Өйҙә 1 - ЫрғЫҘ беренсе киҫӘк көтөүселәр\nГөлйөҙөм, әсәләренән ҡайтып, көпөһөн сисеп сөйгә элде. Өй ҙә, иртәнсәктән бирле яҡмағанға, һыуынып киткән. Балалары өшөп, бөршәйешеп, алама юрғанға уранышып ултыралар. Тик,Тимербулат ҡына, өҫтөндәге терһәк, салғыйҙары ямау менән сыбарланған аҡһыл бумазый кәзәкейенең төймәләрен ҡымтып элеп, ҡул тирмәне янына тубыҡлап ултырып, уны дыһырлатып бойҙай тарта. Был бойҙайҙы кисә ул, совет өйөнә барып, ярлылар комитеты өләшә торған игендән өс балаға тейгән өлөштө тоҡсайға һалып алып ҡайтҡайны. Кисә әсәһе уны ағас килелә төйөп,- елгәреп, тәмле итеп күзә бешереп ашатҡайны. Иртә менән ике таба ҡурмас ҡурып, аҡ майға бутап ашанылар. Ҡалғанын тартып, киске ашҡа ыумас ыуып бешерергә кәрәк ине. Тик аш ҡатығына кемгә барып килергә инде? Тирә-күршеләге һыйырҙар һыуалып бөттө. Үҙҙәренеке февралһеҙ быҙауларлыҡ түгел.\nГөлйөҙөм килеп инеү менән өлкән ҡыҙы Әлфиә:\n— Әсәй, асыҡтым, — тине. Әсәһе уны аҙыраҡ орошоп алды:\n— Көйләнмә юҡты. Уҫлаптай башың менән бәләкәсте ҡотортаһың. Ул өндәшмәгәндә, һин уның иҫенә төшөрөп ултырма инде. Хәҙер бына ағайың тартып бөтһөн дә тәмле итеп аш бешерербеҙ.\nҠыҙ әсәһен бүтәнсә йөҙәтмәне. Үҙенең сәсенә йәбешеп уйнай башлаған туғаны менән айпашты.\n— Ғәйшә, тием, тартма сәсемде, ауырттыраһың бит. Ғәйшә тыңламаны, һаман уйнаны.\n— Ах, ялбыр, мин әле үҙеңдең ҡырҡмышыңды йолҡһам! — Ул уны юрамал ғына сәсенән тартып сырылдатты ла: — Әһә, шулаймы ни, тик ят, — тине.\n— Улым, әллә бөгөн уҡыманығыҙмы, иртә ҡайтҡанһың түгелме? — тип һораны.\n— Ниңә, уҡыныҡсы. Уҡытыусы ағай: “Иртәгә олосҡа собраниеға китәм, мәктәпкә килмәҫһегеҙ”, — тине. Эй унда уҡыу ҡыҙыҡ. Ул беҙгә бер яҡшы йыр өйрәтте. Көйө лә яңы.\n— Йә, ниндәй, йырлап күрһәт әле?\nТимербулат, тирмәнен ҡуйып тороп, йырлап күрһәтте. Ул әсәһенә туп-тура ҡарап, уйланып, һүҙҙәрен иҫенә төшөрөп алды.\n— Туҡта, бына былай икән:\nҺайра, һайра, эй һандуғас, һайра, йыуат, күңелем ас,\nҺайра, йырла, асылһын гөл, сәскә атһын алмағас.\nЙәшәһен, йәшәһен, шанлы ҡыҙыл ғәскәрҙәр.\nГөлйөҙөмгә көй ҙә, йыр ҙа оҡшаны. Улының ҡыйыулығы, зирәклегенән уның күңеле йомшап китте. Ул, Тимерҙең янына ултырып, уны иркәләп һөйҙө.\n— Эй балаҡайым, ҡайһылай тиҙ отҡанһың.\n— Матур йыр бит, әсәй, эйе бит?\n— Бик һәйбәт, көйө лә еңел.\n— Беҙгә уҡытыусы ағай уны күсертеп яҙҙырҙы. Тәүҙә үҙе ҡара таҡтаға яҙҙы, беҙ уны күсерҙек. Шунан үҙе йырлап күрһәтте. Уның тауышы ҡалын, гөрөлдәп тора. Беҙ отоп бөткәс, һабаҡтан һуң мәктәп ишеге алдында шул көйгә йырлап, марш баҫып йөрөнөк. Уҡытыусы ағай үҙе: “Раз-два...” — тип торҙо.\n— Бәй, улай булғас, һеҙ ҡыҙыл армеец булып бөткәнһегеҙ инде. — Гөлйөҙөм улына ҡарап, ҡыуанып йылмайҙы.\n— Эйе, ҡыҙыл армеец булабыҙ шул. Ҡаҙанҡаптың малайы Ырыҫбай шагом йөрөгәндә яңылыша ла яңылыша. Шунан уҡытыусы ағай әйтә, ни ти: “Эй, Ырыҫбай, көйҙө тыңлап ҡына, иптәштәрең кеүек, тапҡыр ғына баҫып өйрән. Улай аяғыңды ла йөрөтөргә өйрәтмәгәс, ҡыҙыл армеец та була алмаҫһың, союз молодежға ла алмаҫтар”, — ти. Ырыҫбай шуға ауыҙын бәлшәйтеп илап барған була. — Тимербулат ҡытҡылдап көлөп ебәрҙе.\n— Ә һин дөрөҫ баҫтыңмы һуң?\n— Ҡана, тартып бөттөңмө? Көн кисәүләй.\n— Хәҙер, әсәй, саҡ ҡына ҡалды. — Ул тағы ҡул тирмәнен дыһырлатты. — Әсәй, беҙҙең уҡытыусы ла атайым кеүек коммунист икән.\n— Әллә. Ҡайҙан беләһең?\n— Бәй, үҙе әйтте. Анау ял көнө өс ауылдан да уҡытыусылар килгәндә нардомда собрание булды бит. Ул шунда һөйләгәндә: “Беҙ, коммунистар, халыҡтың алдында беренсе булырға тейешбеҙ, беҙҙең большевиктар партияһы бөтә иҙелгән халыҡҡа, эшселәргә, крәҫтиәндәргә, бөтә халыҡҡа авангард”, — тип һөйләне. Әсәй, ул авангард тигәне ни нәмә була икән ул, ә?\n— Белмәйем шул, улым. Беренсе тип әйткәс, халыҡтың алдынан йөрөүсе тигән һүҙҙер инде ул. Үҙең унан һорашһаң ни була һуң?\n— Дәрескә барғас, һорайым әле. Һәйбәт ул беҙҙең уҡытыусы ағай. Әсәй, мин союзға яҙылайыммы, ә?\nГөлйөҙөм, ярлы халыҡты яҡлап, Ныязғол һымаҡ, халыҡты иҙеүсе байҙарға ҡаршы йәнен-тәнен аямай ҡан түгеп һуғышыусы Айбулат кеүек коммунистарҙы бер туғаны шикелле ярата. Уларҙың ниндәй ауырлыҡтарға ла ҡарамайынса ирек, тигеҙ хоҡуҡ, ярлы крәҫтиәндәр өсөн ер-һыу алып биреү өсөн, уларҙы ҡурсып, көстәрен йәлләмәй тырышыуҙарына ул ихлас һоҡлана. Күңелендә уларға айырым бер хөрмәт, ныҡлы ышаныс һаҡлай. Уларҙың был оло көрәштә еңеп сығыуҙарына аҙ ғына ла шикләнмәй. Шуға күрә ул Совет власы тураһында саҡ ҡына ҡыя һүҙ әйтеүсе булһа, ундайҙарға теш-тырнағы менән ҡаршы тороп, советты яҡлай. Ул йөрәгенең иң тәрән ере менән большевиктарҙың бик ҙур бер хәҡиҡәтте килтереүселәр икәнен хис итә ине.\nУның һандығы төбөндә Айбулаттың фронттан яҙған бер хаты әле лә һаҡлана. Һандыҡ ҡутарған һайын ул уны, юғалмаһын әле тип, билдәләп ҡуя. Айбулат ул хатында: “Ат саба тип, эт саба, эт саба тип, бет саба, Колчак саба тип, Юденич саба, Юденич саба тип, Деникин саба. Беҙ уларҙың ат кеүектәрен дүрт яҡҡа һөрлөктөрөп йығабыҙ. Эттәренең ҡойроҡтарын киҫеп, олотоп ҡыуабыҙ. Беттәрен тырнаҡ менән һытабыҙ. Сөнки беҙ, большевиктар, бөтә эшселәр, бөтә крәҫтиәндәр, бөтә иҙелгәндәр менән бергәләшеп, үҙебеҙҙең социалистик Ватан өсөн һуғышабыҙ”, тип яҙғайны. Ул хәҙер Тимербулаттың да шундай уҡ берәр боевой нәмәгә яҙылырға теләгәнен күреп эсенән ҡыуаныслы эреләнһә лә, был союз моло-дежи тигән ҡатмарлы һүҙҙе үҙе аңламағас, улына тура яуап бирә алмай уйланды. Ул ни нәмә була һуң?.. “Унда яҙылғас ни эшләйҙәр?” — тип һорарға тағы ҡыйманы. Әсәй башы менән шуны ла белмәй икән, тип уйлар тип тартынды. Шуға күрә ул:\n— Тороп тор, балам, атайың ҡайтҡас инерһең, — тип кенә яуапланы.\n— Эй, улай оҙаҡ була. Ҡасан атайым ҡайта әле, — тип һуҙҙы.\n— Нишләп оҙаҡ булһын? Тиҙ үк ҡайта ул.\n— Ҡайҙан беләһең, әсәй?\n— Бик һәйбәт төштәр күрә башланым. Гел атайыңды күреп һөйләшәм. Өндәге кеүек асыҡ күрәм.\nЛәкин Тимербулаттың уның был дәлилдәре менән генә ҡәнәғәтләнгеһе килмәне.\n— Һин атайым киткәне бирле шулай күрәһең. Ә ул һаман ҡайтмай. Унан, хәҙер төшкә ышанырға ла ярамай әле. Анау үткән йома кис килгән Таллы уҡытыусыһы Рәшит ағай: “Ул төшкә ышанып, төрлөгә ҡарап ҡурҡып йөрөү борондан ҡалған нәмә, иҫкелек. Көндөҙ ни уйлайһың, төшкә шул инә. Кеше үҙе йоҡлаһа ла мейеһе эшләп ята, шул төш була”, — ти.\nГөлйөҙөм көндән-көн үҙенән күпте белеп үҫеп барған улы менән һүҙ көрәштереүҙе урынһыҙ һиҙҙе һәм уны хәҙер тиҙ генә еңеп булмағанын да аңлай ине. Шуға күрә һүҙҙе артыҡ оҙайтмай, ҡаҙанын йыуып, һыу ҡойоп, ут тоҡандырып маташты ла улына:\n— Йә, улай булһа, ана шул уҡытыусы ағайыңдар менән һөйләш тә яҙыл, — тине. Тимер, ҡыуанып:\n— Ярар, әсәй, — тине.\n— Йә, тиҙерәк тартып бөтә һал, — тине лә тәрән көрһөндө. Үҙе усаҡ ҡаршыһына сүкәйҙе.\n— Әсәй, ниңә уфылдайһың?\n— Арып киттем. Ошо арала олатайың менән өләсәйеңде ҡарай-ҡарай йөҙәнем, ашарҙарына юҡ, ни ауырыуҙан баш ҡалҡыта алмайҙар.\n— Олатайым төптө ишетмәй. Кисә мин барып ингәс: “Әсәйең ни эшләп оҙаҡлап китте, тиҙерәк килһен”, — ти.\n— Өйҙә юҡ әле ул. Ҡайтҡас килер, — тип ҡысҡырам, ул һаман үҙенекен һөйләй: “Әсәйең ни эшләй?” — ти.\n— Ҡолағы әллә асылыр ҙа ул. Тиф менән ауырыған береһе тигәндәй һаңғыраулана ла төҙәлә. Үлеп киткәндәргә ҡыйын. Өләсәйеңдең хәле бик насар. Әҙәм була алмаҫ, ахыры.\n— Әсәй, эй күп үлде лә инде кеше.\n— Күп шул. Түбәнге остан төшөп иҫәпләгәндә генә: Һиҙәйәт, уның бисәһе, ослобаш Хәким, Ҡаҙанҡап Абдулланың ҡыҙы Хәҙисә, Зариф, һыулы күҙ Хәбир, Тау Харис, Хапаза әбей — эй Алла, ике ай эсендә ни хәтле кеше ҡуйҙыҡ. — Гөлйөҙөм, уларҙы һанап бөкләй барған бармаҡтарын яҙып, улына табан боролдо. — Һин дә бик буталып, теләһә кемдә ҡунып йөрөмә әле.\n— Ниңә, әсәй?\n— Фиршел килеп киткән. Был ауырыу бик йоғошло, тип әйтә, ти. Бик һаҡланығыҙ. Йыш кер йыуығыҙ. Мунсаға барығыҙ. Хәҙер бер ҙә дарыу юҡ, барыһын да фронтҡа ебәреп торабыҙ. Унда ла еткереп булмай әле тип әйтә, ти. Әйткәнде тыңла, малайҙар менән китеп, теләһә кемдә ҡунма. Әле үҙебеҙҙә, алама булһаҡ та, таҙалыҡ бар. Йыш йыуынып-сайынырға һабыны ла, утыны ла юҡ бит әле уның.\n— Улай булғас, Ныязғол байҙарҙың берәүһе лә ауырымаҫ инде.\n— Уларға ни, ташҡа талыу тейәме!\n— Әсәй, мин хәҙер уларҙағы аласаҡ тиҙәкте барып алып киләйемме?\n— Ҡуй, йөрөмә. Бөгөнгә сытыр ғына яғып торорбоҙ. Һыуыҡ бурандар алда әле. Декабрҙең саҡ ун туғыҙы ғына бит.\n— Бөттө, әсәй, мә. — Ул, тирмәнде урынынан шыуҙырып, уның тирәһенә ҡойолған, сәселгән ондо усы менән ҡоштабаҡҡа һыпырып, әсәһенә бирҙе. Үҙе, ниҙер көйләй-көйләй, сөйҙәге муҡсайын алып, дәфтәрҙәрен сығарып, яҙышырға әҙерләнде.\nБыны күргән туғандары тиҙ үк уның янына килеп еттеләр. Уларҙың да ҡағыҙ-ҡәләм алып сыймаҡлағылары килә ине.\n— Ағай, мин дә яҙып ҡарайым әле?\n— Эйе, һиңә ҡалды тағы!\n— Ағай, бир инде? Саҡ ҡына яҙып ҡарайым.\n— Кит, тим, Әлфиә! Әсәй, ҡара әле бынауҙарыңды.\n— Ҡуйығыҙ, бәпестәрем. Ағайың яҙышһын. Һеҙ минең яныма килегеҙ. Хәҙер аш бешерәбеҙ.\nТимербулат йырын дауам итте. Үҙе һаман дәфтәрҙәрен ҡутарҙы.\nБейек, бейек баҫҡыстарға боролоп менә һалдаттар,\nҠыҙыл ғәскәр ғәйрәтенән ҡан ҡалтырай Колчактар.\nГөлйөҙөм ҡоштабаҡта ыумас ыуып әҙерләне. Ҡалған бер-ике ҡуш ус онон урап кәштәгә һалды. Усаҡта янмай быҫҡып, шыйылдап ятҡан туң сытырҙы ҡуҙғатып өрҙө. Әсе төтөн, кире ҡайтарып, уның күҙенә керҙе лә йәшен ағыҙҙы. Ул өҫтөндәге ҡалын һарғылт ҡаты буҙ күлдәгенең итәген әйләндереп, күҙен, танауын һөрттө лә, итәк йөйҙәренең иҙелеп, тишелеп барғанын күрҙе. Быйыл йәй көнө үҙҙәренең ураҡҡа йөрөтә торған өлкән аҡ буҙ сатырҙарын боҙоп, үҙенә, балаларына күлдәк, ыштан теккәйне. Уның былай тиҙ туҙыуына аптырап ҡуйҙы ла, ҡояшта янып бөткән нәмә ни күпмегә сыҙаһын, тип уйланы. Ул, әлеге кейем туҙһа, башҡаса боҙор нәмә булмағанын да иҫәпләне. Советҡа аҙыраҡ ситса тауары килгән, бик аптырағандарға өләшеп бирәбеҙ, тигәйнеләр. Ни эшләп һаман бирмәйҙәр икән? Буйлы нәмә, ти. Бер биш-алты аршын тейһә лә, күлдәк сығыр ине әле. Хәҙергә киң итеп, итәк тотоп, бөрөп тороп булмай инде... — Ул уйын бүлеп, ишек алдында шығырлаған аяҡ тауышына ҡолаҡ һалды. Улына боролоп:\n— Балам, әллә атыңды ҡураға индермәнеңме? — тине.\n— Индерҙем. Бесән һалдым. Ниңә?\n— Әллә ни шығырлағанға әйтәм. Ҡапҡалыр шул, буран бит. Тәҙрә туң. Бер нәмә лә күренмәй. — Ул усаҡ йылыһына һырныҡҡан ҡыҙҙарының бәләкәсен алдына алды. — Эй бәпесем, өшөп бөткәнһең.\nҒәйшә, танауын тартып, һыуыҡ тәпәйҙәрен әсәһенең алдына йыйыштырып урынлашырға өлгөрмәне, шығырт итеп солан ишеге, уның артынса уҡ өй ишеге асылып китте. Өйҙәгеләр ни икәнен дә уйлап өлгөрмәнеләр, ялбыр бүркен, шинелен ҡар баҫып киткән һалдат иҙән уртаһына баҫты, тирә-яҡҡа ҡаранып, аҡ тештәрен йылтыратып йылмайҙы ла:\n— Һаумыһығыҙ! — тине.\nГөлйөҙөм, балаһын урындыҡҡа баҫтырып, аһа тип ауыҙын асҡансы, Тимербулат йөрәге ярылырҙай булып ҡурҡҡан кеше шикелле:\n— Атайым! — тип ҡысҡырып ебәрҙе.\nУлар өсөһө бер юлы уға ташландылар. Ҡосаҡлап, уның өҫтөнә һырыған ҡар киҫәктәрен үҙ өҫтәренә ҡойҙолар.\nГөлйөҙөм илай-илай көлдө. Кем ни тип һүҙ башларға белмәй өтәләнделәр. Тимербулат, атаһының сисеп тотторған бүркен алып, ҡайһы сөйгә элергә белмәйенсә туҙған китаптарын тапай-тапай, урындыҡ буйлап йүгерҙе. Уның туң бейәләйҙәрен Әлфиә алып усаҡ өҫтөнә йылыға һалды. Гөлйөҙөм, шинелде алып, ишек янындағы ағас сөйгә элде. Айбулат, уларҙың тотош ойпалауҙарынан бер аҙ бушанғас, тағы берәмләп һаулашты ла берәмләп үбеп сыҡты. Күҙ йәшен тамағына төйөлтөп, ҡыҫып һуҡҡан йөрәген тыйҙы ла ҡуш ҡуллап сәсен һыйпаны. Билендәге ҡайышын, йәшел гимнастеркаһын төҙәтеп, алға табан шыуған кабуралы револьверын уң яҡлап артҡараҡ тартты. Ҡашаяҡ яҡта уларҙың был буталыштарына ғәжәпһенеп, ауыҙын асып ҡарап ултырған Ғәйшәгә ынтылды.\n— Ай, минең бәләкәсем! — тип күтәреп алды ла ике битенән алмашлап үпте. Үҙе киткәндә сәңгелдәктә ҡалған, хәҙер дүрт йәшлек булған балаһын ҡулында тағы ла үргәрәк күтәреп, уны баштан-аяҡ ентекләп һөйөп текләне лә, тағы күкрәгенә ҡыҫты: — Ай, минең бәләкәсем!\nҒәйшә, үҙенең кескәй ғүмере эсендә беренсе тапҡыр күргән был кешенең киң күкрәгенә башын ҡуйып, өндәшмәй шымтайып ҡалды. Ҡалғандар, уларҙы уратып, шатлыҡлы шаулаштылар.\nЭлегерәк Баҡый мөғәллим, Баҡый шәкерт, хатта Баҡый хәлфә тип уҡымышлылығы менән тирә-яҡҡа исеме танылған, хәҙер инде уҡытыусы Баҡый, коммунист Баҡый тип танылған был кеше менән Айбулат беренсе тапҡыр яҡындан осрашты. Айбулаттың ҡайтҡан хәбәрен ишетеү менән, ул, ишекте киң асып, урамдағы буранды эйәртеп, шаулап килеп инде.\n— Һаумыһығыҙ, Айбулат иптәш, — ул, түргә тура ынтылып, Айбулаттың ҡулынан ҡаты ҡыҫып һелкте. — Мин — уҡытыусы. Ишетеү менән йүгерҙем. Олосҡа барырға тип ат эҙләргә сыҡҡайным. Бөгөнгә китмәй ҡалып, һиңә килдем. Эш муйындан, иптәш!\nАйбулат ҡаҙан быуы, самауыр боҫо менән йылынған өйөндә гимнастеркаһының иҙеүен ысҡындырып, бәләкәй ҡыҙын тубығына таяндырып, түрҙә аяҡ салып, ғаиләһе менән ыумас эсеп ултыра ине. Ул:\n— Әйҙүк, мөғәллим иптәш, үргә сыҡ, — тип үҙе түбәнерәк шыуып, түрҙән урын күрһәтте. Тимербулаттың уның тураһында ауыҙ һыуы ҡороп һөйләгәнен дә, ауылдан алған хаттарҙы ла күҙ алдына килтереп, ул Баҡыйҙы баштан уҡ таныны.\nГөлйөҙөм, был хәлдәрҙең әле өнөмө, төшөмө икәнен дә айыра алмаған кеүек, шатлыҡтан иҫереп, уйсан йылмайып, иренең һөйләгәнен йотолоп тыңлап, уның йөҙөнөң һәр бер ваҡ һыҙыҡтарын ентекләп ҡарап ултыра ине. Тимербулат бер туҡтауһыҙ атаһына һорауҙар яуҙыра. Уның ғәжәп яуаптарынан иҫе китеп, күҙҙәрен ҙур асып, атаһына һырныға ине. Уҡытыусының килеп инеүе уларҙың шатлығын тағы йәнләндереп ебәрҙе. Хәбәрҙәр күбәйеп, тағы ла ҡыҙығыраҡ булып китте.\nГөлйөҙөм өйҙәренә беренсе тапҡыр ингән был уҡытыусынан башта тартынһа ла, тиҙ үк үҙләште. Уның ҡуйы ҡара сәсе, ағы еңгән ҙур ҡара күҙҙәре, эре шаҙраһы, кешегә тура ҡарап ҡысҡырып һөйләүе башта хатта ҡурҡыныс тойолдо. Ләкин ошо йәмһеҙ битте уның кешене үҙенә ылыҡтыра торған яҡшы ҡылығы, саф йөрәге, тура тәбиғәте ҡаплап ала ла уны бик һөйкөмлө күрһәтә. Ул ике һүҙҙең береһендә, әллә ҡайҙан көтөлмәгән йор һүҙ табып, көлдөрөп ала. Баҡыйҙың, үҙ кеше кеүек бер ҙә инәлтмәйенсә, сисенеү менән үргә менеп китеүе, Айбул атты әллә ҡасан белгән дуҫы кеүек, үҙенең бөтә эштәре тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләүе, ҡайһы берҙә уға кәңәш биреүе Гөлйөҙөмгә айырыуса оҡшаны. Ул тағы ла рәхәтләнде. Бына хәҙер уның өйөндә шатланыр, гөрләшер ваҡыт етте. Кеше килде. Айбулат менән ниндәй күңелле һөйләшеп, шаулашып ултыралар. Үҙе Айбулаттан күҙен алманы. Ябыҡҡан. Танауы ҡырлы. Күҙ төптәре күк. Һаҡалы етек. Гөлйөҙөм уны ныҡ йәлләп ҡуйҙы. Яғаһы ла керләнгән. Юлда оҙаҡ килгәс ни. Үҙе алып ҡайтҡан йәшел тоҡсайында бер пар күлдәк-ыштаны, таҫтамалы, бер киҫәк кер һабыны бар. Кер йыуып алырға, үҙен мунса индерергә кәрәк. Хәҙер уны яҡшыраҡ ашатырға, ял иттерергә кәрәк. Әллә өйҙә оҙаҡ тора ала, әллә юҡ. Тағы саҡыртып алғансы, бындағы эштәрҙе йүнәтергә тип ебәрҙеләр, ти. Кем белә, әллә бер йоманан, әллә бер айҙан саҡыртырҙар. Тағы китһә... Иртәгә үк ҡара тауыҡты һуйып һурпа бешерергә кәрәк. “Өлөшөн ашаһын, тиҙ ҡайта” тигән әбейҙәр һүҙенә ышанып, ике йыл буйы Айбулатҡа тип һаҡлаған ҡаҡ ҡаҙыһын көҙ көнө балаларына бешереп ашатып ҡуйыуына бөгөн үкенде. Эсенән үҙен-үҙе алйот тип орошто.\nЯрай әле йәйҙән һаҡлап ҡуйған тоҙло майы, ҡыҙыл эремсеге бар... Ул шул уйҙар менән үҙен бер йыуатып, бер орошоп, ыумас артынса өлгөрткән самауырын ултырта һалып, ашъяулыҡ уратып Айбулаттың юлдан ҡайтҡан икмәген телеп һалды, май ултыртты, мәтрүшкә сәйҙең еҫен аңҡытып, сәй яһаны. Ағас ҡалаҡ менән йөрөтөп һөт ҡойҙо. Самауырҙың боҫо балаларҙың епкә теҙеп түбәгә элгән ҡағыҙ селтәрҙәрен, ҡағыҙ суҡтарын елпелдәтте. Ҡыуыҡһыҙ яҡҡан бишле лампаның һөрөмө, быуға ҡатышып өйгә еҫ тарата. Гөлйөҙөм әленән-әле уның филтәһен баҫып төҙәтә тора. Үҙе Айбулат менән Баҡыйҙың һүҙҙәрен тыңлай.\n— Эштәр бында ғәләмәт күп һәм ауыр булды. Былтыр бөтә олоста ауыл Советтарын яңынан һайлап, көскә таҙартып, үҙебеҙҙең ярлы-ябағайҙан ярлылар комитеты төҙөп кенә бөттөк тигәндә, чехтар килеп сыҡты. Шунан Колчагы. Коммунистар булһын, союз молодеждар булһын, добровольно яҙылып китеп бөттө. Бигерәк тә Әхмәҙиҙең китеүе билгә һуҡты. Совет эшен бик яҡшы алып бара ине ул. Ошо арала олоста ла һайлау үткәрергә тейешбеҙ. Шуның алдынан, числоның егерме бишендә, партсобрание билдәләнгән. Һин унда бараһыңдыр инде?\n— Һис һүҙһеҙ барабыҙ. Миңә партия учетына баҫырға ла кәрәк. Волком секретары кем?\n— Зөфәр Мурзин. Һин беләһең инде уны?\n— Беләм, бик беләм. Минең йылғы. Бергә үҫтек.\n— Бергә үҫкәнһегеҙ, бергә көрәшкәнһегеҙ. Был турала ул да, башҡалар ҙа бик йыш иҫкә алалар. Айбулат ҡыуаныслы көлөп ҡуйҙы:\n— Булды ул беҙҙең йәш саҡтарҙа, — тине лә, — продналог нисек бара? — тип һораны.\n— Йыйып оҙатып торабыҙ. Беҙҙең олостан һуңғы айҙа ғына алты йөҙ самаһы оҙатылды. Көҙ көнө йыйылышта халыҡҡа фронт хәлдәрен һөйләп, һәр кем мөмкин тиклем ярҙам итһен тигәс, ике йөктән артыҡ шөкәрә киптереп бирҙеләр. Күкәй, май ҙа байтаҡ йыйылды, һәр кем хәленән килгәнсә советҡа килтереп тора. Бигерәк тә әбей-һәбейҙәр, бисәләр. — Баҡый йылмайып һүҙен бүлде лә дауам итте: — Сәғиҙә инәй килгән булған, бер тоҡсай шөкәрәһе, бер йомғаҡ майы бар. Уны нығытып төрөп теккән дә миңә тапшыра: “Балам, берүк Исхаҡтың үҙ ҡулына тапшырһындар инде”, — тигән була.\nАйбулат йәлләү ҡатыш көлдө:\n— Бахыр, — тине.\n— Шунан беҙ уға был күстәнәстәрҙең тотош ебәрелгәнен, унда тик бер Исхаҡ ҡына булмай, уның кеүектәрҙең дә, Сәғиҙә әбей кеүектәрҙең дә миллионлап булғанын һөйләп биргәс:\n— Йә, ярар, ярар, балам. Миңә ни, алйотҡа, шулай тылҡап һөйләп күрһәтмәһәң, белмәйем шул, ти. Үҙе көлә, кәрәк булһа, тағы әйтерһегеҙ, ти.\n— Тимерғәле олатай үҙе ни хәлдә? Уны һорашмай ҙа ултырам.\n— Ул беҙҙең актив. — Баҡый шатланып тауышын күтәрҙе. — Беҙ уны ярлылар комитетына ағза итеп һайланыҡ. Бик тырыша. Тик һаулығы етмәй.\n— Исхаҡтан хәбәр юҡ шикелле?\n— Юҡ шул. Көньяҡ фронтта ине. Ул да фронттан ҡайтып кәләш алып ҡына өлгөрҙө лә добровольно китте. Кулактар игенде йәшерә, малай. Ҡаҙанҡап һарайынан баҙын табып, илле бот иген алдыҡ. Үҙенә ун бот ҡалдырҙыҡ. Союз молодежи бер ҙә ҡуя торған түгел. Беҙҙең ауылдан ун ике малай, өс ҡыҙ — бик боевойҙар. Гел шулар менән эш иттек. Яйыҡ яғынан тоҙ тейәп ҡайтып сауҙа итеүселәр бар. Беләһең инде, беҙҙә тоҙ яғы ауыр мәсьәлә. Малайҙарға әйтеп кенә ҡуябыҙ. Бына һин фәлән ваҡытта, фәлән юлды күҙеңдән яҙҙырма, тибеҙ. Мылтыҡ бирәһең инде, әлбиттә. Тора шунда. Өс көнмө, дүрт көнмө, төндәме — барыбер. Тотоп алып килә. Ә халыҡҡа — тоҙ. Асатай ҡайтҡаны бирле миңә ҙур иптәш булды әле. Уны ауыл Советына председатель итеп ҡуйғанда бик яҡшы булыр ине.\n— Әле кем һуң, насармы ни?\n— Арғы ос Һиҙейәттең улы Мөхәммәткирәй. Насар тип, әллә ни насарлығы юҡ юҡлығын. Йыуаш. Уны шундай продналог-фәлән эшенә ҡуҙғатыуы һәлмәгерәк. Бына, мәҫәлән, берәүҙең йәшергән игене бар икәнен һиҙеп тораһың. Барайыҡ, эҙләйек тип әҙерләнһәң: “Кеше нәмәһе, кеше илатып, үҙ ауылың”, — тип ебей ҙә китә. Мәсьәләнең мөһимлеген төшөнмәй. Башҡаға булдыра, эшләй. Ә йәштәр бөтөнләй башҡа. “Фронтҡа икмәк кәрәк, ҡалала эшселәр асығалар. Бында артыҡ иген бушҡа сереп ята”, — тип бер генә һөйләп төшөндөрәһең, өтөп ала ла китәләр. Шулай хәлдәр.\nУлар, һүҙҙән туҡтап, эҫе сәйҙәрен һемерҙеләр. Бер аҙҙан Баҡый Айбулатҡа ҡарап:\n— Беҙ — беҙ инде. Артта, тыныс шарттарҙа, эшләйбеҙ. Анау-бынау яҡҡа үтеп-һүтеп аҡ казак рустары отрядтары бер талай теңкәгә тейә торғайнылар, уларҙы баҫтылар. Ә бына фронтта хәлдәр нисек бара әле?\n— Фронтта совсем башҡаса инде ул. — Айбулат уйланып йылмайҙы ла, үҙ башынан үткәндәрен ҡыҫҡаса ғына һөйләне. — Унда залпым күтәреләһең дә, ҡулдағы ҡоралды дошманға тоҫҡап, асыҡтан-асыҡ һөйләшәһең. Тәүге йылдарҙа империалистик һуғыштың ҡурҡыныс, ауыр дәһшәтен елкәлә һөйрәп үткәрергә тура килде. Уның бөтә ауырлығын күтәргән һалдаттар, арыған ил өҫтөндәге ҡушбаш сәмреғоштоң үткер тырнағынан ҡотолдоҡ, тип шатланды. Ләкин был шатлыҡта оҙаҡ иҫерергә тура килмәне. Ете башлы ялмауыҙ капиталистар, Рәсәйҙең бөтә ҡара көстәрен туплап алып, әллә инде етмеш башлы ялмауыҙға әйләнеп, социалистик революцияның утын, ялҡынын ҡан менән баҫтырырға керештеләр. Төрлө яҡтан ҡара болот һымаҡ баҫып килгән был хәшәрәт көстәр менән көрәшкә бөтә илдең эшсе, ярлылары саҡырылды. Ошо сигналға яуап итеп, фронттағы һалдаттар мылтыҡтарын үҙҙәренең ысын дошмандары булған капиталистарға ҡаршы әйләндереп тоҫҡанылар.\nМине, Саратов лазаретында ярам төҙәлеү менән, кире Ярославль йәйәүле полкына оҙаттылар. Шунан, барыбыҙҙы ла алдынғы линияға алып барып ауҙарҙылар. Немец бомбаһы тағы яуа башланы. Мин тағы ла ҡулдан яраландым. Улай ҙа ярам еңел булды. — Ул, беләген асып, тәрән йөй күрһәтте. — Тағы ла санитар поезы менән Эстрханға оҙатҡайнылар. Мәскәү вокзалында уҡ унан ысҡынып ҡалдым, ҡайҙа, ни етте поездарға эләгеп, Петроградҡа ҡарай һыпырҙым. Бына шул көндән бирле шунда йөрөп, ҡыҙыл армеец булып алып, нисәмә фронтты үткәреп, әле бына аҙ ғына тынысланыу менән өйгә ҡайтып, бындағы эштәрҙә ярҙам итергә ҡуштылар. Уком ҡарамағына ебәрелгәйнем, унда: “Бик яҡшы, үҙ олосоңда кеше етешмәй, партиялылар бик кәрәк”, — тип, ревком председателе итеп ебәрҙеләр.\n— Бик шәп булған, бик шәп. Беләһең бит, эсер-фәлән кеүек этем һаяҡтарҙан баш ҡатты. Күп нәмәне аңлап бөтөп булмай. Юғарынан күрһәтмә килгәнсе, эште бында ашығыс хәл итергә кәрәк. Э улар үҙҙәренекен эшләп ташлайҙар. Шунан буталыш китә. Ысынлап та, ныҡлы большевиктар яңы ғына күбәйә башланыҡ. Бына йыйылышҡа барғас күрерһең әле.\nУл арала, артынан ҡыуғын төшкән һымаҡ ахылдап, Асатай килеп инде. Ҡарлы бүркен урындыҡҡа ырғытты ла:\n— Һау ҡайттыңмы, Айбулат ағай? — тип, уға ташланды.\nУлар ҡосаҡлашып күрештеләр. Айбулат, Асатайҙы ҡосағынан сығарып, ике ҡулы менән уны артҡараҡ этеп, баштан-аяҡ ҡараны:\n— Бына һиңә Асатай! Һин хәҙер бөтөнләй Арыҫланғәле булып киткәнһең бит. — Ул шатланып ҡысҡырып көлдө. — Молодец!\n— Ә ниңә?! — Асатай кинәнеп көлдө. — Иптәш комиссар, имею честь представиться, младший командир Красной Армии Чапаевской дивизии Арыҫлан Байкарин. — Ул шаяртып, ләкин ҙур эрелек менән яурындарын артҡа ташлап, үксәләрен бер-береһенә шалт һуғып, һүҙҙәрен яҙып әйтеп, Айбулатҡа честь бирҙе. Айбулат тағы ла күңеллерәк итеп ҡалын тауыш менән:\n— Вольно! — тип яңғыратты. Барыһы ла хахылдап көлөштөләр.\n— Бәләкәй төҙәтмә: ялан баш көйө честь бирҙең.\n— Уныһы бик ныҡ шатланғанға күрә ул, ғәфү ит!\n— Икенсе төҙәтмә: мин хәҙер иптәш комиссар түгел, ревком председателе булам.\n— Ә, уныһына һин үҙең ғәйепле, күрешкәндә әйтеп күрешмәнең, иптәш ревком!\nУлар тағы ла көлөштөләр.\nТимербулат уларҙың былай күңелле итеп осрашыуҙарына бигерәк ҡыҙыҡты. Тештәрен ялтыратып, танауын йыйырып көлөп, улар араһында уралды. Уйынан: “Иртәгә үк союзға яҙылам”, — тип ҡарар итеп ҡуйҙы.\nАсатайға ла сәй яһанылар. Улар, хәҙер өсәүләшеп геүләшеп һөйләшеп, бер-береһенә хәбәрҙәрҙе тиҙерәк һөйләп бөтөрөргә тырышҡан кеүек ашыҡтылар.\nАйбулат әле Асатайҙы, әле Баҡыйҙы тыңланы, әле үҙе һөйләне. Уларҙың бөтәһенең дә күҙ алдына тыуған илдең бөтә ваҡиғалары эркелеп кәүҙәләнде.\nЯлҡынлы граждандар һуғышы. Бына ошо ваҡиғаларға әллә ҡайҙан, алыҫ Питерҙан, Ленин тауышы килеп тора. Уның етәкселегендә большевиктар партияһы эшселәрҙе, ярлы крәҫтиәндәрҙе үҙ ҡанаты аҫтына алып, көрәшкә алып бара. “Беҙ еңәсәкбеҙ! Бөтә власть Советтарға! Фабрика-заводтар — эшселәргә, ер — крәҫтиәндәргә!” — ти. Ана Петроград. Революцион пролетариатты үҫтергән бишек. Уларға ярҙам итергә, уларҙың ярҙамына таянырға.\nГраждандар һуғышы бөтөп етмәгән. Бөйөк үҙгәрештең бөтә тауышы, бөтә шәүләһе, бөтә гөрөлдәүе Айбулаттың тыуған ауылында ла сағыла, тауышы яңғырай. Уның бәләкәс кенә ауылында ла бөйөк көрәштең көслө тауышы көндән-көн күтәрелә бара. Хәҙер ауылдың ергә тиңәлерҙәй булып ялпашҡан өйҙәрендә йәшәүсе ярлылар күтәрелеп, күкрәк киреп ҡалҡҡан. Бейек өйҙәгеләр, уның был күкрәк тауышынан ҡурҡҡан һымаҡ, ҡапыл сүккәндәр ҙә, асыуҙарын эскә йыйып, уңайлы минутты көтәләр. Уртасалар башта ике яҡҡа ҡаранып, сайҡалһалар ҙа, хәҙер ярлыларға ҡушылып, уның ҡеүәтен арттырғандар.\nОшо мең туғыҙ йөҙ ун туғыҙынсы йылдың башында Чапаев, үҙенең сигенеүҙе белмәгән батырҙары менән, баҫҡан ерендә ут осҡондары уйнатҡан аттарына атланып, Айбулаттың тыуған яландарында булып, башҡорт егеттәрен дә эйәртеп, ҡылыс уйнатып үткән. Бына Айбулат алдында уның көтөүсе дуҫы Асатай, шуларҙың йәнле шаһиты, үҙҙәренең походтары тураһында һөйләп, күҙҙәре эрелек менән янып ултыра.\n— Ҡыпсаҡтан Мотый ағай беҙ аптырашта торған саҡта ҡайтып инде лә, барыбыҙҙы ла йыйып, Уральскиға алып китте. Ул Чапайҙа беҙҙең командир булып хеҙмәт итте. Беҙ уның менән бөтә олостан йөҙ иллеләп доброволец киттек. Ғиззәт, Ғүмәр, Хөсәйен, Шәйдулла, Ғатау, Ғәлиуллин, Нурғәлиев, мин. Ҡыпсаҡтан шул Мотыйҙың үҙе менән бер туған ике энеһе, Шакир, Идрис, Таллынан һинең ҡустың Заһит...\n— Мин уны ишеткәйнем.\n— Бик күп инде. Һанап ҡына бөтөрөрлөк түгел. Мин әле лә ҡайтмай инем, врачтар ҡуйманылар. Тағы ауырырһың, тип ҡайтарҙылар. — Аҙаҡ Асатай уларға үҙенең Ныязғол менән булған бәрелешен дә һөйләне.\n— Әйттем мин уға, алыш кәрәкме, атыш кәрәкме, тинем. Етте инде һиңә лә, шешкә тулдың, тинем.\n— Дөрөҫ әйткәнһең. Күптән кәрәк ине. Ни эшләп әле булһа уны иркен йәшәтәһегеҙ?\n— Бәй, “ил аулаҡ булһа, дуңғыҙ түбәгә сыға”. Бында уның яғаһынан алырҙай кеше булмағас, иркенләй.\n— Ул эште бик оҫта йөрөттө шул, — тине Баҡый, — башта малының бер аҙын ярлыларға үҙе өләшкән булды. Шунан ерен конфисковать иткән саҡта ярлылар комитетына ла, укомдан килгән уполномоченныйға ла бер һүҙ әйтмәне. Әле йылмайып, ҡунаҡҡа керергә димләп, улар бармағас: “Йә, йә, барыһы ла алдығыҙҙа булһын. Һис бер һүҙем юҡ. Закон ҡуша икән, мин баш эйәм”, — ти. Үҙе шунда ла ап-аҡ булды. Шулай шыма ғына тороп ҡалды ла ҡайҙалыр китеп барҙы. Бына тора ла тора.\nАсатай тағы ҡыҙҙы:\n— Шул, шул. Сығып йөрөп килде лә үҙебеҙҙең аранан аҡ гвардеецтар йыйнай башланы. “Үҙебеҙҙең башҡорт” тигән булып, үҙе алып барып, уларҙы мылтыҡ ауыҙына ҡуйҙы.\nАйбулат ҡомһарҙы. Тынын ярһыу алып һораны:\n— Кемдәр, кемдәр китте?\n— Камалов Хөснөй, Сирай Вәлитов, Ҡаҙанҡап кейәүе Йәрми, Әбделмән.\n— Әллә Әбделмән дә? Уға ни ҡалған унда, ауыҙын асһа, үпкәһе күренеп тора?\n— Шул, шул. Тамаҡҡа алданды, һантый! Таллынан Шәүәли, тағы Моратшанан кемдер. Барыһы бер ун-ун бишләп, ахыры. Айбулат уртын эскә тартты. Борсолоп, тәмәке урай башланы.\n— Ул ҡоҙғонға етте инде... — тине Айбулат. Асатай тағы һүҙ ҡушты:\n— Айбулат ағай, мине партияға алығыҙ.\n— Ғариза яҙ. Рекомендация бирермен.\n— Берәүһенә мин дә бирергә булғайным, — тине Баҡый. Уларҙың һүҙен йүгереп килеп ингән Мәғфүрә бүлде. Ул Айбулатты улы кеүек ҡосаҡлап күреште лә илап ебәрҙе.\n— Эй айналайым, ҡайһылай олоғайып, ҡарт һалдат булып киткән! Йә, һау ҡайттыңмы? — Ул илай-көлә Гөлйөҙөм янына ултырҙы.\nАйбулаттың да, Мәғфүрәне күргәс, күңеле йомшап китте. Күҙенә йәш эркелгәндәй булды, ул уға ирек бирмәне.\n— Эй запас, запас, һин дә ҡартайып киткәнһең. Тешең дә төшкән, — тип уйын һүҙҙәр әйтеп, уның илауын туҡтатырға тырышты.\n— Ҡартаймаған ҡайҙа инде ул, илленең өҫтөнә сыҡҡас!\n— Ҡотлояр ағай ҡайҙа йөрөй, беҙҙең большак?\n— Ул хәҙер әллә ниндәй түрә бит! — Мәғфүрә ҡартының түрәлегенән шатлыҡлы көлөп шаярҙы. — Әллә ҡайһы утар байының күмгән игенен тапҡандар тиме, шуны оҙатабыҙ тип киткәйне. Кисәнән бирле ҡайтҡаны юҡ.\n— Расторгуевтың баҙынан биш йөҙ бот иген сыҡҡан. Ҡотлояр ағайҙы, элекке комбед председателе, хәҙер совет члены булғанға, шуны оҙатышырға ебәрҙек.\n— Оһа, ул да комбед булған икән. Ул керешһә, ҡуймаҫ. Асатай, көлөп, уның тураһындағы әңгәмәне хәтерләне.\n— О, ул ҡырып эшләй. Былтыр Ҡаҙанҡаптың игене сыҡҡас, Ҡаҙанҡап уға: “Зинһар, ҡустым, кәнфит, игенде теләһә ни эшләтегеҙ, берүк үҙемә тейә күрмәгеҙ”, — тип инәлә икән дә, Ҡотлояр ағай уға: “Мин Ҡаҙанҡап, һиңә кәнфит түгелмен, ярлыларға кәнфитмен. Ә һиңә, белә белһәң, әсе торма булырмын, кит әле, арыраҡ тор, игенде тейәргә оронсоҡлайһың!” — тип бойҙайлы тоҡтарҙы үҙе арбаға алып-алып ырғыта, ти.\nБары ла көлөштөләр. Айбулат күҙенән йәш сыҡҡансы рәхәтләнеп көлдө.\n— Әйттем бит, ул бер нәмәне башлаһа, осона сыҡмай туҡтамай торған. Хәҙер кәрт уйнарға ла ваҡыты юҡтыр инде?\nМәғфүрә ире өсөн булған бер ғорурлыҡ менән етди өҫтәне:\n— Юҡ, ҡайҙа ул! Хөрриәт сыҡҡаны бирле ауыҙына бер тамсы араҡы алғаны, бер ултырып кәрт уйнағаны юҡ. Эштән бушамай. “Хәҙер шаяра торған заман түгел”, — тип, йәштәрҙе өтөп алып бара.\nУлар, шулай геүләшеп, төрлө хәбәрҙең осона сығырға өлгөрмәнеләр, тағы ла ишек шартлап асылды. Унан күтәрелгән тумалаҡ быуҙар араһынан, өҫтөнән ҡойолған ваҡ ҡар бөртөктәрен сәсрәтеп ҡағынып, бер ҡыҙ килеп инде. Шунан ул йәһәт, сымры баҫып, түргә табан атланы ла ике ҡулын да һуҙып:\n— Айбулат ағайым, һау ҡайттыңмы? — тип күреште. Айбулат, уны ни тип ҡаршы алырға ла белмәйенсә икеләнеңкерәп, ҡыҙға аптырау ҡатыш һоҡланыу күҙҙәрен ташланы ла:\n— Бик һәйбәт әле, туған. Тик мин һине кем тип тә әйтә алмайым бит әле, — тип, танымағанлығын өҫтөнә алды.\nОшо әңгәмәне генә көтөп ултырған һымаҡ, тынып ҡалған кешеләр бер юлы шаулашып көлөп ебәрҙеләр:\n— Бына кәрәк булһа, әйтмәгеҙ, әйтмәгеҙ, таныһын Айбулат!\n— Шулай була шул ул, йәштәр үҫә, ҡарттар сүгә!\n— У хәҙер йәштәр көнләп түгел, сәғәтләп үҫәләр. Йә, йә, таны!\nУлар шулай геүләшкәнсә, ҡыҙ алһыу биттәрен соҡорайтып, ҡап-ҡара нәҙек ҡаштарын күтәреп, әҙ генә оялсаныраҡ йылмайыу менән бөтәһенә лә ҡарап алды ла, Мәғфүрәгә туҡтап:\n— Әсәй, ҡара әле, Айбулат ағайым мине танымайсы! — тип, сыңғырлаҡ саф тауыш менән ҡыйыу көлөп ебәрҙе. Шунан ғына Айбулат:\n— Әй әттәһе, туғанҡайым Диләкәй, һин дә баһа! — тип көлөп яңынан ҡул бирҙе. Шунан, бәләкәй сағындағы кеүек итеп: — Ялбыр баш! — тип өҫтәне.\n— Мин ағай, мин.\nУл ҡары иреп еүешләнгән аҡ йөн шәлен башынан сисеп, урындыҡ ситенә ултырҙы. Оҙон ҡара ҡалын сәсенең ике йыуан толомо һике өҫтөнә бөгөлөп әйләнеп ятты.\nӘ Баҡый һәр ваҡыттағы үҙенең мөһабәт ғорур тауышы менән асыҡланы:\n— Айбулат, һин уны Диләкәй генә тимә әле. Ул хәҙер беҙҙең олоста башҡорт ҡыҙҙарынан иң беренсе уҡытыусы, беренсе совет мәктәбе уҡытыусыһы Диләфрүз Аралбаева иптәш булыр. Үҙе союз молодежи ағзаһы, активистка.\nБашҡалар ҙа уны йөпләп:\n— Эйе, эйе, — тиештеләр.\nБыл һүҙҙәрҙән Айбулат бик тәрән тулҡынланды. Диләкәйгә тағы ла нығыраҡ һоҡланыу менән текләне. Тамағын төйөлдөрөп, күҙенә эркелгән шатлыҡлы күҙ йәштәрен һөртмәй йоторға тырышһа ла, уның тауышы ҡалтырап, эске тәрән тойғоһон белгертте. Ул күҙҙәрен тәҙрә аша ҡайҙалыр алыҫҡа ташланы.\nАйбулатты шатлыҡлы, тәрән хистәр солғап алды.


