ДОНЪЯ ЯҢЫЛЫҠТАРЫ - 10.01.2017\nРәсәй Юстиция министрлығы бурыслының берҙән-бер торлағын әйләнешкә алыу тураһында закон проектын әҙерләй. Документ әлегә йәмәғәт тыңлауҙарын үтә. Закон проектында бурыслы мөлкәтенең уға һәм ғаиләһенә законда ҡаралған квадрат метрҙарҙыҡынан хаҡы ике тапҡыр ҡиммәт булған осраҡта, берҙән-бер торлаҡты кредитор иҫәбенә тартып алыу мөмкинлеге билдәләнә.\nРәсәйҙә дәүләт милли сәйәсәтен ғәмәлгә ашырыуға 26 миллиард һум аҡса бүленә. Ил хөкүмәте премьер-министры Дмитрий Медведев 2025 йылға тиклем иҫәпләнгән программаны раҫланы. Документ милләт-ара татыулыҡты һәм дөйөм гражданлыҡ ҡиммәттәрен нығытыу, илебеҙҙә йәшәүсе барлыҡ халыҡтарҙың милли төрлөлөгөн һаҡлап ҡалыуҙы маҡсат итеп ҡуя.\nВенесуэла парламенты президент Николас Мадуроның отставкаһы өсөн тауыш бирҙе. Илдә әле тәрән иҡтисади көрсөк күҙәтелә. 2015 йылдан бирле Закондар сығарыу һәм башҡарма власть органдары араһында низағ дауам итә. Тауыш биреүҙә президент сәйәсәтен тәнҡитләүселәр өҫтөнлөк итһә лә, уның һөҙөмтәһе хоҡуҡи көскә эйә түгел, дәүләт башлығы булып Николас Мадуро ҡала тип хәбәр итә Эль Комерцио телеканалы.\nБөгөн Ҡабул ҡалаһындағы ике шартлау өсөн яуаплылыҡты Талибан радикаль хәрәкәте үҙ өҫтөнә алды. Террор ғәмәлдәре Рәсәй илселеге урынлашҡан районда башҡарылды. Уның Афғанстан именлек хеҙмәте вәкилдәренә ҡаршы ойошторолоуы билдәле. Һәләк булыусылар тураһында мәғлүмәт юҡ.\nБөйөк Британияның сит ил эштәре министры Борис Джонсон Ҡушма Штаттар конгрессмендары осрашыуҙа Рәсәйҙән ҡарасҡы яһау сәйәсәтен туҡтатыу мөһим тип билдәләне. Уның фекеренсә, беҙҙең ил менән һөҙөмтәле хеҙмәттәшлек итеү файҙалыраҡ. Бер нисә ай элек Британия сит ил эштәре министрының Сүриәләге Рәсәй сәйәсәтен ҡаты тәнҡит утына тотоусыларҙың береһе булды. Уның ҡарашы ҡырҡа үҙгәреү сәбәптәре әлегә билдәһеҙ.


Ҡояш пирамидаһы — Башҡорт Википедияһы\nҠояш пирамидаһы — Мезоамерикала һәм Теотиуакан ҡалаһында иң ҙур төҙөлгән ҡоролма. Ул Серро-Гордо тауы күләгәһендә Ай пирамидаһы һәм Цитадель араһында Үлеләр Һуҡмағында урынлашҡан һәм ҙур храм комплексының өлөшө булып тора. Пирамида Мексиканың баш ҡалаһы Мехиконың төньяҡ-көнсығышында 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Паримида бейеклеге 64,01 метр (200 фут).\n2 Пирамиданың төҙөлөшө һәм ориентацияһы\nҠояш пирамидаһы исемен XIII быуатта ташландыҡ булған Теотиуакан урынына күсеп килгән ацтектар биргән. Улар йыһанды көс менән байытыу өсөн ошо урында аллалар йыйылған тип уйлаған. Теотиуакан атамаһы «кешеләр аллаға әйләнгән урын» тигәнде аңлата. Теотиуакан кешеләре пирамиданы нисек атағаны билдәһеҙ.\nПирамиданың төҙөлөшө һәм ориентацияһыҮҙгәртергә\nПирамида ике кимәлдән тора. Беренсе ҡаты яҡынса Б. Э.Т 100 йылда төҙөлгән һәм Египет Гизаһындағы Хеопс пирамидаһынан нигеҙе ни бары 3 %-ҡа бәләкәйерәк. Нигеҙе 225×225 м, ә бейеклеге 64 м. Был, Египеттағы Хеопс пирамидаһынан һәм Мексикалағы Чолулу пирамидаһынан ҡалышып, ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө пирамида булып тора. Икенсе ҡатында III быуатта төҙөлгән миһрап (алтарь) ҡуйылған булған, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған. Пирамиданың түбәһендәге храм тәбиғи рәүештә йәки кеше тарафынан емерелеүе ниндәй аллаға бағышлап төҙөлгән икәнен белдертмәй.\n1906 йылда президент Порфирио Диас указы буйынса пирамиданы тикшереү башлана. Мексиканың Колумбҡа тиклем осорон өйрәнеү һәм Мексиканың 100 йыллыҡ бойондороҡһоҙлоғон билдәләү маҡсат итеп ҡуйыла.\n1971 йылғы ҡаҙыу эштәре барышында пирамида аҫтында яһалма туннель булыуы асыҡлана. Тунелль пирамида уртаһында 6 метр тәрәнлектәге «мәмерйә» менән тоташҡан. Быға тиклем туннель лава ағымы барлыҡҡа килтергән тәбиғи туннель тип иҫәпләнгән булһа, ҡаҙыу эштәре туннельдең яһалма булыуын иҫбатлай.\nПирамиданың эсендә һәм тирә яғында бер нисә артефакт табыла. Обсидиан (вулкандан барлыҡҡа килгән быяла) уҡ баштары һәм кеше фигуралары күрше Ай пирамидаһында һәм Ҡанатлы Йылан храмында табыла. Пирамиданың мөйөштәрендә ерләнгән балалар мәйете табыла, балалар ҡорбанға килтерелгән тип иҫәпләнә.\nҠояш пирамидаһы һәм Үлеләр Һуҡмағына Ай пирамидаһынан күренеш\n↑ Rene Millon, Bruce Drewitt Earlier Structures within the Pyramid of the Sun at Teotihuacάn (англ.\n↑ World Mysteries — Mystic Places: Teotihuacan, history, photos, astronomical alignment 2015 йылдың 9 июль көнөндә архивланған.\n↑ Mexique : Teotihuacán — Pyramide du Soleil\n↑ Hans-Joachim Löwer. Ruinenstadt Teotihuacán: Gräbersuche in der Stadt der Menschenopfer, Spiegel Online (05.11.2006).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡояш_пирамидаһы&oldid=1065615 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 30 август 2021 в 04:13\nБыл бит һуңғы тапҡыр 04:13 30 август 2021 үҙгәртелгән.


Инфоурок / Другое / Конспекты / Разработка урока на тему " Правописание числительных" (6 класс)\nНордовка урта мәктәбе\nУҡытыусы : Ә.Р.Мәүлеҡолова\nТема: Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы.\nМаҡсат:1.Һан темаһы буйынса алған белемдәрен камиллаштырыу;\nһандарҙы дөрөҫ яҙырға өйрәтеү;\n2.Һандарҙы телмәр стилендә дөрөҫ ҡулланыу һәм дөрөҫ яҙыу\n3.Туған телгә, тәбиғәткә һөйөү һәм һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.\nЙыһазландырыу: мультимедиа, компьютер , “маршрут биттәре”, ҡабатлау өсөн терәк схема, дәреслек\nII. Дәрестең маҡсаты, темаһы менән таныштырыу.\nIII. Дәфтәрҙәргә числоны, теманы яҙыу.\nIV. “Телефон ” уйыны\nV. Ребус сисеү\nVI. Һандар темаһы буйынса ҡабатлау (1-се консультантты осратыу)\nVII. Яңы тема өҫтөндә эш\n1)Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы (2-се консультант менән әңгәмә)\n2) ) Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы буйынса ҡағиҙә сығарыу\nX. “Маршрут биттәр”е тултырыу (Үҙ аллы эш)\nX I. “Ижади юл” уйыны (Мәҡәлдәрҙең икенсе яртыһын әйтеп\nX II. “Йәш сәсәндәр ” туҡталышы (ҡобайыр яҙыу)\nXIII. Күңелле Математик мәсьәләләр сисеү\nXV. Өйгә эш биреү\n- Һаумыһығыҙ ҡәҙерле уҡыусылар, ҡунаҡтар!\nБеҙ инде әҙер хәҙер.\nБөгөнгө дәресебеҙҙә һеҙҙең көләс, мөләйем йөҙҙәрегеҙҙе күреүемә мин бик шатмын.\nДәрестең маҡсаты, темаһы менән таныштырыу, сәйәхәткә саҡырыу.\nҘур фантазәрҙар икәнегеҙҙе белеп, мин һеҙҙе бөгөн сәйәхәткә саҡырмаҡсымын. Сәйәхәтебеҙ ябай түгел, ә үҙенсәлекле. Ул беҙҙе Морфология илендәге бер ҡаласыҡ менән таныштырасаҡ.\nБалалар, һеҙ нисек уйлайһығыҙ, нимә ул сәйәхәт? (Сәйәхәт ул ҡайҙалыр булһа барыу)\nЭйе, сәйәхәт – ул күңел асыу йәки белем алыу маҡсаты менән ҡайҙалыр булһа барыу.\nӘ бөгөнгө сәйәхәтебеҙҙең маҡсаты ниндәй икән: белем алыумы, әллә күңел асыумы? (Белем алыу)\nДөрөҫ, маҡсатыбыҙ – белем алыу. Ҡаласыҡ кешеләренең закондарынһәм ҡағиҙәләрен өйрәнеү. Шул уҡ ваҡытта үткән дәрестәрҙә алған белемдәрҙе системалаштырыу ҙа.\nНиндәй ҡаласыҡ тураһында һүҙ бара икән, һеҙ нисек уйлайһығыҙ?(Һандар иленә)\nДөрөҫ, әлбиттә Һандар ҡалаһы. Тимәк, беҙ сәйәхәтебеҙҙә һандарҙың дөрөҫ яҙылыуын өйрәнеүҙе маҡсат итеп ҡуябыҙ.\nДәфтәрҙәргә числоны, теманы яҙыу.\nДәфтәрҙәргә числоны яҙыр өсөн дежур уҡыусының ярҙамы кәрәк булыр.\nКем бөгөн дежур? Бөгөн нисәнсе число?\nРәхмәт.Барыбыҙ ҙа дәфтәргә числоны, теманы яҙып ҡуяйыҡ.\nЕгерме өсөнсө декабрь, йома.\nӘлбиттә, ҡунаҡҡа барыр булғас, балалар, беҙ алдан килеүебеҙҙе хәбәр итеп , телефондан шылтыратырға тейешбеҙ. Ә телефон номерын белер өсөн киләһе эште башҡарырға кәрәк булыр.\nБеренсе баганала бирелгән һүҙбәйләнештәрҙә һандарҙы табып, төркөмсәләрен билдәләгеҙ һәм нөктәләр урынына асҡысты ҡуйығыҙ. өҫтән аҫҡа уҡыһағыҙ телефон номерын белерһегеҙ. (Уҡыусылар эште башҡара)\n- Ниндәй номер барлыҡҡа килде? (23-41-65)\n-Афарин. Бына ниндәй номер икән. Килеүебеҙ тураһында хәбәр иттек.\n1) -Бына беҙ ҡала ҡапҡаһы янына килеп тә еттек. Ҡалаға үтер өсөн ребус сисергә кәрәк. Балалар, ребусты сисәбеҙме? (...)\nРебуста нимә тип яҙылған? (Бер ағас ҡырҡһаң, икене ултырт).\nДөрөҫ, балалар, был башҡорт халыҡ мәҡәле. Ошо матур һүҙҙәрҙе дәфтәрҙәребеҙгә яҙып китәйек әле.(Уҡыусылар мәҡәлде дәфтәрҙәргә яҙалар).\n2) Мәҡәл өҫтөндә эш.\n- Балалар, мәғәнәһен һеҙ нисек аңлайһығыҙ?(...)\n- Дөрөҫ. Бөгөнгө көндә экологик проблемаларҙың береһе – ул урмандарҙы һаҡлап ҡалыу. Ерҙә йәшәүсе һәр кешенең изге бурысы. Һеҙ нисек уйлайһығыҙ, урманды һаҡлауҙа беҙ нимә эшләй алабыҙ һуң? (...)\n- Мәҡәлдә һандар бармы? Ниндәй төркөмсәгә ҡарай? (Төп һандар)\nБына беҙгә ҡаланы күрһәтеүсе дуҫтарыбыҙ менән танышырға ла ваҡыт етте.\nҺандар темаһы буйынса ҡабатлау (1-се экскурсоводты осратыу)\nТаҡтаға күҙ һалайыҡ әле, унда - Һан ҡаласығының картаһы.\nУлар беҙҙе үҙҙәренең ҡалалары менән таныштырып үтер. Һеҙ иғтибар менән тыңлап ултырығыҙ, осраған һәр һанды дәфтәрҙәрегеҙгә яҙып ҡуйығыҙ. Рәхим итегеҙ.\nБеҙҙең ҡала Һандар ҡалаһы тип атала. Унда ике киң проспект: төп һәм рәт һандары проспекттары. Төп һандар проспектының һул яғында иң күп халыҡ йәшәй. Урамдың биҙәге булып ҡырҡ рауза, туҡһан хризантема һәм йөҙ тюльпан үҫкән клумбалар тора. Төп һандар проспектының күршеһе – Кәсер һандар урамы. Был урамда бөтә өйҙәр ҙә ике ҡатлы. Яҡында ғына Йыйыу һандары урамы урынлашҡан. Был урамда йәшәүселәр бик татыу. Сәскәләр үҫкән ерҙә ялғауҙар фонтаны бар. Бында бигерәк тә рәт һәм бүлем һандары килергә ярата.\nҺүҙҙе 2-се экскурсоводҡа бирәйек.\nӘгәр Рәт һандары проспекты буйлап атлаһаҡ, ундағы тәртипкә хайран ҡалабыҙ. Һәр өй үҙенсәлекле. Был проспектта иң ҡарт урам – Ҡушма һандар урамы. Ул бер мең ике йөҙ егерме беренсе йылда барлыҡҡа килә. Бында йәшәүселәр бик йөрөргә яратмайҙар, ләкин иң һуңғы өйҙә йәшәүселәр генә фонтанға барып ялғау алып ҡайта. Ә Сама һандары урамында йәшәүселәр һәр ваҡыт үҙҙәре менән һыҙыҡ йөрөтә. Ябай һандар урамында йәшәүселәр яңғыҙ йәшәйҙәр. Ҡала ситендә зәңгәр таҫма кеүек Һөйләм йылғаһы аға.\nБеҙҙең ҡалаға рәхим итегеҙ!\n- Экскурсоводтарға ҙур рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ. Ә класс ниндәй һандарҙы яҙҙы икән? (ике, ҡырҡ, туҡһан, йөҙ, бер мең ике йөҙ егерме беренсе )\nӘ хәҙер, 2-се экскурсоводтың һөйләгәнен иҫкә төшөрөп, картаға иғтибар менә ҡарап, ҡалала ниндәй ҡағиҙәләр барлығын әйтеп ҡарайыҡ әле. (…)\n2) Һандарҙың дөрөҫ яҙылышы буйынса ҡағиҙә сығарыу\n1) Сама һандары, арауыҡты күрһәтеүсе һандар һыҙыҡ аша яҙыла.\nМәҫәлән, 2-3 кеше, 4-5 көн\n2) Рәт һәм бүлем һандары ялғау ҡабул итһә һыҙыҡса аша яҙыла: 5-се\nпарта, 2-шәр бала;\n3) һандар килеш ялғауы ҡабул итһә, ялғау һыҙыҡса аша яҙыла;\n4) ҡушма һандарҙа һуңғы һүҙгә генә ялғау ҡушыла: егерме бишенсе\n5) датаны белдереүсе һандарҙа ялғауҙар менән уҡылһа ла, яҙғанда\nСәйәхәт итеп арып та киткәнһегеҙҙер, әйҙәгеҙ ял итеп алайыҡ..\nҺул күҙеңде ҡыҫып ал.\nКүк офоҡҡа күҙеңде һал.\nБер минутҡа йоҡлап ал.\nБына шулай була ял\nҠалала аҙашмаҫҡа беҙгә үткән дәрестәрҙә алған белемдәребеҙ ярҙамға килер. Ҡабатлап үтәйек әле.\n- Һандарҙы башҡа һүҙ төркөмдәренән нисек айырып була? (морфологик үҙенсәлектәре менән. Уларҙы һан йәки цифра ярҙамында яҙып була).\n- Һандар ниндәй ике төргә бүленә? (ябай, ҡушма)\n- Ябай һандар ҡушма һандарҙан нимәһе менә айырыла? Миҫалдар килтереп ҡарайыҡ әле. (…)\n- Артабан беҙгә “маршрут бит”тәре тултырырға кәрәк. Карточкаларҙа яҙылған һандарҙы төркөмсәләр менән үҙгәртергә.\n-Ә хәҙер үҙенең “маршрут бит”ен ...... уҡып күрһәтә. (1-2 уҡыусының эшен тыңлау)\n- Артабанғы юлыбыҙ “ижади юл” тип атала. Мин һеҙгә мәҡәлдең тәүге өлөшөн әйтәм, ә һеҙ икенсе яртыһын ҡушып дәфтәрҙәрегеҙгә яҙығыҙ.\nУҡығандың теле ….(икәү)\nҠурҡҡандың күҙе …. була. (дүрт)\nЕгәрленең ҡулы … (ете)\nБатыр бер үлә, ҡурҡаҡ … (мең) үлә.\nЕте ҡат үлсә, …(бер) ҡат киҫ.\n- Кем ниндәй һан өҫтәп яҙҙы икән? Уҡып күрһәтегеҙ әле.\nБалалар, сәйәхәтебеҙҙең һуңғы туҡталышына ла килеп еттек. Ул “Йәш сәсәндәр ” тип атала. Әйҙәгеҙ бергәләп ҡобайыр яҙып ҡарайыҡ. Мин беренсе юлын әйтәм, һеҙ әйтеп бөтөгөҙ\n(Бишле алһаң, шул яҡшы)\n(Илең булһа, шул яҡшы)\n(Өйөң булһа, шул яҡшы)\n(Дуҫың булһа, шул яҡшы)\n(Белемең булһа, шул яҡшы)\nАй, афарин. Ҡобайырыбыҙ ниндәй эстәлекле булды.\nСәйәхәтебеҙ аҙағына ла етте. Оҡшанымы?\nҺан ҡалаһында ниндә урамдар барлығын белдек?\nӘ ниндәй ҡағиҙәләр тураһында ишеттек?\nҺандар ҡулланып, бер хайуан тураһында яҙып килергә.\nДәрестә ҡатнашып ултырғанығыҙ өсөн рәхмәт. Бөтәгеҙҙе лә яҡынлашып килгән Яңы йыл менән ҡотлайым. Уңыштар юлдаш булһын һеҙгә! Ә дәрестә актив ҡатнашҡан уҡыусыларыбыҙға “бишле” билдәләре ҡуяйыҡ.\nНомер материала: ДВ-143936


