Ваҡыт үтер, күрәһеләрҙе күрербеҙ » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Сәйәсәт » Ваҡыт үтер, күрәһеләрҙе күрербеҙ\nВаҡыт үтер, күрәһеләрҙе күрербеҙ\nЙәмәғәт, бер яңылыҡ – һеҙ “ҡышҡы ваҡыт”ты кире ҡайтарыуҙарына өмөтләнгәйнегеҙме? Бәлки, яңы йыл сәғәте һуҡҡанда теләгәнһегеҙҙер? Һеҙгә, йәғни барыбыҙға ла ил хөкүмәтенән бүләк – Сочи Олимпиадаһынан һуң “ҡышҡы ваҡыт”!\n2011 йылдан бирле ярайһы һыналды был ваҡыт. Ахырҙа, РФ Дәүләт Думаһы депутаттары раҫлап ҡуйҙы, буғай. Һәр хәлдә, “Известия” гәзитенә хөкүмәттәге ҙур вазифалы кеше шулай тип белдергән: ”Олимпиада тамамланғас ҡына сәғәт телен күсереү буйынса ҡарар сығасаҡ”. Аллам һаҡлаһын, беҙҙең спортсылар насар сығыш яһаһа, ваҡытҡа үсегеп ҡуймаҫтармы икән? Унан тағы бер-ике йыл әүеш-тәүеш итерҙәр.\nНисек кенә булмаһын, ваҡыт ҡәҙерле. Йор һүҙле халҡыбыҙҙа ошоға бәйле бихисап мәҡәл-әйтем бар. Ваҡыт үтеү менән бөтә нәмә үҙ урынына ултыра. Теге йәки был үҙгәреш дөрөҫ булмай икән, билдәле бер арауыҡтан һуң кире тәүге сүрәтенә инә. Был Үрҙәге тарафынан күптән программаға һалынған. Ваҡыт туҡтамай. Уның аҡҡанын тыңларға ваҡыт, ти бит замандашыбыҙ Мөнир Ҡунафин да үҙенең халыҡты тетрәндереп уйландырғыс "Тыңлайыҡ ваҡыт аҡҡанын" пьесаһында.\nБер аҙ фәлсәфәгә бирелеп киттек шикелле. Аҙналарға һуҙылған оҙайлы ялдан һуң була торғандыр. Ошо аҙна башында тик Рәсәйҙә генә билдәләнеүсе иҫкесә Яңы йылды ҡаршылау йолаһын да еренә еткереп үтәгәс, ҡолас ташлап эшкә тотондоҡ бит. Ә алда әллә күпме эш һәм күҙаллау, ниәт һәм бурыс һәм, әлбиттә, өмөт.\nКире ҡайтарырбыҙ өмөттө лә, башҡаһын да…\nБеҙҙең сәнәғәттең нисек үҫешкәнен халыҡ күреп-белеп торһон өсөн тиҙҙән махсус “Яңылыҡтар фабрикаһы” барлыҡҡа киләсәк. Рәсәй хөкүмәте вице-премьеры, хәрби-сәнәғәт комплексын, оборона буйынса заказдарҙы, атом һәм ракета-йыһан, карап, авиация, радиоэлектрон сәнәғәт, ГЛОНАСС системаһы үҫешен, экспорт контролен һәм граждандар оборонаһын күҙәтеүҙә тотоусы Дмитрий Рогозин үҙ ҡул аҫтындағы тармаҡтарҙың матбуғат хеҙмәтенә шундай эш ҡушҡан.\n“Беҙ, – тигән ул, – Рәсәйҙең милли сәнәғәтен тергеҙеү буйынса дәлилле факттар килтереп, халыҡҡа өмөт ҡайтыуын теләйбеҙ”.\nТап йырҙағыса килеп сыға инде, хәтерләгеҙ әле “…һүнгән өмөттәр кире ҡайтырҙар…” Шулай итеп, баяғы һанап үтелгән тармаҡтар тирәләй гел яҡшы яңылыҡтар көтөргә ҡала. Был тәңгәлдә беҙ, мәҫәлән, киләсәктә йыһанға осоролған юлдаштарҙың ҡолап төшөүе хаҡында бөтөнләй ишетмәҫбеҙ ҙә әле, улар булмаҫ. Эйе, өмөт биреү яҡшы нәмә, өмөтләнеп йәшәргә кәрәк.\nӨмөттө кире ҡайтарыу тигәс тә, Дәүләт Думаһы йәнә бер элекке “эш”те тергеҙер, моғайын. Ул да булһа, һайлау бюллетендәрендәге “барыһына ла ҡаршы” тигән пункт. Президент һайлауҙарынан тыш, һәр тауыш биреү мәлендә лә ул графаны ҡабаттан күреп, әгәр теләһәк, шунда билдә ҡуйыу мөмкинлеген алыуыбыҙ бар.\nХалыҡтан һорашыуҙар был пункттың бик кәрәклеген күрһәткән. “Левада” үҙәгенең сентябрҙәге мәғлүмәттәре буйынса, граждандарҙың 78 проценты өсөн бюллетендә “барыһына ла ҡаршы” яҙыуы мөһим икән.\nИҫегеҙҙә булһа, был пункт 2006 йылдың йәйендә “юғалғайны”. Тиккә түгел инде. Уғаса ҡайһы бер һайлауҙарҙа тап шул яҙма урынлашҡан тәңгәлгә үҙ билдәһен ҡуйыусылар һаны хатта бәғзе бер кандидаттарға, партияларға бирелгән тауыштарҙан да күберәк булған. Халыҡ таптырған өсөн генә кире тергеҙелмәйҙер был. Тимәк, кәрәк, тимәк, ваҡыт еткән. Моғайын, тәжрибә яһап ҡарағандарҙыр, тип уйлайыҡ та ҡуяйыҡ. Закон, ҡағиҙәләрҙе төҙәтеү, ҡасандыр булғанды тергеҙеү ауыр түгел ул, ә ышаныс, ихтирам юғалһа…\nАлыҫлаша Балтик буйы\nЛатвия хөкүмәте үҙ иленең башынан үткәненә тағы бер әйләнеп ҡайтып, совет оккупацияһы хаҡында һүҙ ҡуҙғатты. Хәйер, әлеге эштәре тәүгә түгел инде. Балтик буйы дәүләте нисәмә йыл СССР составында йәшәүен тарихҡа ҡара ҡәләм менән яҙмаҡсы була. Әле сәйәсмәндәр оккупация килтергән зыянды иҫәпләүсе комиссияның эшен йәнләндерергә иҫәп тота. Шулай ҙа Рәсәйгә матди юғалтыу буйынса дәғүә белдермәйерәк торалар, сөнки тәғәйен генә ҡарарға килә алмайҙар икән. Бер һүҙ менән әйткәндә, нимә теләгәндәрен үҙҙәре лә белмәй. Әлеге комиссияны төҙөү ниәте 2005 йылда кемдеңдер “аҡыллы” башына килгән. Хатта сейм “СССР-ҙың Латвияла оккупацион коммунистик режимы хаҡында фекер алышыу тураһында” декларация ла ҡабул иткән. Комиссияның тәүге башлығы Эдмунд Станкевич белдереүенсә, 1940 йылға тиклемге үҫеш темптарын унан һуңғы йылдарҙыҡы менән сағыштырыу юғалтыуҙарҙы һанауҙың бер варианты булып тора. Статистика буйынса, ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Латвия иҡтисады Европала иң алдынғылар рәтендә булған. 90-сы йылдар башына иһә республика бөтөнләй конкуренцияға һәләтһеҙ тип табылған. 2009 йылда, көрсөк арҡаһында, комиссия эшен туҡтатып торған. Хәҙер Латвия белгестәре ауыл хужалығына, экологияға килтерелгән зыянды, демографияға СССР-ҙың йоғонтоһон тағы ла нығыраҡ тикшерергә ниәтләй. Әйткәндәй, уларҙың күршеһе Литва, совет оккупацияһы арҡаһында юғалтылғанды аҡсаға әйләндереп, күптән һанап сығарҙы – яҡынса 20-нән 286 миллиард долларғаса. Былар күпме сығарыр? Германия репрессиялар өсөн компенсация түләне бит, шуның кеүек миҫалдарҙы ҡарарбыҙ, тигәндәр комиссияла. Рәсәй үҙ теләге менән СССР-ҙың вариҫы булып ҡалды, тип тә төрттөрәләр Латвияла. Был тәңгәлдә иғтибарҙан ситтә ҡалмаҫлыҡ фекер бар. Латвияның сит ил эштәре министры Эдгар Ринкевич һүҙҙәре: ”Беҙ символик аҙым яһай алабыҙ – Рәсәй оккупация булғанын таныһын, ә беҙ бер ниндәй ҙә компенсация һорамайбыҙ. Тик Рәсәй позицияһы беҙгә билдәле шул, был үкенесле. Әлегә компенсация мәсьәләһе көн тәртибендә тормай”.\nБына бит ваҡыт нимә эшләтә?! Ҡасандыр, СССР – бөйөк держава, уның 15 союздаш республикаһы айырылғыһыҙ өлөшөбөҙ, тип майҙандар яңғырата инек, хәҙер ана шул өлөштәр үҙ янсығын ҡайғырта, оккупанттар, тип ярлыҡ тағырға маташа. Хәйер, тарих барыһын да иҫләй.\nПерәникле тәҡдимме, әллә сыбыртҡылымы?\nТарих тигәндән, өлкән быуын яҡшы иҫләйҙер, ауылдар урамында (ҡалала ла күп уҡығандарҙыр) почтальондарҙың, саҡ көсө етеп, һәр өйгә гәзит-журнал, хат, открытка таратҡанын. Ҡарап торһаң, хат ташыусының эше хәтәр икәне лә хәтер төпкөлөндә ята. Хәҙер был хеҙмәт тарихта ҡалыу сигенә етеп бара. Хәҙер почтальон хат менән открыткалар таратмай, урамда йөрөгәндә лә әле һәр өй тапҡырына бороламы икән? Һүҙ матбуғат яҙмышы хаҡында. Бынан 20 – 30 йыллап ҡына элек, гәзит-журналға алмашҡа интернет-яңылыҡтар килер, тип кем уйлаған. Әлбиттә, мәғлүмәтте ҡағыҙҙан алаһыңмы, виртуаль донъянанмы – икеһе ике нәмә. Тәүгеһендә башлыса раҫланған, дөрөҫөрәк материал еткерелһә, икенсеһенең әллә ни “тормозы” юҡ. Шулай ҙа заман талабынса, мәғлүмәттең электрон бирелеше гәзиттәргә дәғүәсе итеп ҡуйыла. Артабан нисек булыр? Президент Владимир Путин “тура эфирҙа”, киң мәғлүмәт сараларын дәүләт финанслауын ҡыҫҡартырға тура килә, тигәйне. Әле килеп, Премьер-министр Дмитрий Медведев, төбәк матбуғат саралары властарҙан бойондороҡһоҙ булырға тейеш, ти. Был нимәне аңлата һуң? Властың гәзит-журналдарҙы “ташлауын” түгелме? “Киң мәғлүмәт сараларының шәхси ҡулдарға күсеүе бик мөһим”, – тигән тәҡдим менән ил хөкүмәте башлығы бынан дүрт йыл элек Президент саҡта белдергән “власть органдарының гәзиттәре, завод, пароходтары булырға тейеш түгел” тигән фекерен тағы бер тапҡыр иҫкә төшөрҙө. Тәки онотмаған бит. Ваҡыт аяуһыҙ нәмә. Тик баҫма матбуғатты һатып алырға теләүсе табылырмы һуң? Мәҫәлән, тәғәйен беҙҙең “Йәшлек”те кем ҡулға төшөрөр? Бай милләттәштәрҙе барлай торорғамы ни?\nӘ был ваҡытта...\nАҠШ менән Рәсәйҙең тышҡы сәйәсәт менән шөғөлләнеүсе ведомствоһы башлыҡтары Парижда осрашҡайны. РФ сит ил эштәре министры Сергей Лавров та, АҠШ-тың Дәүләт департаменты етәксеһе Джон Керри ҙа был сәфәрҙән үҙенсәлекле бүләктәр менән ҡайтты. Тәүҙә йомартлығын Керри әфәнде күрһәтте. “Беҙ коллегам менән телефон аша һөйләшкәндә картуф тураһында ла һүҙ алып барҙыҡ, бына шул картуфты алып килдем”, – тип, Америка түрәһе беҙҙекенә ике картуф тотторған. Айдахо штатында үҫтерелгән икән был “икенсе икмәк”. Әлеге биләмәне “картуф штаты” тип тә йөрөтәләр икән. Картуф – Айдахоның 16 символының береһе. Ә беҙ бүләкһеҙ килдекме ни, тип, Лавров етәкләгән делегация дәүләт департаментының рәсми вәкиле Дженнифер Псакиға алһыу ҡолаҡсын бүрек кейҙереп тә ҡуйған. Юҡ, ике ил вәкилдәре Парижға бүләк бирешер өсөн бармағайны ул, иң мөһим мәсьәләлә Сүриә тора ине. Тиҙҙән “Женева – 2” исеме аҫтында Сүриә буйынса халыҡ-ара конференция үтә, Сергей Лавров менән Джон Керри шуға әҙерлекте тикшерҙе. Был сарала ғәрәп илендәге хәл-торошто яйлау мөмкинлеге табыласағына өмөтләнәләр.\nАҠШ телгә алынғас, шуны ла теркәп китәйем – ғинуар башындағы ҡаты һыуыҡтар Ниагара шарлауығын да туңдырған. Тарихсылар хәтерләүенсә, һуңғы тапҡыр донъяға билдәле шарлауыҡ 1912 йылда тулыһынса туңған булған. Әле гигант боҙбармаҡтарҙы ҡарарға туристар килеп тулған. АҠШ биләмәһендә хакимлыҡ иткән аномаль һыуыҡтарҙа байтаҡ кеше лә үлгән, күбеһе – көрт арҡаһында килеп тыуған юл фажиғәләрендә. Ә беҙҙәге юлдарҙа көндөҙ йырғанаҡтар аға, төндә боҙлауыҡ барлыҡҡа килә. Шулай, Американы көн ҡатылығы һынаны.\nСығыу ваҡыты 17-01-2014, 11:22 | Ҡаранылар: 915\nБер сәғәткә – артҡа\nСССР-ҙы тергеҙеп булмаһа ла, матур йолаларын кире ҡайтарырға мөмкин\n“Ҡара көн”гә әҙерләнмәгеҙ әле


Ватан Геройҙары иҫтәлегенә\n6 Декабрь 2019, 18:40\nИлебеҙ Ватан Геройҙары көнөн билдәләйәсәк. Был иҫтәлекле дата календарҙа 2007 йылдың 28 февралендә барлыҡҡа килде, һәм шул ваҡыттан алып “Рәсәйҙең Хәрби дан көндәре һәм иҫтәлекле даталары тураһында”ғы Федераль законда билдәләнде. Иҫтәлекле дата сифатында 9 декабрь шуның өсөн һайлана: тап ошо көндө (иҫке стиль буйынса 26 ноябрь) император Екатерина II Еңеүсе Изге Георгий орденын булдыра, уның менән яу ҡырында ҡаһарманлыҡ, батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ күрһәткән яугирҙәрҙе наградлайҙар. 1917 йылға тиклем был көндө Рәсәйҙә Георгий кавалерҙары байрамы билдәләнгән. Хәҙер 9 декабрҙә Советтар Союзы Геройҙарын, Рәсәй Геройҙарын, Изге Георгий ордены һәм Дан ордены кавалерҙарын хөрмәтләйҙәр.\nВатан Геройҙары көнө хәрби батырлыҡтар һәм Рәсәй армияһы Геройҙары тарихын берләштерергә, үҙ ғүмерен фиҙа ҡылып, Тыуған иле хаҡына батырлыҡ ҡылған кешеләр хаҡында хәтергә төшөрөргә тейеш.\nБөгөн, йәғни 6 декабрҙә Өфөнөң Еңеү паркында Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Игорь Комаров һәм Башҡортостан башлығы Радий Хәбиров Ватан Геройҙары көнө уңайынан Советтар Союзы Геройҙары Александр Матросов һәм Миңлеғәле Ғөбәйҙуллин һәйкәленә веноктар һалды.


