Инфоурок › Другое › Рабочие программы › Рабочая программа учебного предмета по предмету башкирский язык (5-9 кл.)\nПриложение к организационному\nразделу основной общеобразовательной\nпрограммой основного общего образования\nСредняя общеобразовательная школа с. Алкино – 2 муниципального района Чишминский район\nна заседании ШМО Зам. директора по УВР Директор СОШ с. Алкино - 2\nпротокол № 1 /Карачурина З.М./ _____/Батршина М.Т./\nот « 29» августа 2016г. Приказ № 312\nРуководитель ШМО от «1» сентября 2016г.\nСрок реализации программы - 5лет\nРазработана на основе Основной образовательной программы основного общего образования СОШ с. Алкино-2 и примерной авторской программы Толомбаев Х.А., Давлетшина М.С, Габитова З.М., Усманова М. Г. «Программа по башкирскому языку» Ижевск: издательство “КнигоГрад”, 2008\nСоставители: Ибрагимова ЗульфияМавлетовна, учитель башкирского языка и литературы, высшей категории СОШ с.Алкино-2\nВалеева Закия Закиевна, учитель башкирского языка и литературы, первой категории СОШ с.Алкино-2\nЗагидуллина Гульфия Мустафиевна,учитель башкирского языка и литературы, первой категории СОШ с.Алкино-2\nБашҡортостан Республикаһы Шишмә районымуниципаль районының Алкин –2 ауылы Урта\nдөйөм белем биреү мәктәбе Муниципаль бюджет дөйөм\nҠАРАЛҒАН һәм ҠАБУЛ ИТЕЛГӘН КИЛЕШЕЛГӘН РАҪЛАЙЫМ\nМБ ултырышында УМБ етәксеһе Алкин –2 мәктәбе директоры\nпротокол №1 ______/Карачурина З.В./ _____/Батршина М.Т./\n«29» август 2016 й. Бойороҡ № 312\n/ВәлиеваЗ.М./ «1» сентябрь 2016 й.\nДөйөм белем биреү\n“Башҡорт теле”(5-9 кл) уҡыу предметының\nПрограмманы ҡулланыу ваҡыты - 5 йыл.\nАлкин-2 урта дөйөм белем биреү мәктәбенең урта кластарының төп белем биреү программаһына нигеҙләнеп\nҒәбитова З.М.,Усманова М.Ғ тарафынан төҙөлгән “Башҡорт теле” программаһына таянып эшләнгән. Ижевск. “КиноГрад” нәшриәте, 2008\nТөҙөүселәре: Ибраһимова Зөлфиә Мәүлит ҡыҙы,Алкин -2 муниципаль бюджет дөйөм белем биреү мәктәбенең юғары категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы,\nВәлиева Зәкиә Зәки ҡыҙы, Алкин -2 муниципаль бюджет дөйөм белем биреү мәктәбенең беренсе категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы\nЗәһиҙуллина Гөлфиә Мостафа ҡыҙы,Алкин -2 муниципаль бюджет дөйөм белем биреү мәктәбенең беренсе категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.\nУҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙә”Башҡорт теле” (5-9 кл.) предметынан эш программаһы түбәндәге норматив - хоҡуҡ документтарына нигеҙләнеп төҙөлгән:\n1. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының №1089 бойороғо менән 5.03.2004 йыл раҫланған Дәүләт белем биреү стандартының Федераль компоненты, Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән министрлығының 10.11.2011йыл №2643;31.01.2012 йыл №69 бойороғо менән үҙгәртелгән.\n2.”Рәсәй Федерацияһының мәғариф тураһында” Федераль законы 29.12.2012 йыл №273-ФЗ\n3.“Башҡортостан Республикаһының мәғариф тураһында” законы 01.07.2013 йыл №696-3\n4. «Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» законы 25 октябрь 1991 йыл N 1807-I ( 24 июль 1998 й, 11 декабрь 2002 й. үҙгәртелгән) 5. «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законы 15.02.1999 йыл № 216-3 (05.01.,02.03.2001й.,01.03.2002й.,17.03.2003й.,05.04.2004й.,03.11.2006й. үҙгәртелгән)\n6. Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы 31.12.2009 йыл №УП-730\n7. Концепции духовно-нравственного развития и воспитания личности гражданина России/ А.Я. Данилюк, А.М.Кондаков, В.А. Тишков. - М.: Просвещение, 2011г.\n8.Рәсәй Мәғариф һәм Фән министрлығы тарафынан Дөйөм белем биреү учрежденияларына тәҡдим ителгән федераль дәреслектәр теҙмәһе.31 март 2014 г. N 253\n9.Башҡортостан республикаһының Муниципаль районы Шишмә районы Алкин – 2 муниципаль бюджет дөйөм белем биреү мәктәбенең 2016-2017 уҡыу йылына Уҡыу планы.10.“Уҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең I-XI кластары өсөн башҡорт теле программаһы .Төҙөүселәре: Ғәбитова З.М.,\nУсманова М.Ғ.- Ижевск , “КнигоГрад” нәшриәте,2008 йыл\n5-се класс “Башҡорт теле”Ғәбитова З.М.,Усманова М.Ғ. – Өфө : Китап, 2014.,\n6-сы класс “Башҡорт теле” Ғәбитова З.М.,Усманова М.Ғ – Өфө : Китап, 2015,\n7-се класс “ Башҡорт теле” Ғәбитова З.М. Усманова М.Ғ – Өфө : Китап 2015,\n8-се класс “ Башҡорт теле” Ғәбитова З.М. Усманова М.Ғ – Өфө : Китап 2008,\n9-сы класс “Башҡорт теле” Ғәбитова З.М.,Усманова М.Ғ – Өфө: Китап 2005.\nБашҡортостан Республикаһының рус телендә уҡытылған дөйөм белем биреүсе мәктәптәр өсөн йыллыҡ өлгө уҡыу планы башҡорт дәүләт телен 5-се класс – 70, 6-сы класс – 35 сәғәт, 7-се сәғәт – 70 сәғәт, 8- се класс-70 сәғәт, 9-сы класс -66 сәғәт уҡытыуҙы күҙ уңында тота.\n2.Уҡыу предметын үҙләштереүҙең предмет һөҙөмтәләре. “Башҡорт тел” предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре.\nБашҡорт теле программаһын үҙләштереүҙең предмет һөҙөмтәләре булып:\nаудирование һәм уҡыу;\nТелдән һәм яҙма хәбәр иткән мәғлүмәтте ( коммуникатив йүнәлеш, текст темаһы, төп фекер; төп һәм өҫтәмә мәғлүмәт) адекват ҡабул итеү;\nтөрлөсә уҡыу күнекмәләрен булдырыу ( эҙләнеү, ҡарап сығыу, танышыу, өйрәнеү) төрлө стилдәге жанрҙарҙы үҙләштереү;\nтөрлө стилдәге жанрҙағы тексты ишетеп, адекват ҡабул итеү; төрлө төрҙәге аудирование менән эш итеү ( алыу танышыу);\nтөрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәтте һайлап алыу һәләтлеге ( матбуғат саралары, уҡыу өсөн тәғәйенләнгән компакт-дискылар, Интернет ресурстары); төрлө типтағы һүҙлектәр менән иркен ҡулланыу, белешмә өсөн әҙәбиәт, шулай уҡ электрон ҡулланмалар һайлап алыу күнекмәләрен булдырыу;\nһайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғәйен темаға материалды системаға килтереү; уҡыу йә аудирование һөҙөмтәһендә алынған мәғлүмәтте ҡайтанан эшләй алыу, еткерә белеү;\nстилистик үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткеһенән һәм ҡулланылған тел сараларынан сығып фекерҙе сағыштыра алыу;\nһөйләү һәм яҙыу\nалдағы уҡыу эшмәкәрлегенең ( индивидуаль һәм коллектив) маҡсатын билдәләү һәләтлеге, хәрәкәттең эҙмә-эҙлелеге, өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе баһалау һәм уларҙы телдән һәм яҙма формала адекват аныҡ итеп әйтеү;\nтыңланған йә уҡылған тексты тәҡдим ителгән кимәлдә ( план, һөйләү, конспект, аннотация) һөйләй алыу;\nтөрлө стилдә һәм жанрҙа, адресланыуына ҡарап һәм аралашыу ситуацияһына ҡарап телдән һәм яҙма текст төҙөй алыу;\nтелдән һәм яҙма формала үҙ фекереңде еткерә белеү, тексты логик яҡтан эҙмә-эҙлекле төҙөү талаптарын һаҡлау;\nтөрлө төрҙәге монологты ( хәбәрләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү; төрлө төрҙәге монологтарҙың берләшеүе) һәм диолог ( этикеты һүҙ эсенә алған, диолог-һорашыу, диолог-аралашыуға өндәү, диолог-фекр алышыу һ.б.;төрлө төрҙәге диологты берләәштереүен) үҙләштереү;\nғәмәлдә төрлө төрҙәге аралашыуҙың орфоэпик, лексик, грамматик, хәҙерге башҡорт теленең стилистик нормаларын һәм яҙма телдә төп орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрҙе һаҡлау;\nтелмәр этикет нормаларын һаҡлап, аралаша алыу, телмәр аралашыу процессын да ым-ишара, мимиканы урынлы ҡулланыу;\nуҡыу процессында һәм көндәлек аралашыуҙа үҙ телмәреңде контролдә тотаталыу; йөкмәткенән , һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланыуҙан сығып, үҙ телмәреңде баһалай белеү; грамматик һәм телмәр хаталарын таба һәм уларҙы төҙәтә алыу; үҙ тексыңды мөхәррирләү һәм камиллаштыра белеү;\nүҙ тиңдәштәрең аудиторияһында ҙур булмаған доклад, реферат менән сығыш яһау; бәхәстә төрлө аргументтар ҡулланып, көнүҙәк проблемалар буйынса сығыштарҙа ҡатнашыу;\nалынған белем һәм күнекмәләрҙе көндәлек тормошта ҡуллана белеү; туған телде башҡа фәндәрҙә белем алыу сығанағы булараҡ файҙаланыу; тел күренештәрен анализлау буйынса алған белем һәм күнекмәләрҙе предмет-ара (сит тел, әҙәбиәт һ.б. дәрестәрҙә) ҡулланыу;\nаралашыу процессында тирә-яҡтағы кешеләр менән коммуникатив маҡсатлы бәйләнештә, ниндәйҙер эш төрөн бергә эшләү, бәхәстә, күтәрелгән көнүҙәк темаларҙа фекер алышыуҙа ҡатнашыу; шәхестәр менән мәҙәни аралашыу барышындағы төрлө ситуацияларҙа телмәр этикетының милли-мәҙәни нормаларын үҙләштереү.\nтелдең төп функциялары тураһында, башҡорт теленең башҡорт халҡының милли теле, Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булыуы тураһында, тел менән халыҡ мәҙәниәттең бәйләнештәре тураһында, кеше һәм йәмғиәт тормошондағы роле тураһында ҡараш булдырыу;\nгуманитар фәндәр системаһында туған телдең урынын һәм мәғарифта уның тулыһынса ролен аңлау;\nтел ғилеменең төп аңлатмалары: лингвистика һәм уның төп бүлектәре; тел һәм телмәр, телмәр аралашыуы, һөйләү һәм яҙма телмәр, монолог, диолог һәм уларҙың төрҙәре; аралашыу ситуациялары, фәнни, публицистик, рәсми-эшлекле стилдәр, матур әҙәбиәт теле; функциональ-мәғәнәүи телмәр төрҙәре ( хикәйәләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү); текст, текст төрҙәре; телдең төп берәмектәре, уларҙың билдәләре һәм телмәрҙә ҡулланыу үҙенсәлектәрен үҙләштереү;\nбашҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһының төп стили тик ресурстарын, башҡорт әҙәби теленең төп нормаларын, һөйләү этикет нормаларын үҙләштереү;\nтелдең төп берәмектәрен, грамматик категорияларын анализлау һәм таныу, тел берәмектәрен аралашыу шарттарында ярашлы ҡулланыу;\nҺүҙгә төрлө анализ төрҙәрен ( фонетик, морфематик, һүҙьяһалыш, лексик, морфологик), төп билдә һәм структура күҙлегенән сығып, күп аспектлы анализ яһау;\nтел-һүрәтләү саралары һәм уларҙы үҙ телмәреңдә ҡулланыу;\nТуған телдең эстетик функцияһын таныу, матур әҙәбиәт текстарын анализлағанда телмәрҙең эстетик кимәлен баһалау.\n3.Уҡыу предметының ( курс) йөкмәткеһе\nҮҙем тураһында (4 сәғәт)\nЙыл миҙгелдәре (7 сәғәт)\nБашҡортостанды беләһеңме? (3 сәғәт)\nКеше. Тән ағзалары.шәхси гигиена. (4 сәғәт)\nЯңы йыл менән. (4 сәғәт)\nАҙыҡ-түлек.Кейем-һалым. Өй . Магазин. (5 сәғәт)\n8 март – Ҡатын-ҡыҙҙар көнө. (4 сәғәт)\nЯҙ етте. ( 10 сәғәт)\nЯҙ билдәләрен күрә һәм яҙ миҙгеленең үҙенсәлектәрен әйтә белергә өйрәтеү. 1 май, 9 май байрамдары, дуҫлыҡ тураһында һөйләшеү. Омоним.Яҙғы эштәр, яҙғы баҡса эштәре,баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү. Һан. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.\n5-се класс уҡыусыларының белем кимәленә талаптар.\n-уҡытыусы уҡыған йәки һөйләгән, үҙең уҡыған тексты аңлай алыу; 3-6 һөйләмдән торған диалогты аңлау, уны дауам итә белеү;\n-уҡыған әҫәр, картина, экскурсия, ҡараған диафильм буйынса әңгәмәлә ҡатнашыу;\n-тексты шыма, аңлы, тасуири уҡыу;\nБеҙҙе мәктәп ҡаршылай – 4 сәғәт\n1 сентябрь- Белем көнө. Уҡыусыларҙың хеҙмәт көндәре башланыуы. Белем, тел тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Грамматика буйынса 1-5-се кластарҙа үткәндәрҙе ҡабатлау.\nБашҡортостан ере буйлап- 2 сәғәт\nБашҡортостан Республикаһы, уның тарихы, күренекле шәхестәре, байлыҡтары менән танышыу. Тема буйынса һөйләү телмәрен үҫтереү, ижади эштәр башҡарыу. Башҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Сифат. Сифат дәрәжәләре. Синоним. Антоним. Омоним.\nЮл йөрөү ҡағиҙәләре һәм билдәләре- 4 сәғәт\nХәүефһеҙлек, юл йөрөү ҡағиҙәләре,транспорт төрҙәре тураһында һөйләргә,өйрәтеү,уҡыу материалын тасуири,аңлы уҡыу. Рәүеш.\nПочтала үҙеңде тота,телефондан дөрөҫ һөйләшә белеү,хат яҙыу ҡағиҙәләренә өйрәтеү.Ҡылым.Ҡылым һөйкәлештәре.Хәбәр һөй-кәлеше.Хәҙерге заман.\nҠыш дауам итә– 5 сәғәт\nҠыш миҙгеленең үҙенсәлектәре.Текстар уҡыу ,шиғырҙар,һынамыштар ятлау,һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү,һүҙ байлығын арттырыу.Ҡылымдың хәбәр һөйкәлеше.Үткән заман. Киләсәк заман.\nДуҫ ҡәҙерен бел– 4 сәғәт\nЫсын дуҫлыҡтың ҙур мәғәнәгә эйә булыуы,уны һаҡлай белеү.Дуҫлыҡ хаҡында әҫәрҙәр уҡыу,мәҡәлдәр табыу. Ҡылымдың шарт һөйкәлеше.\nБашҡортостан йылғалары,күлдәре.Экология мәсьәләһе- 5 сәғәт.\nБашҡортостандың тәбиғәте,уның байлыҡтары тураһындағы мәғлүмәт менән таныштырыу.Республикалағы йылға, күлдәр тураһында текстар уҡыу.Уларҙың атамаларының мәғәнәһе,килеп сығышы тураһында һөйләшеү.Экология мәсьәләһе.Ҡылымдың теләк һөйкәлеше.\nБына тағы яҙ килде-1 сәғәт\nЯҙ миҙгеленең үҙенсәлектәре. Яҙғы тәбиғәтте күҙәтеү.Осоп килеүсе ҡоштар тураһында һөйләшеү.1 май,9май байрамдары.Грамматика буйынса 6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.\nТиҙҙән йәй етә-1 сәғәт\nЙәйге тәбиғәт, уҡыусыларҙың йәйге ялы тураһында әңгәмә. Тема буйынса текстар уҡыу,шиғырҙар ятлау. Тәбиғәткә экскурсия ойоштороу. Грамматика буйынса үтелгәндәрҙе ҡабатлау, нығытыу.\n- Һүрәтләү, хикәйәләү тибындағы текстарҙы тыңлау һәм аңлап ҡабул ите.\n-Бирелгән тема буйынса диалог төҙөү, диалогтыдауамитеү.\n-Ишеткәнде, күргәнде 4-6 һөйләм менән бәйләнешле итеп һөйләү.\n-Ҡысҡырып шыма һәм тасури уҡыу.\n-Һүҙлек һүҙҙәрен белеү һәм уларҙы телмәрҙә дөрөҫ ҡулланыу.\n-Дәрестәөйрәнелгән грамматикматериалдыпрактик ҡулланабелеү.\n-Ижадидиктанттар, өйрәтеүизложениелары һәминшаларыяҙыу.\n-Программалакүрһәтелгәншиғырҙарҙыяттанбелеү; 3-4 башҡортйырынбашҡарабелеү, мәктәптеңүҙешмәкәрсараларындаҡатнашыу, сәхнәләсығышяһау. Бөтә был эштәртураһындабәйләнешлеһөйләйбелеү.\nЯңынан мәктәпкә (6 сәғәт)\n5-6-сы кластарҙа алған белемдәрҙе тулыландырыу. Был тема буйынса яҙыусылар, шағирҙар ижады менән таныштырыу, яңы текстар уҡыу. Диалог һәм монолог ярҙамында бәйләнешле һөйләм төҙөү дауам итә. Туған тел, белем, уҡытыусы, мәктәп һәм көҙгө байлыҡ тураһында һөйләшеү күберәк урын ала. Бәйләнешле текст төҙөү, бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү күнегеүҙәре башҡарыла. Көҙ, көҙгө эштәр, уңыш йыйыу темаһы төп урындарҙың береһен алып тора.Мәктәп, уҡыу, китап, икмәк, уңыш, емеш-еләк тураһында мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар менән танышыу.6-сы класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.\nАуыл тормошо (7 сәғәт)\nАуыл тормошо, ауыл кешеләренең көнкүреше, хеҙмәт, игенсе хеҙмәте тураһында әңгәмәләр үткәреү. Игенсе эшенең нескәлектәрен һөйләү. Ауыл тормошоноң ҡала тормошонан айырмалы яҡтары тураһында аңлатыу. Ауыл еренән сыҡҡан күренекле шәхестәрҙең тормош юлы менән таныштырыу, осрашыуҙар ойоштороу. Был тема буйынса яҙылған әҫәрҙәр уҡыу.Ҡылым.һүҙбәйләнеш.һөйләм төҙөлөшө.\nБашкортостан буйлап сәйәхәт (8 сәғәт)\nБашҡортостан тураһында 1-6 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлап, белгән фактик материалды эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәнеү. Был тема буйынса уҡыусыларға яңы мәғлүмәт биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары, «Урал» эпосы, һуңғы йылдарҙағытарихиБашҡортостан ерендә үткәрелгән фәнни экспедициялар мәғлүмәттәре менән таныштырып китеү («Арҡайым», «Сынташты», боронғо ҡалалар, алтын әйберҙәр табыу һ.б. тураһында), бының өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан матбуғат баҫмаларына мөрәжәғәт итеү. Был тема буйынса тәҡдим ителгән әҫәрҙәр менән танышыу, уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш алып барыла.Яңғыҙлыҡ исемдәр.\nСпорт. Спорт кәрәк-ярактары (8 сәғәт)\nКешегә сәләмәт булыу өсөн спорт менән шөғөлләнергә кәрәк икәнлеген аңлатыу һәм был турала уҡыусылар менән һөйләшеү, әңгәмә ойоштороу. Уҡыусылар үҙҙәре спорт менән ҡыҙыҡһыныуҙары, күренекле спортсмендар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Спорт тураһында теле-радио тапшырыуҙары, газета материалдары буйынса һөйләү.Башкортостанда спорт төрҙәре. Спорт өлкәһендә данлыҡлы кешеләр.Башҡорт теленең үҙенсәлекле хәреф, өндәре, һөйләм төрҙәре.\nМин һәм беҙҙең ғаилә (9 сәғәт)\nУҡыусы үҙенең ғаиләһе тураһында тулы һәм иркен һөйләй белергә тейеш. Сөнки был тема йылдан-йыл ҡабатлана. Ғаилә ағзаларын дөрөҫ атау, уларға ихтирамлы, иғтибарлы булырға өйрәтеү. Ғаилә, ғаилә ағзалары тураһында яҙылған әҫәрҙәр уҡыу, уларҙы аңлы ҡабул итергә өйрәтеү, һөйләү күнекмәләрен үҫтереү. Уҡылған әҫәрҙәр буйынса план төҙөргә өйрәтеү, план буйынса һөйләү. Телмәр үҫтереүгә айырым иғтибар бирелә. Был бүлектә билдәле рәссамдарҙың әҫәрҙәре күп кенә урын алған. Картинаны ҡарай, аңлай һәм уның йөкмәткеһен һөйләргә өйрәтеү.Ҡылым. Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше.\nӘсәйҙәр байрамы. (З сәғәт)\nСәнғәт оҫталары. (7 сәғәт)Республиканың данлыҡлы һәм арҙаҡлы шәхестәре менән танышыуҙы дауам итеү. Сәнғәт оҫталарының тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу. Теле-радио тапшырыуҙар, яҙмалар ҡарау. Уларҙың әҫәрҙәрен таныу, данлыҡлы кешеләребеҙ тураһында һөйләй белеү. Йырҙар өйрәтеү, бергәләп йырлау, һәләтле балалар менән йырҙар өйрәнеү. Мәктәп сәхнәһе өсөн концерт номерҙары әҙерләү.\nИсемең матур, кемдәр ҡушҡан? Исемдәрҙә - ил тарихы (З сәғәт)\nБәйләүестәр. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе дөрөҫ яҙыу ҡағиҙәһен ҡабатлау.\nБорон-борон заманда... (5 сәғәт)\nБерҙәмлек, дуҫлыҡ, тыныслыҡ (7 сәғәт)\nИң төп темаларҙың береһе - берҙәмлек, дуслык, тыныслыҡ. Бында тик кешеләр араһындағы дуҫлыҡ тураһында ғына һөйләшеү бармаясаҡ, ә халыҡ-ара булған мөнәсәбәттәр ҙә иғтибар үҙәгендә торорға тейеш. Был тема буйынса уҡыусыларҙы аңлап фекер йөрөтөргә һәм һөйләй белергә өйрәтеү. Уҡылған әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу, әңгәмә ойоштороу.Мөнәсәбәт һүҙҙәр. Ымлыҡтар. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы.\nЙәмле йәй (5 сәғәт)\nЙәй миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү. Балаларҙың йәйге ялы, хеҙмәте, ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү.7-се класта үткәндәрҙе ҡабатлау, дөйөмләштереү.\n-Өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең авторын, исемен белеү;\n-Яҙыусы ижад иткән художестволы картиналарҙы уйлап күҙ алдына баҫтырыу;\n-Эпик һәм лирик әҫәрҙе айыра белеү;\n-Программала ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙең тексын ятлау, 8-10 шиғырҙы яттан тасуири һөйләй белеү.\n-Художестволы, фәнни популяр һәм публицистик текстарҙы ҡысҡырып, етеҙ уҡыу;\n-Художестволы әҫәрҙәрҙе тасуири уҡыу;\n-Ҙур булмаған хикәйәләрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен һөйләп биреү.\n-Йәмғиәт тормошонда телдең роле; туған телдеңәһәмиәте;\n-Фонетика, телмәр өндәре, ижек, баҫым, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр;\n-Графика, алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыуы төшөнсәләре;\n-Лексика; һүҙҙең лексик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синоним, антоним, омоним;\n-Исемдәрҙең һан, килеш менән үҙгәреше, күплек һәм килеш ялғауҙарының дөрөҫ яҙылышы, яңғыҙлыҡ исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышы;\n-Ҡылымдарҙың заман, һан, зат менән үҙгәреше;\n-Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре, уларҙың яҙылышы, һөйләмдәге роле.\n-Ижади диктанттар, изложениелар һәм иншалар яҙыу.\nМәктәпкә барабыҙ (7 сәғәт).Ҡабатлау (фонетика, һүҙ төркөмдәре,һүҙбәйләнештәр) -7 сәғәт\nКөҙгө эштәр һәм көҙгө күренештәр ( 6 сәғәт)Маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре-5 сәғәт Көҙгө үҙгәрештәрҙе бергәләп күҙәтеү, кешеләрҙең көҙгө хеҙмәтен күҙәтеү. Темаға ҡағылышлы текстар уҡыу. Муллыҡ, хеҙмәт тураһында мәҡәл, әйтемдәр менән танышыу. Һынамыштар уҡыу. Синтаксис. Маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре. Логик баҫым. Исем менән ҡылымды ҡабатлау.\nӨфө - Башҡортостандың баш ҡалаһы ( 7 сәғәт )Ҡылым – 7 сәғәт.Өфө - башҡортостандың баш ҡалаһы. Өфө ҡалаһы, уның үткәне, бөгөнгөһө тураһында әңгәмә үткәреү. Уның иҫтәлекле урындары тураһында һөйләшеү, һүрәттәр ҡарау. Һөйләм телмәрен үҫтереү. Рефераттар яҙҙырыу һәм уны класс алдында ҡыҫҡаса һөйләтеү кеүек эштәр ҡулланырға мөмкин. Башҡорт ҡылымдарының төҙөлөшө. Барлыҡ төшөнсәһе һәм уның бирелеше.\nХеҙмәт төбө - хөрмәт ( 8 сәғәт )ябай һөйләм -2 сәғәт .Эйә менән хәбәр - 8сәғәтКеше тормошонда хеҙмәттең роле, тигән темаға әңгәмә ҡороу. Данлыҡлы хеҙмәт ветерандары менән осрашыу ойоштороу. Уҡыусыларға ниндәй һөнәр оҡшауы тураһында һөйләтеү, яңы мәғлүмәттәр биреү. Һөнәрҙәр тураһында шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу. Хеҙмәт , һөнәрҙәр тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Ябай һөйләм. Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәрҙең ярашыуы. Юҡлыҡ, булмағанлыҡ төшөнсәләре.\nҠыш дауам итә ( 8 сәғәт )Эйә менән хәбәр – 3 сәғәт. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре -3 сәғәтҠыш миҙгеле тураһында белгәндәрҙе системалаштырыу, һүҙлек байлығын арттырыу кеүек эштәр ентекле алып барыла. Ҡыш тураһында текстар, шиғырҙар, мәҡәлдәр, һынамыштар уҡыу яңы йылға бағышланған йырҙар, мәҡәл һәм әйтемдәр. Яңы йыл менән ҡотлау открыткаһы яҙырға өйрәнеү. Уҡытыусы һайлаған текст буйынса изложение яҙыу. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ.\nСалауат Юлаев – халҡыбыҙҙың милли батыры ( 6 сәғәт)һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре(аныҡлаусы) -3 сәғәт С.Юлаевтың биографияһы, ижады менән танышыу. Уның шиғырҙарын ятлау, шиғырҙарының һаҡланыу тарихы тураһында әңгәмә ойоштороу. С.Юлаевтың тормошо, батырлығы, ижады тураһында уҡыусыларҙан төрлө ижади эштәр эшләтеү. ( һүрәттәр төшөрөү, инша яҙыу, стенгәзит сығарыу)һ.б. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре тураһында төшөнсә. Аныҡлаусы.\nЙәмле яҙ, һағындыҡ һине! ( 3 сәғәт )һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре(тултырыусы ) -2 сәғәтЯҙ миҙгеле тураһында белемдәрҙе системалаштырыу. Яҙғы байрамдар- 1 Май һәм Еңеү байрамы тураһында һөйләшеү. Яҙғы тәбиғәт күренештәре, ҡоштарҙы ҡаршылау, баҡса эштәре тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тултырыусы.\nБеҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ ( 4 сәғәт )һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре(тултырыусы, хәл) -4 сәғәтБашҡорт халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы. Ветерандарға, батырҙарға ҡарала ихтирам, ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү. Данлыҡлы кешеләр менәнкисәләр, осрашыуҙар ойоштороу. Хәл. Һүҙлек менән эш күнекмәләре үткәреү\n.Ай Уралым, Уралым...( 2 сәғәт ) һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре( хәл) -2 сәғәтБашҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙың күренекле урындары менән таныштырыу. Йәйге тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диолог һәм монологтар төҙөү.\n8- се класта үтелгәндәрҙе ҡабатлау.\n-“Мәктәп” темаһы буйынса һүҙлек байлығын арттырыу. Тема буйынса эҙмә-эҙлекле һөйләмдәр төҙөтөү, ҡыҫҡа ғына хикәйә төҙөү. Текст өҫтөндә эшләү,план төҙөү, план буйынса һөйләү. Мәктәп, класс торошо, уҡыу әсбаптары,китапхана, беҙҙең класстураһында әңгәмәләр ойоштороу. Белем, китапһ.б.мәҡәлдәрҡойоу.\n-Тәҡдим ителгән ситуация буйынса һорауҙар бирә белеү, уҡытыусының (йәки башҡаларҙың) һорауҙарына яуап бирә белеү; яуаптарҙы дөрөҫ интонация менән асыҡ, аңлайышлы итеп әйтеү, һөйләү, бирелгән һорауҙарға тулы итеп яуап биреү, күренекле яҙыусыларҙың биографияһы , ижады өҫтөндә ентекле эш алып барыу.\n-Ҡысҡырып, шыма, ролләп, сәхнәләштереп һәм тасури уҡыу.\n-Дәрестә өйрәнелгән грамматик материалды практик ҡуллана белеү.\n-80- 85 һүҙ күләмендә диктант яҙыу; 55-60 һүҙ изложение һәм 65-70 һүҙ инша яҙа белеү; ҡотлау хаты (открытка) яҙа белеү.\n-Башҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙыңкүренеклеурындарыменәнтаныштырыу. Йәйгетәбиғәттекүҙәтеү, ололарҙыңһәмбалаларҙыңйәйгеэштәретураһындадиологһәммонологтартөҙөү.8- се кластаүтелгәндәрҙеҡабатлау.\n-Программала күрһәтелгән шиғырҙарҙы яттан белеү; 3-4 башҡорт йырын башҡара белеү, мәктәптең үҙешмәкәр сараларында ҡатнашыу, сәхнәлә сығыш яһау. Бөтә был эштәр тураһында бәйләнешле һөйләй белеү. Данлыҡлы кешеләр менән кисәләр, осрашыуҙар ойоштороу уларға ҡарата ихтирам, ғорурланыу тойғоһо уятыу, кешелеклелек тәрбиәләү.\nҺаумы, мәктәп! (5 сәғәт)\nЭш төрҙәре «Көҙ» темаһы менән берлектә алып барыла. «Көҙ» һәм «Мәктәп» темаһына шиғырҙар, әҫәрҙәр уҡыу; мәҡәл, әйтемдәр, йомаҡтар, һынамыштарҙы иҫкә төшөрөү.Алдағы кластарҙа үтелгәндәрҙе системалаштырыу, яңы мәғлүмәт менән таныштырыу. Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш дауам итә.\nЕргә мәрхәмәт – илгә бәрәкәт. 4 сәғәт.\nТыуған Республикаға ҡарата мөхәббәт, ғорурлыҡ тойғоһо, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләргә. Улар тураһында һөйләргә, яҙырға өйрәтеү. Башҡортостандың ер аҫты, ер өҫтө байлыҡтары тураһында әңгәмәләр үткәреү, экскурсиялар ойоштороу. Хәл. Урын хәле. Ваҡыт хәле. Рәүеш хәле.\nАтамалар ни һөйләй? 5 сәғәт.\nКүләм-дәрәжә хәле. Шарт хәле.Сәбәп хәле.Маҡсат хәле.\nБеҙ ҡышты ла яратабыҙ. 5 сәғәт. Бәйләнешле телмәрҙең яҙма һәм телдән формаларына берҙәй әһәмиәт бирелә. Ҡыш миҙгеле, уның үҙенсәлектәре тураһында һөйләү күҙ уңында тотола.\nКире хәле. Өндәш һүҙ.\nБашҡорт театры. 4 сәғәт. Башҡортостанда театр сәнғәте. Республикалағы театрҙар һәм уларҙың эшмәкәрлеге хаҡында дөйөм мәғлүмәт биреү. М.Ғафури исемендәге Башҡорт Академия драма театрының барлыҡҡа килеүе тарихы (халыҡ артистары З.Бикбулатова, А.Мөбәрәков, Г.Мөбәрәкова). Театорҙың күренеклк артистарының тормошо һәм ижады менән таныштырыу, улар тураһында һөйләргә өйрәтеү.\nТеатрҙың үткәне һәм киләсәге буйынса фекер алышыу ойоштороу. Өҫтәлмәлек.\nХалыҡ ижады тураһында дөйөм төшөнсә. Фольклорҙың коллектив ижад булыуы. Фольклор һәм яҙма әҙәбиәттең айырмаһын билдәләү, улар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Ябай һөйләм.\nБашҡорт аты. 10 сәғәт. Уҡыусылырҙы башҡорт атының килеп сығыуы, тарихи үткәне менән таныштырыу. Аттарҙың кеше тормошондағы мөһим ролен билдәләү. Йәш үһенсәлектәре буйынса бүленеүен билдәләү, уҡыусылырҙан дөрөҫ итеп әйттереү. Аттарға ҡарата ҡыҙыҡһыныусанлыҡ, улар тураһында күберәк белеү теләге тыуҙырыу. Тиң киҫәкле һөйләмдәр. Тиң киҫәктәр эргәһендә тыныш билдәләре.\nБашҡорт халыҡ милли аштары. 4 сәғәт.\nБашҡорт халҡының милли аштары менән таныштырыу. Уларҙы әҙерләү үҙенсәлектәренбилдәләү. Башҡорт милли аштары тураһында текстар менән таныштырыу.Уҡыусылырҙың һөйләү, яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә ентеклк эш дауам итә. Ҡушма һөйләмдәр.\nКүңелле яҙ килә. 8 сәғәт.\nБашҡортостандағы яҙғы тәбиғәт күренештәре. Ҡала һәм ауылда яҙғы эштәр: ҡоштар, хайуандар һәм үҫемлектәр тормошо, яҙғы байрамдар тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тәбиғәткә экскурсиялар ойоштороу. Дарыу үләндәренән гербарийҙар төҙөү, Еңеү көнөн билдәләү. Һуғыш ветерандары менән осрашыу, иҫтәлектәр яҙып алыу буйынса эш дауам итә. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау.\n-Башҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙыңкүренеклеурындарыменәнтаныштырыу. Йәйгетәбиғәттекүҙәтеү, ололарҙыңһәмбалаларҙыңйәйгеэштәретураһындадиологһәммонологтартөҙөү.\n-Программала күрһәтелгән шиғырҙарҙы яттан белеү; 3-4 башҡорт йырын башҡара белеү, мәктәптең үҙешмәкәр сараларында ҡатнашыу, сәхнәлә сығыш яһау. Бөтә был эштәр тураһында бәйләнешле һөйләй белеү. Данлыҡлы кешеләр менән кисәләр, осрашыуҙар ойоштороу\nуларға ҡарата ихтирам, ғорурланыу тойғоһо уятыу, кешелеклелек тәрбиәләү.\nҺаумы, мәктәп! –\nБашҡорт теленең өн-хәрефтәре, ҡалын һәм нәҙек һуҙынҡылар. Исем. Исемдәрҙең һан менән үҙгәреше. Һөйләмдә һүҙ тәртибе. Сифат.\n- телмәрҙе телдән ҡабул итеү һәм төп йөкмәткене аңлау (дөрөҫ уҡыу, дөрөҫ яҙыу);\n-теоретик белешмә биреү;\n-практик эш ( парлап, төркөмләп, индивидуаль);\n- телдең милли мәҙәниәттең сағылышы һәм аралашыу ҡоралы булыуын ҡабул итеү;башҡорт телен дәүләт теле булараҡ аңлатыу.\nБыл тема (1 сентябрь – Белем көнө.Мәктәп, уҡыу, белем алыу, тел өйрәнеү) башлыса “Көҙ” темаһы менән бергә үрелеп бара. Бер үк ваҡытта, уҡыусыларҙың йәйге каникулды нисек үткәреүе тураһында әңгәмә үткәреү, фекер алышыуҙар ойошторола. Был темаларға ҡағылышлы һүҙҙәр, һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр иҫкә төшөрөлә, һүҙлек запасын байытыу йәһәтенән яңылары үҙләштерелә.\nИсемдәрҙең килеш менән үҙгәреше. Алмаш. Зат алмаштары. Зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше. к-г,ҡ-ғ тартынҡыларының сиратлашыуы\nЙыл миҙгелдәре (7 сәғәт) Һорау алмаштары.Күрһәтеү алмаштары. Күрһәтеү алмаштарының килеш менән үҙгәреше. Билдәһеҙлек алмаштары. Билдәләү алмаштары.\nЯңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Юҡлыҡ алмаштары\nУҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән республиканың үткәне, бөгөнгөһө, киләсәге менән таныштырыу. Уҡыусы аңына үҙе йәшәгән ерҙең – Башҡортостандың тарихы, уның байлығы, күренекле шәхестәре һ.б. хаҡында бер бөтөн тыуҙырыу һәм ул турала һөйләй белеүҙәренә өлгәшеү. Яңғыҙлыҡ һәм уртаҡлыҡ исемдәр. Юҡлыҡ алмаштары\nБашҡорт телендә эйәлек төшөнсәһе. Ҡылым.\nАҙыҡ-түлек, кейем-һалым атамаларын өйрәнеү, һатып алыу этикеты менән таныштырыу, һөйләшергә, аралашырға өйрәтеү. Синоним тураһында төшөнсә биреү, рус теле менән сағыштырыу.\nБеҙҙе мәктәп ҡаршылай-4 сәғәт.\nҠабатлау фонетика - 4 сәғәт\nУҡытыусы уҡығанды тыңлау һәм ҡабул итеү, бирелгән һорауҙарға яуап биреү.\nБирелгән тема буйынса диалог төҙөү. Башҡорт яҙыусылары тураһында белешмә биреү.Дәрестәөйрәнелгән грамматик материалды практик ҡулланыу. Күплек ялғауҙары ,нығынған һүҙбәйләнештәр тураһында төшөнсә биреү. Тәржемә итеү. Тирә-яҡтағы предметтарҙы атау, рус телендәге атамалар менән сағыштырыу.\nДөрөҫ уҡыу, яҙыу күнекмәләрен үҫтереү.\nБашҡортостан ере буйлап – 8 сәғәт. Лексика 4 сәғәт\n( антоним, синоним, омоним).\nМорфология -2 сәғәт\n( исем, ҡылым).\nВатан хаҡында йөкмәткеле мәғлүмәт биреү. Һорау бирергә, һорауҙарға яуап бирергә, диалог төҙөргә өйрәнеү. Башҡортостан Республикаһы, уның тарихы, күренекле шәхестәре, байлыҡтары менән танышыу.Антоним,синоним, омоним тураһында төшөнсә биреү.Рус теле менән сағыштырыу.Үҙең менән таныштыра белеү. Тәржемә итеү.Хикәйәләр, шиғырҙар, әкиәттәр, мәҡәләләрҙе уҡыу,\nДуҫлыҡ ҡәҙерен бел –4 сәғәт .\nморфология 4 сәғәт\n( сифат, ҡылым)\nДуҫлыҡ, халыҡтарҙың дуҫлыҡҡа ынтылышын аңлау. Тыныслыҡ хаҡында әңгәмә. Дуҫлыҡ тураһында мәҡәлдәр яҙыу,рус телендә мәғәнәһе менән тап килгәндәрен сағыштырыу. Белем алыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу. Артикуляцион күнекмәләрҙе нығытыу .Сифатҡа миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү, ҡылым замандарын урынлы ҡулланыу. Картина буйынса эш ойоштороу, телмәр үҫтереү. Текст өҫтөндә эшләү . Һүҙлек запасын байытыу. Тәржемә эшен нығытыу. Ҡылымдың һан, зат менән үҙгәреше, барлыҡ һәм юҡлыҡта килеүен аңлатыу. Ҡылымдарҙың заман мәғәнәләрен күнегеүҙәр ярҙамында практик үҙләштереү.\nҠыш дауам итә –\nРәүеш – 4сәғәт\nЙыл миҙгелдәрен иҫтә ҡалдырыу; тәбиғәтте һаҡларға кәрәклеген аңлатыу. Ҡышҡы байрамдар тураһында мәҡәләләр, хикәйәләр, шиғырҙар уҡыу һәм һөйләү. Картина буйынса эш ойоштороу, телмәр үҫтереү. Артикуляцион күнекмәләрҙе нығытыу. Текст өҫтөндә эшләү күнекмәләренә өйрәнеү. Һүҙлек запасын байытыу. Тәржемә өҫтөндә эшләү. Рәүеш тураһында төшөнсә биреү.Уны рус теле менән сағыштырып өйрәнеү. Текст өҫтөндә эшләү күнекмәләренә өйрәнеү.Юл йөрөү ҡағиҙәләре, уның билдәләре тураһында төшөнсә биреү.\nһан -4 сәғәт\nҺан һәм уның төркөмсәләрен практик үҙләштереү. Цифрҙар менән бирелгән һандарҙы һәм уларҙың ялғауҙарын дөрөҫ яҙыу күнекмәләрен биреү. Башҡорт телен өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныу уятыу, Тыуған илде һөйөргә, халҡыбыҙҙы ихтирам итергә өйрәтеү; Йыл миҙгелдәрен иҫтә ҡалдырыу. Беренсе Май – дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек көнө булыуын, халыҡтарҙың дуҫлыҡҡа ынтылышын аңлатыу. Тыныслыҡ хаҡында әңгәмә. Тәржемә өҫтөндә эшләү. Еүең көнө” исемле альбом төҙөү.\nЙәмле йәй килә-\n3 сәғәт .\nҠабатлау һүҙ төркөмдәре.- 3 сәғәт\nһүҙ төркөмсәләрен практик үҙләштереү һөйләү һәм яҙыу күнекмәләрен формалаштырыу. (ребус, сканворд, эшлекле уйын “Диспетчер”).\nЙыл миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу,һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү.Тәбиғәтте күҙәтеү,алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү.Балаларҙың йәйге ялы, хеҙмәте , ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләрҙә ҡатнашыу.\nЯңынан мәктәпкә (6 сәғәт)Һүҙ төркөмсәләре.\n“Мәктәп” темаһы буйынса һүҙлек байлығын арттырыу. Тема буйынса эҙмә-эҙлекле һөйләмдәр төҙөтөү, ҡыҫҡа ғына хикәйә төҙөү. Текст өҫтөндә эшләү,план төҙөү, план буйынса һөйләү. Мәктәп, класс торошо, уҡыу әсбаптары,китапхана, беҙҙең класс тураһында әңгәмәләр ойоштороу. Белем, китап һ.б.мәҡәлдәрҡойоу. һүҙ төркөмсәләрен практик үҙләштереү һөйләү һәм яҙыу күнекмәләрен формалаштырыу.Артикуляцион күнекмәләрҙе нығытыу. Текст өҫтөндә эшләү . Һүҙлек запасын байытыу. Тәржемә итеү.\nҠылым,һүҙбәйләнеш, һөйләм төҙөлөшө тураһында төшөнсә биреү.\nБашҡортостан тураһында 1-6 кластарҙа үтелгәндәрҙе ҡабатлап, белгән фактик материалды эҙмә-эҙлекле итеп һөйләргә өйрәнеү. Был тема буйынса уҡыусыларға яңы мәғлүмәт биреү. Тыуған еребеҙҙең сал тарихы барлығын, Башҡортостан тураһында рус яҙыусылары, «Урал» эпосы, һуңғы йылдарҙағытарихиБашҡортостан ерендә үткәрелгән фәнни экспедициялар мәғлүмәттәре менән таныштырып китеү («Арҡайым», «Сынташты», боронғо ҡалалар, алтын әйберҙәр табыу һ.б. тураһында), бының өсөн һуңғы йылдарҙа сыҡҡан матбуғат баҫмаларына мөрәжәғәт итеү. Был тема буйынса тәҡдим ителгән әҫәрҙәр менән танышыу, уҡыусыларҙың яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш алып барыла. Яңғыҙлыҡ исемдәрҙе текстан таба алыу, дөрөҫ яҙыу.\nКешегә сәләмәт булыу өсөн спорт менән шөғөлләнергә кәрәк икәнлеген аңлатыу һәм был турала уҡыусылар менән һөйләшеү, әңгәмә ойоштороу. Уҡыусылар үҙҙәре спорт менән ҡыҙыҡһыныуҙары, күренекле спортсмендар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Спорт тураһында теле-радио тапшырыуҙары, газета материалдары буйынса һөйләү.Башкортостанда спорт төрҙәре. Спорт өлкәһендә данлыҡлы кешеләр. Башҡорт теленең үҙенсәлекле хәреф, өндәре. Һөйләм төрҙәренә миҫалдар яҙыу.\nҠылым. Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше\nУҡыусы үҙенең ғаиләһе тураһында тулы һәм иркен һөйләй белергә тейеш. Сөнки был тема йылдан-йыл ҡабатлана. Ғаилә ағзаларын дөрөҫ атау, уларға ихтирамлы, иғтибарлы булырға өйрәтеү. Ғаилә, ғаилә ағзалары тураһында яҙылған әҫәрҙәр уҡыу, уларҙы аңлы ҡабул итергә өйрәтеү, һөйләү күнекмәләрен үҫтереү. Уҡылған әҫәрҙәр буйынса план төҙөргә өйрәтеү, план буйынса һөйләү. Телмәр үҫтереүгә айырым иғтибар бирелә. Был бүлектә билдәле рәссамдарҙың әҫәрҙәре күп кенә урын алған. Картинаны ҡарай, аңлай һәм уның йөкмәткеһен һөйләргә өйрәтеү. Ҡылым. Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше. Төшөнсә биреү миҫалдар менән нығытыу.\nӘсәйҙәр байрамы. (З сәғәт) Теркәүес тураһында төшөнсә. Теҙеү теркәүестәре\nӘсәй, өләсәйҙәрҙең изгелеге, ҡәҙере хаҡында әҫәрҙәр уҡыу, йөкмәткеһе өҫтөндә эш төрҙәре башҡарыу, һүҙлек байлыҡтарын арттырыу. "Катын-ҡыҙҙар байрамы тураһында әңгәмәләр, иртәлектәр үткәреү, данлыҡлы ҡатын-ҡыҙҙар менән осрашыуҙар ойоштороу. Теркәүес тураһында төшөнсә. Теҙеү теркәүестәре менән һөйләмдәр төҙөү.\nСәнғәт оҫталары. (7 сәғәт)\nЭйәртеү теркәүестәре. Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Теркәүес темаһын нығытыу\nРеспубликаның данлыҡлы һәм арҙаҡлы шәхестәре менән танышыуҙы дауам итеү. Сәнғәт оҫталарының тормош юлы һәм ижады менән таныштырыу. Теле-радио тапшырыуҙар, яҙмалар ҡарау. Уларҙың әҫәрҙәрен таныу, данлыҡлы кешеләребеҙ тураһында һөйләй белеү. Йырҙар өйрәтеү, бергәләп йырлау, һәләтле балалар менән йырҙар өйрәнеү. Мәктәп сәхнәһе өсөн концерт номерҙары әҙерләү. Эйәртеү теркәүестәре. Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Теркәүес темаһын нығытыу, текста табыу. Артикуляцион күнекмәләрҙе нығытыу. Текст өҫтөндә эшләү Һүҙлек запасын байытыу. Тәржемә итеү\nИсемең матур, кемдәр ҡушҡан? Исемдәрҙә - ил тарихы. Бәйләүес (З сәғәт)\n«Исемдәрҙә – ил тарихы», «Исемең матур, кемдәр ҡушҡан?» темаһына иртәлектәр үткәреү, уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен үҫтерергә, кеше алдында сығыш яһау өсөн ярҙам итәсәк. Бәйләүес тураһында төшөнсә биреү. Миҫалдар менән нығытыу.\nБашҡорт халыҡ ижады темаһын киңәйтеү, уҡыусыларҙың белгәндәрен тулыландырыу, һүҙ байлығын, һөйләү телмәрен үҫтереү маҡсат булып тора. Күберәк иғтибарҙы тексты аңлы ҡабул итеү һәм йөкмәткеһен һөйләй белеүгә йүнәлтеү. Бында башҡорт халыҡ әкиәттәренән башҡа, Ф.Туғыҙбаеваның «Тайыштабан ниңә уйнарға сыҡманы?» әкиәте лә урын алған. Уларҙың айырмаһын билдәләп үтеү кәрәк. Киҫәксә тураһында төшөнсә.Киҫәксәләрҙең бүленеше. Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышын аңлатыу, миҫалдар менән нығытыу.\nИң төп темаларҙың береһе - берҙәмлек, дуслык, тыныслыҡ. Бында тик кешеләр араһындағы дуҫлыҡ тураһында ғына һөйләшеү бармаясаҡ, ә халыҡ-ара булған мөнәсәбәттәр ҙә иғтибар үҙәгендә торорға тейеш. Был тема буйынса уҡыусыларҙы аңлап фекер йөрөтөргә һәм һөйләй белергә өйрәтеү. Уҡылған әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе буйынса фекер алышыу, әңгәмә ойоштороу. Мөнәсәбәт һүҙҙәр. Ымлыҡтар. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы. Миҫалдар менән нығытыу, иҫтә ҡалдырыу.\nЙәй миҙгеленең үҙенсәлектәрен билдәләү. Уҡыусыларҙың һүҙ байлығын арттырыу, һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү. Тәбиғәтте күҙәтеү, алған тәьҫораттар буйынса фекер алышыу. Был айҙарҙа уҙғарылған Милли байрамдар менән таныштырыу, улар тураһында белгәндәрен һөйләү. Балаларҙың йәйге ялы, хеҙмәте, ололарға ярҙамы тураһында әҫәрҙәр уҡыу һәм әңгәмәләр үткәреү. Үткәндәрҙе ҡабатлау, дөйөмләштереү,тестар эшләтеү. Артикуляцион күнекмәләрҙе нығытыу. Текст өҫтөндә эшләү . Һүҙлек запасын байытыу. Тәржемә итеү.\nМәктәпкә барабыҙ –\n7 сәғәт.Ҡабатлау фонетика, һүҙ төркөмдәре,\n“Мәктәп” темаһы буйынса һүҙлек байлығын арттырыу. Тема буйынса эҙмә-эҙлекле һөйләмдәр төҙөтөү, ҡыҫҡа ғына хикәйә төҙөү. Текст өҫтөндә эшләү,план төҙөү, план буйынса һөйләү. Мәктәп, класс торошо, уҡыу әсбаптары,китапхана, беҙҙең класс тураһында әңгәмәләр ойоштороу. Белем, китап һ.б.мәҡәлдәрҡойоу. һүҙ төркөмсәләрен практик үҙләштереү һөйләү һәм яҙыу күнекмәләрен формалаштырыу\nКөҙгө эштәр һәм көҙгө күренештәр – 6сәғәт)Маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре-5 сәғәт\n- телдең милли мәҙәниәттең сағылышы һәм аралашыу ҡоралы булыуын ҡабул итеү;башҡорт телен дәүләт теле булараҡ аңлатыу\nКөҙгө үҙгәрештәрҙе бергәләп күҙәтеү, кешеләрҙең көҙгө хеҙмәтен күҙәтеү. Темаға ҡағылышлы текстар уҡыу. Муллыҡ, хеҙмәт тураһында мәҡәл, әйтемдәр менән танышыу. Һынамыштар уҡыу. Синтаксис. Маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре. Логик баҫым. Исем менән ҡылымды ҡабатлау. дөрөҫ уҡыу, яҙыу күнекмәләрен үҫтереү. Артикуляцион күнекмәләрҙе нығытыу. Текст өҫтөндә эшләү . Һүҙлек запасын байытыу. Тәржемә итеү.\nӨфө - Башҡортостандың баш ҡалаһы -8 сәғәт\nҠылым – 7 сәғәт.\nӨфө ҡалаһы, уның үткәне, бөгөнгөһө тураһында әңгәмә үткәреү. Уның иҫтәлекле урындары тураһында һөйләшеү, һүрәттәр ҡарау. Һөйләм телмәрен үҫтереү. Рефераттар яҙҙырыу һәм уны класс алдында ҡыҫҡаса һөйләтеү. Башҡорт ҡылымдарының төҙөлөшөн нығытыу. Барлыҡ төшөнсәһе һәм уның бирелеше.Ҡылымдарҙы төрлө замандарҙа ҡулланып, тексты үҙгәртеп һөйләү. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nХеҙмәт төбө - хөрмәт 8 сәғәт Эйә менән хәбәр - 8сәғәт\nКеше тормошонда хеҙмәттең роле әңгәмә ҡороу. Данлыҡлы хеҙмәт ветерандары менән осрашыу ойоштороу. Уҡыусыларға ниндәй һөнәр оҡшауы тураһында һөйләтеү, яңы мәғлүмәттәр биреү. Һөнәрҙәр тураһында шиғырҙар, хикәйәләр уҡыу. Хеҙмәт , һөнәрҙәр тураһында мәҡәлдәр өйрәнеү. Ябай һөйләм. Һөйләмдең баш киҫәктәре. Эйә менән хәбәрҙең ярашыуы. Юҡлыҡ, булмағанлыҡ төшөнсәләре. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nҠыш дауам итә-\n8 сәғәт.Эйә менән хәбәр – 3 сәғәт. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре -3 сәғәт\nҠыш миҙгеле тураһында белгәндәрҙе системалаштырыу, һүҙлек байлығын арттырыу . Ҡыш тураһында текстар, шиғырҙар, мәҡәлдәр, һынамыштар уҡыу. Яңы йылға бағышланған йырҙар, мәҡәл һәм әйтемдәр. Яңы йыл менән ҡотлау открыткаһы яҙырға өйрәнеү. Уҡытыусы һайлаған текст буйынса изложение яҙыу. Эйә менән хәбәр араһында һыҙыҡ. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nСалауат Юлаев – халҡыбыҙҙың милли батыры - 6 сәғәтҺөйләмдең эйәрсән киҫәктәре(аныҡлаусы) -3 сәғәт\nС.Юлаевтың биографияһы, ижады менән танышыу. Уның шиғырҙарын ятлау, шиғырҙарының һаҡланыу тарихы тураһында әңгәмә ойоштороу. С.Юлаевтың тормошо, батырлығы, ижады тураһында уҡыусыларҙан төрлө ижади эштәр эшләтеү. ( һүрәттәр төшөрөү, инша яҙыу, стенгәзит сығарыу)һ.б. Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре тураһында төшөнсә. Аныҡлаусы тураһында төшөнсә биреү Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nЙәмле яҙ, һағындыҡ һине! - 6 сәғәтһөйләмдең эйәрсән киҫәктәре\n(тултырыусы ) -2 сәғәт\nЯҙ миҙгеле тураһында белемдәрҙе системалаштырыу. Яҙғы байрамдар- 1 Май һәм Еңеү байрамы тураһында һөйләшеү. Яҙғы тәбиғәт күренештәре, ҡоштарҙы ҡаршылау, баҡса эштәре тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тултырыусы тураһында төшөнсә биреү. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nБеҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ - 3 сәғәт\nһөйләмдең эйәрсән киҫәктәре(тултырыусы, хәл) -4 сәғәт\nБашҡорт халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы ҡаһарманлығы тураһында һөйләшеү. Ветерандарға, батырҙарға ҡарата ихтирам, ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү. Данлыҡлы кешеләр менәнкисәләр, осрашыуҙар ойоштороу. Хәл тураһында төшөнсә биреү. Һүҙлек менән эш күнекмәләре үткәреү.Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nАй Уралым, Уралым... - 8 сәғәт\nһөйләмдең эйәрсән киҫәктәре( хәл) –\nБашҡортостан, уның үткәне, бөгөнгөһө хаҡында әңгәмә үткәреү. Республикабыҙҙың күренекле урындары менән таныштырыу. Йәйге тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диолог һәм монологтар төҙөү.Картина буйынса эш ойоштороу, телмәр үҫтереү.\nҺаумы, мәктәп! -\nЭш төрҙәре «Көҙ» темаһы менән берлектә алып барыла. «Көҙ» һәм «Мәктәп» темаһына шиғырҙар, әҫәрҙәр уҡыу; мәҡәл, әйтемдәр, йомаҡтар, һынамыштарҙы иҫкә төшөрөү.Алдағы кластарҙа үтелгәндәрҙе системалаштырыу, яңы мәғлүмәт менән таныштырыу. Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш дауам итә. Хәл тураһында төшөнсә биреү. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nХәл. Урын хәле. Ваҡыт хәле. Рәүеш хәле.\nТыуған Республикаға ҡарата мөхәббәт, ғорурлыҡ тойғоһо, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләргә. Улар тураһында һөйләргә, яҙырға өйрәтеү. Башҡортостандың ер аҫты, ер өҫтө байлыҡтары тураһында әңгәмәләр үткәреү, экскурсиялар ойоштороу.Урын, ваҡыт, рәүешхәлдәре тураһында төшөнсә биреү. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nКеше тормошонда атамаларҙың да (кеше исеме, фамилияһы, атаһының исеме; ауыл, ҡала, тау, йылға һ.б.) роле ҙур. Унһыҙ тормошто күҙ алдынала килтереп булмай. Атамалар бик күп. Тел ғилемендә уларҙы өйрәнеүсе фән бар. Ул – ономистика. Онамистика фәне үҙе бер нисә тармаҡтан тора: антропонимика, этнонимика, милли, халыҡ, ҡәбилә исемдәрен, зоонимика ҡош-ҡорт, хайуан ҡушаматтарын, космонимика өйрәнеүсе фән.Был теманы үтеү уҡыусының бала саҡтан уҡ үҙҙәре йәшәгән ауыл, ҡала, уларҙың янындағы атамаларҙың мәғәнәләрен белергә теләгән ҡыҙыҡһыныуын ҡәнәғәтләндерә, тыуған төйәк менән ғорурланырға мөмкинлек бирә. Сөнки атамаларҙа ил тарихы, ер һәм ошо ерҙә йәшәгән халыҡтың тел үҙенсәлектәре, халаҡ тормошо, ғөрөф-ғәҙәте, йолалары һ.б. сағыла.Күләм-дәрәжә, шарт, сәбәп, маҡсат хәлдәре тураһында төшөнсә биреү. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.\nБеҙ ҡышты ла яратабыҙ. 5 сәғәт.\nБәйләнешле телмәрҙең яҙма һәм телдән формаларына берҙәй әһәмиәт бирелә. Ҡыш миҙгеле, уның үҙенсәлектәре тураһында һөйләү күҙ уңында тотола. Кире хәлдәре тураһында төшөнсә биреү. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү. Өндәш һүҙҙә белешмә бирҙертеү.\nТеатрҙың үткәне һәм киләсәге буйынса фекер алышыу ойоштороу. Өҫтәлмәлек белешмә бирҙертеү, миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырыу.\nХалыҡ ижады тураһында дөйөм төшөнсә. Фольклорҙың коллектив ижад булыуы. Фольклор һәм яҙма әҙәбиәттең айырмаһын билдәләү, улар тураһында һөйләргә өйрәтеү. Ябай һөйләм Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә биреү, рус теле менән сағыштырыу. Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш дауам итә. Яңы мәғлүмәт менән таныштырыу. Ябай һөйләм тураһында төшөнсә биреү. Миҫалдар килтертеү, рус теле менән сағыштырып өйрәнеү.Тәржемә өҫтөндә эште дауам итеү.\nБашҡорт аты. 10 сәғәт.\nТиң киҫәкле һөйләмдәр. Тиң киҫәктәр эргәһендә тыныш билдәләре.\nБашҡорт халҡының милли аштары менән таныштырыу. Уларҙы әҙерләү үҙенсәлектәренбилдәләү. Башҡорт милли аштары тураһында текстар менән таныштырыу.Уҡыусылырҙың һөйләү, яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә ентеклк эш дауам итә. Тиң киҫәкле һөйләмдәр төшөнсә бирәбеҙ.Миҫал. Тиң киҫәктәр эргәһендә тыныш билдәләренең ҡуйылышы менән танышыу.\nБашҡорт милли аштары . Ҡушма һөйләм. 4 сәғәт.\nБашҡорт халҡының милли аштары менән таныштырыу. Уларҙы әҙерләү үҙенсәлектәренбилдәләү. Башҡорт милли аштары тураһында текстар менән таныштырыу.Уҡыусылырҙың һөйләү, яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә ентеклк эш дауам итә. Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә биреү, рус теле менән сағыштырыу. Һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү өҫтөндә эш дауам итә.\nБашҡортостандағы яҙғы тәбиғәт күренештәре. Ҡала һәм ауылда яҙғы эштәр: ҡоштар, хайуандар һәм үҫемлектәр тормошо, яҙғы байрамдар тураһында әңгәмәләр үткәреү. Тәбиғәткә экскурсиялар ойоштороу. Дарыу үләндәренән гербарийҙар төҙөү, Еңеү көнөн билдәләү. Һуғыш ветерандары менән осрашыу, иҫтәлектәр яҙып алыу буйынса эш дауам итә. Йәйге тәбиғәтте күҙәтеү, ололарҙың һәм балаларҙың йәйге эштәре тураһында диолог һәм монологтар төҙөү.Картина буйынса эш ойоштороу, телмәр үҫтереү.\nҺәр теманы өйрәнеү өсөн сәғәттәр һаны күрһәтелгән тематик планлаштырыу\nҺаумы, мәктәп! Бүлек\nҮҙем тураһында .Беҙҙең ғаилә\n8 март – Ҡатын-ҡыҙҙар көнө\nЮл йөрөү ҡағиҙәләре һәм билдәләре\nДуҫ ҡәҙерен бел\nТиҙҙән йәй етә\nСпорт. Спорт кәрәк-ярактары\nИсемең матур, кемдәр ҡушҡан? Исемдәрҙә - ил тарихы\nКөҙгө эштәр һәм көҙгө күренештәр\nӨфө - Башҡортостандың баш ҡалаһы\nХеҙмәт төбө - хөрмәт\nСалауат Юлаев – халҡыбыҙҙың милли батыры\nБеҙ йондоҙҙар булып ҡайтырбыҙ\nАй Уралым, Уралым...\nБашҡорт милли аштары .\n( башҡорт теле)\nФонетика. Башҡорт теленең үҙенсәлекле өн-хәрефтәре\nИсем (кем? нимә?)\nҠылым( ни эшләй?)\nМаҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре\nҺөйләм киҫәктәре. Баш киҫәктәр\nЭйәрсән киҫәктәр( тултырыусы, аныҡлаусы, хәл)\nНомер материала: ДБ-317711\nТэст па беларускай мове " Паўтарэнне вывучанага ў 5 класе"\nРабочая учебная программа по электротехнике\nПлан - конспект урока по истории и культуре Башкортостана на тему "Просвещенность и невежество в повести М. Гафури "Черноликие"


