13 Апрель , 06:00\n2022 йылға декларация кампанияһы старт алды. Ошонан сығып Сибай һалым инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре ҡалалаштар өсөн “Физик берәмектәр өсөн һалым түләүсенең шәхси кабинеты” интернет-сервисында декларация тултырыу буйынса оҫталыҡ класы үткәрҙе.\nЯбай халыҡ һалым түләүҙең нескәлектәрен аңлап етмәй. Тормошобоҙға заманса технологиялар һәм интернет-сервистың үтеп инеүе декларация тултырыу процесын һәм һалым түләүҙе күпкә еңелләштерҙе. Ҡаланың һалым хеҙмәте инспекторҙары ла был тәңгәлдә һәр кемгә ярҙам итергә әҙер. Үҙҙәренә йыш мөрәжәғәт итеүселәргә 3-НДФЛ формаһы буйынса физик берәмектәрҙең килеменә һалым түләү буйынса документтарҙы дөрөҫ тултырырға ла өйрәтәләр. Бының өсөн федераль һалым хеҙмәте сайтында шәхси кабинет булдырырға кәрәк. Кемдең шәхси кабинеты юҡ ундайҙарҙы теркәүҙә лә ярҙам күрһәтәләр.\n-Үрҙә әйтеүебеҙсә, ағымдағы йылдың 1 ғинурынан декларация компанияһы старт алды. Тимәк, физик берәмектәргә 2021 йылда алған килемдәренә 4 майға ҡәҙәр декларация тултырырға кәрәк. Физик шәхестәр уны 3-НДФЛ формаһында тапшырырға тейеш. Мөлкәт транспорт, мираҫҡа милек, транспорт сараһы алыусылар, акциялар, өлөш, пай хужалары, һәр төрлө мөлкәтте ҡуртымға биреүҙән, лоторея уйнап аҡса отоуҙан һәм башҡа юҫыҡтан килем алыусыларҙың барыһы ла декларация тултырырға бурыслы, -- тине һалым инспекцияһының әйҙәүсе белгесе Рәмил Мәғәфүров\nИнспекторҙар шулай уҡ декларация компанияһы сиктәрендә НДФЛ буйынса түләнгән һалымдың бер өлөшөн кире ҡайтарып алырға теләүселәр ҙә 4 майға ҡәҙәр ғариза яҙырға кәрәклеген белдерҙе. Сибайҙар өсөн һалым түләү буйынса оҫталыҡ кластары тағы ла 22-енсе һәм 23-сө апрелдә уҙғарыласаҡ.


Һандуғаслы, кәкүкле яҙҙарҙы көтөп алыр ине » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар архивы » Хәтер » Һандуғаслы, кәкүкле яҙҙарҙы көтөп алыр ине\n25.07.2014 Һандуғаслы, кәкүкле яҙҙарҙы көтөп алыр ине\nЙыр-моң илаһы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы Мәғәфүр Хисмәтуллин әҙерләгән йырсылар араһында бик тә үҙенсәлекле бер талант эйәһе бар ине. Ул Мәүлитбай Ғәйнетдинов булыр. Үҙенең класын тамамлап, сәхнәгә сығыр-сыҡмаҫтан уның хаҡында Мәғәфүр ағайҙың: «Мәүлитбайға бөгөн үк халыҡ артисы тигән маҡтаулы исемде бир ҙә ҡуй инде!» – тигәне хәтерҙә. Остазының теләге, һуңлабыраҡ булһа ла, бойомға ашты. Мәүлитбай Ғәйнетдинов хаҡлы рәүештә шул маҡтаулы исемгә лайыҡ булды. Бөгөн уны бөтә илебеҙ талантлы киноактер тип тә таный. Сөнки ул «Ел аулаусы» фильмында төп ролде бик уңышлы башҡарғайны.\nБашҡортостан радиоһының хөрмәтле тыңлаусылары хәтерләй торғандыр. Ундағы музыкаль редакцияла мөхәррир, һуңынан комментатор булып эшләгәнемдә эфирға әленән-әле талант эйәләре менән әңгәмәләр сығара инем. Күп һанлы геройҙарымдың береһе Мәүлитбай Ғәйнетдинов булды. Һеҙҙең иғтибарға тәҡдим ителгән был хәтирә уның менән әңгәмәләрем нигеҙендә әҙерләнде.\nЙырсының иң мөһим принцибы\nСәхнәләштәре, туған-тыумасаһы, таныштары яҡшы белә торғандыр: Мәүлитбай сәсән теллеләрҙән түгел ине. Һүҙ йыр-моңға, ижадҡа ҡағылғанда ғына теле сиселә ине. Һәр хәлдә, миңә шулай тойола торғайны. Үҙе хаҡында сираттағы радиотапшырыуҙы әҙерләүебеҙ шуға миҫал:\n– Мәүлитбай йырҙың көйөнә лә, тексына ла үтә талапсан, тип әйтәләр, – тип ауыҙ асып, һорау бирергә лә өлгөрмәнем, имтихан билеты һорауына яуапты ятлап алған уҡыусы һымаҡ, ул шунда уҡ һүҙемде эләктереп алды ла:\n– Мин, ғөмүмән, халыҡ йырҙарын нығыраҡ яратам. Композитор йырҙарына килгәндә, һәр тәҡдим ителгән йырҙы йырлап булмай… Үҙеңә килешлеһен, күңелгә ятышлыһын һайлап алаһың, – тип әйтә һалды ла, һүҙен былай тип дауам итте. – Әҫәрҙе үҙ репертуарыңа алып йырлаһаң, ул тик үҙеңдеке генә, үҙеңсә яңғырата алырлыҡ булһын.\nМәүлитбай Ғәйнетдиновтың халыҡсан ижадында иң мөһим принцип шулдыр, моғайын. Бына ни өсөн, башҡаларҙы ҡабатлап, модаға ингән һәр йырға йәбешеп ятмай икән ул. Үҙ ижадына ҡарата йырсының артыҡ талапсан булыуы бик тә мөһим, әлбиттә. Тик быны һәр кем дә аңлап бөтмәй. Әммә ҡайһы саҡта бәғзе композиторҙарыбыҙҙың: «Бына бит, шундай-шундай йыр яҙғайным, Мәүлитбай Ғәйнетдиновта ята, ул һаман йырламай. Йырлаһа, йырлап ҡуя бит инде ул», – тигәндәрен ишетергә тура килә торғайны. Уларҙың теләктәрен уның үҙенә еткергәйнем – шаптор-шоптор йыр ноталарында ҡаҙына башланы. Ә улар уның өҫтәлендә өйөм-өйөм булып йыйылып киткәйне. Ҡайһы өйөмдә кемдең әҫәре, ҡайһы йыр икәнен хәтеренә төшөрҙө. Уларҙың әле береһен, әле икенсеһен алып йырлап ҡараны ла:\n– Бына был яңы йыр кемдең көйөнә оҡшаған? – тине һәм бик тә таныш булған йырҙы йырлап ебәрҙе. – Иғтибар иткәндерһең бит? Йә, әйт, кемдең көйөнә оҡшаған?\nМин, элекке көй авторының исем-атын әйтеп, йырлап та ебәргәс:\n– Ә… Бына бөтә бәлә ошонда шул, – тине.\n– Эйе… эйе шул, – тим, йырсы менән килешеп.\nҺуңғы йылдарҙа йырҙар игеҙәктәргә әйләнә башланы. Күптән күңелгә ингән йырҙарға оҡшаштары артҡандан-арта. Көй тиҙ отоп алына. Һүҙҙәре яңы булғас, уны тәүләп тыңлағанда тиҙ генә айышына төшөнөүе лә ҡыйыныраҡ. Бының өсөн йырсыбыҙ Мәүлитбай Ғәйнетдинов һиҙгерлегенә эйә булыу шарт.