“Яҡшыраҡ йәшәй башлаһаҡ, байрам итербеҙ”\n24 Декабрь 2019, 13:15\nБашҡортостан Республикаһы башлығы хакимиәтендә һәм Башҡортостан республикаһы хөкүмәтендә корпоративтар булмай. Бүтән чиновниктарға ла яңы йыл корпоративтарын үткәргәндә урталыҡты һаҡларға кәңәш ителде. Был хаҡта республика етәксеһе 23 декабрҙә Башҡортостан Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмәлә белдерҙе.\n«Яҡшыраҡ йәшәй башлаһаҡ, байрам итербеҙ, — тине Радий Хәбиров чиновниктарға. — Мин тыймайым, ләкин һәр ваҡыт урталыҡты һаҡларға кәрәк. Муниципалитет башлыҡтары, быға етди иғтибар итеүегеҙҙе һорайым. Башҡа саралар кәрәкмәй. Коллективты ҡотларға теләһәгеҙ – ҡотлағыҙ, бәлки, ашханала ултырып алырһығыҙ: бер бокал шампан шарабы, бер рюмка араҡы – былары мөмкин. Ләкин фейерверктар һәм башҡалар – кәрәкмәй. Ҡәтғи һорайым. Республикабыҙҙағы идара итеү, административ аппарат – бер ниндәй корпоративһыҙ. Ҡотлауға ҡаршы түгелмен. Аҙаҡтан барыһы ла билдәле булғас, бер кем дә төҫө ҡасып ултырмаһын. Миңә кемдең үҙен нисек тотоуы тураһында мәғлүмәт еткерһәләр, мин улар менән эшләрмен. Коллективығыҙға рәхмәт әйтегеҙ – йыл бик бай булды, байтаҡ эштәр башҡарылды. Ҡайҙалыр артҡа сигендек, ҡайҙалыр килеп сыҡманы, ләкин беҙ барлыҡ йүнәлештәр буйынса ышаныслы рәүештә алға барҙыҡ. Йомғаҡ яһарға кәрәк, әлбиттә, ләкин ябай ғына итеп. Быны үҙем тикшерермен».