Сифатлы ла булһын, кеҫәгә лә «һуҡмаһын»\n3 Август 2021, 12:00\nЯңы уҡыу йылы алдынан ата-әсәләрҙе мәшәҡәтле, сығымлы эш көтә - балаларын мәктәпкә әҙерләйһе бар.\nҺәр нәмәне уларҙың теләген иҫәпкә алып, бергәләп һайларға кәрәк. Әйберҙәр сифатлы ла, шул уҡ ваҡытта ғаилә бюджетына ярашлы ла булырға тейеш.\nХәйер, йылдан-йыл был сумма ярайһы ғына артыуы бер кемгә лә сер түгел. Ни тиклем генә экономиялаһаң да, бер баланы мәктәпкә әҙерләү өсөн 15-20 мең һумыңды сығарып һалырға тура килә. Ғаиләлә бер нисә уҡыусы булған\nхәлдә был һан ике-өс тапҡырға арта. Рәсәй Президенты указына ярашлы мәктәп йәшендәге балалары булған ғаиләләргә бер тапҡыр бирелгән 10 мең аҡса ошо осорҙа ҙур ярҙам булып тора.\nҠаланың “Аструм” баҙарында ҡыҙҙар өсөн мәктәп формаһы - 1 200-1 500, алъяпҡыстар - 130- 180, блузкалар - 700-1 300, юбкалар - 500-800 һум, аҡ колготкиҙар - 180, бантиктар 130-180 һум тора.\nМалайҙар өсөн тройка (костюм, салбар, жилет) 2 800 һумдан башланһа, костюм-салбар - 1 200, салбар - 600-1 200, күлдәк - 400- 700 һум. Спорт костюмдары 1 100- 1 700, водолазкалар 400 һумдан башлана.\nӨҫкө кейемдән тыш канцелярия тауарҙары өсөн дә байтаҡ аҡса түгергә тура килер. Атаәсәләр башланғыс класта уҡыған балаларға биштәр (рюкзак) һайлауҙы иң ҡатмарлыһы тип һанай. Ауыр портфелде күтәргәндә баланың умыртҡа һөйәгенә зыян килтермәһен өсөн ортопедик торошта булыуын да, сифаты буйынса уҡыу йылының ахырынаса түҙерлеген дә иҫәпкә алаһы бар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт I-II класс уҡыусылары өсөн биштәрҙең ауырлығы кило ярымдан, II-IV кластар өсөн - 2, V-VI - 2,5, VII-VII - 3,5 һәм IX-XI кластар өсөн 4 килограмдан артмаҫҡа тейеш тип билдәләһә лә, ысынында был һандар күпкә юғарыраҡҡа тура килә.\n“Биштәрҙәр 900 һумдан башлана. Хаҡтар сифатына ла, ниндәй материалдан тегелгән булыуына һәм фирмаһына ҡарап билдәләнә. Тауарҙарҙы өс көн элек һатыуға сығарҙыҡ. Әлегә ата-әсәләр мәктәпкә әҙерләнеүгә ныҡлап тотонмаған”, - ти биштәрҙәр менән һатыу иткән Эльмира Попко (һүрәттә).\n- Ғаиләбеҙҙә мәктәп йәшендәге ике бала үҫә. Улым быйыл - V, ҡыҙым II класҡа бара. Баланы беренсе класҡа әҙерләү үтә лә ауыр һәм сығымлы, тиер инем. Башҡа кластарға барғанда, уҙған уҡыу йылынан ҡайһы бер әйберҙәр һәйбәт торошта ҡала. Организмдары туҡтауһыҙ үҫкәнлектән, аяҡ кейемдәре ҡай саҡ бер йылға ла етмәй, яңынан алырға тура килә. Мәктәбебеҙҙә берҙәм форма талап ителмәүе еңеллек өҫтәй, шулай ҙа үҙ ҡағиҙәләре бар. Әйберҙәрҙе төрлө магазиндарҙан, баҙарҙан алам. Уларҙың сифатлы ла, уңайлы ла, шул иҫәптән хаҡы ла “тешләшмәгәнен” һайларға тырышам.


