«Өфө» аэропорты ҡышҡы ваҡытҡа күсте // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n«Өфө» аэропорты ҡышҡы ваҡытҡа күсте\n15:18, 2 ноября 2011 Иҡтисад\n«Өфө» халыҡ-ара аэропорты ҡышҡы расписание буйынса эшләүгә күсте. Ул ағымдағы йылдың 30 октябренән киләһе йылдың 24 мартына тиклем ғәмәлдә буласаҡ.\n«Өфө» халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең маркетинг бүлегендә хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостандың баш ҡалаһынан сит илгә — Төркиәгә, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренә, Израилгә даими осоштар планлаштырылған. Ҡышҡы осорҙағы чартер программаһы донъяның ете илен үҙ эсенә ала. Улар иҫәбенә Төркиә, Мысыр, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Израиль, Һиндостан, Ҡытай, Таиланд кеүек традицион курорттар ҙа индерелгән.\n«Өфө» аэропортында аңлатыуҙарынса, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Израиль курорттарының популярлығы был йүнәлешкә башҡа авиакомпанияларҙы ла йәлеп итеү мөмкинлеген биргән, даими рейстар менән бер рәттән улар чартер рейстарын да башҡара башлаған. Мәҫәлән, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренә икенсе йыл осоштар башҡарған «Урал авиалиниялары» авиакомпанияһынан тыш хәҙер Дубай – Өфө маршрутында «ФлайДубай» авиакомпанияһы самолеттары ла даими оса башлаған. «Трансаэро» авиакомпанияһы чартер рейстары башҡара. «Ырымбур авиалиниялары» Эйлатҡа (Израиль) чартер осоштары асырға ниәтләй. Октябрҙән башлап Тель-Авивҡа ла аҙна һайын самолеттар оса.\nБДБ илдәренә осоштар географияһы һәр ваҡыттағыса биш йүнәлештән ғибәрәт: Ташкент (Үзбәкстан), Ереван (Армения), Душанбе һәм Худжанд (Тажикстан), Баҡы (Әзербайжан).\nМәскәү менән Санкт-Петербургҡа яһалған традицион рейстарҙан тыш, Рәсәйҙең 13 ҡалаһына даими осоштар ҡаралған, улар халыҡ араһында ҙур һорау менән файҙаланған Екатеринбург, Ҡазан, Краснодар, Надым, Нарьян-Мар, Нижневартовск, Түбәнге Новгород, Яңы Уренгой, Норильск, Ноябрьск, Сорғот, Төмән, Усинск кеүек йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала.\nКогалым, Сорғот, Яңы Уренгой, Нижневартовск, Ноябрьск, Төмән, Ямбург, Усинск кеүек төньяҡ ҡалаларына заказ буйынса һәм вахта рейстары башҡарыла. Шулай уҡ Һамарға, Краснодар һәм Мәскәүгә чартер рейстары бар.\nБилдәләнгән йүнәлештәр буйынса осоштар йышлығын арттырыу ғына түгел, маршрут селтәрен киңәйтеү ҙә «Өфө» халыҡ-ара аэропорты өсөн өҫтөнлөклө иҫәпләнә. Ошоға бәйле Украина, Белоруссия, Германия, Чехия һәм Ҡытай ҡалаларына даими рейстар асыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла. Яңы рейстарҙың 2012 йылдың йәйге расписаниеһында урын алыуы ла ихтимал.\nТеги: транспорт, авиация, расписание, «Өфө» аэропорты


12 сентябрь » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Бөгөнгө юбилярҙар » 12 сентябрь\n12.09.2019 12 сентябрь\nБондаренко Григорий Трофимович (12.09.1934), хеҙмәт алдынғыһы. 1957–1989 йылдарҙа «Авиаспецмонтаж» берекмәһенең слесарь-монтажсыһы, бригадиры, мастеры һәм прорабы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). Сығышы менән хәҙерге Украинаның Одесса өлкәһе Викторовка ауылынан.\nНуртдинова Вилә Ваһап ҡыҙы (12.09.1934), журналист, «Два выходных» гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.\nВладимир Спиваков (12.09.1944), дирижёр, скрипкасы, педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1990). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры (2019). СССР-ҙың (1989) һәм Рәсәйҙең (2012) Дәүләт премиялары лауреаты. Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nДилмөхәмәтов Рәмил Хөрмәт улы (12.09.1954), хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2013—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары, 2017-2018 йылдарҙа «Башкирдортранспроект» институты директоры. Башҡортостан Республикаһының I һәм II саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенең атҡаҙанған хеҙмәткәре. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы һәм «Башҡортостан Республикаһындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе менән бүләкләнеүсе. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы Яңы Масҡары ауылынан.


Республикала аҙыҡ-түлек кәрзине йыл башынан алып 6 процентҡа ҡиммәтләнгән // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала аҙыҡ-түлек кәрзине йыл башынан алып 6 процентҡа ҡиммәтләнгән\n14:01, 19 ноября 2014 Иҡтисад\nӨФӨ, 2014 йыл, 19 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльвира Латипова/.\nБер айға иҫәпләнгән минималь аҙыҡ-түлек тупланмаһы республикала йыл башынан алып 6 процентҡа ҡиммәтләнгән һәм хәҙер 2780,63 һум тора, тип хәбәр итә Башҡортостанстат. Шул уҡ ваҡытта дөйөм инфляция кимәле төбәктә ғинуар-октябҙә 7 процент тәшкил иткән, ә аҙыҡ-түлеккә хаҡтар 8,8 процентҡа үҫкән.\nАҙыҡ-түлек кәрзиненең хаҡы хеҙмәт йәшендәге ир-егет өсөн иң кәм аҙыҡ-түлек тупланмаһының хаҡы нигеҙендә билдәләнә. Методология РФ Хөкүмәте ҡарары менән раҫланған.\nТеги: хаҡтар,аһыҡ-түлек кәрзине,статистика,башҡортостанстат


“Мәҙәни ҡомартҡылар аша халҡым моңон аңларға тырышам” | Всемирный курултай башкир\n– Музыка менән, тыңлаусы булараҡ, электән ҡыҙыҡһындым, әммә оҙаҡ ҡына тәғәйен жанр таба алмай хитландым. Ауыр йәрәхәт алғас ҡына, үҙемә нимә кәрәк икәнен аңланым. Яңы үткән быуаттың 90-сы йылдарында мине башҡорт этник музыкаһы ылыҡтырҙы. Ғөмүмән, төрлө халыҡ ойошоп йәшәгән төбәк кешеһе булғас, мин башҡа көй-моңдарҙы ла (мәҫәлән, коми, манси моңон) ҡыҙыҡһынып ҡабул итәм. Шулай ҙа үҙебеҙҙең халыҡ мираҫын сәғәттәр буйы тыңларға ризамын. Музыка ҡоралдарынан иң тәүҙә ҡумыҙҙы үҙләштерҙем, хәҙер ҡурайҙа, думбырала уйнарға өйрәнәм, өзләп йырлау оҡшай. Бөтә ошо моң минең өсөн айырым бер мөхит тыуҙыра, үҙем менән нимә булғанын төшөнөргә ярҙам итә.\nКөй-моңдоң сәләмәтлеккә тәьҫире тураһында беләһегеҙҙер? Бына мин ҡурай уйнауым арҡаһында бер нисә йыл тынғылыҡ бирмәгән быума ауырыуын “йүгәнләнем”. Ҡумыҙҙа уйнау, өзләү ҙә ярҙам итте – хәҙер медикаментһыҙ йәшәйем. Тотош ғүмерем башҡаса юҫыҡҡа күсте, тиһәм дә була. Мәғлүмәт эҙләүем күп кеше менән таныштырҙы. Мине үҙебеҙҙең ҡолас етмәҫлек мәҙәниәт менән яҡынлаштырыусыларға рәхмәт. Атаҡлы ҡумыҙсы Роберт Заһретдинов мәрхүмде гел иҫләйем. Уның дәрестәрен онотоу мөмкин түгел. Ғәрифә Кудрявая, Миңлеғәфүр Зәйнетдинов, Илһам Байбулдин, Рәйес Низаметдинов – барыһы ла миңә һабаҡ бирҙе. Тағы байтаҡ исемдәрҙе телгә алырға булыр ине.\n– Һәр музыка ҡоралы бик ҙур көскә эйә. Уның аша кеше үҙенең тарихына ла байҡау яһай. Тик ҡала башҡорттарының барыһы ла үҙаңын тулыһынса аңлап етәлер тип уйламайым. Айырыуса йәштәр үҙ телен, ғәйнә һөйләшен белмәй. Пермь башҡорттарының татарса аралашыуы ла (йәғни урындағы һөйләште татар теле икән тип уйлауы) – аҫаба башҡорт икәнеңде онотоу сәбәптәренең береһе. Йәштәр башҡорт милләтенән булыуҙарын белһә лә, оҙаҡ ваҡыт халыҡ мәҙәниәтенән алыҫ торҙо. Ҡайһы бер танылған ижади коллективтарға ҡарап ҡына, этник мәҙәни ҡомартҡылар шулай була икән, тип уйлаусылар бар. Йәштәргә күп нәмәне аңлатып, улар менән аралашырға, ҡыҙыҡһыныу уятырға кәрәк.\n– Һеҙ халҡыбыҙҙың мәҙәни мираҫын тергеҙеүҙән башҡа, крайҙың тарихына ла, уны археология, этнография йәһәтенән өйрәнеүгә лә битараф түгелһегеҙ. Быны географик клубты етәкләүегеҙ дәлилләй.\nБеҙ тарихты хөрмәт итергә өйрәнергә тейешбеҙ. Шул уҡ ваҡытта мәҙәниәтте, йолаларҙы һаҡлап, яңы ғилем үҙләштереү, бөтәбеҙ мәнфәғәтенә эшләү ҙә шарт.\nЯдро ҡоралы, иң яңы авиация технологиялары менән таныш һәм дә фәйләсуфтарса фекер йөрөткән кеше булараҡ, шуны әйтә алам: ошо үтә тиҙ үҙгәреп торған донъяла беҙҙе йолаларыбыҙҙың боронғолоғо ҡотҡара, ышаныс, өҫтөнлөк бирә. Ни тиклем генә ауыр булмаһын, ата-бабаларыбыҙ менән берлекте тойоу, тарихи мираҫтың ныҡлығы, күсмә халыҡҡа хас холоҡ беҙгә киләсәккә ышаныс менән ҡарарға булышлыҡ итәсәк.\nАйсын Аҡбулатова, “Ҡоролтай тауышы”нан\n« Свердловский Курултай башкир отмечает 20-летний юбилей\nӨс йыл ғүмер әҙ түгел, йәки Беҙҙең өмөт күпере »


Республика башлығы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайға йыллыҡ хат менән мөрәжәғәт итте | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n11 декабря 2019 — 18:11 ГТРК «Башкортостан»\nБыл мөһим документта Башҡортостандың киләһе йылдарға үҫеш йүнәлештәре билдәләнде. Сәғәт дауамында Радий Хәбиров көнүҙәк мәсьәләләр, уларҙы хәл итеү юлдары тураһында һөйләне. Республика үҫешенә тос өлөш индергән кешеләр – күп балалы ғаиләләрҙе, табиптарҙы, эшҡыуарҙарҙы, артистарҙы һәм башҡа һөнәр эйәләрен дә телгә алды төбәк етәксеһе. Республика етәксеһе мөрәжәғәтнәмә башында уҡ йәмғиәтте берләшергә саҡырҙы. Радий Хәбиров әйтеүенсә, Башҡортостан бәләһе торлаҡ–комуналь хужалыҡта ла, медицина һәм мәғарифтә лә түгел. Республиканың төп етешһеҙлеге – тарҡаулыҡта.\nРадий Хәбиров бөгөн төбәктең ижтимағи тормошона ошондай баһа бирә. Башҡарма власть органдары, айырым коллективтар һәм тотош йәмғиәттә берҙәмлектең юҡлығы айырыуса борсоулы, тине Республика башлығы. Республика етәксеһенең Дәүләт Йыйылышы–Ҡоролтайға йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһендә билдәләнгән был етешһеҙлек күп мәсьәләләргә икенсе күҙлектән ҡарауҙы талап итә. Башҡортостандың киләсәгенең ышаныслы түгел тип, икенсе ҡалалар һәм илдәрҙе маҡтаусылар республиканы төпкөл субъекттар исемлегенә индерергә тырыша. Был һүҙҙәрҙең ысынбарлыҡҡа тап килмәүенең төп нигеҙе – тырыш хеҙмәт. Радий Хәбиров һүҙҙәренә ҡарағанда, Башҡортостан халҡы ышаныслы һәм көслө төбәктә йәшәүе менән хаҡлы ғорурлана ала. Берҙәмлек. Башҡортостанда йәшәгән төрлө миилләт вәкилдәре өсөн был буш һүҙ түгел. Уға быуаттар буйынса тәрән мәғәнә һалына килгән. Миҫал итеп Сибайҙы алырға мөмкин. Ҡалаға ябырылған бәләгә ҡаршы көрәштә ҡотҡарыусылар, табиптар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, ябай кешеләр, төрлө милләт кешеләре бер төптән күтәрелде. Янар тауҙы һүндергән махсус хеҙмәттәр менән бергә Сибай халҡына рухи ярҙам да күрһәтелде.\nРеспублика башлығы билдәле артистар, спортсыларға үҙ рәхмәтен айырым еткерҙе. Башҡортостан башлығы Радий Хәбиров бөгөн республика халҡының берҙәмлеген төп идея итеп иҫәпләй. Уның сәбәбе лә бар. Хәҙерге заманда ярлылыҡ сигендә йәшәүселәр аҙ түгел. Әлбиттә, бизнеста, эшҡыуарлыҡта уңыш ҡаҙанғандар байтаҡ. Шулай ҙа, тинен-тингә ялған көн итеүселәр ҙә байтаҡ. Ә барыһы ла тигеҙ йәшәһен өсөн, ҡаҙнаның көслө булыуы фарыз. Көслө иҡтисад, ауыл – ҡасабалар төҙөклөгө, урындарҙа тәртип. Тик быларға берҙәм булғанда ғына ирешергәмөмкин. Башҡортостан хәҙер федераль үҙәк менән мөнәсәбәттәр ҡорорға өйрәнә. Тәүге һөҙөмтә “Алға” иҡтисади зонаһы. Стәрлетамаҡ, Салауат менән бергә Ишембай ҙа хәҙер сәнәғәт үҙәгенә әйләнергә тейеш. Учалы, Әбйәлил, Стәрлетамаҡ райондары әле етештереү гиганттары булмаһа ла, муниципаль берәмектәргә инвесторҙар килә. Йәрмәкәй, Бәләбәй, Әлшәй ҙә бөгөн үҙ ҡаҙнаһын инвестоҙар аҡсаһы менән тулыландыра. Ышаныс - бизнеста. Башҡортостан әле башҡарма власть органдары эшен яңырта. Тап ошо йәһәттән, бер йылда республикала 20 район һәм биш ҡала хакимиәте башлығы алыштырылған.\nТағы ла бер бурыс, ришүәтселеккә ҡаршы көрәш. “”Башавтотранс”, “Башкиравтодор”, “Башҡортостан” дәүләт китап нәшриәте. Республиканың төп предприятиеларын бөлгөнлөктән алып ҡалыу менән бер рәттән, Радий Хәбиров бөгөн йәнә бер бурыс ҡуя. Ул – Башҡортостан йылға пароходсылығы. Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайға йыллыҡ мөрәжәғәтнамәһендә Радий Хәбиров был хаҡта айырым билдәләне. Республика етәксеһенең был иҫкәрмәһенең тәүге һөҙөмтәһе лә бар. Радий Хәбиров етәкселәрҙе халыҡ менән асыҡтан-асыҡ һөйләшергә саҡыра. Һорауҙар хатта ауыр,ә ҡайһы бер мәлдә үтә лә сетерекле булһа ла. Мәҫәлән, Ҡуштау. Башҡортостан башлығы вазифаһында Радий Хәбиров Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайға беренсе тапҡыр мөрәжәғатнамә менән сығыш яһаны. Республика етәксеһе тарафынан иғлан ителгән документ инвестиция, иҡтисад төшөнсәләренә генә ҡоролмаған.\nРадий Фәрит улы бөгөн һаулыҡ һаҡлау тармағының алдынғы һәм заманса булыуын талап итә. Ишембай, Бәләбәй, Өфө дауаханалары, Белорет клиникалары бағы асыҡ дәлил. Радий Хәбиров тағы ла бер мөһим белдереү яһаны. Башҡортостанда Евразия Федераль университеты булдырыласаҡ. Рсепубликаның бөгөн йәш һәм талантлы профессионлдарға мохтажлығын йәшерергә ярамай. Тап шуға ла Башҡортостандың үҙенең милли мәғариф үҙәге булырға тейеш. Яңы үҙәк химия, энергетика һәм медицина, аҡыллы машиналар йүнәлешен үҙ эсенә аласаҡ. Фән эшмәкәрҙәре был проектты иң амбициоз пландарҙың береһе, тип иҫәпләй.\nБашҡортостан бөгөн иҡтисады һәм иң мөһиме, татыу халҡы, берҙәм ғаиләләре менән көслө. Республика данын донъя кимәлендә танытҡан Зәйнетдиновтар ҙа шулар иҫәбенән. Транспорт һәм юл системаһы, төҙөлөш тармағы. Был өлкәләрҙең барыһы ла республика башлығы тарафынан иғлан ителгән документа айырым урын алды. Башҡортостан башлығы бөгөн тағы ла бер мөһим ваҡиғаға иғтиабр итә. Ул бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығын билдәләү. Башҡортостан бөгөн яңы девиз, яңы лозунгтар өҫтөндә эш алып бармай. Башҡортостан бөгөн алға ынтыла. Быға тиклем өлгәшкән уңыштарҙы һаҡлап ҡалғандар өсөн киләһе быуын “рәхмәт” һүҙен әйтер. Республика бөгөн ошоға өлгәшергә тейеш. Республика етәксеһе берҙәмлектә көс булыуын онотмаҫҡа саҡыра.


