Буранайҙа, йөҙ йыл элек » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Буранайҙа, йөҙ йыл элек\nБуранайҙа, йөҙ йыл элек 23.02.2018 // Йәмғиәт\n1918 йылдың һәр айына ҡыҫҡаса ғына байҡау яһауҙы бурыс итеп алһам да, миҙгелдәрҙәге көндәрҙең ни рәүешле булыуына, үҫемлектәр, йәнлектәр, ҡош-ҡорт донъяһының үҙен нисек хис итеүенә баһа биреү минең генә хәлдән килерҙәй эш түгел. Был мәсьәләләрҙә яҡшы танышым, журналистарҙың кәңәшсеһе һәм ҡәләмдәше, биология фәндәре докторы, профессор-фенолог Евгений Васильевич Кучеров оло маһир ине. Ғалим тәбиғәт аша тыуған еребеҙҙең бөгөнгөһөн уның тарихы менән бәйләһә, икенсе ҙур ғалим, биолог, Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре, профессор Борис Михайлович Миркин, беҙҙе тирә-яҡ мөхиттең серҙәренә яҡынайтыу менән бергә, классик музыка донъяһына ла алып инергә тырыша. Ошо ике шәхес тураһында аяғүрә баҫҡан килеш түгел, ә тәфсилләп һөйләшергә кәрәк. Тынғыһыҙ был тормошта сула таба алһаҡ, әлбиттә.\nРәсәй империяһының тыныс тормошон боҙоп, күп милләтле дәүләттәге халыҡтарҙы ҡуҙғытылған иләүҙәге ҡырмыҫҡаларға хас сәбәләндергән инҡилаптарҙың дөр итеүенә лә хәтһеҙ булып бара, ләкин ил һис тынысланаһы түгел. Иң хәүефлеһе — емерелгән иҫке дәүләтселектең һәм нығынып өлгөрмәгән яңы хакимлыҡтың Европаның берләшкән бәғзе дәүләттәре менән элеккегә һуғыш хәлендә ҡалыуы. Февраль күҙәтеүендә (“Башҡортостан”, 2 февраль, №13) Совет республикаһы делегацияһының Брест-Литовскиҙағы һөйләшеүҙәренә туҡталырға вәғәҙә иткәйнем.\nГригорий Сокольников, Георгий Чичерин, Григорий Петровский һәм Лев Карахандарҙан торған совет делегацияһы Рәсәй менән Германия, Австро-Венгрия, Болгария һәм Төркиә араһында солох тураһында договорҙы имзалай. Документ Рәсәй, Германия һәм уның әле һаналған союздаштары араһында һуғыштың тамамланыуын теркәй. Рәсәйҙең ҙур ғына биләмәләре — Литва, Курляндия, Лифляндия, Эстляндия (Балтик буйының ХVIII быуатта Рус дәүләтенә ҡушылған өлкәләре) һәм Белоруссияның бер өлөшө тартып алына; Ардаган, Карс һәм Батум Төркиә ҡулына ҡала. Украина менән Финляндия үҙаллы дәүләттәр тип таныла. Ғөмүмән, Рәсәй бер миллион квадрат километрға яҡын ерен юғалта. Совет яғы армия һәм флотты, Ҡыҙыл Армияның яңы ғына булдырылған частарын да индереп, демобилизацияларға тейеш була. 1918 йылдың 27 авгусында Берлинда договорға өҫтәлмә имзалана, ул Совет Рәсәйен Германияға алты миллиард марка күләмендәге контрибуция түләргә мәжбүр итә. Әммә бәхетле осраҡ ярҙам итә: Германияла 13 ноябрҙәге инҡилаби ваҡиғалар һөҙөмтәһендә Вильгельм II бәреп төшөрөлә. Һөҙөмтәлә Совет хөкүмәте договорҙы юҡҡа сығара.\n6 мартта РСДРП(б)-ның VII ғәҙәттән тыш съезы йыйыла һәм уның көн тәртибендә төп мәсьәлә булып, әлбиттә, юғарыла әйтелгән договор тора. Брест договорын хуплауҙы ныҡышып, В.И. Ленин: “Солох — бирелеү түгел, бәлки ваҡыт яғынан отоу һәм инҡилапты, Совет власын ҡотҡарып алып ҡалыу зарурлығынан сыҡҡан тактик маневр”, — тип аңлата. Һул коммунистар Николай Бухарин һәм башҡалар уның менән ризалашмай. Шулай ҙа, ҡыҙыу бәхәстәрҙән һуң, съезд Брест солохон раҫлай. “Һуғыш һәм солох тураһында”ғы резолюцияла, айырым алғанда, былай тиелә: “Съезд, армиябыҙҙың булмауы, тарҡау фронт частарының уғата бөлгөнлөгө, империализмдың Совет социалистик республикаһына һөжүме алдынан тын тартыуҙың аҙ ғына мөмкинлегенән дә файҙаланып ҡалыу зарурлығы Совет власы имзалаған ғәйәт ауыр, түбәнселекле договорҙы раҫлауҙы талап итә”.\nШунһыҙ ҙа булмағандыр, сөнки шул уҡ көндә, 6 мартта, Мурманскиға инглиз частары килеп төшә. Антанта ғәскәрҙәре унда 1920 йылдың 21 февраленә тиклем була.\nБольшевиктар фирҡәһенең ғәҙәттән тыш съезы, социал-демократик сәйәсәттән ситләшеп, үҙенә яңы атама ала, ул Рәсәй коммунистар фирҡәһе — РКП(б) тип йөрөтөлә башлай. 14 – 16 мартта Мәскәүҙә Советтарҙың IV ғәҙәттән тыш съезы үтә. Ул Германия менән солох договорын ратификациялай. Һул эсерҙар, риза булмау йөҙөнән, хөкүмәтте ташлап китә.\nКүренеүенсә, буранайҙа сәйәси бурандар борҡоп торған икән. Ул арала Мәскәү Совет Рәсәйенең пайтәхете тип иғлан ителә һәм хөкүмәт Петроградтан әүәлге яңы баш ҡалаға күсерелә.\n“Тарих — миҫалдарға нигеҙләнгән фәлсәфиәт”, — тигән раҫлау бар. Шулай булмаһа, оло тарихи ваҡиғалар ҡыҫҡа ғына ваҡыт арауығына һыя алыр инеме ни?


Файҙалы икмәк ниндәй була? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Сәләмәт булайыҡ » Файҙалы икмәк ниндәй була?\nФайҙалы икмәк ниндәй була? 19.05.2017 // Сәләмәт булайыҡ\nБорай (полба) — бойҙайҙың иң боронғо төрө, бик файҙалы онотолған аҙыҡ. Борайҙың ҡабығы тығыҙ: зыянлы һәм токсик матдәләрҙе үткәрмәй.\nБыл юғары аҡһымлы, аҙ калориялы продукт макро- һәм микроэлементтарға, аминокислоталарға, витаминдарға бик бай. Уның аҡһымы еңел үҙләштерелә, аллергия тыуҙырмай. Тормош ритмы бик етеҙ хәҙер, ҡайһы саҡ синтетик аҙыҡ ашауыбыҙ хаҡында уйланмайбыҙ ҙа. Ләкин һаулығын хәстәрләгән кеше сауҙала тәҡдим ителгән күп һанлы продукт араһынан үҙенә файҙалы, сәләмәтлеге өсөн хәүефһеҙ аҙыҡ таба ала.\nБорайҙы даими ҡулланыу ҡандағы шәкәрҙе кәметә, иммунитетты арттыра, эндокрин, йөрәк-ҡан, аҙыҡ эшкәртеүсе, нервы, репродуктив система эшмәкәрлеген нығыта. Ә иң мөһиме – инфекция, онкология, анемия ауырыуҙарын иҫкәртә. Астма менән яфаланған балалар өсөн дә борай файҙалы. Унда аллергия тыуҙырыусы глютен миҡдары бик аҙ, шуға йәш балаларға ла бирергә була. Әйткәндәй, борайҙа аҡһым тауыҡ йомортҡаһына ҡарағанда күберәк. Үҫенте аҡһымында аминокислоталар ҙа күп.\nАртыҡ ауырлыҡ менән яфаланғандар өсөн дә борай бик файҙалы. Ул кешене туҡ тота, ауырлыҡ кәмей. Һуңғы осорҙа был ғәжәйеп продуктҡа иғтибар бермә-бер артты. Хатта уны “бөртөклөләрҙең ҡара ыуылдырығы” тип тә атайҙар. Ғөмүмән, борондан һаҡланып ҡалған бөртөклө культура инфаркт, инсульт осрағын кәметә, үт ҡыуығында таш булдырмай, эндокрин системаһы эшмәкәрлеген яҡшырта, организмда матдәләр алмашыныуын көйләй.


Рөстәм Хәмитов арбитраж идарасылар өҫтөнән контролде көсәйтергә саҡырҙы // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов арбитраж идарасылар өҫтөнән контролде көсәйтергә саҡырҙы\n18:10, 2 февраля 2012 Иҡтисад\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов бөгөн Республика йортонда предприятиеларҙың финанс хәлен яҡшыртыу һәм уларҙың банкротлығы өлкәһендәге эшмәкәрлектең һөҙөмтәлелеген арттырыу буйынса кәңәшмә үткәрҙе.\n— Был тема ябай түгел. Баҙар шарттарында барыһының да уңышлы була алмауы билдәле, һәм ҡайһы бер предприятиелар банкротлыҡты урап үтә алмай. Әммә беҙҙә ул, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ябай баҙар механизмы түгел, ә милекте ҡайтанан бүлеү ысулына әйләнде, — тине Президент, осрашыуҙы асып. – Уңышлы эшләгән, әммә «кемдер өсөн ҡыҙыҡлы булған» предприятиеларҙың банкротҡа әйләнеүҙәрен әленән-әле күҙәтәбеҙ. Уларҙың мөлкәте туҙҙырылыуын, ә хеҙмәткәрҙәренең урамда ҡалыуын һәм йылдар буйы эш хаҡы алмауын күрәбеҙ.\nРөстәм Хәмитов статистика менән таныштырҙы, уға ярашлы Башҡортостан килемле предприятиелар буйынса ла, банкроттар һаны буйынса ла лидер төбәктәр иҫәбендә.\n— Килемле предприятиелар һаны буйынса беҙ Рәсәй Федерацияһында беренсе урында торабыҙ: республика предприятиеларының 80 проценттан ашыуы килемле эшләй. Шул уҡ ваҡытта төбәгебеҙ банкротҡа әйләнеүсе предприятиелар һаны буйынса ла илдә беренсе урындарҙың береһен биләй. Йыл башына һандар ҙа бар: беҙҙә меңгә яҡын, йәғни 995 ойошма һәм шәхси эшҡыуар төрлө банкротлыҡ процедураһы кисерә. Уларҙың һаны йылдан йыл арта. 2009 йылда банкрот итеп таныу тураһында 812 эш ҡаралһа, 2010 йылда был һан – 837, үткән йылда 1419 тәшкил итте. Ике йыл эсендә ҡаралған эштәр һаны ике тапҡырға тиерлек артҡан.\nРеспублика башлығы билдәләүенсә, «Түләй алмаусанлыҡ (банкротлыҡ) тураһында»ғы федераль закон предприятиены көрсөктән сығарыу буйынса күп кенә сараларҙы билдәләй. Уларҙың береһе – предприятиеның финанс хәлен яҡшыртыу. Маҡсаты билдәле – предприятиеның рентабелле эшләүен тергеҙеү, уның бизнесын һәм эш урындарын һаҡлап ҡалыу. Әммә ғәмәлдә был процедура бер нисә йыл дауамында бөтөнләй ҡулланылмаған. Былтыр яҡынса мең ярым осраҡтан был ысул ике предприятиеға ҡарата ғына ҡулланылған. Был банкротлыҡтың криминаль бизнесҡа әүерелеүен күрһәтә, тине Президент.\nБурыслы предприятиеның түләй алыу һәләтлелеген тергеҙеүгә йәнә бер мөһим процедура йүнәлтелгән. Ул – тышҡы идаралыҡты ҡулланыу. Әммә ул да бик һирәк ҡулланыла – уртаса тик һәр егерменсе осраҡта ғына.\nРөстәм Хәмитов билдәләүенсә, дөйөм алғанда республикала предприятиеларҙың финанс хәлен яҡшыртыу буйынса күрелгән саралар бөтөнләй эшләмәй. Уның фекеренсә, банкротлыҡ бик ҡулай «бизнес»ҡа әүерелде.\nПрезидент билдәләүенсә, төрлө дәүләт органдары (һалым хеҙмәте, прокуратура, башҡарма власть органдары) мәнфәғәттәренең ҡаршы килеүе лә предприятиеларҙың финанс хәлен яҡшыртыуға ныҡ ҡамасаулай.\n— Арбитраж идарасылар эшмәкәрлегенә лә дәғүәләр бар. Йыш ҡына улар бер юлы бер нисә предприятиеға тәғәйенләнә, — тине Рөстәм Хәмитов. – Һәм власть тулыһынса идарасы ҡулында була. Ул мөлкәткә идара итеү хоҡуғына эйә, һәм йыш ҡына бының менән файҙалана. Тик предприятиены ҡотҡарыу маҡсатында түгел. Йыш ҡына ул, киреһенсә, маҡсатлы рәүештә предприятиены «батырып», һатылған мөлкәттән проценттар ала. Әммә республика власы, урындағы үҙидара органдары арбитраж идарасылар тәғәйенләүгә лә, кредиторҙар йыйылыштарында ҡарарҙар ҡабул итеүгә лә бер нисек тә йоғонто яһамай.\nНи өсөн закон менән ҡаралған, предприятие эшмәкәрлеген тергеҙергә мөмкинлек биргән механизмдар эшлмәй? Ни өсөн предприятиеның финанс хәлен яҡшыртыу, тышҡы идаралыҡ кеүек процедуралар ҡулланылмай тиерлек?\nПредприятиеларҙың финанс хәлен яҡшыртыу һәм уларҙың банкротлығы өлкәһендәге эшмәкәрлектең һөҙөмтәлелеген арттырыу буйынса республика ведомство-ара комиссияһы ағзалары был һорауҙарға яуап табырға тырышты. Орган ярты йыл элек булдырылды, һәм бөгөн Президент эштең тәүге йомғаҡтары менән таныштырыуҙы талап итте. Комиссия рәйесе – Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе Владимир Балабановтың отчетын тыңлағандан һуң, Рөстәм Хәмитов аныҡ һөҙөмтәләр хаҡында ишетмәүен билдәләне.\nШулай ҙа комиссия етәксеһенең, унан һуң сығыш яһаған комиссияның башҡа ағзаларының докладтарында был предприятиеларға уңыштарға өлгәшеү өсөн ярҙам күрһәтеү буйынса тәҡдимдәр уҡып ишеттерелде. Иң мөһиме – арбитраж идарасылар эшмәкәрлеге өҫтөнән контролде көсәйтеү. Бөгөн бының менән арбитраж идарасыларҙың үҙҙәренең ойошмалары ғына шөғөлләнә.\nТөбәк башлығы билдәләүенсә, бөгөнгө көнгә республикала эш хаҡын түләү буйынса бурыстар яҡынса 117 миллион һум тәшкил итә, уларҙың 80 миллион һумдан ашыуы – банкротҡа әйләнеүсе предприятиелар бурысы.\n— Беҙҙә меңләгән кеше хеҙмәт хаҡын алмай. Шуны аңлағым килә: кем беҙҙең халыҡтың ҡанын эсә? Кеше ҡайғыһында килем алыусы ниндәй «эшселәр» һуң ул? Һуңғы йылдар эсендә бер предприятие ла тергеҙелмәгәс, киләһе һығымта яһала: улар килә лә, был предприятиеларҙы бөлдөрә, мөлкәтен туҙҙыра, — тине Президент.\nАрбитраж идарасылар предприятиеларҙы тергеҙеү яҡлы түгел, һәм был системалы проблема. Уны хәл иткәндә, предприятиеларҙың финанс хәлен яҡшыртыу өлкәһендә алға китеш буласаҡ, тигән һығымтаға килде ултырышта ҡатнашыусылар.\nТеги: башҡортостан президенты, предприятиелар, комиссиялар