Комплекслы программа - халыҡҡа эшләй\n2019 йылдың ғинуарында старт алған Башҡортостан Республикаһында подъездарҙы комплекслы ремонтлау программаһын бойомға ашырыу буйынса район-ҡалаларҙағы күп фатирлы йорттарҙа төҙөкләндереү эштәре башланыуға бер ай үтеп, тәүге этап тамамланыуға ла күп ваҡыт ҡалманы.\nПодъездарҙы ремонтлау буйынса комплекслы программаны бойомға ашырыу республикала заманса ҡала мөхитен булдырыу йүнәлешендә башҡарылған маҡсатлы эштәрҙең мөһим бер өлөшө. БР Торлаҡ-коммуналь хужалығы министры вазифаһын башҡарыусы Михаил Киреев билдәләүенсә, республикала 17 меңдән ашыу йортта 48,8 мең подъезд иҫәпләнә. Шуларҙың яртыһына, 26 меңенә ремонт талап ителә. Комплекслы программа алты йылға иҫәпләнгән һәм подъездарҙы тәртипкә килтереүгә 6 млрд. һум самаһы аҡса йүнәлтеләсәк. 2019 йылда подъездарҙы төҙөкләндереүгә 1 млрд. һум аҡса бүленә. Шуның 880 миллионы - республика ҡаҙнаһынан, 100 миллион һумы муниципаль берәмектәрҙән һәм ҡалған 20 миллионы идарасы ойошмаларҙан һәм йорт милекселәренән бүленергә тейеш. Бүленгән суммаға 4 мең подъезды ремонтлау ҡаралған.\nРемонт эштәре бер нисә этаптан тора. Тәүге этап 1 июнгә тиклем, планлаштырылған ремонттың 25 проценты башҡарылырға тейеш. Икенсеһе - 1 августҡа, өсөнсөһө 1 октябргә иҫәпләнгән. Һуңғы этап 1 ноябрҙә тамамланасаҡ һәм эштәр 100 процентҡа башҡарылған булырға тейеш. Күп фатирлы йорттары булған тораҡ пункттарының да подъездары тәртипкә килтереләсәк.\nРеспублика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировтың башланғысы белореттар араһында ла хуплау тапты. Башланғыс этапта район хакимиәтенең төҙөлөш һәм коммуналь хеҙмәттәре бүлеге белгестәре, идарасы компания вәкилдәренән торған махсус комиссия төҙөлдө. Комиссия иһә күп фатирлы йорттарҙың подъездарын ҡарап сыҡты һәм торошон баһаланы. Һөҙөмтәлә, тәү сиратта ремонтҡа мохтаж йорт подъездары билдәләнде. Быйыл Яңы Абҙаҡ, Тимер юл ауылдарында һәм ҡалала 41 йорттоң 98 подъезында ремонт эштәре башҡарыласаҡ. Яңы Абҙаҡтың Вокзал, Тимер юл ауылының Смежная һәм Вокзал, ә ҡаланың Октябрҙең 50 йыллығы, Киров, Ленин, Силәбе, Точисский, К. Маркс, Пушкин, В. Косоротов, Куйбышев, Ф. Алексеев, Белинский, Разин, Блюхер урамдарындағы йорттар подъездары тәртипкә килтереләсәк. Комплекслы сара подъезд ишектәрен, иҙәнен алмаштырыу, стеналарҙы һәм түшәмдәрҙе һылап, буяу, почта йәшниктәрен, тәҙрәләрен, яҡтыртыу приборҙарын яңыртыу, кабель телевидениеһы һәм башҡа системалар өсөн һуҙылған сым ҡумталарын алмаштырыуҙы үҙ эсенә ала.\nӘлеге көндә беренсе этапҡа ингән 25 подъезд тәртипкә килтерелә. Октябрҙең 50 йыллығы урамындағы 9 ҡатлы 52-се йорттоң подъездарында ла ремонт тамамланыуға табан бара. Эштәрҙе “Промтехстрой” йәмғиәте атҡара. Подъездарҙың иҫке тәҙрәләре, ишектәре яңыларына алыштырылған. 5 эшсенән торған бригада түбә таҡталарын, стеналарҙы һылап, буяу эштәренә тотонған. Етәкселек белдереүенсә, капиталь ремонт эшенә рөхсәтһеҙ эшләнелгән ҡаралтылар ҡамасаулай, хужаларына иҫкәртеү ҡағыҙҙары ебәрелгән. Ҡаралтыларын хужалары алып ташларға йәки үҙҙәре тәртиптә тоторға бурыслы. Домофон системалары, кабель телевидениеһы, телефон үткән сымдар ҙа ремонт йәмен ебәрә. Был сымдар яуаплы ойошмалар тарафынан махсус ҡумталарға ҡуйылырға тейеш. Ремонт эше менән әллә ни риза булмаусылар ҙа бар, әлбиттә. Үҙе ремонт менән шөғөлләнгән ир байтаҡ ҡына етешһеҙлектәрҙе һанап үтте. Әйткәндәй, был йорттоң ихата алды ла "Башҡорт ихатаһы" программаһына ярашлы төҙөкләндерелә.\nНоябргә тиклем 98 подъезда ла капиталь ремонтты тамамлау ҡаралған. Ошо көндәрҙә 2020 йылғы программаға эләгеү өсөн күп фатирлы йорттарҙа йәшәүселәр менән сходтар үткәрелә. Йыйылыштар 1 июнгә тиклем үтергә тейеш. Программаға 5 йыл дауамында ремонт эшләнелмәгән һәм техник торошо буйынса подъездар индерелә.