Сәләмәт йәшәү рәүеше\n1 Алтын урталыҡ\n2 Сәләмәт ғәилә. Сәләмәт бала. Сәләмәт йәмғиәт\n2.1 Ғәилә. Бала. Йәмғиәт.\n2.2 Кәрһеҙ быуын ҡайҙан?\n2.3 Аша ла эс…\n2.4 Ҡорһаҡ… диктатураһы\n2.5 Ғүмеркәйеңде самалап аша!\n2.6 Астың хәлен туҡ белмәй!\n2.7 Уҡыу кәрәк… Уҡыу кәрәк…\n2.8 Ғәмһеҙ быуын ҡайҙан?\n3 Күңелдәр зыяраты ҡайҙан?\n4 Һаулыҡ — тән, йән, рух сәләмәтлегенән\n4.1 Һәм бына:\nФәйләсуфтар бөгөнгө, әлеге бирелгән ваҡыт эсендә йәшәргә өйрәтә. Ысынлап та, алдағыһы беҙҙең ихтыярҙа түгел әле, ә үткәне ҡулдан ысҡынған инде. Бары ошо мәл елпеүендә генә нимәлер атҡарып, ысынбарлыҡҡа әйләндереп, тормошҡа ашырып була. Әммә үткән менән киләсәгеңде лә инкар итеп булмай. Тап ошо минутта мин барыр юлым, өлгәшер маҡсатымды, алдағы көндәремде күҙаллайым! Урыҫ әйтмешләй, «иду туда, не знаю куда» тип йәшәп булмай ҙа. Шул уҡ ваҡытта, үткәнемдең тәжрибәһен, һабағын да иҫәпкә алырға тейешмен. Ғүмер — ул нәҡ күпер кеүек, үткән менән киләсәк арауығында бер тотам.\nСәләмәт ғәилә. Сәләмәт бала. Сәләмәт йәмғиәт[үҙгәртергә]\nҒәилә. Бала. Йәмғиәт.[үҙгәртергә]\nҠайһыныһын алма — өҙлөгөүҙә! Булыр микән берәй саҡ сәләмәт һүҙен дә ҡушып һөйләргә? Ниңә медицинаның иҫ киткес ҡаҙаныштарына ҡарамаҫтан, сәләмәт кешеләр юҡ дәрәжәһендә? Ниңә махсус программалар ҡабул итеп тә, халыҡтың кәмеүенә сик ҡуйып булмай? Ниңә ғәиләләр күпләп тарҡала ул? Ниңә ғүмерен ҡыйыусылар һаны артыу өҫтөндә?\nОшо проблемаларҙың барыһының да тәүсәбәбе — ғәилә ныҡлығының ҡаҡшауында. Әлегә хөкүмәт ғәиләнең матди базаһын нығытыу юҫығында күпмелер эшләй. Һәм был дөрөҫ тә. Сөнки ғәиләне тарҡатҡан сәбәптәрҙең бик тосо шул. Тик төп һәм иң беренсеһе түгел. Аслыҡ, юҡлыҡ дәүерҙәре булып та, ошондай көрсөккә терәлгән замандар булмаған элек. Бәлки, ҡасан да булһа, ғәилә сәләмәтлеген тәшкил иткән бөтә тәүшарттарҙы асыҡлап, уны һәр яҡтан хәстәрләй торған эҙмә-эҙлекле, берҙәм һәм берәгәйле программа төҙөлөр ҙә дәүләт тарафынан. Сөнки ғәилә — йәмғиәттең күҙәнәге. Сәләмәт ғәиләнән генә сәләмәт бала үҫә. Сәләмәт йәмғиәт ойоша.\nТик йырҙа әйтелгәнсә, балалар үҫтерер мәлдәр — бер ваҡыт ҡына! Һәр кемдең тәғәйен ваҡыты — бер тәл генә. Бары шул арауыҡта, үҙ тәңгәлеңдә үҙең генә хәл итә алаһың яҙмышыңды. Теләмәһәң, бер ни ҙә ҡыбырлатҡың килмәһә, әллә ниндәй программалар ҙа хәл-ваҡиғаларҙы ыңғайға үҙгәртә алмаҫ!\nШәжәрәмдә — сал тарихы бабаларҙың,\nБөгөнгөм дә, киләсәгем — балаларым (Ҡәҙим Аралбай).\nКемдер белә: үлемесле радиоактив нурҙар ҡушылыу үҙенсәлегенә эйә. Йәғни, бер доза икенсеһенә өҫтәлә бара. Химик ҡушылмалар менән дә шундай уҡ хәл. Аҙыҡ (ә, бәлки, үҙе үк алдыҡтыр) боҙолмаһын, тәмле күренһен, күркәм йөҙ алһын өсөн ике меңдән ашыу яһалма ҡушылмалар тырышлыҡ һалған. Ләкин организмда был сит-ят матдәләрҙе тарҡата торған ферменттар юҡ. Емергес тәьҫирҙәре бер-ике ашағандан ғына беленмәй ҙә. Әммә өҫтәлә-өҫтәлә, организмда әүерелештәргә керә барып, мәкерле тырнағын батырмай ҡалмай. Тән һәм нәҫел сәләмәтлегенә! Уларҙан янаған сирҙәр гөлләмәһе бер медицина әҙәбиәтендә лә һүрәтләнмәгән. Был мөмкин дә түгел. Көнбайыш медицинаһы диагноз ҡуйыр ул. Симптомдар буйынса. Ниндәй сирҙекенә тартым булыуына ҡарап. Дауа ғына бармаҫ.\nСирҙәрҙең ҡолас йәйеүе 1990 йылғы аҙыҡ революцияһынан һуң башланды. Бөтә Америка ҡитғаһы һәм көнбайыштың үҙендә һанап ҡараған һәм сүпкә ташлаған технологияларынан. Матур төргәктәге «ыу»ҙарҙан! Эй-й-й, төргәктәре бик зауыҡлы заман алдаҡтарының!\nКәрһеҙ быуын ҡайҙан?[үҙгәртергә]\nИнтернет селтәрҙәре тулған ярҙам һораған ата-әсәләрҙең зары менән. Матбуғатта ла әҙ түгел иғландар. Урам саттарында, магазин һәм аптекаларҙа хәйриә йыйыусыларҙың тороуы ғәҙәти хәл.\nЗаманында тәмәке һәм араҡының зарары тураһында лекцияларҙы байтаҡ уҡыным. Аҙағы гелән кемдеңдер булһа ла төртмә һүҙе менән тамамлана ине. «Тарттым тәмәкене, тартам. Эстем, эсәм, балаларымдың бар ағзалары ла теүәлсе», — тип.\nҺәр кемдең дә нәҫел программаһы икәү була: береһе — әсәй организмынан, икенсеһе атайҙан килә.\nНиңә тәбиғәт йән эйәһен ике программалы итеп яралтҡан һуң? Ниндәй генә нәҫел билдәһе булмаһын, уның өсөн яуаплы ген бар. Был ген ҡәҙимге, йәғни сәләмәт була ала. Боҙолорға ла мөмкин. Ундайын мутант (боҙоҡ) ген тип атайҙар. Уның мәкерлеге шунда: ҡәҙимге ген янында беленмәй тора ала. Шуның өсөн дә ҡәҙимге генды ҙур хәреф (А) менән, мутантты бәләкәйе (а) менән тамғалайҙар. Шулай итеп, был гендар буйынса нәҫел программаһы өс төрлө була ала: АА, Аа, аа. Йәғни, ике осраҡта боҙоҡ гендары булған мәғлүмәтте алған була йән эйәһе. Тик береһе белер үҙ хәлен (аа), икенсеһе белмәҫ тә (Аа).\nҠайҙан, ни өсөн ырыуҙа бындай боҙоҡ ген яһала һуң? Сәбәптәре булып тәмәке, алкоголь, наркотиктар, мөхиттең бысраныуы тора. Ә ләкин иң-иң ҡолас алғаны — аҙыҡ аша. Үҫтереү технологияһынан башлап (стимуляторҙар, антибиотиктар, допингтар, гербицидтар, пестицидтар), уңышты һаҡлау һәм магазин кәштәләренә еткереү өсөн ҡушылмалар өҫтәлгән аҙыҡ — эсеңде кәйелеп (разрывная пуля) иҙгән йәҙрә кеүек. Ә инде генетик яҡтан үҙгәртелгән аҙыҡтың зыянын күптәр белмәй ҙә.\nШулар һәммәһе лә, ағыулау ғына түгел, канцероген һәм мутаген һәләткә лә эйә. Рәсәйҙә ГМО юҡ тип һөйләү ҙә ысынбарлыҡҡа тура килмәй. Беҙ күптән инде биотехнология ҡаҙаныштарын файҙаланабыҙ. Колорад ҡуңыҙы ашамай торған сорттарҙа картуфтың нәҫел программаһына сит ген индерелгән була. Был ген нигеҙендә ҡуңыҙҙың ашҡаҙанын емерә торған фермент эшләнә. Ул инде кешенең ашҡаҙанында ла әкренләп сей яра эшләй…\nКүңелен нәх баҫҡан халыҡ, икмәк бешереү өсөн боронғоса сүпрә эшләүҙе күптән онотто. Һатыуға көслөнән көслөрәк штаммдар эшләп сығарыла. Ә бит ул бәшмәк. Иммунитеты ҡаҡшағандар өсөн уны хәүефһеҙ тип бер кем дә гарантия бирәлмәй…\nБоҙоҡ ген йылдар һуҙымында нәҫелдән нәҫелгә тапшырылып, шым ғына ырыу эсендә йәйелә лә, йәйелә. 4-7 быуында күбәйеп китеп, ғәилә ҡорғандарҙың икәүһендә (Аа) лә булыу ихтималы бар. Бындай осраҡта ике яҡтан да боҙоҡ ген (а) алған күҙәнәктәр аша сирле, зәғиф бала (аа) тыуыуы булмаҫ хәл түгел. Тик был үҙҙәре һап-һау булып, бер хилаф көтмәгән атай-әсәй өсөн генә аяҙ көндә күк күкрәүгә тиң булыр.\nБеҙ, тәҡәббер быуын, ата-бабаларҙың донъяуи белемдәрен иҫкелек ҡалдығына һанап, ә үҙҙәрен томана наҙанға ҡуйып үҫтек. Кемдәр мәғрифәтлерәк булғанын донъя күптән күрһәтә башланы инде…\nҠасандыр ҡәбиләләр башында ҡанбабалар торған. Дәрәжәләре ҡәбилә башлығыныҡынан күпкә юғары булған. Иң мөһим вазифаларының береһе — ырыу таҙалығын, нәҫел сәләмәтлеген һаҡлау, тән, йән, рух бөтөнлөген, берҙәмлеген ҡурсау булған. Ырыу шәжәрәһен алып барғандар. Улдарын өйләндерәләрме, ҡыҙҙарын кейәүгә бирәләрме, Ҡанбаба рөхсәтенән, фәтихаһынан тыш мулла никах уҡый алмаған. Шәжәрә аша нәҫел-нәсәп тикшерелеп, ете быуын айырылғандарҙан, туғанлыҡтары өҙөлгәндән һайлағандар парҙы. Ҡайҙан белгәндәр тиерһең? Шул осраҡта ғына берүк төрҙәге боҙоҡ гендарҙың был парҙа тап килеү ихтималы юҡ дәрәжәһендә булғанын! Боҙоҡ генды икенсе заттағы сәләмәт ген менән баҫырып булғанды. Ә шулай ҙа боҙоҡ гендарҙың сәләмәттәрен еңә алған төрҙәре лә бар. Миҫал өсөн, иргәйеллеккә килтерә торғаны беренсе быуында уҡ үҙ мәкерен күрһәтәсәк.\nНиңә беҙ ғәилә нәһерен ҡоротор ҡара исемлеккә юл астыҡ һуң? Тәмәке. Алкоголизм. Наркомания. Токсикомания. Аҙыҡ миңрәүлеге… Ниңә баш осондағы ҡоҙғондо күрмәҫ булып күҙ тонған?\nАша ла эс…[үҙгәртергә]\nТелеэкрандарҙы асһаң, хайран-вайран. Һәр каналдарҙа ла, тапшырыуҙың береһендә һәләгәйең ағырлыҡ итеп бешеренергә өйрәтһәләр, икенсеһендә нисек ябығырға баш ваталар. Унан ҡалһа, зал тулы халыҡ ҡаңғыра, һаулыҡты нисек ҡайтарырға икән тип, ил менән сер бүлешә. Магазин кәштәләре шундай уҡ йөкмәткеле әҙәбиәттән һығыла ғына. Йыл да тиерлек ҡабатланып килгән ҡоролоҡ та өҫтәлдәребеҙҙә әллә ни сағылыш таба алғаны, әҙәми затты мәскәйлек өлкәһендә сикләй алғаны юҡ. Ашап-ашап, ашҡаҙан аптырауға ҡалһа, һәр икебеҙҙең кеҫәһендә мезим дә фестал. Ғәм телендә ике һүҙҙең береһе: эс ҡатыу ҙа геморрой, гастрит та панкреотит, холецистит та шәкәр… Көн ҡаҙағынан был темаларҙың төшә алғаны юҡ та… Дарыу менән ағыу — бер тамырҙан һүҙҙәр. Эш самала ғына. Аҙыҡ менән дә шул уҡ хәл: саф һәм таҙа булған хәлдә лә, самаһыҙ ризыҡты эшкәртергә ашҡаҙандың хәленән килмәй.\nРим империяһының емерелеү тарихына арналған китаптар теҙмәһе сыҡҡан ине. Ҡотороу сигенә сығып шашынған мәле була был империяның. Биләмәләренән ағылған байлыҡтың, ризыҡтың осо-ҡырыйы юҡ… Халыҡ туҡ тамаҡҡа иҙерәп, донъяның артына тибеп ғүмер һөрә… Аристократия ал-ял белмәй типтерә лә, туҡтамай тығына… Махсус бүлмәләр булдырылған… ваҡыт-ваҡыт ҡоҫоп алырға… яңынан яңы тәғәмгә урын бушатыу өсөн…\nӘле беҙҙә лә шул башланманымы икән? Төбәктәрҙе һурып, өҫтә «биреләр» шашына… Аҫтағылары ла ғаҡ…, әллә ҡайҙан килгән, әллә кемдәр етештергән ашанты менән… Барын баҫып, ярыш килеп сыҡты алға — өҫтәлдәр ярышы… Унда нимә генә юҡ, тик күпмеһе генә үҙебеҙ үҫтергәндән икән?… Ер йөҙөнөң ҡай еренән генә килмәгән тәғәм… Улар янында кишер, сөгөлдөр үгәй бала ғына! Оләсәйем магазиндан алынғанды «ул бит баҡса емеше түгел, аҡса емеше» тип ололар ине. Хәҙерге «аҡса емешен» күрһә, ни тиер ине икән?\nИң ғәжәбе: йәш кенә, мәш килеп балалар үҫтереп ятҡан ғәиләләр мал тотмай. Аптырамай ғына, беҙҙең һыйыр магазинда ул, тип маһаялар. Йәшелсә түгел, картуф сәсмәгәне лә бар. Магазиндан сығып килгән һәр икәүҙең балаһында ялтыр төргәк. Ашап бара, төргәге ерҙә елферләп ҡала… Мәктәптә үҫемлектәр биологияһына булыр булмаҫ 20-25 сәғәт дәрес ҡалды… Икмәктең ҡайҙан икәнен белмәгән быуын үҫеп килә… Хеҙмәт дәрестәрен дә исем өсөн генә ҡалдырҙылар… Көрәк тота алған, эш мәле белгән балалар юҡ иҫәбендә! Ни булды был илгә?\n«Беҙ милләтебеҙ яҙмышы, уның киләсәге тураһында борсолоп, хаҡлы рәүештә һүҙҙе былай тип башлайбыҙ: „телебеҙҙе, йыр-моңобоҙҙо, изге йолаларыбыҙҙы, айыҡ аҡылыбыҙҙы һаҡлайыҡ“. Был — уй-теләктәребеҙҙең төп асылы. Әммә милләтте һаҡлар, уны раҫлар һәм күтәрер тағы бер нәмә бар. Ул — хеҙмәт. Аҡыл һәм ҡул хеҙмәте. Эштән биҙгән халыҡ, хеҙмәттә маһирлығын, ихласлығын, ижади ярһыуын юғалтҡан милләт меҫкенгә ҡаласаҡ. Ул инде, „илем-телем“ тип күпме ҡабатлаһаң да, телен дә, моңон да, рухын да, йолаларын да һаҡлай алмаясаҡ». (Мостай Кәрим)\nҒүмеркәйеңде самалап аша![үҙгәртергә]\nҺәр кем донъяға үҙ өлөшө менән тыуа ти, ислам. Үҙенә тәғәйен ризығы, һыуы, һауаһы менән… Кешене эйер ризығы, эсәр һыуы йөрөтә, тиер ине оләсәйҙәр. Мәрхүмдәрҙе, эсер һыуы, ашар ризығы, һулар һауаһы бөткәндер инде, тип иҫкә алыр инеләр. Тимәк, ғүмерең оҙонлоғо өлөшөңдөң микдары менән хисаплана. Кем күпме ваҡытта тотоноп бөтә инде! Шуға ла, көндәлек тормошта сама белеп ашап-эсеү, ай дауамында ураҙала булыу, ашҡаҙан-эсәктәреңде ял иттереү, тәнде таҙартыу — сәләмәтлек сығанағы ғына түгел, ғүмер йомғағыңдың үлсәме лә. Үҙенең бер хәҙисендә пәйғәмбәребеҙ: «Сәләмәт булырға теләһәгеҙ, ураҙа тотоғоҙ!» — тигән. «Бөтә ауырыуҙарҙың сығанағы, — тигән ул, — ашҡаҙаны. Ашауҙан тыйылып тороу — дарыуҙарҙың иң яҡшыһы».\nАстың хәлен туҡ белмәй![үҙгәртергә]\nҒалимдарҙан Хишам ибн Хаҡам атлы берәү имам Садыҡтан ураҙа ғибәҙәтен индереүҙең сәбәптәре тураһында һорай. «Аллаһ, — тигән имам, — байҙар менән ярлылар араһында тигеҙлек булдырыу өсөн ураҙа тоторға бойорған… Байҙар ҙа аслыҡтың тәмен татып ҡараһын өсөн».\nЙылына бер ай ғына ураҙа. Унда ла, көнөнә бер тапҡыр ғына тыйылып тораһың — төшкө аштан ғына! Шуны көс еткеһеҙ, ҡот осҡос йөк итеп ҡабул итәбеҙ. Ҡараштарҙың төрлөһө бар: кемдер ураҙала булғанды иҫе китеп йәлләй, икенсеһе ҡаһармандай күреп күккә сөйә, кемелер абыстай йәки мулла булғанһың тип көлкөгә бора… төрлөһө бар. Әммә ураҙа — һәр мосолман өсөн фарыз ителгән бурыс!\nЕр йөҙөндә 1,6 миллиардҡа яҡын мосолман йәшәй. Ә БМО билдәләүенсә, ер йөҙөндә аслыҡтан интегеүселәр һаны 870 млн − 1 миллиард тирәһе; йылына аслыҡтан 40 миллиондан артығыраҡ кеше үлеп тора, шуларҙың 8 млн — балалар. Йәғни, секунд һайын 3 кеше аслыҡ ҡорбаны… (мәғәнәһеҙлек тиһәң, әҙҙер: берәү ошо мәғлүмәттәргә баһа биреп, «уның ҡарауы, уларҙа диета, артыҡ ауырлыҡ проблемаһы юҡ», — тип комментарий бирә!?).\n1,6 миллиард мосолман ошо 1 миллиардтты аслыҡтан интегеүсене йолоп ҡала алмаймы ни? Бер көн генә ураҙа тотҡанда ла, күпме кеше менән ризыҡ бүлешеп була! Ә инде бер ай ураҙала булһаң? Фитыр тигән саҙаҡаһы ла бар бит әле!\nУҡыу кәрәк… Уҡыу кәрәк…[үҙгәртергә]\nТөрлө учреждениеларға шылтыратып, «Телефонға Гомо сапиенсты саҡырығыҙ әле»,- тип һорағандар. Барыһынан да, хатта бер ғилми учреждениенән, «Беҙҙә ундай кеше эшләмәй ул»,-тигән яуап ишетелгән. Бәлки шулайҙыр ҙа. Юғиһә, Хоҙай Тәғәлә хикмәте менән аң һәләте, аҡыл һәм фекерләү ҡеүәһе бирелгән әҙәм балаһы был хәлгә төшмәҫ ине. Кәҫә тулы белеме тураһында документ та… хәбәрен генәһен тыңлаһаң, икеле-микеле уйҙар ҡала.\nБер мәл радионан яңғыраған ҡотлау һүҙҙәренә аптырағайным. «Аҫырап үҫтергән балаларынан» тигән һүҙҙәр бар ине унда. Малды аҫырай, ә баланы тәрбиәләйҙәр ине борон. Әллә хәҙер киреһенсәме икән?\nҒәмһеҙ быуын ҡайҙан?[үҙгәртергә]\n…Мәктәптә уҡытылған һәр бер фәндең үҙенә генә хас үҙенсәлеге, урыны бар. Биология фәне менән дә шул уҡ. Дөйөм үҫеш, ҡайҙалыр һөнәр алыр зарурлығынан тыш, уны өйрәнеүҙең башҡа тәғәйенләнеше лә бар. Һәр кем күпмелер дәрәжәлә хужалығында ветеринар, зоотехник, баҡсасы, агроном, үҙе һәм балалары өсөн табип та булырға тейеш.\nСирҙәрҙең сәбәптәре күп төрлө:\nауырыу тыуҙырыусы бактериялар (ангина, туберкулез, ботулизм, дифтерия, тиф һ.б);\nвирустар (грипп, гепатит, сәсәк, ҡыҙылса, полимиелит, талпан энцефалиты Һ.б);\nхайуандар (дизентерия, тапма, ҡысынма, лямблиоз, эхинококкоз, аскаридоз, таҫма селәүсене һ.б);\nбәшмәк ауырыуҙары (тимерәү, дерматофитоз, кандидоз һ.б, төрө 20-25-тән 400 тирәһенә еткән).\nБыл сирҙәрҙе паразиттың тереклеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ағыулы матдәләр тыуҙыра.\nвитаминдарға (цинга, рахит, бер-бери, тауыҡ күҙлек, пеллагра.),\nмикроэлементтарға (йод, кобальт, цинк, молибден, селен, бор, мышьяк…),\nгормондарға (диабет, миксидема, гипотиреоз, акромегалия ..) бәйле сирҙәр теҙмәһе лә әҙҙән түгел.\nБыл осраҡта, нимәнеңдер етешмәүе йәки артыҡ булыуы эске көйләнештең боҙолоуына килтерә.\nҮрҙә һаналған сирҙәр өлкәһендә фәнни медицина бай ғына тәжрибә туплаған да ул. Ә бына:\nнәҫелдән килеүсе (фенилкетонурия, галактоземия, тирозиноз, Даун синдромы, дальтонизм, тыумыштан килгән һаңраулыҡ, миопатия…),\nтыумыштан килгән (баланың ҡарындағы үҫеше боҙолоу) сирҙәр — иң мәкерҙәре, дауалап, һауыҡтырып булмай торғандарҙан. Бары хәлдәрен еңеләйтеү юлдарын эҙләүгә, хирург операцияларға терәлеп ҡала эш.\nМәктәп программалары сиктәрендә ошоларҙың барыһын да белеп сыға ала уҡыусы. Тик, «сусҡа муйынында алтындың баһаһы юҡ» тигән мәҡәл дә юҡтан тыумаған… Белем артынан ҡыуҙыҡ та ул… Кәрәк булһа, тикшерергә миллион тест бар (КИМ тип атала ул — контрольно-измерительный стандарт).\nӘ бына тәрбиә, әҙәп, рух өсөн ҡайҙа ул? Танау буйы бала-саға эшһеҙ-көшһеҙ урам ҡыҙыра. Ҡулында пиво ла, әкәм-төкәм шыйыҡса, закускаға үләкһә «полуфабрикат». Тамаҡ менән ҡорһаҡтан ғына яралмыш ошо йән эйәләре тәне лә, йәне лә сырхау «полуфабрикат» булмай ҡайҙа барһын?\nКолхоз бөтөү менән ауыл икегә бүленде: көндөҙгө һәм төнгө ауылға. Улар Саҡ менән Суҡ кеүек. Көндөҙгөһө — элекке, ҡәҙимгеһе. Эшләй. Йүнен йүнләй, донъя бөтәйтә. Айыҡ, лайыҡ тормошҡа ҡайтыу юлында.\nӘ бына төнгөһөнөң тормошо сәғәт төнгө 12, ә күберәге 1 менән 2 араһынан башланып, иртәнге 6-7 тирәһендә тамамлана. Төн буйы шайтан туйы. Ҡыҙҙарҙың ҡырағай көлөүҙәре янында «көсле енес» вәкилдәренең баҡырышыуы «яғымлыраҡ» тойола. Таң һыҙылыуға томан кеүек таралып, төнгө ауыл йоҡоға тала.\nҺаулыҡ — тән, йән, рух сәләмәтлегенән[үҙгәртергә]\nЭйе, һаулыҡ — ул тәндең генә түгел, йәндең дә, рухтың да сәләмәтлеге, бөтөнлөгө. Тән кеүек үк, йән менән рух та киңгәй, даими тәрбиәләп тормаһаң.\nТик йән һәм рух тәрбиәһе — үгәй бала хәлендәге өлкә. Тап бына шул ике өлкәлә ярҙам һорап набат һуҡҡанды ишеткән-күргәнем юҡ… Йән сирҙәре алдында официаль медицина көсһөҙ. Айырым осраҡтарҙы иҫкә алмағанда, бындай сырхауға тарығандар ғүмерлеккә сирлеләр һәм йәмғиәттең иң ситләтелгән кешеләре…\nӘ бит урындарҙа, әллә ниндәй арҙаҡлы клиникаларҙан башҡа ла, бындай сирҙәр менән көрәшә белгәндәр. «Сәләмәтлектәр бөтөп торғанда шифа булырлыҡ дарыуҙарын күрһәтеп бирмәй тороп, Аллаһ бер кемгә бер ниндәй ауырыу бирмәй», — тигән пәйғәмбәр, ғәләйһис-сәләм. Ниндәй генә ауырыуҙар булмаһын, барыбер Аллаһ уларҙы дауалау юлдарын, дауалау алымдарын күрһәтеп, аңлатып та биргән. Тағы лә әйткән ул: «Дауаланығыҙ, — тигән, — һауығырға ашығығыҙ, Аллаһ бер сир бирә икән, унан ҡотолоу юлын да бирмәй ҡалмай. Бер генә ауырыуға дауа юҡ. Ул — ҡартлыҡ».\nБеҙҙең Ғәлиәкбәрҙән ары Ямаш ауылы бар. Унда атаҡлы Уйылдан мулла йәшәне. Уның янына ағылған кешеләрҙең байтағы юлайҡан беҙгә һуғылып үтә ине. Хәл-әхеүәлдәрен һөйләгәндәрендә, йыш ҡына: «Бына был сиреңде дауалайым, ә быныһы врачтыҡы», тип әйтте тигән хәбәрҙәрен ишетә инем.\nБер мәл әсәйемдән һораным. «Ниңә беҙгә бындай кешеләр күп һуғыла ул?»,- тиеп. «Улар Рәхим Хамматовичтың кәңәше менән муллаға барыусылар. Рәхим Хамматович атайыңдың уҡыусыһы булған. Кемдең туҡтар ере булмаһа, беҙгә өйрәтеп ебәрә» — тине.\n«Нисек врач муллаға ышана икән һуң ул», тип аптырағаныма, «Заманында ул үҙе дауаланған Уйылдан муллала», — тип аңлатты әсәйем. Бына шундай хеҙмәттәшлек ятты врач менән мулла араһында. Уйылдан мулла бөтә сирҙәрҙән дә дауалай ине (врачтыҡы тигәненән, шулай уҡ, һуңлағанынан, йәғни, тәҡдире еткәненән башҡаны).\nҠәҙерен белеп етмәһәк тә, ауылдаштары, беҙҙең ауыл һәм тирә-яҡ ауылдар өсөн ысын хазина ине ул. Ҡайҙан ғына килмәһендәр, ниндәй милләттән булмаһын, барыһына ла мәрхәмәте етте Уйылдан бабайҙың.\nШулай ҙа, һәр осраҡта ла баҫмаҡламаныҡ бабайҙы. Сөнки уҡымышлы, дауалау алымдарын һәйбәт белгән инәйҙәр, оләсәйҙәр күп ине. Үҙемдең оләсәйем, сирләһә бик дауа ҡулланып та барманы. Ә бына аяғына баҫтымы, әхирәттәренә сәләм ебәрә ине. Бәгәнәш килтерегеҙ әле тип. Шул әлеһе, теге үләнде килтереп тә ҡуялар. Ә бәгәнәш, беҙҙең урындағы «женьшень» ул.\nҺәр халыҡ өсөн, ниндәй генә сир булмаһын, үҙ ерлегендә тәғәйен шифаһы ла яралтылған. Юғиһә, бына шундай шәп дауа тип, ситтән килтерелгәнде, «күҙгә ут күрһәтерлек» хаҡта булһа ла, йәбешеп ятып алалар.\nӘммә урындағыһын да ҡәрәкле урында, кәрәкле мәлендә ҡуллана белеү фарыз. Сир ҡуҙғыған мәлдә ҡулланмай инеләр бәгәнәште. Аҙаҡтан ғына, миктәгән организмды күтәрмәләү өсөн файҙаландылар был биологик яҡтан актив матдәле үҫемлекте.\nДауа белгән тылсым эйәләрен, шифалы ҡулдарҙы ерләп бөттөк тиһәң дә була.\n… тура сыҡмаҡ булғайным. Урман бөткән генә ерҙә, һул яҡтан ҡарасҡы тора ине юл ситендә. Ниңәлер сатанлап китеп барған апай күҙ алдыма килде. Бер аҙҙан һул аяғымдың йөҙлөгө әрней ҙә башланы. Саҡ ҡайтып йығылдым, аяҡты терәр ҙә, түҙер ҙә әмәл юҡ. Ә урманда шаурап кипкән бесәнем ятып ҡалды. Йоҡо аралаш һаташып ятҡанда, Шәмсикамал инәй иҫкә төштө. Име бар инәйҙең тигәндәрен ишеткәнем бар ине. Әлдә барғанмын. Бер-ике сәғәт тирәһе өшкөргәндер аяғымды. Ул арала улы ҡайтты эшенән, бесәнгә бармаҡ булып. Юлы минең сабынлыҡ аша үтә. Ултырҙым да киттем машинаһына. Тәүҙә һөйрәй инем әле аяғымды бесән йыйғанда. Әммә ҡайтҡанда, ауыртыныуҙың эҙе лә ҡалмағайны…\nЯр ситендә генә бер сабый ултыра. Апайҙары иптәштәре менән сыптырҙашып һыу инә. Араларынан бер шаталағы сабыйҙың башына һыу ҡоя. Ярты кәүҙәһен фалиж һуҡҡан сабыйҙы, ата-әсәһе кеше кәртә артынан ғына муллаға йөрөтөп ҡарай. Ә уға, Себер менән ҡурҡытып, дауалау эшен тыйған булалар. Шулай ҙа, телен асып, аяҡҡа баҫтырып өлгөрә. Осло күҙҙәр ошағы менән йәһәннәм аръяғына олаҡтыралар мулланы! Ғәрип ҡул менән тороп ҡала ҡыҙ бала…\nАҡ йыланды үлтерә берәү. Ә төнөн йоҡлап йөрөгән ҡыуышы янына бер һалдат килә. Күҙенең алдында тегенең атын эргәһендәге дегет ҡайнатыу соҡорона, утҡа төртөп индерә. Ҡото алынып, аҡылдан яҙған ирҙе олатайыма килтерәләр. Ваҡыт-ваҡыт дауаны ҡабатларға тура килһә лә, һауыҡтыра уны олатайым…\nЕгет кеше, күгәреп бөткән тәнен күрһәтеп, бына бит мине ҡыйнайҙар, — тип ярҙам һорап ҡарай, тик ышаныусы табылмай. Белореттан бер мәрйә доға биреп, хәленә керә…\nТелһеҙ ҡалған ҡыҙҙы алып киләләр Уйылдан муллаға. Аҙаҡ, ата-әсәһе, елленән бер һыйырлыҡ аҡса ебәрә бабайға… Ҡото алынғанды, күҙеккәнде, күңел төшөнкөлөгөнә бирелгәнде, телһеҙ ҡалғанды, быума сиренә тарығанды, әмәлде, шизофрения һәм башҡа сирҙәрҙе лә ыһ та итмәй дауалай ине ул!\nЙәш кенә ҡыҙ баланы килтерҙеләр. Өйәнәге башландымы, ни эшләгәнен дә белмәй. Простыняларҙы тешләп өҙгөсләй… туалетта таҙартыу өсөн һалынған хлорканы ашай… Өс көн йоҡо дарыуы менән һалып ҡуйҙылар коридорҙа. Бөтөн тәнен себен талай. Дүртенсе көнгә түҙмәнем, «үлтерәһегеҙ бит баланы», — тип ябырылдым «шәфҡәт» туташтарына. Бер палатаға индереп һалдылар ҙа ул… нисек дауаларға ғына белмәйҙәр. Сараһыҙлығы йөҙөнә сыҡҡан табибының!\nҠыҙҙың урынына фалиж һуҡҡан ағайҙы килтереп һалдылар. Ул да ятты себен еме булып. Йоҡо дарыуы аҫтында. Күпкә барманы уныһы. Өй тулы аяҡҡа баҫмаған балалары ҡалды…\nБүлмәләштәрененең ҡурыҡҡанын күрмәй ҙә шикелле был ҡатын. Анан-бынан күгәреп бөткән тәнен аса ла, әллә ҡайҙа күрһәтә, «бынауы бороп семтей бит» тип …\nӘ берәүҙе, тыйып туҡтатып булмай, кем менәндер бәхәс ҡороп, үрле-түбәнле саба ла саба… ниндәй матур бала ине! Юҡ шул, юҡ аралар саралар! Ҡайҙан ғына алайыҡ һуң элеккеләй тылсым эйәләрен?\nУҡығандар күп тә ул хәҙер… Белем генә самалы!\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Сәләмәт_йәшәү_рәүеше&oldid=20058»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 23:45 14 ғинуар 2020 үҙгәртелгән.