Яңы йылдан – яңы закон буйынса\n11 Ғинуар 2011, 23:17\nРФ Дәүләт Думаһының пленар ултырышында «Рәсәй Федерацияһында мотлаҡ медицина страховкаһы тураһында» федераль закон проекты өсөнсө уҡыуҙа ҡабул ителде.Закон проектының социаль әһәмиәте иҫ киткес ҙур. Сөнки ул илдәге һәр ғаиләгә, страховкаланған һәр пациентҡа, түләүһеҙ медицина ярҙамынан файҙаланыуға хоҡуҡтарҙы нығытыуға ҡағыла. Мотлаҡ медицина страховкаһы системаһы модернизациялауға ҡыйыу йүнәлеш алмаҡсы. Ошо тәңгәлдәге яңылыҡтар һәм етди үҙгәрештәр тураһында уҡыусыларыбыҙҙы тәрәнерәк таныштырыу маҡсатында РФ Дәүләт Думаһы депутаты Сәлиә Мырҙабаеваға мөрәжәғәт иттек.\nРФ Дәүләт Думаһының пленар ултырышында «Рәсәй Федерацияһында мотлаҡ медицина страховкаһы тураһында» федераль закон проекты өсөнсө уҡыуҙа ҡабул ителде.\nЗакон проектының социаль әһәмиәте иҫ киткес ҙур. Сөнки ул илдәге һәр ғаиләгә, страховкаланған һәр пациентҡа, түләүһеҙ медицина ярҙамынан файҙаланыуға хоҡуҡтарҙы нығытыуға ҡағыла. Мотлаҡ медицина страховкаһы системаһы модернизациялауға ҡыйыу йүнәлеш алмаҡсы. Ошо тәңгәлдәге яңылыҡтар һәм етди үҙгәрештәр тураһында уҡыусыларыбыҙҙы тәрәнерәк таныштырыу маҡсатында РФ Дәүләт Думаһы депутаты Сәлиә Мырҙабаеваға мөрәжәғәт иттек.\n– Һәр бер страховкаланған граждандың ҡулында түләүһеҙ медицина хеҙмәтенә хоҡуҡ биреүсе полис бар. Пациенттар уның тәғәйенләнешен тулыһынса аңлаһа ла, өҫтөнлөгөн ғәмәлдә татый алманы. Яңы закон проекты ниндәй мөһим положениелар индерелеүе менән әһәмиәтле тип иҫәпләйһегеҙ?\n– Закон проектын күптәрҙең «революцион документ» тип баһалауы менән мин дә килешәм. Ул мотлаҡ медицина страховкаһы системаһын модернизациялауға йүнәлтелгән булыуы менән отошло. Ул системала ҡатнашыусыларҙың берҙәм хоҡуҡи ерлектә эшләүенә мөмкинлек аса, һәр кемдең вәкәләттәре асыҡ билдәләнгән булыуы менән уңайлы. Яңы закон проекты системаның финанс тотороҡлоғон күтәреүгә, түләүһеҙ медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса дәүләт йөкләмәләре һәм уларҙы финанс менән тәьмин итеү мөнәсәбәттәрен көйләүгә булышлыҡ итергә тейеш. 2012 йылдан федераль фондта финанс средстволарын үҙәкләштереү ҡарала. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, эшләмәүсе халыҡты мотлаҡ медицина страховкалауына страховка иғәнәһенең иң минималь тариф күләме Федераль закон тарафынан билдәләнәсәк. Тимәк, ул субъекттарҙы социаль яҡтан аҙ яҡланған категориялар – пенсионерҙар, балалар, эшһеҙҙәр өсөн страховка иғәнәләрен түләү буйынса бурыстарҙы тулы күләмдә түләргә мәжбүр итәсәк. Дәғүәселекте үҫтереүгә һәм медицина хеҙмәттәрен яҡшыртыуға йүнәлтелгән саралар билдәләнеүе лә – закондың ыңғай һыҙаттарының береһе. Хәҙер бөтә медицина ойошмалары ла, милек формаларының ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, мотлаҡ медицина страховкаһы системаһында ҡатнаша ала. ММС-тың федераль фонды бюджетынан модернизациялау буйынса төбәк программаларын финанслау ҙа әһәмиәткә эйә. Был үҙ сиратында дауалау-иҫкәртеү учреждениеларын ремонтлау, заманса ҡорамалдар менән йыһазландырыу мәсьәләһен хәл итәсәк. Һаулыҡ һаҡлауҙы модернизациялау буйынса төбәк программалары билдәләнгән эштәрҙең, сараларҙың хаҡы нигеҙле-нигеҙһеҙ булыуы өсөн яуаплылыҡ субъекттарҙың башҡарма власть органдары иңенә ята.\n– Яңы закон проектының файҙалы, отошло яҡтары тураһында күберәк белге килә. Мәҫәлән, аныҡ ауырыу, пациент өсөн уның тәьҫирле яғы ниҙә, берҙәм полис нисек эшләйәсәк? Ошо хаҡта ла аңлатып китһәгеҙ ине, Сәлиә Шәрифйәновна.\n– Һәр кем страховкалаусы ойошманы, медицина ойошмаһын, табипты үҙ аллы һайлау хоҡуғына эйә буласаҡ. Бының өсөн ул үҙе һайлаған страховкалаусы медицина ойошмаһына ғариза менән мөрәжәғәт итә һәм ҡулына мотлаҡ медицина страховкаһы полисы ала. Табипты һайлау өсөн медицина учреждениеһы етәксеһе исеменә ғариза яҙырға кәрәк. Бөтә төбәктәрҙә лә полистар бер төрлө буласаҡ, страховкалаусы медицина ойошмаһын йәки йәшәү урынын үҙгәрткәндә лә полисты алмаштырыу талап ителмәй. Страховкаланған кеше түләүһеҙ медицина ярҙамын Рәсәйҙең теләгән бер мөйөшөндә алырға хоҡуҡлы. Әлегә тиклем был тәңгәлдәге буталсыҡтар, пациент менән медицина учреждениеһы араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар бөтөрөлөр, тип уйлайым. Ғинуарҙан ММС-ҡа страховка иғәнәләре тарифтары 3,1 проценттан 5,1 процентҡа тиклем күтәрелә. Тәү ҡарамаҡҡа бик аҙ тойолған 2 процент ММС системаһына алдағы ике йылда 460 миллиард һум аҡса килтерәсәк. Был өҫтәмә аҡса һаулыҡ һаҡлауҙы модернизациялау буйынса төбәк программаларын үтәүгә тотоноласаҡ.\nБөгөн пациенттарҙың башын «ауырттырған» мәсьәләләр етерлек: ММС-тың территориаль фондтары араһында үҙ-ара иҫәпләшеү системаһы һөҙөмтәле эшләмәй, кеше бер урында теркәлеп, икенсе урында дауаланһа, төрлө проблемалар тыуа. Шуға күрә электрон полис системаһын һәм берҙәм шәхси иҫәп индереү гражданға түләүһеҙ медицина ярҙамынан файҙаланыу хоҡуғын киңәйтә. Был – медицина ярҙамы менән тәьмин итеүҙә етди аҙым.\n– Бушлай дауаланырға тейешле сирҙәр исемлеге үҙгәреш кисерерме?\n– Закон проектында «мотлаҡ медицина страховкаһының база программаһы» һәм «территориаль программаһы» тигән ике төшөнсәгә асыҡлыҡ индерелгән. Тәүгеһе пациент өсөн түләүһеҙ медицина ярҙамының төрҙәрен билдәләй, уға тәүге медик-санитар ярҙам, иҫкәртеү, ашығыс медицина ярҙамы, махсус медицина ярҙамы инә. Исемлек 19 пункттан тора. Уны раҫлау барышында Рәсәй Хөкүмәте түләүһеҙ дауаланырға тейешле сирҙәр исемлеген «оҙайта» ала. Төбәктәр үҙ сиратында база программаһына өҫтәп яңы медицина хеҙмәттәрен индерергә хоҡуҡлы. Белеүегеҙсә, медицина ярҙамы күрһәтеү буйынса стандарттар әҙерләнде. Был төшөнсә теге йәки был сирҙе дауалағанда тейешле медицина процедуралары, дарыуҙар, медицина изделиелары, ҡан препараттары һәм туҡланыу төрҙәрен үҙ эсенә ала. Граждандарҙың һаулығын һаҡлауға бындай стандарттар индереү үҙен аҡлаясаҡ, дауалау сифатын күпкә яҡшыртасаҡ тип көтөлә.\nУларҙың ил биләмәһендә мотлаҡ үтәлергә тейешлегенә талаптар арттырылыуы ла мөһим мәсьәлә.\n– Яҡын йылдарҙа һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә тағы нимәләр үҙгәртеүгә, яңыртыуға мохтаж тип иҫәпләйһегеҙ?\n– Рәсәй Федерацияһының 1993 йылда ҡабул ителгән граждандарҙың һаулығын һаҡлау тураһында закон нигеҙҙәрен яңыртыу бурысы тора. Граждандарҙың хоҡуҡтарын яҡлау маҡсатында медицина хеҙмәткәрҙәренең профессиональ эшмәкәрлегенә ҡарата талаптарҙы көсәйтеү һәм сикләү, һауыҡтырып булмай торған, ҡаты сирҙәргә дусар ауырыуҙарға паллиатив ярҙам тураһында ла уйланаһы, хәл итәһе мәсьәләләр етерлек.\nМине, балалар табибы булараҡ, тағы ла бер мәсьәлә бик борсой. Төрлө ауыр сирҙәр үткәргән балаларҙы, шул иҫәптән инвалидтарҙы, хәүеф төркөмөндәгеләрҙе реабилитациялау мәсьәләһе әлегә ҡырҡыу тора. Рәсәйҙең башҡа төбәктәренән айырмалы рәүештә, республикала дауалағандан һуң ауырыуҙы тергеҙеү, һаулығын яҡшыртыу дауаханалары ла, поликлиникалары ла, үҙәге лә юҡ. Бары ҡала балалар поликлиникаһында ғына бындай медицина хеҙмәте булдырылған. Ә бит беҙҙә бына тигән шифахана-курорт учреждениелары селтәре ойошторолған. Кескәйҙәр өсөн 10 муниципаль һәм 9 ведомство шифаханаһы бар, ошо яҡшы базаны балаларҙың сәләмәтлеген ҡайтарыуҙа отошло файҙаланып булыр ине. Шифаханала дауаланыу һауыҡтырыуҙың бер этабына әүерелергә тейеш. Әгәр ҙә беҙ илдә медицина ярҙамы күрһәтеүҙең яңы моделенә тиҙерәк күсергә йыйынабыҙ икән, шифахана-курорт дауаһы һәм медицина реабилитацияһының берҙәм системаһын булдырыу хаҡында хәстәрлек күрергә тейешбеҙ. Минеңсә, республика балалар шифаханаларының береһендә ауырыуҙарҙың һаулығын тергеҙеү, нығытыу һәм реабилитациялау буйынса ғилми-практик үҙәк ойоштороу мәсьәләһен хәл итеү яҡшы һөҙөмтә бирер ине.\nД. АРЫҪЛАНОВА әңгәмәләште.


Өфөлә быйыл 10 балалар баҡсаһы төҙөлә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә быйыл 10 балалар баҡсаһы төҙөлә\n11:06, 8 июня 2012 Йәмғиәт\nБыйыл Өфөлә ун мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһын файҙаланыуға тапшырыу планлаштырыла.\n— Имен совет заманы менән сағыштырғанда ла Өфө өсөн был ҙур һан, — тине хакимиәт башлығы Ирек Ялалов «Ижтимағи электрон гәзит» сайтындағы онлайн-конференция барышында. – Киләһе йылда ла ошонан кәм төҙөргә йыйынмайбыҙ.\nҠала хакимиәте башлығы баш ҡалала әүәлгесә балалар баҡсалары етмәүен билдәләне. Шуға күрә яңы балалар баҡсаларын төҙөү сараһы күрелә, ошоноң менән бергә тыуым аҙ булған осорҙа (уҙған быуаттың 90-сы йылдары) офис һәм башҡа коммерция күсемһеҙ милке итеп үҙгәртелгән биналарҙы кире ҡайтарыу буйынса эштәр алып барыла.\n— Балалар баҡсаһын ҡайтарыу процесы дауам итә, — тип белдерҙе Ирек Ялалов. Бынан тыш, 40-50 йыл элек төҙөлгән балалар учреждениеларында капиталь ремонт үткәрелә. Уларҙың күбеһе тулыһынса реконструкциялауға мохтаж.\nТеги: онлайн-конференция,балалар баҡсаһы


Внимание, проблема! Новости в Уфе » Страница 39\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Страница 39\nМахсус бит / Проблема // 15-10-2011, 12:07\nМарсель ҡабаланып-ҡарһаланып фатирына ҡайтты ла, кроссовкаһын сисеп тә тормаҫтан, аш-һыу бүлмәһенә инде. Өҫтәлдәге бысраҡ һауыт-һабаны мөйөшкә этеңкерәгәс, ҡуйынындағы әйберҙәрен һаҡ ҡына теҙҙе. Ауыҙ эсенән генә мығырлап, әйберҙәрен барланы:\n− Тәк-тәк, быныһы бар... Етерлек. Бензины әҙерәк булыр, ахыры... Йә, ярар, уларға бара ул.\nШунан даими клиенты Игорға шылтырата башланы:...\nНи өсөн улар шулай?\nМахсус бит / Проблема // 15-10-2011, 12:06\nНимә генә күрмәйһең дә, нимә ишетмәйһең был ҡала транспортында?! Хәҙер ир-аттың өлкән ҡатын-ҡыҙға ла урын бирмәй йәйелеп ултырыуына өйрәндек, донъяларын онотоп, ғәм халыҡ алдында үбешеүсе йәштәрҙе лә күрмәмешбеҙ. Ә бына үҫмерҙәрҙең ҡылыҡтары һаман аптырата.\nБер мәл шулай автобуста шым ғына баҫып барам, пассажирҙар алғы ишектән сыға, аҡсаны урта йәштәрҙәге ҡатын йыя. Сираттағы туҡталыш алдынан дүрт малай ишек төбөнә ыңғайланы. Шунда тауыш ҡупты. «Сдача бирегеҙ!» – тигән ҡәтғи тауыш ишетәм. «Һуң, балалар, был бит аҡса түгел, ә сувенир», – ти кондуктор. Баҡһаң, үҫмерҙәр уға биш мең һум яһалма аҡса һоноп маташа, имеш, етмәһә, юл хаҡынан ҡалғанын ҡайтарып биреүҙе талап итә....\nСүп-сар ғына тимәгеҙ...\nМахсус бит / Проблема // 15-10-2011, 11:28\nРеспубликала иң тәүге сүп-сарҙы айырыу комплексы Нефтекама ҡалаһында барлыҡҡа киләсәк.\nУл «Тәбиғәт» дәүләт унитар предприятиеһы базаһында төҙөлә. Проект «Башҡортостандың тәбиғи ресурстары һәм экологияһы» республика маҡсатлы программаһына ярашлы тормошҡа ашырыла. Өфө ҡалаһында үткән «Уралэкология. Сәнәғәт хәүефһеҙлеге – 2011» халыҡ-ара экология форумында «Тәбиғәт» дәүләт унитар предприятиеһы проектланыусы сүп-сарҙы айырыу комплексының макетын тәҡдим иткән һәм ул форумда ҡатнашыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятҡан....\nЗаман афәте ауылдарға ла үтеп инә башлаған\nМахсус бит / Проблема // 4-10-2011, 10:08\nНаркотиктарға ҡаршы комиссия үҙенең сираттағы ултырышында Нефтекама ҡалаһы һәм Краснокама районындағы хәл-торошто баһаланы. Көн тәртибенә Рәсәйҙең 2014 йылға тиклем наркотиктарға ҡаршы сәйәсәтен Башҡортостанда бойомға ашырыу мәсьәләләре лә индерелгәйне.\nНефтекамала һуңғы дүрт йылдан да әҙерәк ваҡытта рәсми теркәлгән наркомандар һаны 250-нән 360 кешегә еткән. Краснокамала ла шул уҡ хәл күҙәтелә. Заман афәте ауылдарға ла үтеп инә бара. Был юҫыҡта ауыл халҡының, урындағы старосталарҙың булышлығы кәрәк....\nИлеңдән яҙғың килһә, миграция сәйәсәтен үткәр...\nМахсус бит / Проблема // 24-09-2011, 13:18\nЯңыраҡ РФ Хәүефһеҙлек советы секретары Николай Патрушев Алыҫ Көнсығыш федераль округында үткәргән кәңәшмәһендә ғәжәпләнерлек бер мәсьәләне күтәрҙе: ишеттегеҙме, киләһе 15 йылда Рәсәйҙә халыҡ һаны 10 миллион кешегә кәмейәсәк! Һөҙөмтәлә бына ғына торған 2025 йылда эшсе ҡулдар етешмәй башлаясаҡ! Был ғына ла әҙ: уның пессимистик фараздарына ҡарағанда, йәштәр араһында ла, өлкәндәр араһында ла иҡтисади әүҙемлек кимәлен күтәреү резервы юҡҡа сыҡҡан. Был илебеҙгә модернизациялау бурыстарын атҡара алырлыҡ юғары квалификациялы эшсе көстө, «урта синыф» тип аталыусы категория вәкилдәрен ситтән йәлеп итеү буйынса саралар күреүҙе талап итә! Һәм был үтә лә етди тонда әйтелде....\nАуылдарҙы бүреләр баҫа?\nМахсус бит / Проблема // 20-09-2011, 12:14\n«Йәшлек» редакцияһы ҡунаҡтары араһында кемдәр генә юҡ! Йәше, ҡарты, дәғүәлеһе һәм тәҡдимлеһе, кәңәшлеһе һәм тәнҡитлеһе тиһеңме. Әммә беҙ һәр береһен дә ихлас ҡаршы алып, диҡҡәт менән тыңлап, һөйләшеп-кәңәшләшеп, ярҙам итерҙәй ерҙә ярҙамлашып, булышлыҡ итә алмаҫтай ерҙә, гәзиткә баҫып сығарһаҡ, бәлки, берәй йоғонтоһо булыр, тип уларҙың һөйләгәндәрен ҡағыҙға төшөрөп, тейешле органдарға юллайбыҙ....\nЙәшәүҙән биҙгән ҡыҙҙың шиғри һөрәне\nМахсус бит / Проблема // 13-09-2011, 15:21\n– Айгөл, улым аҫылынған бит!\nТаңғы сәғәттәрҙә кеҫә телефонымдан ишетелгән ошо үҙәк өҙгөс өн мейемде тишеп үткәндәй булды. Күптәнге таныш апайҙың тауышы ине ул.\n– Нисек? Ҡайҙа?...\nАуылым, ауылҡайым минең…\nМахсус бит / Проблема // 27-08-2011, 12:52\n(“Милләтебеҙҙең киләсәге – ауылдарҙа”, “Йәшлек”, № 63, 13 август, 2011 йыл)\nАуыл тормошо миңә үтә лә ҡәҙерле, яҡын, аңлайышлы, бер һүҙ менән әйткәндә, йәнемдә гелән уның һулышы һулҡый. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңғы йылдарҙа ана шул ауылдарҙың көнитмеше өҙлөкһөҙ уйландыра, хәсрәткә һала, йөрәкте өйкәй, йәнемә тынғылыҡ бирмәй. Нисек йәшәй бөгөнгө ауыл, уның булмышы һәм ҡылмышы ни хәлдә – әйтерем ана шулар хаҡында. Был хаҡта ни өсөн һүҙ ҡуҙғаттым һуң әле һәм яҙғандарымдан фәтүә сығырмы?...\nӨфө урамдарында «тығын»дар кәмейәсәк\nМахсус бит / Проблема // 27-08-2011, 12:37\nБаш ҡалала автомобиль хәрәкәте бер яҡлы итеп үҙгәртеләсәк\nКөҙ беҙҙең руль артындағылар өсөн яңылыҡ алып киләсәк. Сентябрҙән водителдәр өсөн Өфөнөң үҙәк урамдарында йөрөү ҡағиҙәләре үҙгәрә. Эш шунда: «пик сәғәте»ндә «тығын»дарҙы үтеүгә уғата ҙур сабырлыҡ кәрәккәнен автомобиль хужалары яҡшы белә. Урамдарҙы киңәйтеү мөмкинлеге лә юҡ, шунлыҡтан хәрәкәт схемаһын үҙгәртергә булғандар, йәғни баш ҡаланың ете урамында хәрәкәт бер яҡлыға әйләнәсәк:...\nБензинға хаҡ арта\nМахсус бит / Проблема // 23-08-2011, 13:19\nӘ автозаправкалау станцияларына «Ун литр бензин – бушлай!» акцияһын ойошторорға тәҡдим ителә\nРәсәйҙә автомобиль яғыулығына хаҡтар ошо айҙа ҡапыл артып китте. «Росстат» мәғлүмәттәренә ҡарағанда, ул 0,8 процентҡа, йәки 40 тингә артҡан. Июль аҙағында бензинға уртаса хаҡ 25,57 һум тирәһендә тирбәлһә, әле ул 25,88 һум тәшкил итә. Әйткәндәй, бөтә төр маркалы бензин да ҡиммәтләнгән....\nАртҡа 1 ... 35 36 37 38 39 40 41 42 43 ... 48 Алға


