Томанлы яҙмыш » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Бәйгеләр һәм конкурстар » Томанлы яҙмыш\nТоманлы яҙмыш 11.11.2015 // Бәйгеләр һәм конкурстар\nИртә лә генә томан,\nКис тә томан –\nОшо моңһоу, һағышлы йырҙы ишеткән һайын күҙ алдыма беҙҙән бер өй аша ғына торған күршебеҙ Минафа әбей килеп баҫа. Йылмайғанда ла күҙҙәре шундай моңһоу булып ҡала ине уның. Бына әле лә ҡап уртаға ярып, ике толомдан үрелгән сәсендәге көмөш тәңкәләрҙе сылтыратып, ашығып уҙып барышлай башын миңә табан бороп, йылмайып үтеп киткән кеүек. Күҙҙәренән моң-һағыш таралып, тирә-яҡҡа һибелеп ҡалғандай булды. Уйҙарым үткәндәргә тәгәрәне…\nЙәш кенә килеш яусылатып килгән Сабир бабайға биреп ебәрә уны атаһы. Йәрәшеп, вәғәҙәләшеп йөрөгән егете лә була. Ялынып та, ялбарып та ҡарай ул атаһына: бер ай ғына көтөп торайыҡ, күнегәйем кейәүгә сығыу тигән һүҙгә, дуҫ ҡыҙҙарымды ла күреп ҡалайым, тип. Юҡ, атай кеше уны ишетергә лә теләмәй. Һин — сауҙагәр, мин — һатыусы, тауар – минән, мәһәре — һинән, тип кейәү булаһы кешене һыйлап, илата-илата ултыртып ебәрә ул ҡыҙын. “Артыҡ бала ла түгел инем, мохтажлыҡ күрмәй үҫтем. Ҡәҙерле инем бит һуң, ни өсөн ризалыҡһыҙ, мал оҙатҡан кеүек, ат арбаһына һалып ебәрҙе һуң атайым?” — тип ғүмере буйы ғазаплана Минафа. Өфөлә уҡып йөрөгән егетен һағынып, уға табынып ғүмере үткәнен дә һиҙмәй. Насар йәшәмәй ул Сабир менән. Бик ҡоро холоҡло, аҙ һүҙле булһа ла, йәберләп-кәмһетеп бармай ул Минафаны. Өс ҡыҙ, бер ул үҫтерәләр.\nТик балаларының яҙмышы бик аяныслы, үкенесле шул. Оло ҡыҙҙары Зәйтүнәгә ун алты йәш тулғанда, күршелә йәшәгән Шәмсиә әбейҙең өлкән ҡыҙы Гөлсирә Үзбәкстандан ҡайтып төшә. Зәйтүнәне үҙ яғына ауҙарып, бай кейәү табып бирәм, тип алдаштырып, үҙе менән алып китә. Ул заманда шул төбәктә йәшәгәндәр беҙҙең ауылдан да байтаҡ ҡына була. Ҡыҙынан хат-хәбәр килмәгәс, Минафа әбей балаһының хәлен белешергә йылы яҡтан ҡайтҡандарҙың береһенә бара ла һөйләгән хәбәрҙәренән сиргә һабыша. Гөлсирәнең Зәйтүнәне Үзбәкстанға алып барғас та бер үзбәккә ҡоллоҡҡа һатыуы, тегенеһе уны көн дә тиерлек туҡмауы, шул үзбәктән бер-бер артлы алты бала табыуы, башҡа балаңды күрә алмаҫһың, ахыры, тип әйтеүҙәре аяҡтан йыға әсәне.\nБер барырға ла йыйына улар. Тик теүәл адресын белмәгәс, Гөлсирәнең ҡайтҡанын көтәләр. Ялына, ялбара әсә Гөлсирәгә, алып ҡайт баламды, ҡунаҡҡа булһа ла, тип. Бер нисә йыл үткәс, ҡайтып төшә ҡыҙы ире, өс балаһы менән. Әсәһенән дә ҡартыраҡ күренгән Зәйтүнәгә бөтә ауыл халҡы аптырай. Үҙ телен дә онотҡан өҫтәүенә. Ир тигән кешеһе лә бер кем менән дә яңғыҙын ҡалдырмай ҡатынын. Иң мөһиме — иҫән бит, тип ҡыуана әсә кеше. Ҡулынан килгәнсә ҡунаҡ итергә, күңелен күрергә тырыша ҡыҙының, бүләктәр бирә. Тик бер тапҡыр ҙа асылып китеп һөйләшә алмай әсәһе менән Зәйтүнә. Ҡарашын йәшерә, йәш тулы күҙҙәрен ситкә бороп, тораташ кеүек ҡатып, шым ғына ултыра.\n“Һуңынан ҡайтып алырһың, ҡалдырып тор Зәйтүнәмде”, – тип ялынған әсәгә ир кеше ҡаты ғына “юҡ” тип яуаплай.\nБер аҙна үткәс, улар юлға сыға. Һуңғы күрешеүе була әсәнең ҡыҙы менән. Күп тә үтмәй, йылы яҡтан ҡайтҡан берәү, әсәгә килеп: “Зәйтүнәңде ире аҫып үлтергән, оло ҡыҙы менән икәүләп сәтләүек ағасына аҫҡандар”, — тип хәбәр һала. Йәлләү ҙә, аяу ҙа юҡ әсә йөрәген.\nОшо хәлдән һуң Минафа инәй үҙ эсенә йомолдо. Былай ҙа һағышлы күҙҙәре тағы ла һағышлана төштө. Урамдан үтеп киткәндә, һыуға барамы ул, көтөү ҡаршылаймы, ҡаҙҙарын һыуға, йылға буйына ҡыуамы, сәстәренә ҡушып үрелгән тәңкәләре, йөрәк әрнеткес итеп сыңлап, бәүелеп, оҙата бара кеүек ине.\nБала ҡайғыһын күтәрә алманы буғай, һыҙып-һыҙып ҡына Сабир бабай мәңгелеккә китеп барҙы. Ҡыҙҙары кейәүгә сығып, улы өйләнеп, ҡайҙалыр ситтә, бик йыраҡта тора икән, тигән хәбәр йөрөнө ауыл өҫтөндә. Минафа әбей яңғыҙы тороп ҡалды.\nКистәрен ауыл ҡатындары йыйылышып ойоҡ-бейәләй бәйләгәндә, ул да килә торғайны. Ҡулынан бәйләмен төшөрмәне. Ауылда данлыҡлы балаҫ оҫтаһы ине ул. Уның өйөнә керһәң, бөтә ерҙә — һуғылған түшәк. Түрҙәге кәштәлә бер нисәһе эленеп торор ине. Һике өҫтөндә — күҙҙең яуын алып торорҙай шау сәскәле аҫалы балаҫ. Иҙәнендә — буйлыһы. Эш өҫтөндә ултырғаны ла күренмәне үҙенең. Шулай ҙа бер көн һораным үҙенән:\n— Ҡасан һуғаһың ул балаҫтарҙы? — тип. Һағыш тулы күҙҙәрен миңә төбәп, Минафа әбей ауыр һулап ҡуйҙы ла:\n— Ә төндәр нимә өсөн? — тип яуапланы. Һуңынан, әйтеп ҡалырға тырышҡандай:\n— Балаларымдың яҙмыштарын барлай-барлай таң атҡанын да һиҙмәйем, матур теләктәр теләп, сағыу итеп һуғырға тырышам балаҫтарҙы. Тик балаҡайҙарымдың яҙмышы бигерәк төҫһөҙ булды шул, — тип ауыр көрһөнөп ҡуйҙы.\nКис ултырған саҡтарҙа бер ваҡытта ла кешегә ҡушылып һүҙ һөйләмәҫ, әҙәм тикшермәҫ, тыныс ҡына тыңлар ҙа: “Не знайка инде был донъяны”, — тип ҡуйыр ине. Уны үҙе юҡта “Незнайка” тип тә йөрөтәләр, яратып ҡына, ихтирам йөҙөнән.\nБер көн ул беҙгә әсәйем янына хәл белергә инде лә, оҙаҡ ҡына сәйләп, һөйләшеп ултырҙы. Күрше булып йәшәп, ғүмер буйы матур ғына бер-береһенә йөрөштө улар әсәй менән. “Ауыр саҡтарымда терәк ул миңә Минафа апай, — ти торғайны әсәйем. — Һүҙ йөрөтмәй, матур кәңәштәр бирә, түҙемлек өлгөһө”. Бер сер ҡапсығы кеүек күрә инем мин бала саҡта Минафа әбейҙе.


Суд приставтары - хеҙмәте-йәмғиәткә\nСуд приставтары — хеҙмәте-йәмғиәткә\nСуд приставының ғәмәлдәре башҡарылған, кәрәк булһа, хоҡуҡтарыңды яҡлау өсөн иң реаль аҙымдар һәм аныҡ булмаһа йәки суд ҡарары ҡулланыла башлайҙар, йәки нотариаль административ акт акт. Уның законлылығын тикшереү ғәмәлдәр, һорауҙар, ләкин уларға рәхмәт мөмкинлегенә эйә түгел. Шәхсән үҙем тапшырыу акты башҡарыусы судында суд башҡарыусы әһәмиәте һәм тәғәйенләнеше. Кешеләр уны өйөнә барыу, цитаталар ҡыҙыҡһыныу суд алдында полиция, суд һәм суд заклятие холоҡ төҙәтеү.\n(түгеллеге тураһында закон, ҡаршылыҡтар, мәғлүмәт һаҡланһа, ҡулланырға дәүләт көсө кәрәк), бәлки, ул: рөхсәт алынған йәки рөхсәте булырға тейеш түгел һуң судьялар, суд башҡарыусы констатация протокол төҙөү, һүрәтләү, һәм бәхәсһеҙ нейтрально, тип, уны күҙәтә: һеҙ йәшәгән урын буйынса суд приставы башҡарыусыларының суд палатаһы милли һеҙ контакттан мәғлүмәтте сайтында табырға мөмкин.\nСуд иһә регламентироваться башҡара\nУлар төрлө сумма бүленәсәк, тип диапазон бәйле ғәмәлдәрҙе башҡарырға, сумманың йәки мөлкәттең хаҡынан ҡарарға, ә ҡайһы берҙәре буйынса өс һайлау. Ташлама менән файҙаланған ҡайһы бер кеше (хоҡуҡи ярҙам, бурыс, экспроприация). Пошлинаһы, хеҙмәт хаҡы түләргә тура акттары, мәғлүмәти, закон ҡарала, һәм акттарҙы үтәү. Аҡса түләргә тура килә, кәңәштәр бирә, ялыуҙар һәм interpellatives сығар (башҡа дәүләттәр-урыны ҡуртым, уның объекттары булып тора пошлинаһы). Заявитель араһында ирекле башҡарылған һәм уларға беркетелгән суд тиклем акттары тормошҡа ашырыла. Суд приставтары менән түләүҙәр түләүгә сығымдарҙы ҡаплау, уны ҡапларға талап иткән. Хоҡуғы тураһында һүҙ барғанда, һалым, frankings, кеше йәки компенсация түләргә, йәки уның ҡулланып булмаҫлыҡ ҡыҫылып, хаҡ та өҫтәү өсөн һалым (НДС) һәм берҙәм һалым, билдәле бер сумма 14, 89, шулай уҡ түләүҙәр бер өлөшө булып тора. Суд приставтары һәр воспринимаем ҡылығын аңлатып, транспорт сығымдары компенсациялана, 7 әһәмиәте, 67. исполнитель резерв алырға мөмкин суд (ҡайтып) акттарын тормошҡа ашырыу өсөн үҙ клиенттары тиклем, суммаһы алырға мөмкин, алырға бурыслы, тип, уның ҡылған эштәре өсөн сығымдар ҡаплана. Әгәр эштәре суд тикшереүе барышында менән туранан-тура мөнәсәбәте булған, суд бәхәстәре тапшырырға тейеш булһа, эште ҡараған. Икенсе осраҡта, протест биреү судьялар тәғәйенләү буйынса үтәргә тейеш булған


Инфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Башкирский язык "Маршрутный лист"\nОшо портфолионы ҡулланып кластер төҙөгөҙ\nЗаман уҡыусыһының моделен төҙөү.\nСинквейн алымы ФДББС һүҙе\nБеренсе юлға бер һүҙ яҙыла. Был – исем, йәки синквейндың темаһы.\nИкенсе юлға ике сифат яҙыла. Былар теманы асырға ярҙам итә.\nӨсөнсө юлға өс ҡылым яҙыла. Темаға бәйле эш-хәрәкәтте асырға булышалар.\nДүртенсе юлда тулы бер фраза яҙыла. Ул уҡыусының үҙ фекере йәиһә берәр цитата, афоризм булырға мөмкин.\nҺуңғы бишенсе юлда төп һүҙ– резюме яҙыла. Ул теманы аңлата, уҡыусының үҙ мөнәсәбәтен сағылдыра.\nҮҙеңдең эшеңде баһала.\n“Һүҙлек картаһын” төҙөү\n1.”Стандарт” һүҙенең аңлатмаһы, антоним, синонимдарҙы табып килергә\n2.Текста бирелгән һөйләмде күсерергә, тамырҙаш һүҙҙәр уйларға.\n3. Һүҙбәйләнеш йәки һөйләм уйлап яҙырға. Был һүҙ ниндәй ассоциациялар уята? Фекерегеҙҙе яҙығыҙ\nТөркөмдәр менән эш: а) ФДББС ҡыҫҡартылған һүҙен тултырып яҙ. Һүҙбәйләнештәр төҙө. __________________________________________________________________________________\nб). “ ФДББС” темаһына диалог төҙө. (парҙар менән эш)\nв) “ ФДББС” һүҙе менән акрошиғыр яҙыу\nСалихова Лилия Анваровна\nНомер материала: ДБ-270023


Үткән аҙнала юл-транспорт ваҡиғалары һаны йөҙҙән ашҡан | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n16 октября 2019 — 18:57 ГТРК «Башкортостан»\n2018 йылдың ошо осоро менән сғыштырғанда йәрәхәтләнгәндәр һәм һәләк булғандар һаны ла күберәк. Оператив кәңәшмәлә Радий Хәбиров юлдарҙағы соҡорҙарҙы юҡ итеү мобиль программаһының эшен тәнҡиткә тотто. Транспорт һәм юл хужалығы дәүләт комитеты рәйесе Тимур Мөхәмәтйәнов белдереүенсә, ведомство-ара комиссия фажиғәғә килтергән сәбәптәрҙе юлдарҙың яҡтыртылмауы, йәйәүлеләр кейемендә махсус сағылдырғыстар булмауы һәм иҫерткес эсемлектәргә бәйләй. Юлдарҙы төҙөкләндереү төбәктә тәү мөһим мәсьәләләрҙең береһе. Республика башлығы чиновниктарҙың соҡорҙарҙы бөтөрөүгә ҡағылышлы отчетын мобиль ҡушымтаға тап килмәй, тип шик белдерҙе. Радий Хәбиров 2020 йылды республикала эстетика йылы иғлан итергә тәҡдим итте. Республика башлығы Хөкүмәткә ошо туралағы Указға бар тейешле күрһәткестәрҙе аныҡ билдәләргә ҡушты. Һандар муниципалитеттарға бюджеттан өҫтәмә аҡса бүлер өсөн кәрәк. Башҡортостан ихаталары программаһы сиктәрендә балалар майҙансыҡтарында бәүелсәктәрҙе хәүефһеҙҙәренә алмаштырыу эше тамамланыу алдында. Радий Хәбиров балалар именлеге хаҡына бәүелсәктәр ҙә, уйын майҙансыҡтарының йомшаҡ ҡаплауы ла мөһим, тип белдерҙе. Киләһе йылда торлаҡ төҙөлөшөн дә арттырыу көтөлә. Был күрһәткес буйынса әле Башҡортостан Волга буйы федераль округында икенсе урында. Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты рәйесе вазифаһын башҡарыусы Марат Әхмәҙуллин быйыл төҙөлөргә тейеш 69 социаль объекттың бөгөнгә етеһе файҙаланыуға тапшырылған, туғыҙы октябрҙә, ҡалғандары йыл аҙағына сафҡа индереләсәк, тине. Радий Хәбиров күләмле төҙөлөш майҙандары тураһында хәтергә төшөрҙө – Өфөләге Затон биҫтәһендә дауахана комплексы, башҡалала волейбол һәм гимнастика үҙәктәре, райондарҙа бассейндар төҙөлөшө көтөлә. Республика ҡалаларында балалар өсөн һөт кухнялары селтәре киңәйәск. Өфө менән Стәрлетамаҡтан башҡа улар Белоретта, Нефтекама, Октябрьский һәм Сибайҙа асыласаҡ. Саф һәм туҡлыҡлы һөт ризыҡтары 7 етештереү пунктында әҙерләнә һәм 67 үҙәк аша таратыласаҡ. Үҙебеҙҙә етештерелгән һөт ризыҡтары менән 26 мең баланы тәьмин итеү ҡаралған. Оҙаҡламай республика кәштәләрендә үҙебеҙҙә үҫтерелгән ашлыҡтан яһалған аҙыҡ-түлек һатыла башлауы ла ихтимал. Башҡортостан “Алтын көҙ” аграр күргәҙмәһендә уңышлы ҡатнашты. Ил хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведевты Радий Хәбировтың игенде тәрән эшкәртеү производствоһы асыу тәҡдиме ҡыҙыҡһындырҙы. Республика игенселәре быйыл ҡатмарлы һауа шарттарында 3 миллион 300 тонна ашлыҡ йыйып алды. Былтырғы күрһәткестәрҙән был 4 процентҡа күберәк. Илшат Фазрахманов гектар ҡеүәте иң юғары төбәктәрҙе билдәләне. Саҡмағош районы Баҙы хужалығы гектарынан 41 центнер уңыш йыйған. Киләһе йылға аграрийҙар 4 миллион тоннанан ашыу ашлыҡ йыйыу йөкләмәһен алды. Республикала төбәк байлыҡтарының йәнә береһе – урмандарҙы законһыҙ ҡырҡыуҙы тыйыуға йүнәлтелгән маҡсат та бойомға ашырыла. “Урман картаһы” ҡушымтаһы намыҫһыҙ урман ҡырҡыусыларҙы асыҡлап хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү мөмкинлеге бирәсәк. Үткән аҙнала ПОЛИЭФ предприятиеһында килеп тыуған ғәҙәттән тыш хәл эҙемтәләрен бөтөрөүҙә күрһәткән һөнәри оҫталыҡтары өсөн Радий Хәбиров махсус хеҙмәттәргә рәхмәт белдерҙе. Хөкүмәт рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы Андрей Назаров көтөлмәгән хәлдәрҙе иҫкәртеү маҡсатында башҡа предприятиеларҙа хәүефле производстволар контролгә алынды, тип белдерҙе. Республика башлығы Башҡортостанда телевидениены цифра тәртибенә күсеү барышын да даими контролгә алды.