\nФәҡәт үҙенең генә йөҙө, үҙенә генә хас көйө булған йырҙарҙы ғына үҙ итте йырсыбыҙ. Шуғалыр ҙа уның барлыҡ радиояҙмалары ла үҙенеке генә булып ҡала килә.\nМәүлитбай үҙ иткән йырҙарҙың уның үҙен халыҡтың үҙ итеүенә булышҡаны\nМәүлитбай Ғәйнетдиновтың репертуарында танылған шағирыбыҙ Мәхмүт Һибәт (Уразаев) шиғырына Абдулла Хәлфетдинов яҙған «Сермән яҙҙары», Айрат Ҡобағошов Муса Сиражи һүҙҙәренә ижад иткән «Һағыныуҙарым шулдыр, күрәһең», Хөсәйен Әхмәтовтың «Эх, донъя, гел шулай булһа икән» һәм тағы ла шулар ише тиҫтәләгән йыр бар. Унан башҡа бүтән йырсылар уларҙы башҡарырға баҙнат итеп бармай.\nХалҡыбыҙ ижад иткән «Һәләүекәй»ҙе, Яҡуп Ҡолмой шиғырына Нәбиулла Мөстәҡимов яҙған «һәләүекәй буйы» тигән йырҙы Мәүлитбай Ғәйнетдинов тыңлаусыларҙы үҙенең тыуған төйәгенә әйҙәгәндәй итеп башҡара торғайны. Күңелдәренән генә булһа ла, үҙе кискән Һәләүек буйҙарына сәйәхәт ҡылғандай иттерер булды. Йырҙы тыңлағанда, һәр кем шул йылға буйҙарындағы туғай-болондар хозурлығына, былбылдар тауышына илереп, ҡасандыр ошо ҡырҙарҙа ялан тәпәй сабып йөрөгән шуҡ малайҙы хәҙер халыҡтың ихтирам- һөйөүен яулаған Мәүлитбай Ғәйнетдинов тигән олпат моң эйәһе булараҡ күҙ алдына килтерә торғандыр, тим.\nӘгәр ҙә мәгәр һуғыш булмаһа, ярты етем ҡалмаһа\nИшембай районының Этҡол ауылы Башҡортостандың иң гүзәл төбәктәренең береһендә төпләнгән. Киң күңелле, эш һөйөүсән халыҡ йәшәй унда. Шуға ла «Ҡыҙыл Урал» колхозының уңыштары әленән-әле район һәм республика күләмендә билдәләнә килер булды. Атай-олатайҙарҙың башланғысын элек-электән матур дауам итә этҡолдар, тыуған төйәктәре ырыҫын ебәрмәй улар.\nАуылдаштарына хөрмәт йөҙөнән колхоз ойоштороуҙа, уны нығытыуҙа ҡатнашҡан активистарҙың, ударниктарҙың рәсемдәрен ҡәҙерләп һаҡлар булды Мәүлитбай. Улар араһында бөркөт ҡарашлы, һомғол кәүҙәле бер уҙаман да бар. Ул Мәүлитбайҙың атаһы Сөләймән ағай булыр. Бына ошондай арыҫлан ирҙәр иңенә төштө ул саҡ тотош илебеҙҙе әсирлек хурлығынан ҡотҡарып ҡалыу. Сөләймән ағай фронтҡа оло улы Миңлеғәле менән бергә алына. Тамуҡҡа тиң ут эсенән, ауыр яралар менән булһа ла, тик улына ғына тыуған йортҡа ҡайтыу насип була. Атай кеше яу ҡырында ятып ҡала.\nБеҙҙең быуындың дәһшәтле һуғыш осорона хас башҡа ярты етемдәре кеүек үк, Мәүлитбай ҙа атаһын хәтерләмәй ине. Тик үҫә төшкәс кенә, айырыуса үҫмер сағы ныҡ һиҙҙертә атай юҡлығын. Етемлектең ялҡыны, миллионлаған тиҫтерҙәренеке кеүек үк, уның да ҡанаттарын өтөп-өтөп ала. Йырсының ысын сәнғәт юлына һуңлабыраҡ килеүен фәҡәт бына шул ысынбарлыҡ, ҡәһәрле һуғыштың эҙҙәре менән бәйләйем мин. Әгәр ҙә мәгәр шул аяуһыҙ хәҡиҡәт үҙенекен итмәһә, иманым камил, йырсының моңло тауышы йырһөйәр халҡыбыҙҙы теүәл тиҫтә йылға иртәрәк ҡыуандыра башлаған булыр ине.\nТау-таш ярып, урғылып сыҡҡан шишмә ише..\nКүңелдәге моң, хис тә тау-таш ярып, урғылып, сылтырап ағып киткән шишмә ише бит ул! Ҡайҙа ла, ҡасан булһа ла ул үҙ юлын таба.\nМәүлитбайҙың моңло йырҙарына иң әүәл яҡташтары кинәнә. Армия сафтарында хеҙмәт иткәнендә, халҡыбыҙ күңеле кеүек киң, оҙон көйлө йырҙарыбыҙ кеүек талғын ғына аҡҡан Яйыҡ буйҙарын йыш яңғырата һалдат егет.\n«Әрмелә Бөрйән районынан ҡурайсы егет (үкенескә күрә, исеме хәтерҙән сыҡҡан) менән бергә тура килдек, әҙерәк кенә буш ваҡыт булдымы, хеҙмәттәштәрем дә, командирҙарым да: «Йәгеҙ, башҡорт халыҡ йырҙарын йырлағыҙ!» – ти торғайны. Беҙ икәүгә ни, шул етә ҡала. Бөрйәнем ҡурайын гөжләтеп ебәреүе була, мин йырлай ҙа башлайым. Йырлап алыу үҙе бер кинәнес. Ниндәй милләттән булыуына ҡарамай, һалдаттар, сержант, старшина һәм офицерҙар ҙа мине кинәнеп тыңлар булды. Йырҙарыбыҙҙың тәьҫир көсө ни тиклем булыуын бына шунда аңланым мин», – тигәне хәтерҙә йырсыбыҙҙың.\n«Совет Армияһы сафында хеҙмәтемде тамамлайым да тыуған ауылыма ҡайтып төпләнермен», – тип ниәтләй Мәүлитбай. Унда уны һөйөклө әсәһе, колхоздың тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫ эштәре көтөп тора. Этҡолона ҡайтып, туған колхозының иҫәпһеҙ мәшәҡәтле эштәренә сума: бесәнен дә, игенен дә үҫтерешә, малын да ҡарай. Әммә күңелендәге моңо уны иркенлеккә әйҙәй. Берҙән-бер көндө, аккордеонын ҡултыҡлап, егетебеҙ Өфөгә юллана. Исмаһам, сәнғәт түңәрәктәренә йөрөрмөн, ҙур мәҙәниәт һарайҙары сәхнәләрен ҡырлармын, тигән өмөтлө уй-теләк алып килә уны баш ҡалабыҙға.\nӨфөгә килеп төшөү менән, урамдарҙы ҡыҙырып йөрөп, эш эҙләгәндә бер иғланға иғтибар итә ҡуя Мәүлитбай. Янғындан һаҡлау идаралығына егеттәр ҡабул итәләр икән. Дөйөм ятағы булыуы ла әйтелгән.\nЯнғын һүндереүсе булып эшкә урынлашыу менән, Орджоникидзе мәҙәниәт һарайына үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәренә йөрөй башлай. Еңел булмаған төп хеҙмәтенән буш ваҡытын егет бына шулай йырға бағышлай. Өмөтө аҡланыуға ҡыуана-ҡыуана, сәхнәгә ашҡынып сыға, кинәнеп йырлай. Һәүәҫкәрҙәрҙең республика, Бөтә Союз күләмендәге бәйгеләрендә еңеүсе урындар яулай.