Республикала эшһеҙҙәрҙе иҫәпләнеләр // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала эшһеҙҙәрҙе иҫәпләнеләр\n17:00, 20 октября 2017 Иҡтисад\nРеспубликала эшһеҙҙәрҙе иҫәпләнеләр Фото: Олег Яровиков\nАҙна эсендә Башҡортостанда эшһеҙҙәр һаны бер аҙ артҡан һәм яҡынса 19,4 мең кешегә еткән. Сағыштырыу өсөн: йыл башында төбәктә 23,6 мең рәсми рәүештә теркәлгән эшһеҙ иҫәпләнгән.\n«Башинформ» агентлығына халыҡ мәшғүллеге хеҙмәтендә хәбәр итеүҙәренсә, теркәлгән эшһеҙлек кимәле хәҙер 0,96 процент тәшкил итә, йыл башында 1,17 процент ине.\nБер аҙна эсендә республиканың вакансиялар банкында меңдән ашыу эш урыны кәмегән. Әлеге ваҡытта унда 44,3 мең эш урыны хаҡында мәғлүмәт бар. Ағымдағы йылдың ғинуар башында эш биреүселәр Башҡортостанда 32,4 мең самаһы вакансия барлығын белдергәйне.\nТеги: халыҡ мәшғүллеге, эшһеҙҙәр һаны


Яңы йылдан Рәсәйҙә йәшәүселәрҙең законлы рәүештә коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләүҙәрҙән азат ителеүе ихтимал\nЛәкин был квитанцияларҙың торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың дәүләт мәғлүмәт системаһында сағылмаған осрағында ғына мөмкин. Был турала элемтә һәм киң коммуникациялар министрлығы хәбәр итә. Ведомствонана белдереүҙәренсә, 1 июлдән идарасы компаниялар һәм ресурстар менән тәьмин итеүсе ойшмалар өсөн торлаҡ коммуналь хужалыҡтың дәүләт мәғлүмәт ситемаһында бындай белешмәләр ҡуйыу мотлаҡ буласаҡ.\nАртем Арефьев, «Госстрой» компаниялар төркөмөнөң рәсми вәкиле: «Минең фекеремсә, торлаҡ-коммуналь системаһы әлегә иҫкергән хәлендә ҡала алмай. Ә инде торлаҡ-коммуналь хуҡжалыҡ менән күп фатирлы йорттарҙа йәшәүселәрҙең үҙ-ара эш итеүен заман шарттанрына яраҡлаштырыу коммуналь хеҙмәттәр өсөн түләмәүселәрҙе генә түгел, тарифтрҙы ла һиҙелерлек итеп кәметәсәк. Мәҫәлән, Ленин урамындағы Эрмитаж комплексында Аҡыллы йорт проекты фатирҙарға урынлаштырылған торлаҡ-коммуналь хужалыҡ түләүҙәрен иҫәпләйәсәк планшеттарҙан тыш, ингән урындарҙы яҡтыртыусы ҡояш батареялары һәм аренда түләүҙәре торлаҡ -коммуналь хужалыҡ иҫәбенә күсерелеп барасаҡ коммерция мөлкәтен дә үҙ эсенә ала».


Студент йылдары - иң матур мәлдәр » "Урал" гәзите\nРәсәйҙә Татьяна кѳнѳ рәсми рәүештә Студенттар кѳнѳ тип иғлан ителеп, хәҙер киң билдәләнелә. Уны һәр уҡыу йорто үҙенсә үткәрә. Мәҫәлән, Белорет медицина колледжы икенсе йыл рәттән был кѳндѳ иртәнге флешмоб менән башлай.\nБыйыл да был йолаға тоғро ҡалып, студенттар иртәнге сәғәт туғыҙҙа колледж алдында йыйылды. Ҡар ѳҫтѳнә “Студенттар кѳнѳ менән!” тип яҙғандар. Һуңынан медицина колледжы директоры Азат Ғәббәс улы Хамматов студенттарҙы шифалы үлән сәйе һәм кәнфит менән һыйланы. Шулай итеп, студенттар 30 литр сәй эсеп, 5 килограмм кәнфит ашаны.\nӘлеге ваҡытта медицина колледжында 495 студент белем ала. Улар уҡыуҙа һынатмай, медицина серҙәрен ихлас ѳйрәнә. Шундай тырыш студенттарҙың береһе - Ирина Витальевна БАЖАН менән һеҙҙе таныштырып үтергә теләйбеҙ. Ирина Бажан Исҡушты ауылында тыуып үҫкән. Ауыл мәктәбендә IX класты тамамлағас, лицей-интернатта уҡыуын дауам итә. XI кластан һуң тырыш ҡыҙ, бала саҡтағы хыялын тормошҡа ашырып, медицина колледжына уҡырға бара. Әле ул II курста акушер һѳнәрен үҙләштерә, тик “5”ле билдәләренә генә ѳлгәшә.\n- Бәләкәй саҡтан аҡ халатлы кешеләр һоҡланыу тыуҙыра ине. Тыуғандан алып үлгәнгә тиклем кешенең ғүмере табип ҡулында, тип уйлайым. Киләсәктә медицина университетына уҡырға инергә хыялланам. Студент булыуы оҡшай, ул йәштәр тормошондағы иң матур мәл, - ти Ирина.\nСтудентка тураһында колледж етәкселеге лә тик яҡшы фекерҙә.\n- Класс етәксеһенең ярҙамсыһы. Тѳркѳм һәм колледждағы бѳтә сараларҙа ла әүҙем ҡатнаша. Оҫта бейей һәм йырлай. Колледждың волейбол командаһында уйнай. Рус ҡыҙы булһа ла, башҡорт телендә бик яҡшы һѳйләшә. Ғѳмүмән, беҙҙең уң ҡулыбыҙ булып тора, - ти бүлексә мѳдире Элина Викторовна Ольховская.


Республика Президенты чиновниктарҙы халыҡ менән эшләй белмәгәндәре өсөн тәнҡитләне // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРеспублика Президенты чиновниктарҙы халыҡ менән эшләй белмәгәндәре өсөн тәнҡитләне\n9:46, 29 апреля 2013 Сәйәсәт\n— Буласаҡ депутаттар халыҡ менән эшләүҙең тәү сиратта үтәлергә тейеш бурыс булыуын аңларға тейеш, — тип белдерҙе Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Баҡалы, Бүздәк, Туймазы, Саҡмағош һәм Шаран райондары активы менән осрашыу барышында.\nБуласаҡ депутатлыҡҡа кандидаттарға кәңәш биреп, республика етәксеһе халыҡ менән һәр ваҡыт аңлатыу эштәрен алып барырға кәрәклеген билдәләне. Өфө һәм Салауат властары өлгөһөндә Рөстәм Хәмитов халыҡ менән ғәҙел эшләмәү хаҡында һөйләне.\n— Өфө тиҙ йөрөшлө трамвай линияһын төҙөй башларға ҡарар итте. Был идея насар түгел, әммә халыҡҡа барыһын да аңлатырға кәрәк. Кешеләргә был трассаның нисек үтеүе, ниндәй ауырлыҡтар килеп тыуыуы хаҡында һөйләү зарур. Бының урынына йыш ҡына, халыҡ фекерен иҫәпкә алмайынса, үҙҙәренең ҡарарын нисек тә булһа үтәргә тырышалар. Был халыҡ менән эшләүгә етди ҡарамау йәһәтенән бер миҫал булып тора, — тине республика Президенты.\nРөстәм Хәмитов алдағы көндәрҙә объект төҙөләсәк урындарҙа булып, халыҡ менән аралашырға һәм уларҙың фекерҙәрен тыңларға һүҙ бирҙе.\nШундай уҡ хәл Салауат ҡалаһында килеп тыуған. Унда яңы химия производствоһы төҙөләсәк.\nТөбәк башлығы һүҙҙәренсә, бында ла халыҡ менән эшләп еткермәгәндәр, кешеләр менән осрашып, аңлатыу эштәрен үткәрмәгәндәр. Һөҙөмтәлә халыҡ үҙенең борсолоуын белдерә.\nБашҡортостан Президенты ике мәсьәләне лә үҙ контроленә алырға һүҙ бирҙе.


Бишенсе йыл ойошторолған акция быйыл беренсегә халыҡ-ара статус алды. Башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү фонды башланғысын I Бөтә Рәсәй башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары съезы делегаттары һәм төбәк етәксеһе хупланы, ул махсус бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы.\nБашҡорт теле буйынса халыҡ-ара диктант Башҡортостан халыҡтары телдәрен үҫтереү һәм һаҡлау, башҡорт халҡының рухи мәҙәниәтен пропагандалау маҡсатында ойошторола. Был юлы акцияға АҠШ, Канада, Төркиә, Германия, Бөйөк Британия, Швейцария, Ҡытай, БДБ илдәре һәм Рәсәй төбәктәрендә йәшәүсе башҡорттар ҡушылды. Диктант яҙыу өсөн республикала 802 майҙансыҡ, тағы ла 25 – Рәсәй төбәктәрендә, 18 – сит илдәрҙә ойошторолдо.\n– Беҙ башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү, уны дәүләт теле булараҡ пропагандалау мәсьәләләренә етди иғтибар бүләбеҙ. Республикала үҙенә күрә милли телдәрҙе пропагандалау штабы барлыҡҡа килде тиһәк тә була. Бик күп фекерҙәр Беренсе Бөтә Рәсәй башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары съезында яңғыраны, – тине Радий Хәбиров. – Ватандаштарыбыҙ, милләттәштәребеҙ сит илдәрҙә күпләп йәшәүен иҫәпкә алып, диктантҡа халыҡ-ара статус бирергә булдыҡ. Был күренеш сараға ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙы арттырҙы. Беҙҙең төп маҡсат – башҡорт телен өйрәнеүселәр, аралашыусылар һанын арттырыу.