Баймаҡ районының Төркмән, Аҡморон, Ҡуянтау, Иҫке Сибай ауылдарында 20-нән ашыу күп фатирлы йорт автономлы газ менән йылытыла башланы\nШәхси йылытыуға күсеү артыҡ сығымдарҙан арындырҙы тип һөйөнә Иҫке Сибай ауылының Ленин урамында йәшәүселәр.\nЙылы фатир, эҫе душ менән ҡулланыу, газ плитәһендә тәмле аш һыу әҙерләү хәҙер Миңзәлә Байрамғолова өсөн бер ни түгел. Автономлы йылтыу селтәре менән ҡулланыуҙарына һөйөнөп бөтә алмай. Элек стеналар дымлылыҡтан ҡараға ҡапланһа хәҙер инде ул проблемалар артта ҡалған, төҙрә төптәрендә гөлдәр үҫеп, матур сәскәләр ата.\nБыға тиклем йорттар үҙәк йылылыҡ селтәренә тоташтырылған булған. Был үҙ сиратында хужаларға бер ни тиклем мәшәҡәттәр булдырған. Йә торбалар туңған, йә фатирға йылы килеп етмәгән. Хәҙер хәл бөтөнләй икенсе. Һәр фатир ике контурлы автономлы газ ҡаҙанлығы менән йыһазландырылған. Йорт хужалары крандағы һыуҙың, йылытыу торбаларының температураһын үҙе контролдә тота ала. Ә иң мөһиме артыҡ түләүҙәр юҡ. Айына кәмендә 1000 һум түләнә. Хәүефһеҙлек ҡағиҙәләренә ярашлы, ҡаҙанлыҡтар эргәһенә газ датчиктары ла ҡуйылған.\nБөгөн райондың Төркмән, Аҡморон, Ҡуянтау, Иҫке Сибай ауылдарында 20-нән ашыу күп фатирлы йорт автономлы газ менән йылытыуға күсерелде. Иҫке Сибай ауылына килгәндә, тиҫтәгә яҡын күп ҡатлы йорт бынан ике йыл элек тәбиғи газ менән тәьмин ителде.\nКүп ҡатлы йорттарҙа коммуналь хеҙмәтләндереү өсөн түләүҙәрҙе йыйып алыу көнүҙәк проблемаларҙың береһе. Ә бына ошондай дәүләт ярҙымы менән ойошторолған сараларҙа биләмәләрҙең ҡатнашыуы бурыстарҙы бер аҙ кәметеүгә булышлыҡ итә.


Туйкин Фазыл Кәрим улы (1887—15.02.1938), башҡорт яҙыусыһы, драматург һәм шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.\nИҫәнсурин Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы (икенсе мәғлүмәттәр буйынса 30.10.1897—10.07.1938), СССР-ҙың дәүләт һәм партия эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары (1930-1931), ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының 2-се секретары (1931-1937). Сәйәси золом ҡорбаны.\nФәттәхов Рафаэль Сәлихан улы (1942—2015), Башҡортостандың дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.\nСитдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы (1952), башҡорт шағиры, прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының ХХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының 1-3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—2008), Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡырылыш Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы (2011—2012), Башҡортостан Республикаһы башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар Йәмғиәте рәйесе (2004—2011), Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы (1995), Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика премияһы лауреаты (2017). 2012 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=10_июнь&oldid=1134216 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 11 май 2022 в 12:09\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:09 11 май 2022 үҙгәртелгән.


Стихотворение В.Ахмадиева "В зимнем лесу" - внеурочная работа, уроки\nСтихотворение В.Ахмадиева "В зимнем лесу"\nКонспект урока по изучению стихотворения В.Ахмадиева "В зимнем лесу".\n«Стихотворение В.Ахмадиева "В зимнем лесу"»\nбашҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Муллағәлиева Ләйсән Ришат ҡыҙының\n5 класта туған (башҡорт) теле һәм әҙәбиәтенән Вафа Әхмәҙиевтең “Ҡышҡы урманда” шиғыры буйынса асыҡ дәрес конспекты\n1. Шиғырҙың йөкмәткеһен асыҡлау, аңлы, тасуири уҡырға өйрәтеү.\n2.Уҡыусыларҙы үҙ фекерҙәрен асыҡ, дөрөҫ, матур итеп еткерә белергә өйрәтеү, һүҙ байлығын арттырыу, телмәрҙәрен, тасуири уҡыу күнекмәләрен үҫтереү.\n3. Матурлыҡты, гүзәллекте тоя һәм күрә белергә өйрәтеү, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.\nЙыһазландырыу: дәреслектәр, презентация, С. Әлибайҙың “Ҡышҡы урман” шиғыры.\n- Һаумыһығыҙ, уҡыусылар! Хәйерле көн! Тәҙрә аша тышҡа, тәбиғәткә күҙ һалайыҡ. Ниндәй тыныс, матур иртә! Эшләү өсөн тәбиғәттән дәрт, көс алайыҡ. Ҙур теләк менән эште матур көндө, тирә-яҡты, бер-беребеҙҙе сәләмләүҙән башлайыҡ.\n2. Фонетик күнегеүҙәр.\n- Дәресебеҙҙе телде шымартыуҙан башлайыҡ. (слайд 1)\n- тә, - тә, -тә - ултырабыҙ дәрестә,\n- са, - са, - са - һөйләшәбеҙ башҡортса\n- ый, - ый, - ый – уҡыусы шиғыр уҡый\n- ыш, - ыш, -ыш – беҙ шундай тырыш.\n-Һалҡында ҡулды нисек йылытабыҙ? (һо-һо-һо) (слайд 2)\n- Урманда тумыртҡа ағасты нисек туҡылдата? (туҡ-туҡ-туҡ)\n-Терпе ниндәй тауыш сығара? (пыф-пыф)\n- Йылан нисек ыҫылдай? (ҫ-ҫ-ҫ)\n-Еҙ, яҙ, эҙ, баҙ\n-Суҡ, ҡыл, ҡарға, ҡуҙ\n-Абаға, бағана, ғилем, ғалим\n-Иҫәп, ырыҫ, ылыҫ, еҫ\n-Һайыҫҡан, һоро, һалҡын, һыйыр (слайд 3)\nҺоҡланғыс та һуң Башҡортостанда ҡыш! Буранда ла, салт аяҙ көндәрҙә лә ғәжәп матур ул! Аҡ юрған ябынған яландар, аҡ шәл бөркәнгән ағастар, боҙ аҫтында йәшеренгән йылғалар, ҡояшта йымылдап ятҡан ҡар бөртөктәре - бөтәһе лә гүзәл! Тик ул гүзәллекте күрә, аңлай, ярата белергә генә кәрәк. Бөгөн беҙ дәрестә ҡышҡы матурлыҡты "күрергә", "ишетергә", һүрәтләргә өйрәнербеҙ һәм туған телебеҙҙә тағы ла матурыраҡ һөйләшеү өҫтөндә эшләрбеҙ.\n3. Дәрестең маҡсатын билдәләү.\nҠышҡы урман тураһында видео ҡарау, уҡытыусы С.Әлибайҙың “Ҡышҡы урман” шиғырын уҡый. (слайд 4)\nҠышҡы урман үҙе серле донъя –\nТып-тын ҡалған, ниҙер көткәндәй.\nҠарһылыуҡай минең арттан ғына\nЫнйыларын һибеп киткәндәй.\nАп-аҡ булған алда түбәләстәр,\nАҡ тулҡынын йәйгән үҙәндәр.\nАп-аҡ ҡарға ап-аҡ ҡайындарҙы,\nГүйә, әле генә теҙгәндәр.\nҠанат ҡағыр ап-аҡ күбәләктәр\nБотаҡтарға саҡ-саҡ ҡағылған.\nҠағылмайым, сөнки бар донъяға\nАҡ ҡар түгел, сафлыҡ ҡағылған.\nҠолаҡ һалып урман тынлығына,\nТып-тын киләм, тып-тын, көрт киҫеп,\nӨнһөҙ генә көткән шатлығымды\nҠуйырмын тип, юҡһа, өркөтөп.\n-Дәрестә нимә тураһында һүҙ алып барасаҡбыҙ?\nБөгөнгө дәрестә беҙ һеҙҙең менән ҡышҡы урман тураһында шиғыр уҡыясаҡбыҙ. Был Вафа Әхмәҙиевтың “Ҡышҡы урманда” шиғыры.\n(Дәфтәрҙәргә числоны, теманы яҙып ҡуйыу). (Слайд 6)\n4. Ә хәҙер шиғыр менән танышҡансы ҡышҡы урманға сәйәхәт яһайыҡ әле.\nКилеп индек, нимәләр күрәбеҙ, уҡыусылар?\nБөтә ер өҫтө ап-аҡ ҡар менән ҡапланған. Ағастар, ҡыуаҡтар ҙа йомшаҡ ҡарға күмелгән. Әйтерһең, бөтә тирә-яҡ тынып ҡалған, әкиәт донъяһын хәтерләтә кеүек. Ҡоштар тауышы ла ишетелмәй. Әҙ генә ағас ботаҡтары ҡыштырлай. Ағастан-ағасҡа ҡыҙылтүш турғайҙары һикергеләй. Ана, алыҫтараҡ тейен дә күренә. Ул да ҡышҡы һыуыҡтан ҡурҡмай, беҙгә ҡарап торғандай төҫлө. Ә беҙ шым ғына уның артынан күҙәтәбеҙ, яҡын килергә ҡыймайбыҙ. Урманға эскәрәк керһәк, ниндәйҙер эҙҙәр күреп ҡалдыҡ. Төлкө үҙенә аҙыҡ эҙләп йөрөгән икән. Тирә-яҡта кеше эҙҙәре лә күренә. Беҙ ошо эҙҙәр өҫтөнән ҡайтыуға атланыҡ. Ҡышҡы һыуыҡта урман-ҡырҙар буйлап сәйәхәт итеүе беҙгә дәрт, шатлыҡтар ғына өҫтәне. (Слайд 7-18)\nЯл минуты. (Слайд 19)\n5. Вафа Әхмәҙиевтең “Ҡышҡы урманда” шиғырын өйрәнеү.\nа) Һүҙлек эше: бойоғоу – скучать, бәҫ – иней, үс – месть, зло, ҡыу – засохший, шаңҡытыу – глушить. (слайд 20)\nб) Шиғырҙы уҡытыусының тасуири уҡыуы.\n- Шиғыр һеҙгә оҡшанымы? Унда нимә тураһында һүҙ бара?\nв) Уҡыусыларҙың үҙ аллы уҡыуы;\nҘур аҡланда ҡаршыбыҙға\nҺикереп сыҡты ҡуян. (урында һикереү)\nЛап-лоп баҫып артынан\nКүренде тайыштабан. (алпан-толпан атлау)\nҺаҡ ҡына баҫып төлкө\nЭргәнән үтеп китте. (яурын, ҡулдар менән төлкөнөң йомшаҡ ҡына\nҺауала осто ҡоштар – (осоу хәрәкәттәре)\nБик бай беҙҙә урмандар. (слайд 19)\nд) Һорауҙарға таянып, шиғырҙың йөкмәткеһен асыҡлау (слайдтар ҡулланыу)\n- Шиғырҙа ниндәй ағастар һәм йәнлек-ҡоштар телгә алына?\n- Шиғырҙың беренсе (икенсе, өсөнсө, дүртенсе) строфаһында нимә тураһында һүҙ бара? (слайд 21-28)\n- Шиғырҙа ниндәй ҡошҡа ҡыш көндәрендә бигерәк тә ҡыйын? Ҡайһы ҡош бойоғоп ултыра? Ни өсөн, һеҙ нисек уйлайһығыҙ?\n- Улар ҡышты нисек уҙғара?\n- Кешеләр уларға нисек ярҙам итә ала?\nг) Уҡыусыларҙың сылбырлы уҡыуы.\nҺүҙлек диктанты : ала ҡарға, бәҫ, ҡарама, тирәк, һуҫар, ҡорт, йүкә, ерек, тумыртҡа. (Уҡыусылар бер-береһенең диктанттарын слайд ярҙамында тикшерәләр, баһалайҙар.) (слайд 29)\n8. Дәресте йомғаҡлау.\n-Бөгөн дәрестә беҙ ниндәй шиғыр менән таныштыҡ? Ул нимә тураһында? Дәрес оҡшанымы?\n9 Баһалау. Өйгә эш.\nТексты файҙаланып, ҡышҡы урман тураһында һөйләргә өйрәнергә йәки шиғыр яҙырға.\nҠышҡы урман бик матур –\nАғастарға бәҫ ҡунған.\nҠарағай һәм шыршылар\nЙәшел тунында ҡалған.\nНомер свидетельства: 355688


Ил башлығының да нәҫелен белдек » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ил башлығының да нәҫелен белдек\nИл башлығының да нәҫелен белдек 22.12.2015 // Йәмғиәт\nОшо көндәрҙә баш ҡалабыҙҙа «Илһөйәрлек һәр ғаиләлә. Минең шәжәрәм» интернет-конкурсына йомғаҡ яһалды. Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арналған бәйгене Башҡортостан Башлығы Хакимиәте ярҙамы менән республиканың «Мин – патриот» гражданлыҡ-патриотик тәрбиә ойошмаһы уҙғарғайны.\nМәктәп уҡыусылары, студенттар, уҡытыусылар, ғалимдар ғына түгел, теләгән һәр кем таныштыра алды үҙенең ғаиләһе тарихы менән.\nЙомғаҡлау сараһында әйтеүҙәренсә, конкурста республиканың төрлө тарафтарынан 300-гә яҡын кеше ҡатнашҡан.\nФиналсылар араһында иң йәше Өфө ҡалаһынан Гөлшат Баййегетова булғандыр. Ф. Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһында белем алған ҡыҙыҡай бүләкләүгә өләсәһе, әсәһе һәм һеңлеһе менән килгәйне. Шәжәрәһенә ул Баймаҡ һәм Бөрйән райондарында йәшәгән туған-тыумасаһын индергән. 24 быуынға тиклем һанап сыҡҡан нәҫелен. Олаталарының береһе Хәлис Зәйнәғәбетдин улы – Сураҡ батыр тоҡомонан, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Гөлшат шулай уҡ туғандары араһында Таулыҡай ауылына нигеҙ һалыусылар булыуы менән ғорурлана.\nКонкурста Р. Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназияһынан да байтаҡ уҡыусы ҡатнашҡан. Тантанаға уларҙың 12-һен саҡырғандар. Әлиә Батраева менән Илүзә Мөхәмәтдинованың эштәре баһалама ағзаларын төплө булыуы менән һоҡландырған. Әлиә, әйткәндәй, шәжәрәһен ҡобайыр рәүешендә яҙған.\n– Һәр ғаиләнең ил тарихында үҙ эҙе бар. Был айырыуса Бөйөк Ватан һуғышы осорона ҡағыла. Уның шауҡымы теймәгән кеше юҡтыр илебеҙҙә. Сарала ете йәшлек балаларҙан алып етмеш йәшлек ололарға тиклем йөҙҙәрсә кешенең ҡатнашыуы беҙҙең өсөн бик әһәмиәтле. Эштәрҙе баһалауға этнографтар, тарихсылар, фольклорсылар йәлеп ителде, – тине “Мин – патриот” ойошмаһы етәксеһе Руслан Зарипов.\nСарала Мәскәү ҡунаҡтары ла булды. Уларҙың береһе “Президент В.В. Путиндың нәҫеле” китабы авторы Александр Путин ине.\n– Мин мәктәптә уҡыған саҡта атайым вафат булды. Был юғалтыу күңелемә ифрат ауыр тәьҫир итте. Туғандарыма нығыраҡ тартыла башланым. Беҙҙең тоҡом ир-аттары, белеүемсә, үҙ заманының данлыҡлы эшҡыуарҙары булған. IX – XX быуаттарҙа тағун инфекцияһынан уларҙың балалары бер-бер артлы үлеп торған. Алексей исемлеһе генә иҫән ҡалған. Әгәр сир уны ла аямаһа, бөгөн Рәсәйҙең һәм, ғөмүмән, донъяның тарихы бөтөнләй икенсе төрлө яҙылыр ине, – тип һөйләне Александр Михайлович. Әйткәндәй, интернет-конкурста еңеүселәр бүләккә уның китабын алып ҡыуанды.\nӨлкәндәрҙән Петр Петров сарала ҡатнашыусыларға нәҫел ағасын һүрәтләүҙе нимәнән башларға кәрәк икәнен аңлатты. Уның бай тәжрибәһе күптәрҙә ҡыҙыҡһыныу уятты, сөнки Петр Иванович үҙ шәжәрәһен 66 меңдән ашыу кешенең исемен индереп төҙөгән.\nЕңеүселәрҙең эштәре айырым китап булып баҫылып сығасаҡ, шулай уҡ «Мин – патриот» гражданлыҡ-патриотик тәрбиә ойошмаһының сайтында урын аласаҡ.\nЕңеүселәргә – махсус бүләктәр, ә уларҙың иң әүҙемдәренә донъяла танылыу яулаған шәхестәрҙең шәжәрәһе тураһында китаптар тапшырылды.


