөн дә мөмкинлек бирә. Башҡорт дәүләт университетының бөгөнгө студенттары, күп һанлы ижади коллективтар һәм студент ойошмаларында ҡатнашыусылар, шулай йәшәйҙәр ҙә.


Башҡортостанда йәшәүселәр 3,4 миллиард һумлыҡ транспорт һалымы түләгән // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n9:25, 20 июля 2018 Иҡтисад\nБашҡортостанда йәшәүселәр 3,4 миллиард һумлыҡ транспорт һалымы түләгән Фото: http://tv2.today\nБашҡортостанда йәшәүселәр 2017 йыл өсөн бөтәһе 3,4 миллиард һум транспорт һалымы түләгән. Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығында хәбәр итеүҙәренсә, һалым 1,3 миллион транспорттан (2016 йылға ҡарағанда 20 мең берәмеккә күберәк) түләнгән. 1,2 миллион транспорт сараһы физик берәмектәргә теркәлгән.\nҠиммәтле автомобилдәр һаны (3 миллион һумдан ашыу торған) 419-ға артҡан һәм 2241 тәшкил иткән. Уларҙың яртыһы (1125) шәхси биләмәлә. Ҡиммәтле машиналар буйынса һалым 74,3 миллион һум сыҡҡан.\n1 миллиондан ашыу транспорт хужаһы (уларҙың 91 проценты – физик берәмектәр) 1,6 миллиард һумға ташламалар менән файҙаланған. Шул иҫәптән 54 миллион һумға ташламаны «Платон» системаһында теркәлгән 829 йөк машинаһы хужаһы алған.\nОйошмалар 2018 йылдың 1 февраленән ҡалмай 2017 йыл өсөн транспорт һалымын үҙаллы иҫәпләргә һәм түләргә тейеш булған, тип хәтергә төшөрә Федераль һалым хеҙмәте идаралығы. 2018 йылдың 1 июненә ойошмаларҙың транспорт һалымы буйынса бурысы 163 миллион һумдан ашыу тәшкил иткән.\nФизик берәмектәр өсөн транспорт һалымын түләү ваҡыты – 2018 йылдың 3 декабренә тиклем. Мөлкәт һалымын түләүгә белдереү ҡағыҙҙары 2018 йылдың 1 ноябренә ҡәҙәр таратылырға тейеш.\nТеги: һалым, транспорт Федераль һалым хеҙмәте идаралығы


Бәғерһеҙлек ҡорбандарын яҡлаусы ҡанун кәрәк! » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nҠатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙы кеше хоҡуҡтарын иң оятһыҙ боҙоу һәм киң таралған күренеш, тип баһаларға мөмкин. Был күренешкә йәмғиәттәге мөнәсәбәт тарих менән бергә үҙгәрә бара. Мәҫәлән, Рәсәйҙә XVI быуатта тормош ҡағиҙәләре, кәңәштәр һәм өгөттәр тупланған “Домострой” китабында ир кешенең власты үҙ ҡулында ғына тотҡан ғаилә башлығы һәм ҡатынының хужаһы булыуы әйтелә. Китапта ирҙең ҡайһы осраҡта һәм нисек бисәһен туҡмарға тейешлеге өйрәтелә. Бөгөн, XXI быуатта, “Домострой” ҡағиҙәләре буйынса йәшәмәйбеҙ, әлбиттә. Ләкин ғаиләлә көс ҡулланыу тормошобоҙҙан юғалмаған һәм ул бөтә илдәргә, барлыҡ социаль ҡатламдарға хас.\nБерләшкән Милләттәр Ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, йыл һайын донъяла 3,8 млн. кеше, шул иҫәптән 1 млн. 800 мең ҡатын-ҡыҙ ғаиләлә көс ҡулланыуға дусар ителә. Аңлы рәүештә кеше йәнен ҡыйыуҙарҙың өстән ике өлөшөнә көнкүрештәге ыҙғыш-низағ сәбәпсе. Йәбер ҡорбандары – иң көсһөҙҙәр: балалар, ҡатын-ҡыҙҙар, оло йәштәгеләр. Рәсәйҙә ауыр енәйәттәрҙең 40 проценты ғаиләлә эшләнә, йылына 14 меңдән ашыу ҡатын ирҙәре йәки яҡындары ҡулынан вафат була. Башҡортостаныбыҙҙа ла өйҙәге бәғерһеҙлек арҡаһында булған фажиғәләр хаҡында ишетеп торабыҙ. Мәҫәлән, Өфөлә бер ирҙең ҡатынының, балаларының ғүмерен ҡыйыуы хаҡында республика халҡын шаңҡытҡан хәбәр һаман хәтерҙә. РФ Эске эштәр министрлығының рәсми мәғлүмәттәре буйынса, илдә йыл һайын 26 мең балаға ҡарата енәйәт ҡылына, шуларҙың 2 меңенең ғүмере өҙөлә, 8 меңе тән йәрәхәттәре