Рәсәй 20 йылда үҙ позицияһын ҡайтарҙы » «Йәшлек» гәзите\nГазета "Йәшлек" » Спорт » Рәсәй 20 йылда үҙ позицияһын ҡайтарҙы\n28.02.2014 Рәсәй 20 йылда үҙ позицияһын ҡайтарҙы\nБына был, исмаһам, уйындар... Илең өсөн ғорурлыҡ тойоп, күпме ҡыуанысты спортсылар менән бергә кисереп, әйтеп бөткөһөҙ уй-хистәр бүләк итте беҙгә Сочи Олимпиадаһы. Бындай ҙур еңеүҙәрҙән һуң хатта мәсхәрәгә ҡалған “ҡыҙыл машина”ның хоккейсыларына булған асыу тойғоһо ла тиҙ арала онотолғандай булды. Беҙҙең спортсылар, 13 алтын, 11 көмөш һәм 9 бронза миҙал яулап, һәр йәһәттән Рәсәй тарихында тәүгә ҙур һөҙөмтәгә өлгәште. Афарин! Улар 1976 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында уңыш ҡаҙанған СССР йыйылма командаһының күрһәткесен уҙып китте. Яҡташтарыбыҙ ун спорт төрөнән миҙаллы булды. Бигерәк тә конькиҙа фигуралы шыуыу, шорт-трек, бобслей, сноуборд ярыштарында Рәсәй спортсыларына етеүсе табылманы.\nШорт-тректан Виктор Ан өс алтын һәм бер бронза миҙал яулаһа, бобслейҙан Александр Зубков менән Алексей Воевода ике тапҡыр юғары баҫҡысҡа күтәрелде, конькиҙа фигуралы шыуыуҙан Татьяна Волосажар менән Максим Траньков ике тапҡыр Олимпия чемпионы булды һәм сноуборд төрөнән Вик Уайлд Рәсәй командаһына Сочиҙың ике “алтын”ын яуланы. Конькиҙа фигуралы шыуыуҙан Аделина Сотникованың уңышы айырым маҡтауға лайыҡ, сөнки Союз заманында ла, әле лә быға тиклем Рәсәй ҡыҙҙарының айырым шәхси беренселектә Олимпия пьедесталының юғары баҫҡысына күтәрелгәне булмай. Шулай уҡ саңғыла йүгереүҙән Максим Вылегжанин да маҡтауға лайыҡ. Ул өс дистанцияла өс тапҡыр икенсе килде. Яҡташыбыҙ, Межгорье һылыуы Ольга Вилухина ла тәүге Олимпиадаһында ике көмөш миҙалы менән Рәсәй биатлонсыларының лидерына әйләнде. Ә инде шорт-трексыларыбыҙ Семен Елистратов менән Руслан Захаров республикабыҙ халҡы күптән көткән уңыш ҡаҙанды. Бобслейҙан Нефтекама спортсыһы Илмир Хужин, Рәсәй командаһының икенсе экипажында дөйөм дүртенсе урынға сығып, киләсәккә өмөт уятты.\nБашҡа сит ил спорт геройҙарына килгәндә, Белоруссия биатлонсыһы Дарья Домрачева, ысынлап та, үҙ иленең геройы исеменә лайыҡ. Ул, өс шәхси дистанцияла алдынғылыҡты бирмәй, донъя биатлоны тарихында үҙенсәлекле күрһәткескә өлгәште. Шулай уҡ хәҙер инде данлыҡлы Норвегия вәкиле Уле-Айнар Бьорндален Сочиҙың ике “алтын”ын яулап, бөтәһе һигеҙ тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы булып, донъяның иң мәргән биатлонсыһы һанала. Конькиҙа йүгереүҙә Нидерланд спортсылары аптыратты. Улар был төр буйынса Сочиҙың бөтә миҙалын тиерлек үҙҙәренә алып ҡайтты.\nРәсәй спортсыларының алты Олимпия\nЙыл\tАлтын\tКөмөш\tБронза Бөтәһе\tУрын\n1994\t11\t8\t4\t23\t1\n1998\t9\t6\t3\t18\t3\n2002\t5\t4\t4\t13\t5\n2006\t8\t6\t8\t22\t4\n2010\t3\t5\t7\t15\t11\n2014\t13\t11\t9\t33\t1\nСемен ЕЛИСТРАТОВ, Башҡортостан спортсыһы, Сочиҙағы XXII Ҡышҡы Олимпия уйындары чемпионы:\n– Мин әле һаман чемпион булыуыма ышана алмайым. Шатлығымдың сиге юҡ. Оҙаҡламай беҙҙең төр хоккей кеүек ҙур популярлыҡ яулауына шигем юҡ. Сөнки ул йылдан-йыл халыҡта ҙур ҡыҙыҡһыныу уятып, көйәрмәндәр беҙҙең ярыштарға әүҙем йөрөй башланы. Алты тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы Виктор Андың беҙҙең командаға килеүе шорт-трекка ҙур этәргес яһаны.\nВик УАЙЛД, ике тапҡыр Олимпия уйындары чемпионы:\n– Ҡот осҡос та ул... Шул хәтлем халыҡ беҙҙе Мәскәүҙә ҡаршыланы. Ул сәскәләр, ул йылы һүҙҙәр... Ысынлап та, Рәсәй халҡы ҡунаҡсыл, изге күңелле кешеләр икән. Америкала булһа, бындай ҡаршылау булмаҫ ине. Мин быны тойҙом һәм Рәсәй намыҫын яҡлауыма ғорурлыҡ кисерәм.\nВик Уайлд Американан күсеп, Рәсәй өсөн Сочиҙа сығыш яһаны. Ҡатыны, Рәсәй спортсыһы, ошо уҡ төрҙән бронза миҙал призеры Алена Заварзина ла уның өсөн бик шат.\nБашҡорт еренән – 16 призер\nБашҡортостан спортсылары Ҡышҡы Олимпия уйындарында бөтәһе 16 миҙал яулаған. Дүрт алтын, алты көмөш һәм алты бронза миҙал.\n“Салауат Юлаев” хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе Игорь Кравчук, дүрт Олимпия уйындарында ҡатнашып, дүртеһенән дә миҙалһыҙ ҡайтмай. Ул Рәсәй командаһы составында ике “алтын” һәм берәр “көмөш” менән “бронза”ға эйә. Ишембай һылыуы Галина Куклева биатлон буйынса уйнатылған һәр миҙал төрөн татып өлгөрә. Тау саңғыһынан Олимпия уйындарының көмөш миҙал призеры Светлана Гладышева Союз һәм Рәсәй тарихында әлегә берҙән-бер еңеүсе булып һанала. СССР-ҙың саңғы эстафета командаһы составында ике бронза миҙал яулап, Геннадий Ваганов республикабыҙҙан тәүге Олимпия призеры булараҡ билдәле. Биатлонсы Павел Мөслимов та 1998 йылда Рәсәй эстафета командаһы составында бронза миҙал яулай. 2006 йылда бобслейсы Алексей Селиверстов, дүрт урынлы экипаж составында финишта икенсе ваҡыт күрһәтеп, көмөш миҙал призеры була. Дүрт йылдан һуң өмөтлө биатлонсыбыҙ, Михайловка ауылы егете Максим Чудов Рәсәй командаһы составында “бронза”лы финиш күрһәтә. Быйыл Межгорье еренең һыуын эсеп үҫкән Ольга Вилухина башта шәхси беренселектә икенсе булһа, һуңынан эстафетала ла “көмөш” алыуға тос өлөш индереп, уңыш ҡаҙана. Ә инде күптән көткән “алтын”лы уңышты беҙгә шорт-трексылар Семен Елистратов менән Руслан Захаров килтерә. Улар ҙа эстафетала алдынғылыҡты бирмәй.


Башҡорт ҡобайыры Джангра ерендә Элистала яңғыраны // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБашҡорт ҡобайыры Джангра ерендә Элистала яңғыраны\n17:39, 23 октября 2013 Мәҙәниәт\n2005 йылда Ҡалмыҡстандың баш ҡалаһы Элистала «Джангра ерендә донъя эпостары» Халыҡ-ара эпик әҫәрҙәрҙе башҡарыусылар фестивале уҙҙы. Форум төрлө төбәктәрҙән һәм илдәрҙән эпик әҫәрҙәрҙе башҡарыу оҫталарын йыйҙы. Төрлө йылдарҙа Башҡортостандан был фестивалдә оҫта сәсәндәр Асия Ғәйнуллина, Баязит Ғәйнуллин, Илсен Мирхәйҙәров, Розалия Солтангәрәева үҙҙәренең оҫта башҡарыуы менән жюри ағзаларын һәм тыңлаусыларҙы хайран ҡалдырғайнылар. Быйыл республикабыҙҙан «Джангра ерендә донъя эпостары» фестивалендә күренекле башҡорт бәйетсеһе, сәсәниә Розалия Солтангәрәеваның уҡыусылары – М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенттары Рида Тимершәйхова һәм Зилиә Әбелғәтинә сығыш яһаны.\n«Башинформ» агентлығына Розалия Солтангәрәева хәбәр итеүенсә, фестивалдә традицион мәҙәниәтендә эпос айырым урын биләп торған илдәрҙән һәм Рәсәй төбәктәренәән сәсәндәр ҡатнашты. Алтай, Яҡутия, Адыгея, Башҡортостан, Дағстан һәм Ҡытайҙан һәләтле эпос башҡарыусылар, Удмуртиянан импровизатор-йырсылар булды. Рида Тимершәйехова менән Зилиә Әбелғәтинә, иҫ киткес матур сығыш яһап, был ярыштың еүеңселәре тип танылды.\n— «Сәхнәлә Башҡортостан!» тип иғлан иткәс – зал алҡыштарға күмелде, — тип һөйләй ҡыҙҙар. Сөнки Ҡалмыҡстан беҙҙең республикабыҙҙы бик яҡшы белә. Ҡалмыҡстан делегацияһы йыш ҡына Башҡортостанда була, улар беҙҙең яҡтың хозур тәбиғәте, халҡыбыҙҙың ҡунаҡсыллығы һәм эскерһеҙ булыуы хаҡында һоҡланып һөйләне. Фестивалдә ҡатнашыусылар профессор, тикшеренеүсе Евдокия Хабунованан оҫталыҡ дәрестәре алдылар, музейға барҙылар. «Яңғыҙ сығыш яһау» номинацияһында Рида Тимершәйехова «Урал-батыр» башҡорт эпосынан Аҡбуҙат тураһында юлдарҙы көйләп башҡарҙы, ә Зилиә Әбелғәтинә Урал-батырҙың васыятнәмәһен көйләне. Йәш сәсәниәләрҙең тасуири тел, пластика, эҙмә-эҙлекле эпик башҡарыу стилендә көйләүҙәре тамашасыларға тағы бер ҡабат башҡорт эпик ҡобайырының өҫтөнлөктәрен күрһәтте.\n— Ҡалмыҡстандың дәрәжәле фестивалендә беҙҙең ҡыҙҙарҙың еңеү яулауы Башҡорт дәүләт педагогия университеты башҡорт филология факультетының 20 йыллығына үҙенсәлекле бүләк булды – был юбилейҙы педагогик университет 24 октябрҙә билдәләргә әҙерләнә, — тип һөйләне Розалия Солтангәрәева.\nТеги: халыҡ ижады,фестивалдәр,эпос,ҡобайыр


Ҡужанаҡ ауылы халҡы үткән йылда ауылда балалар өсөн уйын майҙансығы төҙөү мөһимлеге хаҡында фекер алышып, был эште урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы сиктәрендә башҡарырға килешкәйне. Инициатив төркөм төҙөлөп, аҡса йыйыу, бағыусылар йәлеп итеү кеүек эштәр күптән башҡарылһа ла, ниәтте тормошҡа ашырыу мөмкинлеге сыҡмайыраҡ торҙо.Ниһайәт, үткән аҙнала Ҡужанаҡ ауылы халҡы, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре өмәгә сығып, балалар уйын майҙансығын урынлаштырып та ҡуйҙы. Балаларҙың йәйге ялы башланыуға һанаулы ғына көндәр ҡалды, тимәк тиҙҙән был сағыу майҙансыҡ кескәйҙәрҙең яратҡан ял урынына әйләнәсәк.\nҠужанаҡ ауылы халҡы үткән йылда ауылда балалар өсөн уйын майҙансығы төҙөү мөһимлеге хаҡында фекер алышып, был эште урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы сиктәрендә башҡарырға килешкәйне. Инициатив төркөм төҙөлөп, аҡса йыйыу, бағыусылар йәлеп итеү кеүек эштәр күптән башҡарылһа ла, ниәтте тормошҡа ашырыу мөмкинлеге сыҡмайыраҡ торҙо.\nНиһайәт, үткән аҙнала Ҡужанаҡ ауылы халҡы, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре өмәгә сығып, балалар уйын майҙансығын урынлаштырып та ҡуйҙы. Балаларҙың йәйге ялы башланыуға һанаулы ғына көндәр ҡалды, тимәк тиҙҙән был сағыу майҙансыҡ кескәйҙәрҙең яратҡан ял урынына әйләнәсәк.


Благовещенда социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса «Үҙ эшеңде башла» программаһы ғәмәлгә ашырыла // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБлаговещенда социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса «Үҙ эшеңде башла» программаһы ғәмәлгә ашырыла\n13:00, 15 марта 2018 Иҡтисад\nБлаговещенда социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса «Үҙ эшеңде башла» программаһы ғәмәлгә ашырыла Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2018 йыл, 15 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.\nБашҡортостандың Благовещен районында социаль эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса «Үҙ эшеңде башла» программаһы эшләй башланы, тип хәбәр итә төбәк Хеҙмәт министрлығының матбуғат хеҙмәте. Программа икенсе йыл рәттән ғәмәлгә ашырыла. Благовещен арматура заводы, республиканың Социаль өлкә яңылыҡтары үҙәге менән хеҙмәттәшлектә Благовещен районы хакимиәте уның ойоштороусылары булып сығыш яһай.\nБылтыр «Үҙ эшеңде башла» социаль проекттар конкурсы һөҙөмтәләре буйынса эшҡыуарҙарҙың 11 ижтимағи һәм социаль мөһим проектына 2 миллион һумға ярҙам күрһәтелгән.\nГрант ярҙамы менән ғәмәлгә ашырылған проекттар иҫәбендә – декрет ялындағы ҡатындарҙы эшкә урынлаштырған «Төймәкәй» тегеү оҫтаханаһы, «Тоҙ мәмерйәһе» галокамераһы, «Һеҙҙең ҡараусы» социаль предприятиеһы филиалын асыу. Күреү буйынса ике инвалид үҙ эшен аса алды.\nБыйыл грант ярҙамының суммаһы 2,2 миллион һум тәшкил итә. Үҙ бизнесын асыуға социаль эшҡыуарҙар 200 мең һумғаса аҡса аласаҡ. Социаль эшҡыуарлыҡ проекттары индерелгән төп өлкәләр – һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, ауыл хужалығы, экология, туристик бизнес, ял, спорт, өлкән һәм сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә ярҙам.\nПрограммала ҡатнашыу шарттары хаҡында тулыраҡ мәғлүмәтте Башҡортостандың Социаль өлкә яңылыҡтары үҙәге сайтында табырға мөмкин.\nТеги: социаль эшҡыуарлыҡ, программа


Хөкүмәттә кешеләрҙең һыуҙа именлеген тәьмин итеү мәсьәләләре тикшерелде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nХөкүмәттә кешеләрҙең һыуҙа именлеген тәьмин итеү мәсьәләләре тикшерелде\n15:42, 22 июня 2010 Йәмғиәт\nБР Хөкүмәте йортонда БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Рафаил Диваев рәйеслегендә Ғәҙәттән тыш хәлдәр һәм янғын хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса хөкүмәт комиссияһы ултырышы үткәрелде. Кәңәшмә темаһы — кешеләрҙең именлеге һәм һыуҙа ҡотҡарыуҙы ойоштороу.\n— Һуңғы ете йылда кешеләрҙең һыу объекттарында һәләк булыуы кәмей бара. Өфөлә был күрһәткес 10 тапҡырға кәмене, — тип белдерҙе Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының БР буйынса Баш идаралығы етәксеһе урынбаҫары Сергей Карась. — Был иҫкәртеү эше һәм ҡотҡарыу көстәрен һәм сараларын аныҡ ойоштороу бик һөҙөмтәле булыуы мөмкинлеге хаҡында һөйләй.\nБылтыр һыуҙа иң күп һәләк булыусылар Краснокама, Дәүләкән, Өфө райондарына тура килде. Бының объектив сәбәптәре бар: кешеләрҙе Ағиҙелдең түбәнге яғы һәм Кама йылғаһы йәлеп итә, Асылыкүл бөтә республиканан һәм башҡа урындарҙан туристар күмәкләп йыйылған урын булып тора, ә миллиондан ашыу кеше йәшәгән Өфөгә ял итеү өсөн ҡаланан ситкә сығыу хәйерлерәк. Был муниципаль райондар башлыҡтарын күмәкләп ял итеү урындарында кешеләрҙең именлеген тәьмин итеү өсөн уларҙың райондарында ниндәй саралар күрелеүе хаҡында һөйләү өсөн ултырышҡа саҡырҙылар.\n— Бөгөнгә беҙ 34 эҙләү-ҡотҡарыу эштәре үткәрҙек, һәм 11 кешене ҡотҡарҙыҡ. Ләкин шул уҡ ваҡытта водолаздарыбыҙ 23 мәйетте һыу төбөнән күтәрҙе. Был һыу инеү миҙгеле башланып ҡына торған осорҙа бик күп, — тине БР авария-ҡотҡарыу хеҙмәте начальнигы Владимир Телешов. — Республикала 11 водолаз станцияһы эшләй, уларҙың базаһында мобиль эҙләү-ҡотҡарыу төркөмдәре төҙөлгән.\nРәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының БР буйынса Баш идаралығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2010 йыл башынан алып республикала 44 кеше һыуҙа батып һәләк булды, шуларҙан дүртәүһе бала һәм бер ҡатын-ҡыҙ. Һәләк булыусыларҙың күбеһе иҫерек килеш һыуға ингән.