Рәсәй Федерацияһының барлыҡ субъекттарына ла тигеҙ ҡараш - а лдан күреүсән төбәк сәйәсәтенең төп принцибы ошонан ғибәрәт,\nтип һанай фискаль сәйәсәт үҙәге "Бюджет - ара мөнәсәбәттәр"\nйүнәлешенең ғилми етәксеһе Ольга Воронцова. Уның фекере буйынса симметрияһыҙ федерализм зыянлы һәм мәғәнәһеҙ ваҡыт үткәреүгә тиң.\n"Башинформ" агентлығында үткән селектор матбуғат конференцияһында Ольга Валерьевна "эшләй" башлаған билдәле 1 31 - се федераль закон һәм уның бөгөн Рәсәй Федерацияһында б арлыҡҡа килгән бюджет - ара мөнәсәбәттәргә йоғонтоһона тәүге эксперт баһаһын бирҙе. "Бюджет килемдәрен билдәләү\nпропорциялары һәм һәр бюджет кимәленең үҙаллылыҡ күләме төп һорауҙар иҫәбендә ҡала", - тип билдәләй Ольга Воронцова.\nБюджет сығымдарына килгәндә, уларҙың структура реформаһы һуңғы ике йылда дауам итә. Федераль финанс мандаттары төрлө ҡиәфәт ала, әммә уларҙың маҡсатлы йүнәлеш дәрәжәһе арта бара. 2005 йылда федераль средстволар уртаса алғанда властың\nбашҡа кимәлдәрендә бюджет йөкләмәләренең яртыһын тәьмин\nитеүе ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ә үткән йылдың һуңғы көндәрендә б ыға тиклем тартып алынған вәкәләттәрҙең төбәктәргә кире ҡайтарылыуы башланды.\nӘммә был йөкләмә һәм хоҡуҡтарҙы күсереп йөрөтөү\nысынбарлыҡта бары тик проблемаларға ғына әүерелә. Ольга\nВоронцованың фекеренсә, нәҡ ошо вәкәләттәр тапшырыу "үҙ" бюджет төшөнсәһенең үҙ төҫөн юғалтыуына килтерә.\nОльга Воронцова ҡарамағына тағы бер етди мәсьәлә - федераль һәм төбәк властарының талапсан булмауы. Шуға күрә 131 - се закондың тиҙҙән үҙ көсөнә инеүе сәбәпле артыҡ "көсөргәнеш кисермәгән" төбәктәр 2009 йылға тиклем күсеү осоронда ла етди ҡарар ҡабул итер тип ышаныуы ҡыйын. Икенсе яҡтан, төбәк хөкүмәттәренең, айырыуса урындағы үҙидара органдарының иң мөһим рычаг - федераль һалым ставкаларына йоғонто яһау мөмкинселеге юҡ. Шул уҡ ваҡытта муниципаль реформаға әҙерлек фонында үткән йылда табышты федераль үҙәк файҙаһына күсереп билдәләү дауам итте - бюджеттың иң түбәнге кимәл табыштарын юғалтыу беҙҙең республикалағы кеүек үк 6,5 проценттан да кәм тәшкил итмәгән.\nЭксперт күҙлегенән сығып ҡарағанда, Башҡортостандың хәле\nуңайлы. Бюджет донороның көслө позицияһы һәм федераль етәкселек менән яҡшы мөнәсәбәт үҙенекен итә. Ольга Воронцованың һүҙҙәренә ҡарағанда, республиканың социаль - иҡтисади үҫеше буйынса оҙайтылған федераль маҡсатлы программа сиктәрендә финанслауҙың дауам итеүен дә өҫтәмә плюс булараҡ ҡабул итергә мөмкин, ә был йыл һайын алты миллиард һум тирәһе тәшкил итә. Шулай ҙа урындағы үҙидара\nреформаһының бөгөнгө вариантында төбәк власы тарафынан муниципалитеттар тураһында артыҡ хәстәрлек күреү мөһим роль уйнай.\n- Рәсәй Федерацияһының ярайһы уҡ бай субъекты булараҡ республика вәкәләттәрен ҙур күләмдә урындағы кимәлгә тапшыра, - тип билдәләй Ольга Валерьевна. - Төбәк урындағы бюджеттар ихтыяжын үҙ иҫәбенә ҡапларға һәләтле. Әммә нәҡ ошо мөмкинселек барлыҡҡа килгән муниципалитеттарҙың "теҙгенен бушата", башҡалар елкәһендә ултырыуҙы дәртләндерә һәм үҫешкә ынтылышты юҡҡа сығара. Бюджет тигеҙләнеше - бай б улмаған төбәктәр өсөн мәжбүри сара, Башҡортостан улар иҫәбенә инмәй.\nБындай протекционизмды тәүге йылда "ғәфү итергә" мөмкин. Әммә шунан артыҡ түгел. Юҡһа урындағы үҙидара огандары бюджет өлкәһендә үҙаллылыҡҡа өйрәнә алмаясаҡ.\n- Бөгөн, мәҫәлән, урындағы үҙидара органдарына һалымдарҙы ң "үҙ" өлөшөн йыйыу хоҡуғын йәки территориаль һалым хеҙмәте эшмәкәрлегенә йоғонто яһау мөмкинселеген биреү маҡсатҡа ярашлы булыр ине, - тип "өлкәнәйеү" рецебын тәҡдим итә Ольга\nВоронцова. - Мәҫәлән, Беларусь һәм Ҡаҙағстанда шулай эшләнә . Матбуғат конференцияһы "Из первых уст" төбәк журналистика һы клубы ярҙамында үткәрелде.


Ҙур булмаған китапхана ҙур эштәр башҡара\n14 Июнь 2019, 20:37\nБеҙ Өфөнөң 9-сы мәктәбендә 3-сө синыфта уҡыныҡ. Уҡытыусыбыҙ Ҡорбанаева фамилиялы апай (уның Зәйнәб Биишеваның апайы икәнлеген үҫкәс кенә белдем) ул саҡта “Крупская” тип аталған китапханаға бөтөн синыф менән алып барып яҙҙырҙы.\nКитапхана һүҙе минең өсөн бик кескәй саҡтан “тылсым өйө” кеүек яңғырай. Беҙ Өфөнөң 9-сы мәктәбендә 3-сө синыфта уҡыныҡ. Уҡытыусыбыҙ Ҡорбанаева фамилиялы апай (уның Зәйнәб Биишеваның апайы икәнлеген үҫкәс кенә белдем) ул саҡта “Крупская” тип аталған китапханаға бөтөн синыф менән алып барып яҙҙырҙы. Синыфташтарым ул китапханаға йөрөнөмө, юҡмы – уныһы иҫемдә ҡалмаған ә бына Аҫылбикә Ишбаева менән мин был бинаның тылсымын беренсе көндән үк тойҙоҡ. Беҙгә балалар йортонан сығып китапханаға йөрөргә рөхсәт иттеләр. Аҫылбикә менән беҙ яҙылған бүлеккә етәкләшеп барабыҙ ҙа, ул: “Миңә яҙыусылар тураһында китап бирегеҙ әле” – тип һорай. Ә мин: “Миңә рәссамдар тураһында китап бирегеҙ” – тием. Шулай итеп, башланғыс синыфтарҙа уҡығанда уҡ крепостной рәссам Василий Тропинин, төрлө жанрҙарҙа ижад иткән Павел Федотов, портретсы Василий Перов тураһында ҡыҙыҡһына башланым. Ул рәссамдар йәшәгән йылдарҙа фото сәнғғәте үҫешмәгән булған һәм беҙ бик күп яҙыусыларҙың портреттарын рәссамдарҙың картиналарынан ҡарап белдек. Мин Аҫылбикәгә рәссамдар тураһында һөйләйем, ә ул миңә – яҙыусылар, уларҙың тормошо тураһында һөйләй. Йәл, һуңынан беҙҙең уҡыу йортон Рәсәй урамына күсерҙеләр. Мәктәп китапхананан бик алыҫта урынлашҡан ине. Әммә күңелдә китапханаға һөйөү нығынғайны инде. Мәктәпте тамамлап Мәскәүҙә уҡығанда В.И. Ленин исемендәге китапхананың уҡыу залына яҙылдым. Унда башҡорт илен өйрәнеүсе Петр Рычков һәм башҡа авторҙарҙың документаль китаптарын уҡыу бәхете тейҙе миңә.\nҠайҙа ғына йәшәһәм дә, иң беренсе китапхана эҙләп китәм. Ленин урамындағы уҡыу залына барып теркәлдем. Китап магазиндарында һатылмай торған “Декоративное искусство”, “Творчество” журналдарын яратып уҡый торғайным. Улар дөйөм илдә генә түгел, донъяға билдәле ижадсылар менән дә таныштыра. Ә инде Нижегородка биҫтәһендә керамика цехында эшләгән йылда ҡабат бала саҡта йөрөгән уҡыу залына яҙылдым, тик китапхана Крупская тип түгел, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге тип атала ине. Эш аҙнаһы үтеү менән, Нижегородканан тауға менәм дә, ике генә квартал үтеп, уҡыу залына инеп, сихри донъяға сумам.\nКөтмәгәндә илгә үҙгәртеп ҡороу осоро ябырылды. Рәссамдар фондында заказдар юҡ кимәлдә. Ҡаушап ҡалмай, “Балалар ижады йорто”на керамика түңәрәген етәкләүсе беренсе категориялы педагог булып эшкә урынлаштым. Шул ваҡытта – илдә ауыр заман хөкөм һөргән йылдарҙа хөкүмәт 30-сы балалар китапханаһын төҙөнө. Әлбиттә, педагогтар, уҡытыусылар ҙа яҙылды был ҙур булмаған, әммә ләкин бай фондлы китапханаға. Бында белемле китапханасылар тупланған. Икенсе ҡатта мәктәпкәсә балалар бүлеге һәм башланғыс синыф уҡыусылары өсөн айырым бүлек, ә беренсе ҡатта уҡыу залы һәм башҡорт әҙәбиәте бүлеге урынлашҡан. Китап һөйөүселәргә һирәк осрай торған китаптарҙы уҡыу, улар менән танышыу бәхете тейә.\nКитапханасылар, рус һәм башҡорт теле уҡытыусылары менән берлектә, төрлө мәктәп балаларына яҙыусылар, шағирҙар, китаптарҙы биҙәүсе рәссамдар менән осрашыуҙар ойоштора. Ваҡыт етмәү сәбәпле, барыһында ла ҡатнашыу мөмкин түгел. Ә бына “Башҡортостан ҡыҙы” журналында баҫылған хикәйәләрҙе биҙәүсе рәссам Артур Василов менән осрашыуҙа ҡатнашыуым матур хәтирә булып ҡалды.\nАлла бойорһа, тиҙҙән миңә 78 йәш тула, ә мин әле лә китапхана тигән гүзәл бинаға йөрөйөм. Һәр айҙың яңы журнал һандарын уҡып ҡанатланып йәшәйем.\nБашҡортостандың атҡаҙанған рәссамы


Киске Өфө нисек ял итә?\n9 Октябрь , 21:00\nТанауҙан түбән төшөрөлгән битлектәр, һауаны бактерия һәм вирустарҙан һаҡлаған приборҙар булмауы, яртылаш буш санитайзерҙар, ингән урында сираттар, хәүефһеҙ арауыҡты үтәмәү...\nТанауҙан түбән төшөрөлгән битлектәр, һауаны бактерия һәм вирустарҙан һаҡлаған приборҙар булмауы, яртылаш буш санитайзерҙар, ингән урында сираттар, хәүефһеҙ арауыҡты үтәмәү... Ошо һәм башҡа етешһеҙлектәрҙе 8-нән 9 октябргә ҡарай төндә Роспотребнадзор, Хеҙмәттәр һәм сауҙа министрлығы һәм полиция хеҙмәткәрҙәре Өфөнөң төнгө клубтарында асыҡлаған. Улар бер нисә сәғәт эсендә өс клубты тикшергән һәм протоколдар төҙөгән. Хәҙер уларҙың етәкселәренә ҙур штрафтар һәм хатта ябылыу янай. Был рейд тураһында “Башинформ” мәғлүмәт агентлығы хәбәр итә.\nМенделеев урамында урынлашҡан “Ретро клуб”та һаҡсылар үҙҙәре лә битлектә һәм qr-коды булмаған кешеләрҙе индермәйбеҙ тип ҡаршы алғандар. Телефон ярҙамында уны тикшергәс кенә эскә индергәндәр. Шунда уҡ сертификаттар менән инеүҙе рөхсәт иткән яңы ҡағиҙәләрҙе лә элеп ҡуйғандар.\nКоридорҙа 1,5 метрлыҡ арауыҡ тураһында иҫкәрткән билдәләр һыҙылған. Гардеробта һәм залда хеҙмәткәрҙәр, официанттар танауҙан түбән төшкән битлек менән эшләгән. Ял иткән кешеләр битлекһеҙ – уларға ярай. Өҫтәлдәрҙә санитайзерҙар булмаған, ә тикшереү килгәнен күргәс, ҡапыл ғына бар янында берәү килеп сыҡҡан...\n– “Ретро клубта” етди етешһеҙлектәр асыҡланды: иҫкәртеү дезинфекцияһы үткәреү тәртибе һәм шарттары үтәлмәй, хеҙмәткәр дезрастворҙы яҡынса ҡуша – был дөрөҫ түгел, залда һауаны зарарһыҙландырған ҡорамалдар юҡ, хеҙмәткәрҙәрҙең профилактик дезинфекция үткәреү буйынса белемдәре юҡ, – ти Роспотребнадзор вәкиле Фәймә Иҫәнова. – Беҙ ҡарап сығыу протоколы төҙөнөк, унда асыҡланған етешһеҙлектәрҙе яҙҙыҡ. Материалдар судҡа ебәреләсәк.\nБының кеүек етешһеҙлектәр өсөн вәкәләтле кешегә 50 мең һум, шәхси кешегә 15 мең һум, ойошмаға 200 мең һумдан башлап штраф һәм ябылыуға тиклем янауы бар.\nҺуңғараҡ клуб янында сират йыйылған, бында дистанция тураһында һүҙ ҙә булмаған.\n– Беҙ прививка яһаттыҡ, тимәк сирләмәйәсәкбеҙ. Ингән саҡта qr-код күрһәттек. Беҙҙең менән сертификаты булмаған ике ҡыҙ бар ине, уларҙы индермәнеләр. Бындай саралар үҙен аҡлай, шулай булырға тейеш, – тип фекере менән уртаҡлашҡан клубҡа килгән ҡатын.\nКиров урамындағы урынлашҡан MusicHall27 клубы алдында ла оҙон сират теҙелгән. Бында qr-кодтарҙы бик ентекле тикшерәләр булып сыҡты.\n– Мин сирләп шәбәйҙем, тик белешмәне алырға онотҡанмын. Антитела тураһында белешмәм бар, бәлки ул ярар, – тип инергә тырыша бер ҡыҙ.\nТик хеҙмәткәрҙәр уны индермәй. Ошолай һаҡсыларҙы “алдарға” тырышҡандар арҡаһында сират һуҙыла ла. Ә документы булғандар тиҙ генә эскә инеп китә алған.\nБында барыһы ла һәйбәт: стеналарҙа ковид тураһында мәғлүмәт эленгән, санитайзерҙар урынында, һәр өҫтәлдә дезинфекция саралары ултыра, хеҙмәткәрҙәр битлектәрен дөрөҫ кейгән. Бинала таҙа, вентиляция эшләп тора.\n– Бында ла беҙҙең хеҙмәткәрҙәр етешһеҙлектәр тапты. Касса зонаһында социаль дистанция тураһында тамға юҡ, хеҙмәткәрҙәрҙең тән температураһын үлсәү тейешле итеп башҡарылмай, шулай уҡ йыйыштырыу һәм дезинфекция менән етешһеҙлектәр бар, – ти Хеҙмәттәр һәм сауҙа министрлығы вәкиле Динар Баймөхәмәтов. – Эйе, хеҙмәткәрҙәр битлек һәм бирсәткәләрҙә, тик бында ике предприятие эшләй, һәр береһенең йыйыштырыу һәм дезинфекция, температура үлсәү буйынса үҙ журналы булырға тейеш. Идарасы беҙгә бер генә журнал бирҙе.\nФәймә Иҫәнова белдереүенсә, бында ла, тәүге клубтағы кеүек профилактик дезинфекция ҡағиҙәһе үтәлмәй.\nПархоменко урамында урынлашҡан “Сливки” караоке-клубында сираттар ҙа, вакцинацияны тикшергән кешеләр ҙә булмаған. Баҡһаң, бында банкет барған: ойошма хеҙмәткәрҙәре күңел асҡан, йырлаған һәм бейегән. Ҡунаҡтарға иһә битлекһеҙ официанткалар килгән.\nӘйткәндәй, бындай рейдтар ҡапыл ойошторола, улар тураһында бер кем дә белмәй. Тикшереүселәр ҙә ниндәй көндө ҡайһы учреждениеға барырын белмәй.\n– Бөтә клубтарҙа ла тиерлек бер үк етешһеҙлектәр: инструкцияға ярашлы дезинфекция үткәрелмәй, үлсәү һауыттары юҡ, персонал дезинфекция үткәреү ҡағиҙәләрен белмәй – ике-өс сәғәт һайын эшкәртеү ойошторолмаған. Өсөнсө клубта ла ҡарап сығыу протоколы төҙөлдө. Беҙ материалдар йыябыҙ һәм судҡа тапшырабыҙ, унда ҡарар ҡабул ителәсәк, – тине Роспотребнадзор вәкиле Гөлфиә Екубжонова.\nУлар белдереүенсә, бындай рейдтар дауам итәсәк...