Америка футболы — Башҡорт Википедияһы\n(Американский футбол битенән йүнәлтелде)\nАмерика футболы, АҠШ-та футбол кеүек билдәле — контактлы командалы спорт төрө. Һәр яҡтан ун берешәр уйынсынан торған ике команда ҡатнаша. Оҙонлоғо 120 ярд (109,728 метр, шуның эсенән 100 ярд (~91,45 метр) уйын зонаһы һәм 10-шар ситке ярдтар — командаларҙың мәрәй зоналары (ингл. end zone), киңлеге 53,3 ярд (48,738 метр). Ике осонда сөйөртмәк рәүешендә ҡапҡалар булған тура мөйөшлө майҙанда оҙонсараҡ формалы туп менән уйнайҙар. Команда тупты мәрәйҙәр зонаһына алып барып еткергәнсе ҡулдан ысҡындырмаҫҡа тейеш. Башта команданың береһенә тупты 10 ярдҡа алып еткерергә мөмкинлек бирелә (4 мөмкинлек бирелә). Әгәр алып барып еткерһәләр, тағы 4 мөмкинлек өҫтәп бирелә. Кире осраҡта, туп дәғүәселәргә эләгә. Тупты зонаның аҙағына еткереп (тачдаун) йәки ҡапҡаларға индереп (филдгол), мәрәйҙәр тупларға була, шулай уҡ һаҡлаусы ла (сейфти яһап) мәрәй йыя ала. Матч аҙағына ҡайһы команданың мәрәйҙәре күберәк, шул команда еңеүсе була.\nТуп тотҡан уйынсы ҡурғау уйынсыларынан ысҡынырға маташа\nкомандалы уйын, туп менән уйын\nамерика футболы өсөн туп, футбол шлемы\nХалыҡ -ара америка футболы федерацияһы (IFAF)\nАмерика футболы регби һәм футболдың тәүге осор формаһынан үҫешә. Уны, ғәҙәттә футбол, АҠШ-та «соккер» тип атайҙар. Беренсе уйын 1869 йылдың 6 ноябрендә соккер уйынының бер варианты ҡағиҙәләре буйынса башҡарылған тип һанала. 1880 йылда Уолтер Кэмп (инг.)баш. ((ингл. Walter Camp), «америка футболы атаһы» һымаҡ билдәле, (ул уйынсы ла, судья ла һәм спорт комментаторы ла булған) беренсе булып уйындың аныҡ ҡағиҙәләрен булдыра: снэп индерә, ҡатнашыусыларҙың һанын ун бергә ҡалдыра. Яңы ҡағиҙәләр пас алға биреүҙе, нейтраль зона булдырыуҙы законлаштыра һәм майҙан киңлеген раҫлай\nАмерика футболы — АҠШ-та әлеге ваҡытта иң популяр спорт төрө, ә Милли футбол лигаһы (НФЛ) (National Football League) — Төньяҡ Америкала иң танылған лига.\n2.1 Майҙан һәм уйынсылар\n2.3 Уйын оҙайлылығы\n2.4 Туптың күсеүе\n2.6 Тупҡа аяҡ менән тибеү\n2.7 Ҡағиҙәне боҙоуҙар\n2.8 Һөжүм итеүсе команда\n2.9 Һаҡлаусы команда\n2.10 Махсус командалар\n3 Төп стратегиялар\n3.1 Һөжүмдә уйын стратегияһы.\n3.2 Һаҡлауҙа уйын стратегияһы\n5 Канада футболының ҡағиҙәләре айырмаһы\nКанада һәм АҠШ-тың команда уйынсылары Лондон стадионында. 1944 йыл.\nАмерика футболының барлыҡҡа килеү тарихы футболдың (соккер) һәм регбиның үҫеше менән бәйле. Риүәйәттәр белдереүенсә, 1823 йылда Регби мәктәбендә, футбол матчы ваҡытында ун алты йәшлек Уэбб Уильям Эллис (ингл. William Webb Ellis)тупты тотоп алып дәғүәселәр яғына ҡарай йүгерә. Футбол тигәндә соккер түгел, ә уйын варианттарының береһе булараҡ күҙ уңында тотола, ҡағиҙәләре һәр мәктәптең ҡарамағы буйынса билдәләнгән һәм нығынып тороп ҡалмаған. Факттар иҫбатланмаһа ла, күп йылдар үткәс, Элиисҡа һәйкәл ҡуйыла, ә колледждың диуарына яҙыу элеп ҡуялар:\nБыл таҡта Уильям Уэбб Эллистың, беренсе булып тупты тотоп алып һәм уның менән йүгереп китеп, ҡағиҙәне боҙған данлыҡлы эшен хәтерләтеп торһон. 1823 йылда шулай регби уйыны барлыҡҡа килә.\nУйын «регби футбол» тигән исем ала (регби мәктәбе ҡағиҙәләре буйынса футбол), бөгөнгө көндә күпселек илдәрҙә — тик регби.\n1869 йылдың 6 ноябрендә Американың Нью-Брансуик (штат Нью-Джерси) ҡалаһында Рутгер һәм Принстон университеты командалары майҙанда осрашып, Футбол ассоциацияһы ҡағиҙәләре буйынса Рутгер университеты вариантында футбол уйнайҙар. Туп түңәрәк була һәм уны ҡулға алырға ярамай, уларға регби ҡағиҙәһенә ярашлы майҙандағы уйынсылар һанына ҡарап тупҡа һуғыу рөхсәт ителә — 25 -әр тапҡыр һәр яҡтан. Бер ниндәй ҙә тачдаун ул ваҡытта булмай. Регламент буйынса уйын 6 голға тиклем дауам итә, һәм матч Рутгер университетының еңеүе менән тамамлана. Шуға ҡарамаҫтан, был көн рәсми рәүештә америка футболының тыуған көнө тип иҫәпләнә. Тик 1874 йылда Пристон һәм Монреальдың Макгилл университеттарының уйындары серияһы араһында футбол өсөн регби ҡағиҙәләренең варианты ҡулланыла, хәҙерге америка футболына оҡшатып уйнай башлайҙар һәм ҡаршы яҡтың төп зонаһына туп индергәндән һуң бер мәрәй бирелә башлай. Берҙәм ҡағиҙәләр булмай, был тачдаун өсөн мәрәйҙәр һаны артыуына килтерә, һәм шулай уҡ тупты пас алға һәм дәғүәсенең тубығынан эләктереп алыуға рөхсәт бирелә. Һуңғыһынан һуң имгәнеүҙәр һаны ҡырҡа арта.\n1905 йылда «Чикаго Трибьюн» гәзитенең беренсе битендә «18 футболсы һәләк була, 159 етди яралана» исеме аҫтында мәҡәлә баҫылып сыға. АҠШ президенты Теодор Рузвельт: «Йәки футболсылар ҡағиҙәләрҙе үҙгәртә, йәки беҙ футболды бөтөнләй тыябыҙ. Аяуһыҙлыҡ һәм ғәҙел булмаған уйын язаға тарттырылырға тейеш. Уйынды үҙгәртегеҙ йәки унан баш тартығыҙ», — тип белдерә\nҠағиҙәләргә тупаҫ уйын өсөн яза биреүгә ҡағылған үҙгәрештәр индерелә. Футболсылар шулай уҡ махсус һаҡлағыс форма ла уйлап сығарырға мәжбүр булалар — ҡалҡансыҡлы бриджи барлыҡҡа килә. Уйын ваҡытында спортсыларға башына күндән тегелгән шлем кейергә тәҡдим ителә (1939 йылдан шлем ҡулланыу мотлаҡ).\nXX быуат башында ҡағиҙәләр хәҙерге ҡағиҙәләргә оҡшай. 1912 йылда тачдаун өсөн 6 мәрәй өҫтәлә, уйын яланының оҙонлоғо йөҙ ярдҡа тиңләшә, ә уйын ваҡытын етмештән алтмышҡа ҡыҫҡарталар. Тәүге шәхси командалар һәм һөнәри уйынсылар барлыҡҡа килә. Һигеҙ йылдан һуң беренсе футбол профсоюзы ойошторола — дүрт команда «Акрон Проза» (ингл. Acron Pros), «Булдогз Кантон» (ингл. Canton Bulldogs), «Кливленд Индианс» (ингл. Cleveland Indians) һәм «Трайэнглс Дэйтон» (ингл. Dayton Triangles) Америка Һөнәри Футбол Кәңәшмәһен (ингл. APFC) ойоштора, унан һуңыраҡ Милли Футбол Кәңәшмәһе (ингл. National Football Conference (NFC)) барлыҡҡа килә.\n1904 йылда беренсе ҡара тәнле футболсы була. Ул Огайоның команда составынан сыға. Шунан һуң ҡара тәнле футболсылар һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, тәүге ҡара тәнле судья тик 1988 йылда ғына барлыҡҡа килә. 1932 йылда америка футболы Лос-Анджелестағы йәйге олимпия уйындарында күрһәтмә спорт төрө була. 1939 йылда матчтың беренсе телетрансляцияһы үтә. «Доджерс Бруклин» (ингл. Brooklyn Dodgers) һәм «Филадельфия Иглз» (ингл. Philadelphia Eagles) араһындағы уйынды Нью-Йорктың меңләп кешеһе күҙәтә.\n1960-сы йылда инде булған Милли Футбол Лигаһына (NFL) ҡаршы Америка футбол лигаһы булдырыла (AFL). Команда уйынсылары һәм көйәрмәндәр өсөн, шулай уҡ телетрансляцияға хоҡуҡтар өсөн көрәш 1966 йылда ике лига араһында берләшеү тураһында һөйләшеүҙәргә килтерә. Милли Футбол Лигаһы менән Америка футбол лигаһының ҡушылыу шарттары булып лига чемпиондарының донъя чемпионы исеме менән аталыу хоҡуғына уйын үткәреү була. Беренсе уйын 1967 йылдың 15 ғинуарында «NFL-AFL донъя чемпионаты» исеме аҫтында үтә. 1970 йылда ике кәңәшмә бергә ҡушыла. Кәңәшмә составы элеккесә ҡала, әммә етәксеһе дөйөм була. Был ойошма Милли футбол лигаһы тип атала (NFL). Берләшкән лига кәңәшмәһенең чемпиондары араһындағы финал уйыны Супер Боул тип таныла, ә 1967 йылда үткәрелгән иң тәүге уйын Супер Боул тип атала. Был донъяла хәҙер иң тамашалы һәм абруйлы спорт ваҡиғаһы тип һанала.\nУйындың маҡсаты —бирелгән ваҡытҡа дәғүәсе командаһына ҡарағанда күберәк мәрәй йыйыу.\nМайҙан һәм уйынсыларҮҙгәртергә\nАмерика футболы өсөн уйын майҙаны\nУйын оҙонлоғо 120 ярд (110 м) һәм киңлеге 53 1/3 ярд (49 м) булған тура мөйөшлө майҙанда үтә. яландың һәр осонда, бер-береһенән 100 ярд аралыҡта маҡсат һыҙыҡтары (lines goal) үтә, 10-ярдлы мәрәй (end zone) зонаһы маҡсат һыҙығы менән майҙан сиге араһында урынлаша.\nМайҙандың арҡырыһы буйлап һәр 5 ярд һайын һыҙыҡтар билдәләнгән. Һәр бер 10 ярдҡа, мәрәй зонаһының сигенән алып ялан уртаһына тиклем,10-дан алып 50-гә тиклем номер һуғылған, һөжүм итеүсе команда тачдаун алыр өсөн ошо араны үтергә тейеш. Ялан сигендә ике бейек штанга ҡиәфәтендә арҡыры һайғау менән ҡапҡалар тора. Голдар ошо штангалар араһындағы һайғауҙар аша һуғып индерелә.\nҺәр команда бер үк ваҡытта 11 уйынсыһын майҙанға сығарырға мөмкин. Командалар уйындар араһында бер нисә уйынсыһын йәки бөтәһен дә алмаштыра ала. Ғәҙәттә, уйынсылар йә һөжүм итеүҙә, йә ҡурғауҙа, йәки махсус командала махсуслашалар. НФЛ командаһының 53 ҡатнашыусыһы ла һәр уйында теге йәки был ролдә уйнай ала.\nҒәмәлдә америка футбол ҡапҡаларының үлсәме регби ҡапҡалары үлсәме менән берҙәй. Һайғау бейеклеге — 10 фут (3 метр), терәк таяҡ аралары — 18,6 фут (5,7 метр). Америка футболы өсөн тәғәйенләнгән стадиондарҙа, йыш ҡына ҡапҡалар берҙән-бер үҙәк таянысҡа нығытылған.\nУйын 15-әр минуттан 4 осор буйына дауам итә, ике осорҙан һуңғы тәнәфес ҡарала. Һәр шундай осор «сирек» тип атала. Әгәр туп яландан ситкә китһә, туп икенсе командаға күсһә, пас алға килеп сыҡмаһа, мәрәйҙәр тупланһа, ҡағиҙәләр боҙолһа, теге йәки был команда тайм-аут алһа һ.б., уйын туҡтатыла. Шуға күрә матч өс сәғәткә яҡын дауам итә.\nНФЛ ҡағиҙәләре буйынса, дүрт сирек йомғаҡтары буйынса иҫәп тигеҙ булһа, тағы 15 минут өҫтәмә ваҡыт бирелә (овертайм). Беренсе овертаймда тачдаун йәки сейфти эшләп алған команда еңеүсе тип иғлан ителә. Тупҡа беренсе эйә булғандан һуң йәки туп икенсе командаға күскәндән һуң филд-гол булған осраҡта, икенсе команда беренсе эйә булыуында мәрәй алыу өсөн бер мөмкинлек ала. Икенсе команданың тачдауны был осраҡта уйынды тамамлай. Әгәр беренсе команда үҙенең эйә булыуында мәрәй ала алмаһа, ул саҡта икенсе командаға еңеү өсөн филд-гол һуғыуы ла етә. Әгәр һәр команда тупҡа берәр тапҡыр эйә булһа, иҫәп тигеҙ була һәм бер тачдаун да йәки сэйфти ла булмаһа, уйын беренсе йыйылған мәрәйҙәргә тиклем дауам итә. Даими чемпионат уйындарында өҫтәмә 15 минуттан һуң да иҫәптәр тигеҙ булһа, уйын бер яҡтың да еңмәүе менән тамамлана, плей-офф уйындарында өҫтәмә овертаймдар еңеүсе асыҡланғансы бирелә.\nАмерика футболы уйыны өсөн туп.\nУйын уйын моменттарынан тора. Һәр мәл башында туп алдағы уйын тамамланған урынға һалына (шул уҡ һыҙыҡҡа).\nТупҡа эйә булған команда дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһы юнәлешенә ҡарай 10 ярд алға тупты ебәреүгә 4 мөмкинлек ала. Һәр шундай мөмкинлек даун (ингл. down) тип атала. Әгәр һөжүм итеүсе команда 10 ярдты үтһә, ул артабанғы 10 ярдты үтеү өсөн тағы 4 мөмкинлек ала. Әгәр һөжүм итеүсе 4 мөмкинлектә 10 ярдты үтә алмаһа, туп дәғүәсе командаға күсә, өҫтәүенә ҡайҙа 4-се мөмкинлек туҡтаған, шул уҡ һыҙыҡта уйынды башлай. Матчты трасляциялаған ваҡытта 1st & 10 формулаларын күрһәтәләр, был, тимәк, беренсе мөмкинлек бирелә һәм 10 ярдты артабанғы мөмкинлектәргә тиклем үтер кәрәк тигәнде аңлата. Тупты күсерә торған ара 10 ярд кимәлендәй сылбыр менән тоташтырылған ике маркер ярҙамында үлсәнә. Судьялар маркерҙарҙы майҙандың ситтәге һыҙығына урынлаштыралар. Һәр тапҡыр, һөжүм итеүсе команда аҙаҡҡы маркерға тупты индереп ебәрһә, баштағы маркер туп булған һыҙыҡҡа күсерелә, ә отош беренсе мөмкинлектән башлана.\nУйын башынан һәм икенсе яртыһынан, шулай уҡ яулап алынған мәрәйҙәрҙең отоштарынан тыш, туп аяҡ араларынан артҡа ташлап бирелә, был снеп (snap) тип атала. Уйын башында ике команда бер-береһенә ҡаршы туп ятҡан һыҙыҡ буйына теҙелеп торалар. Төп уйынсы аяҡ араһынан тупты үҙенең командаһы уйынсыһына — квотербекка (ҡағиҙә булараҡ, команданың төп уйынсыһына, һөжүм итеүсегә) бирә.\nУйынсы тупты ике ысул менән ебәрә ала:\nҠулына туп тотоп йүгереп бара, шул уҡ ваҡытта тупты үҙ командаһы уйынсыларына бирә ала (Әммә туп тотоп йүгереүсе отош һыҙығын үтеп сыҡһа, пас алға тыйыла)\nТуп ташлап (биреп). Уйын барышында туп бирешеүҙәрҙең һаны сикһеҙ булырға мөмкин, әммә алыш һыҙығынан пас алға тик бер тапҡыр ғына рөхсәт ителә.\nӘгәр түбәндәге ваҡиғаларҙың береһе булһа, уйын мәле тамамлана:\nТуп тотҡан уйынсыны ергә ҡолаталар; (Уйын уйынсы ҡолаған һыҙыҡтан башлана)\nУйынсы туп менән майҙандың сигенә сыға, йәки туп ялан ситенә ҡағыла; (Уйын, ҡатнашыусы майҙандың ҡайһы сигенән сыға, шул һыҙыҡтан башлана, әммә, әгәр ул алыш ваҡытында тупты ситкә ебәрһә, уйын шул уҡ һыҙытан башлана, тик һөжүм итеүсе команда бер мөмкинлекте юғалта)\nБирелгән тупты тота алмау, һуғылған туп ергә ҡағыла: (Уйын шул уҡ һыҙыҡтан башлана, Һөжүм итеүсе команда бер мөмкинлекте юғалта. Туп икенсе команда уйынсыһы тарафынан эләктереп алынған осраҡта, икенсе команда һөжүм итеүсе була, һәм ошо уҡ алыш барышында, тупты тотоп алған уйынсы, туҡтап тормай, дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһына мөмкин тиклем яҡын килергә маташа)\nКомандаларҙың береһе мәрәй туплай.\nҺөжүм итеүсе команда мәрәйҙәр зонаһының ике ярдынан башлап сейфтинан ҡотолорға маташа.\nКоманданың мәрәйҙәр эшләү ысулы түбәндәгесә:\nТачдаун (touchdown) — 6 мәрәй. Әгәр уйынсы туп менән дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһына килеп инә йәки тупты дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһында ҡабул итә йәки туп мәрәйҙәр зонаһына эләгә (уйынсының зонала булмауы мөмкин), был осраҡта тачдаун эшләп алына.\nТачдаун алған команда гол индереп, тағы бер мәрәй (экстра-пойнт) эшләй ала, тачдаун яһап, 2 мәрәй өҫтәп ала. Туп мәрәйҙәр зонаһынан 3 ярдта ҡуйыла (студенттарҙың америка футболы ҡағиҙәләре буйынса) һәм мәрәйҙәр зонаһынан 2 йәки 15 ярдта ҡуйыла (НФЛ ҡағиҙәләре буйынса).\nҠапҡаға гол индереү (Field goal) — 3 мәрәй. Уйын барышында тупты аяҡ менән дәғүәсенең ҡапҡаһына, ғәҙәттә, дүртенсе мөмкинлектән һуң (тачдаундан һуң түгел) тибеп индереү (һайғау өҫтөнән һәм штангалар араһынан).\nСейфти (Safety) — 2 мәрәй. Һаҡлаусылар тарафынан эшләп алына, был осраҡта һаҡлаусы һөжүм итеүсене үҙенең мәрәйҙәр зонаһында туҡтата. Һаҡлаусыға шулай уҡ сейфти бирелә, әгәр һөжүм итеүсе команда үҙенең мәрәйҙәр зонаһында хата ебәрһә, йәки туп һөжүм итеүселәр тарафынан юғалғандан һуң— фамблдан һуң (ингл. fumblefumble) һөжүм итеүсе команданың мәрәйҙәр зонаһы яланын ташлап китә.\nКомандаларҙың береһе мәрәй туплаһа, ул 35 ярдлы билдәнән тупты яланға һуғып сығарырға бурыслы. Әгәр сейфтиға юл ҡуйған команда, үҙенең 20-ярдлы һыҙығынан туп сығарып ике мәрәй алған командаға тупты кире ҡайтарһа, был сейфти ташлама булып тора. Туп ерҙән түгел, ә ҡулдан һуғыла, был ирекле һуғыу (ингл. free kick) тип атала.\nТупҡа аяҡ менән тибеүҮҙгәртергә\nУйындың һәр яртыһы бер команданың 35 ярд билдәһенән — «кикоффтан» (ингл.kick off) дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһына ҡарай тупты тибеп ебәреүе менән башлана. Тупты тибеү мәрәйҙәр туплаған командаға тәғәйенләнә. Кикофф осрағында туп махсус аҫтаҡҡа урынлаштырыла, ул тупты вертикаль хәлдә тота, (ингл. kicker) киккер югереп килеп тупҡа тибә.\nӘгәр һөжүм итеүсе команда 3 мөмкинлектә 10 ярдты үтә алмаһа, ғәҙәттә пант (ингл. punt) яһай — дүртенсе мөмкинлектә дәғүәсе яғына ҡарай тупҡа ҡулдан аяҡ менән тибә, был дәғүәсе команданы һөжүм итергә мәрәйҙәр зонаһынан мөмкин тиклем алыҫыраҡ башларға мәжбүр итә. Пант булған осраҡта команданың һуғыусыһы тупты артҡа ырғыта. Уны пантер (ингл. punter) тотоп ала һәм тупты майҙанға ҡулдан һуғып ебәрә.\nИке осраҡта ла тупты һуғыусы уйынсылар ике маҡсатты: мөмкин тиклем тупты алыҫҡа һуғыу һәм мөмкин тиклем туптың оҙаҡ осоп барыуын — күҙ уңында тоталар. Был уйын ваҡиғаһының маҡсаты урынды асыҡлау була. Туп ҡабул итеүсе команда ҡайһы урындан дәғүәсе яҡтың мәрәйҙәр зонаһына ҡарай үҙенең уйынын башлағанын билдәләп, ҡабул итеүсе команда, тупты тотоп, мәрәйҙәр зонаһы тапҡырына мөмкин тиклем яҡын торған һуғыусы командаға тапшырырға тырыша. Шул уҡ ваҡытта һуғыусы команда дәғүәсене мөмкин тиклем үҙенең мәрәйҙәр зонаһынан алыҫыраҡ туҡтатырға маташа. Шуның өсөн туптың оҙаҡ осоп барыуы һуғыусы команданың уйынсыларына дәғүәселәр эргәһенә мөмкин тиклем яҡын йүгереп килергә юл ҡуя.\nӘгәр һуғылған туп мәрәйҙәр һыҙығы аша осоп сығып шунда ҡалһа, был тачбэк (ингл. touchback) тип атала. Был осраҡта ҡабул итеүсе команда хәрәкәтте дошмандың мәрәйҙәр зонаһына ҡарай үҙенең зонаһынан 25 ярдлы һыҙыҡтан башлай.\nФилд гол (ингл. field goal) һуғырға маташыу — был өсөнсө ваҡиға, тупҡа аяҡ менән тибеү. Был осраҡта лонг -снэпер тупты артҡа ырғыта, һәм уны холдер (ингл. holder) тотоп ала. Холдерҙың бурысы — тупты ер өҫтөнә вертикаль ҡуйыу, ул, киккерға ҡапҡаларға һуғып ебәрергә уңайлы булһын өсөн, уны өҫтөнән ҡулы менән тотоп тора. Әгәр киккер сәпкә тейҙерһә, уның командаһы йә 3 мәрәй, йә 1 мәрәй ала (әгәр филд гол, өҫтәлмә мәрәй булараҡ, тачдаундан һуң һуғылһа). Хаталанған осраҡта, һөжүмгә дусар булған команда, дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһына ҡарай уңышһыҙ һуғыу урынынан күсә башлай. Тап ошо осраҡ һөжүм итеүсе командаға пант менән филд гол араһын һайлауҙы билдәләй. Киккерҙар филд голды 45-50 ярдтан ашып киткән аралыҡтан һуғыуға һирәк баҙнат итәләр.\nҠағиҙәне боҙоу теге йәки был яҡҡа билдәле ярд һанына тупты күсереп ҡуйыу юлы менән язалана, отоштар шул уҡ мөмкинлектән яңынан уйнатыла. Шул уҡ ваҡытта һөжүм итеүсе команда автоматик рәүештә яңы 4 мөмкинлек ала, сөнки яза биреү тупты 10 ярдҡа йәки күберәккә шылдыра. Әгәр яза биреү тупты мәрәйҙәр зонаһына күсерһә, ундай яза мәрәйҙәр зонаһына тиклем араның яртыһы булған язаға алмаштырыла.\nҠағиҙәне боҙоу тураһында судья майҙанға һары флагты ташлап сигнал бирә. Зыян күргән команда язаны ҡабул итә йәки кире ҡаға ала. Яза һөҙөмтәһендә зыян күргән команда өҫтөнлөк алһа, ғәҙәттә, яза кире ҡағыла. (мәҫәлән, һөжүм итеүсе команда тачдаун эшләп алһа, әммә был осраҡта отош мәлендә офсайд теркәлһә).\nИң йыш осраусы етешһеҙлектәр:\nФальстарт (ингл. False start) — һөжүм итеүсе снеп алдынан, команда отош өсөн теҙелгәс, хәрәкәт итә башлай. Һөжүмгә биш ярд менән яза бирелә.\nОфсайд (ингл. Offsides) — отош башланған ваҡытта (снеп ваҡытында) уйынсы үҙ яғында булмай (отош һыҙығына ҡарата). Әгәр һаҡсы һөжүм итеүсе команданың уйынсыһы менән бәйләнешкә инмәй, отош һыҙығын киҫеп үтһә һәм снепҡа тиклем кире әйләнеп ҡайтһа, ҡағиҙә боҙоу тип ҡаралмай. Биш ярдҡа яза бирелә.\n«Баҫып килеп инеү» (ингл. Encroachment) — снепҡа тиклем уйынсы отош һыҙығын киҫеп үтә һәм һөжүм һыҙығы уйынсыһы менән бәйләнешкә инә һәм уның менән (төп уйынсы) квотербек араһында уйынсылар юҡ. Һаҡсыға биш ярд яза бирелә.\nРөхсәтһеҙ алмашыныу (ингл. Illegal shift) — алыш алдынан ҡуйылыш, билдәле булыуынса, тик бер уйынсы ғына хәрәкәт итә, әгәр берәүҙән артыҡ уйынсы йүгереп күсһә — ҡағиҙәне боҙоу тип һанала.\nТотҡарлыҡ (ингл. Holding) — уйынсы тубы булмаған дәғүәсе команданың уйынсыһын тота йәки һөйрәй. Ғәйепле командаға ун ярд кимәлендә яза бирелә. Әгәр һөжүм итеүсе команда яғынан үҙенең мәрәйҙәр зонаһында ҡағиҙә боҙолһа, сейфти ҡарала.\nТупты биреүгә ҡамасаулау — (туп менән файҙалана белмәгән уйынсыға йәки тупты ҡабул итеүгә ҡамасау) — һөжүм итеүсе йәки һаҡлаусы ҡаршы яҡ команда уйынсыһына алға пас һуғылған тупты тоторға ҡамасаулай, ә үҙе тупты тоторға маташмай. Һөжүм итеүсегә был осраҡта 10 ярд яза бирелә. Әгәр һаҡлаусы ғәйепле булһа, туп ҡағиҙә боҙолған урынға ҡуйыла. Әгәр етешһеҙлек мәрәйҙәр зонаһында булһа, туп 1 ярдлы билдәгә ҡуйыла.\nУйын тотҡарланыуы (ингл. Delay of Game) — һөжүм итеүсе команда бүлеп бирелгән ваҡыт эсендә сираттағы отош уйынын башламай. Һаҡлаусы уйынды тотҡарлаған өсөн бик һирәк яза ала, тик һаҡлаусылар һөжүм итеүсе командаға сираттағы отош уйыны алдынан урындарын алырға ҡамасаулағанда 5 ярд менән язаға тарттырылалар.\nАлдан уйлап эшләнгән ырғытыу (ингл. Intentional grounding) — квотербек алдан уйлап, ярдтар юғалыуына юл ҡуймаҫ өсөн тупты ташлай. Был ҡағиҙә боҙоу осрағында бер ни тиклем шарттар үтәлергә тейеш. Квотербек прессинг аҫтында булырға тейеш, туп төшөү зонаһында ҡабул итеүсе уйынсылар булырға тейеш түгел. Квотербек «конвертта» тора. Ошо шарттарҙы үтәгән хәлдә ҡағиҙә боҙоу тип иҫәпләнә. Һөжүм итеүсе 10 ярд штраф ала. Әгәр квотербек прессинг аҫтында булып, «конверттан» сыҡһа, һәм тупты отош уйыны һыҙығы аша ташлаһа, ҡағиҙә боҙоу булмай. Әгәр квотербек үҙенең зачет һыҙығында ҡағиҙә боҙһа, был сейфти була.\nШәхси етешһеҙлектәргә15 ярд яза бирелә.\nБитлекте эләктереп алыу (ингл. Face mask) — уйынсы икенсе уйынсының битлеген тартып ала.\nСигенеүсегә һәм кикерға һөжүм итеү (ингл. roughing the passer/kicker) — һаҡлаусы туп тотмаған сигенеүсегә һәм кикерға һөжүм яһай. NFL ҡағиҙәләре буйынса һаҡлаусыға/ кикерға тупһыҙ ҡалғандан һуң улар яғына ҡарай бер аҙым ғына яһарға рөхсәт ителә.\nНигеҙһеҙ тупаҫлыҡ (ингл. unnecessary roughness) — уйынсы һөжүм иткәндә урынһыҙ көс ҡуллана, мәҫәлән, дәғүәсе майҙан ситендә, йәки һыбыҙғынан һуң булған осраҡта.\nСпортҡа ярашлы булмаған тәртип (ингл. unsportsmanlike conduct) — уйынсы спортҡа ярашлы булмаған ҡылыҡтар башҡара, дәғүәсегә төкөрә, ҡул хәрәкәттәре ҡулланып мыҫҡыллай һ.б. Бындай етешһеҙлектәр тренерҙарға, ҡайһы саҡта тамашасыларға ҡарата булыуы мөмкин.\nҺөжүм итеүсе командаҮҙгәртергә\nҺөжүм итеүсе команда тип тупҡа эйә булыусы һәм отош уйынын башлаусы команда атала.\nҺөжүм командаһы квотербектан (ингл. quarterback), һөжүм итеүсе лайнмендарҙан (ингл. offensive linemen), тайт-энд (ингл. tight end), бек (ингл. backs) һәм ресиверҙан (ингл. receivers) тора.\nһөжүм итеүсе лайнмендарҙың төп функцияһы — һаҡлаусыларҙың квотербекка йырып сығыуына ҡамасаулау. Лайнмендар һөжүм итеү һыҙығына теҙеләләр ингл. offensive line. Һөжүм һыҙығы түбәндәге уйынсыларҙы үҙ эсенә ала:\nТөп (C) (ингл. center) — төп лайнмен: отош уйыны башында тупты артҡа квотербекка ырғыта\nҺөжүм гардтары (OG) (ингл. offensive guard) — ике уйынсы, үҙәктән уңда һәм һулда тора (һул/уң гард).\nҺөжүм тэклдары (OT) (ингл. offensive tackle) — ике уйынсы гардтарҙан тышҡы яҡта тора. (һул/уң тэкл).\nТайт-энд (TE) (ингл. tight end) — тайт-энд тэклдарҙың бер яҡ ситендә уйнай. Ул башҡа лайнмендарҙан айырмалы рәүештә тупты ҡабул итә ала, шуның өсөн ул, һайлап алынған отоштоң тибына бәйле, ҡамау йәки ҡабул итеү ролен үтәй. Майҙанда бөтә ваҡытта ла булған төп уйынсынан, ике гард һәм ике тэклдан айырмалы рәүештә, яланда конкрет отошта 0 -дән алып 3-кә тиклем тайт-энд булыуы мөмкин.\nБек һәм ресиверҙар тупты нигеҙҙә алға этәрә. Бектар, ҡағиҙә булараҡ, тупты квотербектан ҡабул итеп ала. Ә ресиверҙар тупты пас алға һауанан ҡабул итә.\nРаннинбек (RB) (ингл. runningback) — һөжүм итеүсе уйынсыларҙың артында тора, уның бурысы — тупты сығарыу отоштары ваҡытында тупты алға ебәреү (ярдтар йыйылмаһы туп менән йүгереүҙәр иҫәбенә ғәмәлгә ашҡанда). Раннинбек тупты ныҡ тота белергә, оборонала кәмселектәр табырға һәм улар араһынан, ялған (финттар) хәрәкәттәр менән дәғүәсене алдап, йүгереп үтергә тейеш.\nФуллбек (FB) (ингл. fullback) — раннинбектың төрө, шулай уҡ һөжүм һыҙығы һәм квотербек артында тора. Ул ҡамарға, туп менән йүгерергә, ҡыҫҡа пастарҙы тоторға тейешле. Сығарыу отошо ваҡытында йыш ҡына уның төп бурысы булып, туп тотҡан раннибекка юл асыу була.\nРесивер (WR) (ингл. wide receiver) — ресиверҙың төп бурысы булып квотербектан тупты һауала тотоп алыу тора. Бының өсөн тупты ҡабул итеүсенән яҡшы тиҙлек һәм ҡатмарлы шарттарҙа тупты тотоп алыу оҫталығы талап ителә. Ресиверҙар ғәҙәттә һөжүм итеү һыҙығының иң ситендә урынлаша. Билдәле отошта яланда 0-дан алып 5- кә тиклем ресивер булыуы мөмкин.\nКвотербек (QB) (ингл. quarterback)- һөжүм итеүсе команданың мөһим уйынсыһы, төп уйынсы артында тора һәм отош уйыны башында унан тупты ҡабул итеп ала. Квотербек- команданың етәкселек иткән үҙәге. Ул команданың ниндәй төрҙәге отошто уйнаясағын ҡарар итә (йәки һөжүм итеү буйынса Координатор тип исемләнгән тренерҙан күрһәтмәләр ала), пастар бирә, сығарыу отошо өсөн уйынсыларға тупты тапшыра һәм ҡайһы саҡта үҙе тупты алға ебәрә.\nҺөжүм итеүсе команда тупты алға ебәреү өсөн үҙенең бөтә көслө яҡтарын файҙаланырға тырыша. Команда көслө раннибектары менән тупты ер өҫтөнән шылдырыуҙы хуп күрә. Команда көслө ресиверҙары һәм квотербегы менән тупты һауанан күберәк бирә. Ғәҙәттә, һөжүм итеүсе команда, дәғүәсе отош төрөн алдан һиҙмәһен һәм әҙерләнеп тормаһын өсөн, отош төрҙәрен үҙгәртергә тырыша. Һөжүм итеүсе команда ситуацияға бәйле төрлө баштағы ҡуйылыштар ҡуллана. Ҡайһы бер баштағы ҡуйылыштар сығарып ебәреү уйыны өсөн, ҡайһылары пас уйыны өсөн ярай. Әгәр тупты алыҫ араға шылдырырға кәрәк булһа, команда күберәк ресиверҙарын майҙанға сығара ала, йәки алыҫ булмаған араға талап ителһә, күберәк йүгереүсе уйынсыларын сығара, был мәрәйҙәр зонаһы эргәһендә тачдаун эшләп алырға мөмкинлек бирә.\nҺөжүм ваҡытында уйындың төп ҡағиҙәләре:\nАлыш һыҙығында 7 уйынсы булырға тейеш (ингл. line of scrimmage).\nОтош уйыны башында һөжүм итеүселәргә хәрәкәт итеү хоҡуғы юҡ. Берҙән бер ташллама: бер уйынсы отош уйыны башында һөжүм һыҙығы буйлап күсә ала.\nҺөжүм һыҙығының артында тороусы ике уйынсы һәм артта торған уйынсылар ғына тупты ҡабул итә ала. Туп юғалған осраҡта («фамбл» (ингл. fumble)), был сикләү алына, һәм уйынсылар бөтәһе лә туп өсөн көрәшә алалар.\nҺаҡлаусылар туп тотҡан уйынсыға һөжүм итә.\nҺаҡлаусы команда отош уйыны башында тупҡа эйә булмай.\nҺөжүм командаһынан айырмалы рәүештә, һаҡлаусы командаһы уйынсыларының майҙандағы ҡуйылышы ҡағиҙәләр менән сикләнмәгән. Берҙән-бер сикләү — бөтә уйынсылар ҙа отош уйыны башында туп торған һыҙыҡтан (алыш һыҙығы) үҙ яғында булырға тейеш. Күп командалар үҙ ҡуйылышына һаҡлағыс лайнмендар һыҙығын индерә, ул һаҡлағыс тэклдарҙан һәм эндтарҙан, лайнбекерҙар һәм сэкондари һыҙығынан — конербектарҙан һәм сейфтинан тора.\nҺаҡлағыс эндтар (DE) (ингл. defensive ends) — һаҡлағыс һыҙыҡтың ситендә тороусы ике уйынсы. Уларҙың бурысы — квотербекка тиклем барырға тырышыу, шулай уҡ тупты ситтән сығарыу өсөн маташҡан раннинбектарҙы туҡтатыу. Етеҙ энд ғәҙәттә уң яҡта, квотербектың сығыр урыны булмаған зонаһында урынлаша.\nҺаҡлағыс тэклдар(DT) (ингл. defensive tackles) — энд уйынсылары араһында тора. Квотербекка һөжүм итеү һәм туптың уртаға йырып сығыуын булдырмау уларҙың бурысы.\nЛайнбекерҙар (LB) (ингл. linebackers) — һаҡлаусы һыҙығы артында урынлашыусы уйынсылар. Лайнбекерҙар — «универсал һаҡсылар», улар ситуацияға бәйле күп функциялар башҡара. Лайнбекерға квотербекка һөжүм итеү, ресиверҙы ышыҡлап тороу, туп тотоп йүгереүсегә һөжүм итеү бурыстары ҡуйыла. Төп лайнбекерҙы ҡайһы саҡта «һаҡлауҙың квотербегы» тип тә әйтәләр. Уның бурысы булып дәғүәсенең ниәтен аңлап ҡалыу һәм һаҡлаусы уйынсыларҙың дөрөҫ урынлашыуын һайлау булып тора. Эске һәм тышҡы лайнбекерҙар була. Бынан тыш, лайнбекерҙар түбәндәге төрҙәргә бүленә:\nСэм (ингл. Sam) — көслө яҡтың тышҡы лайнбекеры. Һөжүм командаһының тайд-энд урынлашҡан яғынан тора.\nУилл (ингл. Will) — көсһөҙ яҡтың тышҡы лайнбекеры. Тайт -энд юҡ яҡта урынлаша.\nМайк (ингл. Mike) — көслө яҡтың эске лайнбекеры.\nДжек (ингл. Jack) — көсһөҙ яҡтың эске лайнбекеры.\nСэкондарҙар (ингл. secondary):\nКорнербектар (CB) (ингл. cornerbacks) — ресиверҙарҙы ҡаплап тороусы уйынсылар, улар тупты кире ҡағырға йәки тотоп алырға тырыша. Әгәр һөжүм итеүсе команда ташлау отошон һайлаһа, корнербек туп тотҡан уйынсыға һөжүм итә.\nАсыҡ сейфти (FS) (ингл. free safety) һәм көслө сейфти (SS) (ингл. strong safety)) — һаҡлаусылар артында урынлашҡан уйынсылар. Улар бигерәк тә алыҫ пас мөмкинлектәре ваҡытында корнербектарға ресиверҙарҙы ҡаплап тороу өсөн ярҙам итә. Йыш ҡына туп тотҡан уйынсыны туҡтатыуға сейфтилар һаҡлаусының һуңғы өмөтө була (шул сәбәпле сейфтилар — һаҡлаусының иң етеҙ уйынсылары).\nҺаҡланыусы команда, һөжүм кимәлен алдан белергә теләп, иң яйлы һаҡланыу схемаһын һайлай. Ғәҙәттә схемалар түбәндәге элементтарҙы үҙ эсенә ала:\nБлиц — лайнбекерҙар һәм һаҡлаусы бектар туп биреүсегә һөжүм итә.\nЗона һаҡлаусыһы — һаҡлаусы майҙандың билдәле зонаһын һаҡлай.\nШәхси һаҡлаусы — һаҡлаусы билдәле һөжүм итеүсене ҡаплай.\nҺаҡлауҙың төп ҡағиҙәләре:\nӘгәр һөжүм итеүсе һөжүм итеү һыҙығынан биш ярдҡа алыҫ торһа, әгәр һаҡлаусылар үҙҙәре тупты ҡабул итеүгә һәләтле булмаһалар, һаҡлаусылар һөжүм итеүсегә пас ваҡытында тупты ҡабул итергә ҡамасауларға тейеш түгел. Мәҫәлән, корнербек осоп барған тупҡа ҡарамай, ресиверҙы тотҡарлай.\nУйынсының битлегенән тотоп алыу һәм уны әйләндереү тыйыла. Этеп ебәреү рөхсәт ителә.\nТуптан ҡотолған сигенеп барыусы уйынсыға йәки пантерға һөжүм итеү тыйыла.\nОтош уйыны башында һөжүм итеү һыҙығын үтеп сығыу тыйыла.\nГол индерергә тырышыу\nОтош башы ваҡытында, дүртенсе мөмкинлектә, һөжүм итеүсе команда тупты сығарғанда, мөмкинлектәрҙә гол индергәндә йәки тачдаундан һуң өҫтәлмә мәрәйҙәр алғанда аяҡ менән тибеп башҡарған был уйынсыларҙы махсус команда уйынсылары тип атайҙар. Махсус команданың күп уйынсылары — һөжүм итеүҙең йәки һаҡлауҙың башҡа позициялары өсөн запастағы уйынсылары.\nМахсус командала ҡатнашыусы айырым уйынсылар:\nКикер (ингл. placekicker) — баштағы отош ваҡытында һәм гол индереү мөмкинлегендә тупты һуғып сығарыусы уйынсы.\nХолдер (ингл. placekicker) — тупты ҡабул итергә, уны ерҙең өҫтөнә ҡуйып һәм кикер өсөн тотоп торорға тейеш. Ғәҙәттә, холдер туп торған һыҙыҡтан 7-8 ярдта урынлаша. Йыш ҡына холдер ролендә запастағы квотербек йәки пантер сығыш яһай.\nПантер (ингл. holder) — тупты ҡул менән һуғып ҡаршы командаға бирә, әммә мөмкин тиклем үҙенең мәрәйҙәр зонаһынан алыҫыраҡҡа һелтәй (ғәҙәттә 4-се мөмкинлектә).\nАлыҫтағы снеппер (ингл. punter) — махсус командала төп уйынсы ролен башҡара.\nКире ҡайтарыусылар (ингл. long snapper һәм ингл. kick returner) — тупты ҡабул итеп, артабан мөмкин тиклем алыҫлыҡҡа сығарып ебәреүсе уйынсылар.\nМахсус отош уйынында һуғыусы уйынсылар (холдер менән кикер йәки пантер) һөжүм итеү һыҙығынан байтаҡ ҙур арала урынлаша, был һаҡлаусы уйынсыларға һуғыуҙы ҡамасауларға мөмкинлек бирмәй. Алыҫта урынлашҡан снеппер был ваҡытта тупты аяҡ араларынан көслө итеп һуғып ебәрә.\nБашланғыс отоштағы төп ҡағиҙәләр\nТуп һуғылғанға тиклем бер кемдә һөжүм һыҙығын киҫеп үтергә тейеш түгел.\nҺуғып сығаруысы команда ҡағылғанға тиклем, туп 10 ярд араһы осоп үтергә тейеш.\nӘгәр һаҡлаусы тупты мәрәй зонаһында тотоп алып, туп шунда тороп ҡалһа, йәки туп мәрәйҙәр зонаһында яланды ҡалдырһа, ҡабул итеүсе команда уйынды 25-ярдлы билдәнән башлай (тачбек).\nӘгәр ҙә туп, кемдер ҡағылырҙан алда, ситтәге һыҙыҡҡа осоп сыҡһа, ҡағиҙә боҙоу тип һанала, һәм ҡабул итеүсе команда уйынды 40 ярдлы билдәнән башлай.\nБашланғыс отоштоң төп ҡағиҙәләре:\nАлыҫҡа һуғыу — иң киң таралған төр. Тупты кире ҡайтарған команда мәрәйҙәр зонаһына тиклем оҙон ара үтеүен мәжбүр итеү өсөн, һуғыусы команда тупты мөмкин тиклем алыҫҡа бәрә.\nШыуҙырылған һуғыу (ингл. squib kick) — туп был осраҡта, ерҙән ҡағылып, түбәндән оса. Тупты кире ҡайтарыусы команданың етеҙ уйынсылары тупты бөтә майҙан аша кире ҡайтарыуға һәм тачдаун эшләп алырға һәләтле булған ситуацияларҙа ҡулланыла. Һуғып сығарыусы команда яланда үҙенең позицияһынан ҡолаҡ ҡағыуы мөмкин, әммә был саҡта туп яйыраҡ уйынсылар ҡулына барып эләгә.\nБер яҡҡа һуғыу (ингл. on-side kick) — был осраҡта туп иң ҡыҫҡа араны (10 ярд) осоп үтһен һәм һуғыусы команда ҡулына барып эләкһен өсөн, кикер тупты ергә һуға. Был төрҙәге һуғыу киҫкен ситуацияларҙа: һуғып сығарыусы команда уйын аҙағында иҫәп буйынса ҡалышҡанда уйынды тигеҙләү йәки еңеү өсөн ҡулланыла. Әгәр тупты кире ҡайтарыусы команда туп ҡабул итһә, ул команда һөжүм итеү өсөн бик яҡшы позицияла — ғәҙәттә дәғүәсе яғында тора.\nТупты ҡулдан һуғыуҙың төп ҡағиҙәләре — панте:\nҺаҡлаусылар пантерға һөжүм яһай алмай, уларҙың маҡсаты булып тупты һуғып сығарыусы түгел, ә туп тора.\nҠабул итеп алыусыға мөмкин:\nтупты алырға һәм кире ҡайтарырға тырышыу. Был осраҡта уны һөжүм итеүсе тип туҡтатырға маташалар.\nӨҫкә күтәрелгән ҡулдарҙы болғап, тупты ҡайтарырға йыйынмағаны тураһында сигнал биреү. Был осраҡта тупты ҡабул иткәс, отош тамамлана, һәм һуғыусы команда ҡабул итеүсегә тейә алмай.\nтупты ҡабул итмәү. Был осраҡта туп яланды ташлап киткән урында йәки һуғыусы команда тупҡа ҡағылған урында урынлаштырыла.\nӘгәр туп мәрәйҙәр зонаһында һуғылһа (йәки студенттар һәм мәктәп футболында һыҙыҡты үтеп сыҡһа) кире ҡайтарыусы команда һөжүмде 25 ярдлы билдәнән башлай, тачбек (ингл. touchback) т.а.\nТәү ҡарашҡа америка футболы тулыһынса уйынсыларҙың физик параметрҙары бәйле һымаҡ күренә. Ә ысынында футболда стратегия мөһим ролде уйнай. Команданың тренерҙары көслө һәм көсһөҙ яҡтарҙы күҙ уңында тоторға, тышҡы факторҙарҙы, мәҫәлән, һауа торошон, уйын барасаҡ урынды, майҙандағы хәлдәрҙе баһалай белергә тейеш. Был мәғлүмәттәр нигеҙендә тренерҙар уйын стратегияһын планлаштыра, һәм уйынсыларҙың бурысы булып ошо стратегияны тайпылышһыҙ үтәү тора. Һәр уйынсы, майҙанда ниндәй позицияла тороуына ҡарамаҫтан, командаһының стратегияларын яҡшы белергә һәм дәғүәсе команданың стратегияларына яуап бирә белергә тейешле.\nҺөжүмдә уйын стратегияһы.Үҙгәртергә\nҺөжүм стратегияһын планлаштырғанда, тренерҙар үҙ һөжүм итеүсе командаһының көслө яҡтарын арттырырға һәм башҡа күп факторҙарҙы иҫәпкә алып, дәғүәсе команданың көсһөҙ яҡтарын файҙаланырға тырыша. Дөйөм алғанда, тупты ҡулда тотоп уйнаған отоштар ышаныслы булып һанала, ә тупты биреү хәүефлерәк, сөнки был осраҡта һаҡлаусылар яғынан тупты эләктереп алыу мөмкинлеге арта. Икенсе яҡтан, тупты уңышлы һуғып биреү, ҡағиҙә булараҡ, туп менән йүгереп үтеүгә ҡарағанда, тупты алыҫҡа ебәрә.\nҺөжүм итеүсе команда, һаҡланыусы командаға бер схемаға ҡаршы уңышлы һаҡланып, һөжүмгә ҡамасау яһауына мөмкинлек бирмәҫ өсөн, ике төр һөжүм араһында баланс табырға тырыша. Йыш ҡына һөжүм итеүсе команда йүгергән булып, шул уҡ ваҡытта пас бирешеп, йәки, киреһенсә, тупты биреүгә ялған хәрәкәттәр яһап, тупты ерҙән үткәреп ебәрергә тырыша.\nЛайнбекер квотербекка һөжүм итеп, тупты эләктерергә маташа.\nУйын барышында һөжүм итеүсе команда өҫтөнлөк алыу өсөн, отоштар төрөн үҙгәртергә тырыша. Ғәҙәткә ингән стратегия — беренсе мөмкинлектә туп менән күберәк йүгереү (даун), ә беренсе мөмкинлектән һуң тороп ҡалған ярдтарға бәйле һөжүм төрөн һайлау. Заманса һәм баҫҡынсыл стратегия — Көнбайыш яр буйы Һөжүме (West Coast offense), тип атала, сөнки беренсе булып АҠШ-тың көнбайыш яры буйы уйынсылары ҡулланған, беренсе мөмкинлектә уртаса һәм ҡыҫҡа пас, ә беренсе мөмкинлектән һуң һөжүм төрөн һайлау тороп ҡалған ярдтарҙан тора.\nҠайһы бер командалар ғәҙәттә, йырып сығыуға һәләтле булған бер йәки бер нисә тейлбекка эйә булып, туп менән шәп йүгереүгә таяна. Ҡайһылары нигеҙҙә пас уйынына иҫәп тотоп, көслө квотербек һәм ресиверҙарға таяна.\nЯмғыр, ел, һалҡын һауа торошо кеүек һауа шарттары пас уйынына ныҡ ҡамасаулай һәм һөжүм итеүсе команданы туп менән йүгереүгә мәжбүр итә.\nОтош уйындарының нәҡ тренер уйлағанса башҡарылыуы команданың махсус «Отоштар китабына» теркәлә. Уйынсылар бөтә отоштарҙы ятлап алалар һәм уларҙың номерҙарын йәки шартлы атамаларын ғына ҡулланалар.\nҺаҡлауҙа уйын стратегияһыҮҙгәртергә\nҺаҡлауҙа команда дошман стратегияһын билдәләргә һәм иң яҡшы һаҡлауҙы ҡуйырға тырыша. Һаҡлау күберәк консерватив уйнай ала: артҡа сигенә, пасты эләктерә йәки кире ҡаға, йәки баҫҡынсыл рәүештә күп һанлы уйынсылар менән квотербекка һөжүм итә, тылдарҙы асыҡ ҡалдыра.\nҺөжүм уйынсылары һәмаҡ, һаҡлау уйынсылары ла квотербекка һөжүмде үҙгәртергә мәжбүр итеп, бер схема буйынса ҡыланып, икенсе схема буйынса уйнай.\nҺаҡлау һөжүмгә һөҙөмтәлерәк ҡаршы тороу схемаһын һайларға тырыша (зона, шәхси, йәки блиц). Шулай уҡ һаҡлау уйындағы ситуацияларға бәйле, майҙандағы уйынсылар тибын әүҙем үҙгәртә, мәҫәлән, әгәр һөжүм итеүсе команда уйынға күберәк ресиверҙар сығарһа, һаҡлаусы команда күберәк һаҡлаусы бектарҙы сығара.\nКөньяҡ Калифорния университеты командаһы ҡатнашлығындағы уйынды 90 меңдән ашыу тамашасы ҡарай\nАмерика футболы АҠШ -та иң танылған спорт төрө, телевизор экрандары янына миллионлап тамашасы йыя. Һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, америка футболы АҠШ халҡы араһында 1972 йылдан алып яртаҡан спорт төрө булып һанала, был күрһәткес буйынса ул тәүге тапҡыр бейсболды үтеп китә.\nМилли футбол лигаһының телевизион матч рейтингы Төньяҡ Америка спорт лигаларына ҡарағанда юғары. Супер Боул көнөндә — НФЛ-да миҙгелдең хәл иткес матчын АҠШ-та 100 миллионға яҡын кеше ҡарай.\nАҠШ-та һөнәри булмаған студенттар футболы ла шулай уҡ киң танылған. Дүрт университет стадионы АҠШ -та 100 мең кешене һыйҙыра, һәм һәр ваҡыт ул шығырым тулы була. Хатта оло синыф уҡыусылары араһында үткән уйындар ҙа йыш ҡына 10 меңдән ашыу тамашасыны йыя..\nТөньяҡ Америка сиктәрендә америка футболы бик үҫешмәгән. 64 милли федерацияларҙың көн итеүенә ҡарамаҫтан, америка футболы тик 7-8 илдә генә юғары кимәлдә үҫешкән. АҠШ-тан башҡа был Канада, Мексика, Япония, Германия, Франция, Австрия һәм Швеция. Әммә был илдәр ҙә америка футболының үҫеше, спортсыларҙың һәм стадиондарҙың һаны буйынса АҠШ -тан күпкә ҡалыша.\nКанада футболының ҡағиҙәләре айырмаһыҮҙгәртергә\nКанада футбол лигаһында, мәҫәлән, канада футболының ҡағиҙәләре һәм тактикаһы америка футболы ҡағиҙәләренә һәм тактикаһына оҡшаш, әммә һиҙелерлек айырмалар уйын стратегияһын үҙгәртә. Мәҫәлән:\nКанада уйыны оҙонлоғо 150 ярд (135 метр), киңлеге 65 (60 м) булған тура мөйөшлө майҙанда алып барыла. Яландың һәр сигендә, бер-береһенән 110 ярд аралыҡта маҡсат һыҙыҡтары үтә, һәм 20 ярдлы мәрәйҙәр зонаһы маҡсат һыҙығы менән ялан сиге араһында урынлаша. Ҡапҡалар, америка футболынан айырмалы рәүештә, майҙан сигендә түгел, ә маҡсат һыҙығында тора.\nКанада футболы өсөн уйын майҙаны\nМайҙанда бер үк ваҡытта һәр командала 11 уйынсы урынына 12 уйынсы ҡатнаша. Һөжүм итеүсе команда составында йә өҫтәмә тайт-энд, йә слотбек тип аталыусы ресивер, һаҡлаусы команда составында өҫтәмә һаҡлаусы бек ҡаршы көс сифатында ҡатнаша.\nТупҡа эйә булыусы команда дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһына ҡарай 10 ярд алға тупты шылдырыу өсөн 4 мөмкинлек урынына 3 мөмкинлек ала.\nӘгәр туп пант һөҙөмтәһендә мәрәйҙәр зонаһына барып төшһә, йәки аяҡ менән типкәндә ҡапҡаларҙы йырып үтһә, һәм һаҡланыусы команда уйынсылары тарафынан туп зонанан сығарылмаһа, һөжүм итеүсе команда бер мәрәй ала (ингл. single).\nӘгәр кире ҡайтарыусылар панттан һуң йәки аяҡ менән типкәндә ҡапҡаларҙы йырып үткәндән һуң тупты алырға маташһалар, ҡаршы уйынсыларҙан тик кикерҙар ғына кире ҡайтарыусыға биш ярдҡа яҡын бара ала. Биш ярдтан яҡыныраҡ барған уйынсыға ун биш ярд штраф бирелә. Был ситуация ингизсә no yards, французса infraction à l’immunité тип атала.\nРесиверҙар — һөжүм итеүсе команданың тупты ҡабул итеүсе уйынсылары, улар тупты уйынға индереү алдынан 1 секундҡа ла туҡтап ҡалмайынса алға хәрәкәт итә ала. Америка футболының типик вариантында ошондай күренештәр ҡағиҙә боҙоу тип һанала (illegal motion).\nАмерика футболы —йәрәхәт ала торған спорт төрө. Бигерәк тә күп тапҡыр башҡа йәрәхәт алыу ҡурҡыныс тыуҙыра. Был ҡатнашыусыларҙың уйын ваҡытында баштары менән төкөшкән саҡта килеп сыға, аҙаҡ имгәнеүҙәр тупланма эффектҡа эйә булып, хроник имгәнеү энцефалопатияһына әйләнә һәм һөҙөмтәлә ваҡытынан алда үлемгә килтерә.\nАмериканский футбол Викимилектә\nАмериканский футбол Викияңылыҡтарҙа\n(инг.)Стивен Баррер. Осторожно, спорт! О вреде бега, фитнеса и других физических нагрузок = Exercise Will Hurt You. — М.: Альпина Паблишер, 2015. — 230 с. — ISBN 978-5-9614-5127-6.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Америка_футболы&oldid=778768 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 3 февраль 2018 в 06:02\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:02 3 февраль 2018 үҙгәртелгән.