ҮҘЕБЕҘҘӘ ЕТЕШТЕРЕЛГӘН—ТИМӘК ЯҠШЫ\n28 Июль 2017, 18:42\nСибай ит комбинаты эшмәкәрлеген ҡала етәкселеге лә, Урал аръяғы халҡы ла юғары баһалай. Йылдан-йыл предприятиеның етештереү күләме үҫә. 7 йыл эсен-дә ул 30 тапҡырға күтәрелгән. Комбинаттың ҡеүәте арта, коллектив ҙурая. Хәҙер бында 162 кеше эшләй. Сменала 10-12 тонна колбаса изделиелары етештерелә. Һатып алыусыларға 150 төрлө сорт колбаса һәм деликатестар тәҡдим ителә.\nПредприятие Волга буйы федераль округының эре ит комбинаттары менән бер рәттән, гел генә аҙыҡ-түлек күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Тәме һәм сифаты буйынса ул йыл һайын лайыҡлы рәүештә 4-6 миҙал алып тора. «Докторская», «Русская», «Краковская», «Московская», «Колбаски охотничьи» һәм «Сосиски молочные» колбаса изделиелары халыҡта ҙур һорау менән ҡуллана.\n«Башҡорт колбасалары» ит комбинаты етештергән продукцияны Башҡортостанда ғына түгел, Силәбе, Пермь өлкәләренән, Өфө, Стәрлетамаҡ ҡалаларынан, хатта Ҡаҙағстандан килеп алалар. Сибай колбасаһын дөйөм туҡланыу учреждениелары, ял йорттары һәм санаторийҙарға оҙаталар. Продукцияның сифаты яҡшы һәм хаҡы сағыштырмаса арзан.\n—Май айында немец производствоһы етештергән «Vemog Poly-clip» яңы автоматик линия эшләй башланы. Был продукция етештереүҙе 2-2,5 тапҡырға арттырырға һәм сифат күрһәткестәрен яҡшыртырға ярҙам итте. Шулай уҡ эшселәрҙең хеҙмәт шарттарын еңеләйтеүгә ирештек,—ти производство буйынса директор Йәнбәков Рәил Мөхтәсип улы. Ул шулай уҡ киләсәккә пландары менән уртаҡлашты. Яҡын арала бында сифатлы ярымфабрикаттар: билмән, кәтлит, голубцы, төрлө эслек менән ҡоймаҡтарҙы ҙур ассортиментта сығарырға ниәтләйҙәр. Комбинат етәкселеге етештереү майҙанын ҙурайтырға һәм эш урындарын күбәйтергә уйлай.\nРинат Винер улы Ильясов етәкселек иткән коллектив берҙәмлеге һәм уңғанлығы менән айырыла. Элекке ит комбинатынан бында иттең һеңерен айырыусы Мария Николаевна Евстигнеева, термист Зөфәр Шаһыбал улы Һабаншин, формалаусы Татьяна Максимовна Аҡсурина, упаковкалаусы Екатерина Федоровна Ковалева күскән. Сибай һөт-консерва комбинатының элекке эшселәре Илшат Буранов һәм Зилә Сафинаны ла ошо предприятиела осраттыҡ, яңы коллективта ла үҙҙәрен яуаплы хеҙмәткәр итеп танытҡандар. Производство бүлеге начальнигы Виталий Валерьевич Роговцев, технолог Илүзә Илгизәр ҡыҙы Мөхәмәҙиева һәм мастер Илгенә Әсхәт ҡыҙы Хәсәнова иңенә бигерәк яуаплы эш йөкмәтелгән. Улар көн һайын етештерелгән колбаса изделиеларына дегустация үткәрә. Шунһыҙ магазиндарға оҙатылған продукцияның сифатын белеү мөмкин түгел. Урал аръяғы халҡы күптән инде «Үҙебеҙҙә етештерелгән—тимәк яҡшы!» тигән девиз менән йәшәй һәм «Башҡорт колбасалары» ит комбинаты етештергән продукцияға өҫтөнлөк бирә.\nҺүрәттә: предприятие белгестәре дегустация мәлендә.


35 градусҡа тиклем һыуыҡтар көтөлә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n35 градусҡа тиклем һыуыҡтар көтөлә\n14:57, 20 декабря 2010 Йәмғиәт\nРеспубликала сираттағы һыуыҡ тулҡыны яҡындағы ял көндәрендә көтөлә. Башгидромет синоптиктары мәғлүмәттәренә ҡарағанда, һиҙелерлек һыуыҡтар йома көнө башланасаҡ. Бөтә республика буйлап һауа температураһы төнөн минус 30-35 градусҡа тиклем төшөүе көтөлә.\nДөрөҫ, ҡаты һыуыҡтар алдынан бөгөн республиканың көнбайыш райондарында, ә иртәгә Башҡортостандың бөтә территорияһында һауа температураһы бер аҙ күтәреләсәк — һыуыҡтар көнсығышҡа күсәсәк. Ә шаршамбы көнө ябалаҡлап ҡар яуыуы ихтимал.\nБер атмосфера фронтына алмашҡа тиҙ икенсеһе килә. Һәм йома көнө арктик һауа массалары республикаға һыуыҡтар килтерәсәк.


Ошо көндәрҙә Республика Йортонда һуңғы йылдарҙа йолаға әйләнгән күп балалы әсәләрҙе тәбрикләү тантанаһы үтте. Биш һәм унан да күберәк бала тәрбиәләүсе 59 ҡатын - ҡыҙ бөгөн Ба шҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов ҡулынан "Әсәлек даны" миҙалы алды. Бөгөн әсә, айырыуса күп балалы әсә булыу "мод ала" түгеллеген барыбыҙ ҙа белә. Күп кенә ҡыҙҙар һәм йәш ҡат ындар бөгөн билдәле топ - моделдәрҙән өлгө ала һәм матур төҫ - ҡиәфәт артынан ҡыуып организмдарын һәр төрлө диеталар мен ән йонсота. Ҡайһы берҙәре карьера үрҙәренә ынтыла... Балалар  Эйе, кәрәктер ҙә ул... Тик әлегә ваҡыт юҡ - уҡыу, эш, карь ера. Унан килеп... Бала табыуҙың төҫ - ҡиәфәткә лә йоғонтоһо көслө бит... Һуңынан, һуңынан... Күп кенә ҡатын - ҡыҙҙарыбы ҙ ошолай уйлай, йөрәк ҡушыуы буйынса түгел, аҡыл ҡушыуы буйы нса йәшәүҙе хуп күрә.\nБөгөнгө тантана хужаибкәләренең һәр береһе ҡатын - ҡыҙҙа рға хас күркәмлек менән балҡый. Ҡатын - ҡыҙҙарҙы ҡотлап, рес публика башлығы күп балалалы әсәләрҙе тәбрикләү йолаһы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, ил өсөн ауыр ваҡыттарҙа барлыҡҡа к илеүен хәтергә төшөрҙө.\n1998 йылда иһә Башҡортостан Рәсәй төбәктәренән беренсе бу лып был йоланы тергеҙҙе. Тап шул ваҡыта республикала "Әсәлек даны" миҙалы барлыҡҡа килде лә инде. Әлеге ваҡытҡа республи кала биш һәм унан да артыҡ бала тәрбиәләгән 2500 - ҙән ашыу әсә ошо наградаға лайыҡ булды.\nНаграда алырға сығыусы әсәләр араһында Бөрйән районынан к илеүселәр күберәк. Уларға миҙал тапшырғанда БР Президенты ре спубликаның тап ошо районы районы тыуым буйынса башҡа район дарҙан алда барыуын билдәләп үтте.


Яңы статус нимә бирәсәк? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Иҡтисад » Яңы статус нимә бирәсәк?\nНефтекама, Белорет һәм Благовещен ҡалалары социаль-иҡтисади үҫеш йәһәтенән алдан барған биләмәләр статусын аласаҡ. Рәсәй иҡтисад форумында төбәктәр етәкселәре менән осрашыуҙа Хөкүмәт рәйесе Дмитрий Медведев ошо хаҡта белдерҙе.\n“Илдә 11 моноҡаланы һәм өс ябыҡ административ-территориаль берекмәне социаль-иҡтисади йәһәттән алдан барған биләмә итеү тураһында Хөкүмәт ҡарарына ҡул ҡуйылды, – тине ул. – Төбәктәр өсөн был ысынлап та яҡшы: ошондай статуслы биләмәләрҙә һалым һалыуҙа ташлама бар, инвесторҙарҙы йәлеп итеү еңелерәк һәм башҡа өҫтәмә мөмкинлектәр ҡарала. Һөҙөмтәлә ҡала урындағы предприятиеларға бойондороҡло булыуҙан арынасаҡ, яңы эш урындары барлыҡҡа киләсәк, тораҡ пункттарға яңы һулыш биреләсәк”.\nОсрашыуҙа ҡатнашҡан республика етәксеһе Радий Хәбиров әлеге ҡарарҙың мөһимлеген билдәләне. “Ябай һәм аңлайышлы итеп әйткәндә, был – ҡалаларға алға иҡтисади ынтылыш алыу өсөн етди мөмкинлек”, – тип яҙҙы ул социаль селтәрҙә.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, әле Бәләбәй менән Күмертау ҡалалары ошондай статус йөрөтә.


“Балам, балам, балаҡайым …” » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\n“Балам, балам, балаҡайым …”\nМөхәббәтле өйгә бер көн килеп ҡайғы ишек ҡағыр, тип берәү ҙә уйламай. Ғаилә башлығы, нефть университетын тамамлап, төньяҡта эшләп йөрөгән Ирек, юғары белемле иҡтисадсы, һалым инспекторы Гөлшат, уларҙың үҫмер улы менән ҡыҙы – был ғаиләнең тормошо кинолағылай матур, етеш, өлгөлө була. “Өйөбөҙ йәмен арттырып, бәхет өҫтөнә бәхет өҫтәп, өсөнсө сабыйыбыҙ Айгөл тыуҙы. Уға һоҡланмаған кеше юҡ ине. “Ҡыҙығыҙҙың, әкиәттәгесә, бер бите ай, икенсеһе ҡояш, үҙе йыл үҫәһен ай үҫә”, – тип тупылдатып яратты бөтәһе лә. Бер йәше тулғас, 2006 йылда, гөл кеүек ошо бала башта көйһөҙләнә, унан ҡапыл ғына һулый башланы. Тәпәй китергә талпынып торған еренән аяҡҡа баҫмаҫ булды. Хафаланып, табиптарға йөрөтөргә тотондоҡ. Бөтәһе лә, һөйләшеп ҡуйғандай, бер һүҙҙе ҡабатлай: “Ҡыҙығыҙ сәләмәт”.\nИрем вахтаһын тултырып ҡайтҡан һайын: “Бәләкәсебеҙ, май шәмдәй, һүнгәндән-һүнә бит”, – ти. Йоҡом – йоҡо, ашым аш түгел. Мыжып ҡына торған бәпесем, ҡулдан төшөрһәң, илай, көнө-төнө тиерлек күтәреп йөрөтәм: “Эй, балам, ниҙәр генә булды үҙеңә?” Сабыйғынам оло кешенеке кеүек аҡыллы күҙҙәре менән, хәлен аңлатырға теләгәндәй, ҡарап тора ла тағы илап ебәрә.\nКөндәрҙән-бер көндө аяҡтарым үҙҙәренән-үҙҙәре мәсеткә илтте. “Ярҙамыңдан ташлама, Хоҙайым!” – тип, ҡулыма Ҡөрьән алдым. Табиптарҙан бүтән һүҙ ишетмәгәс, сараһыҙҙың көнөнән, һаламға йәбешкәндәй, имселәргә йөрөй башланыҡ. Шуларҙың һуңғыһы былай тине: “Ҡыҙығыҙға ҡаты күҙ тейгән – ҡарашы менән үҫеп ултырған ағасты тамырынан ҡороторлоҡ әҙәм һоҡланған. Ул бик ҡеүәтле булғанлыҡтан, ошоғаса бөтә юлдарығыҙ ябылып торған. Ләкин изге доғаларыбыҙҙың көсө ҙурыраҡ, улар ярҙамында хәҙер юлдарығыҙҙы асам”, – тип, доғаларын уҡып ебәрҙе. Ышанырлыҡ та хәл түгел: бер йыл буйы “ҡыҙығыҙ һау” тип йөрөгән табиптар был сәфәрҙән һуң Айгөлдөң сирен асыҡланы. Уларға ла үпкәләй алмайым, бәлки, имсе әйткәнсә, күҙҙәре бәйләнгән булғандыр. Тик айы түгел, көнө, сәғәте ҡәҙерле ваҡытты әрәм итмәйенсә, шунда уҡ дауалай башлағанда, сир ҙә аҙмаҫ ине”. – Биш йыл элек булған кисерештәрен Гөлшат бөгөн дә тыныс ҡына һөйләй алмай. Керпек осона эленеп торған йәшен һөртөп алыуға күҙҙәре йәнә дымлана.\nӘ ул саҡта,ҡыҙы менән бергә үҙе лә һүнә барғанда, күңелдәге өмөткә ҡанат ҡуйырға инвалид балаларҙы реабилитациялау үҙәге етәксеһе Рауил Миңлебаевтың өс һүҙе етә: “Баланы аяҡҡа баҫтырабыҙ”. Бына дүрт йыл инде Гөлшат Ибраһимова ҡыҙы Айгөл менән Өфөләге ошо үҙәккә йөрөй. “Табиптар, шәфҡәт туташтары менән ҡулға-ҡул тотоношоп, алға барабыҙ”, – ти ул.\nБылтыр Рауил Кәүсәр улы менән ултырып кәңәшләшәләр ҙә үҙәктә әсәләр йәмғиәте төҙөргә булалар: ҡаты сырхау бала тәрбиәләүселәрҙең проблемаларын уларҙан да кем яҡшыраҡ белә ала? Балаһын ошонда йөрөтөүсе һәр әсә менән яҡындан аралашып, ғаилә яҙмыштарын да яҡшы белгән Гөлшат Әхәт ҡыҙы йәмғиәттең рәйесе булырға ризалаша: “Мин был эште етәкләүгә күңелем менән өлгөргәйнем”. Ярҙам көтөп тә, тейешле тиклемен ала алмаған, алдында күп ишектәр шапылдап ябылыуынан арыған әсә шуны төшөнә: бер-береһенә рухи терәк булыу өсөн генә түгел, балаларының ауырыуын сигендереү, былай ҙа күп нәмәнән мәхрүм сабыйҙарҙың бөгөнгөһөн, киләсәген ҡайғыртыу өсөн улар бер көс булып тупланырға тейеш.\nБөгөн республикала ун дүрт меңгә яҡын инвалид бала йәшәй. Шуларҙың егерме проценттан ашыуы интернаттарҙа көн итә. Ә бит бындай балаларҙы махсус йорттарҙа йәшәтеү уларҙы ғаиләлә тәрбиәләүгә ҡарағанда биш-ете тапҡырға ҡиммәтерәккә төшә.\nАтайҙарҙың яртыһынан күберәге баланың инвалид булып тыуыуын йәки ауыр дауалана торған сиргә тарыуын белгәс, ғаиләнән китә, рәхәт юл һайлап, именерәк оя ҡора. Һәм шуларҙың утыҙ проценты үҙҙәрен көтөп зарығыусы сырхау улы йә ҡыҙы менән бүтән бер ҙә осрашмай, әйтерһең, тормошонан һыҙып ташлай. Былар – “Атай – ата ҡаҙ” тигән әйтемдең хаҡлығын раҫларға ынтылып, ирҙәрҙең атайлыҡ хисенә таш ташлау түгел, аяуһыҙ статистика мәғлүмәттәре.\nАуырыу сабыйы менән әсә япа-яңғыҙ ҡала. Тәүлек әйләнәһенә йөрәк парәһе менән бер һулышта йәшәп, уның хәлен мөмкин тиклем еңеләйтеүгә ғүмерҙәрен арнаған был ҡатындарҙың үҙҙәренең дә һаулығы тамам ҡаҡшаған. Иңдәренә төшкән оло ҡайғыны күбеһенсә яңғыҙ күтәреүсе әсәләрҙең үҙ сәләмәтлеген уйлау түгел, “аһ” тиергә лә форсаты юҡ. Аралашыу даирәһе бик тар ҡалған ул ҡатындар, бөтәһенән бигерәк, йән терәгенә мохтаж. Артабан да һынмаҫ-бөгөлмәҫ өсөн, өлөшөнә төшкән тәҡдирҙе лайыҡлы үтеү өсөн.\n– Был йәһәттән Хоҙайым мине ҡурсаланы. Айгөлөбөҙҙөң сирләүе беҙҙе тағы ла нығыраҡ берләштерҙе, – тип һөйләй Гөлшат ханым. – Ҡыҙыбыҙ саф һауала күберәк булһын өсөн Өфөләге өс бүлмәле фатирҙы Дим биҫтәһендә шәхси йортҡа алмаштырҙыҡ. Ирем уны үҙ ҡулдары менән өр-яңынан ике ҡатлы итеп ҡорҙо. Мунса һалдыҡ: ҡыҙыбыҙға йылы быу, миндек бик килешә. Йөҙөү файҙалы, тип, ишек алдында бассейн яһап ҡуйҙыҡ. Ирем эштән ҡайта ла көн дә ҡыҙыма махсус күнекмәләр яһата, икәү велосипедта йөрөйҙәр. Ун ете йәшлек Иршат улыбыҙ менән ун биш йәшлек Гөлдәр ҙә туғандары өсөн өҙөлөп тора. Уны үҙҙәре яратҡан музыка мәктәбенә йыр дәрестәренә йөрөтәләр. Айгөл үҙенең бик ҡәҙерле бала икәнен белеп үҫә. Көндән-көн уның алға барыуын күреп, табиптар: ”Һеҙ уны һөйөү менән дауалайһығыҙ”, – тиҙәр.\nГөлшат Бишбүләк районы Ҡасҡын ауылында йәшәүсе әсәһе менән атаһы Таусиә Ғәлләметдин ҡыҙы һәм Әхәт Ҡонаҡол улы Вәлиевтарға, Дәүләкән районы Буранғол ауылында ғүмер итеүсе ҡәйнәһе Рая Йәмғетдин ҡыҙы Ибраһимоваға ла бик рәхмәтле. Сабыр ҡанаттары талғанда, арыуҙары етеп, ҡыл да ҡыбырҙата алмаҫлыҡ хәлгә килгәндә, улар тип йән атып торған яҡындарының йөрәк йылыһын алып, тауҙай эштәр аҡтарырлыҡ көс алып киләләр.\nӘ Гөлшатты, ысынлап та, тауҙай эштәр көтә. Ул етәкләгән “Әсә йөрәге” көндән-көн йоғонтолораҡ, һүҙе үтемлерәк йәмғиәт була бара. Инвалид балаларҙың яҙмышына бөгөн дәүләт кимәлендә оло иғтибар бирелә икән, тимәк, йоҡоһоҙ төндәр ҙә, янып-көйөп йөрөүҙәр ҙә юҡҡа булмаған. Психологик көсөргәнеште алып ташлау маҡсатында йәмғиәткә йөрөүсе әсәләр менән ҡуйған спектаклдәрҙә йомшаҡ тауышы өсөн гел ҡуян ролен башҡарыусы был ипле ханым асылында арыҫлан йөрәкле заттарҙан. Һәр мөмкинлекте – Хөкүмәттә, ҡала хакимиәтендә үткән түңәрәк өҫтәлдәрҙе лә, төрлө кимәлдәге осрашыуҙарҙы, радио, телевидениелағы тура эфирҙы ла, хатта аш-һыуға арналған “Тәмле” тапшырыуын да ҡаты сиргә дусар сабыйҙарҙы ҡурсалау һүҙен йәмғиәткә еткереү өсөн файҙаланыусы был ханым тәбиғи баҫалҡылығын еңергә лә өйрәнә.\nИбраһимова һөйөнөстәре менән уртаҡлашырға ашыға:\n– Уй-теләктәребеҙгә ауаздаш ниәтле “Мәрхәмәт” фондының беҙгә ышаныслы иңен ҡуйыуы иртәгәһе көнгә өмөттө нығытты. Исеменә есеме тап килгән фондты Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Зәки улының тормош юлдашы Гөлшат Ғәфүр ҡыҙы Хәмитова ойоштороп, үҙе үк уның попечителдәр советын етәкләй. Әллә күпме изге ғәмәлдәр башында тороусы оло йөрәкле, миһырбанлы был ханымға инвалид балалар тәрбиәләүсе барлыҡ әсәләр исеменән күңел түренән сыҡҡан рәхмәтебеҙҙе еткерәм.\nСентябрҙә шәфҡәтлелек күрһәтеү генә түгел, мәғарифты үҫтереү менән дә шөғөлләнеүсе “Мәрхәмәт” фонды баш ҡалабыҙҙа балалар үҫеше үҙәге асты. Сит телдәр, математика, һүрәт төшөрөү, йыр, бейеү – балаларыбыҙ хәҙер йәне теләгән шөғөлдө һайлап, унда һәләттәрен аса ала.\nБашҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрованың, республикабыҙҙың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Линара Иванованың, Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы Павел Качкаевтың беҙҙе борсоған мәсьәләләрҙе дәүләт кешеләре булараҡ ҡына түгел, үҙ йөрәге аша үткәреп ҡабул итеүе лә күңелгә дәрт ҡуйҙы. Беҙ, проблеманы үҙ башынан кисергән кешеләр булараҡ, эстән белеп күтәрһәк, улар уны киңерәк ҡарап, юғары кимәлгә сығарыуға өлгәште. Эшенән китергә мәжбүр булып, көнө-төнө инвалид балаһын ҡараусы әсәләрҙең хеҙмәте өсөн түләү, был йылдарҙы эш стажына индереү, уларға ҡулай эш табышыу, инклюзив мәктәптәр асыу – ошо һәм тағы әллә күпме мөһим мәсьәләләр хәл ителеү алдында тора. Инвалид бала тәрбиәләүсе ата-әсәләрҙең күп һанлы мөрәжәғәттәрен иҫәпкә алып, Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Зәки улы Хәмитовтың шәхси ҡатнашлығында “Башҡортостан Республикаһында ер мөнәсәбәттәрен көйләү тураһында”ғы Законға үҙгәрештәр индерелде. Уларға ярашлы, бындай ғаиләләргә, шулай уҡ өс һәм унан күберәк бала тәрбиәләүселәргә йорт төҙөү өсөн бушлай ер алыу хоҡуғы бирелә.\nАуыр сирле сабый ҡараусы әсәй менән атай, яҡындары ғына түгел, улар менән аралашыусы һәммәбеҙ ҙә кешелеклеккә һынау тота. Был һынауҙы көн дә үтеүсе реабилитация үҙәге етәксеһе – яҙмышын мөмкинлектәре сикләнгән балалар менән эшләүгә арнаған Рауил Миңлебаев, уның ҡул аҫтында хеҙмәт итеүсе табиптар, шәфҡәт туташтарының Хоҙай алдында ла, кешеләр алдында ла йөҙҙәре аҡ һәм пак. Ғөмүмән, был сабыйҙар яҙмышына аҙ ғына ҡағылып үтеүсе лә күңеле сафланыбыраҡ китеүен һиҙәлер.\n– Икенсе йыл рәттән, бөтә республиканан һәләтле малайҙарыбыҙҙы һәм ҡыҙҙарыбыҙҙы йыйып, “Таланттар йондоҙлоғо” бәйгеһе үткәрәбеҙ. Баһалама биреүсе билдәле шәхестәр балаларҙың сығыштарын башта тетрәнеп ҡарап, илай, унан уларҙың сәхнәләге кисерештәре менән йәшәй башлай, – ти Гөлшат Ибраһимова.\nТиҫтерҙәре кеүек йүгереп, һикереп уйнау ғына түгел, ҡайһы берҙәре үҙ аяҡтары менән ерҙе тойоу, ҡояш нурын күреү, әсәһенең яғымлы тауышын ишетеү шатлығынан да мәхрүм был сабыйҙар тормошто сәләмәт балаларға ҡарағанда нескәрәк тоя, бәләкәй генә ҡыуанысты ла оло бәхет тип ҡабул итә. Фәрештәләй гөнаһһыҙ был йәндәр донъяға беҙҙе миһырбанлы булырға өйрәтеү өсөн киләлер, бәлки.\n… Көндөҙөн мең мәшәҡәт менән мәшғүл әсә төндәрен ҡулына ҡәләм ала. Аҡ дәфтәргә аҡ нур булып йөрәк түренән сыҡҡан юлдар төшә:\nБалам, балам, балаҡайым,\nБәғеркәйем минең, күҙ нурҡайым,\nБиш яҙмышҡа торош һынауҙарҙы\nКүтәрәһең сабыр, ныҡлыҡайым.\nҠояш сыға һин йылмайған һайын...