Баш ҡалала «Тасуири уҡыу көнө» акцияһы ойошторола // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала «Тасуири уҡыу көнө» акцияһы ойошторола\n16:32, 7 апреля 2015 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 7 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\n24 майҙа Өфөлә Әҙәбиәт йылына арналған «Тасуири уҡыу көнө» йәштәр акцияһы үткәрелә. Быйыл ул тәүге тапҡыр асыҡ майҙансыҡта уҙа. Был иһә теләгән һәр кемдең тыңлаусылар алдында сығыш яһау мөмкинлеге бар тигәнде аңлата.\n«Тасуири уҡыу көнө» ике турҙа үтә. Беренсе турҙа ҡатнашыусы мөхәббәт темаһына шиғыр йәки проза әҫәрен уҡый. Икенсеһендә улар ирекле темаға сығыш яһай. Сығыштың ваҡыты дүрт минуттан да артмауы зарур. Байрам аҙағында иң яҡшы өс ҡатнашыусы билдәләнәсәк һәм ҡиммәтле әҙәби приздар менән бүләкләнәсәк.\n— Сарала ҡатнашыу өсөн ниндәйҙер һәләт йәки сығыш яһау тәжрибәһенә эйә булыу кәрәкмәй. Беҙ сәхнәлә үҙҙәрен һынап ҡарарға теләүселәрҙе көтөп ҡалабыҙ, — тип хәбәр иттеләр ойоштороусылар.\nҠатнашыу өсөн алдан теркәлергә һәм төрлө күләмдәге ике шиғри йәки проза әҫәрен ятларға кәрәк.\nОшондай акция былтыр беренсегә уҙғарылды. Унда ҡатнашҡан йәштәр билдәләүенсә, бындай сара халыҡ алдында сығыш яһарға өйрәтә, хәтерҙе яҡшырта һәм яңы танышлыҡтар булдырырға мөмкинлек бирә.\nТулыраҡ мәғлүмәт — «Бәйләнештә» сайтындағы биттә.