Ҡырмыҫҡаларҙан нисек ҡотолорға?\n13 Май , 08:25\nКөндәр йылыныу менән баҡсаларҙа ҡырмыҫҡалар уянды\nУларҙың ниндәй генә төрҙәре юҡ: ҡара баҡса ҡырмыҫҡаһы айырыуса телә үрсетергә ярата, һары ҡырмыҫҡа ыуаҡ, телә үрсетмәй, әммә емеш-еләкте ашай, ер аҫтында оялар эшләп, емеш ағастарының тамырына зыян килтерә. Йорт ҡырмыҫҡалары баҡсала тиҙ арала тепицаны яулап ала, унан йорт нигеҙенә күсә. Үҫентеләрҙең тамырын ҡоротоп, сүп үләндәренең орлоҡтарын ташый. Ҡырмыҫҡанан нисек ҡотолорға? Был һорауға Рәсәй ауыл хужалығы үҙәгенең Башҡортостан буйынса филиалы агрономы Айһылыу Камалетдинова һөйләй:\nБаҡсалағы ҡырмыҫҡаларҙы тулыһынса еңеп булмаясаҡ. Улар барыбер күршеләрҙән күсеп киләсәк. Әммә был ҡоротҡостоң күләмен кәметеү ҡулдан килә торған эш. Ҡырмыҫҡаларға ҡаршы ҡулланылған дарыуҙарҙың сотавында тәү сиратта Диазинон бар. Был Гром-2, Муравьед, Мурацид, Мартокс кеүек препарттар. Әммә химик саралар ҡулланмаҫҡа теләһәгеҙҙ, ҡырмыҫҡаларҙы халыҡ ысулдары менән дә еңеп була.\nҠырмыҫҡа иләүе башлыса ағас олоно аҫтына эйәләһә, хлорлы избес ҡулланырға кәңәш итәм. Иләүгә эзбиз һалып, өҫтөнә һыу ҡойорға була.\nҠырмыҫҡаларға ҡаршы көрәшәм тиһәң, тәү сиратта теләне бөтөрөргә кәрәк. Һыуға тоҙ һәм һабын өҫтәп, ошо шыйыҡса менән ботаҡтарҙы һәм телә ҡунған үҫемлектәрҙе эшкәртеп сығырға кәрәк. Был “душ” теләне ҡоротасаҡ.