\nИгелекле, изге күңелле меценаттың яҙмыш булғаны\n«Талантлы кеше ярҙамға мохтаж, таланттары самалы булғандар үҙ юлын үҙҙәре аса», – тигән бер аҡыл эйәһе. Мәүлитбай Ғәйнетдиновҡа ла ярҙам ҡулын һуҙыусы табыла. Радиостудияла осрашыуҙарҙың береһендә был хаҡта ул шулай тигәйне:\n– Мин Өфөгә килеп, үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә йөрөгәндә, концерттар менән йыш сығыш яһай инек. Шулай, бер ҙур тантана уңайынан ойошторолған концерт тамамланғас, бер тамашасы минең яныма килеп, адресын ҡалдырҙы. Шылтыратырға ҡушты. Ул кеше БАЗС тресы хужаларының береһе Сәлих Фәттәхов тигән ағай булып сыҡты. Профессиональ сәхнәгә килеүемә шул игелекле кешегә – Сәлих Ғәлләмовичҡа ғүмер буйы бурыслымын. Уға булған рәхмәтем әйтеп бөтөргөһөҙ.\nШул игелекле һәм изге күңелле Сәлих Ғәлләм улы ысын мәғәнәһендә эскерһеҙ меценат булып сыға. Мәүлитбайҙы үҙҙәренә эшкә саҡыра, уның бер үҙенә ятаҡтан айырым бер бүлмә бирә. Бының менән генә сикләнмәй, йырсыны уҡырға индереү хәстәрлеген дә күрә. Йыр буйынса уҡытыусыһын да таба.\nШулай итеп, Мәүлитбай Ғәйнетдинов 29 йәшендә Өфө сәнғәт училищеһы студенты булып китә. Мәшһүр йырсы, РСФСР-ҙың халыҡ артисы Мәғәфүр Хисмәтуллиндың үҙенән һабаҡ алыу бәхете тейә. Әммә уға училищела уҡыуы еңелдән булмай. Ҡасандыр ете класс уҡып алған белеме күптән «тоҙланған». Урта мәктәп программаһын да үҙләштерергә, йырҙан тыш, музыка буйынса әллә күпме дәрестән дә өлгәшергә кәрәк. Йыр менән талпынғанға, сәнғәткә сикһеҙ һөйөү йөрөткәнгә генә еңеп сыға егет ул ауырлыҡтарҙы.\n1971 йыл… Өфө сәнғәт училищеһының концерт залында вокал бүлеген тамамлаусылар һуңғы имтихан тота.\n… Бына сәхнәнән тәрән хисле баритональ тенор тыуыш ағыла. Мәүлитбай Ғәйнетдинов йырлай. «Средь шумного бала» – Чайковский, «Я не сержусь» – Шуман, «Әсәйҙәр» – Рөстәм Яхин, «Ағиҙел тулҡындары» операһынан Вадим арияһы, рус халыҡ йыры «Ах ты, душечка» һәм тағы ла халҡыбыҙҙың классик әҫәре – «Буранбай».\n…Табаҡ та ғына табаҡ, ап-аҡ ҡағыҙ,\nБуранбайҙың яҙған хаттары.\nБуранбайҙың яҙған хатын уҡып,\nЗар илайҙар ауыл ҡарттары…\nЙыр тамамланды. Тамаша залы күпмелер, илаһи моң тәьҫиренә илергәндәй, өнһөҙ булды ла, кинәт күк күкрәгәндәй булып дәррәү алҡыштарға күмелде. Шул мәлдә дәүләт имтиханы комиссияһы рәйесе, Мәскәү һынлы Мәскәүҙән килгән профессор, имтихан комиссияһының барлыҡ ағзалары залдағы тамашасылар ыңғайына аяҡ үрә баҫып ҡул сапты. Халыҡтың яратҡан йырсыһына әүереләсәк Мәүлитбай Ғәйнетдиновтың йондоҙло сәғәте бына шулай һуҡты. Алҡыштарҙың иң ҡәҙерлеһен татырға насип булыуы ла шул ине. Урау-урау юлдар үтеп булһа ла, йыр-моң юлына аяҡ баҫыуына шунда ныҡлап инанды Мәүлитбай.\nБашҡорт дәүләт филармонияһы артистарының ярты ғүмере тәгәрмәс өҫтөндә үтә. Торған ерең, ғаиләңдән оҙайлы ваҡытҡа айырылып тороуҙар… Юл мәшәҡәттәре… Ул мәшәҡәттәр Мәүлитбай Ғәйнетдинов өсөн бер ни ҙә түгел кеүек тойолғандыр, моғайын. Шулай булмайынса һуң, утты, һыуҙы тура мәғәнәһендә кисеп, урау-урау юлдар аша килгән бәхете сәхнә, тамашасылар һөйөүе булды бит.\nГастролдән ашҡынып ҡайтыр ине Мәүлитбай. Ни өсөн тигәндә, өйөндә уны балалары, үҙен һәр саҡ аңлап, ҡәҙерләп торған ҡатыны көтә. Мәүлитбай хаҡында сираттағы радиотапшырыу әҙерләгән сағыбыҙҙа әңгәмәбеҙгә, һәр саҡтағыса, мөләйем йөҙлө Тәлибә ханым да ҡушылып киткеләне. Форсаттан файҙаланып:\n– Берүк кенә «Һалдат ҡайта» тигән йырын ала күрегеҙ инде, – тип заявка бирә һалды ла, – улыбыҙ Салауат Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Бәләкәсебеҙ Марат та, һалдат булам, тип үҫеп килә. Радионан Мәүлитбай шул йырҙы йырлаһа, күңелем тынысланып, улыбыҙҙы һағыныуым таралғандай булып ҡала, – тип өҫтәп ҡуйҙы.\n– Була, әлбиттә, – тип әйтергә өлгөрмәнем, йырсыбыҙ:\n– Һалдат булыу – ир-егет өсөн үҙе бер дәүер, – тип йәмәғәтенең һүҙен элеп алды ла, шунда уҡ төп темабыҙға күсеп, һүҙен шулай дауам итте. – Гастролдән ваҡытында ҡайтып инә алмаған саҡтар ҙа булғыланы. Әле бер бригада менән ҡайтып төшәһең, ә икенсе коллектив үҙҙәре менән сығырға әйҙәләй. Тормошта үҙ яртыңдың һине аңлауы – ҙур бәхет. Тәлибәм минең ижадыма мөкиббән булды, һәр өйрәнгән, яҙылған йырымды уға бағышлап башҡарған кеүекмен. Балаларҙы тәрбиәләү уның өлөшөнә төштө.\n– Үҙең шулай, йырсы булараҡ ныҡ «үтемле» булғас, ни хәл итәһең. Һәйбәт коллективтар менән сәфәрҙәргә сыҡтың. Бәхти ағай Ғайсин менән ижадташ булыу үҙе генә ни тора! Уның йырҙарын башҡарҙың, бөйөк музыкант менән әҙерләп яҙылған әҫәрҙәрең радио эфирын биҙәй. «Йәдкәр» фольклор ансамблендағы ижадың үҙе бер мөғжизә, һоҡланғыс бер күренеш бит, – тигәйнем ул саҡта.\nМоң, ысын талантлы сәнғәт милләт айырмай\nУның менән ойошторған шул радиоәңгәмәлә һүҙ түбәндәгесә барҙы:\n– Йырсы һәйбәт йырсы булһын, бар булған һәләтен асып күрһәтһен өсөн уның үҙенә генә тәғәйен музыканты булырға тейеш. Ә былай, кем тура килә, шуның менән, етмәһә, йүнле әҙерлекһеҙ яҙылған йырҙарымдың ҡайһы берҙәре өсөн оялып ҡуям.