Башҡортостанға танышыу сәфәре менән килгән Германия Федер атив Республикаһының Екатеринбургтағы Генераль консулы Тило Клиннер Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Рафаэль Байдәүләтов, тышҡы иҡтисади бәйләнештәр һәм сауҙа ми нистры Борис Колбин, РФ Сит ил эштәре министрлығының Өфө ҡал аһындағы вәкиле Зиннур Мәрҙәнов, БР Хөкүмәте Премьер-министр\nурынбаҫары, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илеше в һәм Өфө хакимиәте башлығы урынбаҫары Павел Качкаев менән о срашты. Яҡтар хеҙмәттәшлек мәсьәләләрен ҡараны.\nТило Клиннер әфәнде "Башинформ" мәғлүмәт агентлығында уҙған\nматбуғат конференцияһында журналистар менән дә осрашты.\n- ГФР-ҙың Екатеринбургтағы Генераль консуллығы ағымдағы йы лдың июнь айында ғына асылды, - тип һүҙен башланы Клиннер әф әнде. - Башҡортостан Республикаһы һәм Свердловск өлкәһенән т ыш хеҙмәтләндереү зонаһына Ҡурған, Төмән, Пермь, Силәбе өлкә ләре, Ханты-Манси һәм Ямал-Ненец автономия округы ла инә. Т ило Клиннер Төмән һәм Ҡурған яҡтарында булған да инде.\nКлиннер әфәнде 12 йыл элек Башҡортостан ерендә булған, беҙ ҙең республикала Генераль консул сифатында беренсе тапҡыр, 1 989 йылдан дипломатия хеҙмәтендә.\nӨс көн сәфәр барышында баш ҡаланың тарихи урындарында, пре дприятиеларында булып, бер нисә эшлекле осрашыуҙарҙа ҡатнашы п "ошо йылдар эсендә Өфө танымаҫлыҡ булып үҙгәргән. Күрәм, т орлаҡ төҙөлөшө лә йылдам үҫешә", - тип билдәләне Генераль ко нсул. - Беҙ Башҡортостан менән химия, ағас эшкәртеү, ауыл хужалығы , туризм, мәҙәниәт, фән һәм мәғариф өлкәһендә берлектәге про ектта артабан хеҙмәттәшлек үҫтереү яҡлы, - тине Клиннер әфән де.


Мәғариф » Страница 36 » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәғариф » Страница 36\nНовости / Мәғариф // 4-09-2010, 12:57\nМәктәптәрҙә уҡыуҙар башланды. Яңы уҡыу йылында баш ҡала уҡыусыларын нимәләр көтә? Белем усаҡтары уҡыусыларҙы ниндәй әҙерлек менән ҡаршылай? Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитов журналистар менән осрашыуҙа ошо хаҡта һөйләне....\nНовости / Мәғариф // 4-09-2010, 12:56\nМәктәп йылдарының яҡты байрамы\nНовости / Мәғариф // 4-09-2010, 12:47\n1 сентябрь – Белем байрамы. Һәр мәктәптә үҙенсә матур үтә ул. Бер-береһен ҡабатламай ҙа, һәр береһе яңы тәьҫораттар, кисерештәр уята. Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт гимназияһында ла быйылғы 1 сентябрь байрамы бик матур үтте. Көндөң һыуытып тороуы ла байрамдың йәмен ебәрә алманы.


Уҡытыусылар һөнәри байрамын билдәләне | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nУҡытыусылар һөнәри байрамын билдәләне\n5 октбярҙә иң изге һөнәр эйәләре – уҡытыусылар һөнәри байрамын билдәләне. Ошо уңайҙан Өфөлә хеҙмәтендә юғары ҡаҙаныштарға өлгәшкән һәм иң яҡшы уҡытыусы конкурсында еңеүселәрҙе бүләкләү тантанаһы үтте. Юғары наградаларҙы республика Башлығы Радий Хәбиров тапшырҙы. Һәр кемдең уңышы, үҫешендә уҡытыусының өлөшө ҙур тине төбәк етәксеһе мөғәллимдәрҙе һөнәри байрамы менән тәбрикләп. Награда алыусылар исемлегендә тап юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән балаларҙың уҡытыусылары. “Һеҙ беҙҙең мәғариф өлкәһенең алтын фондын тәшкил итәһегеҙ” тине Радий Хәбиров залдағы педагогтарға мөрәжәғәт итеп. Республика үҙ сиратында уҡытыусыларҙы һәр саҡ яҡларға әҙер.


Өфө «Толпар»ы хоккейсыһын Рәсәйҙең йәштәр йыйылмаһына саҡырғандар // Спорт | новости башинформ.рф\nӨфө «Толпар»ы хоккейсыһын Рәсәйҙең йәштәр йыйылмаһына саҡырғандар\n10:30, 6 октября 2017 Спорт\nФото: "Салауат Юлаев" хоккей клубы\nӨфө «Толпар»ы хоккейсыһын Рәсәйҙең йәштәр йыйылмаһына саҡырғандар Фото: "Салауат Юлаев" хоккей клубы\nӨФӨ, 2017 йыл, 6 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.\nМәскәү эргәһендәге Новогорскиҙа 18 йәшкә тиклемге йәш хоккейсылар йәштәр йыйылмаһының баш тренеры Александр Зыбин етәкселегендә уҡыу-күнәкмә йыйынын башланы. Ҡатнашыусылар араһында Өфөнөң «Толпар» йәштәр клубы уйынсыһы, һөжүм итеүсе Алексей Пустозеров бар. Тренерҙар штабы бөтә илдән йәмғеһе 28 уйынсыны: өс ҡапҡасыны, 10 һаҡсыны һәм 15 һөжүм итеүсене саҡырған.\n«Толпар»ҙың матбуғат хеҙмәтендә аңлатыуҙарында, Пустозеровтың карьераһында был милли йыйылмаға тәүге саҡырыу. Алексей башҡа йәш хоккейсылар менән бергә 11 октябргә тиклем «Новогорск» базаһында күнекмәләр уҙғара. Унан һуң йыйылма Чехияға юлланасаҡ, унда ул өс дуҫтарса уйын уҙғарасаҡ. Ваҡыты билдәле: 13, 14 һәм 15 октябрь.