Стремовский Владимир Азарович — Башҡорт Википедияһы\nСтремовский Владимир Азарович (15 май 1917 йыл, Цибулёво, Херсон губернаһы, Рәсәй империяһы — 1983 йыл, СССР) — совет ғалим-юрисы, юридик фәндәр докторы, Кубань университетының енәйәт процесы кафедра профессоры (1970—1980).\n1917 йылдың 15 майында (2 май) Рәсәйҙең Херсон губернаһы Цибулево ауылында тыуған.\n1940 йылда Харьков юридик институтын тамамлай, аспирантурала ҡала.\nБөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ҡыҙыл Армияға саҡырыла, Белоруссияла оборона алыштарында һәм Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша. Һуғышты Көнсығыш Пруссияла тамамлай. Фронтта «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнә.\n1945—1960 йылдарҙа Харьков өлкәһе прокуратураһында тәфтишсе һәм прокурор-криминалис булып эшләй, бер үк ваҡытта Харьков юридик институтының енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында, СССР КГБ юғары мәктәбендә, СССР Генераль прокуратураһы тәфтишселәренең квалификацияһын күтәреү курстарында уҡыта.\n1955 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереү (төп мәсьәләләр)» темаһына диссертация яҡлай. 1960 йылда тулыһынса ғилми һәм уҡытыу эшенә күсә, Ростов дәүләт университетының енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында буласаҡ юристарҙы уҡыта. Бында ул 1970 йылға тиклем эшләй.\n1967 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереүҙең асылы һәм ҡатнашыусылары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай..\n1970 йылда Кубань дәүләт университетының (Краснодар) енәйәт процесы кафедраһы профессоры вазифаһында уҡыта башлай.\nЕнәйәт процесы, криминалистика, прокурор күҙәтеүе өлкәһендә 130-ға яҡын ғилми хеҙмәт (шул иҫәптән 14 монография һәм уҡыу әсбабы) яҙған.\n«1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Стремовский_Владимир_Азарович&oldid=1138941 ҡабул ителгән\n1917 йылда тыуғандар\nБыл бит һуңғы тапҡыр 11:20 27 май 2022 үҙгәртелгән.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ШӘЖӘРӘМДЕ ӨЙРӘНЕҮ КҮҢЕЛЕМДӘГЕ РУХТАН КИЛӘ - 2020 - Мәҡәләләр\nШӘЖӘРӘМДЕ ӨЙРӘНЕҮ КҮҢЕЛЕМДӘГЕ РУХТАН КИЛӘ\nҮҙ тамырҙарын барлағандар күбәйә арабыҙҙа. Шәжәрәләрҙе өйрәнеү ҙә киң таралды. Архивта көндәр дауамында мәғлүмәт эҙләүселәр һаны ла бермә-бер артты, ти архив хеҙмәткәрҙәре. Бөгөнгө ҡунағыбыҙ ошондай эҙәрмәндәрҙең береһе - Өфө егете Артур АЛАҠАЕВ.\nАртур, был ғәмәлгә, йәғни шәжәрәңде өйрәнеүгә тотоноуға кем йәки нимә этәрҙе?\n- Бала саҡтан ҡыҙыҡһыныусан, бөтә нәмәне белергә тырышыусылар рәтендә булдым. Әле лә ошо ғәҙәтем, тип әйтәйемме, үҙем менән. Ошо ҡыҙыҡһыныуҙарым араһында шәжәрәмде өйрәнеүгә ынтылыш айырым урын алып тора. Был эшкә тотоноу өсөн ниндәйҙер аныҡ сәбәп булманы, барыһы ла күңелемдән килә, йөрәк ҡушыуы буйынса башҡарам был эште. Тәүҙә фамилиямдың килеп сығышын белеү теләге тыуҙы. Уны өйрәнеү барышында төплө яуап талап итеүсе өҫтәмә һорауҙар тыуҙы, шәжәрәмде өйрәнеүгә тағы ла нығыраҡ этәреүсе ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәргә юлыға барҙым. Асылмаған сер һәр ваҡыт кеше күңелен ҡуҙғытып тора, миндә лә элекке быуыным тураһында барыһын да белеү теләге көсәйә барҙы һәм был эшмәкәрлеккә ентекле тотондом.\nБала саҡта уҡ үҙемдең ата-бабаларым тураһында һөйләгәндәрен иғтибар менән тыңлар инем. Бигерәк тә олатайым был хаҡта күп мәғлүмәт бирҙе. Ләкин бөгөн килеп, үҙемдең эҙләнеүҙәрем барышында тапҡан мәғлүмәттәрҙән сығып, уның һөйләгән ҡайһы бер факттары ысынбарлыҡҡа тап килмәй икәнен аңланым. Олатайымдың йәш сағында, хатта беҙҙең бала саҡта ла әле ғаиләң тарихын белергә тырышыу, шәжәрәне өйрәнеү тигән күренештәр артыҡ хупланманы. Шуға күрә, ни өсөн олатайымдың һөйләгәндәрендә яңылышлыҡ булыуын яҡшы аңлайым. Бөгөн килеп, дөрөҫлөктө табыу, үҙемдең тамырҙарымды барлау бурысы беҙҙә, йәш быуында. Нәҡ беҙ үҙебеҙҙең балаларға, киләсәк быуынға ысынбарлыҡҡа тап килгән тарихи мәғлүмәттәр ҡалдырырға тейешбеҙ.\nШәжәрәмде өйрәнеү эше тиҙ генә тамамланыр, тип уйламайым, сөнки эҙләй торған мәғлүмәт бик күп. Шәжәрәмде быуындар төпкөлөнә генә төшөп түгел, ә бөтә яҡҡа таралған тармаҡтарын да өйрәнергә тип уйлайым. Әлеге көндә мин 1700 йылдарға тиклемге шәжәремде өйрәнеп, 8-10 быуын ата-бабамдың исем-шәрифен асыҡланым, уларға ҡағылышлы тарихты белдем.\nЭҙләнеүҙәр тағы ниндәй һөҙөмтәләргә алып килде?\n- Минең өсөн эҙләнеүҙәремдең иң ҡыҙыҡлыһы һәм әһәмиәтлеһе - үҙемдең башҡорт булыуымды асыҡлауым. Атай-әсәйем дә, олатай-өләсәйҙәрем дә, башҡа туғандарым да үҙҙәрен әлегә тиклем татар милләтенә ҡарайбыҙ, тип һананы. Минең асыштарым уларҙың ҡайһы берәүҙәрен аптыратты. Икенселәре ышанманы, ә кемгәлер был оҡшаманы. Ләкин үҙ булмышыңдан ҡасып йәки йәшенеп булмай, уны нисек бар, шулай ҡабул итергә кәрәк. Әлегә тиклем был мәсьәләлә асыҡлыҡтың булмауы йәл, әлбиттә, сөнки һәр кем үҙенең тамырҙарын белергә хоҡуҡлы.\nXX быуат башында туғандарымдың ҡайһылары башҡорт тип яҙылған, ә икенселәре татар тип теркәлгән. Буталышлы заманалар булған, хатта бер туғандар ике милләт вәкиленә әйләнеп киткәндәр. Мәҫәлән, минең олатайым "татар" тип яҙылған, ә уның бер туған ағалары "башҡорт" тип билдәләнгән. Бер ғаилә эсендә ике милләт булыуы мөмкин түгел, шуға күрә минең өйрәнеүҙәрем бик күп һорауҙарға яуап табырға булышлыҡ итте. Ниһайәт, беҙ үҙебеҙҙең ниндәй тамырҙан яралыуыбыҙҙы, ниндәй милләткә ҡарауыбыҙҙы тарихи документтар нигеҙендә асыҡланыҡ. Тәү ҡарашҡа бәләкәй генә эш күренһә лә, уның әһәмиәте бөгөнгө быуын өсөн генә түгел, ә иң мөһиме балалар яҙмышына барып бәйләнә. Өләсәйем яғынан да шәжәрәмде өйрәнеп, ул яҡтан да үҙебеҙҙең башҡорттар булыуыбыҙҙы асыҡланым. Уның яҡлап туғандарым был мәғлүмәтте бик тыныс ҡабул итте. Улар, бәлки, электән күңелдәрендә бының шулай икәнен аңлап йәшәгәндәрҙер йәки асыҡ белгәндәрҙер.\nҮҙеңдең башҡорт икәнеңде асыҡлау һиндә ниндәй тойғолар уятты?\n- Иң беренсе, минең ҡыҙыҡһыныусанлығым тағы ла тәрәнәйҙе. Мин башҡорт халҡының тарихын өйрәнә башланым. Хәҙер миңә башҡорт милләтенә ҡағылышлы булған бөтә мәғлүмәт тә ҡыҙыҡлы. Эҙләнеүҙәр барышында, мәҫәлән, минең атай-олатайҙарым Бүздәк районына нигеҙ һалыусылар рәтендә булыуын асыҡланым. Кәләшем ошо район ҡыҙы. Быға тиклем унда йыш барып йөрөһәм дә, хәҙер бөтөнләй икенсе тойғолар менән Бүздәк яҡтарына юлға сығам. Ошо ерҙәрҙә әллә күпме быуаттар элек минең олатайҙарым йәшәгән, мал көткән, йәйләүгә сыҡҡан, һунар иткән. Бөтә был күренештәрҙе күҙ алдына килтереү күңелдә аңлата алмаҫлыҡ тойғолар уята. Тамырымды белеү миңә рухи көс өҫтәй. Үҙеңдең балаларыңа ниндәй ырыу-заттан булыуыңды төплө итеп аңлатыу һәм уларҙың күңеленә һеңдереп ҡалыу һәр ата-әсәнең бурысы. Тормош көткән саҡта аяҡта төплө баҫып тороу һәм был донъяла үҙеңдең булмышыңды табыу өсөн шәжәрә ҙур ролгә эйә. Әгәр ҙә кеше үҙ ғаиләһенең тарихы менән ҡыҙыҡһынмаһа һәм уны төптән белмәһә, тотош илдең, милләттең үткәненә һәм киләсәгенә ул битараф булалыр, тип уйлайым.\nҺин маҡсатлы рәүештә шәжәрәңде өйрәнә башлап, тамырҙарың ниндәй милләткә барып тоташыуын асыҡлағанға тиклем ғаиләгеҙҙә башҡортлоҡҡа күрһәтеп тороусы нимәлер бар инеме?\n- Беҙҙең ғаиләлә, мин үҙемде хәтерләгәндән алып, һәр саҡ урыҫ телендә аралаштылар. Балаларҙың теле урыҫса асылды, ғүмер буйы барыһы ла ошо телдә һөйләште. Беҙ, мәҫәлән, йәш быуын, башҡорт телен бөтөнләй аңламайбыҙ, фекерләүебеҙ ҙә урыҫса. Атайым башҡортса аңлауын аңлай, ләкин хәҙер шулай уҡ һөйләшмәй. Уның хәтерләүенсә, бала саҡта улар татарса һөйләшкән, ләкин уға һәр саҡ "Һинең башҡортса акцентың бар", тип әйтер булғандар. Тимәк, төпкө аң аша атайымда башҡортлоҡ ныҡ сағылыш тапҡан булған, ләкин яйлап ул осҡон да һүнгән.\nБашҡа туғандарым араһында үҙ-ара татарса һөйләшкәндәр күп. Бәлки, улар төньяҡ-көнбайыш башҡорт диалектында аралашаларҙыр. Ҡыҙғанысҡа күрә, үҙем ул телдәрҙе белмәгәс, аныҡ ҡына әйтә алмайым. Башҡорт теленә ҡағылышлы бөтә һорауҙар менән дә миңә кәләшем ярҙам итә, ул башҡорт телен бик яҡшы белә. Яйлап үҙем дә өйрәнермен, тип ышанам.\nШәжәрә - ябай ғына һүҙ булһа ла, үҙенең эсенә әллә күпме мәғлүмәт һыйҙыра, сөнки ҡағыҙға теркәлгән һәр исем аҫтында ҙур тарих ята. Үҙ шәжәрәһен өйрәнеүсе кеше айырым бер ғаиләнең генә түгел, ә тотош ауыл һәм хатта ил тураһында үҙе өсөн яңы факттар аса. Бөгөнгө ҡунағыбыҙ ошо оло юлдың башында ғына тора, уға үҙ шәжәрәһен төҙөүҙә уңыш һәм илһам теләргә генә ҡала.\nЯҙылған: 11.02.20 | Ҡаралған: 479


Беҙҙең проекттар Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге журналистар премияһына дәғүәсе Зөлфиә Рәхмәтуллина менән осрашыу. 23.09.2013 Тулырак Фотография һүҙенең килеп сығышын боронғо грек телендәге "ут" һәм "яҙам" тигән һүҙҙәр менән аңлаталар. 20.09.2013 Ут һәм сағыу төҫтәр ярҙамында тыуған үҙенсәлекле рәсемдәр, буш ваҡыттарын фотоға төшөрөү менән мауыҡҡан кешеләр тураһында тыңлағыҙ.\nТулырак Һәйкәлдәр тереләр өсөн... 19.09.2013 Һуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә, шул иҫәптән Башҡортостанда ла һәйкәлдәрҙең күпләп ҡуйылыуы күҙәтелә.Улар төрлөлөгө менән айырыла, иғтибарҙы йәлеп итә. Әҙәбиәт, сәнғәт эшмәкәрҙәренә, тарихи шәхестәргә бағышлағандары менән рәттән аҙыҡ – түлек, йәшелсә - емеш, әкиәт геройҙары, йәнлектәргә ҡуйылғандары ла осрап ҡуя. Һәйкәлдәр тереләр өсөн тибеҙ… Тулырак "Өс егет, өс егет, өс егет йөрөй артымдан…" 18.09.2013 Заманында ҡыҙҙар шулай тип йырлаһа, бөгөн иһә йырҙың һүҙҙәрен үҙгәртеп йырларлыҡ. Статистик мәғлүмәттәргә ҡарағанда бер егеткә өстән дә артығыраҡ ҡыҙ тура килә. Бындай шарттарҙа гүзәл заттарға еңелдән түгел. Тулырак Драматург, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Әсғәт Мирзаһитовтың тыуыуына 85 йыл тулыуға айҡанлы һөйләшеү 17.09.2013 Тулырак Патронат тәрбиә. 13.09.2013 Үҙ йүнен үҙе күрергә мәжбүр булған балаларға ата-әсә наҙы, ғаилә тәрбиәһе биреүгә йүнәлтелгән ,,Патронат тәрбиә тураһында,, Закон республикабыҙҙа 2006 йылда ҡабул ителде. Шул осорҙан һуң ниҙәр эшләнгән? Ниндәй уңыштар бар? Патронат ғаиләләр нисек йәшәй? Тәрбиәселәрҙе нимә борсой? Бөгөн тәрбиәгә бала алырға теләгәндәргә ниндәй талаптар ҡуйыла?\nТулырак Дөйөм ятаҡтарҙағы шарттар һәм хаҡтар. 13.09.2013 Тулырак Адвокат - боронғо һөнәрҙәрҙең береһе. 13.09.2013 Рим империяһында яҡлаусыларға сығыш яһау өсөн, ғәйепләүселәргә ҡарағанда, ике тапҡырға күберәк ваҡыт биргәндәр. Бөгөн дә уларҙың эше оло әһәмиәткә эйә. Тик беҙҙең халыҡ адвокаттарға йыш ҡына эш уҙғас ҡына мөрәжәғәт итә. Халыҡтың юридик белем кимәле хаҡында барған һөйләшеү.\nТулырак Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылында ниҙәр эшләнде? 13.09.2013 Тулырак Шағирә Гөлфиә Юнысова менән осрашыу. 13.09.2013 Тулырак Страницы« беренсе


Йәштәр нишләп үҙ-үҙенә ҡул һала?\nпәнҗешәмбе, 21 сентябрь 2017, Казан вакыты 09:49\nБелорет районы Ғөбдәк ауылында ҡотосҡос фажиғә булды.\nБер-береһен яратышып йөрөгән йәштәр икеһе бер төндә яҡты донъянан киткәндәр. Ҡыҙына үпкәләгән егет үлемдең ҡурҡыныс һәм тиҙ генә төрөн һайлай. Ул тимер юл күпере башынан юғары вольтлы электр сымына һикереп йәбешә. Тап ауыл эргәһенән тимер юлы үтә. Ул бында Инйәр йылғаһы менән киҫешә. Егет кеше тап шул күперҙең иң юғары нөктәһенән һикереп ток сымына йәбешә лә инде. Һөйгәненең һәләкәтен күтәрә алмаған ҡыҙ ошо уҡ төндө аҫылынып үлә. Уларға 20 йәш тә тулмаған.\nҒөмүмән, һуңғы осорҙа республикала йәштәр, үҫмерҙәр һәм бәлиғ булмағандар араһында үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар арта бара. Белгестәр был күренеште йәштәрүҙең психикаһы ҡаҡшауҙа, улар менән эшләүсе махсус белемле белгестәр булмауҙа күрә. Ҡағиҙә буйынса мәктәптәрҙә психолог вазиваһы булһа ла, арзан хаҡҡа, етмәһә ауыл ерендә был эшкә атлығып тороусылар йомшағыраҡ әйткәндә бик тойолмай.\nСтәрлетамаҡ ҡалаһы мәхкәмәһе уҡыусы үлемендә ғәйепле физкультура уҡытыусыһына ҡарата хөкөм язаһы сығарған. Бала үлемендә ғәйепле педагогты мәхкәмә бер йылға шартлы рәүештә хөкөм иткән. Мәхкәмә ҡарары буйынса физкультура уҡытыусыһы, унан тыш ҡаланың был мәктәбенән тағы 3 кеше эштән сығарылған.\nМәғлүм булуынса, быйыл март айында Стәрлетамаҡ ҡалаһы мәктәптәренең береһендә физкультура дәремсе ваҡытында бер бала һәләк булғайны. Ныҡлап беркетелмәгән футбол ҡапҡаһы туп тейеүҙән аунай һәм 5-се класта уҡып йөрөгән ҡыҙ Баланы баҫып үлтерә.