\nОшо мәл уның грампластинкаһы өсөн Ленинград студияһына барып яҙылған бынамын тигән яҙмаларын хәтерләп:\n– Йырсының уңышы аккомпаниаторҙың һәләте менән бәйле. Бына әле талантлы ҡурайсыбыҙ Ишморат Илбәков менән яҙылған йырҙарың иҫкә төштө, бынамын тигән яҙмалар. «Сибай», «Буранбай», Хөсәйен Әхмәтовтың «Эх, донъя, гел шулай булһа икән» тигән әҫәре. Хәбәрҙар булыуымса, уларҙы яҙҙырыр алдынан һеҙгә әҙерләнеп, күнекмәләр эшләү форсаты ла булмаған, – тигәс, ул:\n– Эйе, тап шулай булды. Әлеге шул Ленинград студияһына былай юлыҡтыҡ. Мәҙәниәт министры Вилләр Йомағол улы Дауытов мине саҡырып алды ла: «Иртәгә бер нисә йырсы Ленинградҡа грампластинкаға яҙылырға китә. Тиҙ генә йыйын да, һин дә улар менән барып яҙҙырып ҡайт», – тине. Әйтеүе булды, филармонияға йүгерҙем, ярай әле унда Ишморатты осраттым. Йомошомдо әйтеүем булды, уйлап та тормай, минең менән барырға ризалашты. Студияға барғас, мин йырлаясаҡ йырҙарҙы бер-ике мәртәбә генә ҡабатланыҡ. Яйлап үтергә ваҡыт юҡ. Әлдә тауыш режиссеры ихлас булды. Уның үтенесе буйынса башҡарыласаҡ йырҙарыбыҙҙың йөкмәткеһен төшөндөрөп биргәс, кәкүк, һандуғас тауыштары яҙылған магнитлы таҫмаларын әҙерләп ҡуйҙы. «Эх, донъя, гел шулай булһа икән» тигән йырға шул тауыштарҙы ҡушып яҙҙырҙы. Беҙҙең йырҙарға һоҡланып яҙҙы. Минең ижадыма иғтибар күрһәтеп, үҙемде ихтирам итеүҙәре өсөн ленинградтарға рәхмәт.\nЙырсымдың шул һүҙҙәрен:\n– Эйе, моң, ысын талантлы сәнғәт милләт айырмай шул, – тип йөпләнем дә, тапшырыуҙы Хөсәйен Әхмәтовтың ошо һоҡланғыс әҫәре менән тамамлап ҡуйҙыҡ.\n«Эх, донъя, гел шулай булһа икән…»\nӘлеге әңгәмәбеҙ һуңында ошо йырҙы яңғыратыр алдынан Мәүлитбай Ғәйнетдинов, йәшәүгә, йырҙарыма илһамды мин халҡымдан алдым, тип, әллә үҙ моңонан, әллә үҙе башҡарған ошо йырҙың һүҙҙәренән тәьҫирләнеп, шымып тора биргәс, шулай тигәйне: «Һандуғаслы, кәкүкле яҙҙарҙы тағы-тағы ла көтөп алырға насип итһен». «Тигәйне» тим, сөнки был әңгәмәбеҙ эфирға бынан байтаҡ йылдар элек сыҡҡайны.\n«Һандуғаслы, кәкүкле яҙҙарҙы тағы-тағы ла насип итһен!» – тигәне фәрештәләрҙең «Амин» тигән сағына тура килгәндер. Ул әңгәмәбеҙ эфир киңлегенә йәйелгәндән һуң, Аллаһы Тәғәләнең әмере буйынса, Мәүлитбайҙың теләгәне уның алдына килеүен байтаҡ йылдар насип итте.\nБыйыл да кәкүкле, һандуғаслы яҙҙы көтөп алғайны ла… Әммә кем уйлаған быныһы уның һуңғы яҙы булыр тип. Арҙаҡлы моң эйәһе, Башҡортостандың халыҡ артисы Мәүлитбай Ғәйнетдинов баҡыйлыҡҡа күсте, ә тауышы, моңо, йыры беҙҙең менән ҡалды. Улар беҙҙән һуң да оҙаҡ яңғырар. Әңгәмәбеҙ һуңында әйтелгән һүҙҙәре иһә уның изге васыяты булып ҡабул ителер. Ә бына ни тигәйне ул саҡта:\n– Һәр бер йырсының үҙ һәләте, мөмкинлектәренә ярашлы йырҙары, үҙ репертуары булырға тейеш. Иң тәүҙә йыр башҡарыусының үҙенең күңелен ҡуҙғатырға һәм ҡуҙғытырға тейеш. Шунда ғына йырҙы яратып йырлайһың, шунда ғына тыңлаусыларға ла ул барып етә, уларҙың күңелен әсир итә. Халыҡсан, йөрәккә ятышлы, моңға бай, йәшәү матурлығы, тәбиғәт күренештәрен тасуирлаған, саф мөхәббәт тураһындағы йырҙар күберәк яҙылһын ине.\nБыға ни тип әйтәһең инде?\nХаҡ һүҙгә яуап юҡ.\nШәһит Хоҙайбирҙин исемендәге\nхөкүмәт премияһы лауреаты,\nБашҡортостандың халыҡ артисткаһы.\n20.09.19 Ит консерваһын сифатлыһынан нисек айырырға?\n20.09.19 Рәсәйҙә ҡайһы бер байрамдар ғәмәлдән сығарыла\n20.09.19 "Ҡояшлы балалар"ға ярҙамға


АТТАР СЫҠТЫ БӘЙГЕГӘ\n23 февраль – Ватанды һаҡлаусылар көнөндә Иҫке Собханғол мәктәбе биләмәһендә илебеҙ тыныслығы өсөн яуҙарҙа башын һалған, локаль бәрелештәрҙә һәләк булған яугирҙәр иҫтәлегенә митинг үтте.\nМитингта ҡотлау һүҙе менән район хакимиәте башлығы Ғ. Манапов, отставкалағы авиация майоры Ф. Ырыҫҡолов, район ветерандар советы рәйесе Р. Салауатова, Иҫке Собханғол мәктәбенең 9-сы класс уҡыусыһы И. Сирбаев сығыш яһаны.\nВатан һаҡсыһы һәйкәленә сәскәләр һалынғас, митингта ҡатнашыусылар Тыуған ил өсөн башын һалған яҡташтарыбыҙҙы бер минут тынлыҡ менән хөрмәтләп иҫкә алды.\nМитингынан һуң халыҡ Иҫке Собханғол ауылының Күҙәмбәт яланында аттар ярышын ҡарарға йыйылды.\nХалыҡ араһында әүҙем ял һәм сәләмәт тормошто пропагандалау, таҙа ҡанлы һәм тоҡомло башҡорт аттарының данын таратыу, милли ат спортын популярлаштырыу, иң көслө спортсыларҙы һәм аттарҙы билдәләү маҡсатында районда 51-се тапҡыр үткәрелде был бәйге.\nСара 35 бәйгесене йыйҙы. Был ярыштарға улар бик етди әҙерләнгән. Беренсенән, сараның абруйы юғары талаптар ҡуйһа, икенсенән, ошондай саралар ғәмгә сәм өҫтәй. Көйәрмәндәрҙә айырыуса санаға егелгән ат менән 7 саҡырым арауыҡҡа уҙыштар ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты.\nЯрыштар бер нисә этапта үтте.\n1-се заезд – “Терра Башҡортостан” бәйгеһенә һайлап алыу рәүешендә башҡорт тоҡомло аттарҙа һыбайлылар ярышы. Дистанция – 2400 м.\n2-се заезд Ватан һаҡсылары көнөнә арналды. Спортсылар саналы аттарҙа 7 саҡырым арауыҡты ваҡытҡа ирекле стилдә үттеләр.\n3-сө заезд – саналы юртаҡтар ярышы. Ул Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығына бағышланды. Бәйгеселәр 6 саҡырым араны саналы аттарҙа юртып ҡына үтергә тейештәр ине.\n4-се заезд – саналы аттарҙа ябыҡ ярыш – “Бәйге” тип аталды. Бында төп приз Бөрйән районы хужалыҡтары араһында уйнатылды. Улар 10 саҡырым (10 әйләнеш) арауыҡты ваҡытҡа ирекле стилдә үттеләр.\nМатериалдың тулы вариантын "Таң" гәзитенең 28 февраль һанында уҡығыҙ.