Һиҫкәнеп киттем, тертләп ҡуйҙым. Ағай була, һулҡылдаған йөрәгенә дауа таба алдыммы? Өфөгә килгәс, ваҡыт табып, ниңә фатирына барып сыҡманым, йышыраҡ хәлен белешмәнем, уның күбәләктәй йәнен һөйөндөрмәнем? Миңнур үҙе «Ағай!» тип өҙөлөп тора ине бит. Әүәл минең менән аралашыуҙан, хатлашыуҙан йыуаныс, оло һөйөнөс кисерә ине бит! Килеремде көткәндер. Көткәндер... Көҙөн «Башҡортостан» гәзите редакцияһында осрашҡайныҡ — һөйләшеп туйманыҡ. Үҙе ярҙамға мохтаж булһа ла, күңел йылыһын тойҙортоп, кәңәштәрен, теләктәрен әйтте, минең өсөн борсолдо. Рухи донъяң, күңелең киң ине һинең.\nЯҡын арала барып хәлен белешәйем, сәскәләр бүләк итәйем, ҡыуандырайым, тип уйланым. Әммә иртәгәһенә... дауаханала үлеп ҡалыуы тураһында ишетеп тетрәндем. Ауырып ятҡанда, өҙөлөргә торған япраҡ һымаҡ йөрәккенәң ҡалтырағанда, йән дуҫтарыңды уйлағанһыңдыр, минең менән дә хушлашҡанһыңдыр, шул саҡ йән-рух ҡеүәң тәьҫир итеп, мине хаттарыңды уҡырға әйҙәгәндер, һине иҫкә төшөрткәндер... Үҙең яҙғанса, йәйге тын төндәге сихри моңдай, ғүмерең ҡыҫҡа булды, әммә беҙҙең күңелдәрҙә йәшәрһең, йәйғор балҡышы булып балҡырһың...\nМиңнур Әхмәтова 1955 йылда Стәрлебаш районының Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуа. Кескәй генә сағында фалиж һуғыуҙан аяҡ-ҡулы зәғифләнә. Ҡарт өләсәһе (өләсәһенең әсәһе), рухы һынмаһын тип, бүләсәренең аң-зиһенен үҫтерә, халыҡ ижады, йыр-моң менән күңелен һуғара. Шуға ла бүләсәре телгә оҫта, тормошҡа ыңғай ҡарашлы булып үҫә. Миңнурҙың иртәгәһе көндәргә өмөт менән ҡарауы, яҙмыш алдында баш эймәүе, йәшәү йәмен, донъяның яҡшы яғын күреүе яҙмаларында, хаттарында сағылды.\n1978 йылда Миңнур Башҡорт дәүләт университетына уҡырға килде. Уға ятаҡтан университетҡа барыу, дүртенсе ҡатҡа күтәрелеү, баҫҡыстарҙан менеү-төшөү еңелдән булманы. Шуға ҡарамаҫтан, тынғы белмәй йөрөп ятты. Абынып, тайып,йығылып та китер ине. Беҙ, һабаҡташтары, ағайҙары, уға һәр саҡ ярҙам иттек. Уны күберәк иң яҡын дуҫым Салауат Рәсүлев етәкләп йөрөттө. Зәғиф тип, Миңнурға уҡыуҙа ташлама яһағандарын хәтерләмәйем. Ҡайһы бер урыҫ теле уҡытыусылары хатта самаһыҙ ҡәтғилек, аяуһыҙлыҡ та күрһәтте. Ауыр саҡтарҙа, күҙҙәренә йәштәр төйөлгән мәлдәрҙә, ул беҙ йәшәгән 84-се бүлмәгә инер ине. Беҙ күңелен күтәрәбеҙ, йөҙөн ҡояштай балҡытабыҙ. Миңнур ҡыуанып, көлөп сығып китә. Уның рухы һүнмәне, яҡтырғандан яҡтырҙы, нәҫерҙәре, шиғырҙары гәзит-журналдарҙа баҫылды.\nУниверситетты тамамлағас, Миңнур тыуған яғына эшкә ҡайтты. Ҡиәфәт-килбәтен күреп, бахырға ҡараған һымаҡ ҡарайҙар, эшкә ҡабул итергә ихласлыҡ күрһәтеп тормайҙар. Ныҡышмалылығы арҡаһында Миңнур теләгенә өлгәшә: тыуған ауылында балалар уҡыта, район гәзитендә эшләй. Ауыл тормошон яҡтыртҡан хәбәрҙәре, яҡшы кешеләр тураһында һүрәтләмәләре, йәшәйешебеҙ хаҡында әҙәби парсалары, нәҫерҙәре, Әнүәр Бикчәнтәев, Муса Ғәли, Ғилемдар Рамазанов, Хәким Ғиләжев, Нәжиб Асанбаев, Ноғман Мусин кеүек әҙиптәрҙең тормош юлын һәм ижадын байҡаған мәҡәләләре баҫыла. Шиғырҙары иһә «Йәш көстәр» альманахының өс китабында, «Башҡортостан», «Йәшлек», «Йәншишмә» гәзиттәрендә, «Башҡортостан ҡыҙы» журналында донъя күрә.\n1988 – 1996 йылдарҙа Миңнур Әхмәтова Өфөлә йәшәне. Байтаҡ ваҡыты донъя мәшәҡәттәре менән мәшғүл булып, үҙе кеүек яҙмыш тарафынан ҡыйырһытылған, урамға ла сыға алмаған ауырыу ирен ҡарап уҙҙы. Ауыр тормош йөгөн тартыуға ҡарамаҫтан, үҫмерҙәргә, йәштәргә бағышлап фәһемле мәҡәләләр яҙҙы, уҡыусыларҙың «Йәншишмә» гәзитенә килгән хәбәрнамәләренә, әкиәттәренә, шиғырҙарына күҙәтеүҙәр яһаны, йәш ҡәләмдәштәренә кәңәштәр бирҙе, изге теләктәрен әйтте:\n– Кеше шиғриәткә тартыла икән, тимәк, күңелендә хистәр таша, яҡты ниәттәр бөрөләнә, өмөттәр уяна. Тимәк, матурлыҡҡа, юғарылыҡҡа ынтылыш бар! Ә ундайҙар ай яҡтыһын, ҡояш йылыһын нығыраҡ тоя, йәйғор балҡышын сағыуыраҡ күрә...\nМиңнурҙың шиғриәте тормош моңо, йәшәү ғәме менән һуғарылғайны:\nТирә-яҡта дөрләй яҡты ялҡын,\nКөҙ һарыһы тимә һин уны:\nЯна-көйә, илай-көлә һөйәм\nҺине... һәм дә ошо донъяны! –\nЙәшәү ғәме шулдыр, моғайын.\nМиңнур өсөн тормош, йәшәү ысын мәғәнәһендә көрәш булды. «Буран» исемле шиғырында яҙғанса:\nТормош – көрәш. Шул көрәштә\nНиндәй булыр минең өлөш?\nИрлектер – һуңғы сиктә лә\nЙәшәй белеү ғорур килеш.\nКүңеле кителгән, йөрәге әрнегән, күҙҙәренән йәш атылған саҡтарҙа ла «аһ» орманы, ғорур ҡалды. Туғандары, дуҫтары, Нурия Амангилдина, Рима Йәмилева кеүек әхирәттәре Миңнур янына барғылап торҙо, ҡайғылары, ҡыуаныстары менән уртаҡлашты. Һабаҡташым үҙенең тормош тәжрибәһе, йөрәк һүҙе менән күптәргә рухи ярҙам күрһәтте.\n– Кешеләргә ауырлыҡтарҙы еңелерәк үткәреп ебәрергә ярҙамлашыу, йәшәү мәғәнәһен, донъя йәмен асып күрһәтеү, йәшәргә ҡеүәт биреү – тормош маҡсатым. Ергә кеше булып тыуғанбыҙ икән, Кеше булып йәшәргә ынтылырға тейешбеҙ. Әҙәми заттарҙың матур сифаттарын табып, башҡаларға күрһәтеү – ижади маҡсатым. Бөтәбеҙгә лә рух ныҡлығы теләйем, – тип яҙҙы ул.\nМиңнурҙың үҙенең рухи ныҡлығы күптәребеҙгә үрнәк булды. Ул күңелдәре төңөлгәндәргә, өмөттәре өҙөлгәндәргә һәр саҡ ихлас йөрәктән өгөт-нәсихәттәрен бирҙе. Ошо хаҡта фекерҙәре ғәйәт фәһемле.\n“...Һәр кемдең яҙмышы үҙенсә ҡатмарлы, һәр кеше хәстәрлектәрен хәл итергә үҙенсә юл эҙләй. Бәлки, шул ҡатмарлы мәсьәләләрҙе йырып сығырға кемдеңдер көсө етмәйҙер? Бәлки, яҙмыш тарафынан ҡыйырһытылған берәйһе беҙҙән ярҙам көтәлер? Йә иһә яғымлы һүҙ, ҡайғы уртаҡлашыу етмәйҙер? Беребеҙ хәлен икенсебеҙ беләме икән? Шундай саҡта ошо йыр иҫкә төшә:\nЕр еләге әсе була,\nЕргә ятып бешмәһә.\nҮҙ башына төшмәһә.\nУйлап ултырам да йырҙағы эсе хәҡиҡәт менән бәхәсләшергә тотонам: кеше хәлен аңлау өсөн ни эшләп әле башыңа бәлә төшөргә тейеш?! Эстән генә үҙеңде уның урынына ҡуйып ҡарау ҙа бик етә! Ләкин был фекеремә халыҡ әйтеме ҡаршы төшә: “Астың хәлен туҡ белмәҫ, ауырыу хәлен һау белмәҫ!” Ә ғәриптәр хәлен һау-сәләмәт кешеләр беләме икән?..\nӘүәл мәктәптәге дәреслектәр беҙҙе, коммунистик йәмғиәттә бөтә яҡлап камил булған кешеләр генә йәшәйәсәк, тип өйрәтте. Ә төрлө ҡаты ауырыуҙар, авариялар арҡаһында ғәрипләнгән кешеләр хаҡында дәреслектәр ҙә, хөкүмәт тә бығаса бер ни ҙә өндәшмәй килде.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, ер-һыуыбыҙ ағыуланыу сәбәпле, ғәрип балалар йылдан-йыл күберәк тыуа. Күп ауырыуҙарҙы медицина еңә алмай. Бындай хәлдә ни эшләргә һуң? Яуап бер: ғәриптәргә ҡарата мәрхәмәтле, ярҙамсыл, итәғәтле булырға!\nШундай хәлдәрҙе күрергә тура килә: урамдан берәй ғәрип үтеп барһа, ҡайһы бер балалар уға оҙаҡ итеп аңшайып ҡарап ҡала йәки бер-береһенә: “Ҡарағыҙ әле, ҡарағыҙ! Бынауы нисек итеп китеп бара!” – тип ҡысҡыра. Был һүҙҙәр ғәрип кешегә, әлбиттә, бик ауыр тәьҫир итә. Ҡайһы бер осраҡта бәғзеләре ҡаушауынан йығылып та китә. Йүгереп барып торғоҙаһы урынға, көлөп ҡарап тороусылар ҙа, янынан үтеп китеүселәр ҙә бар. Ғәрип кешенең күңеле былай ҙа китек, ул яҙмыш тарафынан былай ҙа ҡыйырһытылған бит. Ниңә тағы ла рәнйетергә?! Ҡасан ғәриптәр һау кешеләр араһында үҙ хәленән кәмһенмәй, оялмай, иркен йөрөй алыр икән?\nБыға тиклем “йәлләү – кешене түбәнһетеү” тигән ҡараш йәшәп килде. Минеңсә, ул – яратыу, ҡыйыулыҡ, батырлыҡ кеүек әхлаҡи сифаттарҙың мөһим өлөшө. Йәмғиәтебеҙҙә йыш осрап торған мәрхәмәтһеҙлек, битарафлыҡ, яуызлыҡ кешене йәлләй белмәүҙән бит ул. Ата-инәһен ҡарт көндәрендә ҡараусыһыҙ интектергән, үҙ балаларынан баш тартҡан, кеше талаған бәндәләр – әхлаҡи ғәриптәр. Уларҙы бала саҡтан тейешенсә тәрбиәләмәгәндәр. Иртәме-һуңмы үҙҙәре лә шундай яҙмышҡа дусар буласағын аңламайҙар. Ни сәсһәң, шуны ураһың: кешегә ҡылған изгелегең дә, яуызлығың да аҙаҡ үҙеңә ҡайта.\nРухым ныҡлығы, әхлаҡи сәләмәтлегем өсөн ата-инәмә, бергә үҫкән дуҫтарыма ғүмер буйы рәхмәтлемен. Йырҙағы ер еләге кеүек тыуған ергә һыйынып “бешеүем”, яҙмышымдың шул арҡала әсе булмауы менән бәхетлемен.\nЭй, кешеләр! Белеп торһағыҙсы бүтәндәрҙең хәлен, үҙегеҙҙеке лә шул саҡта аяулы булыр ине”.\nМиңнур дуҫым донъяға айыҡ, асыҡ ҡараш, яҡты өмөт менән яҙмышын ғәмәлдә үҙе күҙаллап, үҙгәртеп йәшәне. Үҙенең һәм башҡаларҙың тормошо миҫалында ҡәрҙәштәренә рух өрҙө.\n“Килгән хаттар араһында: “Үҙемде яңғыҙ тоям, сөнки яратҡан егетем ташланы. Үҙемә урын тапмайым. Ни эшләргә, ярҙам итегеҙ”, – тигән, йә булмаһа: “Атайым менән инәйем мине ситләтә, гел эш ҡуша. Шуға баш һуҡҡан яҡҡа, өйҙән мөмкин тиклем алыҫҡа сығып киткем килә”, – тигән моңло-зарлы яҙыуҙарҙы уҡырға тура килә. Хатта, йәмһеҙмен, мине берәү ҙә яратмай, йәшәүҙән туйҙым, тип ебәргәндәре лә осрай. Бөгөн-иртәгә ҙур тормош юлына аяҡ баҫасаҡ һау-сәләмәт егет-ҡыҙҙарҙың бындай хаттары күңелемдә ҡыҙғаныу ҙа, йәлләү ҙә уятмай, ә ғәжәпләнеү тыуҙыра. Балдан туйған тоҙ ҡаба, ти бит халыҡ мәҡәле. Шуның кеүек булмаһын тағы! Шуға үҙ хәлемде һөйләргә булдым. Был, бәлки, ҡайһы берәүҙәрҙе уйға һалыр, үҙ мөмкинлектәрен баһаларға ярҙам итер.\nБәләкәй сағымда фалиж һуғыу сәбәпле ғәрипләнеп ҡалғанмын. Һигеҙ йәшемә хәтлем тик ултырҙым ғына, иптәштәрем менән йүгерешеп уйнап йөрөүҙән мәхрүм инем. Өҫтәүенә, уң ҡулым да тотманы. “Аяҡтары булмаһа, башы бар бит әле”, – тип өләсәйем кесе йәштән үк әкиәттәр, мөнәжәттәр, йырҙар өйрәтте. Шул арҡала телгә оҫта булдым. Дүрт-биш йәштәрҙә әхирәттәремә үҙем ҡысҡырып китаптар уҡый торғайным. Өләсәй – тегеүсе, ҡыҙҙарға күлдәк тегеп бирһә, минең алда таҡмаҡ әйтеп, уларҙы бейетеп сығара. Мин дә ҡушылам. Шулай итеп, йәштәштәрем менән бер-беребеҙгә ылығып үҫтек.\nТик яҙмыш яңы һынауҙарын ҡуйып ҡына торҙо. Бер мәл телем тотлоғоп, ошо шатлыҡтан да мәхрүм була башланым. Бирешмәнем, ныҡыш булдым. Ҡысҡырып китап уҡыуҙан туҡталманым. Был күнекмәләр бушҡа китмәне: тағы һәйбәт һөйләшә башланым.\nҺигеҙ-туғыҙ йәштәрҙә үҙемдең тырышлыҡ арҡаһында тиерлек аяҡҡа баҫтым. Тәүҙә балалар арбаһы этеп, унан таяҡҡа таянып атларға өйрәндем. Ғаиләлә баш баламын: туғандарыма күҙ-ҡолаҡ булыу, өйҙө йыйыштырыу минең бурыс ине. Йәй көндәрендә өләсәйем дә, инәй ҙә эштән бушаманы. Өйҙә мин хужа булып ҡалам. Ҡустым менән икәүләп иҙән йыуабыҙ: ул бер яҡты, мин – икенсеһен. Имгәкләп йөрөп донъя таҙартҡан баланы күҙ алдығыҙға килтерегеҙ әле. Тотмаған ҡулымды ла эшкә ҡуша торғайным, шуға яйлап уныһы ла хәрәкәтләнеп китте. Инәйемдәр эштән ҡайтыуға көнөнә ике тапҡыр самауыр ҡуйырға тура килә. Газ да, плитә лә юҡ. Бәрәңге бешереп ҡуйыу ҙа минең өҫтә. Хатта кер йыуышырға ла ҡуша ине инәйем. Ҡыҙ бала бөхтә йөрөргә тейеш бит. Хеҙмәтемдең һөҙөмтәһен оҡшатмаһа, яңынан йыуырға ҡуша. Асыу килһә лә, теште ҡыҫып түҙергә, яҡшыраҡ эшләргә тырышам.\n...Хәҙер, күп йылдар үткәс, инәйемә рәхмәт уҡыйым. Ул ғәрип балаһын үҙаллы тормошҡа өйрәткән, кешегә һалыштырып ултыртмаған. Эште лә арлы-бирле генә түгел, тәфсирләп, еренә еткереп үтәргә өйрәткән. Йәлләп, ҡурсалап ҡына үҫтерһә, мин һаман да ғәрип булып, кеше күҙенә тилмереп ҡарап, бер имгәк булып ултырыр инем.\nӘле үҙ ғаиләм бар. Ауырыу иремде ҡарап йәшәйем. Туғандарыма ла ҡулдан килгән ярҙамды күрһәтәм. Юғары белемем, өйрәтер аҡылым, бирер кәңәштәрем бар. Үҙем генә уҡып ҡалманым, алты туғанымды ла ғилем туплауҙан туҡталмаҫҡа дәртләндерҙем, ярҙам күрһәттем. Уларҙың күбеһе юғары белемле.\nҠыйынлыҡтар әле лә осрап тора. Өлөшөмә тейгән бәхетем өсөн түҙергә, бөтәһен дә еңергә тырышам. Йәшәү мәғәнәһе лә, бәлки, шундалыр. Яҙмышты үҙгәртеп, яңылышты төҙәтеп йәшәүҙәлер...”