Кисә кис эфирҙа Өфөнөң Дим биҫтәһендәге 95-се балалар баҡсаһында тәрбиәләнеүсе балаларҙың билдәһеҙ дарыуҙарҙан ағыуланғанын хәбәр иткәйнек\nӘле өс сабый Республика балалар клиник дауаханаһында ята. Өс йәшлек балалар тәрбиәсенең сумкаһынан таблеткалар алып, ауыҙҙарына ҡаба. Был ваҡытта тәрбиәсе бер нисә ҡыҙҙы бәҙрәфкә алып барған була. Тәрбиәсе ҡутарылған сумкаһын күреп, балаларҙан кем, нимә ҡапҡанын һораша башлай.\nБер малай ғына ауыҙына ҡайһы таблетканы алғанын күрһәтә, уны шул ваҡытта әсәһе алырға килгән була. Баланың йөҙө үҙгәрә, хәлһеҙләнә, күңеле болғана. Сабый шунда уҡ Республика балалар клиник дауаханаһына оҙатыла. Ә ҡалған икәүһен «Ашығыс ярҙам» машинаһы өйҙәренән алып китә. Балалар баҡсаһының дежур табибы ҡалған балаларҙы ла ҡарап сыға.\nЭске эштәр министрлығы был хәл буйынса тикшереү эше башлаған. Ата-әсәләр күңелһеҙ хәлдә ғәйепте тәрбиәселә күрмәй. Улар балалар менән атай-әсәйҙәр аңлатыу эштәре алып барырға тейеш, баланы тәрбиәсе ҡарамағында ғына ҡалдырып, бөтә яуаплылыҡты уның өҫтөнә япһарыу дөрөҫ түгел, тигән фекерҙә.\nМөнирә Кәримова, Өфөнөң 95-се балалар баҡсаһының ата-әсәләр комитеты рәйесе: «Беҙ әле тәрбиәсене яҡлап, ҡултамға йыя башланыҡ. Әлеге ваҡытта уларҙың һаны һикһәндән ашыу. Минең үҙемдең ике баламдың тәрбиәсеһе лә ул. Бик ипле,үҙ эшен яратып башҡара. Был күңелһеҙ хәлдә уға ла бик ҡыйын, шуға ла ҡаты ҡағылмаһаҡ ине».