ала, тағы 2 мең бала һәм үҫмер, өйҙәге шәфҡәтһеҙлеккә түҙмәйенсә, үҙ-үҙенә ҡул һала. Был йән өшөткөс һандар артында – тотош ғаиләләр фажиғәһе, ҡыйралған яҙмыштар, бер ниндәй үлсәүгә һалып булмаған ҡайғы-хәсрәт…\nҒаиләлә көс ҡулланыуҙың эҙемтәләре емергес: балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар тән йәрәхәте алыуҙан тыш, йәндәре имгәнеп ҡала, уларҙың енси һаулығына, бала табыу һәләтенә лә зарар килә. Көс ҡулланыу ғәҙәте ғаиләлә быуындан быуынға күсеп, нәҫел рухын һындыра. Ҡорбандар өйҙәге хәлде сит кешегә һөйләмәй, шуға күрә уларҙың тамуҡ эсендә йәшәүе хаҡында күп осраҡта фажиғә булғас ҡына беләбеҙ.\nӘлеге мәлдә 89 илдә көнкүрештәге йәбергә ҡаршы закондар эшләй, алтмышында ғаиләлә көс ҡулланыуға айырым закон бар. Рәсәйҙә иһә ундай махсус закон юҡ, ғәмәлдә эшләүсе ҡанундар ғаиләлә көс ҡулланыуҙы иҫкәртеүгә түгел, уның эҙемтәләрен бөтөрөүгә йүнәлтелгән, йәғни енәйәт ҡылынғас ҡына ҡулланыла.\nҮкенескә күрә, ун йыл инде ошо мәсьәлә буйынса закон проекттарын Дәүләт Думаһы ҡарауына индерергә ынтылыу уңышһыҙ тамамлана. Мәҫәлән, 1995 йылда, 2007 йылда Дәүләт Думаһы депутаттары тикшереүенә тәҡдим ителгән закон проекты концепцияһы хуплау тапманы. Илебеҙҙә төбәктәр кимәлендә бындай закон Ставрополь крайында ғына ҡабул ителгән. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары ”Ғаиләлә көс ҡулланыуҙы иҫкәртеү” һәм ”Ғаиләлә көс ҡулланыуға дусар булғандарға социаль-психологик ярҙам тураһында” закон проекттары әҙерләгәйне. Республика Парламент клубының ултырышында беҙ уларҙы ентекләп тикшерҙек. Фекер алышыуҙарҙа төрлө кимәлдәге депутаттар, ғалимдар, эксперттар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре әүҙем ҡатнашты. Башҡортостанда артабан ул мөһим закондың ҡабул ителәсәгенә шигем юҡ. Тик федераль закон булмауы быға тотҡарлыҡ яһай. Әле иһә РФ Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы эргәһендәге Гендер мәсьәләләре буйынса координацион совет ойошторған эшсе төркөм “Рәсәй Федерацияһында ғаилә-көнкүрештә көс ҡулланыуҙы иҫкәртеү һәм профилактикалау хаҡында” яңы закон проектын эшләне. Эшсе төркөмгә йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, эксперттар инде. Мин, РФ Дәуләт думаһынан вәкил булараҡ был төркөмдә әүҙем эшләп, законды әҙерләүгә үҙ өлөшөмдө индерҙем.\nҒаиләлә көс ҡулланыуға ҡаршы саралар ил, төбәк закондарында, бюджетында сағылһын өсөн, барыбыҙға ла бергәләп көрәшергә кәрәк. Кеше хоҡуҡтары боҙолоу ғына түгел, уның ғүмере, һаулығы ҡурҡыныс аҫтында булғанда, дәүләт, “ғаиләгә ҡыҫылмау” ҡарашынан баш тартып, ундағы хәлде закон менән көйләргә тейеш. Шуныһы бик мөһим: яңы закон ҡабул ителгәс, ул тулы көсөнә эшләргә, күңелдәрҙә был яман күренешкә ҡаршы көрәшеү теләге уятырға бурыслы. Кешеләр аңына шуны еткереү зарур: берәүҙең туҡмалып, йәне иҙелеп йәшәүе уның шәхси эше тип ҡарау – тамырынан хата, был – бер ғаилә фажиғәһе генә түгел, бик ҙур социаль бәлә. Ул быуындан быуынға күсеүе, йәмғиәт хәүефһеҙлеге нигеҙҙәрен емереүе менән ҡурҡыныс.\nРәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты.\nРедакциянан: Һүҙ юҡ, абруйлы депутат бик мөһим һорауҙарҙы ҡуҙғата. Шул уҡ ваҡытта ғаиләлә ҡатын-ҡыҙҙар, балалар, ҡарт-ҡоролар ғына түгел, ирҙәр ҙә бәғерһеҙлек, яһиллыҡ ҡорбаны булған осраҡтар бихисап бит. Бәхәс асыҡ. Һеҙҙән ошо мәсьәләгә ҡарата хаттар көтөп ҡалабыҙ.