Әүлиә ишандар | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > тарих, риүәйәттәр, легендалар > Әүлиә ишандар\n« Бала сағым\nӘүлиә ҡәберҙәренә зыярат »\nИшан тураһында яҙма сығанаҡтар ҙа бар. Атаҡлы ғалим һәм мәғрифәтсе Ризаитдин Фәхретдинов та уның хаҡындағы мәғлүмәтте үҙенең “Аҫар” китабына индергән.\nЙәғәфәр бин Ғәбди (ҡайһы бер урында Ғәбид), бин Исхаҡ, бин Ҡотләхмәт, бин Нуриман Асыл, сығышы – башҡорт, Өфө эргәһендәге Шишмә тимер юлынан 10 саҡырым ғына ятҡан Сәфәр ҡәрйәһен дә (ауылын да – Ә. Б.) тыуған. Уның Мәғрифә һәм Сәғиҙә исем ле ике ҡатыны була, берәүһе – шул заман да бик данлыҡлы Лоҡман хакимдың бер туған һеңлеһе, Усман старшинаның ҡыҙы. Һимауин, Көтәүин исемле улдары, Фатима, Фәтхесрур тигән ҡыҙҙары һәм башҡа балалары була.\n1910 йылдың йәйен дә Ризаитдин Фәхретдин, Ғәбдрәшит һәм Ғабдрахман тигән улдары менән был яҡтарға килеп, Лоҡман кантон менән Йәғәфәр ишандың ҡәберҙәренә зыярат ҡыла. Кантон башлығы Лоҡман Йәғәфәр шәйех тәрбиәләгән мөриттәрҙең береһе була, үлгәс, үҙен остазы янына ерләргә ҡуша. Ишандың ҡәбер ташын Лоҡман кантондың ҡуйҙырыуы бәхәсһеҙ, сөнки ошондай уҡ ташты 1813 йылда вафат булып, Иҫке Мерәҫ ауылы зыяратына ерләнгән атаһы Усман кантондың баш осона ла ҡуйҙыра. Усман Ибраһимов та билдәле шәхес. Ауырғазы районындағы Усман /Ҡаҙморон/ ауылы уның исемен йөрөтә.\nЙәғәфәрҙең атаһы йәшләй мәрхүм булып, әсәһе Балтас Ғәҡәшә исемле кешегә кейәүгә сыҡҡас, ул үгәй атаһының тәрбиәһендә үҫә. Әсәһе бик тәрбиәле, уҡымышлы зат була. Белемгә зирәк Йәғәфәрҙе күрше Сыуалҡип ауылындағы данлыҡлы Нуриман ишанға уҡырға бирәләр. Шунан һуң ул Бохарала, аҙаҡ Ҡабул яғында белем туплап, үҙ яғына ҡайта һәм ғүмеренең ахырынаса Дим, Өршәк буйҙарында йәшәй, мәҙрәсә асып, бик күп шәкерттәр һәм мөриттәр тәрбиәләй. Яҡташтары һөйләүе буйынса, Йәғәфәр ишандың мәсете һәм мәҙрәсәһе хәҙерге Дәүләкән районының Мерәҫ ауылын да булған. Үҙе ул Яппар-Йәнбәк ауылында йәшәгән.\nЙәғәфәр ишан суфыйсылыҡ ғилемен иң юғары кимәлдә үҙләштергән ҙур дин әһеле, көслө ғилем эйәһе була. Уның тураһында халыҡ та бик күп риүәйәттәр йәшәй. Аллаһ Тәғәлә уға ҙур көс биргән, ғәжәйеп бер тылсым эйәһе иткән, бер өшкөрөүҙә ауырыуҙарҙы сәләмәтләндергән, бөтә нәмәне һыуға ҡарағандай белеп торған, тиҙәр. Әйтәйек, уның яҙғы ташҡында һыу аръяғында бер иптәше менән тороп ҡалғас, күҙ асып йомған арала ярҙың икенсе яғында булыуы, хаждан ҡайтып килгәндә, ауырып, иптәштәренән тороп ҡалыуы, ләкин тегеләр ҡайтыуға бының инде өйҙә йөрөп ятыуы... һәм баш ҡалар.\nРизаитдин Фәхретдин дә уның шәкерт сағында уҡ Аллаһ биргән төрлө ҡөҙрәти һәләттәренә эйә булыуы хаҡында яҙа һәм бер нисә миҫалда килтереп китә. Шуларҙың береһе – Бохарала уҡыған шәкерттәр йыш ҡына, үҙҙәренең уҡытыусылары менән мөрхәтһенмәй, икенсе бер танылған шәйехкә күсер булған. Шундай ниәте менән йөрөгән бер шәкерт төш күрә, имеш, ҙур бер ҡарсыға килеп сыға ла, бер үләкһәне тырнаҡтары менән матҡып ала һәм ҙур бер күлгә ташлай. Шәкерт бик шомлана, төшөн берәүгә лә һөйләмәй, бик ҡаты уйланып йөрөй. Бер аҙ ваҡыттан уның янына Йәғәфәр килә: “Шунан төшөңдөң мәғәнәһен аңланыңмы инде?”- тип һорай. Аптырауҙан ни әйтергә белмәй торған шәкерткә артабан былай ти: “Ул ҡарсыға мин инем, мин үҙемдең нәфсемде үләкһәгә әйләндереп алдым да ҙур күлгә – Мәғрифәт күленә ташланым, шул күлдә ул юҡҡа сыҡты”, – тип фәһемле кәңәш бирә теге шәкерткә. Тимәк, был хикмәт эйәһе кешенең уйына, хатта төшөнә лә үтеп инә алған.\nЙәғәфәр ишан сәфәр йөрөргә яратҡан. Үҙенең шәкерттәре, мөриттәре менән Ҡаҙан, Өфө, Пермь яҡтарындағы ауылдарҙа ил гиҙеп, белем, тәриҡәт таратып йөрөгән. Риза Фәхретдинов уның ҡайһы бер шәкерттәренең исемдәрен дә күрһәткән: Ғәббәс бин Ғәбдрәшит әл-Ҡушари, Рәхмәтул ла бин Морат Баҡый-Таҡтауи, Наретдин бин Зәйнүш әл-Ҡалмаҡи, Ғәбделжәлил Мирсәлим Ахунди, Хәсән бин Әбүталип әл-Ғүмәри һәм баш ҡалар.\nУл сәсән телле, йор һүҙле, мәҙәксе зат булған һәм шуға бәйле бик күп лаҡаптар нығынып ҡалған, тип яҙа Ризаитдин Фәхретдин.\nБыл күркәм зат тураһында татарҙың ҙур уҡымышлыһы Шиһабетдин Мәржәни ҙә яҙып ҡалдырған һәм, уның тура һәм йор һүҙле булыуына миҫал итеп, бер булған хәлде лә теркәгән. Ҡай бер татар заттары йыйылһа, ҡайһылары үҙҙәренең мырҙа йәки дворян нәҫеленән булыуы хаҡында маҡтанышырға яратҡан. Шундай мәлдәрҙең береһендә, Йәғәфәр ишанда һүҙгә ҡушылып китә, минең дә атайым ҡартайған көнөндә мырҙа булды бит, ти икән. Барыһы ла аптырашып ҡалғас, аҡылы бөттө, тәмәке тартты, аяғөҫтө кесе ярау ҡылды – шунан да артыҡ мырҙалыҡ буламы ни, тигән.\nБыл – үҙҙәрен, мырҙа нәҫеленәнбеҙ, тип маһайыусыларҙан зәһәр көлөүҙә, мырҙалыҡ һәм дворянлыҡ титулының халыҡ мәнфәғәтен ҡайғыртыуҙан бигерәк батша хөкүмәтенә яраған ҡуштан-һатлыҡтарға ғына бирелеүенә кинәйәлә. Йәнәһе, мырҙалар шул титул менән бергә динһеҙлектә лә, насар ғәҙәттәрен дә ҡабул итеүселәр. Эйе, ҡайһы бер муллаларға хас ике йөҙлөктән суфый шәйехтәре азат булған, тап ана шул тура һүҙлек, ихласлыҡтары өсөн кешеләр уларға ышанған һәм эйәргән дә инде. Йәғәфәр әүлиә башҡорт халҡы мәнфәғәтен дә арымай-талмай хеҙмәт итеп, халыҡтың оло ихтирамын яулаған ысын шәхес. Йәғәфәр ишан ҡәберенә халыҡ элек-электән зыярат ҡылған. Алыҫ ерҙәрҙән мосолмандар килгән. Аллаһтың өлөшлө бәндәһенең рухын иҫкә алып, Аллаһ ризалығы өсөн доға ҡылып, сауап алырға тырышҡан улар.\nКүпме тарихи кисерештәр, юғалтыуҙар, тыйыуҙарға ҡарамаҫтан халыҡ ике быуат буйы изге зыяратҡа эҙ һыуытмаған, әүлиә рухына ышанысын, уның тураһындағы иҫтәлектәрҙе күңелен дә һаҡлаған. Был, бәлки, суфый шәйехенең үҙенән һуң да ул өйрәткән тәриҡәтте дауам итә алырлыҡ көслө шәкерт-мөриттәрен әҙерләп ҡалдыра алыуы менән дә бәйлелер. Быға дәлил –Мерәҫ ауылы зыяратының эсендәге “Шәкерттәр ҡәберлеге”, унда Йәғәфәр әүлиәнең уҡыусылары, мөриттәре ерләнгән.\nИшандың ҡоҙоғо һәм шишмәһе лә булған, ләкин 60 сы йылдар ҙа тирә-яғын һөрөү арҡаһын да, шишмә ҡороған. Шуныһы һөйөнөслө, 2008 йылда ауырғазылар, район хакимиәте етәкселеген дә, атаҡлы шәйехтең ҡоҙоғо урынын табып, таҙартып, бурап, ҡыйыҡ япҡан. Хәҙер уның шифалы һыуы халыҡты сихәтләндерә. Ишандың зат-нәҫелдәре тураһын да хәтәр замандар ҙа өндәшмәү хәйерлерәк булғанлыҡтан, күп мәғлүмәттәр ергә һеңгән. Шулай ҙа был тирәләге башҡорт ауылдарын да Йәғәфәр ишандың быуын-быуын ишле нәҫеле йәшәй.\nАуырғазы районының Биллеғылыс һәм Өршәк йылғалары буйын да ултырған Мораҙым ауылының исеме меркет ырыуы старшинаһы, Мораҙым ишан Сәйетмәмбәтов хөрмәтенә ҡушылған. Ауылдың иң тәүге исеме Меркет булып, башта хәҙерге Ғафури районының Ҡорбан тауы итәген дә һалынған, карателдәр яндырғандан һуң Аҡкүл буйына ултыралар.\n1736 йылда буласаҡ Ырымбур ҡалаһы яғында баш күтәргән башҡорттар менән һуғышыусы Кириллов ғәскәре менән бәрелештә меркеттәр ҙә ҡатнаша, һөҙөмтәлә, карателдәр ауылды тотошлай яндыра. (Аҙаҡ был урын да Антоновка ауылы барлыҡҡа килә.) Ауыл үртәлгәс, халыҡ урман яғына китә, Алтынтамаҡ (Златоуст) тирәләрен дә көн итә.\n20 йыл үткәс, меркеттәрҙең буласаҡ старшинаһы Мораҙым Сәйетмәмбәтов, барыһын бер йоҙроҡҡа төйнәп, үҙ төйәктәренә, боронғо меркетерҙәренә алып ҡайта. Әйткәндәй, меркет-мең ырыуының әлеге көн дә Ауырғазы, Әлшәй, Миәкә райондарына ҡараған 12 ауылы булһа, улар ҙың барыһы ла уртаҡ яҙмышлы, ошондай уҡ тетрәндергес юл үткән.\nМораҙым – ябай старшина ғына түгел, ишан, йәшерен ғилем серҙәрен белгән әүлиә булған, өс мәртәбә хаж ҡылған, һуңғы тапҡыр хажға 1795 йылда, 78 йәшен дә кинйә улы Байым менән барған. Әүлиә ишан халыҡ ты туплап, дошмандарға ҡаршы тороу, халыҡҡа тоғролоҡ, мәғрифәт хаҡына күп көс түккән. Мораҙым старшина тураһында халыҡ та төрлө матур риүәйәттәр йәшәй. Ул физик яҡтан да бик көслө, ғәйрәтле, бәһлеүән кәүҙәле кеше булған. Хатта батып ултырған арбаны аты, йөгө-ние менән бергә тартып сығарған, тиҙәр.\nМораҙым аҡһаҡалдың абруйы шул тиклем ҙур булған, исеме халыҡ хәтеренән бер ҡасан да юйылмаһын өсөн кешеләр уның хаҡын да мәғлүмәттәр ҙе телдән-телгә һөйләп ҡалдырырға тырышҡан, улай ғына түгел, хатта ауылға айырым йола ла индергән – ул үлгәс, ауылдың абруйы, исеме һаҡланһын, тарихы онотолмаһын өсөн һәр егерме йыл һайын бер ир балаға Мораҙым исемен ҡушылған. 1950-се йылдар ҙа ауылда Мораҙым Байымов тигән бабай йәшәгән. Моғайын уға был исем шул йола-васыят ҡа ярашлы бирелгәндер.\nМораҙымдар ишан ҡәберенә юлға туҙан да төшөрмәй. Ул һәр ваҡыт ҡараулы. Әйтеүҙәренсә, кешеләр бында ниәт ныҡлығы өсөн, ниндәйҙер ҙур эште башлар алдынан, Аллаһҡа рәхмәт әйтеп, фатиха алырға килә. Замананың аҙғынлыҡ сирҙәре эскелек, наркомания , өмөтө һүнгәндәр ҙә ишан зыяратын да доғаларҙан, Бер Аллаһтан ярҙам һорап ялбарыуҙарынан йүнәлеп китә. Ниәтең ныҡ, ғәмәлең тайпылыш һыҙ булһын, Аллаһ һорағанға бирә.\nМораҙым ишан тураһын да ауылдың хөрмәтле кешеһе, тарихсы һәм уҡытыусы, мәктәп директоры (хәҙер инде мәрхүм, йәне Йәннәттә булһын!) 1918 йылғы Әмирхан Исхаҡ улы Килдин яҙып ҡалдырған.\n“Ауылыбыҙ исеме, ырыу старшинаһы Мораҙым Сәйетмәмбәтов хөрмәтенә, ул үлгәс, ҡушылған. Уны үҙенең васыяты буйынса, Сусаҡ тауға ерләгәндәр. Бейеккә ерләгеҙ, дошмандарҙың мәкерлектәрен күреп, үҙебеҙҙекеләргә хәбәр итерлек булһын, тип әйтеп ҡалдырған. Күрәһең, үҙенең ниндәйҙер мөғжизәле йәшәйешенә ишаралыр был һүҙҙәре”. Мораҙым әүлиәгә зыярат ҡылыу йолаһы ла үҙенсәлекле. Зыярат ҡылырға ниәтләүсе ҡойоноп, доғалар уҡып, Өршәк ташын усын да йөрөтөп, Аллаһҡа зекер әйтеп, доғалар уҡып әҙерләнә. Зыярат янында Аллаһтан гонаһтарын ярлыҡауҙы үтенә, халыҡҡа именлек, ирек, халыҡҡа тоғролоҡ, белем, бәхет, ғаиләһенә ҡот, байлыҡ, сәләмәтлек һорай ҙа ташты әүлиәнең ҡәберенә һала.\nАллаһ Тәғәлә әүлиәләргә уларҙың мәҡәмен үҙе күрһәтә, шуға ундайҙар үҙҙәренең ятаһы урынын тереләргә аңғартып китә икән теге донъяға, тигәнде бала саҡта уҡ әбейҙәремдән ишеткән бар ине.\nӘйткәндәй, Мораҙым әүлиә ятҡан Сусаҡ тауҙан бөтөн тирәяҡ, шулай уҡ меркеттәрҙең изге тауҙары – Мырҙағол ауылының Әүлиә тауы, Миәкә ерендәге әүлиә ҡәберҙәрен һаҡлаған Кәркәле тауҙары күренеп тора. Арыраҡ Дим меңдәренеңерҙәре – изге сәхәбәләр һәм башҡорт ханы Иҙеүкәй менән уның улы солтан Мораҙым батыр ятҡан Нарыҫтау, Әлшәй районының Ҡыпсаҡ ауылы янындағы серле Сусаҡ тау (ҡуйынын да бер генә әүлиәне һаҡламай). Был тауҙар араһында ниндәйҙер бәйләнеш бар һымаҡ, һәм унда ерләнгән изге йәндәр бер-береһен күреп, хәбәрләшеп торалыр кеүек. Кем белә, бәлки, беҙ белмәгән киңлектә был ысынлап та, шулайҙыр...\nМораҙым ишан ҡәбере байтаҡ ваҡыт онотолоп торҙо. Сәбәбе – был ерҙең 1930-сы йылдар ҙа Стәрлетамаҡ районын да бүленеп бирелеүе һәм сәсеүлек майҙанына әйләндерелеүе. Бәлки, ошоноң менән ауылдың, ғөмүмән, был тирәләге меркет ырыуы халҡының тарихы ла ерҙә күмелеп ҡалыр, онотолор ине. Бәхеткә күрә 2000се йылдар аҙағын да мораҙымдар ҡартатайҙарының ҡәберен тергеҙә. Мәрмәр таш ҡуялар, тирә-яғын кәртәләп, текмә тоталар. Изге тауҙан ауылға табан йәшел аллея һуҙыла.\nМораҙым олатай күмелгән тауҙан аҫта күл һымаҡ йәйрәп ятҡан шишмә бар – Ишан шишмәһе. Ҡышын туңмай, һалҡын һәм диңгеҙ һыуылай тоҙло булғанлыҡтан, уны Һалҡын шишмә лә, Диңгеҙ ҡолағы, тип тә атайҙар. Ишан шишмәһен мораҙымдар һигеҙ гектар майҙан да кәртәләп алған, киләсәктә уны гүзәл тәбиғәт мөйөшө итмәкселәр.\nМораҙым ауылынан 30 саҡырым самаһы йыраҡлыҡ та Өршәк йыл ғаһы буйында меркет-меңдәрҙең йәнә бер ауылы – Мырҙағол урынлашҡан. Ул Әлшәй районына ҡарай. Ауыл төрлө рәүешле тауҙар итәген дә ултыра: Ослотау, Дүрткелтау, Еҙтау, Әүлиә тауы. Һәр береһенең ҡабатланмаҫ йәме һәм тарихы бар.\nӘүлиә тауы башын да – ике ҡәберлек. Береһе ҙурыраҡ. Унда Алдар батыр яуында шаһит булған батырҙар ерләнгән. Икенсеһе, ауыл яғына ҡарап торғаны – Ғәзизйән әүлиә зыяраты. Ғәзизйән 17-се быуат аҙаҡтарын да, сит яҡтар ҙа уҡып, ҙур ғилем эйәһе булып ҡайтҡас, халыҡҡа дин һәм мәғрифәт тарата, дауалай. Үҙенең көн итеү рәүеше, тере йәндәргә мөғәмәләһе, йәшерен һәләттәре, баланыҡылай саф күңеле менән айырылып торған был затты халыҡ үҙе тере саҡта уҡ әүлиә, тип атаған. Вафатынан һуң әүлиәне ҡәҙерләп, ауыл осондағы иң бейек тауҙың башына мендереп ерләйҙәр, һуңынан тауҙы ла Әүлиә тауы тип атай башлағандар. Уҙған быуаттың алтмышынсы йылдарына тиклем ауыл ҡарттары яҙ етеү менән, күмәкләп тауға менеп, Аллаһ ризалығы хаҡына, Ғәзизйән әүлиә һәм ошон да ятҡан батырҙар рухына бағышлап Ҡөрьән уҡыған, башҡорт халҡы өсөн Аллаһтан яҡлау, көс-ғәйрәт, түллек һораған, Ғәйет байрамдарын да шунда үткәргән.Әүлиәне ерләгәс, тау аҫтынан уның шишмәһе килеп сыҡҡан, һыуы әле лә бик тәм ле, шифалы.\nӘүлиә тауындағы батырҙар ҡәберлегенең тарихы былай. 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәксеһе Алдар Ғәзизйәнәүлиәҡәбере Иҫәкәйевтың яугирҙары менән батша ғәскәрҙәре араһындағы ҡаты һуғыш Мырҙағол ауылы эргәһенән үтә. Бәрелеш тә бик күп кеше ҡырылған. Улар азатлыҡ өсөн изге яуҙа шаһит булдылар, тип, яуҙа үлгән башҡорт батырҙарын халыҡ тау башына мендереп ерләй.\nОшо ауылда тыуып үҫкән Венер Аҡсулпанов, бәләкәй саҡта был тирәнән яугирҙарҙың һарайтаһы (кольчугаһы) табылғанын да һөйләне, эсен дә кеше һөйәктәре лә булған. Уҡ башаҡтары ла тапҡандар. Табыштарҙың барыһын да уҡытыусыбыҙ Хәмит ағай Моталлаповҡа бирҙек, тип хәтерләй ул. Бында оҙонлоғо ике саҡырым ярымға һуҙылған ике мәсетле ҙур башҡорт ауылы булған. Карателдәр уға ут төртөп киткән, Түбәләстау башындағы иң матур мәсетте лә яндырғандар.\nҮткән быуаттың 80-се йылдар ҙа Әүлиә тауы, юл төҙөргә таштарын алыр өсөн, вәхшиҙәрсә аҡтарыла. Ҡәберҙәр емерелә. Әммә, әлхәмдүлилләһи, барыбер ғәҙеллек тантана итте – 2009 йылда рухлы уҙамандар әүлиәнең һөйәктәре ятҡан урынды табып, унда таш мендереп ҡуя. Ҡәберҙе тәртипкә килтереүҙә күрше Мораҙым ауылы кешеләре күпләп ҡатнаша, шулай уҡ Айыт ауылынан, Өфөнән, Стәрлетамаҡ тан ырыуҙаштарҙа килә.\nГәүһәриә – Мораҙым старшинаның бер туған апаһы. Ул да был тирәлә үҙенең уҡымышлығы, ғилемлеге менән дан тотҡан, мәҙрәсәлә уҡытҡан. Уны ла халыҡ, хөрмәтләп, Әүлиә тауынан көньяҡтараҡ, Ослотау битенә ерләгән. Ул ятҡан изге урын да әлеге ваҡытта һылыу ҡушҡайындар үҫә. Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн аят, доғалар уҡып, Гәүһәриә инәй рухына доға бағышлап шул ҡайындарҙы ҡосаҡлап торһаң, ҡатын-ҡыҙҙан сир китә, ғаиләгә бәхет ҡайта, йортҡа ҡот ҡуна, теләге тормошҡа аша, тигән ырым ышаныу бар. Уның да шишмәһе булған, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, нефть эҙләп, был тирәләрҙе быраулап, ерҙе соҡоп бөтөрөү арҡаһын да, башҡа күп шишмәләр һымаҡ, Гәүһәриә шишмәһе лә юҡҡа сыҡҡан. Ғөмүмән, Мырҙағол – заманын да ҙур мәҙрәсәле, даны сыҡҡан матур башҡорт ауылы булған. Совет осорон да мәсеттең манараһын ауҙарған да кешеләр генә түгел, хатта малдар ҙа, эттәр ҙа илаған, тип һөйләйҙәр. Манараны ауҙарған кеше күп тә үтмәй, туҡтауһыҙ танауы ҡанап, ғазапланып үлгән.\nЭйе, Хоҙай үҙенең язаһын ҡайһы саҡ был донъяла уҡ күрһәтә шул. Быға өҫтәп, йәнә шуны әйтке килә, “Әгәр беҙ изге ҡәберҙәрҙе тапап йөрөйбөҙ икән, халҡыбыҙға ҡот ҡунмаясаҡ, — тигәйне Йылайыр районы аҡһаҡалы Нуретдин олатай Игебаев. – Аллаһ Тәғәлә ризалығына ынтылып, уның хозурын да булған әүлиә, ишандарыбыҙҙың рухтарын хөрмәтләп, уларҙың рәхмәтенә ирешкәндә генә Аллаһ Тәғәлә халҡыбыҙға мәрхәмәт һәм сауап ебәрер, сөнки Аллаһтың беҙгә иғтибары уларҙың доғаһы аша килә”.\nМораҙым, Мырҙағол ауылдарындағы кеүек, бөтөн төбәктә лә изгеләрҙең ҡәберҙәрен табып, рухтарын шатландырып, Раббыбыҙ ризалығын алһаҡ ине. Шул саҡта бөтөн Башҡортостаныбыҙға ҡот ҡайтыр, халҡыбыҙ ҡотайыр, иншаллаһ.\nБайым ишан Динебәков (1733—1816) тураһындағы тарихи мәғлүмәттәргә ҡараған да, ул үҙ яғын да ғына түгел, ә бөтөн башҡорт илен дә танылған шәхес булған. Башҡортостандың ул саҡ тағы киң билдәле мәҙрәсәләрен дә белем алып, уҡыуын артабан Бохарала, һуңынан ғәрәп илдәренең береһен дә (Сүриәлә булһа кәрәк) дауам итеп, ишан тигән иң оло дәржәгә ирешә. Ошонан һуң ул тыуған яҡтарына ҡайтып, мәҙрәсәләр аса, улар менән етәкселек итә, үҙе лә дәрестәр бирә. Байым ишан беҙҙең яҡтар ҙа беренсе булып яңыса уҡыу ысулдарын, йәғни йәҙитселекте индереүсе. Ул шәкерттәренә дини дәрестәр менән бергә, арифметика, география, астрономия фәндәрен дә өйрәтә. Даны киң таралған ишанды һуңыраҡ Ырымбур губернатороның дин эштәре буйынса ярҙамсыһы, йәғни губерна муллаһы итеп тәғәйенләйҙәр. Был турала 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу документтарын да (ревизская сказка) ошондай мәғлүмәт бар: “Оренбургской губернии Верхнеуральского уезда 5-го башкирского кантона 1 отделения Бурзянской волости команды старшины Валита Якшимбетова дер. Баимова о башкирах мужского и женского пола” в ревизской сказке под номером 1 значится Баим Динебеков – отставной губернский мулла и члены его семьи”. Тәүге ауылға нигеҙ ташын аталы-уллы Ыҫтамғол менән Йомағол һала. Уларҙан Динебәк, Динебәктән Байым тыуған. Ул 1733 йылғы. Уға тиклем үткән өс быуындың һәр береһен 4045-әр йәштән һалһаҡ, Байым тыуғанға тиклем 130 йыл үткән була. Быйыл Динебәккә 270 йыл. Шуға 130-ҙы ҡушһаҡ, Байым ауылының тәүге нигеҙ ташы һалыныуына, тимәк, бөгөн 400 йыл. Атйетәр ауылы Байым ишан үҙе тере сағында уҡ “Байым” тип үҙгәртелә.\nБайым ишандың нәҫеленән бик күп юғары белемле муллалар, ахундар сыҡҡан. Мәҫәлән, уның ейәне Заһретдин Мөхәммәтғәли улы Байымов (1841—1912) “Рәсүлиә” мәҙрәсәһен тамамлап, хәлфәлек дәрәжәһе ала. Уҡыған сағын да ул билдәле шағир мәғрифәтсе Шәмсетдин Зәки менән яҡындан аралаша, уның яратҡан шәкертенә әүерелә. Һуҡыр шағирҙың бик күп шиғырҙарын ҡағыҙға төшөрөп, китап итеп туплай. Был турала “Башҡорт әҙәбиәте тарихы” китабын да ла әйтеп кителә.\nАуылдаштарым Байым әүлиәгә арналған күркәм сара үткәрҙе.Ул ҙур булмаған ҡор менән асылды. Унда сығыш яһаусылар Байым ишандың дин әһеле генә түгел, әүлиә, күрәҙәсе, табиб та булыуын билдәләне. Килгән ҡунаҡтарға әле генә баҫылып сыҡҡан “Беҙ – байымдар” тигән китап таратылды. Байым ишан хаҡын да, ауыл һәм уның арҙаҡлы кешеләре тураһын да киң мәғлүмәт туплаған был китапты, шулай уҡ Байым тоҡомонан булған азамат Әғзәм улы Тажетдинов яҙған. Ул үҙе тарихсы, журналист, элекке уҡытыусы.\nАуыл мәсетен дә Аллаһ ризалығы хаҡына, ишан рухына арнап аяттар уҡылды, хәйер таратылды. Артабан утыҙлаған еңел машинаналар теҙмәһе Байым ишан ерләнгән “Әүлиәләр зыяраты” тип йөрөтөлгән боронғо ҡәбергә йүнәлде. Ишан ҡәбере һәйбәт ҡаралған. Байымдың бишенсе быуын ейәне Рәсих Әхмәтғәзи улы Байымов үҙенең улдары ярҙамында уны таш менән уратып алған. Шуныһы ғәжәп, ҡәбер эргәһендә ике ҡолас йыуанлығын да бейек аҡ ҡайын үҫә. Быуындан-быуынға еткерелә килә торған мәғлүмәт буйынса, был ҡайынға 200 йыл икән. Ул ишанды ерләгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, ҡәбер башын да үҫеп сыҡҡан. Оҙаҡ йылдар үткәс, был ағас үҙенең тамырҙары менән ҡәбер ташы янына ер аҫтынан йәнә бер ташты ҡалҡытып сығарған. Хәҙер ике ташта бер бейеклектә йәнәш ултыра.\nБерйән БАЙЫМ, филология фәндәре кандидаты, яҙыусы.\nИльяс Килмөхәмәт улы Сәғитов 1856 йылда Бөрйән районының Яңы Монасип ауылында донъяға килә. Иҫке Монасип ауылын да мәсет ҡалҡып сыҡҡас, уға күрше ауылға күсергә тура килә. Үҙ ваҡытының белемле, алдынғы ҡарашлы кешеһе Ильяс мәзин Ҡөрьәнде яттан уҡыған, уның төп дауалау ысулы дарыу үлән дәре булған. Ен эйәләшкән кешеләрҙе кире элекке үҙ хәленә ҡайтарыу уның өсөн бер ни ҙә тормаған, йылан сағып үлем хәленә еткән, фалиж һуғып хәрәкәтһеҙ ятҡан кешеләрҙе лә дауалап аяҡҡа баҫтырыр булған. Түлһеҙлектән интеккән ҡатындар ҙы ла һауыҡтырған. 1922—1933 йылдар ҙа Ильяс мәзинде кулаклыҡ та ғәйепләп, өйөн тартып алалар. Дин әһеленә ғүмер ахырына тиклем ғаиләһе менән иҫке генә мал өйөндә көн итергә тура килә.\nИльяс мәзиндең кираматтары, изгелектәре хаҡын да халыҡ күп һөйләй… Шулай, йәйҙең бер матур көнөн дә мәзиндең ҡәберенә махсус юлландыҡ.\nАрабыҙҙа дини аяттарҙы белгән оло ғына апайҙар ҙа бар. Зыярат ҡылғас, берәй матур ғына ерҙә, тәбиғәт ҡосағын да, ашап эсеп ял итеп тә ҡайтырға ниәт итеп, ашарға ла һалып алдыҡ.\nЗыярат ҡапҡаһын үткәс тә шишмә ағып ята ине тәү килгәнемдә. Унан аша баҫма ла эшләп ҡуйғандар. Тик был юлы шишмәнең йырҙаһы ғына ята, ә бер тамсы ла һыуы юҡ ине. Һапһары ташлы тигеҙлек.Сүллеккә оҡшап тора. Әҙ генә лә һыу, дым һиҙелмәй. Йылға ағып соҡорайтҡан ере лә юҡ, тип-тигеҙ.\n– Теге килгәнемдә бында матур ғына шишмә ағып ята ине. Ҡарале, яуынлы йылда ла шишмә ҡорор икән, – тип юлдаштарыма әйтеп үттем, баҫма аша сыҡҡан да. Унан тейешле йолаларҙы үтәп, эскәмйәләргә ултырыштыҡ. Апайҙар Аллаһ ризалығына доғалар уҡып, мәзин рухына аяттар бағышланы, хәйер һалдыҡ.\nКөн салт аяҙ. Эргәләге ағастар ҙа ҡоштар һайрай. Ҡыҙым мышнап йоҡлап уҡ китте. Байтаҡ ултырып, ҡайтырға ҡуҙғалдыҡ. Зыярат ҡапҡаһына табан атлағас, барыбыҙ ҙа... бер мәлгә генә туҡтап ҡалдыҡ... Баҫма аҫтын да ҡәҙимге мул ғына һыулы шишмә ағып ята. Таштары ла күгелйем, ә һап-һары түгел... Хатта телдән яҙҙыҡ. Ҡапҡаны сығып бер ҡәүем атлағас ҡына телгә килеп, был нимә булды һуң ул, тип шыбырлашырға көс таптыҡ. Ләкин тәғәйен генә яуап таба алманыҡ. Һуңынан ололарҙан һораштырғылағас, бер нисәүһе, мәзин һеҙгә риза булып ҡалған, шуға һыуын күрһәтеп оҙатҡан, тине. Икенсе берәү, һеҙ дауаланырға тип түгел, Хаҡ Тәғәләнән ярҙам өмөт итеп барғанһығыҙҙыр, шуға һеҙгә көсөн күрһәтеп ҡалған инде, тип фаразланы.\nИльяс мәзиндең улы Әхмәтшәриф хаҡын да Иҫке Собханғол ауылынан Вәлиуллина Флүрә Саҙрислам ҡыҙы ла хәтерләй:\n“Февраль... Ҡыштың әсе елле һыҙғырыҡ бураны. Күңелдәрҙә лә өшәнес проблемалар булғанғамы, ел бигерәк тә үҙәккә үтә. Ҡояш байыуға яҡынайған да беҙ Яңы Монасип ауылына килеп төштөк. Был ауылда беренсе тапҡырбыҙ. Беребеҙ ҙә бабайҙың (Ильяс олатайҙың улы Әхмәтшәриф) исемен дә, ҡайҙа йәшәгәнен дә белмәйбеҙ. Ял көнө лә булғас, көн дә кискә ауышҡас, етмәһә, буран, урамда эт тә юҡ. Бәхеткә ҡаршы, һыуға килгән бер йәш ирҙе тап иттек. Ул да яңы килгән уҡытыусы булып сыҡты, бер ни ҙә белмәй ине.\n– Йылғаның теге яғындалыр ул, – тине.\nТеге ярға сығабыҙ. Күңелле генә һөйләшеп килгән Рәхиләбеҙ кире йоҡоға китте.\n– Самалауымса, ул был яҡта түгел, – ти.