Ҡайтам! Ҡайтам! Йырҙарыма ҡайтам...\n24 Ғинуар 2020, 16:40\n27 ғинуарҙа Башҡортостан дәүләт концерт залында Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың ижады буйынса “Ҡайтам! Ҡайтам! Йырҙарыма ҡайтам!” әҙәби музыкаль кисә була.\nУны ойоштороусылар билдәләүенсә, кисәгә билет алған һәр кем “Шағир көндәлеге” фильмына үҙ өлөшөн индерәсәк. Әйтергә кәрәк, был картина – республикала халыҡ иғәнәһенә төшөрөлгән беренсе нәфис фильм. Ошондай юл менән кино төшөрөү сит илдәрҙә киң таралған, ти фильм авторҙары.\n– Ғөмүмән, был эш «Беренсе республика” һәм “Бабич” картиналарын логик тамамлау ул. Беҙ 1956 йылдарҙа туҡтатылып ҡалдыҡ. Рәми Ғарипов – ошо осорҙоң иң сағыу шәхесе. Халыҡ яҙыусыһына халыҡ фильмы булырға тейеш, тип уйланыҡ. Аҡса йыйыу менән акса йыйыу араһында айырма ҙур. Үҙенең көндәлектәрендә шул осорҙоң әҙәби тормошона ғына түгел, ә сәйәси ваҡиғаларына, кешеләренә ғәҙел баһа биргән, уйланған үҙ дәүеренең билдәле шәхесе быға һис шикһеҙ лайыҡ, - ти картинаның сценарий авторҙашы Гөлсәсәк Саламатова.\nӘле буласаҡ фильмға сумманың иң ҙур өлөшөн башҡорт эшҡыуарҙары индергән. Актерҙар составы ла билдәләнгән. Улар Башҡортостан театрҙарынан йыйыласаҡ. Массовкаларҙа ябай кешеләрҙең дә ҡатнашыуы ихтимал. Фильм башлыса Өфө, Салауат районында һәм Мәскәү ҡалаһында төшөрөләсәк.\nРәми Ғариповҡа арналған кисәлә иһә шағир ижады аша мөхәббәт, тыуған илгә һөйөү төшөнсәләре хаҡында һөйләшергә саҡыра авторҙар. Шулай уҡ әҙиптең шиғырҙарына байтаҡ йырҙар яҙылған. Был кисәлә яратҡан моңдарыбыҙҙы ишетеребеҙ, ти улар.\nОшо көндәрҙә халыҡ шағирының 90 йәшен билдәләү хаҡында республика башлығының Указы донья күрҙе. Тимәк, быйылғы йыл Рәми Ғарипов исеме менән дә бәйле буласаҡ.


Башҡортостандан делегация Ҡаһирәгә барып етте // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостандан делегация Ҡаһирәгә барып етте\n17:58, 26 марта 2010 Сәйәсәт\nРеспубликабыҙҙан Әл-Әзһәр Халыҡ-ара ислам университетында уҡыған студенттар менән осрашыу өсөн Ҡаһирәгәгә киткән Башҡортостан делегацияһы Ҡаһирәгә барып етте.\nДелегацияға БР мосолмандарының Диниә назараты рәйесенең мәғариф, тышҡы бәйләнештәр һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш буйынса урынбаҫары Руслан Саяхов етәкселек итә. Делегация составына Кинйә Арсланов исемендәге Хәйриә фонды вице-президенты Салауат Юлбарисов һәм билдәле фоторәссам, РФ-тың һәм БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәмил Килмәмәтов инә. Шулай уҡ бындай делегация составына тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар ҙа – республикабыҙҙың йәмәғәт эшмәкәрҙәре индерелде. Сәфәр барышында уларҙың бурысы – Башҡортостандан Әл-Әзһәрҙә уҡыусы ҡыҙҙарҙың проблемаларын асыҡлау, уларға ярҙам күрһәтеү.\nДөйөм алғанда, Әл-Әзһәрҙә республикабыҙҙан 50-ләп студент уҡый. Уларҙың 15-е уҙған йәйге каникулдары ваҡытында үҙ тыуған илендә республиканың төрлө райондарында практика үтте, уларға имамдар тик ыңғай ғына баһа бирҙе.\nҠаһирәлә уҡыған балаларға сит илдәрҙә Башҡортостандың күргәҙмә-презентацияларын ойоштороу кеүек мөһим миссия ла йөкмәтелгән. Был республиканың һәм илдең имиджын күтәреү өсөн дә кәрәк, сөнки ғәрәп донъяһында, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Рәсәй һәм уның төбәктәре мәҙәниәте менән аҙ таныштар.\nСтуденттар менән аралашыуҙан тыш, республикабыҙ делегацияһының вуз уҡытыусылары, Рәсәйҙең Мысырҙағы Илселеге вәкилдәре менән осрашырға ла планлаштырған.\nТеги: делегациялар, студенттар


Башҡортостандың һигеҙ инновация проекты Волга буйы федераль округы гранттарына дәғүә итә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостандың һигеҙ инновация проекты Волга буйы федераль округы гранттарына дәғүә итә\n17:09, 27 июня 2013 Йәмғиәт\nБашҡортостандың һигеҙ инновация проекты «iВолга-2013» йәштәр форумы сиктәрендә Волга буйы федераль округы гранттарына дәғүә итә. Улар яҡынса исемлеккә индерелде. Бөгөн, форумдың аҙаҡҡы көнөндә, исемлек Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабичка тәҡдим ителәсәк. Шулай уҡ бөгөн авторҙар округ субъекттары етәкселәренә үҙҙәренең проекттарын тәҡдим итәсәк. Волга буйы федераль округы гранттарына йәмғеһе 40 эш лайыҡ буласаҡ. Был средстволарға йәш ғалимдар үҙҙәренең проекттарын тормошҡа ашыра аласаҡ.\nЯҡынса исемлектә Илдус Вәғизов, Юрий Рычков, Виктория Борисова, Артем Аитов, Юрий Коев, Альберт Зарипов, Дмитрий Саханьков, Герман Титовтың проекттары бар.\n— Форум эксперттары Башҡортостан йәштәренең проекттарына юғары баһа бирҙе. Был эштәр «Селигер» форумында ла лайыҡлы тәҡдим ителер, тип ышанам, — тине Башҡортостан делегацияһы етәкселәренең береһе Александр Никерин.\nавтор: Арина Рәхимҡолова, Ғәлиә Нәбиева