Ҡоймаң ниндәй? Матурмы?\n23 Ғинуар 2020, 14:10\nБашҡортостанда Тораҡ пункттар эстетикаһы йылының тәүге маҡсаттарының береһе – Бөйөк Еңеүһең 75 йыллығын лайыҡлы ҡаршылауға әҙерлек алып барыу. Бынан тыш быйыл Башҡортостанда Бөтә донъя фольклориадаһы уҙасаҡ. Тимәк, алда тотош республикала береһенән-береһе мөһимерәк саралар ойошторолоуы көтөлә. Тулыраҡ беҙҙең сайтта. #национальныепроекты;\nБашҡортостанда Тораҡ пункттар эстетикаһы йылының тәүге маҡсаттарының береһе – Бөйөк Еңеүһең 75 йыллығын лайыҡлы ҡаршылауға әҙерлек алып барыу. Йәғни 9 майға тиклем бөтә республикала тәртип һәм таҙалыҡ булдырыу бурысы ҡуйыла. Бынан тыш быйыл Башҡортостанда Бөтә донъя фольклориадаһы уҙасаҡ. Тимәк, алда тотош республикала береһенән-береһе мөһимерәк саралар ойошторолоуы көтөлә.\nМуниципаль һәм шәхси предприятиелар биләмәләрҙе лә тәртипкә килтереү буйынса мәсьәләләрҙе хәл итеү мотлаҡ. Барлыҡ бындай сараларҙы урында етештерелгән төҙөлөш материалдарын ҡулланыу бик тә отошло буласаҡ. Уларға бәләкәй архитектура формалары, шаҡмаҡлап ҡырҡылған ваҡ таш, бордюрҙар, плитка, резина япма, яҡтыртҡыстар ингән каталог әҙер. Республикала феврал айында тап ошо төҙөлөш материалдарынан торған ҙур күргәҙмә ойошторолоуы көтөлә.\nҠомаларҙы иһә милли колоритҡа бәйләп төҙөкләндереү бик тә урынлы буласаҡ. Бөгөн ниндәй генә төҙөлөш материалдары юҡ. Уларҙың һәр береһе менән йәшәгән төбәкте йәйғорҙар төҫөнә биҙәргә мөмкин. Тимәк, еңдәрҙе һыҙғаныр мәл яҡынлаша. Алда торған матур байрамдарҙы лайыҡлы ҡаршыларға әҙерләнәйек.