ӨС ҺАЛДАТ, ӨС ЯҘМЫШ...\n2 Май 2020, 11:00\nФронттан 1917 йылда әйләнеп ҡайта. Өләсәйем менән татыу ғүмер итеп, ете ҡыҙға һәм ике улға ғүмер бирәләр.\nОлатайым Юныс Хәким улы Һатыбалов 1890 йылда Нәби ауылында тыуа. Ул ир етеүгә Беренсе донъя һуғышы башлана. Ул Австрия ерендә, Карпат тауында барған һуғышта яраланып, Харьковта госпиталдә дауаланғандан һуң Одессаға оҙатыла.\nФронттан 1917 йылда әйләнеп ҡайта. Өләсәйем менән татыу ғүмер итеп, ете ҡыҙға һәм ике улға ғүмер бирәләр. Тик уландары бала саҡта мәрхүм булалар. Ә олатайым ҡалған ғүмерен колхозды төҙөкләндереү, уны аяҡҡа баҫтырыуҙа арымай-талмай эшләй һәм 103 йәшкә тиклем оҙон ғүмер юлы үтә.\nОлатайымдың 1913 йылғы Әйүп, 1918 йылғы Әхтәм ҡустыларының да балалыҡ һәм үҫмер йылдарын ҡәһәрле һуғыш урлай.\nЕгерменсе йылдар башында Әйүп Һатыбалов 4 класс белем ала.\nУтыҙынсы йылдар башында, коллективлаштырыу осоронда, колхоз төҙөлөшөндә ихлас эшләгән егет тормошта үҙ урынын таба. 1935 йылдың яҙында Кинйәбикә Шәмсетдин ҡыҙы менән тормош ҡоралар.\nОшо уҡ йылдың июль айында армияға алына. Һалдат тормошон алыҫ Көнсығышта башлай. Унан һуң Ленинград шәһәрендә 42-се айырым уҡсылар батальонында, Испанияға барырға тейеш частәрҙә хеҙмәт итә.\nХәрби хеҙмәттән 1937 йылда ҡайта. Колхоз тормошо менән янып йәшәй.\n1939 йылда фин һуғышына алына. Һуғышта ҡаты контузия алып, батырлыҡтары өсөн “Ҡыҙыл йондоҙ” ордены менән наградланып, 1940 йылда ауылға ҡайта.\nГитлер Германияһы менән һуғышҡа 1942 йылдың ғинуарында алына. Ленинград йүнәлешендә айырым минометсылар полкында һуғыша. 1943 йылдың сентябрендә ҡаты яралана.\nҺуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн “Ватан һуғышы” ордены һәм “Германияны еңгән өсөн” миҙалы менән бүләкләнә. Һуғышты Кенигсбергта тамамлай. Һуғыштан 1946 йылда әйләнеп ҡайта. Һуғыштан ҡайтҡас, партком секретары, 1947 йылда “Партизан” колхозы рәйесе булып эшләй.\nМалсылыҡта, ҡырсылыҡта өлгәшкән уңыштары өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Министрҙар советының махсус рәүештә әҙерләп яҙылған 16-сы калибрлы ҡуш көбәкле һунар мылтығы менән бүләкләнә.\n1955-1958 йылдарҙа Ворошилов исемендәге колхоз рәйесе булып эшләй. Колхоз электрлаштырыла, пилорама алына, төҙөлөш эштәренә иғтибар арта. 1958 йылда эреләтелгән “Ҡыҙыл таң” колхозына рәйес итеп ҡуйыла.\nҺуғышта алған ауыр яралар ҙа, ялһыҙ эш тә эҙһеҙ ҡалмай. 1963 йылдың майында 50-се йәшендә вафат була.\nӘ ҡустылары Әхтәм 1941 йылдың июнь айында һуғышҡа алына. Ул Ленинградта пленға эләгә. Комсомол билеттарын алып, немецтар үҙҙәренән ҡәбер (соҡор) ҡаҙҙырып, утҡа ырғыталар, яндырып үлтерәләр.\nБеҙ, уларҙың туғандары, бергә булһаҡ, әле лә уларҙы иҫкә алып, илашып, ғорурланып, өс һалдат яҙмышы тураһында һөйләшеп алабыҙ.\nҺүрәттә: Әхтәм Һатыбалов.