Рус ҡыҙ өсөн бай ғәрәптәр\nJet - аҡш хәрби һауа көстәре\nБер ҡуянды ике самолет самолетты ултыртыу f табылған дүрт ci рәсәй - аҡш хәрби һауа көстәреРәсәй байыуын күҙәтеп командиры хәлде"ҡунаҡтар"рәсәй ci ике самолет-самолет дүрт ҡуянды таба.\nРус командирҙары проконтролировать яҡынлаша хәлде"ҡунаҡтар".\nHuawei - шәхси ҡытай был технология гигант, смартфон һәм телекоммуникация ҡорамалдары етештереүсе эре етештереү донъяла ҙурлығы буйынса икенсе урында. Барлыҡ материалдар бер өлөшө йәки тергеҙеү әгәр һеҙ беҙҙең, һеҙ булғанға pravda уҡылмай ҡулланырға кәрәк. PRAVDA нәшриәттә авторҙар фекере менән тап килгән фекерҙәр һәм ҡараштар һәр ваҡыт түгел.\nТамға, йәғни ғәрәп һин ҡыҙ менән осрашты\nКөнсөл һинең типкәндә\nҺуңғы тапҡыр ҡасан һәм стюардесса помахать ҡулына йылмаям бары, динһеҙ, уны һындырырһығыҙИң дөрөҫө һәм бөтә. Уның тормош - сикһеҙ ялыуҙар серияһы. Гел һине иҫкә төшөрә, уның өсөн рәхмәтле булырға тейеш, тип һиңә һәм һинең нимә яҡшы, нимә ул һинең һайлау.\nУл һәр ваҡыт зарлана\nАтай уны"уңайһыҙ"- был йыл преуменьшение. Ҡыҙ, кем дер эшләргә вэл круэлл, атҡаҙанған ореол.\nӘгәр һин ысынлап та шулай уны яратам, тип һөйләп, һин үҙеңде бөтә ул пароль бирергә тейеш.\nШарап буласаҡ беренсе, кем ишеткән, IVY тип әйтә. Электрон почта адресын языгыз, үҙенең түбән, минең өсөн яҙылған яңыртылған.\nКурс һәм бөтә яңылыҡтар беҙҙең төркөмгә ҡушылыу һәм һеҙ prize draws булаНетицен хәҙерге заманда аралашыу өсөн киң мөмкинлеккә эйә булды. Интернеты булған һәр кеше яҡын ярҙамынан башҡа илдәрҙән, бөтә донъяға видеочинать ҡыҙы менән килеүселәр. Тик торам: ҡыҙҙар менән танышыу өсөн яңы, һеҙ түгел, хатта үҙ фатирыңдан сығыу кәрәк, сөнки донъяла иң яҡшы видео-ҡыҙға һеҙҙең менән электрон ч төҙөлөшөн ҡараны. Моғайын, илһамландыра үҙ мөмкинлектәрен, балаларға ла яңы осрашыуҙар һәм танышыуҙар көтә ҡыуаныстарынан ҡулдарын ышҡый. Күп ыңғай эмоциялар килтерергә һәм һеҙҙең өсөн емешле булды аралашыу, советта беҙҙең менән файҙалана. Сөнки алдан күҙаллау мөмкин түгел, һеҙ ниндәй илдән килгән ҡыҙҙар менән диалогты башлауға, төрлө милли үҙенсәлектәрҙе ҡара сөнниҙәр бирә. Шунда уҡ билдәләргә кәрәк, сөнки иң яҡшы һайлауҙар өсөн илдә аралашыу, һеҙ унда кәм йәки артыҡ телдә һөйләшәләр. Башҡа телдәрҙә аралашыу, һеҙҙең белем ярайһы уҡ ҡатмарлы буласаҡ, һәм, ахыр сиктә, диалогты дауам әңгәмәләште Һеҙ баш тарта алаһығыҙ. Әгәр һеҙ романтик мөнәсәбәттәр өсөн күптән хыялланған ҡатын-ҡыҙҙар уларҙың береһе менән танышып француз һәм башҡа аҡыл, видео-ҡыҙ хыялын тормошҡа ашырырға ярҙам ч һеҙҙең менән бөтә донъя буйынса бушлай. Шулай итеп, уның ниндәй, француженка. Һәйбәт, фантастические, һәм енси ҡыҙыҡлы, фанатизм үҙе тураһында хәстәрлек булмаған. Көтмәүселәрҙе яңы тенденцияларҙы ла уның артынан эйәрҙе, үҙ фекер төрлөлөгө бар. индивидуаль образ тыуҙырғанда һәм һөйләмдәрҙең өҫтөнлөк һәм үҙ үҙен таба, уларҙы башҡа оҡшаш түгел ине. Чатта француженка-бөтә донъя буйынса уртаса көсөргәнеш рулетка һәм үҙ-үҙенә ышана.\nӘгәр ул егет оҡшай онлайн-видео, чат, һәм ул уның менән яҡын танышыуҙан тыш хәлде көтмәйенсә түгел, матур кеше булған тиелә: француженка инициативаһын үҙ ҡулына ала һәм эшләй башланы.\nБыл уникаль ҡатын-ҡыҙының милли характер эйә сикһеҙлеген. Улар бер үк ваҡытта ябай һәм ҡыйыу мөмкин булмаһа, тура һәм яғымлы, дәртле һәм өткөс була оста. Был ҡаршылыҡта береһе-коктейль, уны ул бергә бик береһенекенә. Чатта итальян ҡыҙы менән ҡыҙ ҡиәфәт менән ҡыҙыҡ булып бөтә донъя рулетка. Ул өҫтөнлөк ҡара-карие глаза, тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул ҡыҙ макияж матурлығы менән ләззәтләнә. Шулай уҡ матур, ҡуйы сәс һоҡланып объекты булып тора. Итальян ҡатын-ҡыҙҙы беләм, тип теләп һәм тырышып билдәләнде маҡсат. Пищи, үҙеңде яратыу, ә уның өсөн үҙҙәре йәшәгән рәхәт.\nИтальян ҡыҙына үҙенең ҡиәфәтенә иғтибар менән күҙәтәм һәм стиль хисенә эйә, әммә улар ғына түгел, үҙе теләп гардероб презентабельный үҙем тоям, әммә уңайлы.\nҠытай гүзәл ҡыҙ. Видео янында ҡыҙ менән танышып, ҡытайҙа-чан, бөтә донъя буйынса аралашырға визуаль мөһим әһәмиәткә эйә. Нисек һеҙ беләһеңме, был ҡыҙ илдәрҙә күпкә кәм, малайҙарға ҡарағанда, үҙен бик көсһөҙ зат буласағын избирательно шуға күрә артыҡ партнер. Һөҙөмтәлә милли традициялары нығына, амбициоз һәм ҡытай ҡатын-ҡыҙ мәжбүр тығыҙ иҫбатлай, насар түгел ул, тип ир-аттар һәм карьера эшләргә мөмкин буласаҡ. Ул юғары самооценки, бәлки, егет һәм уның беренсе тәҡдим итә, улар уны ярата, уның ҡатыны ала. Был даими контролдә тота һәм яғымлы ҡатын-ҡыҙ үҙ иренә мурт, улар сикләнгән арауыҡта шәхси, уларҙа көнсөллөк һәм ойоштороуҙы талап сәхнәлә күрһәтергә кәрәк. Ул кеше һайланды яҡшы матди килемгә эйә булырға тейеш, ниндәй маҡсаттар ҡуйып йәшәргә һәм уға өлгәшергә ынтыла һәм максимум ҡаҙып алынған. Сөнки һәр яҡ мөхиттең кеше формалашыуындағы менталитетҡа бәйле үҙенсәлектәрен, милли традицияларҙы һәм социаль процестар, йәғни барлыҡ ҡыҙ, улар менән аралашыу видеочат була, бөтөнләй башҡа төрлө, уларҙың һәр береһе өҫтөнлөктәре булыуына һәм улар буйынса иң яҡшы үҙ-үҙенә. Сит ил"Ч рулетка" без теркәлгән финанс сығымдар талап итмәй, ябай ҡағиҙәләренә буйһоноу, әҙәплелек һәм тәүлек әйләнәһенә эшләй. Һеҙ һайлаған илдәр менән аралашыу, улар телисез икән, һеҙҙең менән бәйле рулетка кандидат тура килә.\nТеләһәгез ли һеҙ ҡулланыусылар менән аралашып, уларҙан башҡа кеше күсеп килеп тәҙрә йәки чат - был һеҙгә бәйле."Resideot" халыҡ-ара аралашыу өсөн хеҙмәт булып тора, сөнки уларҙың илдең кеше күп булды.\nЧ-рулетка менән сит ил онлайн - был чатта аралашыу мөмкинлеге генә түгел, башҡа ил вәкилдәре менән аралашыу, сибәр ҡыҙ йәки егет менән таныша. Һеҙ шулай уҡ ҡулланырға был донъяла маҡсаты сервис ашыуы өсөн.\nчатрулетка бушлай таныша өлкән ҡыҙҙар өсөн танышыу видео 18 чатрулетка ҡотосорғос ҡыҙ менән танышып видео онлайн видео иң яҡшы таныштыр видеочить менән ҡыҙы 18 ҡыҙы менән бушлай видеочить видеочить рулетка ҡыҙы 18


Миләүшә Годбодь. Бөйөк Гете, Моцарт Ватанында :: Книжный ларек\nГлавная страница > Миләүшә Годбодь. Бөйөк Гете, Моцарт Ватанында\nМиләүшә Годбодь. Бөйөк Гете, Моцарт Ватанында\nБөйөк Гете, Моцарт Ватанында\n(На родине великих Гете и Моцарта)\nКөнбайыш илдәренә барып ҡайтҡан кешеләр, ғәҙәттә, ундағы тормоштон ифрат яҡшы һәм халыҡтын юғары мәҙәниәтле булыуын күреп аптырап, һоҡланып ҡайта. Тәүге тапҡыр бынан ете йыл элек Германия еренә тәүләп аяҡ баҫҡанда үҙем дә шулай инем. Нинә улар яҡшы йәшәй, нинә беҙ ярлыбыҙ, тип үҙ-үҙемә әллә күпме һорауҙар биргәйнем. Бик ныҡ уйландырғайны уларҙын юғары кимәлдә йәшәүҙәре, ләкин әлеге мәҡәләмде мин уҡығандар уйланһын өсөн яҙам. Ысынлап та, уларҙын мул, етеш, унайлы тормошо юҡтар барлыҡҡа килмәгән бит! Был-Европа халҡынын, шул иҫәптән немецтарҙын да – ныҡышмалы хеҙмәт һәм юғары мәҙәниәт емеше, ҙур фекерләү ҡеүәһе.\nГерманияға тәүге тапҡыр мин автобус менән барғайным, сөнки һуғыш һәм хеҙмәт ветераны атайым Мотиғулла Фәтҡулла улы йөрөгән эҙҙәр буйлап үткем килде. Уны һуғышҡа 16 ғына йәшендә алалар. Украина, Латвия, Литва, Польша, Румыния, Австрия, Болгария, Чехословакия, Югославияны (хәҙерге Сербия һәм Хорватия) азат итеүҙә ҡатнаша. Енеүҙе Берлинда тамамлай. Икенсе Донъя һуғышын башлаусы Адольф Гитлер сығышы менән Австриянан булған. Ниндәйҙәр икән улар, күбеһенен сығышы Австриянан булған немецтар? Элекке Федератив һәм Демократик Гермнания Республикалары кешеләре хәҙер ниндәйҙәр икән (ФРГ, ГДР)? Үҙҙәре килтергән һуғыш яраларын онотҡандармы? Һуғыш һәм тыныслыҡ мәсьәләренә ҡараштары нисек?\nТеүәллек һәм тәртип немецтарҙын ҡанына һенгән\nРәсәй хаҡында һүҙ йөрөткәндә немецтар “Рәсәйҙә хаос, был илден киләсәге юҡ, халыҡ хәйерсе йәшәй, ил башлыҡтары халыҡты ҡайғыртмай, тик үҙҙәрен генә уйлай, бындағы халыҡтар ялҡау, эшләргә яратмай, күп һәм оҙаҡ байрам итәләр”, тигән фекерҙә. Шулай уҡ Рәсәйҙә йәшәүселәр һыуыҡҡа өйрәнгән, шуға улар сыҙам халыҡ, тип уйлайҙар икән быға аптырарға ярамай – был мәғлүмәтһеҙлектән килә. Минен, мәҫәлән, кейәүем тәү килгәндә ғинуар айы булыуға ҡарамаҫтан, йоҡо бүлмәнен йылыһын һүндереп ҡуйғайны. Мин төндә өшөп уянғас, йылыны ҡабаттан ҡабыҙҙы.\n– Мин йылы яратам, Рәсәйҙә йәшәһәм дә һыуыҡҡа күнегә алманым, – тигәс, – әсәй, мин һеҙҙе, ҡырҡ градуслы һыуыҡтары булған илдә йәшәгәс, һыуыҡты яратаһығыҙҙыр,тип уйлағайным, ғәфү итегеҙ, – тине. Икенсе яҡтан ҡарағанда, унын был ҡылығында йылыны экономиялау ҙа ятҡандыр, тим – немецтар үтә лә һаҡсыл халыҡ! Ләкин уларҙын һаҡсыллығын һаранлыҡ менән бутамағыҙ. Һаҡсыллыҡ немецтарға ғына түгел, ә тотош Европа халҡына хас сифат. Халыҡ көнө-төнө эшләгәс, эшләгән аҡсаһын да һынай белә, беҙҙәге кеүек елгә осормай. Кәрәк нәмәһен генә һатып ала, ләкин ин ҡиммәтлеһен һайлай. “Һаран ике тапҡыр түләй”, тигән әйтем беҙҙен халыҡҡа ҡағылалыр. Ә немецтар, киреһенсә, сифатлы әйбер һатып алырға ынтыла, сөнки ул, берҙән, оҙаҡҡа сыҙай, икенсенән, оҙаҡҡа сыҙағас, яныһын һатып алып алмаштырыу өсөн башҡа аҡса түгелмәйәсәк. Ләкин немецтар Рәсәй хаҡында һүҙ алып барғанда беҙҙен ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙға һоҡланыуын йәшермәй. Шуныһы ла мәғлүм булһын: яҡшы таныш булмаған немец кешеһе менән һуғыш, дин, милләт проблемалары тураһында һөйләшмәгеҙ-улар был темаларға ҡағылырға яратмай.\nГерманияла төрлө немецтар йәшәй. Улар араһында этник немецтар ҙа күп. Этник немецтар тип сит илдән килгән немецтарҙы атайҙар. Германия хөкүмәте улар өсөн бик күп аҡсалар түгә: төп халыҡ менән аралашып, ҡушылып китһен, телде өйрәнеп эшләп ашаһын, илгә файҙалы кешеләр булһындар өсөн бушлай уҡыта, ер бүлә (ә ер бында бик ҡиммәт тора!), йорт һалыу йәки фатир һатып алыу өсөн миллионлап аҡса түгә. Миҫалға беҙҙен Башҡортостанды ғына алғанда ла егерменсе быуат аҙағына беҙҙә бөтәһе 11 мен немец иҫәпләнһә, шуларҙын 8,2 мене, йәғни этник немецтар, бөгөн үҙҙәренен тарихи тыуған иле Германияға ҡайтып киткән – шулай итеп, һунғы ун йыл эсендә генә Башҡортостан немецтары 2,8 менгә кәмегән. 1897 йылғы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Өфө губернаһында мендән ашыу немец иҫәпләнгән һәм егерменсе быуат башына уларҙын һаны күпкә артҡан. Немецтар 1941–1942 йылдарҙа Башҡортостанға депортация арҡаһында килеп эләгә. Республикаға йәмғеһе 13 мен немец күсерелә. 16 йәштән 55 йәшәк тиклемге ирҙәр, 16 йәштән 45 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар һуғыш йылдарында 1956 йылға тиклем комендант режимында завод һәм фабрикаларҙа эшләй.\nЛәкин, үкенескә ҡаршы үҙенен тыуған иленә ҡайтып киткән этник немецтар Германия хөкүмәте ҡуйған маҡсаттарҙы тулыһынса аҡламай. Күптәре хөкүмәт түккән аҡсаны үҙ мәнфәғәтендә ҡулланып эшләмәй ятыуҙы хуп күрә, наркомания, эскеселек менән шөғөлләнә. Шул сәбәпле илгә файҙа килтермәгән этник немецтар менән төп халыҡ араһында конфликттар ҙа килеп сыҡҡылай\nНемецтарҙын 78,8 проценты ҡалаларҙа көн итә. Башҡортостанда улар Өфө, Благовар, Бөрө, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Салауат, Ишембай, Нефтекама, Әбйәлил, Туймазы, Өфө райондарында йәшәй. Улар өсөн немец йәкшәмбе мәктәптәре эшләй. Өфөлә Орджоникидзе районында 86-сы урта мәктәптә немцтар туған телен аҙнаһына алты сәғәтлек программа буйынса өйрәнә, бынан тыш улар Рәсәй һәм Германия немецтарынын йолалары һәм традициялары, мәҙәниәте, иҡтисады, мәғарифы, йырҙары, фольклорын өйрәнәләр. 1998 йылдан башлап йыл һайын июль-август айҙарында балаларҙын ижади һәләттәрен үҫтереү һәм уларҙы немец теленә өйрәтеү маҡсатында йәйге лагерь эшләй. Унда республиканын төрлө ҡалалары һәм райондарынан йыйылған 9-ҙан 16 йәшкә тиклемге немец милләтле балалар шөғөлләнә.