Ярҙар таҙарҙы, йылға йылмайҙы » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Рубрикалар » Ярҙар таҙарҙы, йылға йылмайҙы\nЯрҙар таҙарҙы, йылға йылмайҙы\n«Һыу, һинең төҫөң дә, тәмең дә, еҫең дә юҡ, һине тасуирлау ҙа мөмкин түгел – кешеләр һине эсеп кинәнә, ә үҙҙәре һинең нимә икәнеңде белмәй», – тип яҙған ҡасандыр Антуан де Сент-Экзюпери. Бөйөк француз хаҡ булған. Һыу – кешелектең иң ҡиммәтле ресурстарының береһе, унһыҙ кешеләрҙең дә, беҙҙе уратып алған күп төрлө үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһының да йәшәйешен күҙ алдына килтереүе мөмкин түгел. Был хазинаны беҙгә тәбиғәт биргән, ул беҙҙең тәрбиәлелеккә һәм уның алдында яуаплы икәнебеҙҙе белеүебеҙгә ышанғандыр. Әммә, үкенескә күрә, был байлыҡ кеше тарафынан бик үк юғары баһаланмай. Йылғалар бысрана, күлдәр ҡорой...\nТөбәгебеҙҙең экологик торошон яҡшыртыу маҡсатында 2013 йыл Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан ителде. Ошоға бәйле республика, район кимәлендә төрлө саралар, өмәләр үткәрелеп тора. «Ятып ҡалғансы, атып ҡал» тигән девиз аҫтында «Ейәнсура таңдары» гәзите редакцияһы үткәргән «Йәшә, йылға!» экология акцияһында беҙ ҙә, Сәғит ауылы халҡы, ҡатнашырға булдыҡ. Билдәләнгән ваҡытҡа ауылыбыҙҙың иң әүҙемдәре мәҙәниәт йорто алдына йыйылдыҡ. Ҡатын-ҡыҙҙар тоҡ тотһа, ә ир-егеттәр бысҡы-балта, көрәк менән ҡоралланғайны. Сарабыҙ Ҡаҫмарт йылғаһы аша үткән күперҙән старт алды. Саф һыулы йылға – һыныҡ ағас ботаҡтары, йәшел сиҙәм – полиэтилен тоҡсайҙар, ҡырсынташлы ярҙар – буш пластик шешәләр... Матурлыҡ һәм насарлыҡ аралашып килгән ошондай күренеш беҙҙе ҡаршы алды. Йәше, олоһо ҡарап тормай дәррәү генә эшкә тотондоҡ. Осраған һәр сүп-сарҙы тоҡтарға тултырһаҡ, ә бына йылғаны ҡамап ятҡан ағас киҫәктәрен ярға сығарып өйҙөк. Ситтән ҡарап торһаң, эшһөйәр ҡырмыҫҡаларҙың ҡыҙыу эш мәлен хәтерләтә ине. Бер нисә сәғәттә әллә күпме ҡый йыйҙыҡ. Шәхси техникаһы булған егеттәр өмәбеҙгә ҙур өлөш индерҙе. Сүп-сар өйөмдәрен арбаға тейәп, тәғәйенләнгән урынға илтеп тә ауҙарҙылар. Йыйыштырылған ярҙарҙы күргәс, ошо бәләкәй генә эштең дә оло бер байлығыбыҙ – йылғабыҙҙы һаҡлап ҡаласағына ышандыҡ. Күмәкләгән – яу ҡайтарған, ти халыҡ әйтеме. Эшебеҙҙе тамамлағас, һут, тәм-том менән һыйланып та алдыҡ. Өмә Сәғит ауылы халҡының татыулығын, тырышлығын, эшсәнлеген тағы бер тапҡыр иҫбатланы. Сарала ҡырҡҡа яҡын кеше ҡатнашты. Ауылдыҡылар ғына түгел, ҡала ҡунаҡтары ла был өмәгә ҡушылғайны. «Афарин, сәғиттәр!» – тип кенә әйтергә ҡала. Ошондай экологик өмәне оло йолаға әүерелдерергә һүҙ ҡуйышып таралыштыҡ.\nСарала ҡатнашып, тағы бер хәҡиҡәткә төшөндөк: беҙҙе уратып алған мөхиттең, тәбиғәттең һаҡланыуы кеше ҡулында һәм уның артабанғы яҙмышы киләсәк быуынға бәйле. Ә мин үҙ сиратымда ял итергә килеүселәргә һыу буйын бысратмаҫҡа, сүп-сарҙы урында уҡ яндырырға, йә алып ҡайтып, сүплеккә ташларға кәңәш итер инем.Тәбиғәтте һаҡлау, уны киләсәккә ҡалдырыу – беҙҙең бурыс.\nСығыу ваҡыты 20-09-2013, 13:42 | Ҡаранылар: 871\nАғинәйҙәр ҙә ҡулдарына тырма алды\nӘ һеҙ тирә-яҡ мөхитте таҙартыуға үҙ өлөшөгөҙҙө индерҙегеҙме?\nОбъективта – экология\nЙыйыштырабыҙ, таҙартабыҙ, өйәбеҙ, тейәйбеҙ


Республиканың 100 йыллығына 100 инвестиция проекты\nБөгөн Өфөлә "Витценманн-Рәсәй" предприятиеһының яңы етештереү цехы асылды. Был тарихи юбилейға әҙерлек сиктәрендә файҙаланыуға тапшырылған икенсе объект. Цех дүрт тиҫтәнән ашыу кешене эш урындары менән тәьмин итәсәк, уны сафҡа индереүгә 230 миллион һум тирәһе инвестиция йәлеп ителгән.\nЯҡты, таҙа цех тәү ҡарашҡа уҡыу йортоноң лабораторияһын йәки күргәҙмә залын хәтерләтә. 1 мең ярым квадрат метрлыҡ майҙан тулыһынса заманса ҡоролмалар менән йыһазландырылған, эштең күп өлөшө автоматлаштырылған. Бында нефть, металлургия, энергетика тармаҡтары өсөн компесаторҙар эшләнәсәк.\nХужалар әйтеүенсә, кадрҙар менән проблема юҡ, бында күберәк үҙебеҙҙең техник вуздарҙы тамамлаусылар эшләй. Махсус белем булмаған йәштәрҙе уҡытыуҙа ойошторола. Мәҫәлән, Илүс Вәлиев бында әрме хеҙмәтенән һуң килеп урынлашҡан.\nГерманияның "Витценманн" концерны тутыҡмай торған ҡорос һығылмалы элементтар етештереү буйынса махсуслашҡан билдәле предпритие. Бөгөн компания 19 илдә эшмәкәрлек алып бара. Рәсәйҙәге вәкиллеге 2003 йылда тап Өфөлә асыла. Бында әле дүрт етештереү цехы эшләй, заманса технологик линиялар ҡулланыла. Мәҫәлән, яңы объекттағы үҙенсәлекле ҡоролма төрлө ҙурлыҡтағы сильфондар эшләү мөмкинлеге бирә, оператор коммпьютер аша һәр бер аҙымды күҙәтеп бара һәм кәрәк ваҡытта үҙгәреш индерә ала.\nБашҡортостандың сауҙа-сәнәғәт палатаһы "100 йыллыҡҡа-10 инвестиция проекты" акцияһын былтыр көҙ иғлан итте. Әле сарала 27 миллиард һум инвестиция менән 51 проект ҡатнаша. Уларҙың күбеһе етештереү, ауыл хужалығы һәм төҙөлөш өлкәһенә ҡарай. Алдынғылар иҫәбендә Өфө ҡалаһы һәм районы, Стәрлетамаҡ ҡалаһы. Был проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу 6 мең тирәһе эш урын асыр тип көтөлә.