БОКС - ир-егеттәр генә спорты түгел... » "Урал" гәзите\nБаймаҡ районы Урғаҙа ауылында Урал аръяғы, кѳньяҡ-кѳнсығыш райондары спортсыларының бокс буйынса Яңы йыл турниры булып үтте. Унда ҡаланың 3-сѳ мәктәбенең IX класс уҡыусыһы Лира Ҡаһарманова үҙ ауырлыҡ категорияһында (40 кг) I урынды яулап, «Байсура» физкультура- һауыҡтырыу комплексы администрацияһының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнде.\nБер ай элек, декабрҙә, Ѳфѳлә бокс буйынса биш кѳн буйы барған Башҡортостан Республикаһы Беренселегендә Лира 1999-2000 йылғы ҡыҙҙар араһында кѳс һынашыуҙа II урын алғайны. Ҡарама беләккә, ҡара йѳрәккә, тигән кеүек, ҡарамаҡҡа нәҙекәй генә, ҡыйыуһыҙ ғына күренгән ҡыҙҙың бокс буйынса ла, дзюдола ла үҫмерҙәр араһында II разрядҡа эйә булыуына ышанғы ла килмәй хатта. Тейешле кейемдәрен кейеп, аренаға менеп баҫһа, танымаҫһың да, ғәйрәтле, уйнаҡлап торған ҡоралаймы ни. Үҙе яратҡан, күп кѳс, туҡтауһыҙ күнекмәләр, таҫыллыҡ талап иткән спорт тѳрѳ хаҡында ихлас әңгәмәләшә Лира.\n- Егеттәр генә шѳғѳлләнерлек боксты нисек үҙ иттең ул? Ҡыҙыҡай оялсан йылмая, күҙҙәре осҡонланып китә.\n- Дүрт йыл элек дзюдоға йѳрѳй башлағайным. Унда ла тѳрлѳ ярыштарҙа ҡатнаштым. Үҙебеҙҙә, Учалыла, Туймазы ҡалаларында II, III урындар алдым. Бер мәл бокс күнекмәләрен ҡарап торғайным, оҡшаттым да ҡуйҙым. Тренерым Дмитрий Васильевич Островский ярҙам итә. Класс етәксем Анна Анатольевна Сагарда — физкультура уҡытыусыһы. Спортҡа ныҡлап ул ылыҡтырҙы.\n- Сибайҙағы турнирҙа һинең кеүек боксер ҡыҙҙар күп булдымы?\n- Инйәр, Белорет, Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ, Аҡъяр, Магнитогорск спортсылары ҡатнашты. Бокста ҡыҙҙар әҙ йѳрѳй ул. Малайҙар менән дә кѳс һынашабыҙ. Әйткәндәй, Лира Ҡаһарманова уҡыуҙа ла иң-иңдәр рәтендә. Тик «5» билдәләренә генә ѳлгәшә. Яратҡан фәндәре - физика, математика. Шулай уҡ башҡорт, рус теле олимпиадаларында күп тапҡырҙар Маҡтау ҡағыҙҙарын алған. Башҡорт теле уҡытыусыһы Зѳһрә Нәзип ҡыҙы Батырова етәкселегендә ѳс йыл рәттән «Урал батыр» эпик әҫәрен һѳйләү конкурсында ҡатнашып, мәғариф бүлеге, ҡала-район башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән. 2100 юлды яттан һѳйләй ул. Мәктәп, ҡалала үткән тѳрлѳ сараларҙа ҡатнашып, еңеү яулап алған Маҡтау ҡағыҙҙары бихисап Лираның. Һәр ерҙә лә ѳлгѳр, тәртипле, ярҙамсыл, алдынғы уҡыусыны уҡытыусылары ла, класташтары ла бик ихтирам итә. Киләсәк хыялы - Ѳфѳлә аграр университетҡа уҡырға инеү. Тырыш, уңған, спорт яратҡан ҡыҙға артабан да уңыштар, еңеүҙәр юлдаш булһын.


6 майҙа Өфөлә оло «йәшел» байрам үткәрелә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n6 майҙа Өфөлә оло «йәшел» байрам үткәрелә\n12:16, 5 мая 2012 Йәмғиәт\nБаш ҡала хакимиәте һәм Башҡортостан Президенты Хакимиәте ярҙамында, «Йәшел Өфө» эко-проекты сиктәрендә быйыл яҙ 10 мең ағас ултыртыу планлаштырыла.\nШулай итеп, иртәгә, 6 майҙа, ҡаланың Ҡашҡаҙан паркында 120 үҫенте — 70 ағас һәм 50 ҡыуаҡ ултыртыу күҙаллана.\n«Йәшел Өфө» проекты инициаторҙары — NOVA үҙәгенең «Һин — автор» тренинг программаһын үткән кешеләрҙең әйтеүенсә, был акцияның маҡсаты баш ҡала урамдарын йәшелләндереү менән генә сикләнмәй. Иң мөһиме — Өфө халҡына экологик тәрбиә биреү, кешенең тирә-яҡ мөхиткә һәм дөйөм алғанда бөтә тормошҡа экологик күҙлектән ҡарарға өйрәнеүен пропагандалау.\nЭкология акцияһынан тыш, 6 майҙа «Ҡашҡаҙан» паркында Өфөнө йәшеләндереү хөрмәтенә экология темаһына арналған яҙ байрамы ойошторола, теләге булғандарҙың барыһы ла байрамға саҡырыла.\nСара ҡунаҡтарын ағас ултыртыу, ҙур концерт программаһы, шул иҫәптән һәр төрлө конкурстар, тамашасылар менән ҡыҙыҡлы уйындар, бейеүҙәр, балалар аниматорының, шулай уҡ цирк артистарының, бит-боксерҙар һәм гимнасткаларҙың сығышы көтә.\n«Йәшел» байрам иртәнге 11-ҙә башлана.


Рөстәм Хәмитов Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына әҙерләнеү һәм уны байрам итеү буйынса ойоштороу комитетының ултырышын үткәрҙе // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына әҙерләнеү һәм уны байрам итеү буйынса ойоштороу комитетының ултырышын үткәрҙе\n18:43, 3 апреля 2015 Йәмғиәт\n3 апрелдә республика Хөкүмәте йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына әҙерләнеү һәм уны байрам итеү буйынса республика ойоштороу комитетының өсөнсө ултырышын үткәрҙе. Унда Башҡортостан Хөкүмәте ағзалары, министрлыҡтар һәм ведомстволар етәкселәре, шулай уҡ йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнашты. Ултырышта байрам сараларына әҙерлек, һуғыш ветерандарын торлаҡ менән тәьмин итеү һәм йәштәрҙе илһөйәрлек рухында тәрбиәләү мәсьәләләре тикшерелде.\nБашҡортостандың Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Николай Гавва һуғыш ветерандарының фатир мәсьәләләре нисек хәл ителеүе хаҡында һөйләне. 2010 йылдан алып 2015 йылдың аҙағына тиклем 10 меңдән ашыу Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары һәм уларҙың тол ҡатындары торлаҡ шарттарын яҡшыртасаҡ. 2015 йылдың 1 мартына торлаҡ менән тәьмин итеү буйынса дәүләт ярҙамы алыуға хоҡуҡлы граждандарҙың дөйөм һаны 1764 кеше тәшкил итә.\n– Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың һәм уларҙың тол ҡатындарын торлаҡ менән тәьмин итеү өсөн федераль бюджеттан республикаға 1 миллиард 573 миллион һум аҡса бүленде, – тип хәбәр итте Рөстәм Хәмитов. – Был быйыл 1 300-гә яҡын ветерандың торлаҡ мәсьәләһен хәл итергә мөмкинлек бирәсәк. Әммә ошо аҡсалар ғына етмәй. Беҙҙә шундай торлаҡҡа хоҡуҡлы тағы 500 самаһы ветеран бар. Уҙған йылдың аҙағында республиканың Рәсәй Төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығына ебәргән ғаризаһына кире яуап килде. Мөрәжәғәтте ҡабаттан әҙерләргә кәрәк.\n– Исемлектең даими артыуын иҫәпкә алып, 25 мартта Рәсәйҙең Төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығына өҫтәмә финанс ғаризаһы ебәрелде, – тип яуапланы Николай Гавва.\nБашҡортостан Республикаһы Эҙәрмәндәр отрядтарының төбәк йәмәғәт фонды советы рәйесе Илдар Бикбаев ойоштороу комитеты ултырышында йәштәрҙе хәрби-патриотик рухта тәрбиәләү тәжрибәһе менән уртаҡлашты.\nРеспублика мәғариф министрының беренсе урынбаҫары Айбулат Хажин тимурсылар хәрәкәте тураһында һөйләне. Уның һүҙҙәренсә, йыл һайын 270 меңдән ашыу уҡыусы өлкәндәргә ярҙам итеүҙә әүҙем ҡатнаша.\nБашҡортостандың хәрби комиссары Анатолий Балтинский Ленин исемендәге майҙанда тантаналы парадҡа әҙерлек һәм республикала зыяраттарындағы туғанлыҡ ҡәберҙәрен тәртипкә килтереү хаҡында мәғлүмәт бирҙе.\nРеспубликаның мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова, Өфө хакимиәте башлығы Ирек Ялалов Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына бағышланған мәҙәни саралар һәм патриотик акциялар тураһында һөйләне.\n– 8 һәм 9 майҙа Өфөгә тантаналы сараларҙа ҡатнашыу өсөн республика район-ҡалаларынан 300 кеше килә. Ветерандарҙы медицина хеҙмәткәрҙәре оҙатып йөрөргә тейеш, – тине Рөстәм Хәмитов. – 3 майҙан 12-нә тиклем һуғышта ҡатнашыусылар һәм инвалидтар, шулай уҡ уларҙы оҙатып йөрөүселәр өсөн бушлай юл йөрөүҙе тәьмин итергә кәрәк. Бының өсөн төбәк кимәлендәге ведомство-ара штаб булдырылған. Муниципалитеттарҙа ла шундай штабтар эшләргә тейеш. Төп транспорт предприятиеһы итеп «Башавтотранс» ДУП-һы билдәләнгән.\nТеги: еңеүҙең 70 йыллығы,бр башлығы,ойоштороу комитеты