\nЯңынан килгән яҡҡа сығабыҙ. Рәхилә яңынан күҙҙәрен аса. Ысынлап та, зыяратта, бабайҙың өйөлә ошо яҡ та булып сыҡты. Бер бәләкәй генә өй ҡаршыһына туҡтаныҡ, мин тиҙ генә инеп киттем. Сәләм биреп, ғәфү һорағас, туҡтап та тормай: “Ҙур йомош менән килдек...”, – тип теҙә башлағайным,\n– Үт, Флүрә ҡыҙым, ултыр. Беҙ һеҙҙе күптән көтәбеҙ, – тигәс, телһеҙ ҡала яҙҙым.\n“Мине ҡайҙан белә, нисек көтөп ултыралар? Кем әйткән?”– тигән уйҙар үтте. Минең үтенестәремде тыңлап бөткәс:\n– Ярай, ҡыҙым, барығыҙ, – тип, тәртибен өйрәтеп ебәрҙе. “Бәлки, үҙегеҙ ҙә барырһығыҙ,” тип һорайым. Машина менән булғас, ризалашты.\nЗыяратҡа юлланабыҙ. Килеп туҡтағас, ҡыҙыбыҙ тағы йоҡлап китте. Кейәү менән еҙнәһе күтәреп эскәмйәгә һалдылар.\nКәртәһе лә юҡ ине ҡәберҙең ул заманда. Һеңеп бөткән бура ғына булғандыр, уныһын бик хәтерләмәйем. Ә бына зыяратҡа инеү менән, теге һепертмә буран, әсе елдең ҡапыл тынып ҡалыуын, ҡаршылағы ҡайын ботағын да бәләкәй генә бер ҡошсоҡтоң һайрап ебәреүен, бөтә тән буйлап таралған ләззәтле йылылыҡты мин әле лә тоям. Ошо тынлыҡты боҙоп ҡуймайыҡ тип, һәр кем үҙ уйҙарына бикләнеп, тынды ла самалап ҡына алып күпмелер ултырҙыҡ. Ошо мәлдә миңә ваҡыттың “оҙон” йәки “ҡыҫҡа” тигән мәғәнәһе юғалды. Быны мин күп йылдар үткәс аңланым.\nБабайҙың ҡайтайыҡ, тигән һүҙҙәре мине айнытып ебәргәндәй булды. Уны өйөнә алып барып, тиҙерәк ҡайта һалайыҡ тип ауыҙ асҡас:\n– Ҡыҙым, улай булмай. Аш бешкән, самауыр ҡайнаған, – тине. Күнмәйенсә булдырманыҡ.\n– Беҙҙең килеүебеҙ ҙе белгән кеше кеүек көтөп ултырғанһығыҙ. Минең исемде лә беләһегеҙ... – тип һораным ашарға ултырғас.\n– Иртәнге намаҙҙан һуң серем итеп алғайным. Атай ҡарт килеп, бөгөн туғандарың килә, итең бешеп, сәйең ҡайнап ултырһын. Ризыҡландырмай сығарма, — тине. – Шуға бына Ғәлиә киленде лә фермаға ебәрмәнем, улым үҙе генә китте.\n– Ҡасаныраҡ киләләр, – тип һораным атайҙан. “Ҡош килеп аңғартыр”, – тине. Әле бына һайыҫҡан килеп шыҡырланы, һуңынан һеҙ килеп индегеҙ.\nАртабан мин төпсөнөп торманым. Бабайҙы Ҡөрьән сығырға үҙебеҙ менән алып ҡайттыҡ. Аҙна тирәһе булды ул беҙҙә. Көнө буйы һеңлем эргәһендә булды, мин ҡамасауламаным, ашарға саҡырырға ғына инә инем.\n– Мин бурысымды үтәнем. Ағиҙел ҡасабаһын да ҡыҙым бар, шунда илтеп ҡуйһалар, әле генә ҡайтмайым, – тине ул.\n– Бабай, атайығыҙ (олатай) һеҙгә үҙ белемен ҡалдырманымы? – тип һораным. – Юҡ. Был ғилем паклыҡ ты ярата. Уны күтәреүе бик ауыр. Атайым: “Көсөң етмәҫ, алдыңда әле ике ҙур кәртә тора. Уларҙы үтеүе икеле,” тине. Ә ниндәй кәртәләр икәнен әйтмәне.\n“1979-81 йылдар. Халыҡтың Совет заманы ҡарашын да тәрбиәләнгән, дингә, төрлө имеш хәбәрҙәргә ышанмайыраҡ ҡараған мәле, тип һөйләй Рәхилә Ғүмәрова. Мин ауырып киттем. Ауырыу үҙенекен итте... Бик насар була башлағас, Иҫке Собханғолда йәшәгән апайым менән еҙнәм килеп Ильяс олатайҙың ҡәберенә алып барҙылар.\nМин унда барғанды арлы-бирле генә хәтерләйем. Аҫтан йылы бәреп, күккә күтәрелгәндәй булған ға уянып киттем. Бер яҡ ситтә, апайымдар, иптәшем баҫып тора. Февралдең сатнама һыуығы булыуына ҡарамаҫтан, миңә йылы һәм рәхәт. Бер ниндәй ҙә һүҙ, тауыш ишетмәнем, тик ҡайындағы бер ҡоштоң һайрауы аптыратты. Беҙ ул зыяратҡа 2-3 йыл килеп-китеп йөрөнөк. Хәҙер мин, күп йылдар үткәс, Аллаһ биргән көс менән дауалаған олатайға рәхмәтле булып йәшәйем”.\nҺуңғы ваҡытта Ильяс мәзиндең ҡәберен зыярат ҡылыусылар, уның рухына, Аллаһ ризалығына доға ҡылырға килеүселәр һаны артҡандан-арта. Ҡайһы берәүҙәрҙең наҙанлыҡтары арҡаһын да, ҡәберҙән ярҙам һорап, Биреүсенең һәм Алыусының бары тик Аллаһ Тәғәлә генә икәнлеген онотоуҙары күңелде ҡыра.\nИзге Ҡөрьән Кәримебеҙ ҙә Раббыбыҙ:\n«Мин ендәрҙе һәм кешеләрҙе Үҙемә ғибәҙәт ҡылһындар өсөн генә барлыҡҡа килтерҙем», – тигән (Ҡөрьән, “Елгәреүселәр” сүрәһе). Ғаләмдә бар нәмә бары тик Раббыбыҙға буйһона, хайуандар, ҡоштар, үҫемлектәр Уға зекер әйтәләр, кеше тик Аллаһ ҡушҡандар ҙы үтәргә тейеш.\nҺәр намаҙҙа ошо доғаны ҡабатлайбыҙ: «Һиңә генә беҙ ғибәҙәт ҡылабыҙ, Һинән генә ярҙам һорайбыҙ! Беҙҙе хаҡ юлдан алып бар, изгелек күрһәт кән бәндәләрең юлынан. Асыуыңа тейгән, аҙашҡан кешеләр юлына төшөрмә!» (Фәтиха: 5-7-се аяттар). Аллаһ Тәғәлә беҙҙе тура юлдан айырмаһын, зиһенебеҙ ҙе яҡтыртһын, аҡ менән ҡараны айырырға ярҙамын бирһен!\nМинең баҡыйлыҡҡа күсеүемде күк йөҙөнә ҡарап белерһегеҙ, — тигән Ейәнсура районы Үрген ауылында йәшәгән Әхмәтбаҡый хәҙрәт, һәм берҙән-бер көндө – күк көмбәҙен дә ҡөрьән хәрефтәре менән семәрле яҙма хасил була – „Әхмәтбаҡый хәҙрәт вафат булды”, тигән һүҙҙәр туҡылған була унда.\nБәрәкәтле Үрген ере тарихи шәхестәргә бай төбәк. Бында ил инәһе Бәндәбикә менән Ерәнсә сәсән эҙҙәре һаҡланған. Октябрь революцияһына тиклем Аҡъюлов Фәхретдин хәҙрәт, Ҡолдәүләтов Вәлиул ла мулла, Абдуллин Сәләхетдин ахун һәм уның улдары Нәжметдин менән Гәбделәхәт муллалар үҙ заманында күренекле дин әһелдәре булған. Шулай ҙа был зыялылар араһын да Әхмәтбаҡый хәҙрәт айырым урын алып тора. Ҙур ғилем эйәһе һәм дин әһеле, мөғәллим һәм көслө табиб булараҡ билдәле шәхес 1860 йылда Фәхретдин хәҙрәт ғаиләһен дә донъяға килә. Атаһын да уҡый башлағас, малай бәләкәйҙән белем алыуҙа ҙур зирәклек күрһәтә. Уның тәбиғи һәләттәрен артабан үҫтереү өсөн көслө ғилем йорттарын да шөғөлләнеү кәрәклеген яҡшы аңлаған атаһы 14 йәшлек кенә улын каруанға эйәртеп Көнсығыш илдәренә оҙата. Әхмәтбаҡый атаҡлы Ҡаһирә университетын да белем ала. Бер нисә йылдан Мәккәлә һәм Мәҙинәлә булып, хаж ҡылып, күп илдәрҙе гиҙеп, төрлө яҡлап төплө белем туплаған егет Үргенгә әйләнеп ҡайта. Ҡайтыу менән ауылда яңы мәсет һалдыра һәм мәктәп аса. 1890 йылда Ырымбур мосолман дар Диниә назаратын да имтихан тотоп, Рәсәй батшаһы ғәли йәнәптәренең Указы менән имам-хатиб һәм мөғәллим дәрәжәләренә ирешә, Үрген ауылы мәсетенең хатибы итеп раҫлана. Мәктәбен дә яңыса уҡытыу алымдары индерә, туған тел һәм әҙәбиәт, урыҫ теле һәм тәбиғәт фәндәре лә өйрәнелә. Мәктәп тиҙ арала тирә-йүндә танылыу ала. Икенсе тапҡыр хажға барып ҡайтҡас, Әхмәтбаҡый хәҙрәт ауылдарға муллалар әҙерләү өсөн махсус рәүеш тә бер юлы 60 егетте уҡытып сығара. Хатта шул осорҙар ҙа халыҡ араһын да Үрген де *Алтмыш мулла ауылы* тип тә йөрөткәндәр.\nҺуңғы хаж сәфәрен дә хәҙрәт Урта Азия, Ҡаҙағстан яҡтарында ғилем тарата, кешеләрҙе дауалай, һуңынан йәй һайын шул тарафтарҙан кешеләр Үргенгә ағыла. Ул үлән менән дауалау серҙәрен белгән, тоҙ менән өшкөргән, быуын ултыртҡан, имләгән...\nЯбай халыҡтың аһ-зарын йөрәге аша үткәргән хәҙрәт 1917 йылғы февраль революцияһын һәм унан һуң башланған үҙаллылыҡҡа, халыҡ мәнфәғәттәрен яҡлауға йүнәлтелгән башҡорт милли хәрәкәтен дә хуплап ҡабул итә. 1918 йылда хәрәкәт етәксеһе Зәки Вәлиди үҙенең штабы менән Үргенгә Әхмәтбаҡый янына килә, уның фатихаһын ала, фекер алыша, ҡунаҡ булып, йонсоған аттарын, хәҙрәттең аттарына алыштыра. Вәлиди менән бергә хәҙрәттең улы Сәғит тә китә, тик әйләнеп ҡайта алмай, хәбәрһеҙ юғала.\nТәүге ун йыл тирәһе дингә иреклек биргән совет власына ла насар ҡарашта булмай ул. Быны дәлилләүсе күп миҫалдарҙың береһен генә килтереп китәйек. 1921 йылда Үҫәргән кантонында ла йәшелдәр хәрәкәте ҡалҡып сыға. Улар ауыл һайын совет хеҙмәткәрҙәрен, коммунистарҙы атып йөрөйҙәр, Үргендә был ваҡытта егерме ике коммунист була. Бандиттар иң тәүҙә Әхмәтбаҡый хәҙрәткә килеп: «Коммунистарҙың халыҡҡа мөнәсәбәте нисек?» – тип һорай. Хәҙрәт: «Уларҙың зыяны юҡ, киреһенсә, күберәк ярҙам итәләр», – ти, халыҡ та уның һүҙен ҡеүәтләй. Шулай итеп, ауыл коммунистары иҫән ҡала.\nЛәкин егерменсе йылдар аҙағында властың дингә мөнәсәбәте ҡырҡа кирегә үҙгәргәс, Әхмәтбаҡый Аҡъюловҡа ла мулла булған, халыҡтың аңын томалаған, кешеләрҙе үҙенә эшләтеп байыған, тигән ғәйептәр ташлана. Әммә Үрген халҡы хәҙрәтте яҡлап алып ҡала. Тик 1930 йылдың авгусында ул барыбер ҡулға алына һәм «советтарға ҡаршы эшмәкәрлек» – өсөн өс йылға хөкөм ителә. Уны урман ҡырҡырға ебәрәләр. Шул саҡта ла ул табиблыҡ эшмәкәрлеген алып бара, ҙур түрәләрҙе һәм уларҙың туғандарын, тотҡондарҙы төрлө ауырыуҙарҙан нисек һауыҡтырыуы тураһында әле лә төрлө хикмәтле хәбәрҙәр йөрөй.\nУн айҙан хәҙрәтте төрмәнән сығаралар. Ҡартайып, хәлһеҙ һәм ауырыу хәлендә ҡайтып килә ул. Бында иһә донъяһы туҙҙырылған, мәсет менән ҙур өйө күсереп һалынған (улар үткән быуаттың туҡһанынсы йылдарына тиклем халыҡҡа хеҙмәт итте), көтөү-көтөү мал колхозға инеп киткән була.\nАртабан хәҙрәт ихатаһындағы мал өйөндә ғүмер итә, хатиплыҡтан китергә мәжбүр булһа ла, уның зирәк аҡылына һәм табиблыҡ һәләтенә мөрәжәғәт итеүселәр күп була. Иҫ киткес кәмһетелеүҙәргә дусар ителһә лә, бер кемгә, бер нәмәгә лә рәнйемәй, юғары рухын һуңғы көндәренә тиклем һаҡлаған ғорур шәхес 1936 йылдың июнь айында вафат була. Үлеренән алда ул: «Балалар, мин баҡыйлыҡҡа күскәс, күктә яҙыу булыр, ҡурҡмағыҙ», – тип әйткән була.\nЫсынлап та, был көндө күктә ғәрәп хәрефтәре менән яҙыу хасил була, күптәр хажи хәҙрәттең вафатын шунан белә. Тирә йүндән бик күп халыҡ йыйыла, ауылға дөйәләре менән ҡаҙаҡтар һәм Урта Азия вәкилдәре килеп тула.\nИл ағаһын зыяратҡа күтәреп алып барып ерләй башлағас, ямғыр яуа, халыҡ быны тәбиғәттең илауы тип ҡабул итә. Ерләп бөтөп, доға ҡыла башлағас, көн асылып китеп, ҡояш сыға.\n1947 йылдың йәйен дә Үрге Муйнаҡ ауылынан Әхмәтғәлим мулла килеп хәҙрәттең ҡәберен таштар менән бурауҙы ойоштора.\n2010 йылдың 1 июлендә Үрген ауылын да Әхмәтбаҡый хәҙрәттең тыуыуына 150 йыл тулыуға арналған йыйын бик юғары кимәлдә үтте. Өсөнсө ай инде яуым-төшөм күрмәгән ер өҫтөнә нәҡ шул көндә ямғыр яуыуын барыһы ла мөғжизә, тимәк, хәҙрәт рухы беҙҙең менән, «хоҙай ҡөҙрәте», «хәҙрәт ямғыры» тип ҡабул итте. Хәтер көнөн дә күҙәтелгән Хоҙай Тәғәлә мөғжизәләре ямғыр менән генә бөтмәй. Шул көндө Байыш ауылының көньяҡ көнбайыш офоғон да көндөҙгө сәғәт 6-лар тирәһен дә аҡ болоттарҙан яҙыуға оҡшаш семәрҙәр барлыҡҡа килә. Ғәрәп хәрефтәрен таныған кешеләр унда «Ләә иләәһә илләәллааһу» тип яҙылғанын әйтә...\nӘхмәтбаҡый хәҙрәттең балалары ла ғилемгә ынтылышлы, алдынғы ҡарашлы заттар була. Өлкән улы Хәйбулла 1922 йылда асылған Үрген мәктәбенең тәүге мөғәллиме була. 1911 йылда тыуған кесе улы Әхмәт тә уҡытыусы. Уныһы ғәйепһеҙгә ун йыл Сталин золомоноң асыһын татый, шулай булһа ла, бөгөлмәй, тормошто ярата, балаларына матур тәрбиә биреп ҡалдыра. Бөгөн был затлы нәҫелде дауам итеүселәрҙең һәммәһе лә илгә тоғро йәндәр, араларын да – исемдәре билдәле талантлы шәхестәр – фән эшмәкәрҙәре, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, артистар, уҡытыусылар, табиптар... Әхмәтбаҡый хажиҙың олатаһы Аҡъюлдан таралған башҡа тармаҡтар ҙа үҙҙәренең булмышына хыянат итмәгән көслө тоҡомдан һанала»\nЮлай СОЛТАНБАЕВ, Үрген урта мәктәбе директоры.\nҠартатайым Хәлил Мөхәмәтрәхим улы Мөхәмәтрәхимов – башҡорттоң остаздарынан Мөҙәрис Хәлиулла бине Мөхәммәтрәхим бине Ибраһим әл-Бөрйәни (1863—1927). Бәләкәй саҡтан уның тураһын да ишетеп үҫтем, үҫә килә, уның тормошо менән ныҡлап ҡыҙыҡһына төштөм. Үҙ нәҫелеңдә ошондай кешеләр булыуы ниндәй ғорурлыҡ!\nҠартатайым Хәлил хәҙрәт 1863 йылда Баймаҡ районы Түбәнге Таулыҡай ауылында тыуа, ул ваҡытта ауыл Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Беренсе Бөрйән улысына ҡараған. Хәлилдең атаһы Мөхәммәтрәхим, уның атаһы Ибраһим, уның атаһы Ишкилде.\nБеҙҙең ғаиләлә хәҙрәт Хәлил Мөхәммәтрәхим улының автобиографияның күсермәһе “Тәржемәи хәле” һаҡлана. Был ҡулъяҙманың төп нөхсәһе 1905—1906 йылдарҙа яҙылған, тип фаразлайҙар, сөнки һүрәтләнгән ваҡиғалар ошо йылдарға ҡарай. Ҡулъяҙманы 1927 йылда Хәлил хәҙрәттең улы Әхмәт күсереп ала. Тәржемәи хәлде иҫке төрки теленән башҡортсаға Рауил Үтәбай Кәрими ауҙара. Ҡулъяҙмала бөйөк Зәйнулла ишан, Һибәтулла хәҙрәт, Баймаҡ районы Муллаҡай ауылы мәҙрәсәһенең баш имамы Ғабдулла хәҙрәт (әл-Шәйх Ғабдулла ибне әл-Шәйехсәйет), Таулыҡай ауылы мәҙрәсәһе имамы мулла Әхмәтша хәҙрәт исемдәре иҫкә алып үтелә. Хәлил ҡартатай күрәҙәсе, дин әһеле Мөжәүир хәҙрәт Сиражетдинов, Дума депутаты Шаһишәриф Мәтинов, Зәки Вәлиди, Шәйехзада Бабичтар менән аралашҡан. Ғабдулла ишандың мәҙрәсәһен дә ике ҡыш осорон да барыһы алты ай белем алған ул. Мәҙрәсәлә Хәсән ауылы кешеһе Сәфәрғәле улы Ғабдулла хәлфәнән “Тәғълим-мөтәғәллим” (“Уҡыусы-уҡытыусы”) кеүек ваҡ ғәрәп китаптары алып уҡыған.\n«Беҙҙең оло ихтирамлы хәлфәбеҙ Иҙрис ауылының өйәҙ ахуны Мәхмүт хәҙрәттең улы Фазулла хәлфә булды. Бер көн Фазулла хәлфә ҡаршыма килеп, уҡығандарымды өндәшмәй генә тыңлағандан һуң: “Һиңә элек асылмаған бик юғары, бөйөк белем хасил булдымы? Бик белеп уҡыйһың”, – тине. Ошонан һуң миңә ҡайһы берәүҙәр “Кәшшаф” тип ҡушамат (ләҡәп) бирҙеләр (“Кәшшаф” берәр яңы нәмә асыусы, элек беленмәгән нәмәне тикшереп табыусы, ғалим). Хатта ҡайһы бер уҡыйҙа белмәгән шәкерттәр “Кәшшаф ағай”, тип өндәшәләр ине.\nБыл мәҙрәсәлә уҡығанымда бик ныҡ фәҡир хәлендә булдым, шәкерттәр минең менән йәнәш ултырып ашап-эсеүгә ҡаршылар ине. Яңғыҙ үҙемә бер ҡара тимер сәйнүкте мейескә ултыртып, көнөнә ике мәртәбә генә туҡланыр инем. Ҡайһы бер шәкерттәрҙең көнө буйына ашап-эсеп, көн үткәреп йөрөүҙәрен күреп, ғәжәпкә ҡала торғайным. Ләкин, ошо шарттар ҙа йәшәүемә ҡарамаҫтан, күңелемдә дини юлға өндәүсе, миңә доға ҡылыусы көс бар һымаҡ ине. 15-16 йәш араһын да, ҡыш осорон да, Зәйнулла хәҙрәттең Костроманан Троицкиға ҡайтҡанын ишеткәс, уға барып, уның ғилеменә хасил булайым, тигән уйҙар менән дәртләнеп, юлға сығырға ниәтләнә башланым. Аҡҡужа ауылына сәфәр ҡылмаҡсы булып, мулла Әхмәтшаға кәңәшләшеп, хәлдәремде, ниәттәремде һөйләнем. Ул, сабырлыҡ, ҡыҙыҡһыныу менән тыңлағандан һуң: “Әй, улым, хәҙер ҡыш көнө – һыуыҡ ваҡытта алыҫ сәфәргә сығыу, юлдашһыҙ, атһыҙ, яңғыҙ юл табып барыуы ауыр булыр. Бәлки, сабыр итһәң, йәй осорон да барыр инең, сабыр итмәһәң, Түңгәүер ырыуы, Вәлит ауылы, Ғатаулла хажи-ишанға барһаң да ярар, сөнки ул яҡыныраҡ, икеһе бер кеше кеүек, – айырмалары юҡ”, тине. Сабыр, йомшаҡ тәбиғәтле был кешенең әйткән һүҙҙәрен күңелгә һалып, бер көн туҡтауһыҙ йүгерә-йүгерә, буранда аҙаша-аҙаша, Ғатаулла ишан ауылына килеп етеп, бер әҙәмдән хәҙрәт йорто ҡайһы икәнен һорап белдем дә, туҡтамайынса йортона инеп: “Әссәләмәғәләйкүм”, – тип сәләмләнем. Абыстай миңә, бала тип, иғтибар бирмәне. Хәҙрәт килеп кергәс, абыстайҙы шелтәләне һәм сығарып ебәрҙе. Һуңынан хәҙрәт хәл-әхүәлдәр ҙе һорашып, ниндәй ниәттә килгәнемде белгәс: “Әй, бала, һин бик йәш кешеһең, ныҡлы уҡырға кәрәк, һиңә Зәйнулла ишанға барыу яраҡлыраҡ булыр, – тине. – Бәрәкәллаһ, башта Зәйнулла ишанға барыуға фатиха бирәм”.\n1885 йылда Хәлил ҡартатайға Муллаҡай ауылынан Ғабдулла улы Сәйет хәҙрәт тә фатиха бирә һәм ул Троицкиҙа Зәйнулла ишандың “Рәсүлиә” мәҙрәсәһен дә белем ала. 1894 йылда тыуған ауылы Түбәнге Таулыҡайға ҡайта. Хәлил ҡайтып етмәҫтән алда уҡ уны имам-хатип итеп һайлап ҡуйғандар һәм уға һәр яҡлап ауылдаштары ярҙам ҡулы һуҙа. Мәҫәлән, ғаиләһе өсөн йорт, мәҙрәсә, ике манаралы мәсет төҙөлә. Жийәс ырыуы ҡаҙағы Имамбай Дусмөхәмәт улы тигән хәлле кеше мәҙрәсә төҙөү өсөн 220 һум, ауылдың Нурмөхәмәт исемле байы үҙенең мал өйөн мәҙрәсәгә ашхана итеп төҙөттөрөп бирә. Иман йортона “Иманистә” тигән исем бирәләр. Мәҙрәсәгә тирә-яҡ ауыл балалары, хатта ҡаҙаҡ балалары ла уҡырға килә. Шәкерттәрҙең һаны 200-250-гә барып еткән.\nХәлил хәҙрәт тураһын да хәтирәләр һөйләгән дә уның ғәҙәти булмаған һәләттәре тураһын да ла әйтергә кәрәктер. Уның йәшәгән өйө төҙөлөп ятҡан мәсеткә ҡаршы була. Төҙөүселәр өрлөк бүрәнәһен быса башлағас, улар янына килеп шаяра: «Егеттәр, үлсәп бысығыҙ, етмәй тормаһын,» – тип, өйөнә инеп китә. Өрлөктө бысып, урынына һалабыҙ, тиһәләр, ҡыҫҡа булып сыға. Шул ваҡыт, хәҙрәт килеп сыға ла: «Өрлөктөң ике башынан тартыңҡырап һалығыҙ, ағас һуҙыла ул», – ти. Төҙөүселәр, аптырап торалар ҙа, тағы өрлөктө урынына һалалар. Бүрәнә үҙ урынына теүәл генә барып ята. Ғәҙәти булмаған һәләттәрен ул табибсылыҡ өлкәһен дә лә уңышлы ҡуллана. Ен-зәхмәт ҡағылыу, сихыр, күҙ тейеү, ҡуянсыҡ һымаҡ ауырыуҙар менән йонсоған кешеләр уға килер булған. Ошондай һәләттәр гә атайымдың атаһы Ғәбделварис та эйә ине.\nРауил Үтәбай-Кәрими тағы ошон дай мәғлүмәттәр яҙа: “Хәлиулла хәҙрәт матбуғат сәхифәләрен дә ҡәләм дә тибрәткән. Ул йылдарҙағы матбаға-журналдар ҙа уның мәҡәләләре лә күҙгә салына. Улай ғына ла түгел, Ырымбур ҡалаһын да Мөхәммәтвәли Хөсәйеновтың матбаға-типографияһын да “Әүлиәләрҙе аҙғындар хурлауынан яҡлау” исемен дә 112 битлек китап та нәшер иткән. Китаптың нисәнсе йылда һәм күпме тираж менән баҫылғанлығы мәғлүм түгел. Әммә ҡайным Мөхлис мулла Үтәбаев мәғлүмәттәренә ҡараған да, хеҙмәт дәһшәтле 1914 йылда донъя күргән, барыһы 700 нөсхәлә. Таулыҡай, Буранбай, Ямаш (хәҙерге 1-се Этҡол) ауылдарын да һатылған. Хеҙмәттең теле иҫке төркисә. Йөкмәткеһе суфыйсылых тәғлимәте менән һуғарылған. Китапта Хәлиулла хәҙрәт ижад иткән шиғри юлдар ҙа күҙгә ташлана. Мәҫәлән, 26-сы биттә:\nХаҡ яндырған сыраҡ ты, хасид өрөп һүндермәҫ.\nХаҡтың халис ҡолдары хаҡдин йөҙөн дүндермәҫ.\nХаҡ берәүҙе аҙ ҙыр һа, тоғро юлдан яҙҙыр һа,\nЖаһәләт кә тулдыр һа, аны һис кем күндермәҫ.\nХаҡтың халис ҡолдары, дилдә үҫәр гөлдәре,\nҺайрашыр былбылдары хасил илә һулдырмаҫ, –\nкеүек юлдарын уҡыйбыҙ.\nӘйтергә кәрәк, был китап Рәсәйҙең бер генә китапханаһында ла юҡ. Уны миңә Ғәбделмәтин ағай; “Кейәү, был китапты һиңә бүләк итәм, һин дә ул һаҡланырға тейеш, игелеген күрерһең”, – тип, һибә ҡылды.\nХәлиулла остаз-мөҙәрис 1927 йылдың май айында донъя ҡуя. Хәйбулла районының Түш ауылында ҡулыма килеп кергән мәғлүмәттәргә ҡарағанда, уны дәфен ҡылыуҙа Йылайыр, Хәйбулла, Баймаҡ тарафтарының төрлө төбәктәренең күп кешеһе ҡатнаша – бына шулай халыҡ остаҙын хөрмәтләп, һуңғы юлға, әхирәт сәфәренә оҙата.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 13.03.2018 в 02:32, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Өфөлә донъя энергетикаһы мәсьәләләрен һәм Рәсәй яғыулыҡ-энергетика комплексы үҫешенең сценарийын тикшерҙеләр // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә донъя энергетикаһы мәсьәләләрен һәм Рәсәй яғыулыҡ-энергетика комплексы үҫешенең сценарийын тикшерҙеләр\n10:53, 18 апреля 2014 Сәйәсәт\nМәскәүҙең «Сколково» идара мәктәбе һәм «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең асыҡ семинары кесе йома Өфөлә уҙҙы. Сарала ҡатнашыусылар донъя энергетикаһының глобаль трендтарын һәм Рәсәй яғыулыҡ-энергетика комплексы үҫешенең сценарийын тикшерҙе.\nСеминарҙы асыуҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты Александр Корсик һәм Мәскәүҙең «Сколково» идара мәктәбе Андрей Шаронов ҡатнашты.\nСеминарҙа ҡатнашыусыларҙы республика Президенты Рөстәм Хәмитов сәләмләне:\n— Иҡтисадта булған ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, беҙ оптимизм менән тулы, килеп тыуған мәсьәләләрҙе хәл итә алырыбыҙҙы аңлайбыҙ һәм беләбеҙ. Беҙгә, атап әйткәндә, нефть-газ тармағында иҡтисад сәйәсәтен нисек ҡороуҙа эксперт берләшмәһенең фекере мөһим. Нефть сығарыуҙың һандары һуңғы өс-дүрт йылда арта бара, был беҙҙе ҡыуандыра. «Башнефттең» эшләү осоронда ер аҫтынан бөтәһе 1,5 миллиард тонна нефть сығарылған. «Башнефттең» заводтарында ғына йылына 20 миллион тонналап эшкәртелә. Башҡортостандың нефть-газ-химия комплексы үҙ ваҡытында кластер булараҡ ойошторола: предприятиеларҙы сеймал сылбырҙары берләштерә, байтаҡ сикләмәләр була. Һуңғы йылдарҙа нимәнелер юғалттыҡ. Беҙгә санкциялар һәм язалар менән янағанда, яңы сәйәсәт шарттарында был технологик сылбырҙарҙы тергеҙеү мәсьәләһен тикшерергә кәрәк. Был беҙҙең өсөн РФ субъекты булараҡ мөһим. Беҙҙең хәл итергә кәрәк мөһим мәсьәләләр бар: кеше башына бюджет тәьминәте юғары түгел, бөтә кимәлдәргә 500 миллиард һум һалымды беҙҙең республика етештерә, ә бюджетта 125 миллиард һум ҡала. Дәүләттең үҙенең мәсьәләләре, проблемалары күп булғаны, федераль бюджеттан ресурстар алыуҙың ҡатмарлы булыуы аңлашылып та тора, беҙгә үҙебеҙҙең матди һәм етештереү базаһын нығытырға кәрәк, химия комплексы предприятиеларының үҫеше кәрәк.\n«Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты Александр Корсик әйтеүенсә, Өфөлә асыҡ семинарҙың маҡсаты – энергетика тармағына бәйле булған, донъяла барған хәл тураһында һөйләшеү.\n— Бөгөн бында ҡатнашҡан, «Сколково» етәкселәре киң белемгә эйә, — тип билдәләне Александр Корсик. — «Сколково» менән бер нисә йыл дауамында эшләйбеҙ: заводтарыбыҙҙы модернизациялау программаһын әҙерләгән, һалым системаһын анализлаған, үҫеш прогноздары буйынса консультация алған саҡтан. Семинарҙа фекерҙәр менән асыҡ алмашырға, артабан ҡайҙа йүнәлергә кәрәклеген аңларға, шулай уҡ конкуренттарҙың нимә эшләгәне менән «Башнефттең» нимә эшләгәнен сағыштырырға иҫәпләйбеҙ.\nВласть менән бизнестың үҙ-ара йоғонто яһауы тураһында һөйләгәндә, Рөстәм Хәмитов, ҡайһы бер предприятиелар «коммерция серенә» һылтанып, үҙенең үҫеш пландарын йәшерә, тип билдәләне.\n— Үҫештә ниндәй коммерция сере булыуы мөмкин? — тине Рөстәм Хәмитов. — Беҙ власть булараҡ, өс-биш йылдан һуң һалымдар менән нимә булырын, ниндәй предприятиелар барлыҡҡа киләсәген, күпме эш урындары асыласағын, предприятиеларҙан административ ҡаршылыҡтарҙы бөтөрөү өсөн, нимә эшләргә кәрәклеген аңларға тейеш. «Башнефть» бәйләнешкә бара, предприятиеның пландары тураһында беләбеҙ. Беҙгә власть менән бизнестың үҙ-ара килешеп эш итеүен көсәйтеү варианттарын ҡарарға кәрәк. Шул уҡ ваҡытта властың бизнес өҫтөндә өҫтөн булырға теләге юҡ, совет осорона ҡайтыу һәм план күрһәткестәрен формалаштырыу өлөшөндә лә бер ниндәй ҙә пландары юҡ. Әммә бизнес-планды, предприятиеның үҫеш стратегияларын ҡороу буйынса уртаҡ эш, властың был процестарҙа ҡатнашыуы зарур. Әлеге ваҡытта йыш ҡына хәҙерге ысынбарлыҡтан сығып тарҡау эшләйбеҙ, ә бизнес властың нимә ҡайғыртыуы тураһында белмәй.\nБеренсе квартал йомғаҡтары буйынса Башҡортостан предприятиелары сәнәғәт производствоһы индексының кәмеүен күрһәтте.\n— Башҡортостанда предприятиелар туҡтаманы, беҙ 600-ләгән төр продукция сығарабыҙ, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. — Бындай субъекттар Рәсәй Федерацияһында ни бары дүрт йәки биш. Икенсе кварталда хәл яҡшырыр: миҙгеллек тәьҫир итте, тип уйлайым. Әммә беҙгә артабан да нисек үҫешеүҙе асыҡларға кәрәк. Ҡарарҙар ҡабул итеү мотлаҡ.