Инфоурок › Родной язык ›Рабочие программы›Рабочая программа по баш. языку\nПримерные образовательные программы по предмету “Башкирский яҙык” (Как государственный язык) для 1-4 классов общеобразовательных организаций с русским языком обучения.\nРабочая программа разработана на основе программы по башкирскому языку для учащихся I – XI классов школ с русским языком обучения. Составители: Усманова М.Г., Габитова З.М. – Ижевск, издательство «КнигоГрад», 2008.\n2009 йылдың 6 октябрендә Рәсәй мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан раҫланған башланған дөйөм белем биреүҙең Федераль дәүләт стандарттары уҡытыу йөкмәткеһен тормошҡа ашырыуҙың түбәндәге үҙенсәлектәрен билдәләй:\n1. Алдан планлаштырылған уҡытыу-һөҙөмтәләренә мотлаҡ ирешеү: шәхсән, предмает буйынса һәм метапредмет һөҙөмтәләре.\n2. Уҡытыу һөҙөмтәләрен яңыса аңлау, уҡыусыларҙа оҫталыҡ, күнекмә булдырыу түгел, ә эшмәкәрлек ысулын формалаштырыу.\n3. Универсаль уҡыу эшмәкәрлеге нигеҙендә метапридмет һөҙөмтәләрен формалаштырыу.\nУҡыусыларҙа формалаштырылған түбәндәге сифаттар башҡорт телен дәүләт теле итеп өйрәнеүҙең шәхси һөҙөмтә күрһәткестәре булып тора:\n1) Уҡыу эшмәкәрлегенә ыңғай ҡараш, белем алыуҙың шәхсән мәғәнәле булыуы;\n2) Уҡыуҙың һөҙөмтәле һәм үҙенең ҡылыҡтары өсөн яуаплылыҡ тойғоһо, үҙаллылыҡ;\n3) Донъяны күп телле һәм мәҙәниәтле йәмғиәт булараҡ ҡабул итеү;\n4) Башҡа халыҡтарҙың тарихына, мәҙәниәтенә, икенсе кеше фекеренә ихтирамлы ҡараш;\n5) Матурлыҡ тойғоһо – тәбиғәт матурлығын күрә белеү, йәнле тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш;\n6) Үҙеңдең һәм әйләнә-тирәңде кешеләрҙең ҡылыҡтарына дөрөҫ баһа биреү;\n7) Мораль тәртип ҡағиҙәләрен көйләүсе этик тойғйлар – намыҫлана, ғәфү үтенә, ояла белеү.\n1) Төрлө формала бирелгән мәғлүмәт таба белеү (тотош текст, иллюстрация, схема, таблица);\n2) Текстағы мәғлүмәттең бөтә төрҙәрен дә иҫәпкә алыу;\n3) Тексты анализлай һәм синтезлай белеү;\n4) Текстарҙы үҙләштереүҙә уҡыуҙың төрлө төрҙәрен файҙаланыу (текст менән танышыу өсөн күҙ йүгертеп уҡыу, текстың йөкмәткеһен белеү өсөн аңлап уҡыу, мәғлүмәт табыу өсөн әҙерләнеп уҡыу һ.б.)\n5) Һүҙлектәр, белешмә материал менән файҙалана белеү;\n6) Теге йәки был тема буйынса кәрәкле мәғлүмәт туплау, эҙләнеү эше алып барыу, презентация эшләй белеү;\n7) Мәғлүмәтте бер форманан икенсн формаға үҙгәртә белеү.\n1) Уҡыу маҡсаттарына ярашлы танып белеү эшмәкәрлегенең башланғыс формаларын үҙләштереү: эште планлаштырырға, эшләнгән эште контролләргә, баһаларға өйрәнеү;\n2) Дәрестең темаһын һәм маҡсатын үҙ аллы әйтә белеү;\n3) Уҡытыусы менән берлектә уҡыу проблемаһын сисеүҙең планын төҙөү;\n4) Ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеү өсөн үҙенең эшмәкәрлегенә төҙәтмәләр индерә белеү;\n5) Уҡытыусы менән берлектә билдәләнгән баһалау критерийҙарына ярашлы үҙенең һәм иптәштәренең эшенә баһа биреү.\n1) Төрлө телмәр ситуацияларына ярашлы телдән һәм яҙма телмәр төҙөй белеү;\n2) Үҙ фекереңде ҡыҫҡа һәм аңлайышлы итеп әйтеү һәм уны яҡлай белеү;\n3) Телмәрҙең диологик һәм монологик формаларын яҡшы белеү;\n4) Фекерҙе нигеҙләй белеү һәм дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алыу;\n5) Башҡаларҙы ла ишетә һәм тыңлай белеү, уларҙың ҡараштарын аңларға тырышыу, кәрәк булғанда үҙеңдең ҡараштарыңды үҙгәртә алыу;\n6) Дөйөм эшмәкәрлек барышында ҡарар ҡабул итә белеү.\nБашҡорт телен өйрәнеүҙең планлаштырылған предмет һөҙөмтәләре\n1. Коммуникатив компетенция өлкәһендә:\nҺөйләү һәм һөйләшеү;\na) Йәштәштәре, ололар менән билдәле бер аралашыу сфераларында, ситуацияларҙа диологик һәм монологик телмәр ҡора белеү;\nb) Үҙенең һәм йәштәштәренең эшмәкәрлеге, тирә-яҡ мөхит хаҡында үҙенең мөнәсәбәтен белдереп, бәйләнешле һөйләй белеү;\nc) Уҡыған тексты аңлы һөйләй белеү;\nd) Шиғыр, тиҙәйткестәрҙе яттан һөйләй белеү;\na) Уҡыусыларҙың ҡыҙыҡһыныуҙарына һәм йәш үҙенсәлектәренә тура килгән, өйрәнелгән тел материалы ингән аудио-текстарҙың йөкмәткеһен аңлау;\nb) Дәрестә аралашыу барышында уҡытыусының, иптәштәренең уҡыу һәм уйын ситуациялары менән бәйле күрһәтмәләрен, үтенестәрен аңлау;\nc) Тыңлағанда һөйләм, һүҙбәйләнештәрҙе билдәләү, интонацияны айырыу;\na) Логик баҫымдарҙы, һүҙ баҫымын дөрөҫ ҡуйып, тексты шыма, аңлы, дөрөҫ уҡыу;\nb) Таныш тел материалына ҡоролған ябай һәм ҙур булмаған текстарҙы аңлап уҡыу;\nc) Уҡыусыларҙың әҙерлек кимәленә һәм ҡыҙыҡһыныуҙарына ярашлы ҡыҫҡа текстарҙың төп йөкмәткеһен эстән уҡып аңлау;\nd) Текст буйынса иптәштәренә йәки уҡытыусыға һорауҙар биреү;\ne) Текстағы тыныш билдәләренә ҡарап,тейешле пауза һәм интонация һайлау;\nf) Таныш булмаған текстан тулы мәғлүмәт алыу өсөн эстән уҡыу техникаһына эйә булыу;\na) Яҙыу техникаһына эйә булыу;\nb) Айырым һөйләмдәрҙе, бәләкәй ткестарҙы үҙгәрешһәеҙ, дөрөҫ итеп күсереп яҙыу;\nc) Әҙер өлгөгә таянып, шәхси характерҙағы хат йәки ҡотлау яҙа белеү;\nҺорауҙарға яҙма яуаптар төҙөй белеү:\na) Өйрәнелгән материалға нигеҙләнгән өйрәтеү һәм һүҙлек диктанттары күсереп яҙыу;\nb) Өйрәтеү изложениялары, иншалары яҙҙырыу, иптәшең яҙҙғанды һәм үҙ яҙмаларыңды тикшереп, камиллаштыра белеү;\na) Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәрен дөрөҫ әйтеү һәм ишетеү;\nb) Өйрәнелгән орфоэпик һәм орфографик ҡағиҙәләрҙе белеү;\nc) Телмәрҙә өйрәнелгән лексик һәм грамматик берәмектәрҙе таныу һәм ҡулланыу;\na) Башҡорт халҡының ғөрөф-ғәҙәттәрен, йолаларын, этикет ҡағиҙәләрен белеү;\nb) Географик атамаларҙы, билдәле балалар әҫәрҙәре персонаждарын, популяр әкиәттәрҙең сюжеттарын, балалар фольклорының ҙур булмаған әҫәрҙәрен белеү;\nc) Тойғо-кисерештәрҙе сағылдырыу өсөн башҡорт телендәге хис-тойғо һәм эмоцияларҙы белдереүсесараларҙы үҙләштереү;\nd) Балалар фольклоры, текст һәм төрлө мәғлүмәт аша башҡорт халҡының рухи ҡиммәттәрен үҙләштереү.\n2. Танып белеү өлкәһендә:\na) Башҡорт һәм рус иелдәрендәге тел күренештәрен сағыштыра белеү;\nb) Туған телдә булмаған грамматик күренештәрҙе таный белеү;\nc) Телде телде һиҙемләп аңлау нигеҙендә һүҙҙәрҙең мәғәнәһен таныу;\nd) Өйрәнелгән тиматика эсендә телдән һәм яҙма телмәр өлгөләре төҙөгәндә өлгөнө файҙалана белеү;\ne) Белешмә материал, һүҙлектәр, компьютер һүҙлектәре менән файҙалана белеү;\nf) Рус теле дәрестәрендә текст менән эшләү тәжрибәһен башҡорт теле дәресендә файҙалана белеү.\nУҡыу планында башланғыс мәктәптә башҡорт телен дәүләт теле итеп уҡытыуға 1 – 4-се кластарҙа аҙнаға 1 (34 сәғәт)\nУҡытыу предметының йөкмәткеһе һәм сәғәттәр һаны\nҺин кем? Һеҙ кем? Һинең исемең кем? Һин ҡайҙа йәшәйһең?\nҺиңә нисә йәш? Әә, Һһ, ң , Ҙҙ, Үү хәрефе\nТән өлөштәре. Ҡҡ хәрефе\nМинең ғаиләм-2 сәғәт\nМинең, һинең, уның. Нимә эшләй? Өө , Ғғ хәрефе\nНимә менән? ҫ хәрефе\nМинең мәктәбем-1 сәғәт\nМинең класым-1 сәғәт\nМин мәктәптә-1 сәғәт\nМин уҡыусы-2 сәғәт\nМин дәрестә. Ҡайҙа ? һорауы\nМин дәрестән сыҡтым -2 сәғәт\nНимә эшләйем? Һорауы\nМинең уйынсыҡтарым -1 сәғәт\nНимә? Нимәләр? Нимә эшләйбеҙ? Ниндәй? Нимә\nМин уйнарға яратам-5 сәғәт\nМин уйнарға сығам-2 сәғәт\nМин уйнарға сыҡтым-1 сәғәт\nМинең кескәй дуҫтарым -3 сәғәт\nБыл нимә? Ниндәй? Ни эшләй?\nМин ял итәм-6 сәғәт\nҠайҙа? Ҡайҙан? Ҡасан? Был нимә? Нимәгә? Нимә менән? Нимә эшләйбеҙ һорауҙары\nТанышыу – 2 сәғәт.\nИҫәнләшеү. Танышыу диалогы. Һин ҡайҙан? Һиңә нисә йәш? Һинең туғандарың бармы? (Сәнғәтле һөйләшеү.) Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре һәм хәрефтәре. Хат яҙыу.\nМәктәптә - 2 сәғәт.\nУҡыу эшмәкәрлеге, уҡыу әсбаптары, уларҙы бөхтә тотоу. Көн режимы, таҙалыҡ, йыйнаҡлыҡ. Класта дуҫлыҡ, берҙәмлек, иман тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә өндәрҙең, хәрефтәрҙең дөрөҫ эйтелеше һәм яҙылышы. Ярай, ярамай, мөмкин һүҙҙәренең ҡулланышын активлаштырыу.\nҺөнәрҙәр -2 сәғәт.\nҺөнәр атамалары, таныш һәм яҡын кешеләрҙең шөғөлһөнәрҙәре, уларҙың яҡшы сифаттары тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Туғанлыҡ мөнәсәбәттәре.Уҡыу күнекмәләрен үҫтереү. Башҡорт телендә теләк мәғәнәһенең бирелеше, ул формаларҙы практик үҙләштереү. Булып эшләй һүҙбәйләнешен ҡулланыу.\nЙыл миҙгелдәре -5 сәғәт.\nБашҡортостанда, үҙебеҙ йәшәгән төйәктә көҙ, ҡыш, яҙ, йәй миҙгелдәре, уларҙың билдәләре. Тәбиғәттең төрлө күренештәре. Миҙгелдәргә ярашлы балаларҙың эштәре, уйындары тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу, мәҡәлдәр, һынамыштар менән танышыу. Көн торошона бәйле һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡулланыу, телмәр күнекмәләрен үҫтереү, һөйләм төрҙәре. Тасүирлау элементтары.\nКейем исемдәрен үҙләштереү, элек өйрәнгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Кейемде һаҡлап, ҡәҙерләп тотоу, һәр береһен үҙ урынына ҡуйыу. Кейем һәм шәхси гигиена. Кейем һәм матурлыҡ, тыйнаҡлыҡ тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Шиғырҙар ятлау. Башҡорт телендәге йөкмәтеү йүнәлешен, шарт һөйкәлешен практик үҙләштереү. Был формаларҙы телмәрҙә ҡулланыу. Матур теләктәр әйтергә өйрәтеү.\nҒаилә -2 сәғәт.\nҒаилә ағҙалары, уларҙың үҙеңә туғанлыҡ мөнәсәбәттәре. Был атамаларҙы үҙләштереү. Темаға бәйләнешле яҡындарҙың эш-шөғөлдәре, уй-хыялдары, киләсәккә пландары. Ғаилә шәжәрәһе, уның әһәмиәте хаҡында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Башҡорт телендә бойороҡ һәм шарт һөйкәлеше. Уларҙың формаларын телмәрҙә ҡулланыу. Яҙыу һәм һөйләү күнекмәләрен ҡамиллаштырыу.\nТыуған көн- 3 сәғәт.\nБалаларҙың тыуған көн байрамы, уға әҙерлек мәшәҡәттәре. Тыуған көн байрамын үткәреү әолаһы. Ҡунаҡтар саҡырыу, уларға хөрмәт күрһәтеү, мәжлестә үҙеңде тотоу тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу, шиғырҙар ятлау. Итәғәтлелек нормаларын үҙләштереү. Башҡорт телендәге бойороҡ, теләк һөйкәлеше формаларын практик үҙләштереү. Әҙәплелек нормаларын белдереүсе һүҙҙәр һәм һөйләмдәр. Саҡырыу ҡағыҙы, ҡотлау.\nКеше һәм тәбиғәт. Башҡортостан тәбиғәте. Беҙҙә йәшәгән кейектәр, үҡемлектәр, бөжәктәр. Кешенең уларға мөнәсәбәте. Тәбиғәткә һаҡсыллыҡ тураһында һөйләшеүҙәр. Башҡорт телендә синоним һүҙҙәрҙе сағыштырыу, ҡылымдарҙың заман формаларын,\nҡаршы ҡуйыу теркәүестәре практикүҙләштереү.Телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу.\nБашҡортостан – 4 сәғәт.\nБашҡортостан, уның дәүләт символдары, уларҙың мәғәнәһе. Башҡорт иле, уның халҡы,тарихы, ер-һыуы. Башҡортостандың данлы урындары. Исем, яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәрҙе практик үҙләштереү, телмәрҙә ҡулланыу. Ҡабатлау. Уҡыу йылы буйынса өйрәнелгәндәрҙе ҡабатлау, белгәндәрҙе ҡабатлау, белгәндәрҙе тәрәнәйтеү, һүҙлекте байытыу. Телмәр күнекмәләрен ҡамиллаштырыу.\n1 сентябрь. Белем көнө –1\nБашҡорт теленең өндәре һәм хәрефтәре (ҡабатлау һәм тәрәнәйтеү). Һөйләмдә һүҙҙәр тәртибе. Эйәлек ялғауҙарын ҡабатлау. Иҫәнләшеү. Танышыу диалогы. Һин ҡайҙан? Һиңә нисә йәш? Һинең туғандарың бармы? (Сәнғәтле һөйләшеү.) Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре һәм хәрефтәре.\nМәктәптә – 5 сәғәт.\nУҡыу эшмәкәрлеге, уҡыу әсбаптары, уларҙы бөхтә тотоу. Көн режимы, таҙалыҡ, йыйнаҡлыҡ. Класта дуҫлыҡ, берҙәмлек, иман тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә өндәрҙең, хәрефтәрҙең дөрөҫ эйтелеше һәм яҙылышы. Эште белдереүсе һүҙҙәр. Ярай, ярамай, мөмкин һүҙҙәренең ҡулланышын активлаштырыу\nҒаилә ағҙалары, уларҙың үҙеңә туғанлыҡ мөнәсәбәттәре. Был атамаларҙы үҙләштереү. Темаға бәйләнешле яҡындарҙың эш-шөгөлдәре, уй-хыялдары, киләсәккә пландары. Ғаилә шәжәрәһе, уның әһәмиәте хаҡында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Башҡорт яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Уларҙың формаларын телмәрҙә ҡулланыу.\nБуш ваҡыт- 7 сәғәт.\nШөғөл - һөнәр атамалары, таныш һәм яҡын кешеләрҙең шөғөл-һөнәрҙәре, уларҙың яҡшы сифаттары тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Туғанлыҡ мөнәсәбәттәре. Уҡыу күнекмәләрен үҫтереү. Башҡорт телендә ҡылымдарҙың зат, һан ялғауҙарын практик үҙләштереү.\nАуылда/ҡалала йәшәйем- 4 сәғәт.\nКешеләрҙең шөғөл-һөнәрҙәре яҡшы сифаттары тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Уҡыу күнекмәләрен үҫтереү. Башҡорт телендә ҡылымдарҙың зат, һан ялғауҙарын практик үҙләштереү.\nБашҡортостанда, үҙебеҙ йәшәгән төйәктә көҙ, ҡыш, яҙ, йәй миҙгелдәре, уларҙың билдәләре. Тәбиғәттең төрлө күренештәре. Миҙгелдәргә ярашлы балаларҙың эштәре, уйындары тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу, мәҡәлдәр, һынамыштар менән танышыу. Көн торошона бәйле һүҙҙәрҙе дөрөҫ ҡулланыу, телмәр күнекмәләрен үҫтереү, һөйләм төрҙәре. Тасүирлау элементтары. Телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу. Ҡылым темаһы буйынса белемде нығытыу.\nБашҡортостан тәбиғәте – 5 сәғәт.\nКеше һәм тәбиғәт. Башҡортостан тәбиғәте. Беҙҙә йәшәгән кейектәр, үҫемлектәр, бөжәктәр. Кешенең уларға мөнәсәбәте. Тәбиғәткә һаҡсыллыҡ тураһында һөйләшеүҙәр. Башҡорт телендә һөйләм төрҙәре.\nТөрлө хәлдәр тураһында һөйләшәбеҙ- 4 сәғәт.\nҮҙем йәшәгән ер тураһында. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өндәре һәм хәрефтәре, уларҙы дөрөҫ яҙырға өйрәнеү; Уҡытыусының һорауҙарына аңлы яуап биреү.\nБуранбаева Расима Хамитовна


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ӨФӨБӨҘҘӘ БОРОНҒО ӨФӨ САҒЫЛЫШЫ - 2015 - Мәҡәләләр\nӨФӨБӨҘҘӘ БОРОНҒО ӨФӨ САҒЫЛЫШЫ\nОшо көндәрҙә баш ҡалабыҙҙа "Урта быуаттарҙа биҙәүестәр һәм көнкүреш әйберҙәре" тигән исем аҫтында "Боронғо Өфө" тарихи-мәҙәни музей-ҡурсаулығы тарафынан ойошторолған күргәҙмә эшләне. Күргәҙмәлә "Өфө-II ҡаласығы" федераль әһәмиәтле археология ҡомартҡыһында төрлө йылдарҙа ҡаҙып алынған артефакттар, уларҙың фоторәсемдәре, архитектура композициялары тәҡдим ителде. Дүртенсе тапҡыр ойошторолған күргәҙмә Мәжит Ғафуриҙың йорт-музейында урынлашҡайны. Уны асыу тантанаһына ярайһы уҡ күп тамашасы йыйылды. Гәзит уҡыусыға был күргәҙмә тураһында бер аҙ мәғлүмәт биреүҙе кәрәк тип таптыҡ. Ни өсөн тигәндә, Өфө-II ҡаласығы, уның музейы тураһында беҙ бик аҙ беләбеҙ һымаҡ. Һәр хәлдә, беҙ ҡатлам-ҡатлам ер аҫтынан ҡаҙып сығарылған бындай әйберҙәрҙе быға тиклем үҙ күҙебеҙ менән күргән кеше түгел инек.\nКүргәҙмә асылмаҫ элек үҙебеҙҙе ҡыҙыҡһындырған "Боронғо Өфө ҡаласығы ниндәй тарихи осорҙа йәшәгән?" тигән һорауҙы музей-ҡурсаулыҡтың бүлек мөдире Марсель Шәмсетдиновҡа төбәнек. Уның әйтеүенсә, бындағы ҡомартҡыларҙың йәше беҙҙең эраның V быуатынан XV быуатҡа тиклемге арауыҡты үҙ эсенә ала.\nКүргәҙмәне асып, "Боронғо Өфө"-нөң директоры Гәүһәр Тимерхан ҡыҙы Батталова килеүселәрҙе сәләмләне, уның һүҙҙәре менән әйткәндә, "тамашасыны һоҡландырыу, аптыратыу өсөн әҙерләнгән ҡомартҡылар", бөгөнгө кешеләр тарафынан эшләнгән ижади эштәр тураһында һөйләне. "Беҙ һәр ваҡыт тамашасыбыҙҙы һоҡландырырға тырышабыҙ. Был юлы ла бер нисә ҡыҙыҡлы яңылығыбыҙ менән уртаҡлашмаҡсыбыҙ", - тине һәм һәр экспонаттар төркөмөнә ҡыҫҡаса аңлатма бирҙе. Әйткәндәй, беҙ барыбыҙ ҙа Гәүһәр Тимерхан ҡыҙын билдәле тележурналист булараҡ беләбеҙ. Бөгөнгө күргәҙмәнең эстәлеге, уның формаһы үҙенсәлеге лә, һис шикһеҙ, етәксенең тележурналист һәләтенә бәйлелер, тигән һығымта яһағы килә. Әйтәйек, ынйы-мәрйендәрҙең, биҙәүестәрҙең, һауыт-һабаның нисек етте, шулай түгел, ә айырым бер композицияларҙа тәҡдим ителеүе ошо хаҡта һөйләй. Һырғаларҙың, беләҙектәрҙең, тәңкәләрҙең, муйынсаҡтарҙың кәштәлә лә, уларҙың күсермәләренең ҡатын-ҡыҙ ҡурсағында ла һынландырылыуы, күргәҙмәнең түрендә Боронғо Өфө ҡаласығының макеты ҡуйылыуы, стеналарҙа кәштәләрҙәге ҡомартҡыларҙың фотолары эленеүе - беҙҙең фекерҙе ҡеүәтләй генә төшә. Беҙҙең менән әңгәмәлә ул бына ниҙәр һөйләне: - Беҙҙең музей республикала иң йәше - уға 4 кенә йәш. Был беҙҙең дүртенсе күргәҙмә. Тәүгеһен 2014 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты грантына ойошторғайныҡ. Ул "Боронғо ҡаланың асылмаған серҙәре" тип аталды. Унан һуң "Урта быуаттарҙа хәрби сәнғәт" тигәне үтте. Артабан "Боҙлоҡ осоро паркы"н ойошторҙоҡ. Был беҙҙең музей тарафынан ойошторолған дүртенсе күргәҙмә. Исеме "Урта быуаттарҙа биҙәүестәр һәм көнкүреш әйберҙәре" тип атала. Өфө-II ҡаласығында 9 йыл эсендә миллиондан артыҡ артефакт табылһа, улар араһында 500-ҙән ашыуы - биҙәүес өлгөләре. Бөгөн беҙ шуларҙың ҡайһы берҙәрен күргәҙмәгә ҡуйҙыҡ та инде. Кешеләр бик ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡарай. Бөгөнгө ғорурлығыбыҙ - боронғо ҡаланы һынландырған макет та бик ҡыҙыҡлы. Әле Өфө-II ҡаласығы тураһында күпме һөйләйбеҙ: "Ул Урта быуаттарҙа Меркатор карталарында, Каталон атластарында күрһәтелгән", - тибеҙ. Ә ул ҡала ниндәй ҡиәфәттә булған, нисек йәшәгән, унда ниндәй йорттар, ниндәй юлдар булған? Кешеләр нимә менән шөғөлләнгән - былар тураһында бер кем дә белмәй. Ә беҙҙең макетҡа ҡарап ҡына ла күп нәмәне аңларға һәм белергә була. Бөгөнгө күргәҙмәләге икенсе ғорурлығыбыҙ - ул беҙҙең Зөлхизә исемле икенсе ҡурсағыбыҙ (Ильяс исемлеһе былай ҙа бар ине). Уның өҫтөндәге биҙәүестәрҙең береһе лә бөгөн уйлап табылмаған. Һәр береһе артефакттарҙан күсереп эшләнгән. Улар бөгөн бик ҙур ҡиммәткә эйә...\nМузей-ҡурсаулыҡ коллективы, әлбиттә, бөтә был эштәргә башланғыс һалыусы, ғүмерен Өфө-II ҡаласығын өйрәнеүгә, донъяға танытыуға арнаған оло шәхесебеҙ Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитовҡа сикһеҙ рәхмәтле. Уны юғалтыу бөгөн йәмәғәтселектә шундай һорау тыуҙыра: Өфө-II-не быға тиклемге кимәлдә өйрәнеүҙе дауам итеүселәр булырмы? Музей-ҡурсаулыҡта башҡарылған эштәр быға өмөт уята уятыуға...\nЯҙылған: 26.10.15 | Ҡаралған: 658


Радий Хәбиров «Ҡырым яҙының» биш йыллығын билдәләү сараһында ҡатнашты - Правительство Республики Башкортостан\nРәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы делегацияһы һәм Ҡырым халҡы – ветерандар, ополченецтар,йәштәр, йәмәғәт ойошмаһы вәкилдәре менән бергә төбәк етәксеһе ҡала урамдары буйлап тантаналы сафтарҙа үтте, артабан байрам митингында ҡатнашты.\nДәүләт Думаһы рәйесе Вячеслав Володин Ҡырым күп милләтле тотош Рәсәй халҡын берләштерҙе, бынан биш йыл элек ярым утрау тирәләй бөтә ил берләште һәм был ваҡиғалар мәңгелеккә тарихҡа инде, тине.\nХәбәрсе: Бынан биш йыл элек Ҡырымдың Рәсәй составына ҡушылыуы тураһындағы яңылыҡты нисек ҡабул иттегеҙ?\nР. ХӘБИРОВ: Үҙебеҙҙең ил, Ҡырым халҡы өсөн ғорурлыҡ хисе кисерҙем. Ҡырым халҡы был көндәрҙә үҙҙәрен ҡыйыу һәм ышаныслы тотто, уларҙың күпселеге Рәсәй менән бергә булыу өсөн тауыш бирҙе. Был ваҡиға шундай көсөлө илдә йәшәүем өсөн үҙ-үҙемә ихтирам тойғоһо уятты, илебеҙ Президенты өсөн ғорурлыҡ хисе кисерҙем. Был иҫ китмәле ҙур ваҡиға, уның тарихи әһәмиәтен әле аҙағынаса аңлап та етмәйбеҙ.\nҠырым Рәсәй Федерацияһы составына инеү менән, беҙ, Башҡортостан Республикаһы тәүге көндән үк шефлыҡ ярҙамы күрһәтә башланыҡ. Ике төбәктә туғандаш ҡалалар, райондар барлыҡҡа килде. Бәйләнештәр нығына ғына. Ҡырым менән Башҡортостан бер-береһенән алыҫ урынлашыуға ҡарамаҫтан – улар туғандаш республикалар.\nМин Ҡырым Республикаһы Башлығына ауыр саҡта ярҙам ҡулы һуҙғаны өсөн рәхмәтемде белдерәм. Барығыҙға ла мәғлүм, ул Сибайҙан 500 баланы үҙҙәренә шифахана-курорт дауаланыуына алды. Әйткәндәй, был көндәрҙә Ҡырымда беҙҙең 250 бала ял итә.\nШулай булғас, туғандарса мөнәсәбәттәр, ирҙәрсә дуҫлыҡ тураһында һүҙ бара. Тап шуның өсөн дә бөгөн уларҙың байрам шатлығын уртаҡлашырға килдек.\nХәбәрсе: Ҡырым менән ниндәй уртаҡ проекттар тормошҡа ашырыла?\nР. ХӘБИРОВ: Тәү сиратта Евпаторийҙағы шифахана тураһында әйтеп үтәм. Бөгөн беҙ Сергей Валерьевич Аксёнов менән ошо йәһәттән фекер алыштыҡ. Ул беҙгә ярҙам ҡулы һуҙырға, шул иҫәптән шифахана биләмәһен киңәйтеү буйынса уйлашырға әҙер. Беҙ ошо йәһәттән эш графигын барланыҡ. Әлеге көндә проект һәм техник талаптар әҙерләнә. Башҡортостандың Ҡырымда үҙ биләмәһе буласаҡ.