Автогражданлыҡ яуаплылығын мотлаҡ страховкалау ҡиммәтләнде\nБыл өлкәләге законға камиллаштырылған төҙәтмәләрҙе индереү Рәсәй Думаһында оҙаҡ ҡына тикшерелде.\nҮҙгәрештәрҙең күп өлөшө быйыл 1 сентябрҙән ғәмәлгә инде. 11 октябрҙән юл-транспорт ваҡиғаһында милеккә килгән зыянды ҡаплау өсөн иң юғары хаҡ 120 меңдән 400 меңгә күтәреләде. Үҙгәрештәр кем өсөн отошло йәки «тимер ат»ты страховкалау өлкәһендә еңел табыш артынан ҡыуыусы компаниялар менән ябай автоһәүәҫкәр араһында килеп тыуған хәлдә кем еңеүсе булыр?\nАлександр Сергеевичҡа автогражданлыҡ яуаплылығын страховкалау компанияһында полис һатып алыу өсөн ике көн сиратта торорға тура килгән. Быға тиклем автоһәүәҫкәр туғыҙ компанияның ишеген шаҡый. Бөтәһендә лә яуап бер: полис тик өҫтәмә хеҙмәт менән ҡуша бирелә. Икенсеһенән баш тартыу мөмкин түгел, сөнки бланктар юҡ. Ә яңылыҡ өсөн бер меңдән ашыуыраҡ сумма талап итәләр. Эҙләгән таба тигәндәй, ир элеккесә полис биреүсе компанияға мөрәжәғәт итә. Үҙенең хоҡуғын яҡлауҙы һорап кәрәкле урындарға хат яҙа. Һөҙөмтәлә ул бишенсе тапҡыр монополияға ҡаршы идаралыҡ ултырышына килә.\nАлександр Подопригора, автоһәүәҫкәр: «Страховка компаниялары үҙ ҡиммәтен саманан тыш арттырып, кешеләрҙең мөмкинлеге менән иҫәпләшмәй ошондай нигеҙһеҙ өҫтәмәләр индерә. Минең маҡсатым - уларҙы язаға тарттырыу».\nИдаралыҡта ошондай хәлгә тарыусы өс тиҫтәгә яҡын кешенең мөрәжәғәте ҡарала. Эште тикшереү байтаҡ ваҡытҡа һуҙылған, унда республикала автогражданлыҡ яуаплылығы страховкаһы хеҙмәтен күрһәтеүсе компаниялар ҡатнаша.\nРәсимә Сәләхетдинова, Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары: «Конкурентлыҡ хаҡындағы Федераль закондың 11-се статьяһын боҙоу 14 автостраховка компанияһында билдәләнгән. Бөгөн осраҡ буйынса ултырыш үтте. Һығымта сығарманыҡ, уларҙың һорауы буйынса был эш киләһе ултырышта, 28 октябрҙә, тағы ҡараласаҡ».\nАвтогражданлыҡ яуаплылығын мотлаҡ страховкалауға бәйле ошондай аңлашылмаусанлыҡ былтыр йыл аҙағында башланды. «Тимер ат»ын бәлә-ҡазаға тарыуҙан страховкалау өсөн мөрәжәғәт итеүселәргә компаниялар ғүмерҙәрен дә страховкалау бурысы йөкмәтеп маташты. Дөрөҫ, күптәр уны-быны уйламай яңылыҡ менән килешеп, өҫтәмә аҡса сығарып һалырға мәжбүр булды. Ни тиһәң дә, ҡәҙерле ғүмереңде һаҡлау тураһында һүҙ барғанда, бер мең тирәһе аҡса йәлләү урынһыҙ ҙа кеүек. Бының менән риза булмаусылар бер страховка компанияһынан икенсеһенә йүгерҙе. Ә улары халыҡ тауыш күтәргән арала ниндәйҙер сәбәптән полис биреүҙе туҡтатып тороуҙары хаҡында белдерҙе. Бындай хәл быйыл 2 августан һуң булһа, йәки страховка компанияһы һеҙгә полис биреүҙән баш тарта йә өҫтәмә хеҙмәттәр бәйләп маташа икән, компания 50 мең һум күләмендә штраф түләргә бурыслы. Был - законға индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы. Автоһәүәҫкәрҙәрҙе аптыратҡан мөһим яңылыҡ - 11 октябрҙән автогражданлыҡ яуаплылығын мотлаҡ страховкалау хаҡының 30 процентҡа тиклем күтәрелеүе. Шул уҡ ваҡытта ыңғай күренеш бар. Юл-транспорт ваҡиғаһында милеккә күрелгән зыяндың иң юғары күләме 120 мең һумдан 400 меңгә тиклем арта.\nБелгестәр автогражданлыҡ яуаплылығын страховкалау полисының ғәмәлдән сығыуын һуңғы көнгәсә көтөргө түгел, ә кәм тигәндә бер ай тирәһе алдан хәстәрләргә кәңәш итә. «Тимер ат»ын страховкалағанда кәкре ҡайынға терәлгәндәрҙең күбеһе был эште башҡарыуҙа һуҙып йөрөгән. Тап шундай саҡта кеше ҡапҡанға эләгә лә инде. Үҙгәрештәрҙең ыңғай һәм кире яғын ваҡыт күрһәтер. Нисек кенә булмаһын, юлда һаҡ йөрөүең хәйерле.


Йондоҙнамә (30 октябрь - 5 ноябрь) » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Йондоҙнамә (30 октябрь - 5 ноябрь)\nЙондоҙнамә (30 октябрь - 5 ноябрь)\nАҙнаны бик әүҙем башлап ебәрерһегеҙ. Ләкин төрлө сәбәп арҡаһында дөйөм хәлегеҙ тиҙҙән үҙгәрәсәк. Ҡайһы бер эштәрегеҙҙе ваҡытында бөтөрә алмай, кисектереп торорға мәжбүр булырһығыҙ, моғайын. Өйөгөҙҙәге кәрәкмәгән әйберҙәрҙән мөмкин тиклем ҡотолоғоҙ.\nБыл арала аҡсағыҙҙы йәлләмәҫкә ҡушыла. Ни тиклем күберәк хәйер-саҙаҡа, матди ярҙам таратһағыҙ, сауабы икеләтә артып ҡайтыр. Кесе йомала бик өмөтлө һөйләшеү булыуы ихтимал. Ул һеҙҙең киләсәгегеҙ өсөн мөһим буласаҡ.\nӨйҙәгеләр ваҡ-төйәк мәшәҡәттәр өҫтәп торор. Шулай ҙа осор ғаилә ағзалары менән араны яҡшыртыуға булышлыҡ итәсәк. Шаршамбынан һуң төп эшегеҙҙәге хәлдәргә сумырға тура килер. Ғөмүмән, аҙнанан ҡәнәғәт ҡалырһығыҙ.\nБирелгән мөмкинлекте дөрөҫ файҙаланһағыҙ, күпкә өлгәшерһегеҙ. Тик ҡайһы саҡта тейешле юлдан тайпылып, көс-ваҡытығыҙҙы юҡҡа сарыф итеүҙән һаҡланығыҙ. Кемдер элек әйткән һүҙегеҙҙе иҫегеҙгә төшөрөр.\nБыл арала үҙ көсөгөҙгә тулыһынса ышаныуығыҙ бик мөһим. Юҡ-бар хәбәрҙәргә ҡолаҡ һалмағыҙ. Юғиһә үҙегеҙҙе лә, башҡаларҙы ла бутарһығыҙ. Шаршамбыла йондоҙҙар ҡиммәтле әйбер һатып алырға кәңәш итмәй.\nИң етди эшегеҙҙе башҡарыу өсөн шишәмбене һайлауығыҙ дөрөҫ булыр. Шулай ҙа ҡаршылыҡтар ҙа күбәйер. Кесе йомала ниндәйҙер өмөтлө танышыу көтә. Был арала элек боҙолған аралар еңел генә яйланыр.\nАҙна барышында ҡайһы бер һәләттәрегеҙҙе күрһәтә алырһығыҙ. Был бигерәк тә шишәмбе һәм шаршамбыла беленер. Кесе йомалағы һөйләшеү өмөтлө булмаҡсы. Был арала ярҙам һорағандарҙы ситкә типмәгеҙ.\nБыл көндәрҙә йондоҙҙар һаҡ эш итергә саҡыра. Әлегә етди аҙымдар яһарға уңайлы ваҡыт етмәгән. Матди хәлегеҙ ҙә бигүк тотороҡло түгел һымаҡ. Бер аҙ түҙегеҙ. Кесе йомала уйламағанда өҫтәмә мәшәҡәттәр өйөлөр.\nКүптәр был арала шәхси мөнәсәбәттәрен яҡшыртыр. Яҡшы кәйефегеҙ эшегеҙгә ыңғай булышлыҡ итер. Бәғзеләр яңы белем алыуға ынтылыш яһар һымаҡ. Йыш ҡына бик тиҙ эш итергә тура килер.\nАҙна башында күберәк эске тауышығыҙға ышанығыҙ. Шулай итһәгеҙ, ҡайһы бер күптәнге мәсьәләләрҙе хәл итеү юлын табырһығыҙ, бәлки. Йомала хәлегеҙ бик үҙгәреүсән булмаҡсы, үҙегеҙҙе ышаныслы тотоғоҙ.\nҺәйбәт осор. Әгәр үҙегеҙгә маҡсаттарҙы дөрөҫ ҡуя алһағыҙ, мотлаҡ уңырһығыҙ. Һеҙ ихтирам иткән кешеләр менән арағыҙ һәйбәтләнер. Был арала йондоҙҙар өйөгөҙҙә ремонт яһамаҫҡа, иҙән йыумаҫҡа, әйберҙәрҙе урынынан ҡуҙғатмаҫҡа ҡуша.\nҒаилә тормошонда ҡайһы бер ыңғай ваҡиғалар булыр. Төп эшегеҙҙә шишәмбе һәм шаршамбы ҡатмарлыраҡ көтөлә. Һәр хәлдә, һыналған ысулдарға таяныуығыҙ дөрөҫ булмауы ла ихтимал.\nСығыу ваҡыты 30-10-2017, 10:49 | Ҡаранылар: 449


Артиллерияның утҡа тотоуы арҡаһында ағастарҙан ҡойолған алма һәм абрикостарҙан компотты һуғышта ғына тәмләргә мөмкиндер ул. Туптан аттылармы - йый ҙа, компот ҡайнат, тағы атһалар - тағы ҡайнат, һәм был көн һайын, ай һайын, 1944 йылда йәй буйына дауам итә...\nОтставкалағы генерал-майор Мансаф Нурый улы Ғәлиев һуғыш тураһында үҙе күреп белгән кеше. Ул, һуғыш ваҡытында лейтенант, ашауға һәм йоҡоға туя алмаған иптәштәре менән Днестр буйында оборонала торғанда үрҙә яҙылғанса йәй буйына компот эскән. Йылғаның бер яҡ ярында улар, икенсеһендә - немецтар.\nМансаф Ғәлиевтың үҙенән үҙе көлөп әйтеүенсә, ҡыҙыҡ, ләкин һуғыш башланғанын да, тамамланғанын да ул... йоҡлап үткәргән. Шәмбе көндө, 1941 йылдың 21 июнендә Кушнаренко педучилищеһының икенсе курс студенты Мансаф Ғәлиев ҙур курстағы иптәштәренең сығарылыш кисәһен билдәләй. Байрам, ғәҙәттәгесә, оҙаҡҡа һуҙыла.\nЙоҡонан уянғанда, был ваҡытта төш етеп килгән була, Кушнаренконан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Саҡмағоштағы тыуған ауылы Яңы Ҡалмашҡа йәйәү атлай. Ҡайтып еткәс, һуғыш башланғанын белә.\nВаҡиғаларҙы тиҙләтеп, шуны әйтә алам - һуғыш тамамланыуын да Мансаф Ғәлиев йоҡо аралаш ҡаршылай. Австрия Мельнында була был. Арыған лейтенант дежурҙан һуң ял итергә ятыуы була, хеҙмәттәштәре йүгереп килеп һөрән һала: Еңеү! Һуғыш бөттө!\n- Мин бер ҡасан да профессиональ хәрби булырға, яҙмышымды армия менән бәйләү тураһында уйламаным, - тип һөйләй беҙҙең гәзиткә отставкалағы генерал-майор Мансаф Ғәлиев. - Мин бит педучилищела ла уҡып бөтә алманым, ике курс ҡына тамамлап өлгөрҙөм, һәм ҡапыл - һуғыш...\n1942 йылдың декабрендә армияға саҡырғанда миңә ни бары 17 йәш ине. Астрахандең хәрби-пехота училищеһына уҡырға индем һәм уны 44-тең апрелендә тамамлап, фронтҡа юлландым. III Украина фронтына эләктем, 57-се армияға, унда кесе лейтенант званиеһында взвод менән етәкселек итә башланым.\nУкраинаның уң яҡ ярындағы уңышлы һөжүм һөҙөмтәһендә 1944 йылдың апрелендә II Украина фронты ғәскәрҙәре Яссы, Оргеев ҡалаларының төньяғында оборонаға күсте. Ә беҙ, III Украина фронты ғәскәрҙәре, Днестр йылғаһына сыҡтыҡ һәм уның көнбайыш ярында бер нисә плацдармды ҡулға төшөрҙөк. Бар йәй Днестрҙы обороналап үтте. Провиант етешмәй, траншеяларҙа ярым ас торҙоҡ. Утҡа тотҡандан һуң өҫтөбөҙгә алма, абрикостар ҡойола, ә беҙ уларҙан компот ҡайнатабыҙ, - тип көлөп һөйләй ветеран.\nҒөмүмән алғанда, төнөн немец разведчиктарының ҡулына төшмәҫ өсөн һәр ваҡыт һиҙгерлек һаҡларға тура килде, сөнки разведка шәп эшләй ине. Ләкин һөҙөмтәлә беҙ барыбер ныҡ торҙоҡ, ауыр хеҙмәт менән эләккәнде дошманға бирмәнек.\n1944 йылдың 20 авгусында Яссы-Кишинев операцияһы - совет ғәскәрҙәренең Балкан йүнәлешендәге эре немец-фашист һәм румын ғәскәрҙәре төркөмөн юҡ итеүҙе маҡсат итеп ҡуйған һөжүм операцияһы башланды. Ул ике фронт - II һәм III Украина, шулай уҡ Ҡара диңгеҙ флоты һәм Дунай флотилияһы көстәре менән үткәрелде. Хәйер, мин Яссы-Кишинев операцияһы башында уҡ йәрәхәтләндем һәм мине госпиталгә, Тирасполгә, артабан Одессаға оҙаттылар.\nҺауыҡҡандан һуң Ғәлиев дүртенсе гвардия армияһының 34-се уҡсылар дивизияһы составында Югославия һәм Румыния территорияһындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. Артабан уларҙың дивизияһы Венгрияла, Будапешт янында фашистар менән ҡаты һуғыштар алып бара.\nДөйөм алғанда Мансаф Ғәлиев автомат менән биш илде атлап үткән (беҙҙең илде һанамағанда). Был Румыния, Венгрия, Болгария, Югославия һәм Австрия. Һәм нимәһе мөһим, совет һалдаттарына урындағы халыҡ һәр ваҡыт йылы ҡарашта булған, уларҙы оккупанттар итеп түгел, ә яҡлаусылар итеп ҡабул иткән.\nҮрҙә әйтелгәнсә, Саҡмағош районы улы Еңеүҙе Австрияла ҡаршылай, уға артабан бында 1951 йылға тиклем хеҙмәт итергә тура килә. Шунда ул өлкән лейтенант званиеһын ала, автоматсылар ротаһы командиры итеп тәғәйенләнә. Артабан уны Украинаның Славутаһына ебәрәләр, ул унда өйләнә. Хәйер, ҡатынын Ғәлиев Башҡортостандан алып килгән. Шул уҡ 1951 йылда тыуған яҡтарына отпускыға ҡайтҡанында Өфөлә Әнисә Нурлығаян ҡыҙы менән таныша, бер аҙ ваҡыттан һуң буласаҡ ҡатынын Славутаға күсереп алып килә. Әйткәндәй, улар 60 йыл инде бергәләр. Быйыл улар, Алла бирһә, ғаилә бәйләнешенең алмаз ныҡлығы символы - бриллиант туйҙарын билдәләйәсәк.\n- Тап шунда, Славутала, ҡыҙыбыҙ Лилиә тыуҙы, - ти әңгәмәсебеҙ. - Унда киске мәктәпте тамамланым, һуңынан Львовта офицерҙарҙы ҡайтанан әҙерләү буйынса хәрби курстарҙа уҡыным. Һәм һуңынан ғына, ә был 1956 йылда булды, Ленинград тыл һәм транспорт хәрби академияһының команда факультетына уҡырға индем, өс йылдан һуң уны уңышлы тамамланым.\nБилдәле булыуынса, хәрби кеше - мәңгелек мосафир, ғүмере буйы сумаҙан өҫтөндә. Мансаф Ғәлиевҡа ла үҙ ғүмерендә СССР һәм сит ил буйлап күп йөрөргә тура килә. Мәҫәлән, хәрби академияны тамамлағас та, уны Тамбовҡа йүнәлтәләр, унан - Ковровҡа, артабан - Германияға.\nБелоруссия, Бобруйск ҡалаһы, бишенсе гвардия танк армияһы Ғәлиевтар өсөн һуңғы "дислокация" урынына әйләнә. Мансаф Нурый улы 1983 йылда демобилизациялана һәм шунда уҡ Өфөгә ҡайта. Демобилизациянан һуң һигеҙ йыл дауамында йәмәғәт эшендә - Республика һуғыш, хеҙмәт, Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары советының йәштәр менән эшләү буйынса комиссияһында эшләй.\nДивизияның ойоштороу-план бүлексәһе начальнигы, полк командиры урынбаҫары, дивизия командиры урынбаҫары, тылдағы армия командующийы - Мансаф Нурый улы биләгән вазифаларҙың бер нисәүһе генә әле былар.\nҒәлиевтарға килгәндә йорт хужаһын "БАШвестЪ" өҫтәл артында ултырғанында тап итте, Мансаф Нурый улы ветеран дуҫтарына Еңеү Көнө менән ҡотлап окрыткалар яҙа ине. Ҡайһы берәүҙәре менән ул бөгөн Еңеү паркында сәскәләр һалыу һәм Миңлеғәле Шайморатов менән Таһир Күсимовҡа һәйкәлдәр асыу тантанаһында күрешәсәк. Кемеһендер - иртәгә Конгресс-холдағы тантаналы йыйылышта, ҡайһыларын Ленин майҙанындағы Еңеү парадында осратасаҡ. Йәнә берәүҙәре генерал Ғәлиевтан изге теләктәр яҙылған открыткалар аласаҡ.\n- Еңеү Көнө минең өсөн был донъяла булған бар байрамдарҙан да мөһимерәк, - тип тамамлай беҙҙең әңгәмәне Мансаф Нурый улы. - Унан әһәмиәтлерәк дата юҡ. Һеҙ уйлап ҡына ҡарағыҙ: был ниндәй оло хеҙмәт, ҙур ҡорбан, ҙур ҡаҙаныш. Был турала беҙ белергә, хәтерләргә, һуғышһыҙ киләсәгебеҙ өсөн үҙенең ғүмерен аямаған, тереләр араһында булмаған яугирҙар иҫтәлеген хөрмәтләргә тейешбеҙ.