... Атайыбыҙ вафат булғандан һуң күрше ауылға күсендек. Ун бер йәштәр тирәһе ине миңә ул саҡта. Май-июнь айҙары булғандыр. Ҡустыларым, күрше-тирәләге бала-саға менән бергә, сыр-сыу килеп урамда уйнайбыҙ. Ҡапыл шунда кемдер ҡысҡырып ебәрҙе: -Әнүшкә килә! Әнүшкә! Ҡасығыҙ!!!\n- Әнүшкә килеп сығамы шул ауылға?\nБер ҡайтҡанымда апайымдан шулай һорап ҡуйҙым. Ни сәбәптән ҡапыл иҫемә төшкәндер ул? Күҙҙәрен ҙур асып миңә текләп киткән Рәфисә апайға һорауымды яңынан ҡабатланым:\n-Теге... Аннушканы һорайымсы?\n-Һы... Ул Аннушканың яҡты донъянан киткәненә хан заман бит инде! Йәше лә йөҙгә еткәндер инде... Ауыр тупрағы еңел булһын, бисараның. Бигерәк ыҙалап йәшәне шул...\nШулай тине лә, ауыр көрһөнөп ҡуйҙы апайым.\nЫсынлап шул! Вәт мин иҫәүән! Уны һуңғы тапҡыр күргәндән һуң ғына ла бер нисә тиҫтә йыл ғүмер үтеп киткән бит! Шунса йылдар буйы кеше йәшәй тиме икән?...\n... Атайыбыҙ вафат булғандан һуң күрше ауылға күсендек. Ун бер йәштәр тирәһе ине миңә ул саҡта. Май-июнь айҙары булғандыр. Ҡустыларым, күрше-тирәләге бала-саға менән бергә, сыр-сыу килеп урамда уйнайбыҙ. Ҡапыл шунда кемдер ҡысҡырып ебәрҙе:\n-Әнүшкә килә! Әнүшкә! Ҡасығыҙ!!!\nСыр-сыу килгән балалар, бәләкәсерәктәре илашып, тиҙ арала әллә ҡайҙа юҡ булды ла ҡуйҙы. Көтөлмәгән хәлдән, бер ни аңламай ҙа ҡалған мин генә, урам уртаһында аңшайып баҫып ҡалдым. Тирә – яғыма ҡарашымды йүнәлттем. Күрше урыҫ ауылы яғынан арҡаһына тоҡ аҫҡан, таяғына таянып алған сибек кенә әбекәй атлай.\nБашында аҡ яулыҡ. Йөҙөндә ихлас йылмайыу сағыла. Бына төрлө яҡтан батырыраҡ малайҙар килеп сығып:\n-Әнүшкә, Әнүшкә! Әнүшкә, Әнүшкә! – тип, уны үсекләргә тотондо.\nӘбекәйҙең шул минутта нурлы йөҙө ҡараңғыланды, йоҙроҡ күрһәтеп, миңә аңлашылмаған телдә, үҙен үсекләгән малайҙарға нимәлер яуаплаған булды. Бер ҡыҙышып алған малайҙар хәтһеҙ генә уның артынан эйәреп, үсекләшеп барҙылар...\nКисен әсәй эштән ҡайтҡас, яңылығыбыҙҙы уға һөйләнек.\nӘле генә күңелсәк булған әсәйҙең шул минутында йөҙө ҡырыҫланды. Барыбыҙға ла алмаш - тилмәш ҡарап алды ла ҡаты ғына итеп:\n-Бөгөндән алып тағы берәй генә тапҡыр үсекләшкәнегеҙҙе белеп ҡалһаммы! Кәрәгегеҙгә бирәсәкмен, ишеттегеҙме? - тине.\nШунан һуң ул беҙгә әбейҙең ҡайҙан килгәнлеген, кем икәнлеген һөйләп бирҙе.\nБеҙ йәшәгән ауылға яҡын урыҫ ауылдарының береһенән икән. Ҡасандыр уның да үҙ йорто, ғаиләһе булған. Һап-һары бөҙрә сәсле Ваня исемле улы ла булған икән. Ана шулай матур ғына йәшәп ятҡанда ғаиләгә бик ҙур ҡайғы килгән: урманға емеш-еләккә барған саҡта улдары Ваня аҙашҡан. Бик оҙаҡ эҙләгәндәр уны, тик таба алмағандар. Ошо хәлдәрҙән һуң Аннушка өсөн тормоштоң йәме ҡалмаған, өйөн дә, ирен дә бөтөнләй онотоп, урман ҡыҙырып улын эҙләр булған. Табырмын, тигәндер инде, бахырҡай. Аҡылға ла бер төрлөрәк булып ҡалған, тиҙәр... Ире үлгәндән һуң өйөндә көтөп торған кешеһе лә ҡалмаған. Хәҙер бына нисә йылдар инде ул ошолай донъя гиҙә, улын осрата ҡалһам, тип төйөнсөгөндә һәр саҡ ашамлыҡ йөрөтә, тиҙәр...\nШулай тамамланы әсәй һүҙен. Беҙ, балалар, шаңҡып ултыра бирҙек. Һәр беребеҙ ул Ваняның урынына үҙен ҡуйып ҡарағандыр, йәлләгәндер икеһен дә.\nЙылы йәйҙәр үтеп, ямғырлы көҙ ҙә килеп етте. Ял көндәре булғандыр, әсәйебеҙ өйҙә саҡ ине. Күмәкләшеп өй эштәре менән булабыҙ, бешеренәбеҙ. Бына бер саҡ ишек шаҡынылар.\n-Керегеҙ, нимәштәп туҡылдатып тораһығыҙ ул? –Әсәй ишеккә ашыҡты. Ишектән төйөнсөгән аҫып алған... теге урыҫ әбейе күренде. Әсәйем уны әйҙүкләп өй эсенә саҡырҙы. Әнүшкә әбей төйөнсөгөнән бер-ике бәрәңге, икмәк, шәкәр-сәй сығарҙы ла, ят телдә әсәйгә нимәлер әйтте. Әсәйҙең баш сайҡап әйткәненән “нет-нет” тигәнде генә аңлап ҡалдым. Ихласлап өҫтәлгә саҡырҙы әсәй. Нимәлер тураһында сөкөрҙәшә- сөкөрҙәшә оҙаҡ ҡына ултырҙылар. Һуңынан әбей үҙенең кейемдәрен йыуып элде. Был кисте ул беҙҙә йоҡларға ҡалды. Иртән уянғанда ул үҙ юлын дауам итергә ҡуҙғалған ине инде. Һуңынан әсәйебеҙ беҙгә аңлатып бирҙе. Беҙҙең ауылға килгәнендә, сиратлап, кемдә булһа ла йоҡлап сыға икән. Мин өйҙә булмағанда килеп инһә, индерегеҙ, сәй ҡуйып, сәй эсерерһегеҙ, тине ул.\nБына шулай килеп сығыр ине Аннушка ауылыбыҙға. Һирәкләп булһа ла беҙгә килер ине. Әсәй өйҙә юҡ сағы тура килһә, йәһәтләп үҙе менән килтергән бәрәңгеһен мейескә бешерергә ҡуя ла, кейемдәрен йыуып элә. Ауыл халҡы ла ниндәй мәрхәмәтле булған икән ул заманда. Үҙ ара килешеп эшләнеләр микән, өйөнә килеп ингән етем әбейгә һәр саҡ мөйөш табылған. Ә бит үҙҙәре лә ишле ғаилә, күпселек бер генә бүлмәле өйҙә йәшәй ине бит?\nЙәй айҙарында урыҫ ауылы урманына еләк-бәшмәккә барған саҡта бер нисә тапҡыр уны урманда осраттыҡ. Беҙҙе шәйләмәне микән, ҡараштарын йыраҡҡа төбәп, иламһыраған тауыш менән улын саҡыра ине... “Ва-ня-я-я, Ва-ня-я-я!” Уға күренмәҫкә тырышып, тиҙ-\nтиҙ генә был урындан китә һалдыҡ. Уның шулай өҙгөләнеп улын саҡырғаны һаман да күҙ алдында тора...\nБына шул изге әбей Аннушка күптән был донъяла юҡ икән дә! Апайым менән оҙаҡ ҡына һөйләшеп ултырҙыҡ. Ваҡыт тигәндәре аҡҡан һыу ғына икән шул. Күҙ асып йомғансы үтә лә китә, бөгөн бар кеше, иртәгә – юҡ. Ауыр тупраҡтары еңел булһын инде ул изге әбекәйҙең...\nАвтор: Сәлиә Ғатауллина, Учалы ҡалаһы.


Рөстәм Хәмитов Заманса ҡала мөхитен булдырыу буйынса ведомство-ара комиссия ултырышын үткәрҙе\n4 октябрҙә республика Хөкүмәте Йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов төбәктә Заманса ҡала мөхитен булдырыу буйынса ведомство-ара комиссия ултырышын үткәрҙе. Унда комиссия ағзалары, ведомство етәкселәре, муниципалитет вәкилдәре ҡатнашты.\n«Уңайлы ҡала мөхитен булдырыу» өҫтөнлөклө проекты сиктәрендә ихаталарҙы һәм йәмәғәт биләмәләрен төҙөкләндереүгә федераль һәм республика ҡаҙналарынан йәмғеһе 1 миллиард һумдан ашыу йүнәлтелгән. Быйыл программаны тормошҡа ашырыуға төбәктәргә федераль ҡаҙнанан – 25 миллиард һум, уларҙың 856 миллион һумы – Башҡортостанға бүленде. Республика бюджетынан өҫтәмә финанслау 175 миллион һум тәшкил итте, тип билдәләне республика етәксеһе.\n— Шул аҡсаның өстән ике өлөшө (700 миллион һумға яҡын) ҡалаларҙағы ихаталарҙы төҙөкләндереүгә иҫәпләнгән. Йыл аҙағына тиклем республиканың барлыҡ ҡалаларында 400-гә яҡын ихата биләмәһе йәлеп ителәсәк. Нефтекамала, Дүртөйлөлә һәм Яңауылда программа буйынса эштәр тулыһынса тамамланған, – тине Рөстәм Хәмитов. – 344 миллион һум 35 йәмәғәт биләмәһен төҙөкләндереүгә йүнәлтелгән. Шул уҡ ваҡытта уларҙы ҡала халҡы үҙе һайланы – ул йылға буйҙары, парк, сквер, урам һәм майҙан. Ошо эштә халыҡтың ҡатнашыуы һәм йәмәғәт контроле – был өҫтөнлөклө проектты ғәмәлгә ашырыуҙың төп ҡағиҙәләре.\nСергей Афониндың әйтеүенсә, ремонт эштәрен һуңлап башлау процедура мәсьәләләре менән бәйле булды: белдерелгән проекттарҙы экспертиза аша үткәрергә кәрәк ине.\nШул уҡ ваҡытта Башҡортостан «Уңайлы ҡала мөхитен булдырыу» өҫтөнлөклө федераль проекты башланғанға тиклем республика аҡсаһына төҙөкләндерелгән ҡала ихаталары һәм йәмәғәт биләмәләре базаһын үҫтерә алды, тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.


Ижад һөйөүселәр ун өс йәшлек Саша Ҡорамшинаға ярҙам итә ала\nҠыҙ ауыр хәлдә - ул операциянан һуң нәҙек эсәктең ҡыҫҡарыу синдромы менән яфалана.\nҺуңғы алты йылда фәҡәт дарыуҙар һәм махсус диета ярҙамында ғына йәшәй. Дауахана яҡында булһын өсөн ата-әсәһе, хатта, Өфөнән Мәскәүгә күсенгән. «Мәрхәмәт» һәм «Ғүмер бүләк ит» фондтары ҡыҙға ярҙам итеү маҡсатында Мәскәү ҡалаһында Башҡортостандың тулы хоҡуҡлы вәкиллеге бинаһында күргәҙмә ойошторған. Акция сиктәрендә рәссам Раушания Бәҙретдинованың картиналарын һатып алырға мөмкин. Йыйылған сумма ҡыҙҙы дауалауға китәсәк.\nКсения Афанасьева, «Мәрхәмәт» фондының мәрхәмәт программалары етәксеһе: «Раушания беҙҙең фондҡа килеп, ярҙам итергә теләген белдергәйне. Беҙ ризалаштыҡ. Сашаға 200 мең һумлыҡ дауалау курсы үтергә кәрәк. Ғаилә матди яҡтан ҡытлыҡ кисерә. Битараф булмаған кешеләрҙе 17 мартҡа тиклем был акцияла ҡатнашырға саҡырабыҙ».\nКартинаны рәссамдың сайтында ла һайларға мөмкин. Раушаниә Бәҙретдинова үҙенең эштәрендә изгелек һәм яуызлыҡ көрәшен, ир һәм ҡатын араһындағы мөнәсәбәтте сағылдыра. Оҫтаның шәхси күргәҙмәһе Мәскәүҙә тәүге тапҡыр үтһә лә, уның картиналары Рәсәй ҡалалары, сит ил картина галереяларында ла һаҡлана. Әйткәндәй, рәссам мәрхәмәтлек менән күптән шөғөлләнә икән.


Муйнаҡ ауыл китапханаһы тәҡдим итә презентация, доклад\nПрезентация на тему Муйнаҡ ауыл китапханаһы тәҡдим итә\nПрезентация на тему Презентация на тему Муйнаҡ ауыл китапханаһы тәҡдим итә, предмет презентации: География. Этот материал содержит 13 слайдов. Красочные слайды и илюстрации помогут Вам заинтересовать свою аудиторию. Для просмотра воспользуйтесь проигрывателем, если материал оказался полезным для Вас - поделитесь им с друзьями с помощью социальных кнопок и добавьте наш сайт презентаций ThePresentation.ru в закладки!\nМуйнаҡ ауыл китапханаһы тәҡдим итә\nТирә- яҡ мөхитте һаҡлау йылына арналған конкурсҡа «Матур ерҙәр күп булһа ла, Ейәнсура бер генә» («Заповедные места Зианчуринской земли»)\nАвторы Әбделғужина Финиза Ғайса ҡыҙы, китапханасы\n“Һыусыҡҡан”- Ейәнсура районы Түбәнге Муйнаҡ ауылынан көньяҡтараҡ, тау- таш араһынан урғылып аҡҡан шишмә шулай тип атала. Үтә лә саф, теш ҡамашырлыҡ һалҡын был һыуҙы алып ҡайтһаң, бер ваҡытта ла боҙолмай. Ҡыштың сатлама һыуыҡтарында ла туңмай был шишмә.Уның һыуы һаулыҡ, сәләмәтлек өсөн файҙалы икәнен элек- электән урындағы башҡорттар ҙа, күрше Ырымбур өлкәһе урыҫтары ла белгән. Хатта Андреевка сиркәүе руханиҙары был һыуҙы “Тере һыу” тип, үҙ урыҫтарына һатҡан, тиҙәр.\nСылтырап аға Һыусыҡҡан шишмәһе. Саф, тап- таҙа һыуында бер бер миҡдар ҙа бысраҡ юҡ,таҙартылған һыу кеүек.Был шишмә янында теләгән теләктәр тормошҡа аша. Һыусыҡҡан шишмәһе саф булғас, уға ни теләһәң- ул да һиңә шуны теләр, алыр булһаң тик изге теләктәр менән генә алырға кәрәк. Шул осраҡта һыу үҙенең шифаһын арттырыр, һеҙҙең теләктәрегеҙҙе донъяға таратыр.\nҺыусыҡҡан шишмәһе-Башҡортостандың алтын көҙгөһө.Әүлиә шишмәһенән һыу алырға тип төрлө ерҙән, хатта сит өлкәләрҙән дә киләләр.Күп ауырыуҙарҙан дауа тип эсәләр уны. Һыусыҡҡан шишмәһенең һыуын ғалимдар тикшергәндән һуң, уның составында кешегә файҙалы элементтар күп, тигән һығымтаға килә. Уникаль мөғжизәле шишмә йыл буйына тынмай аға. Тау итәгенән юл алған шишмәгә һауа торошо, яуым- төшөм йоғонто яһамай. Һыуы йылдар буйына иҫкермәй һаҡлана.\nТәнгә, йәнгә сихәт, шифа биреүсе Һыусыҡҡан шишмәһе янынан кеше өҙөлмәй.Изге шишмәгә тирә яҡ ауылдарҙан, күрше өлкәләрҙән һыу алырға киләләр. Төрлө байрамдарҙы, тыуған көндәрҙе Муйнаҡ ауылы халҡы ошо шишмә янында үткәрергә ярата. Алыҫтан килгән ҡунаҡтар, ситтән ҡайтҡан яҡташтарыбыҙ ҡайтҡан һайын ошо изге сығанаҡтан һыу эсеп, күстәнәскә һауыт- һауыт һыу алып,”тағы ла килергә булһын”,тип тәңкәләр һалып китәләр.\n«Һыусыҡҡан»- халыҡтың яратҡан ял итеү урыны. Ауыл хакимиәте тарафынан шишмәгә ҙур иғтибар бүленә.Тирә- яғын һәр ваҡыт тәртиптә тотоу өсөн өмәләр ойоштороп, сүп- сарҙан таҙартып торабыҙ.Муйнаҡ урта мәктәбе уҡыусылары шишмә тирәләй ағастар ултыртып сыҡты. Башҡортостан хөкүмәте ярҙамы менән шишмә заманса итеп кәртәләп алынды, ярҙарына бетон плитәләр түшәлеп, декоратив баҫҡыстар эшләнде. Эргәһенә ял итеү өсөн беседкалар төҙөлгән.Хәйерҙе һыуға һалмаһындар өсөн мәсет макеты ҡуйылған .\nШишмәнән йөҙләп метр өҫтәрәк,Балҡантау итәгендә ҡәбер урыны бар.Түбәнге Муйнаҡ ауылы халҡы, ҡарттарҙың әйтеүе буйынса, был урынды кәртәләп алған, ҡәбер ташы ултыртҡандар.Унда әүлиә ерләнгән тиҙәр. Борон- борондан халыҡ шунда барып аят уҡыған, теләк теләгән. Шуға ла Һыусыҡҡанды Әүлиә шишмәһе тип тә атайҙар.\n2016 йылдың йәйендә район ағинәйҙәре лә был урынға йыйылып, Һыусыҡҡан әүлиәһе рухына аят уҡып, матур урында ял итеп,тыуған яҡтың шифалы үләндәрен йыйып, БСТ каналының «Сәләм» тапшырыуына төшөп ҡайттылар.\nҠайнап торғандай урғылып сыҡҡан шишмәне күргән һайын яҡташ шағирыбыҙ Мәхмүт Һибәттең ошо шишмәгә арнап яҙған шиғыр юлдары иҫкә төшә: Эй, Һыусыҡҡан шишмәһе, Һин бит һыуҙар инәһе. Өҫкәлек тә, Эйек тә Миңә шулай тип әйтә. Эй, Һыусыҡҡан шишмәһе, Һин тәңренең тиҫбеһе. Мәңге мәлде һанаусы, Хисте һиҙгер аңлаусы.\nЭй,Һыусыҡҡан шишмәһе, Һине кем һуң эсмәне? Минең шикелле ятып Ҡуҙлы тулҡының тартып. Аҡ, Һыусыҡҡан шишмәһе, Изге сүрәңде уҡып. Һин- хистәрҙең Мәккәһе, Мәл сихрилығын татыт. Килермен әле һиңә Ҡыш, Һыусыҡҡан шишмәһе, Үҙеңде илгә тиңә, Хуш, Һыусыҡҡан шишмәһе!.\nАуырыуҙарға дауаһы, шанлы һәм данлы тарихыбыҙҙың тере хәтере, рухи көс биреүсе илаһи бер мөғжизәгә тиң сығанаҡ «Һыусыҡҡан»- Ейәнсура районының 7 мөғжизәһенең береһе. Шишмә «Ейәнсурам-мөғжизәләр иле» китабына ингән. Уның эргәһендә нисектер таҙарынып, яман уйҙарҙан арынып, көс һәм рух алғандай тойаһың үҙеңде.\n2017 йыл-Экология һәм айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре йылы. Шишмәләрҙең сылтырап ағыуы, йылға- күлдәрҙең сихри сафлығы күңелдәргә йән тыныслығы бирә. Улар йәшәү өсөн дәрт- дарман, көс-ҡеүәт өҫтәй, сафландыра, илһамландыра. Ләкин тәбиғәт яҡлауға, һаҡлауға мохтаж- шуны онотмайыҡ! Ата- бабаларҙан ҡалған изге аманат- Һыусыҡҡан шулай быуаттан – быуатҡа урғылып аҡһын, киләсәк быуындарға ла үҙ шифаһын, көсөн юғалтмай алып барып еткерһен ине.\nОсновы инженерной гидрологии 399\nТихий океан. Географическое положение. Природа. Освоение человеком 139\nГосударство Сингапур 127\nПутешествие по Франции 252\nМиграции населения России 113\nМоре Уэдделла 137


(2 октября битенән йүнәлтелде)\nХалыҡ-ара йәбер-золомһоҙ донъя көнө.\nХалыҡ-ара социаль педагог көнө.\nРәсәй — Техник мәғариф көнө.\nГвинея — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө.\nҺиндостан — Ганди фестивале.\nФинляндия — Сельдь байрамы.\n1187 — Мысыр һәм Сүриә батшаһы Сәләх-әд-дин Иерусалимды ала, был Өсөнсө тәре яуына һылтау була.\n1551 — Иван Грозный тарафынан Ҡазан баҫып алына.\n1870 — Рим Италияның баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.\nҠотошов Әхмәт Шаһиәхмәт улы (2.10.1900—26.06.1973), журналист, тәржемәсе, лексикограф, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1958 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт алфавитын латин графикаһынан кириллицаға күсереү буйынса терминология комиссияһы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949).\nСуфиян Сафуанов (2.10.1931—30.11.2009), әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1962), профессор. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), В. П. Бирюков (1988) һәм Фәтих Кәрим (2007) исемендәге премиялар лауреаты.\nШапошников Борис Михайлович (2.10.1882—26.03.1945), Рәсәй империяһы һәм совет хәрби начальнигы, дәүләт эшмәкәре, хәрби теоретик. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Профессор (1935). Советтар Союзы Маршалы (1940).\nБорисов Михаил Вячеславович (2.10.1893—14.02.1951), ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Медицина фәндәре докторы (1950). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1944), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1941). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1942). Сығышы менән хәҙерге Ульяновск ҡалаһынан.\nСолтанов Риф Абдулнур улы (2.10.1939), прокуратура органдары ветераны. 1990—2000 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһы прокуроры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1989). Сығышы менән Бәләбәй ҡалаһынан.\nШаһиев Харис Хызыр улы (2.10.1949), хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1990—2000 йылдарҙа Ишембай район Советы рәйесе, район хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының I—III һәм V саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.\n► 2 октябрҙә тыуғандар\n1869 — Махатма Ганди, Һинд милли-азатлыҡ хәрәкәте идеологы.\n1914 — Юрий Левитан, совет дикторы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).\n► 2 октябрҙә вафат булғандар\n1897 — Натаван Хуршидбану, Әзербайжан шағиры.\n1974 — Василий Шукшин, совет яҙыусыһы, кинорежиссёр һәм актёр.\n1984 — Хәмит Зөбәйер Ҡушай, төркиәтсе, этнограф, археолог.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=2_октябрь&oldid=969056 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:33 12 сентябрь 2020 үҙгәртелгән.