Йондоҙнамә (8-14 октябрь) » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (8-14 октябрь)\nЙондоҙнамә (8-14 октябрь)\nОсор ыңғай, иҫтә ҡалырлыҡ ваҡиғаларға бай булыр. Аралашыуҙар мотлаҡ файҙалы үтер, таныштарығыҙҙан өмөтлө хәбәр ишетерһегеҙ һымаҡ. Был арала бер юлы бер нисә мөһим эште алып бара алырһығыҙ. Үҙ көсөгөҙгә ышанысығыҙ мотлаҡ артыр.\nАлыҫтан һәйбәт яңылыҡтар килер кеүек. Һеҙҙе ниндәйҙер өмөтлө осрашыу көтә. Ҡәҙимге һөйләшеү кәйефегеҙҙе күтәрер, ыңғай йоғонто яһар. Был аралағы тырышлығығыҙ мотлаҡ уңышҡа килтерер. Йомала маҡтау һүҙҙәрен ишетеүегеҙ ихтимал.\nЭш урынығыҙҙа барыһы ла һәйбәт барыр. Һүҙегеҙ һәр саҡ үтемле булыр, фекерегеҙҙе иғтибар менән тыңларҙар. Кеше араһында абруйығыҙ мотлаҡ артыр. Ҡайһы бер онотолған бәйләнештәрҙе тергеҙергә кәңәш ителә. Уларҙан файҙа күрерһегеҙ.\nМәл тормошоғоҙға үҙгәрештәр индереү өсөн уңайлы. Уларҙың барыһы ла файҙа килтерер. Шишәмбе уйығыҙға килгән фекерҙәргә ҡарата иғтибарлыраҡ булығыҙ. Яҡын арала уларҙың кәрәге тейеүе лә мөмкин. Үҙ иңегеҙгә ҡурҡмай яуаплылыҡ алығыҙ.\nБыл арала иңегеҙгә өҫтәмә йөкләмәләр алырға тура килер, бәлки. Бындай хәл үҙегеҙгә бигүк оҡшамаһа ла, унан ҡотолоп булмаҫ һымаҡ. Яҡындарығыҙ ҙа төрлө мәшәҡәт өҫтәп торор. Ғөмүмән, һеҙҙе көсөргәнешле аҙна көтә. Шаршамбынан һуң ғына бер аҙ еңеллек тойорһоғоҙ.\nАҙна барышында һеҙҙән ныҡышмалылыҡ һәм тырышлыҡ талап ителә. Ҡатмарлы мәсьәләләр осрап торор. Йондоҙҙар элек туҡтатылған ниндәйҙер эште дауам итергә ҡуша. Уларҙың файҙалы булыуы ихтимал. Бөтә сәфәрегеҙ уңышлы үтер. Шәхси мөнәсәбәттәр ҡыуандырыр.\nҺәйбәт осор. Был арала өмөтлө тәҡдим ишетерһегеҙ. Ризалашһағыҙ, һис тә яңылышмаҫһығыҙ. Яңы кешеләрҙең ярҙамы менән тормошоғоҙға күптән кәрәкле үҙгәрештәр инәсәк. Кемдер һеҙгә ҡарата үҙ ҡарашын белдерер. Быға артыҡ ышанмағыҙ.\nБыл арала әллә ни алға китә алмаҫһығыҙ, моғайын. Ҡайһы бер элекке эштәрегеҙгә яңынан әйләнеп ҡайтырға тура килер. Шишәмбелә һис тә уйламаған сығымдар килеп сығыр. Бәғзеләр яҡын киләсәккә яңы маҡсаттар ҡороу менән мәшғүл булыр.\nШишәмбеләге хәлдәр һеҙҙән бик етеҙ эш итеүегеҙҙе талап итәсәк. Бәғзеләргә хатта ашығыс рәүештә ярҙам эҙләргә тура килер. Иң ауыр көнөгөҙ кесе йома булыр. Үҙ өҫтөгөҙгә ауыр йөкләмәләр алып, хәлдән тайыуығыҙ ҙа бар.\nАлға табан ышаныслы барыуығыҙҙы дауам итерһегеҙ кеүек. Ҡайһы бер маҡсаттарығыҙ тағы ла нығыраҡ асыҡланыр, моғайын. Кем менәндер үпкәләшеүегеҙ ҙә ихтимал. Мөмкин тиклем эште ҙурға ебәрмәгеҙ, кәрәк булһа, хатта ғәйепте үҙегеҙгә алығыҙ. Йомала ҡыуаныслы мәшәҡәттәр көтөгөҙ.\nАҙна барышында аралашыуҙы кәметергә кәңәш ителә. Тап шулай эшләһәгеҙ, икеле һәм кире хәлдәрҙән еңел ҡотола алырһығыҙ. Кешеләргә ҡаты бәрелмәгеҙ, йомшағыраҡ эш итегеҙ. Бер үк ваҡытта башҡаларҙың һүҙҙәренә ҡолаҡ һалмауығыҙ дөрөҫ булыр.\nҺәйбәт осор. Тик ҡайһы ваҡыт артыҡ асыҡ булыуығыҙҙан зыян күреүегеҙ ихтимал. Ҡатмарлы саҡта күңелегеҙ ҡушҡанса ғына эш итегеҙ. Шаршамбыла көтөлмәгән сығымдар булыр. Быға артыҡ борсолмағыҙ, бик тиҙҙән аҡсағыҙ икеләтә артып килер.\nСығыу ваҡыты 8-10-2018, 10:06 | Ҡаранылар: 302\nЙондоҙнамә (1-7 октябрь)


Портал:Башҡортостан/Бөгөнгө мәҡәлә — Башҡорт Википедияһы\nӨфө ҡалаһы — Башҡортостандың баш ҡалаһы. Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙел йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан.\n1574 йылдың иртә яҙында Ағиҙел йылғаһы менән Ҡариҙел йылғаһы ҡушылған бейек ярымутрауҙа Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына. Ул тулыһынса хәҙерге Дуҫлыҡ монументы урынлашҡан Беренсе май майҙанына һыйған. Уның дөйөм майзаны 1,2 гектар, стенаһының оҙонлоғо 440 метр самаһы булған. Башҡорттар ҡаланы тәүҙә Торатау тип, ә имән стеналар менән уратып алынғас, Имәнҡала тип йөрөтәләр.\n1586 йылдан башлап Өфө ҡәлғәһе ҡала тип атала башлай. Ошо уҡ йылда Өфөгә стрелецтар отряды башында ҡаланың беренсе воеводаһы Михаил Нагой килә. Михаил Нагой Иван Грозныйҙың ҡатыны, Ҡабарҙа кенәзе Темрюктың ҡыҙы Марияның ҡустыһы була. Беренсе воеводаның исем-шәрифтәрен Михаил Ноғай тип тә аңлаталар. Мария Темрюковнаның әсәһе нуғай ҡыҙы булған. Был фамилияның сығышы шунан.\n1592 йылда ҡалала 180 ир-ат, шул иҫәптән 150 стрелец, 3 пушканан атыусы йәшәгән. Башҡортостандың күпселек өлөшө Өфө өйәҙенә индерелә, ҡалған ерҙәре Верхо-турье, Ҡазан, Тобольск һәм Төмән воеводаларына буйһондорола.\n2007 йылда Өфө-2 ҡаласығы урынында (Воровский- Пушкин урамдары киҫешкән урында) үткәрелгән археологик ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә V—XVI быуаттарҙа был урында ҡәлғә булыуы асыҡлана. Ҡаҙыныу урынында саман кирбесенән төҙөлгән стена, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба табыла.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Портал:Башҡортостан/Бөгөнгө_мәҡәлә&oldid=484778 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:43 21 апрель 2015 үҙгәртелгән.


Оҙаҡ йәшәгәндәр кәңәш итә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Пенсионер » Оҙаҡ йәшәгәндәр кәңәш итә\nОҙаҡ йәшәгәндәр кәңәш итә 29.05.2018 // Пенсионер\nТәрән ҡартлыҡта ла рух күтәренкелеген, аҡыл асыҡлығын һаҡлап ҡалыу өсөн үҙеңде һәр йәһәттән сикләп, тормош ҡыуаныстарынан баш тартырға кәрәкмәйҙер. Баҡтиһәң, бының сере бөтөнләй башҡаға ҡоролған. Планетала иң оҙаҡ йәшәгән кешеләрҙең кәңәштәрен белгегеҙ килһә, рәхим итегеҙ.\nЗәйтүн майы күп булмай\nЙөҙ йәште үткән кешеләрҙең күпселеге үҙҙәренең туҡланыу системаһын төҙөүе, рационға зәйтүн майын өҫтәүе хаҡында белдерә. Шул уҡ ваҡытта өлкән йәштәге ханымдар уны аҙыҡ-түлек рәүешендә генә түгел, ә тән тиреһенең матурлығын һәм йомшаҡлығын һаҡлап ҡалыу өсөн косметика сараһы итеп тә ҡулланған.\nОҙаҡ йәшәгәндәр әйтеүенсә, табиптарҙың сикләүенә ҡарамаҫтан, улар үҙҙәре яратҡан алкоголле эсемлектәрҙән (самаһын белеп, әлбиттә!), тәм-томдан, шулай уҡ зыянлы тип иҫәпләнгән гамбургерҙарҙан һәм фри-картуфтан баш тартмаған. Әммә барыһы ла шәкәрҙе табындан алырға, һум итте лә аҙнаһына ни бары ике тапҡыр ғына ашарға кәңәш итә. Ит урынына балыҡҡа өҫтөнлөк биреү яҡшыраҡ.\nГазлы эсемлектәр зыянлы\nБындай эсемлектәрҙән бөтөнләй баш тартығыҙ. Уның урынына һыу, мүк еләгенән яһалған морс, йәшел сәй эсегеҙ. Ҡәһүә ҡулланыуҙан да тыйылығыҙ – сәләмәтлеккә зыянлы.\nТеш таҙартыу ебе кәрәкме?\nТештең ниндәй ҡағылышы бар бында, тиер күптәр. Әммә, табиптар әйтеүенсә, уны даими файҙаланыу зарур. Сәләмәт тештәрҙе һаҡлап ҡалыу өсөн генә лә түгел. Ауыҙҙа бактериялар бик күп. Улар ҡан әйләнеше системаһына эләкһә, йөрәккә зыян килеүе, микроинсульт булыуы ихтимал, шуға күрә теште даими таҙартырға кәрәк.\nЮрғаныңа ҡарап аяҡ һуҙ\nБыл иң мөһим ҡағиҙәләрҙең береһелер, моғайын. Юҡ-барға борсолоп, тыныслыҡты юғалтып, теге йәки был хәлде төҙәтә алаһығыҙмы? Юҡ, әлбиттә. Шуға күрә үҙегеҙҙе ҡулда тоторға, ярһымаҫҡа тырышығыҙ.\nБөгөнгө тормошҡа хас күренеш – кредит алыу. Оҙаҡ йәшәгәндәр иһә сираттағы кредитты байтаҡҡа арттырып түләүгә, уны ҡасан түләп бөтәм тип ҡайғырып ултырыуға ҡарағанда, юрғаныңа ҡарап аяҡ һуҙыуҙы хуп күрә икән.\nСаф һауа – тәнгә дауа\nЙәйәүләп саф һауала йөрөүҙең организмға файҙалы булыуы күптән иҫбатланған. Спорт залында физик күнекмәләр менән үҙегеҙҙе интектермәҫкә лә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта машинанан баш тартып, саф һауаға сығығыҙ. Һуңғы осорҙа үткәрелгән медицина тикшеренеүҙәренә ярашлы, 100 йәшен билдәләгән кешеләрҙең 41 проценты йәйәү йөрөүе хаҡында белдергән.\nКүңел һөйгән шөғөлөң булһын\nТөшөнкөлөккә бирелеп, өйҙә ултырмағыҙ. Киреһенсә, юҡ-барға ваҡыт ҡалмаһын өсөн, яңынан-яңы шөғөл уйлап табығыҙ. Бәлки, һеҙ күптән башҡа кешеләргә ярҙам итергә теләгәнһегеҙҙер, тик бының өсөн мөмкинлек кенә булмағандыр.\nҮҙегеҙҙе ирекмән ролендә һынап ҡарағыҙ. Хужаһыҙ йәнлектәр аҫралған приюттарға ла ҡулығыҙҙан килгәнсә ярҙам итергә була. Ошондай ябай ғына ғәмәлдәрҙән мотлаҡ күңел йыуанысы табырһығыҙ.\nМөмкин тиклем күберәк китап уҡырға тырышығыҙ. Эксперттар раҫлауынса, физик күнекмәләр генә түгел, фекерләү ҡеүәһен үҫтергән күнекмәләр ҙә бик мөһим.\nСәләмәт аҡылды һаҡлап ҡалырға теләһәгеҙ, аҙнаһына кәмендә бер кроссвордты сисегеҙ, берәй музыка ҡоралында уйнарға өйрәнһәгеҙ, бөтөнләй шәп.\nЯҡындарығыҙ, дуҫтарығыҙ иғтибарҙан мәхрүм түгелме?\nТуғандар һәм дуҫтар... Кеше тормошонда уларҙан да ҡәҙерлерәк нимә бар? Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, ғаиләле, дуҫтары күп кешеләр яңғыҙҙарға ҡарағанда байтаҡҡа оҙағыраҡ йәшәй икән.\nШул уҡ ваҡытта ғаилә ҡороу ғына етмәй, һәр көн яҡындарыңдың тормошо менән ҡыҙыҡһынырға, яҡшы кәйеф менән уртаҡлашырға, күп ваҡытты бергә үткәрергә кәрәк.\nЙәштәрҙән дәрт-дарман алып...\n“Беҙ һеҙҙең йәштә бөтөнләй икенсе инек” тип йәштәр менән аралашыуҙан баш тартырға ярамай. Оҙаҡ йәшәгәндәрҙең күбеһе йәштәр менән аралашыуҙан тәжрибә уртаҡлашыуҙан, бер үк ваҡытта уларҙан да ниндәйҙер күркәм сифаттарҙы үҙләштереүҙән бөтмәҫ көс-дәрт алыуын билдәләй. “Үҙеңде йәш итеп тойғоң килһә, йәш дуҫтар тап” тип әйтеүҙәре осраҡлы түгелдер, моғайын.