Яңы йыл байрамы яҡынлашыу менән ҡала һәм район үҙәктәрендә әкиәт донъяһына тиң байрамса майҙансыҡтар хасил була. Иң түрҙә балҡып янған шыршы урын ала, һырғалаҡтар балаларҙы үҙенә саҡырып тора, боҙ һындар иһә майҙанға матурлыҡ ѳҫтәй. Сибай ҡалаһының Үҙәк майҙанында ла әле эштең ҡыҙған мәле. Оҫта ҡуллы ир-егеттәр байрам кәйефе тыуҙырыу маҡсатында бар кѳсѳн һала.\n—Боҙ һындар яһауҙы теүәл бер аҙна элек башлағайныҡ. Бер-ике кѳндән тамамлаясаҡбыҙ,—тип ҡаршы алды беҙҙе ҡаланың Балалар художество мәктәбе уҡытыусылары Ғәфүр Фәйзуллин менән Әнүәр Игебаев. Сабырлыҡ һәм тырышлыҡ талап иткән нескә эште ѳс кеше башҡара. Ѳсѳнсѳ оҫта—Йәноҙаҡ Ҡылысов бер нисә кѳн элек майҙандың тѳп хужалары—Ҡыш бабай менән Ҡарһылыуҙы яһап бѳтѳүгә ѳлгәшкән.\nРәссамдар йыл һайын һындар-ҙы тѳрлѳләндереп тороу яҡлы. Мәҫәлән, быйыл 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы башҡорт яугирҙәренә арналған композиция, 2013 йыл хужаһы—Йылан урын алған.\nБалсыҡтан әйберҙәр эшләүҙә оҫталыҡ туплаған Ғәфүр Басир улы Үҙәк майҙанда боҙ һындарҙы 2005 йылдан алып яһай.\n—Боҙ менән балсыҡ эшен сағыштырырлыҡ түгел. Һаҡлыҡ талап иткән был эштә саҡ ҡына ҡабаландыңмы, бар эшең юҡҡа сығыуы ихтимал,—ти әңгәмәсем.\nМатурлыҡ тыуҙырыу ѳсѳн ваҡыт менән дә, сатнама һыуыҡ менән дә иҫәпләшмәй эшләй оҫталар. Шуға күрә лә балта тауышының иртә таңдан алып киске ҡараңғыға тиклем тынмауына аптырайһы түгел. Үҙҙәре әйткәнсә, Яңы йыл байрамдарында ата-әсәләр, балалар ваҡыттарын ошонда уҙғарып, күңелдәренә ял алһа, уларға ошонан да артыҡ кинәнес юҡ.\nҺүрәттә: Әнүәр Игебаев менән Ғәфүр Фәйзуллин эш мәлендә.