Йылайыр районында 18 мең ағас ултыртыласаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nЙылайыр районында 18 мең ағас ултыртыласаҡ\n13:29, 7 мая 2013 Йәмғиәт\nБөтә Рәсәй ағас ултыртыу көнө алдынан Йылайыр районында «йәшел» акция старт алды, унда урындағы предприятиелар һәм ойошмалар ҡатнаша.\n«Башинформ» агентлығына район хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, яҡын арала Сосновка йылғаһы яры буйында 18 мең ҡарағай үҫентеһе ултыртыласаҡ. Бының өсөн Йылайыр менән Бирҙәш ауылдары араһында дүрт гектар ер бүленгән.\nБынан тыш, 30 апрелдә башланған «Йәшел мәктәп» республика экологик проекты сиктәрендә ошо көндәрҙә Йылайыр районында ике мең ағас һәм ҡыуаҡ ултыртылды. Мәктәп уҡыусыларынан тыш, был акцияла Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаусылар, ауылдың хөрмәтле кешеләре, шулай уҡ атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәрҙәре һәм ауыл биләмәләре башлыҡтары ҡатнашты. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, «Йәшел мәктәп» проекты БР Мәғариф министрлығы ярҙамында Башҡорт дәүләт педагогия университеты менән тормошҡа ашырыла.


Кескәйҙәргә сағыу кейемдәр » Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы\nЯзғылыҡҡа кәпәс Бындай кәпәсте бәйләүе ауыр түгел, ырғаҡты яңы ҡулына алған ханымдар ҙа уны еңел бәйләй аласаҡ.\nҠалын еп (100% акрил): 1 йәшел йомғаҡ, 1 һарғылт йәшел йомғаҡ, ¼ 1/4 өлөш аҡ йомғаҡ, 3-сө һанлы ырғаҡ, тегеү энәһе, аҡ еп, ҡайсы, 3 эре һәм 3 ваҡ мәрйен кәрәк.\nЭш барышы. Йәшел еп менән ырғаҡҡа 4-6 буш күҙ йыйып тоташтырабыҙ. Сылбырға 12 салыулы бағана бәйләйбеҙ. Рәтте тоташтырыу бағанаһы менән тамамлайбыҙ. Артабан 1-се һыҙма буйынса ошо рәүешле дауам итәбеҙ.\n8-се рәттән 16-сы рәткә тиклем салыулы бағаналар менән сығабыҙ. 15-16-сы рәттәрҙе аҡ еп менән бәйләйбеҙ. 17-се рәттән 27-се рәткә тиклем һарғылт йәшел еп менән салыуһыҙ бағаналар менән сығабыҙ.\nҠолаҡсындар. Беҙҙең бөтәһе 84 бағана. 84/5=16,8 (яҡынса 17 тип алабыҙ). Тимәк, һәр ҡолаҡсынға 17 күҙ тура килә.\nЕпте өҙмәйенсә, туҡтаған ерҙән дауам итәбеҙ. 1-се рәттә күтәрелеү өсөн 1 буш күҙ бәйләйбеҙ. 16 салыуһыҙ бағана бәйләйбеҙ (бөтәһе 17 бағана). Артабан эште 2-се һыҙма буйынса дауам итәбеҙ. Бәйләп бөткәс, епте өҙәбеҙ.\nБеренсе ҡолаҡсынды бәйләгән ергә әйләнеп ҡайтабыҙ, артабан кәпәстең ситенән 33 күҙ һанайбыҙ һәм 34-се күҙҙән икенсеһен бәйләй башлайбыҙ. Ҡолаҡсындарҙы бәйләп бөткәс, кәпәстең ситен салыуһыҙ бағана менән бәйләп сығабыҙ.\nҠолаҡсындарға бау: һәр 3 төҫтән 90 см оҙонлоғондағы 6-шар еп ҡырҡып алабыҙ (бөтәһе 18 еп). Бер ҡолаҡсынға 3 йәшел, 3 аҡ, 3 һарғылт йәшел еп тура килә. Ептәрҙе ҡолаҡсын аша үткәрәбеҙ һәм, сәс үргән кеүек, өс төҫлө ептән толом үрәбеҙ. Осона 8-10 см етмәҫ элек бауҙы төйнәйбеҙ. Бауҙың ситен тигеҙләп ҡырҡабыҙ.\nСәскә. Һарғылт йәшел еп менән 4 буш күҙ йыйып тоташтырабыҙ. Артабан 3-сө һыҙма һәм һүрәт буйынса дауам итәбеҙ. Сәскәнең уртаһын мәрйендәр менән биҙәйбеҙ һәм кәпәскә тегеп ҡуябыҙ.\nҠалын еп (100% акрил): бер йәшел йомғаҡ, бер аҡ йомғаҡ, ¼1/4 өлөш ҡыҙыл йомғаҡ, 3-сө һанлы ырғаҡ, ҙур күҙле тегеү энәһе, ҡайсы, аҡ төҫтәге ике бау, футбол тубы формаһындағы ике төймә кәрәк.\nАҡ еп менән 10 буш күҙҙән торған сылбыр йыябыҙ. Артабан 4-се һыҙма буйынса дауам итәбеҙ.\n4-се рәттә күтәрелеү өсөн 3 буш күҙ бәйләйбеҙ, шунан һәр күҙгә бер рельефлы салыулы бағана менән сығабыҙ (бөтәһе 10+ 16+10+16=52 күҙ). Рәтте тоташтырыу бағанаһы менән тамамлайбыҙ. Рельефлы салыулы бағаналарҙы рәттең артынан бәйләргә (һүрәтте ҡарағыҙ). Аҡ епте өҙмәй торабыҙ.\n5-се рәтте ҡыҙыл еп менән бәйләйбеҙ. Рәтте тамамлағас, ҡыҙыл епте өҙәбеҙ.\n6-сы рәтте аҡ еп менән бәйләйбеҙ. 7-се рәтте бәйләгәс, епте өҙәбеҙ.\nПинетканы оҙонлоғо буйынса йәйеп һалабыҙ. Пинетканың уртаһынан (баш яғынан) 7 күҙ һанайбыҙ, һигеҙенсе күҙенән бәйләүҙе башлайбыҙ.\n8-се рәттә (йәшел еп менән) күтәрелеү өсөн 3 буш күҙ бәйләйбеҙ. 38 салыулы бағана бәйләйбеҙ – һәр күҙгә бер бағана. Ҡалған 14 күҙ бәйләнмәйсә ҡала.\n9-сы рәт. Эште борабыҙ. Күтәрелеү өсөн 1 буш күҙ бәйләйбеҙ. Рәтте салыуһыҙ бағаналар менән сығабыҙ һәм тоташтырыу бағанаһы менән тамамлайбыҙ.\n10-сы рәт. Эште борабыҙ. 4 буш күҙ бәйләйбеҙ, 4-се күҙгә салыулы бағана бәйләйбеҙ. Һәр күҙгә берәр салыулы бағана бәйләп эште дауам итәбеҙ, аҙағында 3 күҙҙе бәйләмәйбеҙ. Һуңғы күҙгә 2 салыулы бағана бәйләйбеҙ.\n11-се рәт. Эште борабыҙ. Күтәрелеү өсөн 1 буш күҙ бәйләйбеҙ. Рәтте һәр күҙгә бер салыуһыҙ бағана менән сығабыҙ.\n12-се, 14-се, 16-сы рәттәрҙе 10-сы рәт кеүек бәйләйбеҙ. 13-сө, 15-се, 17-се рәттәрҙе 11-се рәт кеүек бәйләйбеҙ.\n5-се һыҙма буйынса 2 түңәрәк бәйләйбеҙ. Уларҙы пинеткаларҙың тышҡы яғына тегәбеҙ. Сағыу төймәләр менән биҙәргә мөмкин.\nКеданың телен 6-сы һыҙма буйынса бәйләйбеҙ. Аҡ еп менән 4 буш күҙ йыябыҙ.\n1-се рәт. Күтәрелеү өсөн 3 буш күҙ, шунан беренсе күҙгә 6 салыулы бағана бәйләйбеҙ (бөтәһе 7 бағана).\n2-се рәт. Эште борабыҙ. Күтәрелеү өсөн 3 буш күҙ бәйләйбеҙ. Һәр күҙгә 2-шәр салыулы бағана бәйләйбеҙ. Епте өҙәбеҙ.\n3-сө – 12-се рәттәрҙе йәшел еп менән һыҙма буйынса бәйләйбеҙ.\nӘҙер телдәрҙе кедаларға тегәбеҙ.\nТигеҙ күренһен өсөн пинеткаларҙың йәшел төҫ менән бәйләнгән өҫкө өлөшөн салыуһыҙ бағаналар менән бәйләп сығабыҙ. Еп өсөн ҡалдырылған тишектәрҙе энәгә йоҡа аҡ еп һаплап сигәбеҙ. Эш барышында ҡалған ҡойроҡ ептәрҙе ырғаҡ менән йәшерәбеҙ. Бауҙарҙы кедаларға кейҙерәбеҙ. Бәпескә пинетка-кеда әҙер!


Башҡортостанда 35 градус эҫе булыуы көтөлә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда 35 градус эҫе булыуы көтөлә\n15:27, 18 июня 2015 Йәмғиәт\nБашҡортостанда 35 градус эҫе булыуы көтөлә Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2015 йыл, 18 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nБашҡортостанда 35 градус эҫе булыуы көтөлә. Республиканың Гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, аҙна аҙағына тиклем көндәр ҡоро, эҫе торасаҡ, ҡыҫҡа ваҡытлы ямғыр яуыуы, дауыл сығыуы ихтимал.\nҺауа температураһы төндә — 15-20, көндөҙ 30-35 градус эҫе буласаҡ. «Өфө буйынса иң юғары күрһәткестәр — 34 градус, Башҡортостан буйынса — 35 градус эҫе. Был аҙнала уртаса тәүлек температураһы норманан 7-8 градусҡа юғары», — тип хәбәр итте «Башгидромет»тың матбуғат секретары Елена Орлова.\n19 июндән 21-нә тиклем республиканың төньяҡ райондарында ҡыҫҡа ваҡытлы ямғырҙар яуыуы, йәшен ваҡытында елдең секундына 18-20 метрға тиклем көсәйеүе ихтимал. Өфөлә яуым-төшөм көтөлмәй.


Яугир-интернационалистар һәйкәле (Шахты) — Башҡорт Википедияһы\n47°42′18″ с. ш. 40°12′23″ в. д.HGЯO\nЯугир-интернационалистар һәйкәле (Шахты)\nУрыны Шахты ҡалаһы, Ростов ҡлкәһе\nЯугир-интернационалистар һәйкәле — Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы һәйкәл.\n2005—2006 йылдарҙа Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһында Афғанстанда, Чечня һәм башҡа ҡыҙыу нөктәләрҙәге хәрби низағтарҙа һәләк булған яугирҙарға һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Афғанстан ветерандары ҡала союзы, Чечня һуғышы ветерандары советы, «Баграм» һуғышта ҡатнашыусылар һәм ветерандар союзы уны локаль низағтарҙа һәләк булыусыларға берҙәм һәйкәл итеп күҙаллай. Сульптура өсөн ҡаланың мәҙәниәт һәм ял паркының мемориаль зонаһы һайлана.\nҺәйкәл төҙөү буйынса асыҡ конкурс иғлан ителә. Унда ҡаланың баш дизайнеры, архитектор Виктор Логачев еңеү яулай. Уның проекты буйынса, хәрби ҡаһарманлыҡ символы булған ҡыҙыл йондоҙ, үҙәк өлөштә эйелтелгән әләмдең бетон һүрәтләнеше һәм һәләк булған яугирҙарҙың фамилиялары яҙылған стела бөтөн композицияны тәшкил итә. Һәйкәл аҡ бетон һәм керамогранит алиталар менән йөҙләнгән. Мемориаль гранит плиталарҙа 59 фамилия яҙылған. Уларҙың 13-ө — үлгәндән һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 21-е үлгәндән һуң Ҡаһарманлыҡ ордены менән бүләкләнә. Барлығы урындағы һуғыштарҙа Шахта ҡалаһынан 2 543 кеше ҡатнаша. 217 яугир ордендар һәм миҙалдарға лайыҡ була.\nҺәйкәлдәр 2010 йылдың 15 февралендә, Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыуҙың 21 йыллығына асыла. Ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булыусыларҙың исемдәре яҙылған диуар эргәһендә урынлашҡан. Элек был урында Афғанстанда һәләк булыусылар иҫтәлегенә таш ҡуйылғын була. Һәйкәлгә: «Беҙ һинең ҡаһарманлығыңды иҫләйбеҙ, һәләк булған һалдат!» — тип яҙылған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Яугир-интернационалистар_һәйкәле_(Шахты)&oldid=661308 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 04:25 14 март 2017 үҙгәртелгән.


"Йәйге кистәрҙең" иң сағыуы\n"Йәйге кис" аншлаг менән үтте. Сәскәләр, ҡул сабыуҙар, "браво" тауыштары - барыһы ла тейеш булғанса. Йыл да үткән "йәйге" проект инициаторы шул уҡ - халыҡ - ара конкурстар лауреаты, БР атҡаҙанған артисы, органда уйнау оҫтаһы Владислав Мортазин. Бына инде нисәнсе йыл рәттән, йәйге ял\nосоронда ул тамашасыларын йыя. Өҫтәүенә музыкант булыуҙан тыш, сараны алып барыусы булараҡ та сығыш яһай, программала яңғыраған һәр бер әҫәргә үҙ комментарийҙарын өҫтәй.\n- Бөгөнгө йәмле июль кисендә беҙҙең менән аралашыу өсөн килеүегеҙгә ҙур рәхмәт, - тип мөрәжәғәт итте Владислав Мортазин тамашасыларға. - Бөгөнгө концертта беҙ 300 йыл элек\nяҙылған сит ил композиторҙары әҫәрҙәрен заман авторҙарының ижады менән аралаштырырға ниәтләйбеҙ.\nМаэстро менән бергә уның йәш коллегаһы, скрипкасы Марат Ғабдуллин һәм ҡурайсы Азат Айытҡолов та сығыш яһаны.\nӨфөлөләр Мортазин менән бергә сығыш яһаусыларҙың барыһы ла яҡшы билдәле музыкант, төрлө конкурстар лауреаты булыуын яҡш ы белә. Марат Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә уңышлы сығыш яһай, Юри й Башмет һәм Валентин Берлинский ойошторған йәш таланттарға ярҙам итеү фонды стипендиаты булып тора. БР халыҡ артисы Азат Айытҡолов та Башҡортостандың иң яҡшы ҡурайсыларының береһе булараҡ билдәле.\nМузыканттарҙың тамашасылар менән "тере" аралашыуы - күңелдәрҙе сафландырыусы музыка ғына түгел, Владислав\nМортазиндың ҡыҫҡа, әммә ҡыҙыҡлы комментарийҙары - бөйөк композиторҙар тормошонан "һүрәтләмәләр", билдәле әҫәрҙәрҙең яҙылыу тарихы ла.\nБашҡорт дәүләт филармонияһы миҙгелен ябыусы был һуңғы концерт - һис шикһеҙ "Йәйге кистәр" серияһында иң сағыуының береһе. Һәм сәбәп Иоганн Бах, Николаус Брунс, Вольфганг Амадей Моцарт, Антонио Вивальди, Астор Пьяцола һәм Франц\nШуберттың әҫәрҙәренән торған программаға ғына түгел, ә орга н, ҡурай һәм скрипканың бергә экзотик яңғырауына ла бәйле.


Башкортостан кызы » Страница 209\nХөрмәтле дуҫтарыбыҙ! Журналыбыҙға 2013 йылдың тәүге яртыһына яҙылырға ашығығыҙ! Яҙылыу хаҡы ярты йылға – 308 һум 82 тин, өс айға – 154 һум, 41 тин. Журналдың индексы – 73021. 20 декабргә тиклем яҙылған һәм 2013 йылдың 15 ғинуарына тиклем...\n"Унһыҙ мин тын ғына үләм..."\nАлдымда ҡарап туйғыһыҙ һылыу 30 йәштәрҙәге ҡатын ултыра. Берәү ҙә сибәркәйҙең эсе тулы ут тип әйтә алмаҫ. Ул һуңғы биш йылда иҫе китеп бер егеткә ғашиҡ. Егет бай ҙа, әллә ни егәрле лә, һушты лырлыҡ матур ҙа түгел, ләкин Гөлсара өсөн ул донъялағы...\nТолько после запрета на регистрационные действия с автомобилем, должник погасил долг по алиментам\nТолько после запрета на регистрационные действия с автомобилем, должник погасил долг по алиментам Судебный пристав-исполнитель Стерлибашевского районного отдела УФССП по Республике Башкортостан обязал погасить задолженность по алиментам мужчину,...\nАртҡа 1 ... 205 206 207 208 209 210 211 212 213 ... 242 Алға


Мәктәптәрҙә спорт көрәше үҫешә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nМахсус программаһы сиктәрендә республиканың йәштәр сәйәсәте һәм спорт, фән һәм мәғариф министрлыҡтары спорт көрәше федерацияһы менән хеҙмәттәшлек тураһында Килешеү төҙөнө. Документҡа ярашлы төбәктә физик культура менән спортты пропагандалау, сәләмәт тормош рәүешен киң танытыу, мәктәп уҡыусыларын спорт менән шөғөлләнеүгә йәлеп итеү саралары күреләсәк. 2019 йылдан Башҡортостан “Мәктәптәргә –көрәш” федераль проектын бойомға ашырыусы пилот төбәктәр исемлегендә. Проект әле республика ҡала райондарындағы 16 мәктәптә бойомға ашырыла башланы. 2022 йылға тиклем уларҙың һанын йөҙгә еткереү көтөлә.