\nГермания ҙурлығы буйынса донъяла 61-се урында тора. 2005 йылғы мәғлүмәттәр буйынса илдә 82431 миллион кеше иҫәпләнә – халыҡ тығыҙлығы буйынса донъяла ул ун дүртенсе урында тора. Уртаса йәшәү оҙонлоғо ҡатын-ҡыҙҙарҙын – 82, ирҙәрҙен – 76 йәш. Ирҙәр пенсияға 65-тән, ҡатын-ҡыҙҙар– 63-тән сыға. Беҙҙен илдә пенсияға иртә китәләр, немецтар иһә быға бик аптырай. Унан да бигерәк күп һәм оҙаҡ ял итеүебеҙгә иҫтәре китә. Һун ҡасан эшләйһегеҙ ул? – тип һорайҙар, – нинә күп ял итәһегеҙ? Илдә йәшәү кимәленен юғары булыуы сит ил граждандары иғтибарын ныҡ йәлеп итә: бөгөн Германияны ун миллионға яҡын төрөк төйәк иткән, Рәсәйҙән күсеп килгән этник немецтар ҙа етерлек. Ҡара тәнлеләр, ғәрәптәр ҙә күп. Һунғы йылдарҙа айырыуса мосолман халҡынын Европаға, шул иҫәптән Германияға күпләп күсеп килеүе урындағы халыҡта ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, сөнки төп халыҡ терроризмдан, мәсеттәрҙен күбәйеүенән, наркомания, эскеселектен кин йәйелеп китеүенән ҡурҡа. Төрөктәр немец халҡы менән аралашып, илгә файҙалы кешеләр булып китһен өсөн хатта Стамбулға төрөк-немец телен факультетында теләктәре булғандарҙы уҡытырға ебәрәләр.\nГерманияла дөйөм алғанда католиктар йәшәй, ләкин ислам диненә табыныусылар ҙа етерлек-улар хәҙер дүрт миллионға яҡынлаша. Мосолмандар Ураҙа һәм Ҡорбан байрамдарын уҙғара, был байрамдарҙы немецтар ҙа көтөп ала. Мәктәптәрҙә ете йөҙҙән ашыу бала ислам дине нигеҙҙәрен өйрәнә, ә юғары уҡыу йорттарында ислам дине буйынса түнәрәктәр эшләй. Ләкин ислам динен өйрәнеү илдә проблемалар ҙа тыуҙыра, шунын береһе, мәҫәлән, предметты уҡытыу программаһына индереү мәсьәләһе. Илдә уҡытыусылар етешмәй. Әлбиттә, Германияла йыл һайын 150 уҡытыусы әҙерләнә, ләкин был бик аҙ. Проблеманы хәл итеү маҡсатында килешеү буйынса Ирандан, Төркиәнән, Мысырҙан уҡытыусылар килеп эшләй, ләкин уларға талаптар бик көслө. Әҙерлек үткән уҡыытусылар немец һәм төрөк телдәрен, ислам дине нигеҙҙәрен яҡшы белергә тейеш. Һунғы йылдарҙа Германияла ислам динен ҡабул итеүсе немецтар ҙа артҡан, уларҙын һаны хәҙер менгә яҡынлаша.\nГерманияға йыл әйләнәһенә 16 миллиондан артыҡ кеше турист булып килә – был иһә уны туризм ныҡ үҫешкән илдәр араһында 12-се урынға ҡуя. Туристарға боронғо замоктар, костелдар, музейҙар, театрҙар, төрлө мәҙәни саралар, халыҡ-ара фестивалдәр, Һыра байрамы, боронғо королдәр төҙөгән иҫ киткес мөһабәт боронғо биналарҙа булыу мөмкинлеге бар. Туристар өсөн бөтә шарттар булдырылған, хеҙмәтләндереү юғары кимәлдә.\nНемецтар мәҙәниәтле, нескә зауыҡлы, тырыш, һүҙен тота белгән халыҡ. Улар опера, орган, симфоник оркестар, джаз концерттарын, классик музыка һәм театр яраталар. Илдә мәҙәниәткә һәр кешегә йылына йөҙ евро тирәһе аҡса бүленә, ул дәүләт бюджетынын өс процентын тәшкил итә.\nНемецтар бик теүәл, әйтһә, һүҙен үтәй торған халыҡ. Ҡулынан килмәһә, һүҙ бирмәй торғандар. Бер ергә лә һунламайҙар. Ҡунаҡҡа ла, эшкә лә, эшлекле осрашыуҙарға ла, театрға ла һ.б.һунлап барыу килешмәй, ундай кешеләргә шикләнеп ҡараясаҡтар. Әгәр ҙә мәгәр, мәҫәлән, кейәүем минә: “Әсәй (уларҙа ла әсәйҙе “мама”, тиҙәр), хәҙер ун минуттан өйҙән сығабыҙ, беҙҙе апайым ҡунаҡҡа көтә”, тиһә, ысынлап та, шул минутҡа кейенеп-яһанып, биҙәнеп-төҙәнеп машинаға сығып ултырырға тейешһен.\nТәртип бөтә ерҙә лә күҙәтелә. Әгәр хаҡтар артһа, унын эш хаҡынын нисә процентын тәшкил иткәнен эшселәр алдан иҫәпләп сығарып демонстрацияға сыға – хөкүмәт ябай кешеләрҙен тауышына ҡолаҡ һалаҡ һалмайынса ҡалмай. Бында ябай эшсегә ихтирам ҙур, уларҙын талабы ла үтәлә.\nБөйөк немец армияһынын генерал-фельдмаршалы Вольфрам фон Рихтгофен, ҡасандыр, “беҙ, немецтар, донъяла бәлки ин шәп кешеләр түгелбеҙҙер ҙә, бәлки, ләкин башҡа халыҡтар араһында ин яҡшылары булырға тырышырға кәрәк”, тигән һүҙҙәр әйтеп ҡалдырған. Тиҫкәре, ғорур, тәҡәббер немец сит илдән килгәндәргә тәү ҡарашта уҡ яҡты йөҙөн күрһәтеп бармай, тиер инем. Әлбиттә, ул шаяра, йылмая, алсаҡ һөйләшә, сөнки тәрбиә, этикет шулай ҡуша. Ләкин тәү күрешеүҙә үк немецтар артыҡ асылып һөйләшеп бармаясаҡ, кәрәк-кәрәкмәгәнен һөйләмәйәсәк, артығын ысҡындырмаясаҡ, кем әйтмешләй, “күп һүҙ-юҡ һүҙ”. Немец кешеһе –конкрет һәм пунктуаль кеше, һөйләшкәндә уратып-суратып тормай, тураһын әйтә лә ҡуя. Хәҙерге заманда Германияға эшкә, уҡырға киткән йәштәр бик күп, шунда кейәүгә сығып ҡалғандар ҙа бар. Әгәр үҙенде немецтар ихтирам итһен, һинен менән иҫәпләшһен тиһән, һин уларҙын ҡағиҙәләрен һанларға тейешһен. Бынан тыш уларҙан күпкә аҡыллыраҡ, тәрбиәлерәк, белемлерәк булыу кәрәк – шунһыҙ ихтирам итмәйәсәктәр. Ә бынын өсөн ҙур көс һалырға, тырышырға кәрәк.\nНемец кешеһе өсөн ғәҙәти тормошта ин ҡиммәтлеһе нимә ул? – тип һорарһығыҙ? Мин тәртип һәм таҙалыҡ, тип яуап бирәсәкмен.Тәртипкә,таҙалыҡҡа баланы сәнгелдәктән өйрәтәләр. Улар иртән уяныу менән душ кабинаһына йүнәлә, ҡойоноп, йыуынып алғандан һун тәмле итеп кофе бешерә. Кофены немецтар һәм ғөмүмән европалылар, ифрат тәмле бешерә, мин мәҫәлән, әле һаман өйрәнә алмайым, сөнки улар кофе яратҡан кеүек, мин дә сәй яратам. Ләкин немецтар сәйҙе аҙ эсә. Кофены тостарҙа көйҙөрөп алған аҡ йәки ҡара икмәк араһына аҡ май, колбаса, сыр һәм салат ҡыҫтырып, кинәнеп, йотомлап, оҙаҡҡа һуҙып тәмләп кенә эсәләр. Һәм үҙ-үҙҙәренән ҡәнәғәт ҡалалар. Немец өсөн ин мөһиме – ризыҡ тәмле һәм кинәндергес булһын.\nФатирҙарҙа һауа таҙартҡыстар даими эшләп тора, бер ниндәй ҙә ят еҫ булмай, ашарға бешергәндә лә ризыҡ еҫен тиҙ генә һурҙырып алалар. Әгәр кешенән тир еҫе килә икән, немец әҙәп һаҡлап тормаясаҡ, “һинән тир еҫе килә, ни эшләп йыуынмайһын”, тип тураһын әйтәсәк.\nЭшкә немец үҙенен машинаһында бара. Эшкә бер төрлө, ә ял итергә бөтә унайлыҡтары, йәки душы, карауаты, һыуытҡысы, телевизоры, радиоһы, бәләкәй генә кухняһы булғанында, ә магазинға, ҡунаҡҡа ин шәп машинаһында елдерәсәк. Машиналар һәр саҡ йорт алдында асыҡ гаражда йәки йорттон беренсе ҡатындағы подвалда тора. Яны маркалы машина, һыуытҡыс, телевизор сыға икән, улар эшләгән, боҙолмаған булһа ла өйҙәге техниканы ташлайҙар, йәки арзанға ғына һаталар, сөнки яны маркалыһын аласаҡтар. Ҡулдан алынған машиналар бик арзан.\nМашиналар бикләнмәй, хатта ишеге лә асыҡ ҡалыуы ихтимал. Ысын немец бер вакытта ла урлашмай. Урлашыусылар һәм халыҡты был насар ғәҙәткә ылыҡтырыусылар – этник немецтар иҫәпләнә. Һәр кешенен үҙ машинаһы булыуға ҡарамаҫтан, машина күплеге һиҙелмәй һәм юл хәрәкәтенә артыҡ ҙур хәүеф тыуҙырмай. Юлдар тар булһа ла, авариялар күп түгел. Юлдарҙа видеокүҙәткестәр ҡуйылған, тиҙлекте рөхсәт ителгәндән тыш арттырыға ярамай – ҙур штраф һаласаҡтар, ә һинен туралағы насар мәғлүмәт “ҡара банк”ка индерелә. Ул сағында инде ун йыл машина руле артына ултыра алмаясаҡһын. Бындағы һәр кеше страховкаланған. Әгәр ҙә һинен ҡаршына енел автомашина килә икән, ул мотлаҡ һине көтөп һине тороп үткәреп ебәрәсәк. Кистәрен кешеләр эштән ҡайтҡас гараждары булмаһа, машиналыр ике яҡлап юл буйҙарына ҡуя. Иҫәпһеҙ-хисапһыҙ төрлө төҫтәге һәм төрлө маркалы машиналар урамдын башынан алып аҙағынаса теҙелеп тора. Ҡалаларҙа үҙәктә, халыҡ күп йөрөгән урындарҙа ҡуйылған машина өсөн түләү ҡаралған-бынын өсөн автоматтар тора. Аҡсанды төшөрәһен дә, унан сыҡҡан ҡағыҙҙы машина тәҙрәһенә йәбештерәһен. Ҡағыҙ булмаһа-штраф түләтәләр.\nГерманияла эсеп, иҫереп йөрөгән кешеләр бөтөнләй юҡ. Бер ваҡыт мин Ишембай районы Ҡанаҡай ауылына немецтарҙы ҡунаҡҡа алып ҡайтҡайным, туғандарым матур итеп өҫтәл әҙерләгән. Ләкин күнелде ҡырғаны әлеге шул араҡы булды. Өҫтәлдә шампанский, ҡыҙыл шарап, аҡ араҡы, һыра, ҡымыҙ – барыһы ла бар ине. Бына бер саҡ тостар әйтеп быларға араҡы ҡойоп бирҙеләр һәм “эс тә эс”, тип ҡыҫтай башланылар, ә былар эсеүҙән баш тартты. Беҙҙекеләр иһә үпкәләне. Әгәр немецтар менән бергә ҡунаҡта булаһығыҙ икән, көсләмәгеҙ, улар быны ирекһеҙләү, тыйыу, бойороу тип ҡабул итә.\nГерманияла урамда ҡаҡырыу, төкөрөү, манҡа һенгереү, һүгенеү кеүек ғәҙәттәр ҙә юҡ, был йәмһеҙ күренештәрҙе бөтөнләй тыйылған. Әгәр бер тәмәке төпсөгө ташлаһан, полицейскиҙар 40 евро түләтәсәк (быны беҙҙен һумдарға ҡабатлағыҙ әле, йә, күпме була!?), төкөргән-ҡаҡырған өсөн дә 40 евронды сығарып һаласаҡһын. Әгәр йәмәғәт тәртибен боҙһан, тағы ла 40евро түләтәләр. Әгәр тундырма, шоколад-кәнфит ашап унын ҡағыҙын ташларға теләйһен икән, рәхим ит, урам буйҙарында бушлай пакеттар ҡуйылған – махсус хеҙмәткәрҙәр уларҙы көн һайын алып китеп тора. Шулай итеп, бында аҡса менән кешене ныҡлы тәртипкә өйрәткәндәр. Шулай ҙа илдә һаман да тәртипкә күндерә алмаған бер төркөм бар әле, улар – “граффити”ҙар (урам рәссамдары), илдә уларға ҡаршы көрәш асылған, ләкин фәтүәһе юҡ, тотһалар, әлбиттә, төрмәгә ултырталар.\nНемец һыраһы хаҡында айырым туҡталып китергә кәрәк. Немец һыраһын эсеү өсөн Швецариянан, Даниянан, Швециянан ҡышҡы каникулдарҙа студенттар махсус рәүештә килә. Сит илдәрҙән, бигрәк тә элекке СССР тарҡалғандан һун барлыҡҡа килгән илдәрҙән “шоппинг”ҡа (арзан кейем-һалым һатып алыу өсөн килеүселәр) күләп килә, сөнки Германияла йылына ике тапҡыр кейем-һалымға һәм барлыҡ хужалыҡ тауарҙарына, мебелгә, машиналарға, аяҡ кейемдәренә, ҡышҡы һәм йәйге кейемдәргә хаҡтар төшөрөлә. Бынан тыш даими рәүештә ҡулланыу ваҡыты кәмей башлаған аҙыҡ-түлеккә лә хаҡтар даими рәүештә төшөрөлөп тора.\nГерманияла һыра күпләп 1200 йылдарҙа етештерелә башлай. Һыра бешереү серҙәренә улар боронғо чехтарҙан өйрәнгән. Ике халыҡ быуаттар буйына бер-береһе менән аралашып, бер-береһенен мәҙәниәте, традицияларына, мәғрифәтенә үтеп ингән. Бөгөн Германия донъя кимәлендә һыра етештереү буйынса лидерҙар иҫәбендә. Илдә һыранын 5 мен төрө иҫәпләнә, уны етештереү менән 70 мен махсус әҙерлек үткән белгес шөғөлләнә. Һыраны Германияла барыһы ла эсә, ләкин берәү ҙә иҫереп йөрөмәй. Сәбәбе-унын составында алкоголдын юғары кимәлдә булмауында. Балалар өсөн дә шампан шарабы һәм һыра етештерелә. Германиянан йыл һайын сит илдәргә экспортҡа 9 миллион гектолитр һыра оҙатыла.\nБөгөн Аусбург һыралары ҙур һорау менән файҙалана. Был данлыҡлы һыраны ҡомалаҡтан һәм игенден ин яҡшы сорттарынан ғына түгел, ә кефир һәм һөт бактерияларына һөт шәкәре ҡушып әҙерләйҙәр. Был сорт һыралар бөтөнләй иҫертмәй һәм тәмле. Уларҙы алыҫ сәфәргә сығыусылар күпләп һатып ала, нигеҙҙә уны алкоголле эсемлек эсеп авария яһамаһын өсөн Европанын бер иленән икенсе иленә ҙур һәм ауыр “Каминьон”дарҙа йөк ташыусы водителдәр өсөн уйлап сығарғандар.\nГерманияла һыраны илден ҡайһы мөйөшөнә барһан да тәҡдим итәләр. Халыҡ ресторандарҙа туҡлана. Унда ла ин беернсе сиратта һыраға заказ бирәләр. Немецтар, хатта ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, һыраны яратып эсә, ғөмүмән һыра эсмәгән кеше юҡ, ләкин урам буйында иҫереп аунап ятҡан бер генә кешене лә күрмәҫһен. Беҙҙә Өфөлә Германиянан күп тапҡырҙар кейәүемден дуҫтары ҡунаҡта булғаны булды, ләкин улар Рәсәй һыраһынан баш тартты. Немецтар һаулыҡҡа ныҡ иғтибар бирә шул! Ҡалаларҙа, ауылдарҙа һыраны күп эсһәләр ҙә, урам буйында ҡулына һыра тотоп эсеп йөрөгәндәр юҡ. Ауыҙына тәмәке ҡабып тартып китеп барыусылар ҙа, тәмәке төпсөгөн ҡайҙа етте шунда ырғытып китеүселәр ҙә, аҡырып-баҡырып һөйләшеүселәр ҙә юҡ. Йәмһеҙ ғәҙәттәргә ҡаршы йәштән өйрәтәләр. Барыһы ла йылмайып һөйләшә, магазинға барып инәһенме, банккамы, театрғамы, барыһы ла йылмайып ҡаршылай, йылмайып оҙата, инеүсе ҡулланыусы һатып алһын өсөн барыһын да эшләй, ярҙам тәҡдим итә. Парикмахерскиҙарҙа сәй, кофе, гәзит-журнал, телевизор ҡарарға тәҡдим итәләр.\nМюнхендын үҙендә һыра ҡайнатыу 1040 йылда уҡ башланған икән. Ҡалала йәшәүселәр үҙҙәрендә етештергән һыраны бик ярата, маҡтай һәм бик ғорурлана. Бынан тыш Бремен, Гамбург һыраларынын да даны бар донъяла дан ҡаҙанған.\nМюнхенда Көҙгө Һыра байрамында минен үҙемә лә бынан дүрт йыл элек ҡатнашырға тура килгәйне. Уны һөйләү өсөн һүҙ етмәҫ, һөйләү түгел уны үҙенә күреү кәрәк. Һыра байрамында миллионлаған халыҡ ҡатнаша. Һыра эсеүселәр майҙаны бер нисә километрҙарға һуҙыла – уларҙы һис янылышмайынса милли кейемдәге һылыу ҡыҙҙар хеҙмәтләндерә. Һыра эсеүселәр шул тиклем күп-майҙан гөжләп-мыжғып тора, күс айырамы ни! Хатта йәнәшә генә торған иптәшенден тауышын да ишетеп булмай. Һыра янына немецтар ин яратҡан ризығы-колбасаны ала. Ә колбасанын йөҙәрләгән сортын тәҡдим итәләр, йәнен теләгәнен һайла! Уны ла ҡоролай ашамайҙар, горчица, керән, майонез, кетчуп, һуған, һарымһаҡ салаттары ҡушып ашайҙар. Уҡыусылар һыра байрамын яҡшылап күҙ алдына килтерһен өсөн немецтарҙын традицион байрамы-Октоберфест хаҡында ла әйтеп китәм.