Бухгалтерия иҫәбенә һәм һалым һалыуға арналған семинар үтәсәк // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБухгалтерия иҫәбенә һәм һалым һалыуға арналған семинар үтәсәк\n10:18, 14 сентября 2010 Иҡтисад\n28 һәм 29 сентябрҙә Өфөлә «Бухгалтерия иҫәбе һәм автономиялы учреждениеларға һалым һалыу. Иҫәптәрҙаң бюджет планынан коммерцияға күсеү проблемалары» Республика ғәмәли семинары үткәрелә.\nУл үҙ тибын үҙгәртеүгә – автономиялы учреждениеларға күсеүгә әҙерләнгән, шулай уҡ әле үк яңы статуста эшләгән дәүләт һәм муниципаль учреждениелар етәкселәре, баш бухгалтерҙары өсөн ойошторола. Семинар сиктәрендә иҫәпкә алыу һәм һалым һалыу кеүек ҡатмарлы тармаҡ мәсьәләләрен хәл итеү тәжрибәһе ҡараласаҡ. Сарала ҡатнашыусылар ҡануниәттә планлаштырылған үҙгәрештәр тураһында мөһим мәғлүмәт аласаҡ һәм автономиялы учреждениеның финанс-хужалыҡ эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу менән бәйле проблемаларға бергәләп анализ яһаясаҡ.\nБР Ер һәм милек мөнәсәбәттәре министрлығы матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, семинарҙа бер тыңлаусының ҡатнашыуы өсөн теркәү взносы 5700 һум. Сарала ике һәм унан күберәк тыңлаусы ҡатнашһа, һәр тыңлаусы ҡатнашыуға теркәү взносы 5300 һум.\nОйошма етәксеһе тарафынан ҡул ҡуйылған заявканы (347) 256-98-67 телефоны буйынса факс аша йәки E-mail: [email protected] электрон почта адресына ебәреп теркәлергә мөмкин.\nТеги: семинарҙар, һалымдар


Рөстәм Хәмитов V Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһында сығыш яһаны // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов V Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһында сығыш яһаны\n10:32, 3 июня 2016 Сәйәсәт\n2 июндә Өфөләге Конгресс-холда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Евразия интеграция процесы контексында төбәк-ара бәйләнештәрҙе үҫтереү» V Рәсәй-Ҡырғыҙстан төбәк-ара конференцияһының пленар ултырышында сығыш яһаны.\nӨфөләге конференция республика етәксеһе башланғысы буйынса ойошторолдо. Бешкәк ҡалаһында үткән форумда сығыш яһағанда ул ошо сараны Башҡортостандың баш ҡалаһында үткәрергә тәҡдим иткәйне.\nТөбәктең әүҙемлеге арҡаһында Рәсәй-Ҡырғыҙстан иҡтисади бәйләнештәре киңәйә, тип билдәләне республика Башлығы. Ике яҡлы сауҙаның 80 процентҡа тиклеме ике ил төбәктәре партнерҙарының сауҙа операцияларына тура килә. Төрлө йылдарҙа Рәсәйҙең Ҡырғыҙстанға экспортында Башҡортостандың сағыштырма ауырлығы 8-15 процент тәшкил иткән.\n– Былтыр доллар менән иҫәпләгәндә беҙҙең тауар әйләнеше кәмене, һумдарҙа иһә ул шул уҡ кимәлдә тиерлек һаҡланды һәм хатта бер аҙ артты. Шуға ҡарамаҫтан, беҙгә әүҙемерәк эшләргә кәрәк тип иҫәпләйем. Әлегә беҙ юлдың башында ғына, – тине төбәк етәксеһе. – Төп эш алда. Яңы йүнәлештәрҙе файҙаланырға, партнерлыҡты әүҙемерәк үҫтерергә кәрәк, тәү сиратта ауыл хужалығында, химия сәнәғәтендә, машиналар эшләүҙә.\nРеспублика Башлығы Ҡырғыҙстан баҙарын уңышлы үҙләштереүсе «БашИнком» фәнни-үҙләштереү предприятиеһын айырыуса билдәләне. «БашИнком» үҫемлекселек һәм малсылыҡ өсөн инновациялы, экологик яҡтан таҙа препараттар етештерә. Республика Ҡырғыҙстанды гидроэлектростанциялар өсөн заманса ҡоролмалар менән тәьмин итеүҙә ҡатнашырға, «Газпром»дың проекттарына ҡушылырға, Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһының энергетика клубы сиктәрендә бергә эшләргә әҙер. Башҡа перспективалы йүнәлештәр иҫәбендә – эре мөгөҙлө мал һатыу, Ҡырғыҙстанда тоҡомсолоҡ эше буйынса сервис үҙәген ойоштороу, йылҡысылыҡты үҫтереү.\n2015 йыл йомғаҡтары буйынса ике төбәк араһында тауар әйләнеше 48,4 миллион доллар тәшкил иткән, шул иҫәптән экспорт – 48 миллион доллар, импорт – 0,4 миллион доллар. Башҡортостандың тышҡы сауҙа әйләнеше күләме буйынса Ҡырғыҙстан 26 урынды биләй. Республиканан Ҡырғыҙстанға нефть продукттары, химия, ағас эшкәртеү, металлургия һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте тауарҙары оҙатыла. Башҡортостанға иһә электр лампалары килтерелә.\nТөбәктә ҡырғыҙ капиталы ҡатнашлығында дүрт предприятие ойошторолған. Улар күмәртә сауҙаһы, йөк ташыу менән мәшғүл.\nТеги: халыҡ-ара хеҙмәттәшлек, бр башлығы


(Бомбей битенән йүнәлтелде)\nДиңгеҙ кимәленән 10 метр бейеклектә урынлашҡан.Халыҡ тығыҙлығы 1 км²-ға 21 665 кеше (халыҡ тығыҙлығы буйынса донъяла беренсе урында), халыҡтың 1/2 өлөшө — маратхи, 1/4 өлөшө — гуджарат. Ҡала Бомбей утрауында урынлашҡан (ингл. Isle of Bombay), һәм Солсетт утрауының көньяғына йәйелгән. Утрауҙар күперҙәр һәм дамбалар менән тоташҡан.\nМумбаи — эре халыҡ-ара юлдар узеле.Ҡаланың караптар туҡтар өсөн тәбиғи ышыҡ урыны — гаване бар, шуға көнбайыш Һиндостандың иң ҙур порты булып тора. Пассажирҙар терминалы аша Һиндостанға килеүсе пассажирҙар ағымының яртыһы үтә. Мумбай—Һиндостандың иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге; муллыҡ һәм байлыҡ хәйерселек һәм ярлылыҡ менән йәнәшә торған контрастар ҡалаһы.Хәҙерге заман кварталдары, ҡаланың төньяҡ районындағы төрлө ауырыуҙар үрсеткесе булған, иҫке емерек өйҙәр менән күрше тора.\nҠаланың исеме индус алиһәһе «Мумб» һәм "аи" (әсә) һүҙенән килеп сыҡҡан. «Бомбаин» исемен XVI быуатта португалдар биргән тигән фараз бар, был һүҙ "яҡшы диңгеҙ ҡултығы" тигәнде аңлата, әммә хәҙерге заман тикшереүҙере был фаразды кире ҡаға . Бөйөк Британия хакимлегендә инглизсә Бомбей тип йөрөтә башлайҙар. 1995 йылда ҡала исеме рәсми рәүештә Мумбай тип үҙгәртелә.Ҡаланың элекке исемен ҡала халҡы, билдәле институттар ҡуллана.\n↑ India: metropolitan areas. World Gazetteer. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011. 24 август 2009 тикшерелгән.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Мумбаи&oldid=846875 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 03:42 14 ноябрь 2018 үҙгәртелгән.


Кешелек тарихы сифат төшөнсәһе менән тығыҙ бәйләнгән. Сифаттың иң юғары нөктәһе юҡтыр ҙа, моғайын. Ә түбән кимәл тураһында уйларға ла кәрәкмәй! Ғөмүмән, иң яҡшы "тормош сифатын" теләү үҙенсәлеге - кешенең төп һыҙаттарының береһе. "Сифат" тигән нәмә бик күп ваҡлыҡтарҙан йыйыла - бында сифатлы торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр ҙә, файҙалы туҡланыу һәм, ниһайәт, ял ваҡытын үҙең теләгәнсә үткәреү ҙә инә. Әммә баҙар мөнәсәбәттәренә килгәндә, килемде бер аҙ арттырырға мөмкинлек булһа - хатта сифат иҫәбенә булғанда ла - етештереүсе бының менән мотлаҡ файҙаланасаҡ! Бик әҙҙәрендә генә намыҫ тауышы кеҫә ҡалынайтыу теләгенән көслөрәк.\nТап ошо етештереүселәр юғары республика һәм федераль наградалар менән бүләкләнә һәм башҡаларға өлгө итеп ҡуйыла.\nРеспублика Йортонда кисә тап ошондай ваҡиға булып үтте - 20-нән ашыу предприятие 2009 йыл өсөн сифат өлкәһендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов ҡулынан наградалар алды. Улар араһында эре заводтар, нефть ҡорамалдары етештереүселәр, нефть эшкәртеү, машина эшләү предприятиелары, университеттар, колледждар, дауаханалар, икмәк заводтары, элеваторҙар бар ине.\nПредприятиелар юғары кимәлдәге сифатты нисек тотороҡло һаҡлай ала һуң? "БАШвестЪ" быны, аҙыҡ-түлек сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренә айырым иғтибар биреп, наградланғандарҙың үҙҙәренән белергә булды.\n- Беҙҙең бурыс - һаҡлау ғына түгел, игенде эшкәртеү ҙә, - тип һөйләй беҙҙең гәзиткә республикалағы элеваторҙарҙың береһенең директоры Рафаэль Айҙарбәков. - Беҙҙең он республикала иң яҡшыларҙан һанала. Предприятиела 300-ҙән ашыу кеше эшләй, ә элеватор тарихына - 55 йылдан ашыу! Минең ҡарашҡа, дөйөм эште күңелен һалып башҡарған кешеләребеҙ - предприятиеның төп байлығы.\n- Бында бер йыл элек директор булып килгәндә, урындағы хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәрмәнлегенә аптырағайным. Игенгә тере йәнгә ҡараған кеүек ҡарауҙары ғәжәпләндерҙе. Һуңынан шулай кәрәк икәнен төшөндөм. Тап шулай булғанда ғына юғары сифатҡа өлгәшергә мөмкин.\nИкенсе фактор ҙа бар, әлбиттә. Билдәле булыуынса, Урал аръяғында составында елемсәһе (ашлыҡтағы аҡһым) күберәк булған ашлыҡ өлгөрә - 27 процент (башҡа төбәктәргә ҡарағанда, бында ҡояшлы көндәр күберәк булғанға күрә). Ә елемсәһе күберәк булған һайын, он да яҡшыраҡ, икмәге лә тәмлерәк. Өфөнөң бик күп икмәк комбинаттары беҙҙең ондо икмәкте яҡшыртыу өсөн файҙалана!\nҠамырҙы синтетик әсетке менән дә ҡабартып була, әлбиттә - әммә был инде бөтөнләй икенсе тәм, сифаты ла башҡаса.\n- Предприятие дәүләттеке иҫәпләнә, шулай ҙа беҙ республика елкәһендә ултырмайбыҙ, - ти әңгәмәсебеҙ. - Башҡа төрлө килем сығанаҡтарын эҙләйбеҙ. Мәҫәлән, быйыл фасовкалау цехына һәм тирмәнгә бизнес-план төҙөлдө. Он тарттырыуҙы ике тапҡырға арттырырға һәм эре магазиндар селтәре менән эшләй башларға иҫәп тотабыҙ.\nТәбиғәт шарттары ғына тынысһыҙланырға мәжбүр итә. Былтырғы ҡоролоҡ, быйыл да ҡоролоҡ... Нимә эшләйһең инде - Урал аръяғы - хәүефле игенселек зонаһы!\n- Етештергәнде һатыу менән эштәр нисек тора?\n- Урал аръяғындағы бар икмәкханалар ҙа беҙҙең ондо ҡуллана. Элек Өфө менән әүҙем эшләнек, әммә һуңғы арала беҙҙе Ырымбур, Һарытау өлкәләре етештереүселәре бер аҙ ҡыҫты. Быны ваҡытлыса күренеш, тип уйлайым, яңы ҡорамалдар һатып алғас та, барыһы ла үҙ урынына ҡайтасаҡ, бигерәк тә беҙҙең ҡәтғи ГОСТ талаптары буйынса эшләгәнебеҙгә күрә. Беҙҙең продукция сифаты иген һәм сәнәғәт лабораторияһында тикшерелә.\nХеҙмәтебеҙҙе юғары баһалауҙары ҡыуандыра. Яҡын арала үҙебеҙҙе республикала ғына түгел, федераль кимәлдә лә күрһәтербеҙ әле!\nӘңгәмәсебеҙгә уңыштар теләйек һәм баҙарҙа иң ҙур һорау менән ҡулланған продукт - икмәк бешереү менән шөғөлләнгән икенсе предприятиеның тарихын тыңлайыҡ.\n- Беҙҙең предприятиеның баҙарҙа эшләй башлауына 70 йылдан ашыу ваҡыт үткән, - тип "БАШвестЪ" менән уртаҡлаша Өфөләге икәк заводтарының береһендә эштәр менән идара итеүсе Вячеслав Оточин. - Уңыш сереме? Яңы технологиялар һәм сифатҡа даими контроль, һәм тағы ла - ваҡыт һынауын үткән хеҙмәткәрҙәр, ҡайһы берҙәренең хеҙмәт кенәгәһендә бер генә яҙыу бар - беҙҙең икмәк заводы.\nПроизводствоны даими яңыртабыҙ, модернизациялайбыҙ, яңы йүнәлештә эшләргә тырышабыҙ. Бөгөнгө көндә, мәҫәлән, алыҫ араға транспортлау мөмкинлеге биргән (туңдырыу иҫәбенә) Европа стандарттары буйынса продукция етештерергә әҙерләнәбеҙ.\n- Ниндәй ҡыйынлыҡтар бар?\n- Көрсөк мәлендә ҡаты конкуренция барлыҡҡа килде. Продукцияһына һорау кәмегән күрше төбәктәрҙең икмәк етештереү предприятиелары беҙҙең республикаға ағылды. Бындай хәл әле лә һаҡлана. Тағы бер проблема - ҙур булмаған икмәкханалар йәһәтенән демпинг, улар сифатты контролләүгә тейешле иғтибар бирмәй, тимәк, продукцияһын түбәнерәк хаҡҡа ла һата ала.\nҺәм, әлбиттә, кадрҙар юҡлығы күңелде өйкәй - аҙыҡ сәнәғәтенә, станок һәм мейестәргә килергә атлығып тормайҙар. Хеҙмәткәрҙәребеҙҙең уртаса йәше - 50 йәш тирәһе. Бер яҡтан был ҙур плюс, әлбиттә, ә икенсе яҡтан - минус.\n- Һатып алыусыларҙың баһа биреүҙәрен тикшереп бараһығыҙмы?\n- Әлбиттә. Ҡыҙыу линиябыҙ бар, уның телефон номерҙары һәр икмәк ҡабында күрһәтелгән. Шулай уҡ даими дегустациялар ойошторабыҙ, яңы изделиелар етештерер алдынан нимәгә иғтибар итеү кәрәклеген асыҡлайбыҙ, ҡулланыусылар фекерен һорайбыҙ, нимәгә өҫтөнлөк биреүҙәрен белешәбеҙ.\n- Икмәгегеҙ, ысынлап та, тәмле һәм тиҙ боҙолоп та бармай. Ҡайһы бер етештереүселәрҙә ул икенсе көнөндә үк әсе тәм бирә. Ниңә улай?\n- Бында бер нисә фактор бар. Беренсенән, беҙ икмәк бешереүҙең тулы цикллы традицион алымын ҡулланабыҙ. Йәғни - әсетке, сүпрә һәм башҡалар. Бындай цикл 12-нән 24 сәғәткә тиклем ваҡытты ала. Ҡайһы бер икмәкханалар иһә етештереүҙе тиҙләтеү һәм сығымдарҙы ҡыҫҡартыу ниәтендә икмәкте өс-дүрт сәғәт эсендә өлгөртә торған ысулды ҡуллана. Икмәктең тиҙ иҫкереүе лә, билдәле еҫ тә ошоға бәйле. Һис шикһеҙ, он сифатына юғары талап ҡуйылыуы ла мөһим.\n- Хәҙер "хәләл" туҡланыу йүнәлеше популярлашып китте. Билдәле булыуынса, бындай продукцияла спирт һәм малдан алынған продукттар булмаҫҡа тейеш. Һеҙ нисек уйлайһығыҙ, икмәк заводына бындай производствоны ойоштороуы ауыр түгелме?\n- Технологик яҡтан ауырҙыр, тип уйламайым, ләкин беҙҙә һәр ваҡыт ҡулланыусы тауыш бирә. Һорау бар икән - бындай производство менән ихлас шөғөлләнергә әҙербеҙ.\nПрезидент ҡулынан награда алыу - беҙҙең завод етәкселеге өсөн ҙур хөрмәт, - тип ҡыуана "БАШвест"тың әңгәмәсеһе. - Был беҙҙең икенсе премиябыҙ (беренсеһен 2008 йылда алғандар). Шатлығым эсемә һыймай! Һәм, әлбиттә, был юғары баһаның бар хеҙмәткәрҙәребеҙҙең дөйөм ҡаҙанышы булыуын билдәләгем килә.\nҮҙҙәренең традицияларын ныҡлы һаҡлауҙары һәм эштәренә талапсан ҡараш - бына ошо инде респонденттарыбыҙҙың уңыш сере. Һөҙөмтәлә уларҙың иң тәмле һәм сифатлы продукция алыуына ғәжәпләнергә лә түгел. Башҡа аҙыҡ-түлек предприятиелары ла ошондай кимәлдә эшләһен ине лә бит... Хыялдар хыял ғына булып ҡалғанда, еңеүселәребеҙҙе юғары наградалар алыуы менән ҡотлайыҡ һәм уларға яңы ҡаҙаныштар теләйек!\nАвтор һәм Олег Яровиков фотоһы.