Владимир Путин дәүләт башлыҡтары менән һөйләште\n19 Июнь 2019, 09:56\nВладимир Путин дәүләт башлыҡтары менән һөйләште Рәсәй етәксеһе Владимир Путин Төркмәнстан, Тажикстан, Үзбәкстан президенттары менән телефон аша һөйләште. Дәүләттәр араһында стратегик партнерлыҡты артабан үҫтереү, сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлекте киңәйтеү, төбәк-ара бәйләнештәрҙе нығытыу мәсьәләләре ҡаралды. #ВладимирПутин\nРәсәй етәксеһе Владимир Путин Төркмәнстан, Тажикстан, Үзбәкстан президенттары менән телефон аша һөйләште.\nДәүләттәр араһында стратегик партнерлыҡты артабан үҫтереү, сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлекте киңәйтеү, төбәк-ара бәйләнештәрҙе нығытыу мәсьәләләре ҡаралды.\nМәҫәлән, быйыл Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең Төркмәнстан рәйеслегендә булыуына бәйле, ошо ойошма сиктәрендә бәйләнеш аспекттары ҡаралды. Төркмәнстан Президенты шулай уҡ тиҙҙән көтөлгән сараға – Төркмәнбашыла үтәсәк Каспий иҡтисад форумының беренсе ултырышына әҙерлек барышы тураһында мәғлүмәт бирҙе.\nҮзбәкстан етәксеһе менән иһә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы саммитында булған ике яҡлы һөйләшеү киңерәк өйрәнелде.\nТажикстан Президентына Владимир Путин Дүшәмбелә үткән саммитты яҡшы ойошторғаны, тажиктарҙың ҡунаҡсыллығы өсөн рәхмәт белдерҙе.


«Зөләйха күҙҙәрен аса» спектакленең премьераһына авторҙың ни өсөн килмәйәсәге билдәле булды // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n«Зөләйха күҙҙәрен аса» спектакленең премьераһына авторҙың ни өсөн килмәйәсәге билдәле булды\n11:48, 17 октября 2017 Мәҙәниәт\nФото: www.colors.life сайтынан Ноэль Освальд\n«Зөләйха күҙҙәрен аса» спектакленең премьераһына авторҙың ни өсөн килмәйәсәге билдәле булды Фото: www.colors.life сайтынан Ноэль Освальд\nГүзәл Яхинаның Өфөгә үҙенең «Зөләйха күҙҙәрен аса» китабы буйынса сәхнәләштерелгән спектаклдең премьераһына ни өсөн килмәйәсәге билдәле булды. Премьера Өфөлә 24-25 ноябрҙә уҙа. Спектаклде танылған режиссер Айрат Абушахманов ҡуя.\n«Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, килә алмайым. Тәүҙә 17 ноябргә билдәләнгәйне, һәм мин ошо көндәрҙә Өфөлә китап уҡыусылар менән осрашырмын тип ниәтләгәйнем. Һуңынан премьераны күсерҙеләр — һәм мин килеп өлгөрмәйем, сөнки ноябрь аҙағында бер айға Европаға барам», — тип хәбәр итте Гүзәл Яхина. Өҫтәүенә яҙыусы мөмкинлек булғас та Өфөгә үҙенең дебют романы буйынса тәүге спектаклде ҡарарға киләсәген билдәләне.\n«Зөләйха күҙҙәрен аса» спектакле М. Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрының 98-се ижад миҙгелендә беренсе премьера буласаҡ. Романдың инсценировкаһын Рәсәй драматургы Ярослава Пулинович яҙған. Спектаклдә труппаның күпселек өлөшө ҡатнаша. Ҡуйыусы режиссер әйтеүенсә, спектаклдә милли бәйләнеш юҡ, төп геройҙың призмаһы аша тотош Рәсәйҙең яҙмышы, бөтә илдең фажиғәһе сағылдырыла.\nТеги: премьера, Башҡорт драма театры, Гүзәл Яхина


Өфөлә Миңлеғәле Шайморатовҡа һәйкәл асыла - Bash.News\nӨфөлә Миңлеғәле Шайморатовҡа һәйкәл асыла\nӨфөлә Миңлеғәле Шайморатовҡа һәйкәл асыла https://bash.news/news/100036_fl_milele_shajmoratova_jkl_asyla/?lang=bash\nБыл турала республика башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров V Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының пленар ултырышында белдергәйне. Һәйкәлде баш ҡаланың Совет майҙанында урынлаштырыу ҡарала.\nӨфөнөң Совет майҙанындағы автомобиль парковкаһын үтеп сыҡҡыһыҙ лабиринт тип әйтергә мөмкин. Бында машиналар көндөҙ генә түгел, төндә лә тулы. Ҡояш байыу менән майҙан адреналин артынан ҡыуыусыларҙы бергә йыя. Тәгәрмәс ҡыҙҙырырға яратыусылар араһында ябай ҡала халҡынан тыш, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге инспекторҙары, торлаҡ-коммуналь хужалығы водителдәре лә бар.\nМайҙан автомобиль парковкаһы булараҡ һуңғы биш-алты йылда файҙалана башланы. Ә ҡасандыр ул йәшеллеккә күмелгән, хатта үҙ бал ҡорто ла булған. Ул телеүҙәк эргәһендә ҡунғас, туҡталҡаға әйләнә. Ҡышын боҙ ҡаласағын да эшләү тарихта ҡалды. Яҡын киләсәктә, Совет майҙаны яңыса һулыш алыр тип көтөлә. Был хаҡта Радий Хәбиров V Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында белдергәйне.\nБаш ҡаланың Совет майҙанын, ғөмүмән танымаҫлыҡ итеп үҙгәртеү бурысы ҡуйыла. Генерал Миңлеғәле Шайморатовҡа һәйкәл ҡуйыла ҡалһа, бында ял һәм мәҙәниәт паркы барлыҡҡа киләсәк. Машиналар өсөн парковка мәсьәләһе лә хәл ителәсәк. Туҡталҡаларҙы ер аҫтында эшләү күҙаллана.\nШайморатов генералға был урын юҡҡа һайланмаған. Тарихи мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә тап ошо майҙандан башҡорт дивизияһы яугирҙары фронтҡа юллана. Фотоларҙа сағылыш тапҡан командирҙың сығышы ла ошо хаҡта һөйләй.\nӘлеге ауыл хужалығы министрлығы бинаһында ҡасандыр, Башҡортостан Хөкүмәте урынлашҡан. Тарихи объекттар уратып алған майҙанда генерал-майорҙың һыны ҡалҡыуы икеләтә ҡыуаныслы, ти оставкалағы хәрбиҙәр.\nӘйткәндәй, был урында парк төҙөү идеяһы Мортаза Ғөбәйҙулла улы республика менән етәкселек иткән заманында күтәрелгән. Буласаҡ төҙөлөш проекты менән Башҡортостандың атҡаҙанған архитекторы Урал Ураҡсин таныштырған. Эш хуплау тапҡан да ул, ләкин тормошҡа ашырына ваҡиғаларҙың үҙгәреүе ҡамаусаулай.\nБыйыл 112-се Башҡорт атлы дивизияһы командиры, генерал Миңлеғәле Шайморатовтың тыуыуына 120 йыл тула. Легендар командирҙың юбилейы айҡанлы бик күп саралар үткәреләсәк. Был туралағы Указға республика етәксеһе Радий Хәбиров ҡул ҡуйҙы.\n19:28, 10 фев


Иң матур күлдәк теккән ҡыҙ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Эшҡыуар » Иң матур күлдәк теккән ҡыҙ\nИң матур күлдәк теккән ҡыҙ 02.06.2017 // Эшҡыуар\nАрабыҙҙа эшҡыуарлыҡ “дилбегәһен” уңышлы тартҡан гүзәл заттарыбыҙ байтаҡ. Уларҙы “бизнес-леди” тип атарға күнеккәнбеҙ. Һәр төбәктең йөҙөн билдәләрлек, үҙҙәренең булмышына, йәшәйешенә һәм яратҡан шөғөлөнә тоғро ҡалып, унан йәм һәм ҡыуаныс табып, башҡаларға шатлыҡ өләшеп йәшәгән ҡатын-ҡыҙ эшҡыуарҙарҙы һәр ерҙә осратырға мөмкин. Тап шундайҙарҙың береһе Әбйәлил районы үҙәге Асҡарҙа йәшәй. Сафия Мансурованың “Лилиә” салон-ательеһы райондаштарын ғына түгел, күрше Баймаҡ районы, Межгорье, Магнитогорск ҡалаһы халҡын да хеҙмәтләндерә.\nТупаҡ ауылында донъяға килгән ҡыҙ бала саҡтан уҡытыусы булырға хыяллана. Тормош шаяртыуымы, әллә Хоҙай ҡушыуымы, уйламағанда һигеҙенсе класты тамамлаған Сафия тегенсегә уҡырға керә. Күңелендәге “иң матур күлдәк”те тегеп кейергә хыялланған ҡыҙ училищены яҡшы тамамлай. Бигерәк тә ул саҡта магазин кәштәләрендә йәнең теләгән кейемде һайлап алыу мөмкинлеге булмағас, шөғөлө ниндәйҙер кимәлдә кәрәкле һәм ҙур һорау тыуҙырасағына ышана. Ҡатын-ҡыҙ күлдәгенән алып ирҙәр пальтоһына тиклем тегә белгән универсал тегеүсе сифатында Асҡарға ҡайтҡас, ике йыл халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү комбинатында эшләй. Шулай ҙа күңелендәге бала саҡ хыялы тынғы бирмәй, йырларға, бейергә яратыуы, бөтә мәҙәни сараларҙың уртаһында ҡайнап йәшәүе йәш ҡыҙҙы йәнә Өфөгә алып килә. Был юлы 2-се педагогия-музыка училищеһына инеп, баян класында белем ала, артабан Башҡорт дәүләт университетының география факультетын тамамлай.\n1974 йылда Асҡарға ҡайтып, музыка мәктәбендә – баян класын, Пионерҙар йортонда – хор түңәрәген, мәктәптә музыка дәрестәрен алып бара геройым.\n– Ул йылдарҙа эшкә атлап түгел, осоп йөрөнөм, – тип хәтерләй Сафия Сәләх ҡыҙы. – Тап шул ваҡытта һөнәремдең күңелемә ни тиклем яҡын булыуын, яратҡан эшемдең ни тиклем шатлыҡ килтереүен аңланым. Һәр көнөмдө ниндәйҙер яңылыҡ буласағына ышанып ҡаршы алдым, уҡыусыларымдың район буйынса үткән бөтә сараларҙа әүҙем ҡатнашып, оло уңыштарға өлгәшеүен, уларҙың йылмайыуын күреү хеҙмәтемә дәрт кенә өҫтәне.\n1977 йылда Ишҡол ауылы егете Нуриәхмәт менән сәстәрен сәскә бәйләгәс, йәштәр егеттең ауылында төпләнергә ҡарар итә. Унда биш йыл йәшәгәс, Асҡарға, артабан Межгорьеға күсенәләр. Ҡайҙа ғына эшләһә лә, Сафия Сәләх ҡыҙы һәр ерҙә хор коллективы, вокаль ансамблдәре төҙөп, төрлө художество-үҙешмәкәр смотрҙарҙа, концерт-конкурстарҙа ҡатнашып, призлы урындар яулай. Сәхнәләге уңыштың яртыһы өҫ-кейемгә бәйле булыуын тап шул йылдарҙа төшөнә ул. Тәрбиәләнеүселәренең тамашасы алдында ниндәй сәхнә костюмында сығыш яһауҙарына ныҡлап иғтибар итә. Күрәһең, тегенсе һөнәре үҙ мәлен көткәндәй, ваҡыты-ваҡыты менән үҙенең барлығын иҫкәртеп, ханымдың күңеленә ойотҡо һала башлағандыр.\nСит яҡтарҙа ни тиклем яҡшы булһа ла, Мансуровтар тыуған яҡтарына ҡайтыуҙы хуп күрә. Тырыш ҡатын Әбйәлил районы хакимиәтендә әйҙәүсе белгес булараҡ эш башлай. Күптәрҙең эшҡыуарлыҡҡа килгән мәле: кемдер үҙ магазинын аса, икенселәре ниндәйҙер шөғөлдө үҙ итә. Һәр яңылыҡты үҙенсә ҡабул итергә күнеккән, заман менән йәнәш атларға яратҡан геройымдың күңелендә “Әгәр ҙә үҙ эшебеҙҙе асып ҡарағанда?” – тигән һорау тынғылыҡ бирмәй. Тормош иптәше ҡатынының теләгенә ҡаршы килмәгәс, тәүәккәл Сафия Сәләх ҡыҙы аҙыҡ-түлек магазины асып ебәрә. Һәр эшкә ижади эҙләнеү, мәҙәни ҡараш ташлап күнеккән гүзәл зат был юлы үҙ эшенән ләззәт тапмай. Ҡыҫҡаһы, әйберҙәрҙе ҡайҙандыр барып алып, уны һатып алыусыларға тәҡдим итеү Сафия Мансуроваға ҡәнәғәтлек килтермәй. Шунлыҡтан ул күңеле ятҡан, үҙенә лә, башҡаларға ла матурлыҡ, ҡыуаныс килтергән яңы шөғөлгә тотонорға хыяллана. Таба ул уныһын да. Алда әйтеүемсә, “төптә, тәрәндә” ятҡан тегенселек, дөрөҫөрәге, тегенсе дипломы йәнә үҙенең барлығын һиҙҙертә – күңелендә юғары класлы ателье асыу хыялы ярала. Тегенселәр эҙләү еңелдән булмай. Ҡасандыр үҙе эш башлаған көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү комбинаты күптән ябылған, хеҙмәткәрҙәре төрлөһө төрлө урынға урынлашҡан булып сыға. Шулай ҙа таба ул үҙенә кәрәкле тегенсене: Рәдилә Харисова – тәүге көндән алып бөгөнгәсә үҙ эшен яҡшы белгән оҫталарҙың береһе. Бер теген машинаһында башланған шөғөлгә быйыл ун йыл буласаҡ.\nЭшенә тәүге башланғыстар һалыу менән уңған ҡатын нисек тә ательеның үҙ бинаһы хаҡында хыяллана башлай. Бер үк урында магазин да эшләгәндә, тип тә уйлай ул. Әммә төҙөлөш башлау еңелдән булмай. Теләктең генә түгел, мөмкинлектәрҙең дә булыуын оноторға ярамауын тап шул саҡта үҙ иңендә яҡшы тойған эшҡыуар, район хакимиәте башлығы Рим Сыңғыҙовҡа бара. Элекке түрәләр кеүек йомошон тыңлар ҙа бер эш ҡылмаҫ, тигән уй менән килһә лә, был юлы тәрән яңылышыуын аңлай. Күп тә үтмәй, Сафия Мансурованы район хакимиәтенә саҡыралар, ателье төҙөү өсөн ер урыны бүленеүе хаҡына белдереп, урын һайларға тәҡдим итәләр. Комиссия ағзалары менән бер нисә урынды ҡарағас тап бөгөн урынлашҡан ерҙе һайлай һәм яңылышмай. Асҡарға кергән урында, иркен һәм уңайлы ерҙә, урынлашҡан ул “Лилиә” салон-ательеһы. Бөгөн бында ун кешегә эш урыны булдырылған, филиалы үҙәк баҙарҙа ла эшләй. Ике ҡатлы бинала тегеү цехы менән йәнәш фурнитура, туҡымалар кибете лә урын алған.\n– Магазиндың булыуы беҙҙең өсөн дә, халыҡ өсөн дә бик уңайлы, – ти геройым. – Кемдер тауар һайлап, шунда уҡ үҙенә кәрәкле әйберҙе тегенселәргә ҡалдырып китә. Икенселәре салбарының, күлдәгенең замогын алмаштырырға алып килһә, бәғзеләре постель кәрәк-яраҡтарына заказ бирә, ҡайһылары әҙер продукцияны һатып ала.\n“Лилиә” салон-ательеһы район халҡына кейем тегеү һәм йүнәтеү эшенә бәйле төрлө хеҙмәттәр күрһәтә. Айырыуса йорт һәм офистар өсөн ҡорғандарға, ламбрекендарға заказдар күп. Шулай ҙа тегенселәрҙең төп клиенттары – мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, ағинәйҙәр, матур һәм зауыҡлы кейенергә яратҡан нәзәкәтле ханымдар. Бейеү ансамблдәре, хор коллективтары күмәртәләп заказ ҡалдырһа, һабантуй, йылды йомғаҡлау саралары өсөн махсус таҫмаларҙы әҙерләү бурысы ла тап тегенселәр өлөшөнә төшә.\nӘбйәлилдә талантлы халыҡ йәшәй тигәнде йыш ишетәбеҙ. Был ысынлап та шулай, балалар баҡсаһынан алып мәктәпкәсә, хеҙмәт коллективтарынан алып һәр ауылға тиклем бында бейеү ансамблдәре ойошторолған, унда меңдәрсә кеше бейей, шунса бейеүсегә сәхнә костюмдары тектерәлә. Икенсенән, райондан йыл һайын “Байыҡ” телевизион бейеү конкурсында тиҫтәләрсә яңғыҙ, коллектив ансамблдәр сығыш яһай, уларҙың һәр бейеүе өсөн костюм тегелә. Уйлап ҡарағанда, ателье оҫталары өсөн буш ултырырға ваҡыт та юҡ. Киләсәктә күрше райондарҙа филиал асырға уйлайбыҙ, ул сағында күршеләр бында килеп мәшәҡәтләнмәҫ ине, ти Сафия ханым. Шулай уҡ сәхнә өсөн аяҡ кейемдәре, ситектәр тегеү эшен дә яйға һалмаҡсылар. Әлегә был эште башлау өсөн тегенсенең булмауы ғына бер аҙ тотҡарлыҡтар тыуҙыра. Шулай уҡ ир-азаматтарыбыҙ өсөн өҫ кейемдәре, башҡорт орнаменттары менән булған жилеттар тегеү ҙә ҡарала.\nБөгөнгө баҙар шарттары ниндәй тауарҙарға һорау тыуҙыра, шундуҡ уны Сафия Сәләх ҡыҙы тойоп ҡала һәм уны тормошҡа ашырыу сараһын да таба. Һуңғы ваҡытта әсәй һәм өләсәйҙәрҙең үҙ ҡыҙҙарына милли кейемдәге башҡорт ҡурсаҡтарын бүләк итеүе матур ғәҙәткә әйләнә бара. Шунлыҡтан оҫта ҡуллы тегенселәр ҡурсаҡтар өсөн милли кейемдәр тегә, уларҙы ҡурсаҡтарға кейҙереп тә, айырым да һатыуға ҡуя. Бигерәк тә милли орнамент менән эшләнелгән баш кейемдәре, төрлө стилдәге заманса күлдәктәр, сәхнә кейемдәре ҙур һорау менән файҙаланыла. Әбйәлилдә һәр ҡатын-ҡыҙҙың башҡорт кейеме бар, тип күп тапҡыр яҙғаным бар. Көн һайын йәшенең дә, олоһоноң да ательеға килеп, үҙенең ырыуының биҙәктәрен һалдырып, япмалар ҡуйҙырып, таҫмалар менән нағышлап, милли кейемдәргә заказ биреүе был һүҙҙәргә йәнә бер ҡат ҡеүәт өҫтәй.\nКамиллыҡтың юҡтыр сиктәре тигәндәй, бер урында тапанырға яратмай Сафия ханым. Үҙенең эштәре, коллекцияһы менән Башҡортостан, Рәсәй кимәлендәге, төбәк-ара, халыҡ-ара әһәмиәтендәге форумдарҙа, конкурс-фестивалдәрҙә даими ҡатнаша. Ике йыл рәттән “Евро-Өфө-Азия” мода форумында ҡатнашып, “Ҡупшы кейем”, “Арт-дизайн” номинацияларында II һәм III дәрәжә дипломдар яулай. Шулай уҡ Өфөлә үткән “Көҙгө мода аҙнаһы” фестивале дипломанты була. Әле улар Мәсетле районында үтәсәк “Һомай” конкурсына һәм район һабантуйына ҙур әҙерлек алып бара.\nКоллективтың үҙ-ара татыу һәм берҙәм икәнлеге шундуҡ күҙгә ташлана: бер-береһенә ҡарата яҡшы мөнәсәбәт, йылылыҡ, ижади мөхит булдырылған бында. Етәксе үҙенең һәр хеҙмәткәренә оло хөрмәт һәм ышаныс менән ҡарай. “Ҡыҙҙарым шул тиклем эшкә маһир, ҡулдарына күҙ эйәрмәй, һәр нәмәне тиҙ үк отоп ала”, – тип һөйөнә Сафия Сәләх ҡыҙы. Әйткәндәй, тап ошонда ҡанат нығытып, тәүге эш алымдарына төшөнгән биш ҡыҙ бөгөн райондың төрлө ауылдарында үҙҙәренең эшен асҡан. Сибай, Магнитогорск ҡалаларының ҡайһы бер уҡыу йорттарында белем алған студенттар бында килеп практика үтә, оҡшатҡандары артабан эшкә ҡала. Мәҫәлән, Михайловка ауылы һылыуы Сафия Шакирова практика үткәндән һуң, эште яратып, хеҙмәт юлын ательела башлаған.\nБаянда өҙҙөрөп уйнаған, йөрәктәргә үтеп инерлек моңо менән бар тамашасыны әсир иткән, дәртле бейеүҙәре менән күңелдәрҙе арбаған Сафия Мансурованың яңы шөғөлгә тотоноп, был юлы ла ҙур уңыштарға өлгәшеүенең серен һорағас, ул мөләйем генә йылмайып: “Уның сере бик ябай. Ҡайҙа ғына эшләһәм дә, ниндәй генә эшкә тотонһам да яратып, ихлас күңелдән башҡарам”, – ти.\nҒаиләһендә лә уңған минең геройым. Тормош иптәше менән ике ул һәм ательеға исем биргән Лилиә исемле ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр. Таһир һәм Ренат улдары юрист һөнәренә эйә булып, икеһе лә Өфөлә йәшәһә, Лилиә Санкт-Петербург кино һәм телевидение университетының режиссура факультетын тамамлап, ошонда уҡ үҙ эшен һәм бәхетен тапҡан. Биш ейән-ейәнсәргә бәхетле өләсәй ҙә ул Сафия Сәләх ҡыҙы. Хәҙер подиумдарҙа уның теккән кейемдәре менән килендәре һәм ейәнсәрҙәре сығыш яһай.\nАғасты – япраҡ, кешене сепрәк биҙәй, ти халыҡ мәҡәле. Матур һәм зауыҡлы милли орнаменттар һалынған, заманса ҡулайлаштырылған кейемдәргә өҫтөнлөк бирәһегеҙ икән, килегеҙ Асҡарға! Бөгөн гүзәл заттарыбыҙ милли биҙәүестәргә, һаҡал-ҡашмауҙарға, алмиҙеү һәм хәситәләргә ҙур иғтибар бирә башланы. Был йәһәттән дә Сафия ханымдың ҡул оҫталары күптән инде эш башлаған.