Дуҫың бар, дошманың бар. Хикәйә. Яҙгөл Байрамғолова\n5 Май , 15:17\nЙылы юрған аҫтында йыбанып ҡына кирелеп, баҡса янындағы бағана сымдарында һыҙғырып аралашҡан сыйырсыҡтарҙы тыңлап ятты ла, яйлап тороп ултырҙы Хәсән ҡарт. Быйыл да килгәндәр, онотмағандар, тип ҡыуанды ул, йыл һайын ҡыйшайыңҡыраған ояларын ташламаған ҡошсоҡтарға һоҡланып.\nӨй эсе, ниңәлер, ғәҙәттән тыш тыныс һымаҡ. Әбейенең иртә менән ҡуйған радиоһы ла, һалмаҡ ҡына көйләп йөрөүе лә, һауыт-һаба ҡыштырлағаны ла ишетелмәгәс, аптырап түрбашҡа тәнтерәкләне ҡарт. Зәкиәһе ҡайҙа киткән тағы? Сәй эсер ваҡыт та баһа… Ҡулын сәйнүккә терәп йылы икәнен тойоп, тағы аптырай биреберәк ҡуйҙы. Бер үҙе сәй эскәнгә оҡшамаған, ҡайнатҡан да сығып киткән, бына һиңә мә!\nХафаға ҡалған Хәсән ҡарт, еңелсә кейенеп, аҙбарға сығып әйләнде. Барыһы үҙ урынында: ун тауығы ла, биш һарығы ла. Һәүкәш тә иртәнге ҡояшҡа арҡаһын ҡуйып, моңһоҙ ғына көйшәнеп тора. Ә әбейе күренмәй…\n- Күп булһа, кибеткә сығып киткәндер әле ул, һәптән, - тип мөңгөрләп, кире инеүҙән башҡа сара ҡалманы.\nЙыуынып, урындарын йыйыштырып, оҙаҡлағанға ныҡлап асыуланырға торғанда ҡайтып инде ҡарсығы.\nМоңһоуланып, нисектер юғалып ҡалған Зәкиәһенә ҡарап:\n- Әллә ҡайҙа йөрөйһөң таң менән. Ирендәрең күгәргәнсе ҡайҙа ҡыҙырып килдең ул? Сәй эсерәһеңме бөгөн, юҡмы? - тип ҡәнәғәтһеҙ һөйләнеп алды йорт хужаһы.\nЯйлап өҫтөн һалып, сәйер генә ҡараш ташланы ла, ҡулын сайып, аш-һыу янына килде әбейе.\n- Хәҙер яңыртам сәйҙе, - тоноҡ ҡына тауыш менән яуаплап, сәйнүген плитә өҫтөнә ҡуйҙы.\nУнан ниҙер иҫенә төшкәндәй, өҫтәл артына инеп ҡунаҡлаған ире эргәһенә килеп баҫты ла, нисек әйтергә белмәгәндәй, әҙерәк ыҡылдап торғас, һүҙ башланы.\n- Ней бит әле, атаһы… Мөхитдин үлеп ҡалған бит…\nАңламағандай, Хәсән ҡарт, ауыҙын асып, йәмәғәтенә тексәйҙе. Алған ҡалағын кире ҡуйып, нисектер битараф ҡына әйтеп ҡуйҙы.\n- Шулайҙыр. Үлер ул мәлғүн! Һинең менән мине ерләр әле ишшыу! - әбейе өндәшмәгәс, тағы өҫтәне. - Кисә генә кәнсәлә күреп, тетмәкәйен тетеп киткәйнем. Нишләп үлһен, хатта теп-тере ине.\n- Бөгөн төндә үткән. Йоҡоһонан уянмай ғына китеп барған, йә Илаһым… Йөрәге туҡтағанмы икән. Райүҙәккә алып киттеләр инде балалары, ҡайтҡас аныҡ әйтерҙәр…\nЙәмәғәтенең моңһоу тауыш менән яйлап бәйән итеп ултырыуы йәнен көйҙөрөп ебәрҙе Хәсән ҡарттың. Әйтерһең дә, фәләндең кәзәһен эт йыҡҡан икән, тигән һымағыраҡ хәбәр еткерә!\n- Һин, әбей, аңын-тоңон белмәйенсә, ләпелдәп ултырма әле! Йә ҡолағандыр, йә дауаханаға алып киткәндәрҙер. Ә һин сразы - үлде! Кем әйтте аны?\n- Һуң үҙем барып ҡайттым бит! Иртән тышҡа сыҡҡас та, күршеләрҙән ишеттем дә, йүгереп барып килдем. Ҡайҙа йөрөйһөң тип, өтөп ашап апараһың…\nХәсән ҡарттың мейеһенә, ниһайәт, яңылыҡ барып етте, күрәһең… Тыны ҡыҫылып, күҙ алдары ҡараңғыланып китте. Асалаҡ-йомалаҡ булып, бер әбейенә, бер тәҙрәгә ҡарап ултырҙы өндәшмәй. Унан нисектер, күкрәк төбөнән "ааһ!" тигән тәрән ауаз сығарып, ҡырынайып ҡолай башланы.\n- Атаҡ-атаҡ, Хәсән! Йә, тотон миңә!\nЙылдам ғына һикереп торған өлкән ҡатын саҡ тотоп өлгөрөп ҡалды бабайын. Төҫө ҡасҡан иренә ҡарап, ҡурҡып китте хатта.\n- Дәвлинйәң күтәрелә, ахыры… Әйҙә әле, ятып тор, - тип өҫтөрәп тигәндәй алып барып һалғас, дарыуҙарын эҙләргә тотондо.\n- Кисә… үткәндәрҙе иҫләтеп, бер аҙ утлы табала ҡыҙҙырып алғайным… - Хәсән ҡарт йөрәген тотоп, кипкән ирендәрен көскә әйләндереп бышылданы. - Артығын әйтеп ташланым микән? Йә, Хоҙай… Күтәрә алманы микән?\n- Ғүмер буйы эт менән бесәй һымаҡ йәшәнегеҙ. Һинең сираттағы әйткәнеңә генә бирешмәгәндер инде ул, - хужабикә ниһайәт, кәрәкле төймәләрҙе табып ҡаптырҙы. Бабайының ҡалтыранған ҡулдары сынаяҡ тотмағас, үҙе һыу эсерҙе аҙағынан. - Бибинуры баҡыйлыҡҡа күскәс тә, яйлап миктәй башланы бит ул. Әбейһеҙ ҡалғандар етем һымаҡ, күңел бошонҡолоғона бирелеп, үҙҙәрен бөтөрәләр. Анһатмы ней ҡатынһыҙ донъя көтөүе… Бахырҡай, артынан өс йыл ғына ҡалып йәшәп өлгөрҙө.\nКүҙҙәрен йомоп, Зәкиәһенең ҡулын тотоп, тын ғына онотолоп ятты ҡарт. Әйтерһең, үткәндәрҙе барланы, "ҡан дошманы" Мөхиттең буй-һынын аңында тергеҙергә маташты. Тик ниңәлер, бөксәйгән етмеш алты йәшлек ҡарт түгел, ә типһә - тимер өҙөрлөк тәккәбер егет баҫты күҙ алдына…\n- Кит инде, йәп-йәш Мөхит тә китеп барғас, миңә ни ҡала, - тине ҡапыл Хәсән ҡарт.\n- Ныу йәш тип… һинән ике йыл ғына кесе инде, - тине аптырап ҡатыны. - Көнө бөткәндер, ҡалайтаһың…\nИртәгәһенә хәле насар булһа ла, әбейенә йәбешеп тигәндәй ерләшергә барҙы Хәсән ҡарт. Күмгәндә лә, аҙаҡтан шунда уҡ өсөн уҡытҡанда ла бер һүҙ өндәшмәне ул. Йыйылған кеше Мөхитдиндең намыҫлы булыуын, ғүмер буйы колхоз малын үҙенекендәй күреп, һаҡлап-яҡлап көтөүен, ара-тирә булған мәҙәктәрен дә иҫләп һөйләшеп ултырҙылар. Уларҙан күберәк белһә лә, был юлы ла Хәсән ҡарт ауыҙына һыу алғандай, хәбәргә ҡушылманы. Мышҡылдашып табын әҙерләгән ҡыҙҙарына ла ҡайғы уртаҡлашам, тип әйтергә көсө етмәне. Ғәҙәттә, берәй ҡунаҡ булһынмы, аят булһынмы, иғтибарҙы үҙенә тартып һөйләнергә яратҡан иренә бер аҙ аптырап та, хәүефләнеп тә ҡараны әбейе. Хәйер, уның менән һүҙ көрәштереп, сәменә тейеп ултырған ҡаршағы Мөхит юҡ шул хәҙер…\n- Ышанмағайным… Ысын үлгән икән… Ҡара һин аны, ап-аҡ булып, инде ҙур эш бөтөргәндәй, етди ҡиәфәт менән һуҙылып ята бит әле! - тине Хәсән ҡарт, арманһыҙ булып ҡайтып ауғас.\nМөхитдин менән Хәсәндең дошманлығы йәштән үк, Айһылыу исемле ҡыҙ арҡаһында башланып китеп, ғүмер оҙайына һуҙылды.\nМорондары еҫ һиҙеп, ҡыҙҙар менән ҡыҙыҡһына башлағанда сәхнәнән төшмәгән, иҫ киткес матур йырлаған сибәркәйгә ғашиҡ булды икеһе лә. Мөхит менән бер синыфта уҡып, күберәк ваҡыт бергә үткәргәс, уның шанстары ла юғарыраҡ һымаҡ ине. Әммә егет ҡорона алданыраҡ кергән, өлкәнерәк тә булған мыҡты кәүҙәле Хәсән "шпана" менән иҫәпләшергә теләмәне. Һигеҙенселә уҡыған һандуғасты ҡаратыр өсөн бар көсөн, ваҡытын һалды. Ә ҡыҙға улар икеһе лә оҡшай ине буғай… Әле береһен ымһындырып, әле икенсеһен өмөтләндереп, егеттәрҙе утҡа һалып, һуғыштырып йөрөй бирҙе. Мәктәпте бөткәс, Хәсән хыялы буйынса ауыл хужалығы институтына уҡырға инде. Ҡайтып-китеп йөрөгәндә лә, һаман Айһылыу тип йән атты, уның сығыш яһаған концерттарына йөрөнө. Ҡыҙ менән әҙ-мәҙ һөйләшеп, ғәҙәттәгесә, клубта Мөхит менән йоҙроҡ аша "аңлашып", эсе тулы һағыш менән белем үрҙәрен яуларға тағы ҡалаға ашыҡты.\nМөхитдин дә төшөп ҡалғандарҙан түгел, бик һөймәлекле, эшсән егеткә әүрелде. Ауыл ҡыҙҙары иғтибар күп бүлделәр, тик ҙур ҡара күҙле, йылмаяҡ егет Айһылыуынан башҡа берәүҙе лә күрмәй ине. Уҡыуын бөткәс тә, һөйгәнен илатып, вәғәҙәләрен алып, көҙгө саҡырыуҙа армия сафтарына китеп барҙы.\nХәҙер бер кем ҡамасауламай, тип ҡыуанған Хәсәндең хыялдары иртәрәк булып сыҡты шулай ҙа. Айһылыу әллә ысынлап яратты егетен, әллә биргән һүҙенә тоғро ҡалғыһы килде - ҡаланан ҡайтҡан талипты бик яҡынлатманы ниңәлер.\nМөхиттең ҡайтыр ваҡыты етеп килгәндә институтты тамамлаған Хәсән үҙе лә армияға юлланды. Йырсы ҡыҙға хат артынан хат яуҙырып торһа ла, теге яҡтан яуап яҙырға ашыҡманылар. Шулай ҙа килгән ике-өс бөртөк ҡағыҙ остоғон тишә яҙғансы уҡып, күңеленә бер аҙ йыуаныс алды ғашиҡ егет. Уныһы ла, ауыл хәбәрҙәрен генә теҙеп яҙыуҙан тора, ә үҙе, хистәре тураһында ләм-мим. Хаттары килеүҙән бөтөнләй туҡтағас, ниҙер булғанын һиҙеп, өйҙәгеләрҙән ҡат-ҡат һораһа ла, аныҡ яуап ала алманы. Ҡайтҡас ҡына, Мөхитдин әрменән һуң ике ай үткәс, Айһылыу менән туй яһап, ҡауышып, аталарынан ҡалған иҫке өйҙә йәшәп ятыуҙарын һөйләп бирҙе туғандары.\nҮс алыу, кәрәген биргәнсе дөмбәҫләү уйҙары менән күпме һағаланы уны Хәсән! Тик өйләнгән егет хәҙер киске уйынға сыҡмай, ҡатыны менән етәкләшеп үтеп киткәне генә күренгеләп ҡала һирәкләп. Шулай ҙа, эштән ҡайтып килгән мәлен тап итеп, юлын быуҙы бер көнө.\n- Минең ауылда булмау менән файҙаланып та ҡалдыңмы? Нимә тип әүрәткән булдың инде, байғош? - тип яғаһына матҡып йәбеште һарыуы ҡайнаған Хәсән.\nЭштә сыныҡҡан көслө ҡулдары менән йолҡа тартып, этеп ебәрҙе Мөхит. Ул инде "шпана" түгел, ә үҙ баһаһын белгән, бирешмәҫлек йәш иргә әйләнгән.\n- Хәҙер һуғышыуҙан фәтеүә юҡ туғанҡай, Айһылыу күптән минеке! Бар, юлыңда бул! - тине ул тәккәбер генә.\nУның үҙен шулай тотоуы тамам ярһытты Хәсәнде. Ғәҙәттәгесә, асыуына түҙә алмай, киҙәнеп һуғып та ебәрҙе.\n- Йәшәтмәйем барыбер! - тип аҡырынды ул. - Был ауылда тынғы бирмәйем һеҙгә, ишетәһеңме?!\nБыл һуғышыуҙары бигерәк ҡаты булды уларҙың… Әллә айырып алыусы булмағанға, әллә береһе сараһыҙлыҡтан, икенсе үҙенең өҫтөнлөгөн иҫбатларға теләүҙән - ауыр йоҙроҡтар иҙгәнсе төйҙө бер-береһен…\nТағы әллә ниҙәр ҡылмаҡ ине йөрәге кителгән Хәсән. Мәкәрле пландар ҡороп, үҙ-үҙен ярһытып, һынған танауы төҙәлеүен көтөп йөрөгәндә - Айһылыуҙы осратыуы бөтә хыялдарын селпәрәмә килтерҙе.\n- Ҡыҫылма беҙҙең тормошҡа, - тине ул күҙҙәрен мөлдөрәтеп. - Һин дә, Мөхит тә шаҡтай һәйбәт егеттәрһегеҙ. Тик мин уны нығыраҡ яратам… Беҙ шундай бәхетле! "Һандуғасым!" тип күҙемә генә ҡарап тора бит ул!\nИрен һөйләгәндә бит остары алһыуланып, ҡараштары сикһеҙ бәхет осҡондары сәсеп торған йәш ҡатынға ҡарап, иҫе китте Хәсәндең. Ҡапыл айнып киткәндәй булды. Кемде яулап алырға йөрөй һуң ул? Ошо наҙ бөркөп торған сит ир ҡатынынмы? Үҙенең һуңлағаны, Айһылыуҙың хәҙер шаян ҡыҙ түгел, ә кемдеңдер законлы ефете икәне ниһайәт барып етте башына.\nДөрләп янған үс уты кәмегәндәй булһа ла, бөтөнләй үк һүнмәне, әлбиттә. Бер береһен осратҡан һайын сәнскеле ҡараштар ташлап, "әсе тешләргә" тырышып ҡала ине ике егет.\nӘкренләп, Хәсән үҙен ҡулға алырға тырышты. Агроном ярҙамсыһы булып һәүәтемсә эшләп китте. Улының һаман буйҙаҡ йөрөүенә бошонған әсәһе йәшлек әхирәтенең ҡыҙына димләп ҡараны. Ни ғилләлер, Зәкиә менән Хәсән бер-береһен оҡшатып, һүҙҙәре беректе лә ҡуйҙы. Ҡыуаныстары сиктән ашҡан әхирәттәр эште оҙаҡҡа һуҙмай, балаларының яҙмышын бәйләргә ашыҡты.\nӨй һалып, нығынып йәшәп китеүҙәренә беренсе улдары тыуҙы. Оҙаҡламай икенсе малайын да алып ҡайтты улар.\nХәсән һөйөклө ҡатыны менән балаларға күмелеп, яратҡан эшенә мауығып бәхетле минуттар кисергәндә - Мөхиттең эше бик шәптән түгел ине. Тегеләргә ҡарап, көнләшеүенән йөрәге сәнсеп ҡуя хатта. Айһылыуы ла балаға уҙмай һаман… Үҙешмәкәр концерттарҙа, конкурстарҙа йөрөп, бер өйҙә тормай. Араларында ниндәйҙер боҙ һалҡынлығы ла барлыҡҡа килде һуңғы ваҡытта. Тороуҙарына биш йыл тигәндә, ирен, ауыл халҡын сикһеҙ аптыратып, айырылып, фырылдап осоп китте Мөхиттең һандуғасы ҡалаға. Бындай уҡ һатлыҡты көтмәгән йәш ир бөтөнләй бөгөлөп төштө. Таң тип тормай, кис тип тормай һөйрәлеп йөрөп эсте. Был эштең яҡшы тамамланмауы билдәле инде…\nИң алыҫ ятҡан баҫыуҙарҙы байҡап, һөҙөмтәләргә ҡыуанып, һыбай ҡайтып килгән Хәсән, ауыл яғынан ҡуйы төтөн килгәнен күреп, туҡтап ҡалды. Әллә янғын инде?! Атын үксәләп тиҙерәк шул ялпылдаған ерән нөктәгә ҡарай сапты. Кемдең йорто яна икән? Хоҙайым, һаҡла минең ғаиләмде, һаҡла өйөмдө, тип йөрәкһенеп һөйләнеп, шыбыр тиргә батҡансы ҡыуҙы юрғаһын. Килеп етәрәк Мөхиттең донъяһын ут ялмағанын аңлап, тетрәнеп ҡуйҙы.\n- Ҡазаланғандар бармы? - тип һораны ул, быҫҡып ятҡан түмәрҙәргә ҡарап, "үлгәндәр" тип әйтергә теле әйләнмәй.\n- Юҡ, шөкөр, Мөхитдин өйҙә бер үҙе булған. Ләяҡыл иҫерек, бер нәмә белмәй йоҡлап тик ята, саҡ сығарып өлгөрҙөк, - тине кемдер.\n- Иҫке өй ней "һә" тигәнсе янды ла бөттө, - тип һүҙгә ҡушылды икенсеһе.\nНимәлер әйтергә ынтылған Хәсән ҡойма эргәһендә үкереп илап, башын тотоп сайҡалып ултырған Мөхитте абайлап, ауыҙын япты. Йөрәге "сем" итеп ҡалһа ла, янына барырға ҡыймай, атын тиҙ-тиҙ ҡайыҙлап китеп барҙы.\nБер нисә көндән ошо ыңғайы председатель ауыл ирҙәрен сходҡа йыйҙы.\n- Ағай-эне, барығыҙ ҙа белеп тораһығыҙ, көтөүсе Мөхитдиндең донъяһы янып китеп, урамда тороп ҡалды, - тип, тамаҡ ҡырып һүҙ башланы ул.\nБыл йыйылыш ни сәбәпле булғанын аңлап, Хәсән асыуланып ырғып торҙо. Белгән булһа, килмәҫ тә ине!\n- Үҙе ғәйепле! Буржуй һымаҡ өйөндә эсеп, түшәгендә тәмәке тартып ятмаҫҡа ине! - башы уйлап өлгөргәнсе, теле ҡысҡырып әйтеп тә ҡуйҙы Хәсәндең.\n- Улай тимә, Хәсән ҡусты… Кеше хәлен кеше белмәй, тигәндәй… Эсә тип ни инде, эсмәгән кеше бармы һуң беҙҙең арала? Һүҙ ул турала түгел. Иптәшебеҙ бәләгә тарыған, ярҙам ҡулы һуҙырға кәрәк. Мин ҡәтғи бойороҡ бирә алмайым, кешесә һорайым ғына… Ағас юлларға үҙем ярҙам итермен, ә һеҙ, ағай-эне, өмә итеп, бураһын күтәрешеп бирегеҙ инде. Аңлайһығыҙҙыр бит, ундай эште яңғыҙ атҡарып булмай. Иң ауыр өлөшөндә булышып ебәрһәк, ҡалғанын үҙе лә ослап ҡуйыр. Ҡулы эш белә.\n- Шулай, шулай… Кәнишне, - тип ҡеүәтләп алды ауылдаштары.\nЮл буйы енләнеп, үҙен-үҙе ашап ҡайтты Хәсән. Туң йөрәкле эт аламаһы түгел дә һуң ул! Башҡа кеше тураһында һүҙ барһа, балтаһын тотоп, алдан йүгереп ултырыр ине бит. Ниңә ошо Мөхиткә килеп теркәлһә - ағыуын сәсеп ала ла китә? Һаман Айһылыу өсөн кенә ҡыуамы? Улай тиһәң… Бәпәйгә уҙа алмауын, донъя көтөргә бер ҙә әүәҫлек күрһәтмәүен белеп ҡалып, уға өйләнмәүенә ҡыуанып та ҡуйғайны бит. Ә сығып китеүен ишеткәс: "Шулай була ул, үҙеңә теймәҫтәй бисә алғас!" - тип бөтөнләй үсе ҡанғандай булғайны. Юҡ шул, һаман сәсрәй ҙә китә…\nАҙна тирәһе ваҡыт үтеүгә, хәкимиәт башлығы вәғәҙә иткәнсә, Мөхиттең таҙалап әҙерләп ҡуйған ихатаһына һап-һары өйлөк бүрәнәләр ауҙарылды. Ауылдың эштән буш ирҙәре ҡоралдарын тотоп, өмәгә ағылды яйлап.\nБыҙау ҡараусы Зәкиә өйөнә ҡайтҡанда ире диванда улай әйләнеп, былай тулғанып гәзит ҡараштырған булып, борғаланып ята ине.\nИнеп, күҙ һирпеп кенә ҡарап алды ла, олоғара кәстрүлен сығарып ит һалып, туҡмас йәйергә керешеп китте.\n- Ныу бар инде, - тине ҡатыны ниһайәт, Хәсән өндәшмәй уфылдауын дауам иткәс.\n- Ҡайҙа? - тигән булды ире, бик яҡшы аңлаһа ла.\n- Ҡайын башына. Мөхитдиндең өмәһенә инде! Бөтә ирҙәр шунда ла һуң!\n- Әлдә һин ҡайтып әйттең әле, атыу белмәй инем! - Хәсән асыуланып тороп уҡ китте. - Мөхиттә какуйым бар минең, теләһә нимә эшләһен.\nҠаш аҫтынан ғына ҡарап, көлөмһөрәп ҡуйҙы Зәкиә. Эше юҡ, имеш…\n- Улай булғас, нимәкәй ярға ырғытылған балыҡ кеүек сәбәләнәһең? Әллә үҙеңде шәхсән килеп саҡырыр, тип көтәһеңме? Уу, улай булһа, ятаң икән еләк бешкәнсе. Ғүмере килмәйәсәк ул баш эйеп!\nҠыҙа барғанын тойоп, ҡатынына ауыр ҡараш ташланы ла:\n- Ярар, ҡайғырма, кешеһе барҙыр әле, - тине Хәсән теш араһынан.\nЙылдам ғына йәймәләрен йәйеп бөтөп, киптерергә һалып, үҙ эштәре менән булған Зәкиә, бер аҙ өндәшмәй ҡыштырланы.\n- Кешеһе күп былай, эйе, - тине ул ахырҙа. - Йәш кенә егеттәр ҙә шунда. Эйй, улар эш рәтен беләме ней… Һин бит "йышылғанһың", аҫтан ҡысҡырып, кәңәшеңде биреп торһаң да тигәйнем…\nБыл һүҙҙәрҙе ишетеп, оторо ярһып китте Хәсән. Бына нимәгә килеп еттек икән! Бәләгә тарыған кешегә ярҙамға барырға бисәһе өгөтләй хәҙер!\nНиңә төҙөлөшкә аяғы тартмауын ныҡлап аңлата алмай шул. Төбөнә төшөп, барыһын да соҡой башлаһаң, Айһылыу тураһында ла һөйләргә кәрәк, ә уның Зәкиә күңеленә ҡыҙғаныу ҡортон төшөргөһө килмәй.\n- Мин һиңә нимә, приказчикмы ней, кеше эшләгәгәндә ҡысҡырып торорға? - тип шатор-шотор йыйынып, эш ҡоралдарын алып сығып китте ул ахырҙа.\nИренең барыбер барасағына һис шикләнмәгән Зәкиә, көлөмһөрәп, өмәселәргә аш-һыу әҙерләүен дауам итте. Айһылыу тураһында ла белә ул. Килен булып төшкәс тә, "яҡшы кешеләр" шундуҡ еткерҙе. Шик-шөбһәләрен артыҡ үҫтермәй генә, ирен дә, Айһылыуҙы ла алыҫтан ғына күҙәтеп йәшәне тәүҙә. Бик матур ҡатын, исеме есеменә юш килгән, етмәһә йырсы. Беренсе мөхәббәтен онота алмай, йөрәк яраһын баҫыр өсөн генә өйләндеме икән ни Хәсән? Тик иренең элекке һөйгәненә бик иҫе китмәүен, ә үҙенә көндән көн нығыраҡ эҫенә барыуын тойоп, тамам тынысланды. Күңеле лә күтәрелеп, үҫеп китте. Шул хәтле сибәр, талантлы ҡатындан һипһендереп, ылыҡтыра алғас, тимәк, Зәкиәнең дә хаҡы өс тин түгел!\nХәсән барып еткәндә өмәнең иң ҡыҙған мәле ине. Шаҡ-шоҡ балта тауыштары, ирҙәрҙең һаһылдап көлгәндәре әллә ҡайҙан ишетелеп тора. Ен һымаҡ килгән Хәсәнде күреп, был икәүҙең мөнәсәбәттәрен яҡшы белгән ауылдаштары, нимәгә әҙерләнергә белмәй, аптырашып туҡтап ҡалды. Ҡайһы берәүҙәре, тағы һуғыша башлаһалар тип, яҡыныраҡ баҫты.\n- Һине йәлләп килеп еткән тимә, эштән ҡурҡып өйҙә ята, тип әйтмәһендәр өсөн генә килдем! - тине Хәсән, Мөхиттең күҙенә тура ҡарап.\nШикләнеберәк торған өмә хужаһы:\n- Һы… Рәхим ит.\nАҙаҡ өй һалып бирҙем бит әле тип, әйләнгән һайын ҡолаҡ итемде кимермәһәң! - тип яуапланы.\n- Иҫләтермен дә! Минһеҙ эш ыратағыҙмы ней һеҙ, бешмәгәндәр! - тип балтаһын тотоп, бура башына менеп тә китте Хәсән.\nЙоҙроҡһоҙ ғына, тыныс "тешләшеп" айырылыуҙарын күргән ирҙәр, бер береһенә ҡарап, баш сайҡап, ҡайһылары күҙ ҡыҫышып көлөп, дәррәү эштәрен дауам итте. Ыҡсым ғына өйөн ҡәҙимге йәшәрлек итеп һалып сыҡҡас, хужабикәһеҙ ҡотһоҙ икәнен тойоп, Мөхит яңынан ҡатын алыу тураһында ныҡлап уйлана башланы. Ауылда өйләнерлек ҡыҙ-ҡырҡын да юҡ, йәнә лә, бисә айырған иргә кем килһен… Уйланып йөрөй торғас, күрше ауылдарҙы байҡап сыҡты. Бибинур тигән йәш татар ҡатыны күҙенә салынғас, күңеленә ятҡандай ҙа булғас, оҙаҡ һайланмай, яңы йортона алып ҡайтты.\nНиһайәт, тамағы йылы ашҡа, күңеле наҙға туйып ҡалды Мөхиттең. Һүҙгә лә, аш-һыуға ла оҫта ҡатыны донъяһына йәм, йәшәүенә мәғәнә индерҙе. Бер йыл эсендә матурайып, ҡараштары асылып китте йәш ирҙең.\n- Башҡорт байыһа - бисә ала, тей. Тағы өйләндеңме ни, байғош? - тип төрттөрөргә онотманы Хәсән.\n- Атыу! Ҡатын-ҡыҙ ҡаратырлыҡ ҡына һәләтем бар минең! Һинең ише түгел инде. Юғары белемең булыу менәнме ни, төҫ-башың ташҡүлсәйем генә булғас!\n"Буйтым ҡанатланған да баһа," - тип нисектер ҡыуанған һымаҡ булды Хәсән. Юғиһә, меҫкен хәлендә йөрөгән дошманын түпәләүҙән бер ҡәнәғәтлек алмай ине.\nОлоғая бара, ике дошман һуғышыуҙан үтһә лә, уңайы сыҡҡан һайын бер-береһенең "йөнөн кирегә һыйпап" ҡына йәшәне. Сәбәбе лә табылып торҙо.\n- Йә, кем? Әпәт ҡыҙмы? - тип һораған булды Хәсән, ҡырын ятып, күләгәлә икмәк, ҡорот, йәшелсәләр менән зәкүс яһап, өсөнсө ҡыҙының "тәпәйен йыуҙырған" Мөхит янында һыбай туҡтап.\n- Булһа ни! Ҡыҙ бала кеше түгелме әллә? - "Бешмәгән" тип зитына тейеүе үҙәгенә үтһә лә, бирешмәҫкә тырышты бәхетле атай. - Бар, бар, юлыңда бул! Муйының балта һабындай булып, ғауылдап торма бында!\n- Һии, бракодел! Былай булғас, ни тиклем һикерһәң дә ҡыуып етә алмаҫһың ағаңды, - тип, үҙенең йыл һайын тигәндәй тыпылдап тыуып торған малайҙарына ишара яһаны.\nМөхит ашыҡмай ғына йәшел һуған сәйнәп ятты ла:\n- Һин бит алма кеүек ҡыҙҙарым булыуына көнләшәһең, туғанҡай, ә? - тип ауыҙ йырҙы. - Минең матурҙарым үҫеп етһен генә әле, үҙеңдең үк улдарыңды ғашиҡ итәсәк! Килерһегеҙ әле етәкләшеп, ҡыҙ һоратып. Ә мин шунда тьфү! мә! мына һиңә! тип тупһанан ғына бороп ҡайтарырмын! - ҡуҡыш итеп төйгән йоҙроғона төкөрөп, ирҙәргә ҡушылып һаһылданы ул.\nВаҡыт үтә торҙо, Хәсән менән Мөхит тә эшкә, балаларына әүрәп яйлап ҡартайҙы. Матур тормош көткән ике ирҙе ауылдаштары сикһеҙ ихтирам итте. Туйҙарға ла, аяттарға ла береһенә өндәшеп, икенсеһен саҡырмай ҡалдырманылар. Ике ирҙең, ә йылдар уҙыу менән инде бабайҙың бәхәсләшеүе, төрттөрөп һөйләшеүе үҙе бер мәрәкә ине халыҡҡа. Ауырып, йә башҡа сәбәп менән береһе килмәй ҡалһа - икенсеһе табындан йәм, толҡа тапмай, бойоғоңҡорап ултырып, иртәрәк ҡайтып китер ине.\n"Тунын тиҫкәре кейгән Ишәй менән Ҡушай", - тигән ҡушаматтары ла булды ауылда.\nӘ хәҙер шуларҙың береһе үлеп киткән, тигәнсе әле…\nХәсән ҡарттың хәле көндән көн насарайҙы. Күҙгә күренеп ябыҡты, ашамай, түшәктән тора алмай аҙапланды. Фельдшер килеп уколдар ҡаҙап та ҡараны, бик файҙаһы булманы. Бер-нисә сәғәткә генә яҡшыра ла, тағын иҫтәлектәр, йәшәгән йылдар араһына төшөп китеп юғала ине…\n- Хәлдәр мөшкөл, әбекәйем… Балаларҙы саҡыра торһаң да була… - тине ул бер көндө хәлһеҙ генә.\nӘллә ниҙәр әйтеп йыуатырға ынтылған ҡатыны, ҡартының төҫһөҙ күҙ бәбәктәренең яйлап ҡына йөрөүен күреп, эштең ысынлап та етди икәнен аңланы.\n- Теге шпана Мөхитдинде әйтәм: "Үлә ҡалһам, бер йыл тормай килеп етерһең әле артымдан, минһеҙ йәшәй алмайһың бит һин!" - тигән булғайны. Дөрөҫ әйткән күрәһең… - тине Хәсән ҡарт ҡаушап, бәхетһеҙ төҫ менән янында ултырған өлкән улына ҡарап.\n- Эй атай… Йән дуҫың булһа аңлар инем инде… - тигән булды уныһы.\nАрыуыҡ өндәшмәй ятҡандан һуң, нисектер әйтерен әйтеп ҡалырға тырышҡандай, йөрәкһеп, тауышы ҡалтырап дауам итте ата кеше.\n- Улым, улым… Беҙ бит ике яҡшы ат кеүек, ғүмер буйы ярышып йәшәнек. Ул өйләнде - мин дә кәләш алдым, мин балалар арттырҙым - ул да ҡалышманы… Эштә лә, тормошта ла кәм-хур булманыммы, артта ятып ҡалманыммы, тип бер-беребеҙгә әйләнеп ҡарай-ҡарай донъя көттөк. Шуларҙы уйлап, барлап яттым да… Тормошома сәм, тоҙ-борос өҫтәгән кеше булған икән Мөхитдин, тип ҡуйҙым. Бына ул киткәс, тотоп торған бер таяуым ишелеп төшкәндәй булды… Беләһең килһә - ундай "дошманың" булғанда дуҫың да ары торһон…\nШул ятыуҙан тора алманы Хәсән ҡарт. Аҙна тирәһе һаташып, хәлһеҙләнеп ятып, улдарын, ҡатынын ҡайғыға һалып, тын ғына китеп барҙы…\n"Мөхитдин вафат булғас та эс тартҡайным инде, аҙағы хәйерлегә булһын тип… Юҡ шул, төртмә һүҙҙәрен тейәп, тәки китте артынын," - тип әрнеп иланы әбейе.\nӘле яңыраҡ ҡына аталарын юғалтҡан Мөхитдиндең ҡыҙҙары ла тағы бер тетрәнеү кисерҙе. Ике ғаиләне уртаҡ ҡайғы яҡынайтып, туғанлаштырып ебәргәндәй булды әҙерәк. Ауылдың ике арҙаҡлы иренең балалары изге аяттарҙы үҙ аталарына ғына түгел, ғүмер оҙайы янында йәнәшә атлаған юлдашына ла бағышланы.\nДуҫың бар, дошманың бар. Кемеһенең һынау, ә кемеһенең таяу итеп бирелгәнен бары тик Аллаһы Тәғәлә генә белә...