«Донъя күрҙек, хаҡлы ялға сыҡҡас» » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nХаҡлы ялға сығыуҙы ололар төрлөсә ҡабул итә. Кемдер “иртүк эшкә ашығаһы юҡ, пенсия килеп тора, үҙ ваҡытымды кәрәгенсә файҙаланам”, тип һөйөнһә, үҙен йәмғиәткә кәрәкмәгән кеше итеп тойоп, төшөнкөлөккә бирелеүселәр ҙә бар. Әммә хаҡлы ялға сығыу – кеше ғүмеренең яңы осоро. Һәм һәр яңы тыуған көндән йәм табып йәшәй белеү уның үҙенә бәйле.\nРеспубликала оло йәштәгеләргә тәғәйенләнгән социаль программалар уларҙың тормошон сағыуыраҡ итә. Шуларҙың береһе – “Социаль туризм”. Ололар Ҡазан, Санкт-Петербург, Сочи, Адлер һәм башҡа ҡалалар менән таныша, республика шифаханаларында ял итә ала, сит илгә барыу мөмкинлегенә эйә.\n– Башҡортостан шифаханаларына путевка хаҡының 70 проценҡа тиклемен республика бюджеты ҡаплай. Рәсәй ҡалаларына сәйәхәттең ҡап яртыһы түләнә. Ә бына сит илде күреп ҡайтырға теләүсе пенсионерҙарға сығымдарҙың байтаҡ өлөшөн – 70 процентын үҙҙәренә күтәрергә тура килә, – тип аңлата Учалы районы хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау идаралығы бүлегенең төп белгес-эксперты Луиза Нуриева.\nШулай итеп, “Социаль туризм” программаһы бар яҡтан да отошло. Пенсионерҙар ташламалы путевкаларҙан файҙаланып, элек хыялланырға ла баҙнат итмәгән тарафтарҙа була. Сәфәргә ҡала халҡы ғына түгел, ауылдан юлланыусылар ҙа бар. Мәҫәлән, Уральск ҡасабаһында йәшәүсе Дамира Тимеева Ҡазан ҡалаһында булып ҡайтҡан.\nҠазанда ла булдыҡ\n– Биш көн дауамындағы ялда беҙ Ҡазан Кремлен, Ҡол-Шәриф мәсетен, Сөйөмбикә манараһын күрҙек, музейҙарҙа, театрҙарҙа булдыҡ, аквапаркта ял иттек, – тип бүлеште ул үҙ тәьҫораттары менән. – Әле Ҡазан универсиадаға әҙерләнә, урамдар төҙөкләндерелә,\nюлдар киңәйтелә, биналар яңыртыла. Студенттар ҡаласығы ла ифрат матур. Ҡазанды элек күргәнем юҡ ине, сәфәрем бик оҡшаны.\nТөньяҡ баш ҡала һоҡландырҙы\nУчалы ҡалаһында йәшәүсе Әнисә Хәбирова Башҡортостандан бер төркөм ял итеүселәр менән Санкт-Петербургҡа сәйәхәт ҡылған. Рәсәйҙең төньяҡ баш ҡалаһына улар поезда елдергән. Оло йәштәгеләр бер-береһе менән юлда уҡ танышып, дуҫлашып өлгөргән.\n– Ҡала беҙҙе үҙенең мөһабәтлеге менән әсир итте. Үҙенсәлекле архитектура, һарайҙарҙың биҙәлеше, эске йыһазландырылыуы хайран ҡалдырҙы. Ҡала ситендәге Петергоф үҙенең ғәжәйеп төрлө фонтандары, Гатчина биҫтәһе, парк ансамблдәре менән һоҡландырҙы. Герой-ҡала булараҡ, Ленинградтың тарихи батырлығын һүрәтләгән урындарҙа булдыҡ. Ҡышҡы һарай, легендар “Аврора” крейсерынан ҙур тәьҫораттар алдыҡ. Йосопов һарайы ла ҡабатланмаҫ матурлығы менән әсир итте. Ҡаланың иҫке өлөшөндәге билдәле урам – Нева проспекты буйлап йәйәүләп үттек… – ти ул.\nӘнисә Жәүәт ҡыҙына бигерәк тә мең төҫтәр менән балҡыған киске Питер оҡшаған. Балтик диңгеҙенән Европа ярҙарына юл асып, Невала тәғәйен ваҡытта ғына караптарҙы үткәргән күперҙәрҙең асылып-ябылыуын ҡыҙыҡһынып күҙәткәндәр.\nҠара диңгеҙ буйында\nОҙаҡ йылдар һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә эшләгән табиптар Элеонора Латипова һәм Рәиф Әбүбәкиров та, хаҡлы ялға сыҡҡас, Ҡара диңгеҙ буйында ял итеп, Лазаревск шифаханаһында сәләмәтлектәрен нығытып ҡайтырға булған. Бына нәмәләр һөйләне улар:\n– Беҙ киткәндә һалҡын сентябрь ине. Ял итергә барып, үҙебеҙ өсөн йәйҙе оҙонайттыҡ. Сочиға Башҡортостандан 40-лаған кеше килеп төштөк. “Һеҙ ҡайҙан, путевкаға күпме түләнегеҙ?” – тип ҡыҙыҡһындылар беҙҙән. “Башҡортостанданбыҙ. Республика етәкселеге булдырған программа буйынса Ҡара диңгеҙгә генә түгел, хатта Төркиәгә осһоҙ хаҡҡа барып ҡайта алабыҙ”, – тип эске ғорурлыҡ менән яуап бирҙек һораусыларға. “Ундай мөмкинлек беҙҙә юҡ”, – тип ғәжәпләнде быны ишетеүселәр.\n2014 йылда ҡышҡы олимпиада үтәсәк Красная Полянаны күреүебеҙ күңелгә ҡәнәғәтлек бирҙе. Бында төҙөлөш эштәре киң йәйелдерелгән. Әммә атҡараһы эштәр күп әле. Тау саңғыһы ярыштары үтәсәк урынға канаттарҙа күтәрелдек. Ҡаласыҡта олимпиадаға нисә көн ҡалыуын күрһәтеп торған сәғәт тә бар.\nБеҙгә, ололарға, шундай мөмкинлектәр тыуҙырыусы республика етәкселегенә рәхмәтлебеҙ.\nСит илде лә күрҙек\nОктябрь аҙағында оло йәштәге бер нисә яҡташыбыҙ Төркиәнән ялдан ҡайтып төштө. Ҡалуй ауылында йәшәүсе Алһыу Насированың күңелендә был ил һис юйылмаҫ хәтирәләр ҡалдырған:\n– Төркиәлә Бельдиби, Кемер, Анталья ҡалаларын күрҙек. Көн дә рәхәтләнеп һыу төштөк, диңгеҙ һыуы быуындарға ифрат файҙалы икән. Бассейнда йөҙө∆селәр, “хаммам” тигән төрөк мунсаһына йөрөүселәр ҙә булды.\nТөркиәлә торлаҡ йорттарҙың ҡайһы бер балкондарында дәүләт байраҡтары ҡуйылыуын күреп ғәжәпләндек. Баҡһаң, ил һаҡларға саҡырылған егеттәрҙең йортонда улар ҡайтҡансы – ун биш ай дауамында дәүләт байрағы елберҙәй икән. Мәктәптә лә тәүге дәрес башланыр алдынан дәүләт гимны яңғырай. Балалар иһә 12 йыл буйына белем ала. Был осорҙа ҡыҙҙар бер ниндәй ҙә биҙәнгес файҙаланмай. Ҡулдарында кеҫә телефоны ла күрмәҫһең.\nУрамдарында анар ағастары үҫеп ултырған ҡунаҡсыл илдә булған ете көнлөк сәфәребеҙ ете сәғәтлек тә тойолманы.\n… Бына шулай оло йәштә лә донъя күрергә, йәшәйешкә сағыу төҫтәр өҫтәргә мөмкин. Әүҙем булғанда, ҡартлыҡ та ишек ҡағырға баҙнат итмәҫ. 2016 йылға тиклем иҫәпләнгән “Социаль туризм” программаһы республикабыҙҙағы өлкән быуындың тормошон йөкмәткелерәк итеү өсөн ҡабул ителгән дә инде.