Һынлы сәнғәт усағына - 35 йыл » "Урал" гәзите\nҠаланың картиналар галереяһы 35 йыллыҡ юбилейын билдәләне. Унда абруйлы ҡунаҡтар, Өфө, Учалы, Межгорье, Магнитогорск ҡалаһынан килгән рәссамдар һәм һынлы сәнғәт һөйөүселәр ҡатнашты.\nКартиналар галереяһының директоры Нина Горбатова сараны асып, килгән ҡунаҡтарҙы тантаналы тәбрикләгәс, галереяның тарихы һәм бөгөнгөһө хаҡында ҡыҫҡаса һөйләне һәм уның уңышлы эшләп килеүенә өлөш индергән һәммәһенә рәхмәтен белдерҙе. Артабан һүҙ ҡунаҡтарға бирелде. “Картиналар галереяһының 35 йыл элек ниндәй шарттарҙа асылыуын яҡшы иҫләйем. Заманалар еңелдән булманы. Галереяның күпме һынауҙар аша үтеп, бөгөнгө көнгә тиклем матур эшләп килеүендә, әлбиттә, уның менән 33 йыл буйы етәкселек иткән энтузиаст Нина Ивановнаның өлөшө ғәйәт ҙур. Янына үҙе кеүек егәрле коллектив туплаған. Ғөмүмән, картиналар галереяһының уңышлы эшләүенә ҡарап, уның киләсәктә лә яңы һулыш менән үҙ эшен дауам 29 октябрҙә сәғәт 11-ҙән 1-гә тиклем Башҡортостан Ре спубликаһы Белорет районы м у н и ц и п а л ь район хаки- миәтенең бә- ләкәй залында (Ленин урамы, 71) Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай депутаты ӘБЛӘЗОВ Ирфан Шакирйән улы граждандарҙы ҡабул итә.\nАлдан яҙылыу ѳсѳн телефон: 3-25-68. итәсәгенә шигем юҡ”, - тине муниципаль район Советы рәйесе Евгений Карепанов һәм муниципаль район Советының, хакимиәтенең Рәхмәт хатын галерея коллективына тапшырҙы, ә Нина Ивановнаны күп йыллыҡ тырыш хеҙмәте өсөн Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләне. Ҡотлау һүҙен нисәмә йылдар иңгә-иң терәшеп эшләгән мәҙәниәт идаралығы начальнигы Зәлифә Әғләмова дауам итеп, картиналар галереяһы хеҙмәткәрҙәрен мәҙәниәт идаралығының Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләне һәм ялҡынлы теләктәрен еткерҙе. Артабан Өфөнән килгән ҡунаҡтар - Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Фәйзрахман Исмә- ғилев, республиканың атҡа- ҙанған мәҙәниәт эшмәкәре, Өфөнөң 1-се балалар художество мәктәбе уҡытыусыһы, рәссам Юрий Григорьев тәбрикләне.\nШулай итеп, сараға килгән һәр ҡунаҡ ҡотлау һүҙҙәрен еткереп, бүләктәрен тапшырҙы. Юбилей кисәһе ҡотлауҙар, хәтирәләр, йыр-моң менән үрелеп барҙы. Ижад кешеләре, матурлыҡ тыуҙырыусылар, һынлы сәнғәт һөйөүселәр йыйылған байрам бик йылы, тәрән зауыҡ менән юғары кимәлдә үтте.\nНурия ШӘРИПОВА. Автор фотоһы.