Республика башлығы Башҡортостан продукцияһын әүҙем рекламаларға тәҡдим итте // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспублика башлығы Башҡортостан продукцияһын әүҙем рекламаларға тәҡдим итте\n9:50, 11 июля 2011 Иҡтисад\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов маҡсатлы рәүештә үҙебеҙҙең республикала етештерелгән продуцияны рекламаларға тәҡдим итте. Уның фекеренсә, магазиндарҙа «Башҡортостанда етештерелгәнде һатып ал!», «Үҙебеҙҙекен һатып ал!» тигән плакаттар булырға тейеш. Был хаҡта республика башлығы популяр «Байрам» сауҙа селтәренең Кушнаренко ауылындағы магазинына ингәндә белдерҙе.\nМагазин кәштәләренә ҡуйылған аҙыҡ-түлек продукттарының күбеһе икенсе төбәктәрҙән ҡайтарылған булып сыҡты. Тауыҡ боттары, мәҫәлән, Белгород өлкәһенән, һөт Мәскәүҙән, он Курск һәм Силәбе өлкәләренән килтерелгән. Магазинда Башҡортостанда етештерелгән продукция ла бар, әлбиттә. Былар Бөрө билмәндәре, Шишмәнең көнбағыш майы, Өфө икмәге һәм колбасаһы. Әммә урында, Кушнаренкола етештерелгән тауарҙар күрһәтелмәгән. Рөстәм Хәмитов магазинда яңы тотолған балыҡты ла тапманы.\nБашҡортостан Президенты, республика райондарының магазиндарында урындағы продукцияны һатыу өсөн көрәшергә кәрәк, тип билдәләне.\nТеги: бр президентының эш сәфәрҙәре, аҙыҡ-түлек баҙары


Хәҙер һеҙ был биттең иҫке, Рөстәм Нурыев (әңг. | өл.) тарафынан 04:34, 9 ғинуар 2019 һаҡланған версияһын ҡарайһығыҙ. Уның ағымдағы версиянан айырмаһы булыуы мөмкин.\nбашҡортса бүлегендә 49 262 мәҡәлә бар.\n«Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» (ингл. Alice’s Adventures in Wonderland, урыҫса йышыраҡ «Алиса в Стране чудес» тип атайҙар) — 1865 йылда Льюис Кэрролл псевдонимы менән яҙған атаҡлы инглиз яҙыусыһы һәм Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсон тарафынан яҙылған әкиәт. Кэрролл Әлисә исемле ҡыҙыҡайҙың йорт ҡуяны өңөнә осоп төшөүе һәм уның сәйер илдә шаҡ ҡатырғыс мажараларға тарыуы тарихын һөйләй. Элис был әкиәтте Кэрроллдың үҙенә яҙып биреүен үтенә, бер аҙҙан ҡулъяҙма әҙер ҙә була. Һуңғараҡ уға төҙәтмәләр индерелә һәм тулыландырыла, һәм 1865 йылда китап баҫылып сыға. Шунан бирле «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» әкиәтенең төрлө версиялары донъя йөҙөндәге башҡа телдәрҙә сығып тора.\nЛьюис Кэрроллдың Элис тураһындағы донъяның төрлө телдәренә тәржемә ителгән әкиәттәр араһында башҡорт телендә лә бар. Беренсе тәржемә урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталып сыҡҡан.\n2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» (инглизсә Alice’s Adventures in Wonderland) тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова консультант-мөхәррир Виктор Фет етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән.\nТәржемәсе былай тип аңлата: " Китапта мөғжизәләр юҡ, унда төштәргә хас булғанса сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Кэрроллда ил исеме бер һүҙ менән генә бирелгән—Wonderland, ә wonder тигән инглиз һүҙе мөғжизә —miracle тигәндән айырмалы, " ғәжәпләнеү « тигән ҡылым булараҡ та ҡулланыла. Инглизсә тулы атамала Adventures—мажаралар тигән һүҙ ҙә бар. Ҡыҙ баланың исеме инглизсә „Элис“ тип йомшағыраҡ яңғырай — шуға күрә уны башҡорт теленә яҡын итеп—Әлисә тип алырға булдым. Шул рәүешле „Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары“ тигән атама килеп тыуҙы, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы булып сыҡты».\nМортазин Муса Лот улы (20 декабрь 1891 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, дәүләт һәм хәрби эшмәкәр. Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе (1921—1922), Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы командиры (1919—1920). Комбриг (1935). Сәйәси золом ҡорбаны.\nМуса Лот (Лотфулла) улы Мортазин 1891 йылдың 20 февралендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылы) тыуған. Милләте буйынса башҡорт.\nӘсәһе — Орҡоя Собханғол ҡыҙы. Шәжәрәһе: Мортаза → Көсөк → Моратшаһ → Лот → Муса. Моратшаһ Көсөков (1796—?) Башҡорт ғәскәрендә зауряд-есаул булып хеҙмәт итә. Көсөк Мортазин 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша һәм Пугачёв есаулы була, уның исеме буйынса Көсөк ауылы атала.\n1911 йылға ҡәҙәр Байрамғол ауылы мәктәбендә уҡый, артабан ошо мәктәптә мөғәллим булып эшләй. 1912 йылдың ноябрендә хәрби хеҙмәткә алына, Владивостокта Алыҫ Көнсығыштағы 9-сы Себер артиллерия бригадаһында хеҙмәт итә. 1913 йылда уҡыу командаһын тамамлай, бомбардир-наводчик (артиллерияла ефрейтор) званиеһын ала, шул уҡ йылдан Русский утрауында хеҙмәт итә башлай.\nБеренсе донъя һуғышы башланғас, 1914 йылдың сентябрендә 9-сы Себер артиллерия бригадаһының 1-се батарея составында Варшава тирәһенә Көнбайыш фронтҡа ебәрелә. 1914 йылдың сентябрендә вице-фейерверкер (кесе унтер-офицер) званиеһын ала. 1915 йылдан Румыния фронтында һуғыша. 1916 йылдың 15 авгусында башы яралана. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1916 йылда уға фейерверкер (унтер-офицер) званиеһы бирелә.\n1917 йылдың майында, мосолман һалдаттарынан делегат булараҡ, Мәскәүҙә үткән I Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында ҡатнаша.\nИсемлек (104) | Үҙгәртеү\nАҡ берғаҙан, Намибия.\nБөгөн: 19 июль\nЛаос — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.\nМьянма — Азаниней көнө.\nНикарагуа — Революция көнө.\nРәсәй — Эске эштәр министрлығың юридик хеҙмәткәрҙәре көнө.\n♦ Кисәге: 18 июль ♦ Иртәгә: 20 июль ♦ Барлыҡ көндәр ♦\n19 июль юбилярҙары *\nГладков Александр Тимофеевич (19.07.1899—20.09.1968), ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1950—1968 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының мал аҙығы һәм техник культуралар кафедраһы мөдире. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1962), профессор (1963). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1963). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1952). Сығышы менән хәҙерге Воронеж өлкәһенең Борисоглебск ҡалаһынан.\nНизаев Әбүзәр Ғаяз улы (19.07.1914—7.01.1997), Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар полкының разведка ротаһы командиры ярҙамсыһы, өлкән сержант. Дан орденының тулы кавалеры.\nЭйгенсон Александр Генрихович (19.07.1914—12.05.1979), нефтсе, хужалыҡ эшмәкәре. 1947—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһе «Башнефтегазразведка» тресының бүлек етәксеһе, быраулау контораһының, артабан трестың баш инженеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, РСФСР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966), «Почёт Билдәһе» (1959) ордендары кавалеры.\nИшемғужин Евгений Измайлович (19.07.1939—4.10.2014), ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 1993—2004 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университетының уҡыу эштәре буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1989), профессор (1991), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Сығышы менән хәҙерге Һарытау өлкәһенең Пугачёв ҡалаһынан.\nӘлибәкова Флүрә Мөҙәрис ҡыҙы (19.07.1959), Бөрйән районы үҙәк дауаханаһы педиатры, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.


ШАУ СӘСКӘЛЕ ДОНЪЯ ТӨҘӨЙӨК » Журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nШАУ СӘСКӘЛЕ ДОНЪЯ ТӨҘӨЙӨК\nҠатын-ҡыҙға заман, йәмғиәт ҡуйған талаптар юғары: ул һылыу ҙа, уңған да, иргә, уның туғандарына яраусан, балаларын бағыусы, өйөн таҙа тотоусы, аш-һыу оҫтаһы, әүҙем йәмәғәтсе булырға тейеш... тейеш... тейеш... Элек-электән «Ҡыҙ булһа, ҡыҙ булһын, йондоҙға тиң булһын», тигәндәр. Боронғолар әйтеүенсә, ҡыҙыл төлкө — ер күрке, матур егет — ил күрке, матур ҡыҙҙар — өй күрке, матур ҡатын — ир күрке, һылыу ҡыҙҙар ырыу, ил-йорт йәме, зиннәте һаналған. Уларға ил күрке булып танылған батыр егеттәр иш ителгән, гүзәл зат яу сәбәпсеһе булып, быуаттар буйы ҡаҡшамай килгән ҡоролошто зил-зибәр килтерткән, донъяны үҙе теләгәнсә ҡороп ҡуя алған! Бына ниндәй көскә эйә ҡатын-ҡыҙ! Әммә һылыулығы ғына сәбәпсе микән быға? Әллә аҡылы, уңғанлығы?\n«Ҡыҙ күңеле менән күркәм; йыр – сазы менән, ҡыҙ – наҙы менән; һылыулыҡ туйҙа кәрәк, уңғанлыҡ көн дә кәрәк; матурлыҡ – күҙ өсөн, аҡыллылыҡ – күңел өсөн; килен – килбәтле, һүҙе шәрбәтле булһын» тигән мәҡәлдәрҙә халыҡ аҡылының гүзәл затҡа ҡуйған талаптары асыҡ сағыла.\nҠатын кеше асылда зирәклеге менән ваҡиғалар, хәрәкәт, хәл-торош яҫылығын күҙаллаусы, ә ир аҫылы уны ғәмәлгә ашырыусы. Боронғо яҙмалар буйынса ҡатын-ҡыҙҙың уй көсө ир-аттыҡынан алты тапҡырға көслөрәк. Күренмәгән донъяны төҙөү һәләте иҫ киткес юғары! Шуға ла теләге, доғалары, хыялдары тиҙ генә бойомға аша. Элек-электән уның уй ҡөҙрәтен белгәнгә күрә, менталь көсө менән донъяны зил-зибәр килтермәһен өсөн, ҡатын-ҡыҙҙы һаҡлағандар, яҡлағандар. Шуға ла ошо ҡөҙрәт йырылып икенсе йүнәлешкә китеп, бәлә-ҡаза тыуҙырып ҡуймаһын өсөн, моғайын, халҡыбыҙҙа «ҡыҙҙы ҡырҡ ерҙән тый» тип туҡып ҡына торғандарҙыр. Йыш ҡына был энергияны тыйып, биктә, һаҡта тотоу ҡатын-ҡыҙҙың үҙенең генә хәленән килмәй. Шуға ла эргәһендә һәр ваҡыт энергияһын кәрәкле юҫыҡҡа йүнәлтеп тороусы аҡыллы ир кәрәк. Бына ҡайҙа ул «алтын башлы ҡатындан баҡыр башлы ир артыҡ» мәҡәленең аҫыл асылы! Ә ир аҡылы ҡатын-ҡыҙҙыҡынан алты тапҡырға күберәк икәнлеге билдәле. Ҡатын-ҡыҙ көсһөҙ зат һаналһа ла, ул ир-аттан бер ҙә ҡайтыш та, кәм дә түгел. Айырма бары беҙҙең төрлөлөктә. Ә ул үҙенсәлек, моғайын, беҙгә яртышарҙарҙан бөтөн булып, бәхетле, тиң йәшәр өсөн бирелгәндер.\nБәхәскә инмәй, аҡыллы тигән затҡа буйһоноп, баш һалып, уға тиң иш булып йәшәүҙәргә ни етә?! Ысынбарлығыбыҙҙы үҙебеҙ күҙаллау көсөнә эйәбеҙ икән, ниңә ошо ҡөҙрәтте матур, яҡты, күркәм донъя төҙөүгә йүнәлтмәҫкә? Яҡшыраҡ, бәхетлерәк йәшәү өсөн тырышмаҫҡа? Бары тик яҡты уйҙар, киләсәккә изге ниәттәр, мәртәбәле теләктәр йөҙөбөҙҙө балҡытһын! Ныҡ, көслө булайыҡ, ҡөҙрәтте донъяны матур төҙөүгә бағышлап, бәхетле тормош ҡорайыҡ!