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТАРИХЫН БЕЛГӘНДӘР КӨС МЕНӘН ТҮГЕЛ, ҒИЛЕМЕ МЕНӘН БАШҠАЛАРҘЫ ЙЫҒА - 2017 - Мәҡәләләр\nТАРИХЫН БЕЛГӘНДӘР КӨС МЕНӘН ТҮГЕЛ, ҒИЛЕМЕ МЕНӘН БАШҠАЛАРҘЫ ЙЫҒА\nБашҡорттоң Табын ҡәбиләһе вәкилдәре бөгөн Учалы районының көньяғынан башлап, Ғафури, Ҡырмыҫҡалы, Архангел, Ауырғазы, Салауат, Дәүләкән, Балтас, Тәтешле, Яңауыл райондарында, Силәбе, Ырымбур, Һамар өлкәләрендә, Татарстан Республикаһында йәшәй. Табындарҙың ағасы - ҡарағас, ҡошо - ҡарағош, ораны - Салауат, тамғаһы тип һепертке иҫәпләнә. Быйыл Башҡортостандың 100 йыллығына ҡарата төрлө саралар ойошторола башланы һәм ошо уңайҙан ҡасандыр гөрләп күтәрелеп, бөгөн туҡталып ҡалған ырыуҙар хәрәкәте йыйындарын ҡабат уҙғарыуға тап Табын ҡәбиләһе башҡорттары юл асты. Бөгөн табындарҙың ҡор башы Нияз СӘЛИМОВ һәм яҙыусы, тарихсы Спартак ИЛЬЯСОВ менән әңгәмәләшәбеҙ.\nУҙған быуаттың 90-сы йылдарында арҙаҡлы ил ағаһы Булат Рафиҡов ырыуҙар хәрәкәтен башлап ебәреп, был сара ул заманда милли рух күтәрелеше булғайны. Ләкин хәрәкәт артабан тулҡын рәүешендә килде: бер күтәрелде, бер тынды һәм бына тағы ла ырыуҙар хәрәкәтенең осҡоно баҙлай башланы. Был ихтыяж бөгөн нилектән килеп тыуҙы?\nН. Сәлимов: Ысынлап та, хәрәкәт башында абруйлы яҙыусыбыҙ, аҡыл эйәһе булараҡ, милли асылыбыҙға бары тик ырыуҙар хәрәкәтен йәйелдереп кенә ҡайта алыуыбыҙҙы тәрән аңлаған шәхес Булат Рафиҡов тора һәм был хаҡта беҙ оноторға тейеш түгел. Шанлы 90-сы йылдарҙа ул "Ағиҙел" журналында баш мөхәррир булып эшләй ине, редакцияға төрлө ырыу вәкилдәрен, зыялыларын йыйып алды. Шунда барыбыҙға ла ни өсөн ырыуҙар хәрәкәтен йәнләндерергә кәрәк икәнен төшөндөрҙө. Был эш, минеңсә, ул осор өсөн иң һөҙөмтәле ысул булды. Башҡорт халҡы - ул төрлө ҡәбилә һәм ырыуҙар ҡушылмаһынан барлыҡҡа килгән тәрән тамырлы этнос. Халҡыбыҙҙың бай тарихын төплөрәк белеү өсөн һәр ҡәбилә-ырыуҙың тамырҙарын барларға тейешбеҙ. Үткәнен белмәгән милләттең киләсәге юҡ, тип юҡҡа әйтмәгәндәр. Совет осоронда үҙ тарихыбыҙҙы өйрәнеүҙән мәхрүм иттеләр түгелме ни? Боронғо Рим, Греция һәм башҡа әллә күпме дәүләттәрҙең тарихын өйрәндек, ә үҙебеҙҙекен белмәй йәшәнек. Был хәл менән артабан килешеү мөмкин түгел ине. Ниһайәт, быуа йырылды - Башҡортостанда ырыуҙар хәрәкәте тыуҙы.\nС. Ильясов: Ул ваҡытта совхоз директоры булып эшләй инем. Районда әүҙем милләттәштәрҙән тупланып, бер ҡорға төйнәлеп йөрөгөн ир-егеттәр бар ине инде. Иң әүәл шуларҙы йыйып алдым һәм, башҡалар туплана, беҙгә лә тик ятырға ярамай, тип, ойоштороу комитеты булдырҙыҡ. Һуңынан инде райондың Әүеш күл буйына бөтөн район вәкилдәрен йыйырға ҡарар иттек. Учалы районы Башҡортостанда 100 проценты менән табындар йәшәгән үҙенсәлекле берҙән-бер район. Шуғалыр ҙа, хакимиәткә ошо хаҡта белдергәс, улар беҙгә ҡаршы килә алманы һәм Әүеш күле буйында йыйын ойошторҙоҡ. Хатта Силәбе өлкәһенең Уй, Сыбаркүл райондарынан казактар килде. Улар: "Беҙ һеҙҙең менән!" - тине. Шунда мин халыҡтарҙың ниндәйҙер ҡоршауҙан сығып, үҙаллы булыуына ныҡлы инандым.\nТормош раҫлауынса, эште системалы алып барғанда ғына уңышҡа өлгәшергә мөмкин. Ырыуҙар хәрәкәте даими эшләүсе хәрәкәт булһын өсөн ул ниндәй системаға һалынырға тейеш, тип уйлайһығыҙ?\nН. Сәлимов: Тарихты беҙ үҙебеҙ яҙабыҙ. Ҙур шәхесме ул, бәләкәйме, урындағымы, энтузиастмы - илен, телен, ерен һөйә, халҡының проблемаларына битараф түгел икән, ул эшләйәсәк. Йыйындарҙа үҙебеҙҙең көстәребеҙҙе барлайбыҙ, йәштәребеҙҙә, балаларыбыҙҙа ата-бабаларыбыҙҙың данлы тарихына һөйөү тәрбиәләйбеҙ, шәжәрәләрҙе, тамырҙарҙы өйрәнеүгә этәргес, халҡыбыҙҙың рухиәтен, милли үҙаңын үҫтереүгә икенсе һулыш бирәбеҙ. Был йәһәттән, әлбиттә, система булырға тейешлеге менән тулыһынса килешәм. Табын ҡәбиләһенең йыйынын ойошторғанда шундай идея килде: ырыуҙар эстафетаһы вымпелын булдырырға һәм уны артабан тапшырырға. Әлбиттә, был эште Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты башланғысында алып барыу фарыз. Маҡсатҡа өлгәштек, тип уйлайым: Ҡоролтай етәкселеге менән һөйләшеп, килешеп, тәҡдим хуплау тапҡас, эстафетаны юрматыларға тапшырҙыҡ.\nҠоролтайҙың Башҡарма комитетына Ырыуҙар советын йәки Ырыу башлыҡтары ҡорон төҙөү тураһында ла фекеребеҙҙе еткерҙек, сайттарында ырыуҙар хәрәкәте хаҡында бүлек булдырырға тигән тәҡдим дә булды. Шул саҡта ғына эш даими нигеҙҙә алып барыласаҡ. Юҡһа, ниндәйҙер юбилей алдынан күтәрелеп алабыҙ ҙа, һуңынан икенсе юбилей сараһы еткәнсе онотабыҙ. Беҙҙең өсөн һәр йыл, һәр ай, һәр көн ҡәҙерле, сөнки халҡыбыҙҙың, туған телебеҙҙең яҙмышы хәл ителә. Шуны оноторға тейеш түгелбеҙ: ЮНЕСКО документтарында башҡорт теле хәүеф аҫтында ҡалған телдәр рәтендә тора, 2020 йылда сираттағы халыҡ иҫәбен алыу сараһы үтәсәк. Бына ни өсөн беҙгә бөгөн айырыуса төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының милли асылына иғтибарҙы көсәйтергә кәрәк. Беҙ уларҙың, башҡорт булып та татар булып йөрөргә мәжбүр ителгән ҡан-ҡәрҙәштәребеҙҙең, тауышын ишетергә тейеш.\nБөгөн йәмәғәт ойошмалары шул тиклем күп, күҙәтеп йөрөһәң, уларҙың барыһында ла бер үк кешеләр...