Статя об инновационных технологиях | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nСтатя об инновационных технологиях\nФедераль дәүләт белем биреү стандарттарын тормошҡа ашырыу шарттарында балалар баҡсаларының маҡсаты – мәктәпкәсә йәштәге балаларҙың индивидуаль һәм йәш потенциалын, мөмкинселектәрен асыу өсөн шарттар булдырыу.\nШуның менән бәйле рәүештә балалар баҡсаһында белем биреү йөкмәткеһе тәрбиәләнеүселәрҙең ижади һәм интеллектуаль һәләттәрен үҫтереү, танып белеү үҫешен активлаштырыуға йүнәлтелә. Балалар баҡсаһының белем биреү сифатын күтәреү эштәре инновацион технологиялар ҡулланыу менән бер рәттән бара. Был йәһәттән педагогтарҙың компетентлығы бик мөһим роль уйнай.\nИнновациялар өсөн шарттар булдырыу, педагогтарҙың профессиональ оҫталыҡтарын күтәреү өсөн “Сулпылар” балалар баҡсаһында эшмәкәрлек түбәндәге эш йүнәлештәре аша башҡарыла:\nПедагогтар менән эштә инновациялар ҡулланыу;\nАта – әсәләр менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеү;\nБалалар менән инновацион технологияларҙы системалы ҡулланыу.\nПедагогтар менән төрлө эш формалары ҡулланабыҙ: ғәҙәти булмаған интерактив формаларҙа үткәрелгән педсоветтар, коучинг элементтары ҡулланылған семинарҙар, ижади ҡунаҡханалар, педагогик рингтар, төрлө конкурстар үткәреү һ.б.\n2016 йылдың март айында йәш тәрбиәсе Газина Гөлсибәр Рамаҙан ҡыҙы Сибай ҡалаһы админисрацияһының Гранты өсөн “Йәш педагог” бәйгеһендә ҡатнашып икенсе урын яуланы. Күп кенә педагогтар төрлө Рәсәй кимәлендә әҙерләнеп үткәрелгән интернет селтәрҙәре аша тәҡдим ителгән конкурстарҙа ҡатнашып баһалы урындарға лайыҡ була киләләр. Педагогтар өсөн тәғәйенләнгән социаль селтәрҙәрҙә үҙ биттәре бар, ата – әсәләр, башҡа педагогтар менән интернет селтәрҙәре аша аралашыу өсөн төрлө төркөмсәләр булдырылған.\nИң тәүҙә беҙ яңы технологиялар буйынса мәғлүмиәттәр туплап, уларға анализ яһаныҡ. Инновацион технологиялар буйынса төрлө семинарҙар, консультациялар үткәрҙек. Тик шунан һуң ғына кәрәкле тип һанаған технологияларҙы эшебеҙҙә ҡуллана башланыҡ.\nӨлкәндәр төркөмө тәрбиәсеһе Танһыҡҡужина Земфира Ғәлийән ҡыҙы телмәр үҫтереү технологияларын үҙ итте. Бына улар: дидактик синквейн, Пропп карталары, Штернбергтың ребус алымы, Хоменко тәҡдим иткән метафоралар төҙөү технологиялары. Уңған тәрбиәсе төркөмөндә тәрбиәләнеүсе балалар Пропп карталары ярҙамында әкиәттәр һөйләй беләләр, әкиәттәр уйлап сығаралар. Метафоралар төҙөү алымы буйынса балаларҙың образлы телмәрҙәре үҫешә, ә дидактик синквейн төҙөү аша телмәрҙең лексик, фонетик, грамматик системалары еңел үҙләштерелә. Танһыҡҡужина З.Ғ. башҡорт төркөмдәренең Сибай ҡала методик берекмәһендә “Телмәр үҫтереүҙә инновацион технологиялар ҡулланыу ” темаһына эш тәжриәбе менән сығыш яһарға әҙерләнә.\nЮғары категориялы тәрбиәсе Ҡәйепҡолова Зөлфиә Ғәлләм ҡыҙы балалар менән эшмәкәрлектә проекттар һәм эҙләнеү – тикшеренеү, ТРИЗ технологияларын әүҙем ҡуллана. Өлкән төркөм балаларының танып белеү активлығын үҫтереү маҡсатында К.Бьюзендың фекерләү карталарын, карта буйлап сәйәхәт итеү алымын иркен ҡуллана. Ижади педагог балаларҙың фекерләү ҡеүәһен активлаштырыу маҡсатында төрлө морфологик таблицалар уйлап сығарҙы. Морфологик таблицалар балаларҙың уйлап сығарыу, күҙ алдына килтереү, телмәр үҫешенә булышлыҡ итә.\nУртансылар төркөмө тәрбиәсеһе Газина Гөлсибәр Рамаҙан ҡыҙы балалар баҡсаһында “Төҫлө буяуаҙар” исемле өҫтәлмә белем биреү эшмәкәрлеге алып бара. Был түңәрәккә йөрөүсе балалар һүрәтләү буйынса заманса технологиялар менән яҡшы таныштар. Мәҫәлән, еүеш марля өҫтөндә һүрәтләү, пуантилизм, айрис- фолдинг. Кескәйҙәргә иң оҡшағаны айрис – фолдинг технологияһы. Айрис-фолдинг –ғәҙәти булмаған техника, “йәйғор һымаҡ” бөкләп һалыу, Голландияла барлыҡҡа килгән. Балалар махсус шаблондар ярҙамында төрлө төҫтәге ҡағыҙ киҫәктәрен төрлө мөйөшсәләргә һалып биҙәктәр эшләйҙәр.\nФизик тәрбиә биреү инструкторы Мөхәмәтйәнова Элвира Геннадиевна балаларҙы йөҙөргә өйрәтеүҙә яңыса технологияларҙы актив ҡуллана. Шуларҙың береһе – гидрокинезотерапия. Латын теленән тәржемә иткәндә “гидро” – һыу, “кинезо” – хәрәкәт, “терапия” – һаулыҡ тигәнде аңлата. Ғөмүмән әйткәндә, гидрокинезотерапия хәрәкәттәр ярҙамында һыуҙа һауығыу. Гидрокинезотерапия аша балаларҙың организмы сыныға, тын алыу һәм ҡан тамыры эшмәкәрлеген төҙәтелә, йөҙөү күнекмәләре нығытыла.\nТәжрибәле музыка етәксеһе Ғөбәйҙуллина Рәмилә Әбделхәй ҡыҙы художестволы – эстетик үҫеш өлкәһендәге инновациялы технологиялар өйрәнеү һәм ҡулланыу өсөн күп көс һала. Мәҫәлән, педагог ҡулланған “ҡулдар хоры” технологияһы аша балаларҙы ике тауышлы хор элементтары менән таныштыра, балалар ике тауышлы хорҙа ҡатнашыусылар һәм дирижерҙар булып уйнайҙар.\n“Ритмодекламация “– бирелгән ритмда асыҡ итеп шиғри текстты башҡарыу тигән һүҙ,йәки икенсе төрлө әйткәндә, музыка менән шиғриәттең ( поэзияның ) берләшмәһе. Балаларға телмәр үҫтереү күнегеүҙәре бик кәрәк, сөнки музыкаль ишетеү һәләте телмәрҙе ишетеү менән берлектә тығыҙ үҫешә. Ритмодекламация технологияһы балаларҙы тексты тыңларға һәм уны аныҡ итеп бирелгән ритмда әйтергә әйҙәй. Һөҙөмтәлә балалар үҙҙәренең телмәрен контролдә тоторға өйрәнә. Оҫта педагог тағы ла эвритмия элементтарын үҙләштереү өҫтөндә эшләй. Эвритмик шөғөлдәр ярҙамында балалар төрлө образдарға инәләр, образлы хәрәкәттәр башҡаралар. Был технология балаларҙың күҙ алдына килтереү һәләттәрен үҫтерә, хәрәкәттәрҙе музыка аша сағылдырырға өйрәтә.\nЭвритмия – ул гармониялы хәрәкәт. Грек теленән тәржемә иткәндә, эвритмия – “ул һоҡланғыс ритм”, “ул һоҡланғыс тауыш”. Эвритмик гимнастика – ул мәктәпкәсе йәштәге балалар менән һаулыҡ нығытыу – үҫтереүсе традицион булмаған эш төрө. Был гимнастика телмәрҙең, музыканың, дөйөм үҫтереүсе күнегеүҙәрҙең, тейешле мәжбүри аҙымдар, аэробика элементтарының ритмик хәрәкәттәренә нигеҙләнә.\nЭвритмик күнегеүҙәр аша педагог балаларҙың етеҙлеген үҫтерә, иғтибарҙарын тотороҡлай, ваҡ ул моторикаһын яҡшырта, хәрәкәттәр төҙәтә һәм фекерләү ҡеүәһен дә формалаштыра ала.\nКескәйҙәр төркөмө тәрбиәсеһе Бикбова Светлана Рәшит ҡыҙы уйын технологияларына өҫтөнлөк бирә. Ул ТРИЗ элементтары ҡулланып ойошторолған уйындар аша балаларҙы тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре менән таныштырыу эштәрен бик яҡшы алып бара. Луллия түңәрәктәрен ҡулланып кескәйҙәрҙең телмәрен аса, әүҙемләштерә, ә “морфологик юлдар” уйынын ҡулланып балалар йәш үҙенсәлектәренә ярашлы юл хәрәкәттәре ҡағиҙәләрен өйрәнәләр һәм төрлө эшмәкәрлектәрҙә нығыта баралар.\nӘ тәрбиәсе Әбдрәшитова Рафиға Хәмиҙулла ҡыҙы балаларҙы кесе йәштән үк интеллектуаль яҡтан үҫтереү өсөн төрлө инновацион уйын технологияларын ҡуллана. Шундай технологияларҙың береһе – күренекле табип Г.Доман тәҡдим иткән уйындар. Был уйындар ярҙамында балаларҙың мейе эшмәкәрлеге иртә йәштән үк йылдам үҫешә башлай. Кескәйҙәр шулай итеп үҙҙәрен уратып алған донъя менән актив танышалар, төрлө энциклопедик белемдәр үҙләштерә алалар.\nСибай ҡалаһы балалар баҡсалары араһында үткәрелгән педагогик идеялар фестивалендә “Сулпылар” балалар баҡсаһы коллективы ла ҡатнашты һәм инновацион технологиялар буйынса педагогик оҫтахана үткәрҙе. Оҫтаханала педагогтар балалар менән Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы белем биреү өлкәләре буйынса эшмәкәрлектәр күрһәттеләр һәм үҙҙәре ҡулланған технологиялар үҙенсәлектәре тураһында тулыраҡ таныштырып сығыш яһанылар. Өлкән тәрбиәсе Кәримова Йәмилә Сәйфулла ҡыҙы эшмәкәрлекте интерактив технология интервизия формаһында алып барҙы.\nШулай итеп, инновацион технологиялар ҡулланып эшмәкәрлек ойоштороу көн үҙәгенә баланы һәм педагогтарҙы ҡуя. Белем биреү учреждениеһының үҫешен педагогтарҙың ижади потенциалы булыуы ғына хәл итә ала. Тимәк педагогтарға профессиональ яҡтан үҫешергә ынтылырға, эшкә ҡарата ыңғай мөнәсәбәттә булырға кәрәк. Тик шул ваҡытта ғына тәрбиәләнеүселәрҙең мөмкинселектәрен ысын мәғәнәһендә асырға мөмкин.\nОбзор современных инновационных технологий в образовании дошколников .статя\nУрок по математике «Матемaтикa в науке, технике, экoномике, информaциoнных технологиях и практической деятельности»\nМетод проектов в современных образовательных технологиях. Как использовать проектную деятельность в преподавании химии.\nО личностно — ориентированных технологиях обучения\nВозможности практического применения некоторых инновационных педагогических технологий на предметах…\n← Тоняк амурзары 1 Статя об интеграции учебных дисциплин в образователном процессе средней школы →


2005 йылда баш ҡаланың мәғариф системаһы өсөн әһәмиәтле в аҡиғалар етерлек булды: "2001 - 2005 йылдарҙа Өфөлә мәғариф үҫеше", "Мәғариф һәм сәләмәтлек" программаларын тормошҡа ашы рыу тамамланды, 2006 йылдан баш ҡала мәғарифын үҫтереүҙең 2006 - 2010 йылдарға яңы программаһы стартҡа\nӨфө ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитов һөйләүенсә, һуңғы биш йылда мәғариф системаһында күп эш башҡарылған. Мәҫәлән, 2001 йылдан 2005 йылға тиклем\nреспубликаның баш ҡалаһында Ленин, Киров, Октябрь, Орджоникидзе һәм Совет райондарында ете яңы мәктәп төҙөлгән,\nбиш мәктәп (Киров районындағы 14, 19, 45 һәм 90 - сы һанлы мәктәптәр һәм Орджоникидзе районының 62 - се һанлы мәктәбе) реконструкция үткән.\n- Ҡаланың барлыҡ мәктәптәре лә башланғыс звенола дүрт йыллыҡ уҡытыуға күсте. Өҫтәүенә белем биреү учреждениеларында хәҙер беренсе сменала уҡыусыларҙың 73 проценты, 27 проценты икенсе сменала уҡый. Өсөнсө сменаны бөтөрҙөк, - тип билдәләне Баязитов. - Берҙәм дәүләт имтиханы на килгәндә, уның Өфөлә үткәрелә башлауына биш йыл. Бөгөн эксперимент барып сыҡты, тип ышаныс менән әйтергә була. Ҡәнәғәт булмаусылар ҙа бар, әлбиттә, әммә уҡыу йорттарының\nкүпселеге берҙәм дәүләт имтиханына ыңғай ҡарашта. Өҫтәүенә уның һөҙөмтәләре буйынса мәктәп сығарылыусылары юғары уҡыу й орттарына уҡырға инә, баш ҡала уҡыусылары яҡшы һөҙөмтәләр кү рһәтә. Баязитовтың һүҙҙәренә ҡарағанда, Өфө буйынса уртаса б алдар һәр ваҡыт республика кимәленән юғарыраҡ була. Мәҫәлән, 2005 йылда Өфө мәктәптәре сығарылыусылары Рәсәйҙә берҙәм дәүләт имтихандары һөҙөмтәләре буйынса математика һәм физика фәндәренән белемдәре яҡшы булыуы\nменән айырылып торған.\nУҡытыусыларға килгәндә, уларҙың үҙ имтихандары. Мәғариф идаралығы начальнигы Азамат Сәйфуллин быйыл конкурстарға 700 - ҙән ашыу педагог йәлеп ителеүе, педагогик оҫталыҡ\nбуйынса 23 ҡала конкурсы үткәрелеүе тураһында хәтергә\nТыуған телде белеү мотлаҡ. Ата - әсәләр һәм уҡытыусылар ғ ына түгел, уҡыусылар үҙҙәре лә ошондай фекер яҡлы. Һәм быға ғәжәпләнергә лә түгел - ҡала мәктәптәрендә алтмыштан ашыу милләт балалары белем ала. Икенсеһе мөһим - уларға тыуған телде өйрәнеү, үҙ халҡыңдың мәҙәниәт һәм йолаларын белеү мөмкинселеген булдырыу. Был маҡсатта мәғариф системаһында ты уған телдәрҙе өйрәнеү, уҡытыуҙы фәнни - методик һәм кадрҙар менән тәьмин итеү, уҡыусыларҙы халыҡтарҙың үҙенсәлекле йола һәм ғөрөф - ғәҙәттәрен өйрәнеүгә йәлеп итеү йәһәтенән ҙур эш алып барыла. Мәҫәлән, Өфөлә уңышлы эшләп килеүсе 13 йәкшәмбе милли мәктәбендә уҡытыу рус, башҡорт һәм татар телдәрендә алып барыла. Шулай уҡ Өфөлә башҡа милләт вәкилдәре өсөн мәктәптәр асылған.\nСынтимер Баязитов яңы уҡыу йылынан башлап мәктәптәрҙә башҡорт һәм рус телдәрен дәүләт телдәре булараҡ өйрәнеү уҡыу\nпрограммалары тарафынан регламентланасығын айырым һыҙыҡ өҫт өнә алып билдәләне. Башҡорт теле аҙнаһына ике сәғәт\nАта - әсәләр ғәҙәттә балаларының мәктәптәге эштәренән сит тә ҡалмай, тик шулай ҙа... Улар баланың педагогын йөҙгә таны п белеү генә түгел, тәрбиәләү эшендә әүҙем ҡатнашырға бурыслы,\nтип һанай Өфө ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары. Бының өсөн 2005 йылдың декабрь айында ҡалала ата - әсәләр\n- Бындай аралашыу формалары ҡала кимәлендә генә сикләнмәй.\nБеҙҙең конференция республика һәм Рәсәй акциялары өсөн башланғыс этап ролен үтәй, - ти Баязитов.\nМатбуғат конференцияһында ҡатнашыусылар 2005 йылдың декабрендә мәғариф идаралығы тарафынан үҫмерҙәрҙең мәктәп то рмошоноң төрлө аспекттары тураһындағы фекерҙәрен асыҡлау ниә те менән анкета үткәрелеүе менән дә ҡыҙыҡһынды.\n- Анкетала Өфөнөң ете районынан 39 мәктәп, дөйөм алғанда\n1861 уҡыусы ҡатнашты, уларҙың 45,5 проценты малайҙар, 55, 5\nпроценты - ҡыҙҙар, - тип аңлатма бирҙе Азамат Сәйфуллин. - Анкета йомғаҡтарына ҡарағанда, уҡыусыларҙың 60 процент тирәһе үҙенең синыф етәксеһен юғары баһалай, балаларҙың яртыһы тип әйтерлек мәғариф системаһына ниндәйҙер киҫкен үҙгәрештәр индерергә теләр ине. Йыш ҡына уҡыусылар класс йәки спорт залына ремонт үткәреүҙе һорай. Был ярайһы уҡ ҡыҙыҡлы һәм файҙалы тәжрибә тип әйтер инем: балалар уҡыусыларға баһа ҡуя һәм был эште яҡшы ғына башҡара. Уҡыусыларҙың тауыштары һәм фекерҙәре мөһим роль уйнай, шуға күрә 2006 йылда мәғариф системаһында етешһеҙлектәрҙе асыҡлау өсөн анкета үткәреү тәжрибәһе дауам ителәсәк. Тик бы л юлы беҙ инде быға барлыҡ мәктәптәрҙе лә йәлеп итәсәкбеҙ.