\n“Октоберфесттын оҙон төнө”\nҺыра байрамы Октоберфестты немецтар икенсе төрлө “визе” тип атай. Байрам тарихы 1850 йылға барып тоташа. Нәҡ шул йылда Мюнхенда Бавария статуяһы ултыртыла. 1880 йылда электр уты барлыҡҡа килгәс, немецтар ил тарихында беренсе тапҡыр төнө буйына байрам итә. Был байрамды көҙгө уныш йыйыу хөрмәтенә “Октоберфесттын оҙон төнө” тип исемләгәндәр. Тәүлек әйләнәһенә дауам иткән был грандиоз байрамда башта һыра парады үтә, унда барыһы ла милли кейемдә була. Парадта Германиянын төрлө мөйөштәренән йыйылған ете-һигеҙ миллион халыҡ ҡатнаша.\nОктоберфест сентябрь айынын аҙаҡтарында, октябрь баштарында башлана ла ике аҙнанан күберәк дауам итә. Унда иҫәпләүҙәр буйынса яҡынса миллион литр һыра әҙерләнә, тағы ла шул ҡәҙәре мал һуйыла. Халыҡҡа һыранын биш менләгән сорты тәҡдим ителә һәм етештерелә. Шуныһы ҡыҙыҡлы: Германияла кеше башына 240 литр һыра тура килһә лә, илдә эскеселек тигән сир таралмаған.\nЛәкин шул уҡ ваҡытта йәшел үләндә рәхәтләнеп китап уҡып, йә үбешеп-ҡосаҡлашып, йәки эскәмйәлә баш аҫтына рюкзагын ҡыҫтырып ял итеп ятҡан кешеләрҙе йыш осратаһын. Тик улар тәртип боҙмай. Аҙым һайын йөрөгән полиция, киреһенсә, уларҙын ял тыныслығын һаҡлап тора.\nРизыҡтары һәм аҙык-түлек магазиндары\nИн тәүҙә ашау ҡиммәтме, тигән һорауға яуап биреп ҡарайым. Эйе лә, юҡ та. “Эйе”, тим, сөки уларҙағы йәшәү кимәлен беҙҙеке менән бөтөнләй сағыштырып булмай, ер менән күк араһы. Етмәһә аҡса берәмеге булып уларҙа евро, ә беҙҙә һумдар йөрөй.\nМиҫалға магазиндарын алайыҡ. Беҙҙен магазиндарҙан оло“каталка”лар менән ин затлы, ин ҡиммәтле ризыҡтарҙы тейәп яны байҙар ғына сығалыр. Беҙ зауыҡ өсөн ризыҡ һайлап ашамайбыҙ, киреһенсә, арзанырағын, тимәк, сифатһыҙырағын эҙләйбеҙ. А. Пушкиндын “Ғәҙәт-беҙҙән көслө әжәл”, тигән бер һүҙе бар, шәхсән Европала (Чехияла) дүртенсе йыл йәшәүемә ҡарамаҫтан, һаман арзан әйбер эҙләүемдән ҡотола алмайым. “Был хәйерселек билдәһе, – ти ирем, – ул һеҙҙен ҡанығыҙға ингән”. Уларҙа иһә барыһы ла киреһенсә. Шуға бер миҫал да килтерәм. Ҡайтыр алдынан магазинға күстәнәстәр алырға индек бер ваҡыт. Европала пакет тотоп йөрөмәйҙәр, әгәр пакет тотҡан кешене күрһәләр, шунда уҡ Рәсәйле тип уйлаясаҡтар. Мин ризыҡтын арзанын ҡарайым, ә кейәүем-ҡиммәтлеһен, сифатлыһын тәҡдим итә. Ғөмүмән, Германияла хаҡы төшкән аҙыҡ-түлек эҙләү файҙаһыҙ, бынын өсөн социаль магазиндар булдырылған. Унда хаҡтар ҙа арзан, йәнен теләгәнен йөрөп ҡарап, һайлап алырға мөмкин. Халыҡ араһында бындай магазиндарға йөрөүселәр ҙә бихисап.\nГерманиялар ниндәй генә магазинды алһан дә, улар иҫ киткес ҙур, ләкин һатып алыусылар аҙашмаһын өсөн ингән урында унын картаһы, ҡайҙа нимә һатылыуы яҙып, күрһәтелеп ҡуйылған. Әлбиттә, магазин кәштәләре һығылып тора, йәнен теләгән бөтә нәмә бар. Бер үк йәшелсә емештен генә әллә күпме сорты ята. Ит, һөт, колбаса, сыр, майҙын да төрлө-төрлө сорттары бар. Уларҙын тышына һаҡлау ваҡыты яҙылған. Картуф, кишер, шалҡан, кәбеҫтә, барыһы ла таҙа килеш һатыла, картуфты бысраҡ көйө һатһалар-ҡулланыусылар һатып алмай, итте лә йыуып әҙерләп һаталар-ҡайтҡас уны һыулы кәстрүлгә төшөрәһе генә ҡала. Күгәргән, һөрһөгән, ҡарайған, серегән йәшелсә-емеш йәки башҡа ризыҡты бик тырышып эҙләһән дә таба алмаҫһын. Уларҙы махсус кешеләр прилавканан ҡарап алып ташлап ҡына тора. Магазинда сифатһыҙ һатылған аҙыҡ-түлек өсөн ҙур күләмдә штраф һалалар, ә был файҙаға түгел. Ундай хәл була ҡалһа, халыҡ та йөрөмәй башлаясаҡ.\nБалыҡтын тереһе генә һатыла, бында ми филенән башҡа, тун балыҡ күрмәнем, ләкин тере балыҡ файҙалы иҫәпләнә, ә немецтар файҙалыны ғына ҡайғырта. Ниндәйен теләйһен-үҙ ҡулын менән һөҙгөс менән тотоп алаһын йәки күрһәтәһен.\nНемецтар бала тәрбиәләүгә ҙур иғтибар бирә. Әгәр ҙә улар гипермаркетта, мәҫәлән, ташламалы хаҡ менән телевизор һатып ала икән, был аҡса юҡлыҡтан түгел. Немец быны балаһына телевизорҙын ҡиммәтле әйбер, унын аҡсаға һатылғанын анлатыу өсөн генә эшләйәсәк. Сөнки балаға улар биш йәшкә еткәнсе барыһын да рөхсәт итәләр ҙә, унан һун тыйыуҙар, анлатыуҙар башлана. Шулай итеп, хатта магазинда йөрөгәндә лә улар маҡсатһыҙ бер нәмә лә эшләмәй, тәрбиәүи яғын да ҡайғырта. Әйҙә, балаһы йәштән экономияларға, аҡса һанарға, әйбер һаҡларға өйрәнһен, һәр тинен ҡәҙерләһен. Германияла сабыйҙарҙы мәктәп йәшенә еткәнсе тыймайҙар, тигәйнем, ләкин артабан улар әйберҙен хаҡы хаҡында уйларға, ҡәҙерләргә өйрәнә. Уларҙы шулай уҡ кесе йәштән таҙалыҡ һаҡларға, матур итеп кейенеп йөрөргә, кеше менән аралашырға өйрәтәләр. Ата-әсә балаһына тырышлығы өсөн мәктәпкәсә йәштә үк бәләкәй генә “эш хаҡы” түләй, унын суммаһы ҙур түгел, әлбиттә, ни бары ун евро тирәһе – ләкин бала аҡса ҡулланырға өйрәнә.\nГерманияла өйҙә ашарға бешермәйҙәр тиерлек. Ләкин барыһы ла тип әйтмәйем. Өйҙә әҙерләнгән ризыҡ бик маҡтала. Бәләкәй генә ресторан, кафеларға кереп арзанға тиҙ генә тамаҡ ялғап сығырға мөмкин. Ә улар аҙым һайын тиерлек. Ләкин уларҙын кафе, ресторандарын беҙҙәге кафелар менән сағыштырыу бөтөнләй урынһыҙ. Бер немец та урамда тейешле санитар нормаларға тап килмәйенсә әҙерләнгән ризыҡты ауыҙына алмаясаҡ, таҙалыҡ-немецтарҙын ҡанына һенгән.\nИн яратҡан эсемлектәре һыра һәм кофе, ин яратҡан ризыҡтары-колбаса һәм сыр. Сырҙан һәм колбасанан немецтар әллә күпме төрлө блюдалар әҙерләй. Колбасаны, ғәҙәттә, һыра менән бирәләр. Бөгөн Германияла колбасанын мендән артыҡ сорты һатыла.\nСосиски өсөн немецтар үлеп китә. Уны беҙҙәге кеүек кетчуп, һарымһаҡлы майонез, төрлө тәмләткестәр йәки карри оно һибеп ашайҙар. Бында сосискиҙар күп төрлө, хатта иҫәбенә сығырлыҡ түгел. Икенсе төрлө уларҙы “вайсвурт” тип атайҙар. Сосиски әҙерләгәндә лимон һуты, төрлө тәмләткестәр ҡушыла. “Вайсвуртты”, мәҫәлән, горчица ҡушып та ашайҙар. Хәҙер “Вайсвуртты” унайлы ашау юлын да тапҡан немецтар, ул былай була: сосискиҙын ике яҡ осон тишәһен дә, бер яғын һурып алғандан һун, икенсе яғын да шулай итәһен. Тышын сисеп тораһы ла түгел, ә тәме теленде йоторлоҡ! Әйткәндәй, немецтар сосискиға арнап йырҙар сығара, диссертациялар яҙа, хатта халыҡ-ара конгресстар үткәрәләр.\nНемец кухняһын бәрәнге салатынан башҡа күҙ алдына килтереп тә булмай, тип анлаттылар. Кейәүемден әсәһе, йәғни Хана ҡоҙағыйым бәрәнге салатына махсус рәүештә ҡунаҡҡа саҡырып алғайны бер ваҡыт – шунда ауыҙ иттем тәүләп. Былай бик енел әҙерләнә кеүек тә. Башта бәрәнгене мундирҙа бешерәһен. Уны һыуытҡас, ваҡ ҡына киҫәктәргә турайҙар. Әсеһе сыҡһын өсөн маринадланған алма йәки селедка ҡушалар. Өҫтәлгә бирер алдынан салатҡа заправка һибелә. Ул һеркә, горчица һәм көнбағыш майынан тора.\nЙола һанлау-ихтирам билдәһе\nНемецтарҙа күп тапҡырҙар ҡунаҡта булырға тура килде. Уларҙа ҡунаҡҡа һунлап барыу ғәҙәте бөтөнләй юҡ тигәйнем инде. Ихтирамһыҙлыҡ тип иҫәпләйәсәктәр. Ҡунаҡтан ҡайтҡанда хужаларға ҡат-ҡат рәхмәт әйтергә кәрәк. Риза булмай киттеләр, тип уйлауҙары ихтимал.\nӨҫтәл артында беҙҙәге кеүек донъя хәлдәре, балалар, уларҙын уҡыуҙағы йәки эштәге уныштары менән хаҡында гәпләшәләр. Шунда уҡ Бах, Бетховен, Герман Гресс, спорт һәм олимпиада уйындары, һауа торошо хаҡында ла һүҙ алып барыуҙары ихтимал. Ләкин өс нәмә – дин, һуғыш, секс тураһында һөйләшмәгеҙ – был әҙәпһеҙлек билдәһе. Немецтар менән аралашҡанда улар һинен динен, илен хаҡында түгел, ә намыҫ, тоғролоҡ, әйткән һүҙендә тора белеүен, теүәллек, ярҙамсыллыҡ, изгелек кеүек сифаттарына күберәк иғтибар итәсәк.\nЙәшәү кимәле ниндәй?\nМинә: “Германияға ярлылар бармы?” тигән һорау биреүселәр күп. Яуап бирәм. Ярлылар юҡ, беҙҙәге кеүек хәйер һорашып тороусылар бөтөнләйе менән күренмәй. Бомждар ҙа юҡ. Әгәр Европала сәйер кейенгән, оҙон сәсле (әйткәндәй, бында ирҙәр оҙон сәс, ә ҡатын-ҡыҙҙар, киреһенсә, – ҡыҫҡа сәс йөрөтөргә ярата), йөҙөн һаҡал-мыйыҡ баҫҡан кешеләрҙе күреп, был хәйерсе икән, тип аҡса һуҙһағыҙ, ул алмаясаҡ. Былар бер урындан икенсе урынға күсеп сәйәхәт итергә яратыусы ирекле кешеләр. Һәм был уларҙын йәшәү рәүеше.\nГерманияла хөкүмәт биргән пособиеға йәшәүселәр бихисап. Тәүгә барғанда ҡыҙымдын күршеһендә дүрт бала менән ире лә, ҡатыны ла эшләмәйенсә йәшәүҙәренә аптырап ҡайтҡайным. Уларҙын бер нисә машинаһы, йорто бар, хөкүмәт хужабикәгә бала тәрбиәләгән өсөн аҡса түләй, страховкаларын, әгәр фатиры үҙенеке булмаһа фатиры өсөн дә ай һайын хаҡын аҡса күсереп бара. Пособиела йәшәүселәр үҙҙәрәен ярлы иҫәпләмәй. Был илдә ғәҙәти хәл.\nАуырлы ҡатын-ҡыҙҙар ҙур иғтибар үҙәгендә. Әгәр ҡатын-ҡыҙ балаһын ирһеҙ үҫтерә икән, ул өс йыл дауамында тулыһынса дәүләт ҡармағында йәшәй.\nПенсионерҙар, инвалидтар ҙа хөкүмәт ярҙамынан мәхрүм түгел. Страховка бар һәм ул тәртиптә икән, бер ниндәй ҙә проблема тыумай. Тейешле медицина ярҙамы күрһәтелә. Дауаханала дауалана алаһын, дарыу хаҡын да хөкүмәт түләй. Больницалар заманса йыһазландырылған, бөтә нәмә автоматлаштырылған. Бында анализдар тотҡан, ҡағыҙҙар ҡосаҡлаған врачтарҙы, шәфҡәт туташтарын бөтөнләй күрмәйһен-барыһы ла махсус техника ярҙамында башҡарыла. Ғәҙәттә, дауаханаға килеп тә инәһен, бушлай аҡ халат, тапочки, махсус бирсәткәләр килтереп бирәләр, артындан сан һурҙырғыс менән иҙәнде йыуып та ҡуялар. Табиптар һәм медицина хеҙмәткәрҙәре юғары эш хаҡы алып эшләй. Илдә хөкүмәт ҡарамағындағы дауаханалар ҙа, шәхси дауаханалар ҙа күп, ғилми дәрәжәһе булған врачтар үҙҙәренен клиникаһын асып эшләй. Күптәр ғаилә врачтарына йөрөй, сөнки шулай иткәндә врач ауырыуҙарҙы йылдар буйы үҙе күҙәтә, кәрәк саҡта хатаһыҙ диагноз ҡуя ала, тиҙәр, әгәр кәрәкһә, ул пациенттарына рекомендация яҙып икенсе поликлиникаларға ла ебәрә ала.\nГермания бәләкәй ил, ләкин тығыҙ урынлашҡан. Шуға ла илдә ауылдар бөтөнләй юҡ. 10–20 саҡрымға бер ҡала урынлашҡан, 2–3 саҡрым һайын –ҡасаба, ләкин уларҙын ҡалаларында халыҡ беҙҙәге кеүек йөҙәр менләп түгел. Ҡалаларҙа һәм ҡасабаларҙа халыҡ күп йәшәмәй, был уларҙын проблемаларын хәл итеүҙе енелләштерә, тип иҫәпләнә. Халыҡтын тығыҙ урынлашыуы, ҡалаларҙын, ҡасабаларҙын бер-береһәнән алыҫ урынлашмауы уларҙын, һәм тимәк, илден үҫешенә ынғай йоғонто яһай.\nГерманияла донъялағы ин матур машиналарҙа елдерәләр. Машина байлыҡ күрһәткесе түгел, ә йәшәү өсөн кәрәкле әйбер кеүек. Автобустар бик һирәк йөрөй, сәғәтенә бер урап китә. Беҙҙәге төҫлө урам буйындағы туҡталыштарҙа маршрут автобусы көтөп торған халыҡ бөтөнләй юҡ. Германияла етештерелгән машиналарҙын сифаты бик юғары. Мәҫәлән, “БМВ”, “Порше”, “Ауди”, “Мерседес”, “Фольксваген” машиналарын ғына алайыҡ. Сифаты һәм унайлылығы арҡаһында уларҙын даны бөтә донъяға таралған. “БМВ” машинаһын Германияла 1917 йылда уҡ етештерә башлағандар, әле лә моданан сыҡҡаны юҡ. Сөнки сифаты менән ота. “Порше” автомобиле иһә 1948 йылда “тыуа”. Немецтар “Фольксваген” автомобилен дә ярата. Унын барлыҡҡа килеүе Адольф Гитлер исеме менән бәйләнгән. Ул һуғышҡа әҙерләнгәндә юғары тиҙлектәге, ләкин яғыулыҡты экономиялай торған автомобиль уйлап сығарырға фарман бирә. Һәм сәғәтенә 100 километ араны ни бары 8 литр бензин менән үтеү мөмкинлегенә эйә булған яны машина уйлап сығарыла. Ул тиҙ арала танылыу яулай һәм халыҡ был автомобилде күпләп һатып ала башлай. Шул сәбәпле уға “Фольксваген”, йәки “халыҡ автомобиле” тигән исем бирелә. Ә “Мереседес”тын тарихы 1890 йылдан башлана.Был автомобилде Майбах Даймлер һәм Готтлеб исемле ике конструктор етештергән.\nҠалаларҙа автобустар, трамвайҙар, троллейбустар йөрөй. Бәләкәй генә ҡасабаларға ла автобустар бара, автобус туҡталыштарында ҡапҡылап алырға мөмкин, туалет бушлай, бензин кәрәкһә-рәхим ит!