\nН. Сәлимов: Быны мин насар күренеш тип уйламайым, ойошмалар күп булһын, бер маҡсатҡа эшләһендәр, тарҡаулыҡ булмаһын. Ә инде бер үк кешеләргә килгәндә, был, ысынлап та, проблема, "штатлы" кешеләр туйҙырҙы. Табындарҙың IV йыйынын үткәреү концепцияһын әҙерләгәндә, урындағы ойоштороу комитеттарына, район йыйындарына бәләкәй ауылдарҙан да делегаттар мотлаҡ һайланһын, тигән үтенесебеҙҙе еткерҙек. Юғиһә, әле күп ойошмаларҙа бер үк кешеләр: ҡоролтай рәйестәре лә улар, делегат та, депутат та һ.б. Беҙгә йәмәғәт эшенә беренсе сиратта йәштәрҙе ылыҡтырырға, уларҙы үҫтерергә кәрәк\nТабындар йыйынынан һуң күп кешенән: "Бына, исмаһам, Спартак ағай сығыш яһаны!" - тигән һоҡланыулы фекерҙәр ишетелде. Фекерҙәрегеҙҙе гәзит уҡыусылар менән дә бүлешһәгеҙ ине.\nС. Ильясов: Минең фекерем тарихсылар яҙып ҡалдырған стереотип менән тап килмәй, тарихи мәғлүмәттәрҙе мин бала саҡтан алып беҙҙең көнгә тиклем халыҡтың телдән-телгә тапшырылған тарихын һаҡлаусыларҙан, улар үҙҙәре тере саҡта йыйып, ишетеп ҡалған хәл-ваҡиғалар, хәтирәләр нигеҙендә туплағанмын. Мин, Рычков шулай тип яҙған, Нефедов былай тигән, Карамзин тегеләй күрһәткән, бургомистр тегендә йөрөп сыҡҡан, тигән кеүек сит милләттәрҙең яҙған тарихына нигеҙләнмәйем тиерлек. Ә беҙҙең тарихсылар милли тарихҡа урыҫ нимә әйтә, шуны шылдырып керетеп ултыртып ҡуйғандар ҙа, бөгөн берәй тарихи әйбер яҙһаң, ә сығанағың бармы, тип һорайҙар. Мин уларҙың үҙҙәренә һорау ҡуям: Карамзиндың 20 йыл яҙған тарихының сығанағы ҡайҙа? 10 йыл яҙған да, уның яҙғанын юҡҡа сығарғандар, сөнки ул дәүләт алып барған сәйәсәткә тура килмәгән. Ҡабат яҙҙырғандар - тағы ла 9 йыл яҙған. Шул тарихты бөгөн "История государства Российского", тип йөрөтәләр. Әммә хәҙер барлыҡ аҡ таптар өҫкә сыға, сөнки ысынбарлыҡ асыҡлана, сәйәсәт һәм рухиәт өлкәһендә башҡа халыҡтар менән бәйләнешкә инеүебеҙ һөҙөмтәһендә фекеребеҙ ҙә, офоҡтарыбыҙ ҙа киңәйә. Ҡаҙаҡтар, ҡарағалпаҡтар, башҡа төрки халыҡтары менән бәйләнеш бар һәм күҙҙәребеҙ байтаҡҡа асылды. Элек был юлдар ябыҡ булды, архивтарға ла индермәйҙәр ине.\nМин ҡурҡмайынса шуны белдерәм: беҙгә милли тарихтың байтаҡ өлөшөн яңынан яҙырға кәрәк. Бына, мәҫәлән, бик ҙур иттереп, күккә күтәреп сөйөп Дмитрий Донскойҙы ҙурлайҙар. Ә ул Туҡтамыш хандың атлылары ярҙамы менән еңеүгә өлгәшә һәм шул нигеҙҙә икенсе халыҡ тарихында ҙур дан ҡаҙана. Әммә икенсе йыл уҡ Мәскәүҙе ҡалдырып, ғаиләһен алып ситкә ҡаса. Был тарихҡа билдәле факт һәм ҡайҙа ул данлы Тын (Дон) буйындағы батыр? Йәки бына тарихта төҙәтелергә тейешле тағы бер факт. Ермакты Себерҙе асыусы, тиҙәр. Себер (Ибер) бер ваҡытта ла асыуға мохтаж булмаған. Иберҙә дәүләттәр, ханлыҡтар, ҡағанлыҡтар меңәр йыл йәшәгән. Ә уны беҙгә Себерҙе асҡан кеше тип күрһәтәләр. Шуны уҡыйбыҙ һәм ул ғына ла түгел, уға бер 4 йыл элек Свердловск өлкәһе кешеләре урыҫса булһын, ҡыҫҡа булһын, матур булһын, тип, Оленин тигән фамилия бирҙеләр. Атаһына ла Тимофей исеме биргәндәр. Ермак - ул Йәрмәк, Йәрмөхәмәт, Йәркә, ҡараит (меркет) ырыуы вәкиле. Иберҙә Мөхәммәт Тайбуға хан менән Шайбан хан араһында ҙур көрәштәр, һуғыштар бара. Сөнки Мөхәммәт Тайбуғаның вариҫтары Волга яғына барып, несториан йүнәлешендәге христианлыҡ динен ҡабул итеп ҡайта, ә шайбандар - Ислам тәғлимәтен ҡабул итеп алған кешеләр. Шул нигеҙҙә Мөхәммәт Тайбуғаның кешеләрен Иберҙән ҡыуалар. Улар Тубылдың (Тобол) башына етеп, унан Яйыҡҡа күсәләр, Яйыҡ буйлап барып, Ырымбур өлкәһенең хәҙерге Переволоцкий районында Һамар йылғаһына кәмәләрен һөйрәп килтерәләр, Һамарҙан - Волгаға, Волганан Сулманға (Кама) төшөп, Каманан өҫкә күтәрелеп, Строгановтар тигән уғыр ерҙәренә барып эләгеп, Алтынай (Серебрянка) тигән йылғанан Тураға төшөп, Тура буйлап кире үҙҙәренең ерҙәренә ҡайталар. Урыҫ тарихында был ерҙәр Иҫке Ер (Искер) тип атала бөгөн ул Тобольск ҡалаһы.\nТарихсылар тағы бер нәмәне белмәй: Табын ҡәбиләһенең төп атрибуты Сыңға. Уның мәғәнәһе - бергә тотоу, бәлки, табын исеме лә шунан сыҡҡандыр - бергә, бер ҡор, бер табын булып ултырыу. Төптәнерәк уйлап ҡараһаҡ, бөгөнгө Төмәндең - Төмән ҡағандың баш ҡалаһының боронғо исеме Сыңға-Тура. Һәм барлыҡ хандарҙың исеме Тура исемен йөрөтә. Быларҙы нимә өсөн ентекләп һөйләнем, сөнки ошо тарих Табын ҡәбиләһенә һәм ҡағанатына ҡағыла. Әммә тарихсылар һаман да элекке стереотиптан арына алмай, рустар яҙып ҡалдырғанға ышана, ә үҙең белгәнеңде һөйләһәң, ул инде ҙур шик тыуҙыра, көлөмһөрәп ҡарайҙар. Әммә киләсәктә һөйләйәсәктәрем күп әле.\nТабын ҡәбиләһенең йыйынында тетрәндергән, күңелгә үтеп ингән, күҙҙән йәштәр сығарған ниндәй мәл күҙ алдығыҙҙа тора?\nН. Сәлимов: Тәтешле районы делегаты Бәхтегәрәй Арманшиндың сығышы йыйындың кульминацияһы булды тиер инем. Ул башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләне. Бәхтигәрәй Сәлимгәрәй улы әйтеүенсә, күренекле мәғрифәтселәр аталы-уллы Ғәли Соҡорой һәм Ғарифулла Кейеков, Башҡортостандың халыҡ шағиры Әнғәм Атнабаев, уның бер туған һеңлеһе, мәшһүр актриса Зинира Атнабаева, Татарстандың халыҡ артистары Салауат Фәтхетдинов менән Хәниә Фәрхи ҙә - барыһы ла Табын башҡорттары. "Татарстанға барһаҡ, беҙҙе башҡорт тиҙәр. Өфөгә килһәк, татар тиҙәр. Ҡасанға тиклем беҙҙе ошолай ике арала йөрөтрҙәр икән?" - тип әсенеп һөйләне ул. Сығышы аҙағында: "Беҙ - Табын башҡорттары!" - тип асыҡтан-асыҡ белдергән Б. Арманшинды бөтөн халыҡ аяғөҫтө баҫып алҡышланы. Уның һәм Ғәли Соҡоройҙоң 700 кешелек шәжәрәһен бәйән иткән Венер Ғилимшиндың сығыштары йыйын делегаттарына һәм ҡунаҡтарына бик көслө тәьҫир итте, тарихи асылыбыҙҙы ап-асыҡ күрһәтте. Йыйындың төп маҡсаттарының береһе тап ошо ине.