Башҡалар кеүек, мин дә тәүге эскән көнөмдө яҡшы хәтерләйем. Ун алты йәш ине миңә ул саҡта. Һабантуйҙан һуң булды ул. Тиҫтерҙәрем менән алдан һөйләшкәнсә, ҡараңғы төшкәс, бер яртыны ҡуйынға тығып, быуа буйына төштөм. Ҡыҙмаса "егет" булып алған синыфташтарым ҡыуанып ҡаршы алды. Ни тиһәң дә, һынауға килгәнмен - эсә лә белмәгән маңҡа малайҙан улар кеүек "егет" булырға ниәтем. Ҡойоп та бирҙеләр, шәрбәтле шарапты түңкәреп тә ҡуйҙым. Бүстәк! Иң ҡурҡҡан нәмәм - иҫереү. Шуға күрә һәр рюмканан һуң быуаға төшөп, бит-ҡулды сайҡап, йыуынып алам - бирешмәҫкә, йәнәһе. Ҡайҙан!\nЯйлап-яйлап күңелле була башланы, йыуыныу ҡайғыһы ла китте. Ни эшләптер, урыҫса һөйләшә башланым. Ни эшләп тип ни, барыһы ла шулай итә ине шикелле. Шуныһы иҫтә: һупалау бик шәп сыға һымаҡ. Әйтерһең дә, ғүмер буйы урыҫтар араһында йәшәгәнмен. Иҫерек килеш башҡортса һөйләшеү ятышһыҙ кеүек.\nАҙаҡ күрше ауылға барҙыҡ, тансала булдыҡ, урам буйлап ҡосаҡлашып йырлап йөрөнөк, таҡмаҡтар әйттек. Күңелле ине, билләһи! Шулай йәрәпләшеп кителде, һәр шәмбе һайын "батырайып" ала инек. Әрмелә саҡта ауыҙға ике тапҡыр ғына эләкте. Студент саҡтарымда, унан һуң да эсмәнем тип әйтә алмайым. "Башҡа башҡорттар эсмәһен", ти ҙә эсә инек.\nБахмурҙың ни икәнен бер туйҙан һуң белдем. Унда мин кейәү үңгәре булып барғайным. Килен аласаҡ ауылдың егеттәре менән алдан һөйләшеп ҡуйҙыҡ: ҡыҙ өсөн тартыш ваҡытында йығылғансы эсергә. Егеттәр риза булды. Алдан бер аҙ майлап та ҡуйҙыҡ. Ҡыҙҙарҙы еңеп буламы ни! Улар мине аяҡтан йығырға тырыша, мин уларҙы. Ҡара-ҡаршы таҡмаҡ, тостар ҙа әйтешәбеҙ, кем-кемде еңер, ярышып эсәбеҙ. Ҡыҙ өсөн тартышҡанда ҡыҙҙарҙы ҡосаҡлайым да, ҡолайым. Ҡыҫҡаһы, йолаһын үтәнек - ҡыҙҙы алдыҡ. Ямғыр яуып үткәйне. Батҡаҡҡа буялып бөттөк, ләкин күңелле ине, билләһи!\nИртәгеһен… уянып китһәм, иҙәндә ятам. Торайым тиһәм, башты төкөнөм. Баш эшләмәй. Нисек инде, түбә таҡтаһына буйым етәме әллә ул? Баҡтиһәң, өҫтәл аҫтында ҡунаҡлағанмын икән. Көс-хәл менән тороп, тышҡа сыҡтым. Кейәү егете рюмка, закуска тотоп, эргәгә йүгереп сыҡты. Баш төҙәтергә, йәнәһе. Ҡайҙа ул, араҡыға ҡарағы ла килмәй. Тәнем һыуынып, үлеп барған кеүекмен. "Ошонан үлмәһәм, ҡабат эсмәйем", - тип үҙ-үҙемә вәғәҙә бирәм. "Улайһа, һыу эс", - тип кейәү кеше ижау менән һыу алып сыҡты. Һыуһатҡайны. Ҡабаланып эсеп ебәрҙем. Һыу тигәнем араҡы булып сыҡты. Батты бит, маңлайға тир бәреп сыҡты. Тәүге тапҡыр шынаны шына менән һуғып сығарыуҙы, йәғни баш төҙәтеүҙе шунда белдем. Ундай хәлдәр, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һуңынан күп буласаҡ.\nИкенсе үлә яҙыуым яҡын дуҫыбыҙҙы ерләгәндән һуң булды. Республикала ныҡ танылған кеше ине ул. Уны һуңғы юлға оҙатҡандан һуң тағы ла бер дуҫтың аулаҡ фатирында йыйылдыҡ. Икенсе көндө хәлдәрем хөртәйеүен аңланым. Өҫтәл тулы араҡы. Баш төҙәтеүҙән уҙғанмын - араҡыға ҡарағы ла, эске лә, бер ни тураһында уйлағы ла килмәй. Тулы апатия һәм бушлыҡ. Мәрхүм дуҫым артынан китерҙәй ҙә булып бөттөм хатта. Ғаиләм тарҡалған, ҡатын менән айырылышҡанбыҙ, улымды өләсәһе менән олатаһы ҡарар, тип уйлап ятам. Шул уҡ ваҡытта үҙемде йәлләйем. Эгоисмындыр инде. Дуҫтар ҙа мине йәлләне. Тәнемде, табандарымды араҡы менән ыуып, юрғанға төрөп һалдылар. Йылынып, ойоп киткәнмен. Аҙаҡтан хәл ингәс, тағы ла шынаны шына менән һуғып сығарҙым. Күңелһеҙ ине, әммә йәшәгем килде.\nЙәлләү тигәндән, күп йәлләнеләр мине. Өйҙә йәлләнеләр, эштә йәлләнеләр. Йәлләтә лә белгәнмендер, меҫкен булып башты эйгәнмендер. Әммә кешеләр алдында башым эйеүем араҡы алдында теҙ сүгеүҙән ине. Эскән кешенән дә меҫкен кеше юҡ был донъяла.\nТөрлө урындарҙа эшләргә тура килде. Район кимәлендәге ярайһы уҡ вазифалы урындарҙа ла. Эште мәктәптән башлағайным, кире мәктәпкә ҡайттым. Белемем буйынса башҡаса тәгәрәр урыным ҡалманы. Төрлө урындарҙа эшләгәс, шешә артында аралашыу мөхите лә киңәйҙе. Берәй көн юғары кимәлдәге банкетта йәиһә ҡунаҡта булһам, икенсе көнө асарбаҡтар менән эсеүҙән дә тартынмай башланым. Тағы шуныһы бар: шешәләштәрем гелән ир затынан булды. Ҡатын-ҡыҙҙың эсеүен бөтөнләй кисерә алмайым. Хатта ҡунаҡ ваҡытында ла эскән ҡатын-ҡыҙ йәмһеҙ күренә. Эскән әсәйҙән, төшөрөргә яратҡан ҡатындан Хоҙай һаҡлаһын! Балалар тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Аллаға шөкөр, был яҡтан минең барыһы ла яҡшы. Ғаиләлә айыҡлыҡ булмайынса, тәүбәгә килеү, ай-һай, ҡыйындыр.\nӘлбиттә, гел генә йәлләп тә торманылар. Нотоҡ уҡыусылар ҙа, кәңәш биреүселәр ҙә күп булды. Бөтәһен дә ихлас ҡабул итә инем, тик ыңғай һығымта яһаған хәлдә лә, тумыртҡа тәүбәһенә әйләнгәйнем. Бөтөн коллектив алдында минең персональ эште тикшереү күңелгә ныҡ уйылып ҡалған. Иҫкә төшһә, әле лә тән сымырҙап китә. Был спектаклдә минең йөҙҙө йырттылар, рисуай иттеләр, аяҡ аҫтарына һалып тапанылар. Кемдең ялҡауы килмәй, барыһы ла әрләне: директор ҙа, завуч та, профкомы ла, кисә генә бергә эскән шешәләштәр ҙә. Бигерәк тә бер ҡатын төкөрөгөн мул сәсте. "Һинең ирең йыл һайын дауаланһа ла, эскеһен ташлай алмағанына мин ғәйепле түгел", - тип әйтке килә лә ул… Ҡыҫҡаһы, тапанылар, бысраҡ өйҙөләр, иҙҙеләр. Ә мин һуңғы "двоечник" кеүек башты аҫҡа эйеп, әйтелгәндәрҙе ҡабул ҡылдым. Тәүбә итеү өсөн һуңғы һүҙ бирҙеләр. Иң ауыры шул булды. Сценарий буйынса "Башҡаса улай итмәм", тип әйтергә тейешмен. Чацкийҙың тауышы менән: "А судьи кто? Карету мне, карету!" - тип ҡысҡырырға уйланым. Ләкин ҡайҙа ул беҙҙә ундай дворяндар ғорурлығы. Спектакль уңышлы тамамланды. Уның һөҙөмтәһе уҙа барһа бер-ике айға еткәндер. Былай ҙа эш килеп сыҡмағас, директор "ат менән йөрөнө" һәм мат ҡуйҙы. Һаман да рәхмәтлемен уға. Башта ул минән үҙ теләгем менән эштән китеү тураһында ғариза яҙыуымды һораны. Яҙҙым, ҡултамғамды ла ҡуйҙым.\n- Числоһын ҡуймай тор, һиңә һуңғы шанс бирәм, - тине директор.\n- Ышанысығыҙҙы аҡлармын, - тинем мин шул саҡ күҙ алдымда баҙлаған өмөт утын күреп.\nЯҙылған: 06.02.19 | Ҡаралған: 165