Книн һарайы — Башҡорт Википедияһы\n44°02′03″ с. ш. 16°11′37″ в. д.\nШибенско-Книнская жупания[d] һәм Книн[d]\nCategory:Views from Knin Fortress[d]\nКнин һарайы Викимилектә\nКнин һарайы (хорв. Kninska tvrđava, йәки Книн ҡәлғәһе) — Хорватияның иң бейек тауы Динара (Динар) янында һәм Сава йылғаһы ҡушылдығы Крка йылғаһы башында урынлашҡан һарай. Был ҙурлығы буйынса Европалағы икенсе ҡәлғә һәм һаҡланыу-оборона нығытмаһы, һәм Далмациялағы Шибен-Книн жупанияһының тарихи ҡалаһы. Ҡәлғәне төҙөү IX быуатта (VI быуатта ла төҙөлөүе мөмкин) башланған, ә хәҙерге тышҡы күренеше XVII һәм XVIII быуаттарҙан һаҡланған. Ҡәлғә 1076 йылдан, Хорватия короле Дмитар Звонимир хакимлыҡ иткән йылдарҙан, һарай Хорватия Короллегенең сәйәси үҙәгенә әүерелгән дәүерҙән бирле, үҙенең юғары үҫешен кисергән.\n1 Урынлашыуы һәм тасуирламаһы\nУрынлашыуы һәм тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҺарай Далмациянан континенталь Хорватияға һәм Боснияға илтеүсе төп транспорт артерияһында урынлашҡан. Книнский ҡәлғәһе Спас тауы (уба) түбәһендә, хорват ҡалаһы Книндан 100 метр үрҙәрәк урынлашҡан. Археологик ҡаҙылмалары күрһәтеүенсә, был территорияла кеше VI быуаттан бирле йәшәгән. Ҡәлғә ҙурлығы: оҙонлоғо 470 метр һәм киңлеге 110 метр. Тарихи һәм археологик мәғлүмәттәр етешмәү сәбәпле, һарайҙың тәүге күренеше тулыһынса билдәле түгел. Шул ваҡытта төҙөлгән шуға оҡшаш нығытмаларҙы анализлау нигеҙендә ҡоролған фараз буйынса, ул бейек диуар менән уратылған.\nҠәлғә өс өлөштө үҙ эсенә ала: төньяҡ, урта һәм көньяҡ өлөштәрҙе. Ҡәлғәнең һәр өлөшө бойницалар һәм мылтыҡ өсөн тишектәр менән һаҡланған, һәм ҡаланың башҡа өлөштәре менән ҡапҡалар һәм айырыла торған күперҙәр менән тоташтырылған. Һуңғы тикшеренеүҙәргә ярашлы, ҡәлғәнең төньяҡ өлөшө VIII быуат уртаһынан XII быуат аҙағына тиклем осорҙа төҙөлгән.\nҠәлғәгә төп инеү ҡапҡаһы имәндән эшләнгән барокко осоро таш ҡапҡанан торған/ Һарайға инеү ҡапҡаһы, бигерәк тә ихтимал булыуынса, Трогирҙан килгән төҙөүсе Игнаций Мацанович тарафынан төҙөлгән. Ҡапҡа өҫтөндә Венеция республикаһы символын күрергә мөмкин.\nҠәлғәнең төньяҡ өлөшөндә, һул яҡтан, ҡасандыр ҡорал яһау оҫтаһы йорто булған; бөгөн был иҫке ратуша. Унан һулдараҡ казарма булған, хәҙер бында Книн музейы галереялары урынлашҡан. Шунда уҡ был районда беренсе археологик ҡаҙыныуҙар башлаған һәм боронғо хорват мәҙәниәте буйынса күп асыштар яһаған монах Луйо Маруниға (1857—1939) һәйкәл төҙөлгән.\nИзге Варвара сиркәүендә рим папаһы Иоанн Павел II-нең 1994 йылда Книнда булған саҡтағы бүләге — ҡыңғырау һаҡлана. Ҡәлғәнең ағымдағы күренешен венеция хәрби инженеры Албергетти булдырған, ә ҡәлғәләге яҙыу төҙөлөштөң 1711 йылда тамамланыуы тураһында һөйләй. Ҡәлғә тарихи ҡомартҡы булараҡ һаҡлана һәм Хорватияның мәҙәни мираҫы реестрына индерелгән.\n«Дауыл» операцияһы иҫтәлегенә музей, 2015 йылда асылған\nХорваттар, бында йәшәргә килгәндән һуң, емерелгән боронғо рим ауылы (лат: castro Tignino) эргәһендә ошо ҡәлғәне төҙөгәндәр. Һарай хужалары, ул осорҙағы оборона ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында, ҡәлғәнең конструкцияһын даими камиллаштырғандар. Был хорват монархтарының резиденцияларының береһе булған, һәм, бәлки, һуңғараҡ төп резиденция ла булғандыр, сөнки Книндан Либурния һәм Далмация ерҙәре менән идара итеү һәм Гацк, Ликтағы һәм Крбавиҙағы мәжүси хорваттарҙы христианлаштырыу күпкә хәүефһеҙ булған. Кенәз Трпимир I осоронда.Книн эргәһендә төҙөлгән бер нисә сиркәү быға дәлил булып тора.\nҠәлғә бер нисә парад залдан һәм хорват хакимдары һарайынан торған, был һарайҙа приказдар сығарылған һәм хорват монархтары, Книнда булғанда, үҙҙәренең һарай яны кешеләре менән йәшәгән. Спас яҫы таулығының башҡа, ҡалҡыуыраҡ көньяҡ, өлөшөндә дәүмәле буйынса бәләкәйерәк хакимдар урындағы идара башлыҡтарының резиденцияһы булған икенсе, Лаб, ҡәлғәһе (лат. Сastro Lab, Labwar) төҙөлгән.\nКороль Степан I Книн епархияһына 1040 йылда нигеҙ һалған һәм Драва йылғаһына саҡлы территорияны биләгән. Книн епискобы шулай уҡ «Хорват епискобы» тигән номиналь титулға эйә булған.\nXIV быуатта ҡәлғә оло һәм кесе ҡалаға бүленгән. Кесе ҡала нигеҙҙә оборона маҡсатында файҙаланылған, ә оло ҡалала губернаторҙар, епископтар һәм жупандар йәшәгән йорттар урынлашҡан булған. Ҡәлғә диуарҙарына ҡала яны торлаҡтары терәлеп торған. Ҡәлғәнең төньяҡ өлөшөндә үрге иҫке ҡала урынлашҡан, ә урта һәм түбәнге ҡалалар Урта быуаттар аҙағында төҙөлгән.\nXV быуатта, Европаға ғосман баҫҡынсылары үтеү ҡурҡынысы янағанда, хәҙерге көндә ҡәлғәнең төп инеү урыны булып торған бер нисә өҫтәмә оборона диуарҙары төҙөлөүе бик тә ихтимал. Ҡәлғәнең ике нығытмаһы ла бер оборона комплексын тәшкил иткән. 1522 йылдың майында ғосман ғәскәрҙәре Книнды ҡамауға ала башлаған, һәм 1522 йылдың 29 майында был алыш ғосман еңеүе менән тамамланған.\nВенеция картографы Пагано Маттео (1515—1588) Төньяҡ Далмация һәм Лик картаһында ҡәлғәнең тәүге иллюстрацияһы яҡынса 1525 йылда һүрәтләнгән. Фортификацияның тағы ла ентеклерәк һүрәтләнеше икенсе венециялы — хәрби инженер Орацио Антонио Альбергетти (1656—1690) 1688 йылда төрөктәрҙе ҡаланан ҡыуғанда эшләгән схемаһында урын алған.\n↑ Hrvatska enciklopedija, Dalibor Brozović, Leksikografski zavod «Miroslav Krleža», 1999, ISBN 953-6036-29-0\n↑ Grad Knin — O Kninu — Kninska tvrđava 2011 йылдың 22 май көнөндә архивланған.\n↑ Starohrvatska prosvjeta, Izdavački zavod Jugoslavenske akademije, 1960\n↑ Mužić Ivan. Hrvatska povijest 9. stoljeća. — 2006. — P. 110. 2011 йылдың 22 май көнөндә архивланған.\n↑ Footprint Croatia, Footprint Travel Guides, 2004, ISBN 1-903471-79-6\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Книн_һарайы&oldid=1054165 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:22 10 август 2021 үҙгәртелгән.


Баймаҡты кемдәр байыта? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Баймаҡты кемдәр байыта?\nБаймаҡты кемдәр байыта? 24.10.2018 // Йәмғиәт\nИхлас теләгән теләктең ҡабул булғаны...\n“Әсәйем ағаһы менән көтөү көткәндә ямғыр мәлендә таш өҫтөнә ултырып: “Эсмәгән, тәүфиҡлы ир насип булһын инде миңә...” – тип теләр булған. Хыялы тормошҡа ашҡан. “Ҡыҙым, һин дә ямғыр яуғанда теләк телә. Шундай ваҡытта ҡабул була”, – тип өйрәтте миңә лә...”\nТормош юлын бәйән итеүҙе ошондай һүҙҙәрҙән башланы Гөлсара Йәнтүрина. Баймаҡ ҡалаһында йәшәгән уҡытыусым ире Рауил Байрамғолов менән илле йыл бергә ғүмер итә. Бер-береһенә терәк-таяныс булып, тормош юлынан иңгә-иң терәп атлай улар.\n“Мине тапты ла янынан ебәрмәне”\n– Өфөлә университет тамамлап, 1968 йылда әхирәтем Асия Мырҙаҡаева менән үҙебеҙҙең Баймаҡҡа ҡайтып төштөк, – тип хәтирәләргә бирелде Гөлсара Искәндәр ҡыҙы. – Икебеҙ ҙә йәшбеҙ, хәҙер инде юғары белемебеҙ бар: мин – биология, ул физика уҡытыусыһы. Райондың мәғариф бүлеге етәксеһе Әхиәр ағай Юламанов икебеҙҙе лә Түбә мәктәбенә ебәрҙе.\nШул саҡта, беҙҙе фотоға төшөрөргә тип, райондың фотохәбәрсеһе килгән, әммә тап итә алмаған. 1 сентябрҙә иһә Түбә мәктәбенә юлланған, тик барыбер таба алмаған, сөнки Белем көнө ялға тура килгәнлектән, алдан үткәрҙеләр ҙә, мин Иҫән ауылына киткәйнем. Шулай итеп, был фотохәбәрсе – буласаҡ ирем Рауил Байрамғолов – беҙҙе саҡ эҙләп тапты. Тапты ла мине үҙ янынан ҡабат ебәрмәне: сентябрҙә осраштыҡ, октябрҙә өйләнештек. Бына хәҙер 50 йыл бергәбеҙ.\n– Мин үҙем Мерәҫ ауылыныҡы, ғаиләлә туғыҙ бала үҫтек, – тип һүҙҙе дауам итте Рауил Бәҙретдин улы. – Армиянан ҡайтҡас, атай-әсәйем, улым, һиңә өйләнергә кәрәк, тип йыш әйтә башланы. Гөлсараға бер күреүҙән ғашиҡ булғас, ысынлап та, оҙаҡҡа һуҙмаҫҡа булдым, өйләнешәйек, тинем.\nРауил Бәҙретдин улы аҙаҡ оҙаҡ йылдар Баймаҡ ҡалаһында дәүләт инспекцияһында эшләй. Бындай ҡаҙаныштың нигеҙендә, әлбиттә, ҙур тырышлыҡ ята.\n– Ауыл хужалығы институтын тамамлап, район совхозында зоотехник булып эшләгән сағым ине, – тип хәтирәләрен дауам итте ағай. – Ирәндектә бесән әҙерләйбеҙ. Кис яландан ҡайтып киләбеҙ, мин, йәш кеше, тейәлгән йөк өҫтөндә. Хужалар иһә еңел машинала арттан килә, бер аҙ һуғып та алғандар. Юлда беҙҙе ҡапыл туҡтаттылар. Ҡараһаҡ, 1-се секретарь үҙе тора! “Ниңә уттай ҡыҙыу эш ваҡытында эсеп йөрөйһөгөҙ?” – тип хужаларҙы әрләп ташланы. Мине бесән башынан төшөрөп алды. “Ә һинән нишләп еҫ сыҡмай?” – тип һынаулы ҡарай үҙе. “Мин бит – ауыл малайы: эсмәйем”, – тим.\nБер нисә көндән райкомға саҡыртып алдылар. Барып ингәс тә 1-се секретарь: “Дәүләт инспекцияһына киләһең”, – тип белдерҙе. Шулай итеп, ауыл хужалығының аҙыҡ-түлек етештереү өлкәһендә инспектор булып эш башланым, унда 19 йыл хеҙмәт иттем, етәксе итеп үрләттеләр. Артабан Урал аръяғының дүрт районы буйынса дәүләт инспекторы булдым. Шулай итеп, был өлкәлә утыҙ йылға яҡын эшләп, хаҡлы ялға сыҡтым.\nТормошта төрлө мәлдәр була. Гел генә ҡыуанып йәшәү мөмкин түгел, ауырлыҡтарҙы ла күрһәтә яҙмыш тигәнең. Шул ҡыйынлыҡтарҙы еңеп сығырға күпме көс, таһыллыҡ, сабырлыҡ кәрәк! Ошо хаҡта уйлайым да әлеге ғаиләнең тормош йөгөн тартҡанда күпме көс түккәненә, һынауҙарҙы сабырлыҡ, тырышлыҡ менән генә еңеп сыҡҡанына инанам.\nҮҙ балалары кеүек ҡаранылар\nГөлсара Искәндәр ҡыҙы үҙ ғүмерен балалар уҡытыуға бағышланы, мәктәптә ҡырҡ йылдан ашыу биология һәм химия фәндәренән белем бирҙе. Ул минең дә уҡытыусым, класс етәксем булды. Баймаҡ мәктәп-интернатында хеҙмәт итеүгә утыҙ йылдан ашыу ғүмерен бағышлап, хаҡлы ялға сыҡты. Ундағы уҡытыусылар барыһы ла үҙ-үҙен аямай эшләне. Беҙ, әлбиттә, быны хәҙер генә, үҙебеҙ оло тормош юлына аяҡ баҫҡас ҡына аңланыҡ. Бик ғәҙел һәм үтә талапсан булды ул дәүер педагогтары. Барыбыҙға ла тигеҙ ҡаранылар.\nБер мәл Гөлсара апай өйөнән ап-аҡ селтәрле яҫтыҡ япмаларын алып килеп, мине Яңы йыл кисәһенә Ҡарһылыу итеп кейендерҙе. Баҡтиһәң, шунда 1-се урын алғанмын, китап бүләк иткәндәр икән. Быйыл ауылда шуны табып алдым, эсендә миңә бағышланған яҙыу ҙа бар...\nЭйе, уҡытыусыларыбыҙ беҙҙе үҙ балалары кеүек тәрбиәләне. Быны мәктәп-интернатта төрлө ваҡытта белем алған, дөйөм ятаҡ тормошон үткән һәр уҡыусы раҫлар. Класташтар менән осрашҡан һайын шул хаҡта һөйләп алабыҙ. Уҡытыусыларыбыҙға нимә генә тиһәк тә, ниҙәр генә бирһәк тә аҙ булыр кеүек. Хәҙер уларҙың күбеһе юҡ инде, яҡты донъянан берәм-берәм китә баралар... Мәүжиҙә Рахманғол ҡыҙы, Роза Сибәғәт ҡыҙы, Лотфиямал Нурикамал ҡыҙы, алыштырғыһыҙ тәрбиәсебеҙ Маргарита Ивановна...\nБөгөнгө мәғариф тармағы белгестәрҙе күрә белә: йәш уҡытыусылар һөнәри оҫталығын бер нисә йыл эсендә үк күрһәтеп өлгөрә, исемдәр ала. Ә беҙҙең остаздар бындай мөмкинлектән ситтә булды. Исем алам тип йөрөмәнеләр, баш баҫып эшләне лә эшләнеләр. Күпме йәш кешегә дөрөҫ юл күрһәтте улар! Гөлсара Йәнтүринаның да тормошта ҙур уңыш ҡаҙанған уҡыусылары бихисап. Күбеһе – химия һәм биология фәндәре кандидаты, докторы. Мәҫәлән, Йәлил Һөйөндөков, Әғләм Шәрипов, Рафаэль Сараев... Юғары уңыш ҡаҙанған, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусылары исемен алған химия һәм биология белгестәре Әлифә Ҡыҙрасова, Рәшиҙә Нәзирова, Сәриә Моратшина, Зәйтүнә Мөхәмәтйәрова, Алһыу Заманова һәм башҡалар. Ғөмүмән, илебеҙгә бихисап һөнәр эйәләре әҙерләгән педагог ул беҙҙең Гөлсара Искәндәр ҡыҙы.\n– Нисәмә йыл уҡытыусы булып эшләгән дәүерҙә әллә күпме мәктәп директоры алмашынды. Миңә алты етәксе менән эшләргә тура килде. Барыһы ла ихтирамға лайыҡ, – ти уҡытыусым.\nХәтеремдә, беҙ уҡыған саҡта мәктәп директоры Юнир Әҙеһәмов ине. Атай һымаҡ күрҙек үҙен. Беҙгә, етем балаларға, оло терәк булды ул. Тик остаздарыбыҙҙың үҙ иңенә шундай ҙур йөкләмә һалып та, тейешле баһа алмайынса үлеп китеүе йәнде өшөтә, әлбиттә. Баймаҡ мәктәп-интернатына, хәҙер инде лицей, күптән Юнир Әҙеһәмовтың исемен бирергә кәрәк ине лә...\nГөлсара Искәндәр ҡыҙы менән Рауил Бәҙретдин улы ике бала тәрбиәләп үҫтерҙе. Улдары Рәмил – эшҡыуар, егерме йыл инде бөтөн Урал аръяғы халҡын тауыҡ ите менән тәьмин итә, шулай уҡ шәхси ҡаҙ фермаһы ла бар. Ҡыҙҙары Гөлфирә иһә Башҡортостан дәүләт медицина университетын тамамлап, докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, әле БДУ-ның Сибай институтында эшләй. Ул – биология фәндәре докторы, профессор. “Балаларыбыҙ йөҙөбөҙгә ҡыҙыллыҡ килтермәне, Аллаға шөкөр, – ти бәхетле ата-әсә. – Беҙ уларҙы эштән ҡурҡмаҫҡа, хәләл көскә таянып йәшәргә өйрәттек”.\nЙорт һалған, тәүфиҡлы балалар үҫтергән, ағасын да ултыртҡан өлкәндәргә һоҡланып туйғыһыҙ. Ошондай ғаиләләрҙән өлгө алып, уларҙың тормош тәжрибәһенә, аҡылына таянып йәшәһәк ине.