1 ноябрҙә география буйынса үтәсәк Бөтә Рәсәй диктантына Башҡортостан да ҡушыла\nКүләмле сара Рәсәй Президенты Владимир Путин башланғысы менән ойошторола.\nӨфөлә диктант Башҡорт дәүләт һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге педагогия университеттарында уҙа. Темаһы – «Минең илем – Рәсәй». Текст өс өлөшкә бүленгән. Тәүгеһе география терминдарына арналған, икенсеһендә ҡатнашыусы теге йәки был географик объекттың картала ҡайҙа урынлашыуын күрһәтергә тейеш. Һуңғыһында текстағы өҙөк буйынса ниндәй урын тураһында һүҙ барғанын аңлатырға кәрәк. Диктант көндөҙгө сәғәт 12-лә башлана. Яҙма эштә интернет аша ла ҡатнашып була. Ул бер сәғәткә һуңыраҡ башланыр тип көтөлә.


Атың булһа—ил таныр\nБөтә Рәсәй башҡорт йәштәренең I съезы сиктәрендә Сибайҙа ат сабышы бәйгеһе уҙғарылды. Ҡалала өсөнсө тапҡыр ойошторолған был спорт сараһын ҡарарға йәше лә, ҡарты ла ашҡынып килгәйне.\nСибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Х.Х.Сөләймәнов сараны тантаналы асып, түбәндәгеләрҙе белдерҙе:\n—Милли спорт төрөнә ингән ат сабышын үҙебеҙҙә өсөнсө тапҡыр ойоштороуға өлгәштек, сөнки уны халыҡ яратып ҡабул итте. Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығы айҡанлы тиҙҙән был урында ипподром төҙөргә ниәтләйбеҙ. Буласаҡ ипподром бөтә Урал аръяғында ат спортын үҫтереүгә булышлыҡ итәсәк.\nТурнирҙа ҡатнашыусыларҙы шулай уҡ Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе Ә.М.Ишемғолов, Баймаҡ районы хакимиәте башлығы И.Х.Ситдыҡов, Башҡортостан Республикаһының баш суд приставы З.З.Байғусҡаров сәләмләне һәм сәмле ярыш теләне.\nАт сабышында Сибай ҡалаһы, Әбйәлил, Баймаҡ, Ейәнсура райондары, Силәбе, Ырымбур өлкәләренән һәм Ҡаҙағстандан иң яҡшы юртаҡтар ҡатнашты. 1600 метр арауыҡта ярышыуға 2 йәшлек тоҡомло аттар сыҡһа, 2400 метрлыҡ дистанцияла 3 йәшлек һәм унан өлкәнерәк саф тоҡомло юртаҡтар бәйге тотто. Башҡорт тоҡомло аттар 6000 һәм 8000 метрға сабышты.\nБиш этапта уҙғарылған сабыш барышында иң көслө һәм етеҙ юртаҡтар билдәләнде. 2 йәшлек ҡонандар араһында финишҡа иң беренсе булып «Юмор» ҡушаматлы турат килһә (А.Х.Сөләймәнов КФХ-һы, Сибай ҡалаһы), икенсе урынға «Сарош» ҡушаматлы ерән ат сыҡты (Р.Ирназаров, Баймаҡ районы), өсөнсө урынды «Лайтэнжел» ҡушаматлы ат яуланы (К.Бикмурзин, Ҡыҙыл районы).\nСаф тоҡомло дүнәндәр араһында «Уңыш һалдаты» ҡушаматлы турат еңеүсе тип табылһа (А.Казаков, Силәбе өлкәһе), 2-се урынды «Старчемп» (И.Х.Ситдыҡов, Баймаҡ ҡалаһы) һәм 3-сө урынды «Райпетривер» (Ф.Иҡсанов, Арғаяш районы) яуланы.\n3 йәшлек һәм унан өлкән юртаҡтар араһында «Парламент»ҡа (В.Ячменев, Ноғайбаҡ районы) етеүсе булманы. «Темп» ҡушаматлы турат (И.Юскин, Ноғайбаҡ районы)—2-се, «Зураб» (Р.Fәбдрәшитов, Верхнеуральск ҡалаһы) 3-сө урынға лайыҡ булды.\n6000 метрлыҡ дистанцияла «Далан» ҡушаматлы алаша (А.Х.Сөләймәнов КФХ-һы, Сибай ҡалаһы) иң етеҙе тип табылды. Финишҡа икенсе һәм өсөнсө булып «Блондин» (В.Байғужин, Баймаҡ районы) менән «Флик» (А.Йәрмөхәмәтов, Баймаҡ районы) ҡушаматлы ҡола айғырҙар килеп етте. 8000 метрлыҡ иң оҙон дистанцияның еңеүсеһе—«Любимчик» исемле ҡара туры. 2-се урынға «Пахтия» (С.Садыҡов, Орск ҡалаһы) сыҡһа, 3-сө һәм 4-се урындарға «Герта» (Ф.Ниәтшин, Сибай ҡалаһы) һәм «Далан» (А.Х.Сөләймәнов КФХ-һы, Сибай ҡалаһы) лайыҡ булды.\nСибай ҡалаһы хакимиәте башлығы Х.Х.Сөләймәнов бәйгенең бағыусылары—Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының Сибай филиалы директоры Й.У.Биккиновҡа, «Аструм» идаралыҡ компанияһының башҡарыусы директоры Д.В.Жариновҡа, «Сибай баҙары» директоры Н.Н.Искаковҡа, «Водоканал» йәмғиәте директоры Т.Т.Муллоджановҡа, Сибай ҡалаһындағы «Газпром газ бүлеү-Өфө» йәмғиәте директоры С.А.Вейденбахҡа һәм Баймаҡ районы хакимиәте башлығы И.Х.Ситдыҡовҡа рәхмәт белдерҙе.


Хеҙмәте уҡыусыларында ҡабатлана\n6 Февраль 2019, 16:03\nБалаларға һөйөү, эшһөйәрлек, яратҡан һөнәргә тоғролоҡ, сабырлыҡ, талапсанлыҡ, төплө аҡыл, энергия, интеллигентлыҡ… Теләш урта мәктәбенең хаҡлы ялдағы инглиз теле уҡытыусыһы Рәзинә Әхмәтйәнова ошо сифаттарҙың барыһына ла эйә. 4 февралдә ул юбилейын ҡаршылай.\nРәзинә Әхмәтйәнова– ҡала ҡыҙы. Ул Өфөлә тыуып үҫкән, әммә бар күңеле менән ауыл тормошон үҙ иткән. Каникул мәлдәрендә әсәһенең тыуған ауылы Ҡорғатҡа килеп йөрөгән. Шул мәлдә ауылдың уҡыу йорто директоры әле генә мәктәп тамамлаған ҡыҙҙы инглиз теленән уҡытырға саҡыра. Ул йылдарҙа мәктәптәрҙә сит ил телдәре буйынса уҡытыусылар етешмәй. Икенсе йылға район халыҡ мәғарифы бүлеге йәш уҡытыусыны Теләш урта мәктәбенә күсерә. Артабан Рәзинә Әғзәм ҡыҙы ситтән тороп юғары уҡыу йортон тамамлай һәм педагогик эшмәкәрлеккә 40 йылдан ашыу ғүмерен бағышлай.\nРәзинә Әхмәтйәноваға тыу-мыштан ижади башланғыс һалынған һәм ойоштороу һәләте бирелгән. Мөғәллимәнән бик оҫта хореограф, дизайнер, режиссер, оҫта тегенсе сығыр ине. Ошо барлыҡ һәләттәрен ул балаларға белем биргәндә оҫта файҙаланды. Уҡыусылары өсөн ул кешелеклелек, намыҫ өлгөһө булды, күп уҡыусылары, инглиз теле уҡытыусыһы һөнәрен һайлап, уның юлынан китте.\nУның элекке уҡыусыһы, хәҙер үҙе Теләш мәктәбендә инглиз теленән балаларға белем биргән Гөлнара Хәтмуллина остазы тураһында йылы хәтирәләре менән уртаҡлаша: “Мин Рәзинә Әғзәм ҡыҙының беҙҙең класс етәксеһе булыуын теләй инем: уның класындағы уҡыу-сылар барлыҡ мәктәп сараларында гел призлы урындар алды. Мәҫәлән, “Йәгеҙ әле, ҡыҙҙар!” бәйгеһенә, Яңы йыл карнавалдарына ул иң ҡыҙыҡлы сығыштар әҙерләй торғайны.\nКүп уҡыусылары уны клас-тан тыш эштәрҙе оҫта ойоштороусы педагог булараҡ хәтерләй, сөнки нәҡ Рәзинә Әғзәм ҡыҙы беҙҙең өсөн төп хореограф булды. Ул ваҡыттарҙа “Кадриль” да, “Полька”ла, “Березка”ны ла бейей инек. Молдаван, украин, марый, үзбәк бейеүҙәрен өйрәндек, уҡытыусы менән бергә милли биҙәүестәр әҙерләнек. Бынан тыш, ул беҙҙә макраме түңәрәге алып барҙы.\nУның сит ил теле буйынса дәрестәре иң сағыуҙарҙың береһе булып иҫтә ҡалған. Беҙ яңы телде, яңы мәҙәниәтте ҙур теләк менән өйрәндек. Ошо ерҙә бер мөһим фактҡа иғтибарҙы йәлеп итәм. Мин күршеләрҙе барлап сыҡтым– барлығы ун өй. Шуларҙың бишеһендә үҙ һөнәрҙәрен инглиз теле менән бәйләгән ҡыҙҙар үҫкән. Мин – алтынсыһы”.\nМәктәптә эштең күплегенә ҡарамаҫтан, Рәзинә Әғзәм ҡыҙы үҙ балаларын лайыҡлы тәрбиәләне. Тормош иптәше Рәфҡәт Сәфәрғәли улы менән ике бала үҫтерҙеләр. Рөстәм Стәрлетамаҡ физкультура техникумын тамамлаған. Руфинә, әсәһе кеүек, Башҡорт дәүләт университетының сит ил телдәр факультетында белем алды. Улар-ҙың икеһенең дә бөгөн үҙ ғаиләләре бар.\nЮбилей көнөндә Рәзинә Әғзәм ҡыҙына һәм балаларына, ейәндәренә сәләмәтлек, именлек, уңыштар һәм илһам теләйбеҙ.\nТеләш урта мәктәбе\nуҡытыусылары һәм педагогик хеҙмәт ветерандары исеменән