Ҡаһарман осоусы Ғәли Ишмырҙин иҫтәлегенә – көрәш турниры | Всемирный курултай башкир\nPosted on 09.01.2019 by Айгуль\tLeave a comment\n19 ғинуарҙа ҡаһарман осоусы, республикабыҙҙа башлап осоусылар мәктәбен ойошторған яҡташыбыҙ Ғәли Ишмырҙин призына көрәш буйынса «Мең ырыуының йәш батыры» төбәк турниры үтә.\nЙәш көрәшселәр Ауырғазы районы Мораҙым ауылында йыйыла.\n«Турнирға башлыса Ауырғазы, Бишбүләк, Благовар, Благовещен, Дәүләкән, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Миәкә, Өфө, Шишмә һәм Әлшәй райондары спортсылары саҡырылды. Сараның маҡсаты – йәштәрҙе сәләмәт тормошҡа, спортҡа ылыҡтырыу, шул иҫәптән тамырҙарына, тарихына һөйөү уятыу», тип хәбәр итте Меңлеләр ҡоро етәксеһе Әхнәф Тимербулатов.\nКем ул Ғәли Ишмырҙин?\nТағы бер серле үлем һәм онотолоуға дусар ителгән шәхес. Уны заманында “Күк йөҙө аллаһы” тип йөрөткәндәр. Әгәр архивтарҙа документтар һаҡланмаһа һәм ихлас дуҫтары булмаһа, беренсе совет летчигы Ғәли Мөхәмәтйән улы Ишмырҙиндың исеме авиаторҙар араһында ғына телгә алыныр ине…\nОлонан да оло шәхес ул. Ғәли Ишмырҙин тәрбиәләп үҫтергән летчиктарҙың 24-е Советтар Союзы Геройы, ә Муса Гәрәев хатта — ике тапҡыр Герой!\nҒәли Ишмырҙин 1903 йылда Ауырғазы районының Иҫке Мораҙым ауылында тыуа. Үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына яҙыла. Ырымбур летчиктар мәктәбен тамамлай. Башҡортостан хөкүмәте юллауы буйынса республикабыҙға ҡайта. Уны Башҡортостан “Осоавиахим”ы Үҙәк Советының хәрби летчиктар мәктәбе начальнигы итеп билдәләй. Хөкүмәт “Йәштәр, самолетҡа!” тигән саҡырыу ташлағас, бик күптәр “Осоавиахим”ға ағыла. Ғәли Ишмырҙин Ағиҙел йылғаһы аръяғында аэродромды ипкә килтереүгә күп көс һала.\nCategories: Йәштәр сәйәсәте һәм спорт\n« Рухы ҡайтты йәдкәр булып\nСахалинда Башҡорт мәҙәниәте көнө билдәләнә »


Ҡорман тураһында нимә беләбеҙ? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Эй ултыра балыҡсы... » Ҡорман тураһында нимә беләбеҙ?\nҠорман тураһында нимә беләбеҙ? 08.02.2014 // Эй ултыра балыҡсы...\nБалыҡсыларҙың яратҡан табышы – ҡорман балығы. Ауырлығы ике килограмдан ашыу, 40 – 45 сантиметр оҙонлоҡҡа еткән ҡорман беҙҙә йыш осрай. 5-6 килограмға еткәндәре лә бар. Тәү ҡарауға ябай аҡ, һары тәңкәле балыҡтың һыуҙан сығарғанда күпме мәшәҡәт тыуҙырғанын балыҡсы ғына белә.\nНимә менән туҡлана?\nҠорман балығының еҫ һиҙеү ағзалары ныҡ үҫешкән. Ул бик алыҫтан үҙенә оҡшаған аҙыҡтың еҫен тоя. Төрлө бөжәк, ҡарышлауыҡтар менән туҡлана, үлән, ылымыҡтан баш тартмай. Ауыҙы менән аҙыҡты һурып ала.\nҠайһы урындарҙа йәшәй?\nЙылға йә күлдең тәрән урынын һайлай. Ыуылдырыҡ сәскәндә яр буйҙарындағы ҡамышты үҙ итә. Ҡурҡаҡ балыҡ. Боронғо сығанаҡтарҙан алынған мәғлүмәт буйынса, уны ҡармаҡлағанда хатта ҡыңғырау ҡағыу тыйылған булған. Башҡортостандың ҙур йылғаларында, һыу һаҡлағыстарында, күлдәрҙә йыш осрай. Аҙыҡ эҙләп әллә ни алыҫҡа китмәй. Балыҡсыға тәрән, төбө балсыҡлы урынды һайларға кәрәк.\nЯҙҙан алып көҙгә тиклем уңайлы миҙгел һанала. Йәй башы — иң яҡшы осор. Ыуылдырыҡтан бушанған балыҡтар бер аҙҙан ныҡлап ашарға тотона. Тик бер ай самаһы үткәс, туҡланыуҙы кәметәләр. Өс аҙнанан һуң яңынан ҡаба башлай. Ҡорман балығын иртә таңдан кискә тиклем, төнөн дә тоторға мөмкин. Ҡармаҡ һалған ерҙе емләп торорға кәрәк.\nИң яҡшыһы – бер ҡармаҡҡа өс-дүрт селәүсен эләктереп ташлау. Быҡтырылған борсаҡҡа, кукурузға ла яҡшы ҡаба. Тышы һурҙырылған һолоно ла ярата. Икмәк ҡатыһына эре ҡормандар эләккәне бар.\nНиндәй ысул һайларға?\nҠорман балығын ике ысул менән эләктерергә мөмкин. Тыныс һыуҙа ҡалҡыуыслы ҡармаҡҡа тотһаҡ, йылғаларҙа батырғыслы емһалғыстарҙы ҡулланыу отошло. Балыҡ сиртеү менән ҡармаҡты тартып алырға ашыҡмағыҙ, емегеҙ оҡшамаһа, кире төкөрөүе ихтимал. Һыуҙан сығарғанда, ҡармаҡ ебен бушатмаһағыҙ, тартҡылашмай ғына килеп сығыр. Ағын һыуҙа ҡармаҡты йотторорға кәрәк, сөнки ҡорман емде һурып ятыусан.


Хоҡуҡ // Даталар\nЯтаҡхана бүлмәһенән үҙ фатирыңа: Өфө милиционеры Реваль Сœббœхов ғаиләһе өй туйлай. Баш ҡаланың Сипайлово биҫтәһендәге ике бүлмәле фатир уның профессиональ ҡаҙаныштарын таныу билдәһе ул.\nРеваль Сœббœхов милицияның "халыҡ" подразделениеһында - участка вәкиле хеҙмәтендә эшләй. Сœббœхов эске эштәр органдарына 14 йыл элек килә. Ул бөгөнгө көндә майор, Өфөнөң Октябрь районы буйынса эске эштәр идаралығында өлкән участка вәкиле булып хеҙмәт итә. Сœббœхов әлегә тиклем ҡатыны һәм дүрт йәшлек ҡыҙы менән ятаҡõàíаëà йәшәгән.\nФатир - Өфө участка милиционерҙары араһында йыл һайын үткәрелгән конкурста яуланған беренсе урын өсөн бүләк. Бындай ҡиммәтле бүләкте ҡала хакимиәте финанслай. 1999 йылдан баш ҡаланың иң яҡшы участка милиционеры айырым торлаҡҡа эйә була - ҡала властары һәм милиция етәкселәре тәртип һағында намыҫлы хеҙмәт итеүселәрҙе шулай дәртләндерә. Традиция буйынса 17 ноябрҙә ордер һәм фатир асҡыстары тапшырыла, был көндө участка вәкилäœðå хеҙмәте тыуған көнөн билдәләй.\n17 ноябрҙә был хеҙмәт үҙенең 85 йыллығын билдәләне. 1923 йылдың 17 ноябрендә РСФСР НКВД-һы приказы менән "Участка һаҡсыһы инструкцияһы" раҫлана, унда "участка һаҡсыһы" - "милиция - вазифалы кеше" тигән төшөнсә индерелә. 17 ноябрҙә Реваль Сœббœховтың күп коллегалары награда алды. Шулай итеп, Сибайҙан өлкән участка вәкиле Ғәлимйән Тимербулатов ВАЗ-2115 автомобиле менән бүләкләнде. Милиция майоры 16 йыл инде эске эштәр органдарында хеҙмәт итә. Ғәлимйән Тимербулатов Чечняла командировкала булған, Кизлярҙа хәрби бәрелештәрҙә ҡатнашҡан.\n- Беҙҙең эштә иң мөһиме - ул түҙемлек, - ти Тимербулатов, һәм тағы - асарбаҡмы, пенсионермы йәки эре бизнесменмы - бөтәһе менән дә уртаҡ тел таба белеү.\nУчастковыйҙың бурысы - ведомство ҡарамағындағы территорияла йәмәғәт тәртибен күҙәтеү. Ҡалала һәр участкала уртаса 3-3,5 мең кеше йәшәй. Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығы етәкселеге участковый алдына бурыс ҡуя: граждандар үҙенең участковыйын йөҙгә танырға тейеш. Бының өсөн Башҡортостанда бер нисә йыл рәттән "Һаумыһығыҙ, мин милицияның участка вәкиле" тигән акция үткәрелә. Акция көндәрендә участковыйҙар ¼ƒƒœðåíå¾ территорияһында йәшәүсе граждандарҙың фатирына бара, таныша һәм үҙенең координаталары менән визиткалар тарата. Ҡалаларҙа участковыйҙың халыҡ менән шәхси танышыуы проблема тыуҙыра, ә ауыл ерендә шәхси танышыу проблемаһыҙ үтә тиерлек. Миҫал өсөн, Ҡырмыҫҡалы районының милиция бүлеге вәкиле Сергей Красноборцев һүҙҙәренә ҡарағанда, ул участковый сифатында эшләгән бөтә ауылдарҙа ла уны таныйҙар. Өс ауылда алты меңгә яҡын кеше йәшәй. Майор Красноборцев, 15 йыл хеҙмәт стажы булған милиционер профессиональ ҡаҙаныштары өсөн ê¼êðœêêœ таға торған билдә менән наградланды. Уның тағы ла ике коллегаһы - Өфө һәм Әлшәй райондарынан - милиция подполковнигы исеменә лайыҡ булды. Әйтергә кәрәк, участковыйҙар араһында был дәрәжәгә тиклем хеҙмәт итеүселәр - һирәк. Бөгөнгө көндә республикала 1,5 мең участковый эшләй һәм шуның 19-ы - подполковник. БР буйынса Эске эштәр министрлығының Ìилиция участка вәкилäœðåíå¾ эшмәкәрлеген тәьмин итеү šœì бәлиғ булмағандарҙың эштәре буйынса ïîäðàçäåëåíèåëàð áóéûíñà идаралыº начальнигы Фәнүз Солтанов әйтеүенсә, кадрҙар даими алмашынып тора.\n- Әлбиттә, участковый булып тормош тәжрибәһе менән аҡыл йыйған кешеләр эшләһен ине, уларға йыш ҡына тормош мәсьәләләрен, ғаилә проблемаларын хәл итергә тура килә бит, - ти Солтанов. - Беҙгә бөтә мәсьәләләр буйынса ла мөрәжәғәт итәләр, уларҙың ҡайһы берҙәре хатта беҙҙең вазифаға инмәй - миҫал өсөн, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ линияһы буйынса мөрәжәғәттәр күп.\nКадрҙар даими алмашына. Сәбәбе - эш күп һәм хеҙмәт хаҡының аҙ булыуы. Шуға күрә был хеҙмәт өсөн махсус рәүештә айырым дәртләндереү системаһы ҡаралған. Фәнүз Солтанов һүҙҙәренә ҡарағанда, биш һәм унан күберәк хеҙмәт стажы булғандарға хеҙмәт хаҡына 100 процент өҫтәмә ҡаралған, ун йылдан ашыу хеҙмәт стажына - 150 процент. Республиканың баш участковыйы билдәләүенсә, Өфөлә торлаҡ мәсьәләһен хәл итеү күп йылдарға һуҙыла. Реваль Сœббœховтың был проблемаһы уңышлы хәл ителде. Әммә бындай уңыуға ирешергә кәрәк: 14 йыл милицияла участковый вазифаһында. Дим районының милиция бүлеге участковыйы икенсе урынға лайыҡ булды һәм "Жигули" автомобиле менән бүләкләнде, ә уның коллегаһына (Өфөнөң Ленин районы буйынса эске эштәр идаралығы) өсөнсө урын өсөн 25 ìå¾ šóìëûº ҡиммәтле бүләк тапшырылды.


Песня «Кейек ҡаҙҙар» исполнителя Фируза Париж. Скачать или слушать онлайн\nПесня «Кейек ҡаҙҙар»\nОсоп уҙҙы баш осонан,\nКейек ҡаҙҙар төркөмө.\nНиңә һеҙгә шундай икән,\nБер ҡайталар ,бер китәләр\nтыуған ерҙәргә улар\nНиндәй яҙмыш һынауҙарын\nҮтәләр кейек ҡаҙҙар\nҠайталар кейек ҡаҙҙар,\nШул ҡаҙҙарға эйәрептәр\nКиләләр ергә яҙҙар.\nҺағынғандар инде улар ,\nТыуып үҫкән күлдәрен.\nБелһәң ,аңлаһаң икән ул