Ауырлыҡта үткән бала саҡ » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Рубрикалар » Хәтер » Ауырлыҡта үткән бала саҡ\nИлдә дәһшәтле һуғыш барһа ла, уҡыуымды ташламаным, Юлыҡ ауылына 5-се класҡа барҙым. Унда Маһира исемле әбейҙең бер бүлмәһендә 14 ҡыҙ йәшәнек. Урындыҡта теҙелешеп ятып йоҡлайбыҙ. Бер ҙур, бер бәләкәй ҡыҙ алмашлап дежурлыҡ итәбеҙ. Бер саҡрым самаһы алыҫлыҡтағы йылғанан һыу ташыйбыҙ, ҡул бысҡыһы менән утын бысып, ярып, мейескә иртүк тороп яғып, бәләкәй суйындарға өйрә бешерергә ултыртып китәбеҙ. Мейестә утын янып бөткәс, башын ябабыҙ. Һәр аҙна һайын 9 – 10 саҡрым йәйәүләп ҡайтып, ике таба сөсө икмәк, бер шешә һөт, бер көрөшкә май йә ҡаймаҡ, бер аҙ ярма (үҙебеҙ бойҙайҙы төйөп, ҡул тирмәне менән тартабыҙ) алып киләбеҙ. Бер аҙналыҡ ризыҡ шул ине. Ә киләһе йылына, ашарға ризыҡ булмағас, 6-сы класҡа уҡырға бара алманым. Колхоз ашлыҡ бирмәй, бөтә иген һәм малсылыҡ продукцияһы фронт өсөн тапшырыла.\n1943 йылда яҙғы сәсеү эшенә сыҡтым. Әсәйем, бәләкәйһең, тиһә лә, үҙем ашау яғын йүнләрмен тип, көсләшеп барҙым. Унда эшселәргә 200 г һоло бирәләр ине. Шуны ашнаҡсы тартып, өйрә итеп бешерә, һәр кемгә берәр сүмес сыға. Бынан тыш, 1 литр ҡатыҡ бирәләр. Уныһын учетчик өйҙәрҙән йыйып алып килә. Мин пар ат менән ер тырматтым, иген үҫкәс, ҡыйын утаныҡ, бесән дә күбәләнем. Көҙ иген йыйыуҙа көлтә бәйләп, үгеҙ егеп, көлтә тейәп, эҫкерт ҡойҙоҡ. Көҙгө эштәр бөтөп, ауылға ҡайтҡас, ауыл советы рәйесе булып эшләгән еҙнәйем Мөхәммәт Таһиров, еңелерәк булыр тип, мине конторға йомошсо, почта таратыусы итеп эшкә алды. Ул эште еңел булды тип әйтә алмайым. Сөнки төнгө сәғәт 12-гә тиклем дежурлыҡ итәм, телефон аша фронтҡа повестка бирәләр, мисәт һуғылған әҙер ҡағыҙға фамилияларын яҙып, адресатҡа төн тимәй алып барып тапшырам. Өйгә инергә ҡыймай, бер ни тиклем урамда тапанып йөрөйөм әле. Шулай ҙа ҡағыҙҙы индереп тапшырам. Әсәләре, ҡатындары, балалары илаша башлаһа, улар менән ҡушылып илайым. Минең өсөн иң ауыры ҡайғылы “ҡара ҡағыҙ”ҙы тапшырыу ине, үҙемде ғәйепле тоя инем. 1943 йылдың көҙөнән 1944 йылдың яҙына тиклем эшләнем дә, күңел әрнеүҙәренә түҙә алмай, был эшемде ташланым. Яңы ауыл советы рәйесе Зөлхизә апай Ихсанова бик тынғыһыҙ булды, еңгәйҙәр көн буйы эштә, балалары ас-яланғас һыуыҡ өйҙә. Шуларҙы төндә һалым түләргә саҡырта ине. Халыҡ бик күп һалым түләй торғайны. 46 кг ит урынына һыйырының быҙауын бирә, 231 литр һөт йәки 9 кг 240 г иретелгән май, 100 йомортҡа, һарыҡтары булмаһа ла, 2-шәр кг йөн тапшыралар.\nАуылдаштарымдың хәсрәтенә ҡабат шаһит булырға теләмәйем, тип, рәйес, һин бит өйрәнгәнһең, тип ебәргеһе килмәһә лә, эштән сыҡтым. Рәйес, иң тәүге вербовка менән һине ебәрәм, тигәйне. Һүҙендә торҙо – 1944 йылда баҫыу эштәре бөтөп, ауылға ҡайтҡас, миңә ФЗО-ға повестка бирҙе. Ҡайҙа булһа ла тырышып эшләрмен, тик һуғыш ҡына бөтһөн, тип сығып киттем. 10 ҡыҙ, шатланып, ФЗО-ға барыу өсөн колхоз биргән 3 – 4 кг бойҙайҙы ҡурып тартып, талҡан әҙерләп алдыҡ. Мөхәммәт олатай Биктимеров пар ат менән Баймаҡҡа, унан Магнитогорскиға алып барып, беҙҙе Удмуртиянан килгән мастерға тапшырып, ҡайтып китте. Поезға ултырып Свердловскиға килдек, артабан беҙҙе алып китергә тейешле составты көтөп, бер аҙна самаһы торҙоҡ. Баймаҡтан барыһы 85 үҫмер егет һәм ҡыҙ инек, Ижевскиҙа өлкәнерәктәрҙе алып ҡалдылар, беҙ ары киттек. Игра станцияһында тағы күпмелер кешене алып ҡалдылар. Бара торғас, сират беҙгә лә етте. Поездан төшөп ҡалғас, баракка алып киттеләр. Унда аҫлы-өҫлө таҡталарҙан урын әҙерләнгәйне. Түшәк-мендәр таратып бирҙеләр һәм ашханала ашап алғандан һуң, урын йәйеп, йоҡларға яттыҡ. Ятҡайныҡ ҡына, бүрәнә тейәргә алып сыҡтылар. Шулай итеп, беҙҙең ФЗО-ла уҡыу башланды. Таң менән ашханаға барып (уныһы бер бәләкәй генә өй) сейле-бешле икмәк менән кәбеҫтә ашы ашап алабыҙ ҙа, 5 – 6 саҡрым йәйәүләп диләнкәгә китәбеҙ. Унда йыуан-йыуан шыршыларҙың төбөн көрәп, ҡул бысҡыһы менән бысып йығабыҙ, ботарлап, метрлап арҡыры бысып, ботағын үртәйбеҙ. Ҡарҙа тубыҡланып ултырып бысып, көн буйына һыу ҙа эсмәй, арып-талып, һыуланып ҡайтабыҙ. Ҡайтҡас, тағы шул 200 г икмәк һәм кәбеҫтә ашы менән туҡланабыҙ. Барак тимер мейес менән йылытыла ине, өҫ-аяҡ кейемдәребеҙ яҡшылап кипмәй ҙә ҡала.\nБыл станцияла бер ай булдыҡ та, диләнкә бөткәс, Андрейшура тигән ауылға алып килделәр. Унда өсәр, дүртәр ҡыҙҙы удмурт ғаиләләренә бүлеп урынлаштырҙылар. Шунда һәндерәлә йоҡлап сығабыҙ. Иртән торғас, кәбеҫтә ашына 400 г сейле-бешле икмәк ҡушып тамаҡ ялғап, 5 – 6 саҡрым алыҫлыҡтағы станцияға утын тейәргә китәбеҙ. Өс кешегә бер вагон, көнөнә 36 кубометр утын тейәйбеҙ. Көнө буйы бер тәғәм ризыҡ ҡапмай эшләйбеҙ. Киске сәғәт 6-ларҙа ҡайтып ашайбыҙ ҙа, өйҙәргә таралышабыҙ. Өҫ кейемебеҙ кипмәй ҙә ҡала. Быймаларыбыҙ тишелгәс, сабата биргәйнеләр, шуны ҡатлап кейәбеҙ. 11 ғинуарҙа 15 йәшем тулды, тигәс, мастер, исемлектә 15 йәштәгеләр юҡ, иң бәләкәйенә 17 йәш, тине. Ауылда мине ФЗО-ға ебәреү өсөн ике йәш өҫтәп яҙғандар икән.\nАпрель бөткәнсе алты ай эшләнек тә, мастер Магнитогорскиға тиклем оҙатып ҡуйҙы. Килеп төшһәк, 10 см ҡалынлығында ҡар яуған, ә беҙ, сабаталарыбыҙҙы тәҙрәнән ырғытып киткәйнек, йәнәһе лә, улай ҡайтырға оялабыҙ. Ойоҡсан бәләкәй Магнитҡа киттек, шунда таң аттырҙыҡ та, иртәгәһенә “Йәнгел” совхозына килеп, бер өйгә урынлаштыҡ. Унда әрем һымаҡ эре үләндәр яғып төн үткәреп, таң менән Түбә ҡасабаһында саҡ фатир табып, йоҡлап сыҡтыҡ. Унан Таулыҡай ауылына килеп төн үткәрҙек. Бөтә ерҙә аслыҡ, яланғаслыҡ, шуға ҡарамаҫтан, халыҡ булған ризығы менән бүлеште. Шулай итеп, 1945 йылдың 5 майында өйөбөҙгә ҡайтып йығылдыҡ. Аяҡтарым шешеп, тышҡа имгәкләп сыға инем. Еңеү көнөн түшәктә ҡаршыланым, ике ай буйы ауырып яттым. Әсәйем тәрбиәһе арҡаһында ғына һауығып, колхозға эшкә сыҡтым.\nУдмурт АССР-ына эшкә беҙ Баймаҡ районынан бөтәһе 80 – 85 кеше барҙыҡ. Беренсе Этҡол, Буранбай, Сыңғыҙ, Шырмай, Таулыҡай, Юлыҡ, Ишбирҙе, Йылым, Иҫке Сибай, Йомаш ауылдарынан ине. Минең шул осорҙа эшләгән ике йылым хеҙмәт кенәгәһенә индерелмәгән, сөнки йәшең тулмай, тинеләр. Ә эшләгән ваҡытта бер ҙә йәште тикшермәнеләр. Мин Еңеүгә өлөш индергәнемә үкенмәйем. Иң үкенеслеһе: район архивында был турала бер яҙма ла һаҡланмаған. Һөҙөмтәлә “Тыл ветераны” тигән китапҡа ла инмәгәнмен. Ауыл советының ентекле эшләмәүенән киләлер был. Һуғыш осоронда һыйырҙарын алып, 3 – 4 балаһы менән ҡырға күсеп сығып яҙҙан көҙгә тиклем эшләгән апай-еңгәйҙәр, оло йәштәге бабайҙар һәм үҫмер ҡыҙҙарҙың күбеһе исемлеккә инмәгән. Ә, эшләмәгәндәр, киреһенсә, индерелгән. Минең тормош иптәшем Рәүеф Абдуллин да 11 йәштән ололар менән бер рәттән эшләгән, ә исемлектә юҡ. Бәлки, киләсәктә бала ғына көйө алыҫҡа эшкә ебәрелгәндәр һәм ауыр эштә эшләгәндәрҙе лә яҙып сығырҙар, тип өмөтләнәм. Һуғыштан һуңғы ауырлыҡтарҙы ла үҙ иңебеҙҙә күтәрҙек. Һуғыш бөттө лә, тормош ҡапыл ғына үҙгәреп китмәне бит. Хеҙмәт хаҡына “таяҡ” (трудодень) яҙалар ҙа, йыл аҙағына уны ла һыҙалар (списать итәләр), сөнки колхоздың мөмкинлеге юҡ ине. Ә эшләгәндәргә ҡырҙа 500 г һоло йәки арпа бирәләр, хатта соя оно ла бирҙеләр. Ас-яланғас булһа ла, кешеләр бик тырыш, эшһөйәр, изге күңелле, татыу булды. 1953 йылдан хеҙмәт хаҡы түләй башланылар. Һуңғы йылдарҙа һатыусы булып эшләп, 1981 йылда хаҡлы ялға сыҡтым. “Хеҙмәт ветераны”, “Әсәлек даны” һәм башҡа миҙалдарым, Маҡтау ҡығыҙҙарым бар. Бала саҡта ауыр эш эшләү эҙемтәһеҙ үтмәне, хәҙер 2-се төркөм инвалидымын, ҡултыҡ таяғына таянып йөрөйөм. Хөкүмәткә рәхмәт, пенсияны ваҡытында биреп тора. Бар теләгем – йәш быуын кескәй ҡулдары менән ауыр хеҙмәттә еңеү килтергән өлкән быуын кешеләрен онотмай, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп, уларҙан өлгө алып йәшәһен ине.\nСығыу ваҡыты 23-01-2015, 13:25 | Ҡаранылар: 783


Башҡортостандың 12 районында уҡыусыларҙың бер өлөшө дистанцион уҡыуға күсерелә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n12:08, 22 сентября 2021 Йәмғиәт\nБашҡортостанда 12 райондың ҡайһы бер мәктәптәрендә дистанцион уҡытыу ойошторола. Республика Мәғариф министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, 22-23 сентябрҙән Әбйәлил, Балтас, Бәләбәй, Белорет, Бишбүләк, Бүздәк, Бөрйән, Ғафури, Шишмә, Мишкә, Стәрлебаш, Яңауыл райондарының 5-се, 6-сы, 7-се, 8-се, 10-сы класс уҡыусылары 14 көнгә дистанцион уҡыуға күсерелә.\n«Әлеге сара балаларҙың респиратор инфекциялары, шул иҫәптән һанап үтелгән райондарҙа яңы коронавирус инфекцияһы менән ауырыу күрһәткестәренең юғары булыуына бәйле ҡабул ителде, — тип белдерҙеләр ведомствола. — Һәр мәктәптә санитар-эпидемиологик хәлде иҫәпкә алып, коронавирус инфекцияһының таралыуын иҫкәртеүгә йүнәлтелгән сараларҙы ойоштороу буйынса муниципаль оператив штаб ҡарар ҡабул итергә тейеш».\nБалаларҙың льготалы категорияһына дистанцион уҡыу осоронда аҙыҡ-түлек йыйылмаһын таратыу ойошторола, тип хәбәр иттеләр Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығынан.\nТеги: уҡыусылар, Мәғариф министрлығы


09:45, 19 июль 2018 версияһы\n21 байт өҫтәлгән , 3 года назад\n09:41, 19 июль 2018 версияһы (төҙәтеү)\n09:45, 19 июль 2018 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға)\n[] йылдың июлендә Стәрлетамаҡты аҡ чехтар менән казактар баҫып ала. Тирә-яҡтағы урмандарҙа большевиктар партизан отрядтары ойоштора. Аҡтар Әлимғоловтың был ваҡытта Ҡамбулат ауылында йәшәгән ғаиләһен юҡ итеү менән янап, уның урмандан сығыуын талап итә. Төрмәлә оҙайлы һорау алыу, язалауҙарҙан һуң Стәрлетамаҡтың реввоенкомитет ағзалары менән бергә, аҡтар уны [] йылдың 27 — 28 сентябрендә Өфө трактының 5-се километрында атып үлтерә. Был турала аҡтар ҡаланан сигенгәс, төнгө ҡараңғылыҡтан файҙаланып, яралы килеш атылыуҙан ҡотолоп ҡалған Фазыл (Әбделфазыл) Шәмсетдинов һөйләй<refhttpsref>https://www.rutraveller.ru › ..sterlya.info › Стерлитамак › Места Стерлитамак>История</ref>.\nСтәрлетамаҡ ҡалаһы һәм тирә-яғында контрразведка айырыуса Совет власы эшмәкәрҙәренә һәм активистарына аяуһыҙ була, сөнки уның начальнигы - ағас һатыу менән шөғөлләнгән бай эшҡыуар улы Александр Никитич Пылаев яңы власть яҡлыларҙы тамырынан ҡороторға һүҙ бирә. Стәрлетамаҡ төрмәһендә 1918 йылдың сентябрь аҙағында атылырға тейешле тотҡондар һаҡсыларҙы ҡоралһыҙландырып ҡаса, Пылаевтың йыртҡыслыҡтары тураһында улар һөйләй. Көн дә тотҡондарҙы Пылаев янына алып киләләр, яланғас кешеләрҙең башына Пылаевтың бер яраны, аяғына икенсе яраны ултыра, палач ҡайыш ҡамсы менән тотҡондоң тәне телгеләнгәнсе туҡмай<ref>gorod-na-sterle.ru/2008/10/12/baloven-bedy/</ref>. Арыҫланбәк Әлимғолов та ошондай ҡаты язалауҙарға дусар ителә. Ҡатыны Фатима Ниғмәтйән ҡыҙының ҡустыһы Насирйән (Аллағыуат ауылынан) еҙнәһенә алмаш кейем, ашанды, яраларына һөртөргә шифалы майҙар алып килә. Тик быларҙың береһен дә тотҡонға бирергә рөхсәт итмәйҙәр. Совет власы яҡлыларҙы атыу октябрь айында ла бара. Был эштәрҙе урындағы контрразведка һәм чехословак корпусы һалдаттары башҡара.\nhttps://ba.wikipedia.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/820623 ҡабул ителгән


Йәй. Эҫе. Республикала йәшәүселәрҙең күп өлөшө йәйге ҡояш һә м уға бәйле башҡа рәхәтлектәр менән файҙалана, ял итә. Энерг етика һәм торлаҡ - коммуналь өлкәлә эшләүселәр өсөн дә ҡыҙыу мәл, әммә сәбәбе и кенселә - улар алда торған йылытыу сезонына әҙерләнә. Санаңды йәй әҙер лә тигән кеүек, йылытыу селтәрҙәрен дә йәй көнө тәртипкә һалырға кәрә клеге билдәле. Көҙҙөң һиҙҙермәй генә килеп етә торған ғәҙәте\nРеспублика халҡы көҙөн һәм ҡышын өшөмәҫме Ошо көндәрҙә Б Р Хөкүмәте Премьер - министры урынбаҫары, БР иҡтисади үҫеш һ әм сәнәғәт министры Николай Пучнин етәкселегендә энергетика хужалығы, торлаҡ - к оммуналь һәм социаль тәғәйенләнеш объекттарын 2005 - 06 йылд ың көҙгө һәм ҡышҡы осорона әҙерләү эштәрен ойоштороу буйынса үткән комиссия улт ырышында\nһүҙ ошо турала барҙы.\nЮҡ, өшөмәйәсәк! Ҡышҡа әҙерлек план буйынса бара, тип белд ерҙе БР торлаҡ - коммуналь хужалыҡ министры вазифаһын башҡарыусы Юри й\nКислицын. Торлаҡ фонды, йылытыу һәм һыу үткәреү селтәрҙәре,\nмахсус йыйыу машиналары 70 процентҡа, ҡаҙанлыҡтар - 63 процентҡа әҙ ер.\nЙылы һыуҙы туҡтаттылар тип борсолмағыҙ, граждандар. Ҡышын\nике көн йылы һыуһыҙ ултырғансы, йәйен бер аҙна ремонтҡа түҙергә. Иҫ кәртеү маҡсаттарында быйыл йәй торлаҡ - коммуналь өлкә хеҙмәткәрҙәр е 43 километр иҫке йылытыу селтәрҙәрен (пландың 64 проценты) һәм\n52 километр һыу үткәреү селтәрен ( 68 процент) алмаштырған да и нде.\nҠаҙанлыҡтар өсөн яғыулыҡ та әҙер тип әйтергә була (планды ң 90 проценты). Ҡаҙанлыҡ һәм йылылыҡ һәм һыу менән тәьмин ит еү системаһында ла төҙөү\nһәм реконструкция эштәре үткәрелә. Дөйөм алғанда, Башҡортос тан Республикаһының ҡала һәм райондарында ҡышҡа йылдам әҙерлек а лып барыла. Әҙерлек план буйынса барғас, ҡыш та үҙ ваҡытында кил ә ала, йылылыҡ селтәрҙәре уны ҡайнар ҡосаҡлап ҡаршылаясаҡ.