«Башҡортостан» гәзите редакцияһында баҫманың 95 йыллығына арналған фотокүргәҙмә асылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n«Башҡортостан» гәзите редакцияһында баҫманың 95 йыллығына арналған фотокүргәҙмә асылды\n15:29, 5 апреля 2012 Йәмғиәт\n«Башҡортостан» гәзите редакцияһында баҫманың 95 йыллығына арналған фотокүргәҙмә асылды. Гәзиттең генә түгел, бөтә республиканың да тарихын сағылдырған 150 фотоһүрәт Матбуғат йортоноң 5-се ҡатында стендтарҙа урынлаштырылған. Фотоларҙың күпселек өлөшө — редакция архивынан.\n— Гәзит һәр ваҡыт үҙенең янына сәйәси элита, интеллигенция вәкилдәрен йыйҙы, — тине күргәҙмәне асыу тантанаһында Башҡортостан Республикаһының элемтә һәм киң коммуникациялар министры Борис Мелкоедов. — Әлеге ваҡытта «Башҡортостан» мәҙәни үҙәк, халыҡ өсөн аралашыу майҙансығы булып ҡала.\nБилдәләп үтәйек, гәзиттең тәүге һаны 1917 йылдың 14 июнендә донъя күргән. Был көндә республика журналистары Башҡортостан матбуғаты көнөн билдәләй.\n— Заманалар үҙгәрә, һәм гәзит тә бер урында тормай, — тине төрлө йылдарҙа гәзиттең мәҙәниәт, ауыл хужалығы һәм ижтимағи-сәйәси мәсьәләләр бүлектәре мөдире булып эшләгән Ислам Мырҙабаев. – Журналистар, элеккесә кеүек үк, һәр ваҡыт эҙләнеү юлында, заман талаптарына яуап биргән яңы рубрикалар булдырылды. Беҙҙең ваҡытта гәзиттәр сәйәси партиялар ҡыҫымы аҫтында булды, әммә сикләнгән үҙаллылыҡ шарттарында ла яңы жанрҙар эҙләргә, геройҙар табырға тура килде. Матбуғаттың бер ҡасан да, хатта демократия шарттарында ла, ирекле булмауын аңларға кәрәк.\nРеспубликаның алдынғы баҫмаларынан килгән вәкилдәр төбәктә Башҡорт журналистикаһы музейын булдырыу идеяһын тәҡдим итте.\n— Эш төркөмөн ойошторорға һәм музейҙың концепцияһын әҙерләргә кәрәк, — тине Борис Мелкоедов. Бынан һуң инде музейҙы ҡайҙа урынлаштырыу тураһында ла уйларға мөмкин.\nРеспублика Президентының матбуғат секретары Артем Вәлиев барлыҡ фотоларҙы цифрлаштырып, гәзиттең сайтында виртуаль музей булдырырға тәҡдим итте. Уның фекеренсә, фотоһүрәттәрҙә сағылдырылған республика тарихы менән танышыу мөмкинлегенә һәр кем эйә булырға тейеш.\nТеги: киң мәғлүмәт саралары,фотокүргәҙмәләр,«Башҡортостан» гәзите


ӨЙРӘНГӘН ТОРМОШ (хикәйә)\n24 Март 2020, 00:00\n...Зөһрә бер көн туранан-тура: “Һинең бер кемең бар, шикелле, мин һине тотмайым, – тип туранан-тура әйтте. Гәрәй әллә ҡыуанды, әллә ҡайғырҙы. Ике сумаҙанға кейем-һалымын тултырып, сығып китеүҙән башҡа юл тапманы. Хатта тауыш-тынһыҙ ҡотолоуына ҡыуанғандай ҙа булды.\nУлар яратышып өйләнеште. Ике йыл эсендә ҡаланың ситендә өй төҙөп керҙеләр. Икеһенең дә эше ауыр, шулай ҙа аҡсаны мул түләнеләр. Бер-бер артлы ике улдары тыуҙы. Гәрәй уйынлы-ысынлы, әйҙә, тағы берәүҙе тәүәккәлләйек, тип ҡараһа ла, Зөһрәһе баш тартты. “Был икәүҙе тәүҙә эш итергә кәрәк әле”, – тине.\nУн йыллап ғүмер шулай үтте лә китте. Гәрәй иртән китә, кисен ҡайта. Ҡайтыуына өҫтәлдә аш һоҫолған, ит туралған, икмәк киҫелгән. Һөтлө сәйе ҡойолған. Киске тамаҡты ашағас телевизор ҡарап ултыралар. Ара-тирә Гәрәй малайҙарының уҡыуы менән ҡыҙыҡһына. Көн һайын шулай...\nБер көн Гәрәй барыһын аптыратып эсеп ҡайтты. Улар эшләгән филиалда бер шоферҙың тыуған көнө булғайны. Шул тейәнеп килгән, үҙенә эйәреп ҡатыны, ҡатынына тағылып әхирәте килгән. Уныһы үткер бер нәмә, һәр береһен үҙе йөрөп, һыйлап сыҡты. Автобус саҡырып, төн уртаһы еткәс кенә таралыштылар.\nГәрәй иртән эшкә килһә, телефоны шылтыраны. Теге Флүрә исемле яңғыҙ ҡатын икән. Кисә телефондарын алышҡандар, имеш. Юҡты бар итеп, һөйләштеләр-көлөштөләр. Гәрәйҙең күңелендә ниндәйҙер ут тоҡанғандай булды, шәмбе иртүк килергә вәғәҙә итте.\nАҙна үтте лә китте. Һылтауын табып, тәғәйен адрес буйынса Флүрәгә ыңғайланы. Ҡаланың уртаһында тип әйтерлек бер бүлмәле фатирҙа йәшәп ята. Донъяһы етеш, балалары юҡ. Гәрәй үҙен яңы бер донъяға килеп ингәндәй тойҙо. Өтәләнеп тора, колбасаһын телеп һалды, йомортҡаһын ҡурҙы, ялтыр башлыһын сығарҙы. Буйтым булдылар, серҙәре беректе. Икенсе аҙнала Гәрәй ғүмерҙә булмағанса командировкаға ебәрәләр, тип ҡуна килде. Тәүҙә ҡатыны хәҙер командировкалар ҙа буласаҡмы, тик аптыранды, шулай ҙа күнде. Ике ай шулай үтеп киткәйне, бөтәһе лә көйлө ине һымаҡ, ләкин ҡатын-ҡыҙҙы алдап буламы?\nЗөһрә бер көн туранан-тура: “Һинең бер кемең бар, шикелле, мин һине тотмайым, – тип туранан-тура әйтте. Гәрәй әллә ҡыуанды, әллә ҡайғырҙы. Ике сумаҙанға кейем-һалымын тултырып, сығып китеүҙән башҡа юл тапманы. Хатта тауыш-тынһыҙ ҡотолоуына ҡыуанғандай ҙа булды.\nШулай итеп, өс ай ваҡыт үтеп тә китте. Кешене белер өсөн бер бот тоҙ ашарға кәрәк, тиҙәр. Флүрәне аңлар өсөн бер нисә грамм тоҙ ашау ҙа етте. Үҙ яйына йәшәп өйрәнгән ҡатын икән, ашхана тирәһендә технолог булып эшләгәс, өйҙә бешеренеү ике ятып бер төшөнә лә инмәй. Эшләгән ерендә ашап-эсеп ҡайта ла, фатирында кәрәкһә ҡоро-һары ҡапҡылап, сәй эсеү менән сикләнә. Ә Гәрәйҙең эше ауыр. Ул көнө буйы аяҡ өҫтө, объектан-объектҡа саба, кешеләр менән әрләшә, көн аҙағына арый, саҡ ҡайтып ҡолай. Ҡайтыуҙан ни фәтүә, әгәр һине тәмле аш, яҡты күңел менән көтөп тороусы булмаһа.\nГәрәй түҙҙе, был һынау бер йылға һуҙылды ла ҡуйҙы. Ҡатыны, малайҙары төшөнә инеп йонсота. Йәнде көйҙөрөп Зөһрәһе, исмаһам, алиментҡа бирһәсе? Яңы йылға ҡотлайым тип барғайны, малайҙарын алып Янғантауға ял итергә киткән. Яңы йыл ҡаршылағанда эсеп иҫереп Флүрә менән һүҙгә килеште. Уныһы участковыйҙы саҡырта һалды. Төндө полицияла үткәрергә тура килде. Ҡайтыуына ике сумаҙаны ла ишек төбөндә тора ине. Гәрәйгә күптәнге бер дуҫына барып йоҡлауҙан башҡа сара ҡалманы.\nИнтернетта ҡатынының сәхифәһе барлығын белә ине. Инеп ҡараны. Эйе, Янғантауҙа ял итәләр, бик матур фотолар ҡуйғандар. Гәрәй фотоларҙы ентекләп ҡарағайны, кемдер башына күҫәк менән тондорған һымаҡ булды. Зөһрәһе эргәһендә уның биленән тотоп бер ир тора ла баһа. Суҡынғыр, етмәһә тимер тештәрен ыржайтып йылмайған була бит әле. Гәрәй көнләшеүенән шартлай яҙҙы.\nКисен тағы эсеп иҫерҙе. Иптәше менән урамға сыҡҡайнылар, Гәрәйҙең аяҡтары үҙенән-үҙе элекке өйөнә алып килде. Бына тимер ҡапҡа, уны Гәрәй эшләтеп ҡуйғайны. Кеҫәһендәге асҡысты алып борғайны, ҡапҡа асылды ла ҡуйҙы. Ир ышанмай тупһаға менде. Ишекте этә биреберәк борғайны, уныһы ла еңел генә асылды ла ҡуйҙы. Өйгә инһә, илап ебәрә яҙҙы. Күңелгә яҡын, йылы, күҙҙәренән йәш килеп сыҡты. Ҡуй инде, ошондай ҙа донъяны, әллә кемгә ташлап кит инде. Бында һәр ерҙә бөхтәлек, таҙалыҡ ярылып ята. Флүрәлә бер йыл йәшәп, иҙән йыуғанын, өй йыйыштырғанын күрмәне.\nӨйрәнгән урынына ятып йоҡланы. Үҙе төш күрә, эргәһендә ҡатыны ҡайнар тәне менән һыйынып ята, имеш, малайҙары шым булырға тырышып йүгереп уйнай.\nИке көндән ял итеүселәр ҡара «крузак»та ҡайтып төштө. Йөҙҙәре шат, кәйефтәре күтәренке, хатта Гәрәйҙең өйҙә булыуын да күрмәмеш булдылар. Гәрәй залда телевизор ҡарап ултырған була. Ҡатыны аш бешерә башланы. Бүлмәгә тәмле еҫ таралды. Малайҙарының кесеһе телевизор ҡарарға сыҡҡайны, Гәрәй яратып, арҡаһынан һөйәм тигәйне, тегеһе ҡулын этеп сыҡты ла юғалды. Шым ғына ултырып ашанылар. Гәрәй ҡабаланмай ашарға тырышты. Ләкин танһыҡ ашты алдап буламы? Һоғаланып ашап ала ла китә.\n– Нимә, – тине ҡатын мәрхәмәтле ҡарап, әллә күптән ашағанын юҡмы?\n– Һинән киткәне бирле, – тине Гәрәй итен сәйнәй-сәйнәй.\n– Күреп торам, – тине ҡатын. – Мунса яғылған, кейемдәрең шунда.\nМунсанан һуң сәй эсерҙе. Быныһын Гәрәй ярашыуға бер аҙым һымаҡ ҡабул итте һәм ҡатындың ҡулынан тотоп ҡарамаҡ булды.\n– Юҡ, тине ҡатын ҡаты итеп. – Беҙ айырылышабыҙ. Малайҙарың Әнүәр ағайҙы ҡабул итте, улар дуҫлашты. Беҙ киләһе аҙнаға Әнүәрҙең коттеждына күсенәбеҙ. Һин үҙ иркендә, теләһәң ошонда ҡалаһын, теләмәһәң, йортоңдо малайҙарыңа яҙам. Һиңә беҙ бер бүлмәһе фатир алып бирәбеҙ. Шуның менән һөйләшеү бөттө.\nГәрәй бер һүҙ ҙә әйтә алманы. Үҙенең ғүмерендә иң ҙур юғалтыуға дусар булыуына ғына төшөндө...


Көслө томан һөҙөмтәһендә автобус юлдан төшөп киткән\nҒәҙәттән тыш хәл бөгөн иртән Өфөнөң Жуков һәм Сельская Богородская урамдары киҫелешендә теркәлгән. Шаһиттар билдәләүенсә, пассажир ташыусы транспорт сараһы насар күренгән урында иң тәүҙә бордюрға бәрелгән. Һуңынан юл ситендәге соҡорға төшкән. Бәхеткә күрә, был ваҡытта салонда водителдән башҡа бер кем дә булмай. Ҡулы һынған ир дауаханаға оҙатылған.


Өфөнөң боҙ ҡаласыҡтарында Яңы йыл йәрминкәләре башлана // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөнөң боҙ ҡаласыҡтарында Яңы йыл йәрминкәләре башлана\n11:08, 23 декабря 2014 Иҡтисад\n25 декабрҙә Өфөлә Яңы йыл йәрминкәләре башлана. Бөтә райондарҙа ла шыршы ҡаласыҡтары биләмәһендә сауҙа киоскылары эшләйәсәк. Ай дауамында унда республика етештереүселәренең, шул иҫәптән «Мәктәп туҡланыу үҙәге» муниципаль унитар предприятиеһы һәм «Ағиҙел» башҡорт художество кәсептәре дәүләт унитар предприятиеһы продукцияһы һатыласаҡ. Был турала Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр иттеләр.\nБынан тыш, 4-5 һәм 9-10 ғинуарҙа баш ҡаланың бер нисә майҙанында ауыл хужалығы йәрминкәләре эшләйәсәк. Һатыу итеү «Моторҙар төҙөүсе», Йәштәр һарайы алдындағы майҙандарҙа, С.Перовская һәм А.Мөбәрәков, СССР-ҙың 50 йыллығы һәм Р.Зорге урамдары киҫелешендә (Спорт һарайы эргәһендә), «Тулҡын» скверы ҡаршыһында ойоштороласаҡ.\nЙәрминкәләрҙә Яңы йыл һәм Раштыуа байрамдарына арналған мәҙәни саралар уҙғарыу ҡаралған.\nТеги: яңы йыл,йәрминкәләр,сауҙа