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №17, 23 - 29 апреля, 2016 - Информационные страницы\n№17, 23 - 29 апреля, 2016\nЯПРАҠТАРҘА - БӘПӘЙ ЕҪЕ\nЯпраҡтарҙа - бәпәй еҫе,\nУт-йәшелдән - йәшәү төҫө,\nЛепкә кеүек йоҡа ғына,\nҠайҙан ала йәшәү көсөн?\nИнәләре - тын шатлыҡта,\nМуйылдарҙың һөтө ташҡан,\nКүҙ сағыла саф аҡлыҡтан.\nҠырауҙан да ҡурҡмағандар,\nҒүмер биргәс, йүнен бирер,\nТәүәккәлгә ҡот-таған бар.\nҺәр беренең - үҙ өлөшө,\nҺутлы тупраҡ емләп тора,\nҠойондора ләйсән төшөп.\nҠыуаныстан яҙ туй ҡормош,\nБәпәй тыуыу шатлығынан\nКүктәр салют атып тормош -\nДауам итә ерҙә тормош.\nПрезидент әйтеп китеүенсә, былтыр, мәҫәлән, халыҡтан 97 миллиард һум йыйылған, ә шуның ни бары 25 миллиард һумына ғына ремонт эштәренә килешеү төҙөлгән. 72 миллиарды ҡайҙалыр "эленеп" тора.\nСовет осоронда илебеҙҙә милли-этник пропаганда открыткалары ла донъя күрә. Шулар араһында башҡорттар төшөрөлгән открыткалар ҙа бар.\nХалҡыбыҙҙың яртыһы тиерлек ауылдарҙа йәшәй һәм милләттең сағыштырмаса ауыр хәле ошоноң менән аңлатыла ла инде. Әгәр ҙә бер илле йыл элек ҡала башҡорттары мәҙәниәте формалашҡан булһа, бөгөн ҡала башҡорттарының һаны ла юғары булыр ине.\nБӘХЕТ НИГЕҘЕ - ТӘН СӘЛӘМӘТЛЕГЕ\nӘле дауаханала эсәктәр елһенеүе буйынса пилот проекты башланасаҡ. Уның барышында ике ай дауамында эсәк ауырыуҙары менән яфаланыусы пациенттарҙы ҡабул итеп, уларға ярҙам күрһәтеләсәк.\nҠораманан түшәк эшләнә, тип кенә беләбеҙ беҙ. Ә ысынында унан йәнең теләгәндең барыһын да ҡорап була икән. "Кәрәҙ" клубы оҫталары ваҡ сепрәк киҫәктәренән күлдәктән башлап уйынсыҡ туптарға тиклем ҡоршай ала.\nҠЫҘҘАР МАТУР ҘА БИТ...\nҺәм кисекмәҫтән был сара профессионалдар ҡулына тапшырылырға тейеш. Шулай уҡ баһалама комиссияһында ла матурлыҡты нигеҙле баһалай белгән профессионалдар ултырыуы мотлаҡ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ӨФӨБӨҘҘӨ ҠЫМЫҘСЫЛЫҠ ҮҘӘГЕ ИТЕРГӘ ХЫЯЛЛАНАМ - 2015 - Мәҡәләләр\nЭшҡыуарҙар күп бөгөн. Улар араһында бигерәк тә йәштәрҙең йылдан-йыл артыуы ҡыуандыра. Төрлө өлкәлә үҙен тапҡан егет һәм ҡыҙҙар был ҡатмарлы ла, мауыҡтырғыс та, хәүефле лә шөғөлөнән илһам алып, килем туплап, матур тормошта йәшәргә ынтыла. Ләкин уларҙың бик һирәктәре генә үҙ ерлегенең асылын аңлап, тыуған яғының айырылғыһыҙ өлөшө булған тармаҡты күтәреүгә көс һала. Бөгөнгө ҡунағыбыҙ, халҡыбыҙҙың милли эсемлеге ҡымыҙҙы киң ҡулланылышҡа индереү өсөн тырышҡан йәштәребеҙҙең береһе - Вадим ЙОМАБАЕВ.\nҠымыҙ менән бәйле эшҡыуарлыҡҡа тотонорға нимә этәрҙе?\n- Баш ҡалала ҡымыҙ һатыу тураһындағы уй ҡапыл ғына башыма килде. Шулай бер баш ҡала урамы буйлап китеп барғанда һәр мөйөштә тиерлек кеүәҫ һатыуҙарына, магазин, киоск кәштәләре төрлө һут менән тулы булыуына иғтибар иттем. Әллә ниндәй төр маркалы, ете диңгеҙ аръяғында эшләнгән эсемлектәр араһында тик Башҡортостанды кәүҙәләндереүсе, беҙҙең республикаға ғына хас үҙенсәлекле эсемлектең булмауы күҙгә ташланды. Оҙаҡҡа һуҙмайынса, Өфө халҡын, ҡала ҡунаҡтарын сифатлы ҡымыҙ менән тәьмин итеү ниәтен тормошҡа ашырыу яйын эҙләй башланым. Тәүҙә баш ҡала урамында ҡымыҙ ғына һатылған берәй урын асыуҙы юллап йөрөп ҡараным. Ләкин сатырҙы урынлаштырыу мәсьәләһен оҙаҡ хәл итеп булмағас, быйылға берәмләп һатыу нөктәләре генә ойошторорға ҡарар иттем. Ҡымыҙҙы үҙемдең тыуған районымда - Учалыла урынлашҡан һәм оҙаҡ йылдар ҡымыҙсылыҡ менән шөғөлләнгән "Байрамғол" агрофермаһынан алып килдем. Был хужалыҡта йәйге миҙгелдә 300-ләп бейә һауылып ҡымыҙ етештерелә. Ләкин һәр хужалыҡтағы кеүек үк, тауарҙы һатыу йәһәтенән хәл итәһе мәсьәләләр бар. Шуға күрә минең Өфөгә ҡымыҙ алып барыу уйымды агроферма етәкселеге ҡуш ҡуллап күтәреп алды. Май аҙағынан октябрь баштарына тиклем 11 тоннанан ашыу ҡымыҙ һаттым.\nБашланғысыңдың уңышлы булыуы һиндә был эшмәкәрлеккә ҡарата ниндәй фекерҙәр тыуҙырҙы?\n- Һатып алыусылар тарафынан ҡымыҙға булған һорауҙың ни тиклем ҙур булыуын күреү икенсе йылда ошо йүнәлештәге эшмәкәрлегемде әүҙемләштерергә этәргес булды. Алдағы йылда баш ҡаланың тағы бер нисә урынында өҫтәмә ҡымыҙ һатыу нөктәләре булдырырға ниәт итәм. Шулай уҡ быйыл тормошҡа ашмаған ниәтемде - махсус сатыр ҡуйып ҡымыҙ тәҡдим итеүҙе лә юлға һалырға иҫәп тотам. Ә ҡайһы берәүҙәрҙең Өфө тирәһендәге райондарҙы ла ҡымыҙ менән тәьмин итеү тәҡдимен әлегә йөпләмәйем. Күп урынға өлгөрөргә тырышып, эштең йәмен ебәргәнсе, уны бер нисә генә урында, ләкин сифатлы итеп башҡарыу мөһим. Урын-еренә еткереп, бар яҡтан да уйлап эш иткәндә генә һатып алыусыларҙың күплеген тәьмин итергә була.\nКиләһе миҙгелдә алдымда торған тәү бурыстарҙың береһе - ҡымыҙҙы пластик һауыттарҙан "ҡотҡарыу", сөнки ундай һауытта ҡымыҙҙың тәме китә. Шулай уҡ пластик һауыт эсемлектең сифатына ла йоғонто яһамай ҡалмайҙыр, тип уйлайым. Ә быяла һауыттарға ҡойолған ҡымыҙ алыҫ юлда шартларға мөмкин. Быяла һауыттағы ҡымыҙҙың тағы бер кәмселеге - ҡапҡасын асҡанда эсемлектең яртыһы тиерлек түгелеү ихтималлығы. Иң хуш еҫле ҡымыҙ, әлбиттә, ағас мискәнең үҙенән тура ҡойолғаны. Шуға күрә ҡымыҙҙы бер ҡайҙа ла бушатмайынса, батмандың үҙендә алып килеү мәсьәләһен ыңғай хәл итергә тырышасаҡмын. Тағы ла һауыттар күләмен дә төрләндереү тураһында фекерҙәр бар.\nҠымыҙ яратыусылар тураһында нимә әйтерһең?\n- Ҡымыҙ һатып алыусылар араһында төрлө милләт, төрлө республика һәм хатта сит ил вәкилдәре булды. Уларҙың ҡайһы берәүҙәренә нәҡ бөгөн генә бешелгән ҡымыҙ кәрәк булһа, икенселәр, киреһенсә, ике-өс көнлөк ҡымыҙҙы хушһына. Ҡымыҙҙың хаҡына ҡарата ла (1,5 литрлыҡ һауыт 210 һум) төрлө фекерҙәр яңғыраны. Хаҡлы ялда булыусылар ҡуйылған хаҡты үтә лә ҡиммәт, тип белдерһә, эшҡыуарҙар, мәҫәлән, осһоҙлатыуыма баҫым яһаны. Ҡул көсө менән әҙерләнгән, алыҫтан алып киленгән, юл, ҡуртым сығымдары һалынған хаҡты, теләгән хәлдә лә, төшөрөп булмай, сөнки ул саҡта мин үҙемә зыянға эшләйәсәкмен. Күптәр ҡымыҙҙы онтаҡтан (порошоктан) эшләнә икән, тип тә хаталана. Уларға ла бейә һөтөн онтаҡҡа әйләндереүсе аппарат тик "Йоматау" шифаханаһында ғына булыуын һәм, ғәҙәттә, онтаҡтан ҡымыҙҙы ҡыш миҙгелендә генә эшләүҙәре тураһында һөйләргә тура килде. Ул да шул уҡ ҡымыҙ, ләкин уның тәме яңы ғына һауылған бейә һөтөнән әҙерләнгән ҡымыҙҙан ныҡ айырыла.\nКүрше төбәктән Өфөгә ҡунаҡҡа килеүсе һәм ҡымыҙҙың ысын фанатына әйләнеүселәрҙе лә осратырға тура килде. Улар көн һайын килеп, бер нисә һауыт ҡымыҙ алып китер ине. Белдереүҙәренсә, уларҙа ла ҡымыҙ етештерәләр, ләкин Башҡортостандағы кеүек киң масштабта түгел һәм, иң мөһиме, тәме һәм сифаты яғынан күпкә ҡалыша икән. Был һүҙҙәр миндә тик беҙҙә генә ҡымыҙҙың бар нескәлектәрен белеп, урын-еренә еткереп эшләйҙәрҙер, тигән уйҙар тыуҙырҙы. Унан һуң, башҡорт ҡымыҙының сифатында беҙҙең тәбиғәтебеҙ үҙе, унда үҫкән үләндәр ҙә ҙур роль уйнай икәнен беләм.\nҺатыу итеү барышында күңелде иң әрнеткәне - ата-бабалары ҡымыҙ тураһында хәбәрҙар булып та, йөҙҙәренән ошо мәҙәниәттең айырылғыһыҙ өлөшө икәнлектәре күренеп торған йәштәрҙең ҡымыҙҙы мыҫҡыллауы, көлөүе. Бына ҡайҙа сағыла ҡайһы берәүҙәрҙең үҙ тарихын белмәүе, булмышынан ситләшеүе. Үҙемдең эшмәкәрлегем менән ошондай кире стереотиптарҙы юҡҡа сығара алһам, күпкә өлгәштем, тип әйтергә мөмкин буласаҡ.\nБөгөн магазиндарҙа ла ҡымыҙға ҡытлыҡ юҡ шикелле...\n- Ҡымыҙ күпселек төрки халыҡтары араһында киң таралған эсемлек. Ләкин ҡайһы берәүҙәр бейә һөтөнән генә түгел, ә һыйыр, кәзә һөтөнән эшләнгән һәм әсе тәме булған эсемлекте лә ҡымыҙ тиҙәр. Минеңсә, был дөрөҫ түгел. Ҡымыҙ тип тик бейә һөтөнән бөтә ҡатмарлы процесты урын-еренә еткереп башҡарыуҙан барлыҡҡа килгән эсемлекте генә атарға мөмкин. Ә ҡалғандарының тышында мотлаҡ рәүештә "ҡымыҙ эсемлеге" тигән яҙыу булырға тейеш.\nМагазин кәштәләрендә осраған ҡымыҙ күпселек осраҡта бейә һөтө әсеткеһе ҡулланып, һыйыр һөтөнән эшләнгән эсемлек. Бындай эсемлектәр кешелә ысын ҡымыҙҙың тәме тураһындағы төшөнсәне боҙа. Шуға күрә мин тәҡдим иткән ҡымыҙҙы һатып алыусылар араһында ҡайһы берәүҙәрҙең тәмен оҡшатмағандары ла осраны. Ләкин традицион ысул менән эшләнгән ҡымыҙҙың ниндәй булырға тейешлеген аңлатып биргәндән һуң, башҡаса ризаһыҙлыҡ белдермәйҙәр.\nӘйткәндәй, ҡышҡыһын да бейә һөтөнән ҡымыҙ эшләргә була, ләкин йәйге кеүек уның күләме күп булмаясаҡ. Үҫеп ултырған һутлы үлән ашаған бейә һөтөнән бешелгән ҡымыҙ кипкән бесән ашап тороусы мал һөтөнән эшләнгәненән сифат яғынан да күпкә юғарыраҡ. Ҡышҡыһын ҡымыҙ эшләү ҡолондарҙы әсә һөтөнән мәхрүм итеүе менән дә насар. Шулай уҡ һыуыҡ миҙгелдә эсемлектәргә ихтыяж ҡырҡа кәмей - был да ҡышын ҡымыҙ әҙерләүҙе туҡтатыу өсөн дәлил.\nҠымыҙға бәйле тағы ла ниндәй уй-фекерҙәрең бар?\n- Башҡортостан элек-электән ҡымыҙы менән дан тотҡан. Уҙған быуаттарҙа беҙҙең төбәккә ҡымыҙ менән дауаланыу өсөн махсус килеүсе билдәле шәхестәрҙең бихисап булыуы ла быға асыҡ миҫал. Уларҙың һәр береһе тиерлек үҙ әҫәрендә, һүрәтендә һәм башҡа рәүешле Башҡортостанға, уның тәбиғәтенә һәм халҡына, аш-һыуына булған һоҡланыуын сағылдырған. Улар араһында ҡымыҙға, уның шифаһына һәм файҙаһына бағышланған маҡтау һүҙҙәрен дә йыш уҡырға һәм күрергә була. Ләкин XIX быуат баштарынан төбәктә ҡымыҙсылыҡҡа ҡарата иғтибар кәмегән, күпләп бейә тотоусылар әҙәйгән. Ә ҡымыҙ менән дауалаусы махсус учреждениелар бөтөнләй юғалған тиерлек.\nБөгөнгө көндә был өлкәлә һиҙелерлек йәнлелек тойола. Республикала, айырыуса Урал аръяғы райондарында ҡымыҙсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр йылдан-йыл арта, ҡымыҙҙы үҙ итеүселәр ҙә күбәйә. Был Башҡортостандың ҡымыҙ иле тигән данын кире ҡайтарыуға мотлаҡ булышлыҡ итәсәк. Уны башҡорт ҡурайы, башҡорт балы кеүек үк донъя кимәлендәге брендҡа әйләндереү буйынса маҡсатлы, көсөргәнешле эшләү мөһим. Республикала хәҙер туризмды үҫтереүгә күп көс түгелә. Туристик маршруттарҙа ҡымыҙ тәҡдим иткән урындарҙы күпләп ойоштороу файҙаға ғына буласаҡ. Урындағы фермерҙар ҙа ҡымыҙын һатып ҡаласаҡ, туристар ҙа Башҡортостандың бер үҙенсәлегенә шаһит буласаҡ.\nРеспубликала тағы ниндәй төр эшҡыуарлыҡ актуаль булыр ине, тип уйлайһың?\n- Ҡымыҙҙы ғына түгел, ә үҙебеҙҙең башҡа милли ризыҡтарҙы ла күтәреү йәһәтенән әүҙем эшмәкәрлек алып барырға кәрәк. Мәҫәлән, Ҡаҙағстанда ҡорот бик популяр. Бәләкәй генә кибеттә лә, ҙур магазинда ла уның әллә нисә төрөн табырға була. Ә беҙҙә ысын ауыл ҡоротон һатып алыу ауырға төшә, сөнки бының менән шөғөлләнгән үҙебеҙҙең эшҡыуарҙар юҡ кимәлендә. Бер нисә кешенең генә эш араһында ошо эшмәкәрлеккә иғтибар бүлеүе уны масштаблы итә алмай. Шулай уҡ халыҡтан һөт, ҡаймаҡ, май, ҡорот, эремсек, йомортҡа һәм башҡа ауыл аҙыҡ-түлеген күмәртәләп һатып алып, ҡала халҡына тәҡдим итеүселәр ҙә уңышҡа өлгәшәсәк. Бөгөн ауыл халҡы булған тауарын нисек һата? Һөт-майын ҙур-ҙур сумкаларға тултырып, автобустарҙа ҡалаға алып бара, көнө буйы ундағы баҙарҙа ултырып, кискә генә арманһыҙ булып ҡайтып инә. Әгәр ҙә һөт-ҡаймаҡ һатыусылар күп булһа, кире алып ҡайтмаҫ өсөн хаҡын төшөрөргә, әсеп әрәм булмаһын, тип, осһоҙға ғына биреп ебәрергә лә мәжбүр була. Ә йәй буйы ҡарап үҫтергән малының итен һатыу өсөн күпме интегә? Шуға күрә тауарҙарын ауылға килеп алыусы табылһа, барыһы ла ҡуш ҡуллап риза буласаҡ, тип уйлайым. Тәү ҡарашҡа мәшәҡәтле һәм ҡатмарлы күренһә лә, бер тапҡыр юлға һалып алғанда, ауыл халҡына ла, эшҡыуарға ла файҙалы һәм килемле эш булыр ине.\nӨфөбөҙҙө ҡымыҙсылыҡ үҙәге итергә хыялланам, тине Вадим әңгәмә барышында. "Егет һүҙе бер булыр", тигән халыҡ. Тырыш һәм маҡсатлы егеттең үҙ ниәтен тормошҡа ашырып, республикабыҙҙың баш ҡалаһын ошо сихәтле эсемлек үҙәге итеренә бөтә көсөн һәм булдыҡлығын һалыуына шикләнмәйбеҙ. Уға юлдарының уң, башҡарған эштәренең ырамлы булыуын теләргә генә ҡала.\nЯҙылған: 24.11.15 | Ҡаралған: 941


ТЫУҒАН КӨНӨҢ МЕНӘН, "ТАМЫР"!\n2 Март 2021, 15:14\nТыуған көнөң менән, “Тамыр”! Һинең тапшырыуҙарыңды ҡарап нисәмә быуын үҫте. Туған телебеҙгә һөйөү тәрбиәләү, уны үҫтереү, һаҡлау буйынса; йолаларыбыҙҙы, йырҙарыбыҙҙы, тарихыбыҙҙы өйрәнеү, белеү йәһәтенән дә ролең ҙур. Башҡорт халҡының киләсәге – сабый саҡтан, “Аҡбуҙат” журналының әкиәттәрен уҡыуҙан, “Тамыр”ҙың үҙ телебеҙҙәге тапшырыуҙарын ҡарауҙан, тыңлауҙан башлана. Артабан да һәр тыуған сабый күңеленә башҡортлоҡ орлоғон һалыуыңды, уны үҫтереүеңде уңышлы дауам ит, “Тамыр”!\nБәләкәстәр өсөн тәүге радиотапшырыу, нескә билле ҡырмыҫҡалар балаларыбыҙға өлгө, маяҡ булһын, тигән маҡсаттан сығып, “Иләү” тип исемләнгәйне. 1992 йылдың 2 мартында иң беренсе “Сәңгелдәк” тапшырыуы донъя күрә. Шул көндө “Тамыр” балалар студияһы үҙенең исем туйы уҙғара! Хәҙерге көндә “Тамыр” тотош балалар тапшырыуҙары каналына әйләнде һәм илебеҙҙәге иң яҡшы балалар телеканалдарының береһе.\nТыуған көнөң менән, “Тамыр”! Һинең тапшырыуҙарыңды ҡарап нисәмә быуын үҫте. Туған телебеҙгә һөйөү тәрбиәләү, уны үҫтереү, һаҡлау буйынса; йолаларыбыҙҙы, йырҙарыбыҙҙы, тарихыбыҙҙы өйрәнеү, белеү йәһәтенән дә ролең ҙур. Башҡорт халҡының киләсәге – сабый саҡтан, “Аҡбуҙат” журналының әкиәттәрен уҡыуҙан, “Тамыр”ҙың үҙ телебеҙҙәге тапшырыуҙарын ҡарауҙан, тыңлауҙан башлана. Артабан да һәр тыуған сабый күңеленә башҡортлоҡ орлоғон һалыуыңды, уны үҫтереүеңде дауам ит, “Тамыр”!


Өфөнөң 106-сы лицейы уҡыусылары өшөмәҫ өсөн синыфтарында өҫ кейемендә ултырырға мәжбүр. Бүлмәләрҙә ни бары 14 градус йылы.\nҺуңғы ваҡытта уҡыусылар араһында һыуыҡ тейҙереүселәр һаны арта. Ата-әсәләр был хәлгә ризаһыҙлыҡ белдерә. Күптәр дәрестәр бөткәнен көтмәйенсә, балаһын мәктәптән алып ҡайтырға ашыға.\nАта-әсәләр, балаларҙың көнө буйы өҫ кейемендә ултырыуына ризаһыҙлыҡ белдереп, ватсаппҡа йыш яҙа. Батареялар бөтөнләй йылынмай. Был корпусҡа быйыл ғына күстек. Башланғыс синыфтар уҡый был бинала. Бүлмәләр һыуыҡ булғас, балалар сирләп китмәһен, тип борсолабыҙ.\nРоман Вәлиев, «Берҙәмлек» лицейы уҡыусыһы: «Дәрестә ныҡ һыуыҡ булды. Ҡулдарым, аяҡтарым туңып бөттө. Мәктәптә һалҡын булғанлыҡтан ни бары ике дәрес уҡыныҡ»\nБелем усағындағы хәлде асыҡлау маҡсатында махсус комиссия төҙөлдө. Район хакимиәте белгестәре лицей синыфтарын тикшереп сыҡты. Мәктәп директоры әйтеүенсә, дәрестәрҙе уҡытыусылар күршеләге бинала дауам иткән. Иртәгә лицейҙа йылылыҡ талап ителгән нормаларға тура киләсәк.\nСветлана Пескина, 106 һанлы «Берҙәмлек» лицейы директоры: «Һауа температураһы түбәнәйеүе сәбәпле, бөгөн ҡайһы бер бүлмәләрҙә термометрҙар ни бары 11 градус йылылыҡ күрһәтте. Уҡыусыларҙы шунда уҡ күрше корпустағы бүлмәләргә күсереүҙе хәстәрләнек. Мәсьәлә хәл ителә. Комиссия хәл менән яҡындан танышып сыҡты. Иртәгә мәктәптә йылы булыр тип ышанам».


Башҡортостан үҫемлекселекте үҫтереүгә 151 миллион һумдан ашыу субсидия аласаҡ // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан үҫемлекселекте үҫтереүгә 151 миллион һумдан ашыу субсидия аласаҡ\n12:22, 29 февраля 2016 Сәйәсәт\nБашҡортостан үҫемлекселекте үҫтереүгә 151 миллион һумдан ашыу субсидия аласаҡ Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2016 йыл, 29 февраль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.\nБашҡортостан аграрийҙары үҫемлекселекте үҫтереү, үҫемлекселек продукцияһын эшкәртеү һәм һатыу өсөн ҡыҫҡа сроклы кредиттар буйынса процент ставкаһы өлөшөн ҡаплауға бәйле сығым йөкләмәләрен берлектә финанслауға 151 миллион 187,3 мең һум аласаҡ. Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведев 7,25 миллиард һум күләмендә субсидия бүлеү тураһындағы бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы. Улар федераль бюджеттан 84 субъектҡа бирелә.\nСубсидиялар 2013-2020 йылдарҙа ауыл хужалығын үҫтереү һәм ауыл хужалығы продукцияһы, сеймал һәм аҙыҡ-түлек баҙарын көйләү дәүләт программаһы сиктәрендә бүленгән.\nЙыл һайын Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығы субсидияларҙы файҙаланыуҙың һөҙөмтәлелеген баһалай.\nТеги: рәсәй хөкүмәте,субсидиялар,ауыл хужалығы,үҫемлекселек