Һөтимәрҙәр — Башҡорт Википедияһы\nҺөтимәрҙәр, имеҙеүселәр, йәки Йәнлектәр (лат. Mammalia) — балаларын һөт менән туҡландыра торған умыртҡалы хайуандар класы.\nЛатинса атамаһы Mammalia («mamma» — "түш грудь һәм елен ") барлыҡ имеҙеүселәрҙә лә һөт биҙҙәренең булыуы сәбәпле бирелгән исем.\nИмеҙеүселәр класын өйрәнеүсе махсус фән териология (маммалиология) тип атала.\nИмеҙеүселәрҙең 4,5 меңгә яҡын төрө билдәле. Рәсәйҙә сама менән 380 төр имеҙеүсе тереклек итә.\nБашҡортостан биләмәләрендә алты отрядҡа ҡараған 83 төр имеҙеүсе (40 төрө ҡиммәтле тиреле йәнлек) барлығы асыҡланған.\nИмеҙеүселәр Ер шарының бөтөн материктарында, океан һәм диңгеҙҙәрҙә таралған.\n1 Төп билдәләре\n2 Имеҙеүселәрҙең тышҡы төҙөлөшө\n2.1 Тән япмалары\n3 Имеҙеүселәрҙең һөлдәһе\nТөп билдәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҺөт биҙҙәренең булыуы һәм балаларын һөт имеҙеп үҫтереү.\nЯралғының әсә организмында үҫешен тәьмин итеү өсөн махсус ағзаларҙың булыуы һәм тере бала тыуҙырыу (тәүге йәнлектәрҙән башҡаһы).\nДүрт камералы йөрәк.\nЙөрәктең уң һәм һул яҡтарын тулыһынса айырып тороусы бүлге бар. Шуға, йөрәктә артериаль ҡан менән веноз ҡан ҡушылмай.\nБәләкәй һәм ҙур ҡан әйләнеше түңәрәктәре тулыһынса айырылған.\nТән температураһы даими (мөхит шарттарының үҙгәреүенә бәйле түгел), шуға ла, имеҙеүүселәр йыл әйләнәһенә әүҙем була ала .\nАльвеоляр типтағы упкәләр.\nМейе ҡумтаһы бит өлөшөнән өҫтөнлөк итә. Баш мейеһендә ҙур ярымшарҙар һәм уларҙағы мейе ҡабығы (ьураҙналар һәм йыйырсалар), кесе мейе ныҡ үҫешкән.\nТанау эсен бүлеп тороусы бүлге, шуға бәйле, ундағы еҫ һиҙеү рецепторҙары ныҡ уҫешкән.\nТиреләрендә тир һәм май биҙҙәре була. Ҡайһыларында мускус биҙҙәре үҫешкән.\nЙөн япмалары бар.\nУмыртҡалыҡ асыҡ айырылып торған биш бүлеккә махсуслашҡан (дифференцация).\nМуйын умыртҡалары етәү.\nТән ҡыуышлығын күкрәк һәм ҡорһаҡ өлөштәренә бүлеп тороусы мускуллы ағза — диафрагма бар (һулыш алышыуҙа ҡатнаша).\nАяҡ ослоҡтарыны ян-яҡтна түгел, ә кәүҙә аҫтында урынлашҡан (кәүҙәне өҫкәрәк күтәрә һәм тиҙлекте артттырырға булышлыҡ итә).\nХәрәкәтсән тышҡы ҡолаҡ япраҡтарының бар (тауыш йүнәлешен билдәләү камиллаша). Урта ҡолаҡта ишетеү һөйәктәре өсәү (сукеш, һандал һәм өҙәңге).\nТештәр махсуслашҡан (ҡыррҡыс, ҡаҙыҡ, аҙау тештәр). Уларҙың яңаҡтарҙа соҡорҙары (ҡаҙналары) бар. Үҫеш дәүерендә һөт тештәре даими тештәргә алмашына.\nХәрәкәтсән ирендәре һәм урттары бар.\nИмеҙеүселәрҙең тышҡы төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИмеҙеүселәрҙең аяҡтары, һөйрәлеүселәрҙәге кеүек, тәндең ян-яҡтарында түгел, ә кәүҙәһе аҫтында урынлашҡан. Шунлыҡтан уларҙың тәне ергә тейеп тормай. Имеҙеүселәр табандарына, устарына йәки тырнаҡлы бармаҡтарына баҫып йорой.\nҺығылмалы муйыны башының бик хәрәкәтсән булыуына булышлыҡ итә. Ауыҙҙары хәрәкәтсән өҫкө һәм аҫҡы ирендәр менән сикләнғән. Ауыҙ өҫтөндә тышҡы ике танау тишеге урынлашҡан.\nӨҫкө һәм аҫҡы күҙ ҡабаҡтары яҡшы үҫешкән. Өсөнсө күҙ ҡабағынан (йомғос ярынан) рудимент ҡына ҡалған.\nБөтә хайуандар араһында имеҙеүселәрҙең генә хәрәкәтсән тышҡы ҡолағы — ҡолаҡ япрағы бар.\nТән япмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИмеҙеүселәрҙең тиреһе ныҡ һәм һуҙылмалы. Күпселек йәнлектәрҙә тирелә төктәрҙең төбө урынлашҡан. Төктәр умыртҡалы хайуандарҙың был класына хас булған йөн япмаһын барлыҡҡа килтерә. Йыуан һәм оҙон төктәрҙе — шыртты (ҡылды) һәм ҡыҫҡараҡ, йомшаҡ төктәрҙе — мамыҡты айырып йөрөтәләр.\nҠаты, ныҡ шырт мамыҡты һәм тирене зарарланыуҙан һаҡлай. Эсендә һауа күп була торған мамыҡ тәндең йылыһын яҡшы тота.\nШырттан һәм мамыҡтан тыш, йәнлектәр тәнендә эре төктәр — тейеп һиҙеү ағзалары үҫә.\nИмеҙеүселәрҙең төктәре, ҡоштарҙың ҡауырһындары һәм һөйрәлеүселәрҙең тәңкәләре кеүек, мөгөҙ матдәнән тора.\nКоштар төләгән кеүек, имеҙеүселәр йылына ике тапҡыр йөнөн (баҡтаһын) ҡоя: төктәренең бер өлөшө ҡойола һәм яңылары менән алмашына.\nТөктөң төбө махсус төк муҡсаһында була. Йәнәш урынлашҡан май биҙҙәренең көпшәләре ошо муҡсаға асылып тора. Май биҙҙәренән бүленеп сыҡҡан матдәләр тирене һәм төктәрҙе майлап тора. Шунлыҡтан улар һығылмалы була һәм һыуҙа еүешләнмәй.\nКүпселек йәнлектәрҙең тиреһендә тир биҙҙәре лә урынлашҡан. Тир, тән өҫлөгөнән парға әйләнеп, уны һыуытып тора. Тир менән бергә тәндән тоҙҙоң һәм бәүелсәнең артыҡ өлөшө лә сығарыла. Шулай итеп, тир биҙҙәре өҫтәмә бүлеп сығарыу ағзалары ролен үтәй\nИмеҙеүселәрҙең бармаҡ остарында мөгөҙ матдәнән торған тырнаҡтары йәки тояҡтары урынлашҡан. Шулай уҡ, ҡайһы бер имеҙеүселәрҙә мөгөҙ матдә үҫентеләре баштарында (мәҫ. носорогтарҙың, антилопаларҙың, һыйыр малының мөгөҙҙәре) йәки ҡойроҡтарында (мәҫәлән, ҡомаҡтарҙың мөгөҙ матдәнән тороусы тәңкәләре) барлыҡҡа килә.\nИмеҙеүселәрҙең һөлдәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИмеҙеүселәрҙең һөлдәһе, башҡа умыртҡалы хайуандарҙағы кеүек үк, бүлектәрҙән тора. Йәнлектәрҙең баш һөйәге мейе ҡумтаһының байтаҡ ҙурыраҡ булыуы менән айырыла. Был баш мейеһенең ҙур күләмле булыуына бәйле.\n7 муйын умыртҡаһы булыу имеҙеүселәр өсөн бик хас үҙенсәлек. Оҙон муйынлы жирафта ла, муйыны булмаған киттарҙа ла муйын умыртҡалары бер үк һанда.\nКүкрәк умыртҡалары (ғәҙәттә, улар 12—15) ҡабырғалар һәм күкрәк һөйәге менән бергә күкрәк ситлеген барлыҡҡа килтерә.\nБил бүлегенең ҙур умыртҡалары бер-береһе менән хәрәкәтсән тоташҡан. Был бүлектә кәүҙә бөгөлә һәм турая ала.\nТөрлө төрҙәрҙә бил умыртҡаларының һаны төрлөсә (2—9), эттә улар 6. Умыртҡаларҙың һигеҙгүҙ һөйәге бүлеге (3—4 умыртҡанан тора) һәм таз һөйәктәре менән бергә ҡушылып үҫкән.\nҠойроҡ бүлегенең умыртҡалары һаны (өстән алып бер нисә тиҫтәгә тиклем) ҡойроҡ оҙонлоғона бәйле.\nИмеҙеүселәрҙең алғы аяҡтары билбауы ике ҡалаҡ һөйәгенән, уларға ҡушылып үҫкән ике ҡарға һөйәгенән һәм ике умрау һөйәгенән тора. Аяҡтарын бер яҫылыҡта (алға, артҡа) ғына хәрәкәтләндереүсе имеҙеүселәрҙә умрау һөйәктәре үҫешмәгән.\nАртҡы аяҡтар билбауы өс пар таз һөйәгенән төҙөлгән. Имеҙеүселәрҙең һәм һөйрәлеүселәрҙең аяҡ һөлдәләре оҡшаш. Ә төрлө хайуандарҙың аяҡ төҙөлөшөндә булған айырма, уларҙың йәшәү шарттарына бәйле.\nИмеҙеүселәрҙең бер төрҙәре ер өҫтөндә йәшәү рәүешен үҙләштергән һәм тиҙ йүгереүгә яйлашҡан (тояҡлылар, бүре, ҡуян).\nЙәиһә, һыйыныу урынын ерҙә тапкан (бурһыҡ, йомран); башҡалары ағаста йәшәүгә күскән (тейен, һыуһар).\nӨсөнсөләре һауаға күтәрелгән, һәм уларҙың алғы ослоҡтары ҡанатка әүерелгән (ярғанат).\nДүртенселәре ер аҫтында йәшәү рәүеше алып бара — уларҙың күреү һәләте шаҡтай дәрәжәлә редукциялашҡан һәм ҡайһы бер органдары тупраҡта йөрөү юлдары ҡаҙыуға яйлашҡан (һуҡыр сысҡан, ҡыр сысҡандары).\nИмеҙеүселәр араһындағы тирә-йүн менән тығыҙ бәйләнештә булған төрҙәр бар (йофар, ҡама, ондатра). Тейен, ҡуян, төлкө, һыуһар һ.б. ҡиммәтле тиреле хайуандар промысел әһәмиәтенә эйә.\nЯрғанаттар, ер сысҡандары, йәтсә һәм һәм башҡа зарарлы бөжәктәрҙе, кимереүселәрҙе юҡ итәләр. Ҡайһы бер төрҙәре (күп кенә кимереүселәр һәм тояҡлылар) үҫемлекселеккә, урман хужалығына һәм башҡа зыян килтереүе мөмкин. Күп кенә имеҙеүселәр (мәҫәлән, кимереүселәр) ҡурҡыныс ауырыу (сума, туляремия) тыуҙырыусыларҙы таратыусы һәм йоҡтороусылар.\n↑ Барабаш-Никифоров, Формозов, 1963, с. 5\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Һөтимәрҙәр&oldid=905188 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:54 30 август 2019 үҙгәртелгән.


11 Май 2019, 06:02\nАндрей ПЛАТОНОВХикәйәФронт һыҙығынан алыҫ түгел имен ҡалған вокзал эсендәге иҙәндә йоҡлаусы ҡыҙылармеецтар тәмле хырылдай; ял итеү бәхете уларҙың талсыҡҡан йөҙҙәренә яҙылған.\nИкенсе юлда дежур паровоздың ҡыҙған ҡаҙаны әкрен генә бызырлай, әйтерһең, әллә ҡасан ташланған йорттан йәнгә тыныслыҡ биреүсе бер төрлө тауыш йырлай. Ләкин вокзал бинаһының кәрәсин лампаһы яҡтыртҡан мөйөшөндә кешеләр ара-тирә бер-береһенә әүрәтеү һүҙҙәре бышылдай, тиҙҙән улар ҙа тынып ҡала.\nУнда тышҡы ҡиәфәттәре менән түгел, ә ҡояшта янған йыйырсыҡлы мөләйем йөҙҙәре менән бер-береһенә оҡшаған ике майор тора. Улар малайҙы ҡулынан тотоп алған, ә тегенеһе командирҙарға ялбарып ҡарай. Ысҡынып китергә теләгәне күренеп тора. Малайға ун йәштәр тирәһе, ул күпте күргән һуғышсы кеүек, тәненә һылашып торған һоро шинель, пилотка, үҙенең аяғына үлсәп тегелгән итек кейгән. Ябыҡ, елдән ярылған, ләкин йонсомаған, тормошҡа яраҡлашҡан, хәҙер инде күнеккән бәләкәй йөҙө әле бер майорға төбәлгәйне. Баланың яҡты күҙҙәре уның һағышын асыҡ күрһәтә, гүйә, йөрәгенең тере ҡабы. Офицерҙарҙың береһе атаһы йәки өлкән дуҫы булырға тейеш, малай унан айырылғанға бошона.\nИкенсе майор баланы тынысландырып иркәләй, ләкин малай быға битараф ҡалды. Беренсе офицер ҙа бошонҡо, ул балаға бышылдай: тиҙҙән мин һине үҙемә аласаҡмын, беҙ башҡа бер ваҡытта ла айырылышмаҫ өсөн яңынан осрашасаҡбыҙ, ә хәҙер бер аҙға ғына хушлашабыҙ. Малай, әлбиттә, ышана, ләкин бер кешегә генә эҫенгән һәм уның менән алыҫта түгел, ә гел бергә булырға теләгән йөрәген дөрөҫлөктөң үҙе лә тынысландыра алмай. Йәнәһе, йөрәге яңғыҙ ҡала алмай, бер үҙем ҡалғас үлермен, тип ҡурҡа. Һуңғы үтенес һәм өмөт менән малай үҙен ят кеше ҡулына ҡалдырып китеүсегә ҡараны.\n– Йә, Серёжа, әлегә һау бул, – тине малай яратҡан теге майор. – Һин ул тиклем һуғышырға ашҡынма, үҫкәс тә өлгөрөрһөң. Немецҡа ташланма, мин һине тере, бөтөн килеш осратырға тейеш, шуға үҙеңде һаҡла. Йә, нимә һин, нимә һин – бирешмә, һалдат!\nСерёжа илап ебәрҙе. Майор уны күтәреп, битенән бер нисә мәртәбә үпте. Ул бала менән сығырға йүнәлде. Икенсе майор ҙа, ҡалдырған әйберҙәрен миңә ҡарап торорға ҡушып, тегеләр артынан эйәрҙе.\nБала оҙатып ҡалыусының ҡосағында әйләнеп килде. Тегенеһе яғымлы һүҙҙәр менән йыуатһа ла, ҡулынан килгәнсә үҙенә ылыҡтырһа ла, ул барыбер ятһынып һәм ҡурҡып ҡараны.\nКиткән майорҙы алыштырған икенсе майор шымып ҡалған баланы оҙаҡ өгөтләне, ләкин малай, бер тойғоға һәм бер кешегә тоғро ҡалып, уны үҙ итмәне.\nСтанциянан алыҫ түгел зениткалар атырға тотондо. Малай уларҙың яңғырауыҡлы тауыштарына ҡолаҡ һалды, ҡарашында ҡыҙыҡһыныу уянды.\n– Уларҙың разведчигы килә! – тине ул үҙ-үҙенә әйткәндәй шым ғына. – Бейектән оса, зениткалар тейҙерә алмаясаҡ, унда истребитель ебәрергә кәрәк.\n– Ебәрерҙәр, – тине майор. – Унда беҙҙекеләр ҡарай.\nБеҙгә кәрәкле поезд иртәгәгә генә көтөлә, шуға өсөбөҙ ҙә ятаҡҡа киттек. Унда майор баланы үҙенең тыңҡыслап тултырылған тоғонан ашатты. «Был тоҡ һуғышта мине ныҡ йөҙәтте, – тине ул, – шул уҡ ваҡытта мин уға ныҡ рәхмәтлемен!»\nТамаҡ ялғап алғас, малай йоҡланы. Майор Бахичев миңә уның яҙмышын һөйләне.\n– Сергей Лабков – полковник һәм хәрби табип улы. Атаһы менән әсәһе бер полкта хеҙмәт иткән, шуға күрә берҙән-бер улдарын да үҙҙәре менән бергә йәшәһен, армияла үҫһен өсөн яндарына алғандар. Серёжа әле унынсы йәше менән бара. Бер мәл ул атаһының блиндажда бер офицер менән һөйләшеп, немецтар киткәндә полктың ҡорал запасын мотлаҡ шартлатыр, тип борсолоуын ишетә. Полк бынан алда ғына фашистарҙың ҡамауынан сыға. Ҡотолалар, әммә дошман ҡулында үҙҙәренең запас ҡорал складын ҡалдыралар. Хәҙер полк алға барырға һәм юғалтылған ерҙе, ундағы мөлкәтте, шулай уҡ ихтыяж ҙур булған хәрби запасты ла кире ҡайтарырға тейеш. «Улар беҙҙең складҡа сым үткәргәндәрҙер инде, сөнки сигенергә тура киләсәген беләләр бит», – ти ул ваҡытта полковник, Серёжаның атаһы. Малай бөтәһен дә ишетеп торғас, өлкәндәрҙең ни өсөн борсолғанын аңлай. Уға полктың сигенгәнгә тиклем ҡайҙа урынлашыуы билдәле була. Бәләкәй, сибек, хәйләкәр малай төндә беҙҙең складҡа тиклем шыуышып бара ла шартлатҡысҡа тоташтырылған сымды өҙә. Әгәр уны немецтар ялғаһа, яңынан өҙөр өсөн складты һаҡлап, тағы ла бер тәүлеккә ҡала.\nТиҙҙән Серёжа дошман тылының эсенәрәк үтеп инә. Унда билдәләр буйынса полк йәки батальондың команда пунктын асыҡлай, өс батареяны әйләнеп йөрөп сыға, барыһын да теп-теүәл хәтерендә ҡалдыра. Ә әйләнеп ҡайтҡас, атаһына картала уларҙың нисек һәм ҡайҙа урынлашҡанын күрһәтә. Шунда уҡ дошман өҫтөнә ут яуҙыралар. Барыһы ла дөрөҫ килеп сыға, улы атаһына аныҡ билдәләр биргән. Немецтар юҡ ителә.\nБына шулай йәшәй ул атаһы, әсәһе, һуғышсылар менән. Бала кеше бит, уға барыбер ҡыйын инде. Әсәһе улын тылға ебәрергә була. Ләкин Серёжаның армиянан киткеһе килмәй, бында өйрәнгән бит. Ул атаһының урынбаҫары Савельевҡа, тылға бармаясаҡмын, немецтарға әсирлеккә ҡалып, кәрәкле мәғлүмәттәрҙе һеҙгә еткерәсәкмен, әсәйем мине һағынғас, яңынан атайым янына часҡа ҡайтырмын, ти. Ул, бәлки, шулай эшләр ҙә ине, сөнки холҡо хәрбиҙәрсә.\nМалайҙы тылға оҙатырға әмәлен тапмайҙар. Ә һуңынан ҡайғы килә. Полковник атаһы, һуғыш әллә ни ҡаты булмаһа ла, етди яраланып, ике көндән ялан госпиталендә үлә. Әсәһе лә ауырый, яфалана, иренән байтаҡ алда ике ярсыҡ яраһы ала, береһе күкрәк ҡыуышлығында була. Ире һәләк булып, бер ай ваҡыт үткәс, ул да баҡыйлыҡҡа күсә. Сергей етем ҡала...\nПолкка майор Савельев командалыҡ итә башлай. Командир малайҙы үҙенә ала, уға атай ҙа, әсәй ҙә була, яҡын кешеһенә әйләнә.\n– Мин уларҙың часынан түгел, бүтән урындан. Ләкин Володя Савельевты электән беләм. Уның менән фронт штабында осраштыҡ. Савельевты камиллаштырыу курсына ебәрҙеләр, ә мин бында икенсе эш буйынса булдым, әле часыма ҡайтып барам. Майор кире әйләнеп ҡайтҡансы малайҙы ҡарап торорға ҡушты... Володя ҡасан ҡайта әле, уны ҡайҙа ебәрәләр, етмәһә! Быныһы һуңынан асыҡланыр...\nМайор Бахичев ойоп йоҡоға талды... Серёжа Лабков, күпте күргән, күпте кисергән оло кешеләй, йоҡлағанда хырылданы, ҡайғы-хәсрәттән һәм хәтирәләрҙән арыған йөҙө һуғыш алып киткән изге бала саҡ образы булып тынысланды, ғәйепһеҙ бәхетлегә әйләнде.\nЭңер төшөр алдынан оҙон июнь көнөнөң аҙағында ғына уяндыҡ. Хәҙер беҙ өс карауатта икәү – майор Бахичев һәм мин, ә Серёжа Лабков юҡ ине.\nМайор борсолдо, ләкин һуңынан, малай ҡайҙалыр аҙға ғына киткәндер, тигән ҡарарға килде. Аҙаҡ беҙ уның менән вокзалға барҙыҡ, хәрби комендантҡа индек, шулай ҙа бәләкәй һалдатты һуғыштың кеше мыжғып торған тылында бер кем дә күрмәгәйне.\nСерёжа Лабков беҙгә иртәгәһен дә ҡайтманы. Уның ҡайҙа киткәнен бер Хоҙай ғына белә: бәлки, кескәй йөрәгенең зарығыу тойғоһо үҙен ташлап киткән кеше артынан әйҙәгәндер, бәлки, атаһы менән әсәһе ерләнгән ергә, атаһының полкына, юлланғандыр.