\nНемецтарҙын уйлап табыу һәләте бөтә бөтә донъяға билдәле. Мәҫәлән, улар аспиринһыҙ тора алмай. Германияла антибиотиктарҙы һеҙ бер генә аптеканан да һорап ала алмаясаҡһығыҙ, ләкин аспиринды бирәсәктәр. Сөнки уны һәр немец йәштән ҡуллана. Аспириндын ҡан тамырҙарын кинәйтә, ҡан йөрөшөн яҡшырта торған сифаттары бар, шунлыҡтан ул баш ауыртыуын баҫа, ҡанды шыйығайта. Был уникаль дарыуҙы 19 быуатта немец ғалимы Феликс Хоффман тигән ғалим уйлап тапҡан.\nНемецтар ифрат спорт яратыусы халыҡ. Бында санғыла, санала шыуыу, конькиҙа уҙышыу, йөҙөү, хоккей, волейбол, футбол менән шөғөлләнәләр, һәр ҡасабала, һәр ҡалалар спорт майҙансыҡтарынын иҫәбе юҡ. Балаларҙы спортҡа йәштән ылыҡтыралар. Альпинистар һәм спортсылар яратып кейгән (һәм беҙ, рәсәйлеләр ҙә шул иҫәптән) әлеге “Адидас” спорт кейемен дә немецтар уйлап сығарған. Адольф Дасслер исемле бер спортсмен 1959 йылда ҡаяға үрмәләү өсөн табаны сәнскеле кроссовка уйлап таба – ғөмүмән, беҙ яратып кейгән кроссовкаларҙы ла башлап немецтар етештергән. Германияла аяҡ кейемдәре бик сифатлы етештерелә, айырыуса күндән тегелгән аяҡ кейемдәренә өҫтөнлөк бирелә. Аяҡтары һыҙлағандарға, ауырлы ҡатын-ҡыҙҙарға махсус аяҡ кейемдәрен аптекаларҙа һаталар, утыҙ йәштән һун бейек үксәле аяҡ кейеме кейеү зыянлы булғанға күрә, халыҡҡа кроссовкаларҙын ғәҙәти туфлиҙарға оҡшаған, ләкин үксәһе бейек булмаған төрлө моделдарын тәҡдим итәләр.\nНемецтар нисек кейенә?\nБик ябай, ләкин ҡупшы, килешле итеп. Кейемдәрендә бер ниндәй ҙә артыҡ әйбер юҡ. Төҫтәр нисбәте яғынан да барыһы ла зауыҡлы. Ләкин ҡатын-ҡыҙҙар күлдәк, итәк кейеүҙе онотҡан. Уларҙы бик һирәктәр кейә. Улар өсөн ин унайлыһы салбар. Ғинуар аҙағы, февраль башында, йәйен – август-сентябрь айҙары тирәһендә иҫ киткес ҙур кейем һатыу баҙарҙары эшләй. Кейем арзан. Ләкин Германиялағы хаҡтар буйынса. Ҡатын-ҡыҙҙарға ла, ирҙәргә лә, балаларға ла, ҡарттарға ла йәнен теләгән кейемде һайлап һатып алыу мөмкинлеге бар. Ҡатын-ҡыҙҙар сибәр түгел. Ләкин улар өҫтәренә ни етте шуны эләктереп сыҡмай. Германияла сифатлы “Нивея”, “Даф” һәм башҡа даны донъяға таралған косметика етештерелә, ҡатын-ҡыҙҙар косметиканы бик теләп файҙалана, төҫкә күпкә йәш күренәләр. Немец ир-егеттәре оҙон буйлы, мөһабәт кәүҙәле, мускуллы, ә ҡатын-ҡыҙҙары зифа буйлы һәм яғымлылар. Беҙ, немецтар, һис шикһеҙ, зәнгәр күҙле, етен сәсле булырға тейеш, тип иҫәпләп янғылышабыҙ. Ә улар, киреһенсә, ҡара йәки көрән сәсле, зәнгәр, күк, ҡара күҙле кешеләр булып сыҡты. Араларында шундай ҡаралары бар, хатта бер ваҡыт немец ҡунағыбыҙҙы Мәскәүҙә террористарҙан ҡурҡып бер нисә урында документтарын тикшерҙеләр.\n“Их фройе мих Зи цу Зейен!”, – тиҙәр немец ҡатын-ҡыҙҙары осрашҡанда, улар һәр ваҡыт йылмайып йөрөй. Үҙҙәрен ин уникаль, ин аҡыллы, ин сибәр ханымға һанайҙар. Һәр ваҡыт яҡшы кәйефтә йөрөү уларға тормош ауырлыҡтарын, проблемаларҙы енел хәл итеүгә ярҙам итә. Немец ҡатын-ҡыҙҙары хатта ин ҡыйын ваҡыттарҙа ла мөләйемлеген ташламай. Үҙҙәрен иркен тота. Был уларға әсә һөтө менән бала саҡтан һендерелә. Улар нимә уйлай, шуны ярып әйтә белә. Уратып-суратып һөйләмәй, күнелендәгеһен еткерә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн Германияла 8 миллион ҡатын-ҡыҙ янғыҙ йәшәй. Был көслө ихтыярлы, ирек һөйөүсе немец ҡатын-ҡыҙҙарынын ирҙәргә ҡарата юғары талапта булыуынан килә. Әгәр ҡатын-ҡыҙҙын юғары белеме, яҡшы ғаиләнән һәм сибәр икән, ул шундай уҡ пар эҙләй, үҙенән түбән социаль баҫҡыста торған ир-егеткә әйләнеп тә ҡарамаясаҡ. Элек, мәҫәлән, немецтарҙа беҙҙәге кеүек ҡатын-ҡыҙҙын урыны кухняла (“кюхе”), бала тәрбиәләү (“киндер”) һәм сиркәүҙә (“кирхе”) тип баһаланһа, хәҙерге Германияла ҡатын-ҡыҙҙар илден бар тармаҡтарында ла ирҙәр менән бер рәттән эшләй. Немкалар хатта ил менән дә рәхәтләнеп идара итә. Быға миҫал итеп 2005 йылда Германиянын канцлеры итеп һайланған Ангела Меркелды килтереү ҙә етәлер. Ул шундай популяр шәхес, немецтар 2013 йылдын аҙағында ҡабаттан һайлап, уға тағы ла ышаныс күрһәтте.\nНемкалар 30–35 йәшкә етмәйенсә кейәүгә сыҡмайҙар. Улар баланы алдан планлаштырып таба. Ғөмүмән, бында бөтә нәмәне алдан уйлап, планлаштырып эшләйҙәр.\nГерманияла феминизм бик көслө. Мәҫәлән, ресторанда йәки кафела ултырғанда ирҙәр түгел, ә ҡатын-ҡыҙҙар түләй. Был ғәҙәти күренеш. Кем саҡыра, шул түләй. Ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙар ҙа осрашырға саҡырырға мөмкин.\nБөгөн Германияла енестәр араһында демократик мөнәсәббтәр хөйөк һөрә. Мәҫәлән, 2012–2013 йылдарҙа тотош Европала сиркәү ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан “зәнгәр”ҙәр (ике ир) һәм “алһыу”ҙарға (ике ҡатын-ҡыҙ) ғаилә ҡороға, улай ғына ла түгел, тәрбиәгә бала бирергә тигән закон үҙ көсөнә инде, хәҙер телевизорҙан, радионан бер енесле ғаиләләрҙен нисек итеп ата-әсә бурысын үтәүҙәре хаҡында һөйләйҙәр, бәхәстәр ҡоралар, сағыштыралар, күҙәтәләр, яҙалар.\nҠатын-ҡыҙҙар кейәүгә сыҡҡанда контракт төҙөй. Закон көсөнә кергән был ҡағыҙҙа барыһы ла билдәләнә: ғаиләлә ғауға сыҡмаһын өсөн хатта иҙән, ҡашаяҡ йыйыуҙы ла алдан килешеп хәл итәләр. Шул сәбәпле айырылышыҡанда трагедия яһамайҙар. Ләкин айырылышҡанда ғаилә башлығы бала өсөн ҙур суммала аҡса түләй. Ә бала тәрбиәләү Германияла халыҡтын йәшәү кимәлен иҫәпләгәндә бик ҡиммәткә төшә.\nМинә Германиянын ин гүзәл ҡалалары Боден, Фридрихсфахен, Дрезден, Штуттгарт, Берлин, Ульм, Биберах һәм башҡа ҡалаларын күрергә тура килде. Ләкин ин оҡшағандары Ульм һәм Мюнхен, Дрезден, Фридрихсфахен, булғандыр. Улар икеһе лә боронғо ҡалалар. Ғөмүмән, боронғо булмаған ҡалалар ҡалалар юҡ, уларҙын барыһы ла 11–13 быуаттарҙа нигеҙләнгән. Фридрихсфахен Боден күле буйындағы иҫ киткес матур ҡала. Шулай уҡ Берлин, Аусберг, Нюренберг та матур тәьҫорттар ҡалдырҙы.\nМюнхенды Европа халҡы “Бәләкәй Париж” тип атай. Ул илдә ҙур ҡаланан һанала һәм мәғрифәт, мәҙәниәт үҙәге булараҡ билдәле. Мюнхенда юғары уҡыу йорттары күп, уларҙа белем алырға теләүсе сит ил студенттары бихисап. Илдәге именлек, юғары мәҙәниәт, музейҙар күплеге, вуздарҙағы төплө белем йәлеп итә йәштәрҙе, Мюнхенда белем алыу өсөн ер шарынын төрлө мөйөштәренән килеп уҡыйҙар. Ҡалала рустар ҙа бик күп, уларҙы этник немецтар тип атайҙар. Рустар өсөн хатта рус телендә гәзиттәр сыға. Гражданлыҡ алғандан һун улар үҙҙәре артынан туғандарын, яҡындарын күсереп ала һәм үҙҙәрен илден тулы хоҡуҡлы граждандары итеп тоя.\nБер ынғайҙын Нюренбергтағы “Эмиграттар” музейын да телгә алам. Ул Германиянын ин ҙур музейы. Барыһы 1,2 миллиондан ашыу дана экспонат иҫәпләнә, урап сыҡмалы түгел! “Ер алмаһы” – тәүге глобус та нәҡ ошо музейҙа һаҡлана.\nГүзәл һин, Дрезден!\nДрезденда минә өс тапҡыр булырға тура килде. Нисә килһән дә, ҡабаттан барғы килеп тора унда. Был боронғо ҡаланын кеше ҡулы тыуҙырған ғәжәйеп матурлығына тан ҡалып, һоҡланып йөрөйһөн, немецтарҙын иҫке биналарҙы, урамдарҙы заманса яны йорттар менән аралаштырып, ғәжәп гармонияла бер-береһенә яраҡлаштыра белеүе һоҡландыра. Дрездендын йәше 800 йылдан ашып китә.\nМузейҙарҙа халыҡ иҫ киткес күп. Сит ил кешеләренен кемеһе генә юҡ, донъянын төрлө мөйөштәренән йыйылғандар. Үҙҙәренекеләр ҙә ярайһы. Немецтар ысын сәнғәтте ярата һәм ҡәҙерләй торған халыҡ. Дрезден картиналар галереяһында Питер Брейгель, Леонардо да Винчи, Рафаэль һәм башҡа бөйөк таланттарҙын картиналарын һоҡланып ҡарап торҙом. “Сикстинская мадонна”нын янынан кеше өҙөлмәй. Үкенескә ҡаршы, хатта аҡса түләп тә фотоға төшөрөгә рөхсәт итмәйҙәр, сөнки фотоаппарат яҡтылығы картиналарға насар тәьҫир итә, тиҙәр, шулай ҙа музей хеҙмәткәрҙәре саҡ ҡына ситкә китеү менән туристар тиҙ-тиҙ генә төшөрә һала. Мин дә уларға ҡушылып бер нисә картинаны, шул иҫәптән “Сикстинская мадонна”ны төшөрөп өлгөрҙөм.\nДрезденда даны донъяға билдәле берҙән-бер “Малайҙар хоры”, “Дәүләт капеллаһы һәм хоры”, боронғо костелдар, фарфор музейы бар. Ә Дрезден Юғары техник мәктәбе илден барлыҡ уҡыу йорттары һәм фәнни-тикшеренеү институттары менән тығыҙ бәйләнеш тота.\nДрездендын тирә-яғы ифрат гүзәл. Бында тәрән тарлауыҡтар ҙа, урманлы тауҙар, тигеҙ яландар ҙа бар. Урмандарҙа муфлон, ҡыр кәзәһе, ҡабан сусҡаһы, боландар осрай, күлдәрҙә аҡҡоштар, өйрәктәр күп –уларға бер кем дә атмай. Тейен, ҡуян һикергәләп үтеп китә, төрлө ҡоштар һайрай. Әгәр Германия ҡалалары буйлап машинала елдергәндә ҡыуаҡтар төбөнән ҡуян, төлөкө, йәки болан килеп сыға икән, һис тә аптырмағыҙ – улар хатта ҡала шарттарында ла үҙҙәрен иркен тота.\nБерлин һәм Берлин стенаһы\nБерлин Германиянын ин матур ҡалаларынын береһе. Берлин хаҡында һөйләгәндә “Берлин стенаһы”, унын нинә барлыҡҡа килеүе, берҙәм Германияны ни өсөн икегә бүлеүҙәре һәм был бүлеүҙен халыҡ йөрәгенә ниндәй яралар һалыуы һәм шул сәбәпле яҙмыштар ҡыйралыуы тураһында ла әйтмәй булмай. Икегә бүленгән бер бөтөн илден СССР тарҡалғандан һун янынан ҡауышыуы, тарихта тәрән эҙ ҡалдырған. Берлин стенаһынын икенсе яғына сығыу өсөн ни бары 800 метр ғына булһа ла, заманында ГДР-ҙан ФРГ-ға ҡасырға теләүселәрҙе төрмә һәм эҙәрлекләүҙәр көткән. Шуға ҡарамаҫтан, Берли нстенаһы ауғанын көтөп тормайынса ҡасырға теләүселәр аҙ булмаған. 1065 кеше совет режимын күрә алмайынса ғәҙәти булмаған шарттарҙа ҡасырға маташҡанда һәләк була, ҡасырға маташыусыларҙын 16 мене төрмәгә ултыртыла, 5 мен кеше ил икегә бүленгәс үк ФРГ яғына сыға. Һәләк булғандарҙы стенанан алыҫ түгел ҡәберлек яһап күмгәндәр, унда йыл әйләнәһенә шәмдәр, сәскәләр була.\nИкегә бүленгән бер бөтөн илден асы яҙмышы хаҡында бөгөн Берлин стенаһына бағышланған музей материалдары аша танышып була. Бында ла һәр саҡ тере сәскәләр булһа ла, 28 йылға һуҙылған айырымлыҡ барыбер үҙен һиҙҙерә. Үҙем таныш булған немецтарҙын һөйләгәндәренән генә лә әллә күпме миҫал килтерә алам. Мәҫәлән, кейәүемден бер ҡатын-ҡыҙ туғаны 1947 йылда Германияны икегә бүлгәс, ФРГ-ға ҡасып сыға. Әсәләре артынан ике улы ла ҡаса, ләкин сик аша үткәндә малайҙарҙын береһе һәләк була, аталары иһә тәртип органдарында эшләгәнгә күрә ГДР-ҙа тороп ҡала... Балалар бына шулай атайһыҙ үҫә. ...Әлбиттә, уларҙы ФРГ-ла ла ҡолас йәйеп көтөп тормайҙар, советтар яғынан сыҡҡас, шикләнеп ҡарайҙар. Был уларҙын ҡайһы бер хоҡуҡтарын ҡыҫыуға алып килә, шул сәбәпле ерҙәре лә, байлыҡтары ла булмай. Берлин стенаһы ауғансы ике ил араһындағылар туғандары менән күрешә алмайынса зар-интизар булып йәшәгән, аралашмау арҡаһында яйлап ете ятҡа әйләнгән... Етмәһә ике яҡ та бер-береһенә ҡаршы лагерь булып, ике сәйәсәттә донъя көткән.\nСССР тарҡалғандан һун М. Горбачев ГДР менән ФРГ-нын бергә ҡушыуға ризалыҡ бирһә лә, утыҙ йылға яҡын аралашмау был ике илдә йәшәүселәрҙе бер-береһенән йыраҡлаштырған. Был уларҙын бер-береһен анламауына, бер-береһенен ҡарарҙарын, закондарын хупламауға килтергән, шул арҡала әле лә улар араһында ығы-зығы, килешмәүсәнлектәр сығып тора. Хатта әгәр егет элекке ГДР-ҙа йәшәгән ҡыҙға өйләнһә, ФРГ-ла йәшәүсе туғандары быны хупламай, һәм киреһенсә. Гәзиттәрҙә элекке ГДР-ҙа йәшәүсе немецтарҙын совет аны менән томаланыуы, уларҙын ялҡаулығын, эскегә тиҙ бирелеүсәнлеген, бысраҡлығын яҙалар. Сағыштырып ҡараһан, ысынлап та, бөгөн элекке ФРГ-ла йәшәүселәр күпкә байыраҡ, яҡшыраҡ көн итә, ә элекке ГДР-ҙа йәшәүселәрҙен көнитмеше сифат яғынан уларҙан күпкә ҡалыша. Бөгөн Германияла ике илгә айырылған халыҡтын янынан бер дәүләт булып йәшәү дәүерендә немец милләте өсөн ин изге маҡсат –янынан берләшкән Ватандын иҡтисади һәм сәйәси нигеҙҙәрен нығытыу, илде артабан үҫтереү, төрлө ижтимағи шарттарҙа халыҡ күнелендә тамырланған ҡаршылыҡтарҙы, сәйәси сикләүҙәрҙе, шикләнеүҙәрҙе бөтөрөү, халыҡтын берләшеп бер теләк, бер уй менән рухланып йәшәүсе берҙәм ватандаштар итеп туплау. Ил яҙмышындағы был күренеш, ысынлап та, бөгөн хәл иткес тарихи осор, хыялланып көткән янырыу дәүере.\nФәйләсүфтәр, әгәр тарихта ин мөһим ваҡиғалар кеше аны аша эшләнә, тиһәләр, бик хаҡ һүҙҙәр. Кеше анын яҡшы яҡҡа, ынғай яҡҡа ла бороп ебәрергә була. Насарға борһан, ул емергес көскә эйә буласаҡ – икегә бүленгән бер бөтөн илден аяныслы яҙмышы ошо хаҡта һөйләй.