5 Ғинуар 2018, 12:18\nФәнзиләне ире ташлап китте. Яратҡан эше-шөғөлө менән булышып ултырған ҡатын йәмәғәтенең танау төбөнән: “Һин бисәме ни, итекһеҙ итексе, тигәндәй, үҙеңә йүнле кейем дә тегеп кеймәйһең бит, исмаһам. Ҡартайып бөткән йөҙөң, һәлпәйеп төшөп килгән кәүҙәң тураһында әйтеп тә тормайым. Ә ул, һинең менән сағыштырғанда хур ҡыҙҙарына торошло. Ә юҡ, хур ҡыҙҙары нимә генә, ул - Алиһә!” – тигәнен дә, кейемдәрен йыйып сығып киткәнен дә һиҙмәй ҡалды. Бары киске ашты ашағанда ҡыҙҙарының аталары тураһында һорашыуҙары һиҫкәндереп ебәрҙе.\n- Әсәй, атай бөтөнләй ҡайтмаҫмы икән? – тине Айзилә, борсолоулы ҡарашын әсәһенә төбәп.\n- Бәй, ҡыҙым, атайың бер бөгөн генә командировкаға китмәй ҙә инде.\n- Эйе, ҡайтты, ти һиңә. Ул бит вис кейемдәрен сумкаһына тултырып сығып китте. Кәштәһендә бер нимә лә ҡалманы, ышанмаһағыҙ, үҙегеҙ барып ҡарағыҙ.\nБәләкәс ҡыҙы Йәзиләне бөгөндән тот та тикшереүсе итеп ҡуй инде. Иғтибарлығына, күҙәтә белеүсәнлегенә иҫең китер. Әллә балала тәбиғәттән бирелгән һәләт бар, әллә көнө-төнө телевизорҙан енәйәткә ҡоролған детектив ҡарап өйрәнеп бөткән.\nИке аҙна тирәһе, бына ҡайтыр, бөгөн ҡайтмаһа, иртәгә ҡайтып керер, тигән өмөт менән йөрөнө Фәнзилә. Шылтыратып та ҡараны, яуап биреүсе булманы. Киләһе ялында ҡыҙҙары менән иренең эш бүлмәһен йыйыштырып, уларҙы айырым бүлмәле итмәксе булды. Ҡалалағы ике бүлмәле фатирҙарында берәүһе ҡыҙҙарыныҡы ине. Тик Артур: “Һин машинаң менән тыҡылдатып нервыма тейәһең, ҡыҙҙарың сыр-сыу килеп йонсотоп, фекеремде тарҡата,” - тип мыжығас, залдағы диванды ҡыҙҙарының ике ҡатлы карауаты урынына алмаштырып, иренең теләген үтәгәйнеләр. Әле эш бүлмәһен йыйыштырып йөрөгәндә Артурҙың яҙылып бөтмәгән мәҡәләһенә күҙ йүгертеп сыҡҡас, ирен сите менән генә йылмайып ҡуйҙы. Үҙен журналисмын, дүртенсе власть кешеһемен, тип күкрәк һуғып йөрөй генә белә инде, бахырҡай. Өҙөк-йыртыҡ фекерҙәр бишенсе класс уҡыусыһының иншаһын хәтерләтһә, күтәрелгән темаға авторҙың шәхес булараҡ үҙ фекере, үҙ ҡарашы бөтөнләй күҙәтелмәй. Эш урынында нимә тип тоталарҙыр, әллә түрәләргә ярай беләме, аптырарһың.\nЖурналист ишаратының теләһә ҡайҙа һибелгән ҡағыҙҙарын йыйып, тәмәке төтөнө һеңеп бөткән селтәр-шаршауҙарын алып ырғытҡас, күптән йәбештерелеп үҙ төҫөн, үҙ йәмен юғалта башлаған обойҙарҙы ла алмаштырырға булып киттеләр. Аҙна араһында эштән бушаған ваҡытта обойҙар һайлаһа, тәҙрәгә ҡорғандарҙы үҙе тегер.\nАуыҙ эсенән таныш бер көйҙө моңло ғына көйләп, йүгереп йөрөгән әсәләренең эш кәйефе ҡыҙҙарына ла күсте. Ҡулдарынан килгәнсә ярҙам итеп кенә торалар. Айзилә менән Йәзилә күптән ҡул араһына кергән инде. Ун икенсе йәше менән барған Айзиләнең иңенә былай ҙа өйҙө тәртиптә тотоу бурысы йөкмәтелгән. Ә беренсе класта ғына уҡыған Йәзилә - апаһының уң ҡулы. Өй эшен белеп, киләсәктә уңған хужабикә булһындар тип тырыша Фәнзилә. Шуға, бала эшләй алған эште ипләп кенә өйрәтеп, бәләкәс кенә эштәрен хуплап барҙы. Хәйер, үҙенең өй эштәре менән рәхәтләнеп булышырға ваҡыты ла булманы инде. Булғаны ла юҡ. Артурға кейәүгә сыҡҡанда шәхси эшҡыуарҙа ҡорғандар тегә ине. Айзиләһе тыуып ялға киткәс, әлбиттә, декрет ялы өсөн түләүсе булманы.\n- Хәҙер ике-өс йыл бер ерҙән бер тин ала алмаған бисә менән балаһын ҡарайһың инде, йүнлерәген таба алмағас, мәүеш! – тип Артурҙың әсәһе улын бер генә тапҡыр битәрләмәне.\nӘммә килененең өйҙә бала менән ултырып та аҡсаны көнө-төнө эш тип сапҡан иренән кәм алмағанын белгәс, тынысланды. Шулай ҙа, яйы тура килгән һайын, улын “тәрбиәләп”, “өйрәтеп” торорға онотманы.\nАйзиләһе менән бала табыу йортонан ҡайтыуҙарына бер ай ҙа булманы, Артур сираттағы командировкаһына йыйынды. Ҡырҡ көнлөгө тулмаған сабыйҙы яңғыҙын ҡалдырырға ярамағанлығын, кәрәк-яраҡ өсөн дә һалыу ваҡытында яңы тыуған сабый менән магазинға сығып булмаясағын әйткәс, йәш атай иҫе китмәй генә:\n- Бер һин генә бала табаһыңмы әллә? Тапҡанһың икән – ҡара, - тине.\nЕлдең ҡайһы яҡтан иҫкәнлеген шунда уҡ аңланы Фәнзилә. Йомшаҡ йәйеп, ҡатыға ултыртырға яратҡан ҡәйнәһенең этлеге генә, һүҙ көрәштереп, ваҡыт әрәм итеү урынһыҙ. Тешен ҡыҫып, ауыр булһа ла түҙҙе. Яңы йыл алдына тура килгәс, заказға әллә күпме эш алып, Яңы йыл костюмдары, байрам күлдәктәре текте йәш әсә. Эшкә сыҡҡас аңланы: сит кешегә эшләп тапҡан аҡса осон-осҡа ялғарға ғына етә. Шуға ла, нисек итһә итте, үҙ эшен асты. Йәзиләһе тыуғанда аяғында ныҡлы баҫып торған эшҡыуар ине. Ҡыҙҙары ла үҫте, эше лә алға китте, күңелде ҡорт һымаҡ кимереп торған ипотекаһын да ваҡытынан алда түләп бөтөп тынысландылар, тик ир менән ҡатындың борсаҡтары бешмәне. Әҙәм балаһына бит донъяһы түңәрәк булһын өсөн икенсе яртыңдың - һине, һинең уны яратыуы ла кәрәк. Бәләкәйҙән ҡырыҫ, ҡырағай булып үҫкән Фәнзилә иркә һүҙҙәр һөйләй белмәне, үҙен дә кемдеңдер яратыуына лайыҡлымындыр тип иҫәпләмәне. Икенсе ҡатынға әүрәп сығып китеүен дә хәләленең боҙоҡлоҡта ғәйепләй алмай. Күрҙе инде Артурҙың Алиһәһен. Артыҡ сибәр булмаһа ла, үҙен яратҡан, ихтирам иткән ҡатын-ҡыҙ икәнлеген социаль селтәрҙәге бер нисә фотоһынан ҡарау ҙа етә. Ә Фәнзилә һәр саҡ үҙенән-үҙе йәлләне, тапҡан-таянғанын ғаиләһен ҡарауға ғына тотондо. Шуға ла Артурҙың ялтыр уйынсыҡҡа әүрәгән балалай тәтәй ҡатынға бәйләнеүенә аптырамай ҙа. Ҡатын-ҡыҙ – ҡолағы, ир-ат күҙе менән ярата, тиҙәр бит, быларҙың да береһе үҙен-үҙе ҡарап, һәр саҡ матур йөрөргә яратһа, икенсеһе һөйләп албырғатҡандыр. Силәгенә күрә - ҡапҡасы, тигәндәре шул була инде.\n- Хватит шунда текәлеп ултырыуың, күҙле бүкән түгелһең дәһә! Ана, яҙ ҡояшы нисек йылмая, әйҙә, тышта йөрөп киләйек! Эш өҫтәле янындағы тәҙрәнең ҡорғандарын шартлата асып һөйләнгән әхирәтенә Фәнзилә йылмайып ҡуйҙы.\n- Тиҙҙән йәй. Клиенттарымды модный кейем менән һөйөндөрөргә, конкуренттарҙың танауҙарына сиртергә кәрәк.\n- Әйҙә, берәй сәғәт йөрөп килһәк, донъяң түңкәрелмәҫ.\nҮҙ һүҙле әхирәте менән һүҙ көрәштереү урынһыҙ. Дәртләнеп тотонған эшен ваҡытлыса ҡалдырып булһа ла, ризалашты. Плащын кейә-кейә ишеккә ыңғайлаған дуҫына тағы ла иҫкәртеү яһамай түҙә алманы Алһыу:\n- Атаҡ, халат өҫтөнән плащ кейеп сыҡмаҫһың инде! Ә сәсеңде бөгөн тарағайныңмы? Һинеке кеүек бөҙрәләр миндә булһа белер инем ҡәҙерен.\n- Урамда мине кем таный? Плащ эсендәге халат та ҡысҡырып тормаҫ әле.\nКүпме әрепләшеп маташһа ла, Алһыу һайлаған күлдәктәрҙең береһен кейеп, сәстәрен тағатып, хатта ирендәренә беленер-беленмәҫ булһа ла помада һөртөп сыҡты Фәнзилә урамға. Ут бөрсәһе кеүек Алһыуҙың әхирәтен үҙгәртергә теләүе бының менән генә бөтмәне әле. Үҙе ышаныслы ир ҡулында яратып-яратылып йәшәһә лә, Фәнзилә хәлендә ҡалған әхирәт-таныштарына ихласлап ярҙам ҡулы һуҙырға тырыша. Әле лә урамдан йөрөп кереп, сәй эсергә ултырғас та Фәнзиләне “тәрбиәләү” дауам итте.\n- Үлсәүгә ҡасан һуңғы тапҡыр баҫтың? – тураһын ярҙы үҙе алып килгән торт менән тәмләп сәй һемергән Фәнзиләгә.\n- Үлсәнеп эс бошороп тормаға. Туй күлдәге кейергә йыйынмайым әле.\n- А зря! Һинән бик матур кәләш сығыр ине...\n- Кемгә кәрәгем бар тиһең? Янымдағыһын тота алмағанды инде.\n- Иң беренсе сиратта үҙеңә, ҡыҙҙарыңа кәрәкһең. Көнө-төнө ултырып эшләп бер-нисә йылдан инсульт, йә инфаркт үткәреүең дә ихтимал. Елкәңә үҫеп килгән йоҙроҡтай тоҙ ҙа бушҡа сыҡмай...\nФәнзиләне көн дә иртән торғас күнекмәләр эшләргә, аҙнаһына ике тапҡыр бассейнға йөрөргә күндереп ҡайтты Алһыу.\n...Ул йылдың йәйендә лә таң алдынан ғына Еҙемдән күтәрелгән томандың солғанышында, Мағаш тауы башынан иркәләнеп кенә сығып килгән ҡояш нурҙары аҫтында, иртәнге ысыҡта, ялан аяҡ йөрөй торғайны Фәнзилә. Әсәһенең ҡапыл бите, муйын-\nдары ҡыҙарып, шешенеп дауаханаға алып киттеләр. Башта аллергия тип дауалаһалар, һуңынан нервынан, тинеләр. Ауыл магазинында һатыусы булып эшләгән әсәһенең янына килеп, атаһы менән үткәргән төнөн тәфсирләп һөйләгән берәү. Иренең яйы сыҡҡан һайын уңға-һулға йөрөгәнен былай ҙа белһә лә, күрәләтә үҙҙәре килеп, һөйләп тороуҙарын күтәрә алмағандыр инде. Саҡ-саҡ тын алып бышлыҡҡан әсәһен “Тиҙ ярҙам” машинаһына ултыртырға ярҙамлашҡанда үкһеп илап ебәрмәҫкә тырышып, ауыртҡансы ирендәрен тешләп, көскә түҙҙе. Әсәһен юғалтыуҙы күҙ алдына килтереп ҡото осҡан үҫмер ҡыҙҙың күңелен беренсе тапҡыр ҡурҡыу биләп алды. Иң ғәзиз, иң яҡын кешеһе ташлап китһә, был донъяла йәшәүҙән ни фәтеүә? Иртән торғанда ла, кисен йоҡларға ятҡанда ла, берәй нәмә эшләргә тотонғанда ла уйында әсәһе генә булды. Уның тиҙерәк һауығып ҡайтыуын теләне.\n...Ауыл мәҙәниәт йорто директоры булып йөрөгән атаһы таң алдынан ғына ҡайтып ауа ла төшкә тиклем йоҡо һимертә. Эңерҙән үк ҡайҙалыр олағып йөрөгән Тәнзилә апаһынан да ярҙам көтөрлөк түгел. Әсәһе дауаханала ятып сыҡҡансы, бөтөн донъя йөгө Фәнзилә иңенә төштө. Һыйырҙарҙы һауып көтөүгә ҡыуһа, быҙауҙарын сығарырға ваҡыт етә. Уңарсы булмай ҡош-ҡортто ашатыу, һауған һөттө эшкәртеү, ҡоҙоҡтан һыу алып сейле-бешле утын менән ашарға бешергәнсе төш етә, тегеләр ҙә йоҡоларынан уяна. Тәнзилә апаһының осрашып йөрөгән, үҙенән биш-алты йәшкә өлкән ҡала егете, күрше ауылдан дискотекаға килеп йөрөгән ҡыҙ менән осраша башлағас, шул осорҙа бөтөнләй бәйеле аҙҙы. Бар асыуын һеңлеһенә төшөрөп, көлөп, мыҫҡыл итеп кенә торҙо. Фәнзиләнең бөҙрә оҙон сәстәрен “һарыҡ йөнө” менән сағыштырһынмы, беленер-беленмәҫ кенә күренеп торған һипкелдәренә ҡарап “сыбар күкәй” тиһенме. Яңы ҡыҙ ҡорона инә башлап, тартылып киткән йөҙөнән, кәүҙәһенән былай ҙа оялыбыраҡ йөрөгән Фәнзилә үҙенең ысынлап та йәмһеҙ икәнлегенә ышанды. Һуңынан һылыулығына һоҡланып әйтеүселәр булһа ла, көләләрҙер, тип асыулана торғайны. Әле лә үҙен сибәрҙәр рәтенә индермәй. Бәләкәйҙән яҡын кешең кәмһетеп торғас ни! Ә бит ҡарпыш ҡолаҡлы, ике тубығы бергә ҡуш-ҡуш һуғылып торған ҡуштубыҡ Тәнзилә апаһының үҙен артыҡ сибәрҙәр рәтенә индереп булмағанын Фәнзилә әле саҡ аңлай. Атаһы кеүек бүтәндәрҙән үҙен өҫтөн ҡуйған апаһы ҙур ҡолаҡтарын һәр саҡ прическалар менән йәшереп, тубығынан саҡ ҡына аҫтараҡ төшөп торған күлдәк-итәктәр кейгәнгә кәүҙәһендәге кәмселектәр беленмәгән. Биҙәнеп-төҙәнмәйенсә йөрөгәне лә юҡ. Элек апаһы менән дөйөм ятаҡта бергә йәшәгән ҡыҙҙары: “Тәнзилә иртән йыуынырға барғанда ла биҙәнеп бара бит ул,” – тип көлөшкәндәре хәтерендә.\nӘсәһенең дауаханала оҙаҡлап ятыуында атаһының ғәйепле икәнлеген күрше апайҙарынан ишетеп кисерә алмай йөрөнө. Бер күренеш бөтөнләй биҙҙереп ҡуйҙы. “Икмәк һалырға ла йүнле утын юҡ,” – тип әйткәс, атаһы иренә-һуҙыла булһа ла йыуан бүрәнәләрҙе яра башланы. Егәрленең тире сыҡҡансы, ялҡауҙың йәне сыға, тигәндәй, эшкә тотоноп та өлгөрмәне, йәйге томраға сыҙамай, өҫ кейемдәрен сисеп ырғытып та бәрҙе. Күршеләренә ҡунаҡҡа килгән ҡала ҡатынының кәртә аша атаһының ҡояшта янған ҡарағусҡыл тәненә, Фәнзиләнеке кеүек бөҙрәләнеп торған дегеттәй ҡара сәстәренә тамшана-тамшана: “Жгучий брюнет,” – тип ауыҙ һыуҙарын ҡойоп торғанын күргән Фәнзилә үҙ алдына: “Матурҙар уртаҡ була. Бер ваҡытта ла сибәр егеткә кейәүгә сыҡмаясаҡмын,” – тип эстән генә һығымта яһап та ҡуйҙы. Шуға ла, утыҙға ла етмәҫ элек пеләшләнә башлаған, әммә елле генә ҡорһаҡ үҫтерергә өлгөргән, ҡыҫҡағыраҡ ҡамыт аяҡлы, май урлап ашап, ҡаймаҡ көтөп ултырған яһил ата бесәйҙеке кеүек бызылдап торған йүгерек күҙле Артурға инәлтмәй тормошҡа сыҡты. Күрәһең, йәшлектәге бер ҡатлылығы менән, был төпәнәйгә бүтәндәр ҡарамаҫ та, уйнаш ир менән торған әсәһе кеүек күҙ йәше түкмәҫмен, тип уйлағандыр. Ә студент сағында артынан йүгергән ут ҡарашлы, элек яратып ҡараған һинд актерҙарына оҡшап торған Айгизде янына яҡын да ебәрмәне. Уныһы, ана, Фәнзиләнең төркөмдәшенә өйләнеп, ал да гөл донъя көтөп ята. Ә Артур унан китте. Әҙәм балаһының ниндәй кеше булыуын төҫкә-башҡа ҡарап ҡына фаразларға ярамағанлығын аңлауын аңланы ла, тик терһәк яҡында булһа ла, тешләп булмай.\nӘ ул көндөң кисенә атаһының теге ҡунаҡ ҡатыны менән бәрәңге баҡсаһы аша аръяҡҡа китеп барыуҙарын күргәс, әсәһенән ҡала яҡын, ҡәҙерле кешеһенә ҡарата ерәнеү, ытырғаныу хисе тыуҙы. Үҙе тормошҡа сығып, әсәй булғас та атаһына ҡарата күңеле ирей алманы. Ул ғына ла түгел, апаһы менән бала саҡтан эт менән бесәй кеүек үҫеүҙәрендә лә, әсәһенең ҡатын-ҡыҙ булараҡ ҡыҙҙарына тейешенсә тәрбиә биреп еткерә алмауында ла атаһын ғәйепле һанай. Сөнки ғаиләлә ҡатын, әсә кеше бәхетле булып, үҙен тыныс тотҡанда ғына был “бәләкәй дәүләттә” үҫкән балалар тейешенсә тәрбиә ала ала, үҙҙәрен һаҡлаусы, ҡурсалаусы ҡанат аҫтында икәнлектәрен белеп үҫәләр, ҙур тормошҡа үҙ аллы аяҡ баҫҡанда ла юғалып ҡалмаусы көслө рухлы булып ҡалалар. Ә иренең аҙым һайын хыянатын ишетеп, һәр саҡ асыулы, уҫал йөрөгән, донъя йөгөн яңғыҙы һөйрәгән әсәһенең ҡыҙҙарын иркәләп, ҡыйын ваҡыттарында серләшеп, кәңәштәрен биреп ултырғанын хәтерләмәй. Әле лә Фәнзиләнең ҡайғылары менән генә түгел, шатлыҡ-ҡыуаныстары менән дә уртаҡлашыр кешеһе юҡ. Ирҙән иргә йөрөгән апаһында уның ҡайғыһы бөтөнләй юҡ. Сираттағы “мөхәббәте” менән айырылышып торған сағында, йә йәшәргә урыны булмағанда, йә аҡсаһы бөтөп киткәндә генә һеңлеһен иҫенә төшөрә Тәнзилә. Ә әсәһе ауырып түшәккә ауған атаһынан бушай алмай. Шәп, һау ваҡытында әсәһенең ҡәҙерен белмәһә лә, уның ҡулына ҡалып тилмереп ята хәҙер.\nИртәнге саф һауаны һулай-һулай, тыуған яҡ үләндәренә төшкән ысыҡты кисә-кисә, иртәнге томан солғанышында, ҡолағына ҡолаҡсын ҡуйып, яратҡан йырҙарын тыңлай-тыңлай йүгергән Фәнзилә бала, үҫмер сағындағы хәтерендә ныҡ уйылып ҡалған ошо ваҡиғаларҙы иҫләп йөрөнө. Әллә һауаһы килеште, әллә көн дә иртән йүгереү, күнекмәләр эшләүҙең файҙаһы тейҙе, Фәнзиләнең тындары иркенәйеп, төндәрен дә һыҙлап йонсотҡан беләк, яурын баштарында еңеллек тоя башланы. Ә иң мөһиме - күптән саҡырып та, килмәй инәлтеп йөрөгән ҡунаҡ төҫлө, күңеленә һиллек, тыныслыҡ урынлашҡан кеүек булды. Үҙе үҫкәндә ала алмаған күңел йылыһын Айзилә менән Йәзиләгә икеләтә-өсләтә бирергә тырышыр ҙа, улар хаҡына үҙен ҡарап, тәрбиәләп йөрөр. Киләсәктә ҡыҙҙарын һайлаған йәрҙәре: “Алиһәм!” – тип һөйөп туймаҫлыҡ булһындар өсөн.