\nБеҙҙе бала саҡтан “Тел-аралашыу ҡоралы”, тип тәрбиәләнеләр, ләкин бынан тыш тел бик боронғо замандарҙан алып йәш быуынды дөйөм кешелек рухында тәрбиәләү һәм уға өгөт-нәсихәт өйрәтеү хеҙмәтен дә үтәгән. Оло быуын кешеләренен тормош тәжрибәһенән сығып әйткән тапҡыр һүҙҙәре йәки ниндәйҙер эстәлекле, фәһемле хәбәрҙәре кеше күнелендә онотолмаҫлыҡ эҙ ҡалдыра.\nНемецтар туған телгә ифрат ихтирамлы. Минә мәктәп йәшендәге ҡайһы бер немец балаларынан: “Әйт әле, ниндәй телде нығыраҡ яратаһын?” тип һорағаным булды. Барыһы ла: “Немец теле”, тип яуапланы. Был үҙе үк, миненсә, немецтарҙын үҙ халҡына, туған теленә булған һөйөүен билдәләй, тимәк, улар төрлө милләттәр солғанышында тәрбиәләнгән балаларында туған телгә һөйөү тәрбиәләү тигән ҡатмарлы мәсьәләне хәл итә алған, тигән һүҙ.\nГерманияла, тәбиғи, немец телендә аралашалар. Был барыһын да уртаҡ теле, ләкин диалекттары ла етерлек. Хатта бер диалектта һөйләшеүселәрҙен икенсеһен анламауы ла мөмкин. Мәҫәлән, Берлин диалекты бар. Бында хатта юғары уҡыу йортон тамамлаусылар ҙа үҙ диалектында һөйләшә икән. Шваб диалектында һөйләшеүсе көнбайыш немецтары бик теүәл, егәрле халыҡ.\nШуныһы ҡыҙыҡ:немец телендә әйтелеше йәки мәғәнәһе менән башҡорт теленә яҡын һүҙҙәр ҙә бик күп. Мәҫәлән, “хан” һүҙ беҙҙә “хужа”, “бай кеше”, ырыу йәки ниндәйҙер ҡәүемгә хужа кешене анлатһа, немецтарҙа “хан” – әтәс тигәнде анлата. Бына тағы ла бер һүҙ. Башҡорт телендә балаҫ тигән һүҙ бар. Уны аяҡтар өшөмәһен өсөн иҙәнгә түшәйҙәр. Рус телендә балаҫ ковер була, ә шул уҡ немец тетлендә “теппих” тиҙәр. Һун “тәпәй” һүҙенә яҡын да баһа! Мин үҙем дә немец, чех телдәрен өйрәнгәндә күберәген бына шулай һүҙҙәрҙен мәғәнәүи яғына иғтибар итеп хәтерҙә ҡалдырырға тырышам, ҡыҙыҡ!\nНемец телендә мәғәнәһе йәки әйтелеше менән төрки теленә яҡын һүҙҙәрҙен ифрат күп булыуына тағы килеп бер аптыраным һәм ирекһеҙҙән бөйөк башҡорт ғалимы Жәлил Кейекбаевтын: “Сит телдәр өйрәнегеҙ, был һеҙгә башҡорт тел ғилеме проблемаларын хәл итеүҙе енелләштерер”, тигән һүҙҙәре иҫкә төшә. Ж. Кейекбаев Мәскәү университетында сит телдәр факультетын тамамлап заманында башҡорттар араһынан беренсе булып профессор дәрәжәһен яулаған кеше, Фридрих Вольф, Вилли Бредель һәм башҡа немец яҙыусылары менән аралашҡан, немец теленән һүҙлек ярҙамынан башҡа туранан-тура китаптар тәржемә иткән, немец дуҫтары менән хатлашып торған. Өфөлә, иғтибар итһәгеҙ, Карл Марк урамындағы 17-се һанлы йортта 1965 йылдын октябрендә асылған мемориаль таҡта тора. Унда ошондай һүҙҙәр яҙылған: “1936 йылдын йәйендә был йортта күренекле немец яҙыусыһы, Германия Демократик Республикаһынын йәмәғәт-политик һәм дәүләт эшмәкәре Фридрих Вольф (1888–1953 йылдар) йәшәгән”. Фридрих Вольф антифашист була, “Ирекле Германия” комитетына нигеҙ һала. Уны Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлайҙар, Өфөлә Башҡорт дәүләт академия драма театрында “Профессор Мамлок” тигән пьесаһы буйынса спектакль сәхнәләштерелә – уны ла немецсанан профессор Ж. Кейекбаев тәржемә итә. Фридрих Вольф башҡорт яҙыусылары Сәғит Агиш, Дауыт Юлтый менән дә яҡындан таныш булған һәм аралашҡан.\nАлдараҡ мин Мюнхен хаҡында һөйләп үткәйнем, унда янғылыштан ғына бер тыҡрыҡта Бүре һәйкәлен күреп тан ҡалғайным... Быларҙы мин әле ни өсөн һөйләйем әле? Башҡорттар һәм Башҡортостан менән немецтар һәм Германия араһында ниндәйҙер яҡынлыҡ, аралашыу электән булған, кем белә, бәлки уны һундар төркиҙәре юлбашсыһы бөйөк Атилла ҡалдырғандыр? Һөйләй китһән, оҡшаш һүҙҙәр, йолалар хаҡында әллә күпме уртаҡлыҡтарҙы күрһәтергә мөмкин – улары үҙе бер донъя һәм мин былар хаҡында һөйләүҙе икенсе юлға ҡалдырам.\nЕвропа илдәрендә яны йыл иртәрәк килә, уны иҫкесә календарь буйынса 24 декабрҙә Йософ пәйғәмбәрҙен (Иисус Христос) тыуған көнөндә ҡаршылайҙар. Был бик борондан килгән дини байрам, иҫке календарь буйынса 22 декабрь йылдын ин ҡыҫҡа көнө һәм ошо көндө янынан ҡояш тыуа, һәм ҡояш менән Яны йыл килә тип иҫәпләнә. Был йоланы Алтай төркиҙәре Европа халыҡтары әле католик динен ҡабул иткәнгә тиклем үк алып килгән, тип иҫәпләйҙәр. Һунынан был байрамды католиктар Йософ пәйғәмбәрҙен тыуған көнө менән бәйләп үткәрә башлай һәм уға “Ваноце” йәки “Янырыу” тигән исем бирә. Йолаға ярашлы байрамға әҙерлек октябрь аҙаҡтары – ноябрь баштарында уҡ башлана: йорттар, фатирҙар, урам буйҙары, магазиндар, мәктәптәр, банктар, дәүләт учреждениелары сәскәләр ҡушып яһалған ылыҫлы ағас ботаҡтары менән биҙәлә. Һәр хужа уны ҡапҡаһына, ишегенә элеп ҡуя – ул йорт хужаларын бәлә-ҡазанан һаҡлай, тип анлатыла.\nШулай уҡ ҡаланын йәки ауылдын төп майҙанына Йософ пәйғәмбәрҙен тыуыуына арналған макет ҡуйыла, мәҫәлән: беҙҙә төп шыршынын тирә-яғына әкиәт персонаждары ҡуйыла, Европала кыштар йылы, ҡар юҡ, шуға улар боҙҙан эшләнмәй. Яны йылда Йософ пәйғәмбәрҙен әсәһе Изге Мәрйәм (Святая Марияны) һәм башҡа изгеләрҙен һынын, аҡ һарыҡ фигураларын эшләп ултырталар – аҡ һарыҡ Ҡөрьән буйынса ла хоҙайҙын изге януары иҫәпләнә, Европала иһә уны борон аллаға тинләгәндәр.\nЯны йыл байрамы 24–26 декабрҙә өс көн байрам ителә. Тәүге көнө мәрхүмдәрҙе иҫкә алыуға бағышлана. Халыҡ зыяратта мәрхүмдәр рухына май шәм яндыра, мәрхүмдәрҙен ҡәберенә ылыҫ ботаҡтары, сәскәләр ҡуялар. Зыярат ишеге төбөндә сәскә һаталар, иҫке сәскәләр, сүп-сар өсөн махсус бактар ҡуйылған, һыу өсөн кран бар, тирә-яҡ бөхтә һәм таҙа.\nЮғарыла әйтелгән йола Европанын бөтә дәүләттәре өсөн уртаҡ булһа ла, һәр халыҡтын үҙенә күрә айырым йолалары ла бар. Байрам ваҡытында кешеләр бер-береһенә ҡунаҡҡа йөрөй, туғандары менән осраша, бүләктәр бирешә. Байрам табыныны беренсе көнөндә картуф салаты (һеркә ҡушып эшләнә), төрлө-төрлө перәниктәр, парҙа томалап бешерелгән балыҡ ҡуялар, чечевица менән картуфтан енелсә аш бешерелә, көндөҙ беҙҙәге ураҙалағы төҫлө ашамайҙар. Майлы, ауыр ризыҡтар ашау тыйыла. Байрамдын ҡалған көндәрендә иһә йәнен теләгән ризыҡты әҙерләп аша, ләкин тәүге өс көндә йолаға тоғролоҡ һаҡла! Байрамдын башҡа көндәрендә табынға боронғо милли аштар әҙерләнә.\nЯны йылды нисек байрам итәләр?\nӘ 31 декабрь көнө Сильвестр (изге рухани исеме менән аталған) тип атала, уға иһә артыҡ ҙур әһәмиәт бирелмәй, ҙур сығымдар ҙа түгелмәй. 31декабрҙә иһә 1 ғинуарҙы символик рәүештә ҡаршылайҙар: өҫтәлгә шампань, һыра йәки яҡшы сифатлы виноград шарабы, торт, енелсә салаттар, емеш-еләк ултырталар, кем теләй кофе, кофола, йәки сәй эсә.\nҺәр илден, һәр халыҡтын үҙ йолаһы тигәндәй, немецтарҙын бер ҡыҙыҡ йолалары хайран итте! Баҡтиһән, улар өйҙә ҡуйылған шыршыларын маҡтатырға ярата икән, маҡтаһан – шнапс ҡойоп бирәләр. Был тәмле эсемлекте лә немецтар уйлап тапҡан, Яны йыл табыны уларҙа шнапсһыҙ үтмәй.\nМинә Германияла ике тапҡыр Баден-Вюртембург немецтарында ҡунаҡта булырға, улар менән Яны йыл ҡаршыларға тура килгәйне. Уларҙын байрам табынына әҙерләнгән милли аш-һыуҙарынын ин сағыуы – прәник-печеньелар һәм картуф салаттарын бик оҡшаттым. Әйткәндәй, перәник-печеньеларҙы ла тәүбашлап немецтар уйлап тапҡан. Уларҙа Яны йыл табынына әҙерләнгән прәник-печеньелар бер ваҡытта ла бер төрлө булмай: һәр береһе төрлө формала һәм төрлө рецепт буйынса әҙерләнә. Ә был хужабикәнен оҫталығына ла бәйле.\nТағы ла бер ғәҙәттәре аптыратты: яны йыл табынына йыйылыусыларға берәр шешә шнапс таратыла. Ләкин шешәләре!.. Унда һыйһа ике-өс йотом шнапс һыялыр! Сәғәт уҡтары ун икене һуғырға ваҡыт еткәс барыһы ла бергә тороп баҫалар ҙа, әлеге шешәләр менән поезда китеп барған төҫлө бер тактта тауыш сығарып шаҡылдата башлайҙар. Яйлап башланған был шаҡылдау көсәйә барып, сәғәт ун икене һуҡҡанда шешә тиҙ генә бороп асыла ла, бер тынала эсеп тә ҡуйыла! Шешәләге эсемлекте бер тапҡыр ғына йотоп эсеп ҡуйһан, һине Яны йылда бәхет көтә тип иҫәпләнә, бүлеп эсеү насарға юрала. Ҙур тостар әйтелмәй, күп эсмәйҙәр, бокалдар иҫәнлек-һаулыҡ, бәхет өсөн күтәрелә, йәғни “Прозит!”, тиҙәр. Был иҫәнлеккә-һаулыҡҡа тигәнде белдерә. Шулай итеп, 24–26 декабрь һәм 31 декабрь – 1ғинуар көндәрен байрам иткәндән һун немецтар 2 ғинуарҙа эшкә сыға. Һәм тағы ла йылы иҫтәлектәргә бирелеп, киләһе Яны йылды көтә башлай.\n“Аух видер зеен, Дойтшланд, бист бальд”!\nГерманияла урыҫ телендә аралашыусылар ҙа етерлек. Элегерәк Мюнхендан Калининградҡа осҡанда аэропортта рустарҙын күплеген күреп хайран ҡала торғайным. Рәхәтләнеп ҡысҡырып һөйләшәләр. Әйткәндәй, рустар сит илдә лә үҙҙәрен иркен тота һәм ҡысҡырып һөйләшә, уларҙы шул ғәҙәттәренән таныйҙар. Шул осҡанда Өфөнән Германияға китеп барыусы ике башҡортто ла күргәс, күнел күтәрелгәйне. “Үҙебеҙҙекеләрҙе” ҡиммәтле тундарынан таныным, бында ундайҙы кеймәйҙәр. Вәт донъя, беҙҙекеләр ҡайҙа ғына юҡ, тип ирәйеп киттем. Әйткәндәй, Калининград ҡалаһы 12 быуатта чех короле Пшемысел Карл Икенсе тарафынан нигеҙләнә.\nШуны ла әйтергә кәрәк, немецтар Рәсәйҙән килгәндәрҙен барыһын да рус тип ҡабул итә. Минен милләтем башҡорт, рус түгелмен, Башҡортостан Республикаһы тигән Рәсәй составындағы дәүләттә йәшәйем, тип анлата һалам, үҙебеҙҙен Президентыбыҙ ҙа бар. Ләкин улар ҡайһы саҡта: “Все вы из одного ведра вода”, тип яуаплай. Сөнки Башҡортостанды белмәйҙәр тиерлек. Унан Боден күлендә һәләк булғандарҙы иҫкә төшөрһән, “Әәә, беләбеҙ, ишеттек, уҡыныҡ”, тиҙәр.\nМин Германияға, Чехияға юлланғанда һәр ваҡыт үҙем менән журнал, китап-гәзит, открыткалар алам, әйбер, кейем ташып йөрөмәйем, таныштарыма, дуҫтарыма, немец туғандарыма республикабыҙ хаҡында сығарылған китаптар, альбомдар, открыткалар бүләк итәм, уларҙы ҡарап немецтар бик ҡыҙыҡһыналар, гүзәл ил икән, тип һоҡланалар. Беҙҙәге тәбиғәт уларҙыҡынан һис тә ҡалышмай, киреһенсә, күпкә матурыраҡ та. Тик беҙ үҙебеҙҙен матурлығыбыҙҙы, байлығыбыҙҙы башҡаларға күрһәтә, унан аҡса эшләй белмәйбеҙ. Улар иһә бәләкәй генә илдәрен дә донъя кимәлендә алға киткән илдәр иҫәбенә сығарып, һаҡлап, яҡлап, яратып, күкрәк киреп ғорурланып, уныштарын күрһәтеп йәшәй белә. Беҙ ҙә, хөрмәтле журнал уҡыусылар, өлгө алайыҡ, алға ынтылайыҡ, өйрәнәйек, үҫәйек – мәҡәлә шуны уйлап яҙылды ла инде.\nМиләүшә Ҡолмөхәмәтова (Годбодь).\n© Миляуша Годбодь, текст, 2010\nМиляуша Годбодь | публицистика | статья | очерк | путевые заметки


Бәрәкәтле ерҙең милли баҫмаһы\n13 Ғинуар , 14:15\nБынан 20 йыл элек, ҡыуанып, өмөтләнеп көтөп алған сабый - “Көнгәк” бәрәкәтле Мәләүез еренә килде. Ул замандар етеҙерәк, дәртлерәк, ҡыйыуыраҡ ине. Журналистика аҡһаҡалы Юнир Кинйәбаевтың бик төплө, өндәгес “Илеңә - ҡот, йортоңа- бәрәкәт” девизы тиҙ арала абруй яуланы. Көнүҙәк ваҡиғалар, аналитик мәҡәләләр, иҡтисади биттәр, дини мәғлүмәттәр биргән, аҙнаһына өс тапҡыр сыҡҡан гәзиттең тиражы ла күп ине. Бөгөн дә ваҡытлы матбуғат, дөйөм әҙәбиәт электрон мәғлүмәт саралары тарафынан ҡыҫырыҡланған осорҙа, үҙ уҡыусыларына дуҫ, таяныс, кәңәшсе булып ҡала. Әлиә Әмирова етәкселегендә журналистар материал туплай, гәзиткә яҙылыу, уны таратыу мәсьәләләренә лә яуаплы, талапсан ҡарай. “Көнгәк”тәргә тағы ла яңы уңыштар, үткер ҡәләм, ҡаҡшамаҫ һаулыҡ һәм ҡыуаныстар теләйем! Тимер НИӘТШИН, яҙыусы.\nБынан 20 йыл элек, ҡыуанып, өмөтләнеп көтөп алған сабый - “Көнгәк” бәрәкәтле Мәләүез еренә килде. Ул замандар етеҙерәк, дәртлерәк, ҡыйыуыраҡ ине. Журналистика аҡһаҡалы Юнир Кинйәбаевтың бик төплө, өндәгес “Илеңә - ҡот, йортоңа- бәрәкәт” девизы тиҙ арала абруй яуланы. Көнүҙәк ваҡиғалар, аналитик мәҡәләләр, иҡтисади биттәр, дини мәғлүмәттәр биргән, аҙнаһына өс тапҡыр сыҡҡан гәзиттең тиражы ла күп ине.\nБөгөн дә ваҡытлы матбуғат, дөйөм әҙәбиәт электрон мәғлүмәт саралары тарафынан ҡыҫырыҡланған осорҙа, үҙ уҡыусыларына дуҫ, таяныс, кәңәшсе булып ҡала. Әлиә Әмирова етәкселегендә журналистар материал туплай, гәзиткә яҙылыу, уны таратыу мәсьәләләренә лә яуаплы, талапсан ҡарай. “Көнгәк”тәргә тағы ла яңы уңыштар, үткер ҡәләм, ҡаҡшамаҫ һаулыҡ һәм ҡыуаныстар теләйем!