\nС. Ильясов: Бында мин тағы бер миҫал килтерер инем. Батша заманында уҡ башҡортто айырыу, араһына шына ҡағыу сәйәсәте алып барылған, бының өсөн төрлө юлдар эҙләнгән. Шуларҙың береһе - ҙур яһаҡ һалыу, ерҙәрен талап алыу. 1736 йылдың 11 февралендәге ҡарар менән булған 12-13 яһаҡҡа өҫтәп, тағы ла 20 яһаҡ индергәндәр. Шунда тәүге пунктта уҡ "бунтовщичьи земли отбирать" тип яҙылған. Бунтовщичье - халыҡ бөгөн типтәр тип атаған ҡатлам. Уларҙың араһынан беҙҙең тирәнән 1682-1686 йылдарҙағы һуғыштар (Һары Мәргән, Көсөк батыр), 1730 йылдарҙағы ихтилалдар етәкселәре, тарихҡа инмәгән, әммә яҙа-йоҙа ғына телгә алынған Йосоп батыр Арыҡов, Аҡҡужа батыр Ҡоломбәтов, Юлдаш мулла Һөйәрембәтов, көрәш тәғлимәтсеһе-идеолог Бәпәнә абыҙ Төрөпбирҙин була. Былар тураһында тарихта мәғлүмәттәр юҡ кимәлендә. Шул баш күтәреүҙәрҙән һуң башҡорт халҡының ерҙәрен тартып алалар ҙа, уларҙы ерһеҙ ҡалдырып, дәүләт крепостнойы итәләр. Уларҙы көсләп суҡындырырға теләһәләр ҙә, суҡынмайҙар, "Тип тәрене!" - тип, тәрене тибәләр. Шунан килеп сыҡҡан ул типтәр тигән атама. Типтәр ҡарттарының: "Батша беҙҙең ерҙәрҙе тартып алды ла, 1917 йылда кире ҡайтарҙылар, коллективлаштырыу йылдарында ҡабат тартып алдылар", - тип һөйләгәне бар. Беҙ әлегә ҡәҙәре ерһеҙбеҙ, ти Ураҙ һәм башҡа ауылдарҙың ололары. Дөрөҫ әйтәләр. Беҙ уларҙы типтәр тибеҙ, ә улар хатта телдәрен үҙгәртергә мәжбүр булған башҡорттар. Типтәрҙәрҙе ситкә типмәҫкә кәрәк, улар барыһы ла беҙҙең халыҡ. Араларында рухлы егет-ҡыҙҙар туп-тулы, иншаллаһ.\nI Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайында уҡ ситтә йәшәгән милләттәштәребеҙҙе Башҡортостанға ҡайтарыу программаһын эшләү мәсьәләһе күтәрелгәйне, әммә ул һүҙ генә булып ҡалды... Бәлки, ырыуҙар хәрәкәте ошо онотолған эште ҡабат тергеҙер?\nН. Сәлимов: Ысынлап та, был - ҙур проблема. Сит тарафтарҙа йәшәгән милләттәштәребеҙҙең бер өлөшө уҙған быуат аҙаҡтарында Башҡортостанға ҡайтты ҡайтыуын, әммә уларҙы бөтмәҫ ҡаршылыҡтар ҡаршы алды. Аптырағас, кемдәрҙер ҡабат йәшәгән төйәгенә кире китергә мәжбүр булды. Был мәсьәләне нисек хәл итергә һуң? Минеңсә, ырыу ойошмалары урындағы ҡоролтайҙар, ағинәйҙәр ҡоро менән берлектә һәр районда, һәр ауылда буш торған йорттарҙың исемлеген төҙөп, уларҙың хужаларын табырға тейеш. Тыуып үҫкән еренә ҡайтырға теләгән кешеләргә, шул-шул ауылда буш өй бар, хужаһы шул, шунса хаҡ һорай, телефон номеры ошо, тип хәбәр итергә генә ҡала. Райондарҙағы барлыҡ ижтимағи ойошмалар - бәйләнеш булдыра торған звено. Әгәр бөгөн ошо йүнәлештә аныҡ эшкә тотонмайбыҙ икән, 10-20 йылдан һуң да бер ниндәй ҙә үҙгәреш булмаясаҡ. Ҡан-ҡәрҙәштәребеҙ сит тарафтарҙа мәрхүм булып ҡаласаҡ. Ә бит ололарҙың, тыуған яғына ҡайтып, ғәзиз тупрағына ятҡыһы килә. Был - бер. Икенсенән, уларҙың балалары, ейән-ейәнсәрҙәре ҡайтыр, милләтебеҙгә иш янына ҡуш булыр, мәктәптәребеҙҙә уҡыусылар һаны ла бермә-бер артыр ине.\nС. Ильясов: Бөтөн нәмәне кеше эшләй. Әммә беҙ дәүләттә йәшәйбеҙ һәм дәүләт, власть вертикале структураһындағы етәкселәр шул рухта булмаһа, халыҡ өсөн янмаһа, халыҡ мәнфәғәтендә эшләмәһә, барлыҡ изге ниәттәрҙе тормошҡа ашырыуы йә мөмкин түгел, йә бик ауыр буласаҡ.\nӨҫтәүенә, һуңғы ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын ябалар имеш, тигән борсоулы хәбәрҙәр йыш ишетелә. Шулай була ҡалһа, был халыҡ үҙенең тарихын бөтөнләй белмәһен өсөн алып барылған сәйәсәт буласаҡ. Тағы нимә әйтергә теләйем: урындағы етәкселәр башҡорт милләтенән һайланырға тейеш, сөнки беҙ Башҡортостан Республикаһында йәшәйбеҙ, Рәсәйҙә лайыҡлы урын алып торабыҙ. Рәсәй Федерацияһына беҙ, башҡорттар, нигеҙ һалғанбыҙ.\nҠабаттан йыйынға урап ҡайтһаҡ, унда башҡа йылдарҙан айырмалы, ниндәй үҙенсәлектәр булды, ниндәй башланғысҡа нигеҙ һалынды?\nН. Сәлимов: Беренсе тапҡыр "Табын ҡәбиләһенең арҙаҡлы шәхесе" тигән исем булдырып, уны дүрт кешегә тапшырҙыҡ. Был исемгә быйыл үҙенең 75 йәшен тултырған яҙыусы, тарихсы Спартак Ильясов, 2011 йылда Красноусол шифаханаһы биләмәһендә Табын ҡәбиләһе башлығы Күрпәс бейгә стела эшләтеүҙә финанс ярҙамы күрһәткән "Иммунопрепарат" производство берекмәһенең элекке генераль директоры Мөхәммәт Алсынбаев, Ҡырмыҫҡалы районында бер йылда дүрт һәйкәл - генерал Шайморатовҡа (Шайморатов ауылы), Фәрит Иҫәнғоловҡа (Иҫке Бәпес), Ҡәнзәфәр Усаевҡа (Боҙаяҙ) һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға комплекс ҡуйыуға өлгәшкән хакимиәт башлығы Фәнзил Сыңғыҙов, ғүмер буйы йәмәғәтселек эшендә әүҙем ҡатнашҡан уҡытыусы, мәғрифәтсе, Рәсәй мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, дин әһеле Ғиндулла Шәйәхмәтов лайыҡ булды.\nБАССР-ҙың халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Буранғоловҡа тыуған яғында яҡташтары һәйкәл ҡуйырға ниәт иткән. Уларға афарин тип әйтергә генә ҡала - бына кемдәрҙән үрнәк алырға кәрәк! Ҡор эше барышында ошо маҡсатта аҡса йыйыу ойошторолдо. Был үҙе үк - аныҡ эш күрһәткесе.\nБыйыл Башҡортостан юлдаш телевидениеһы һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты 100 шәхес исемен асыҡлаһа, беҙ уны һан менән сикләмәҫкә булдыҡ. Ошо ҡорҙа "Табын ҡәбиләһенең арҙаҡлы шәхестәре" тигән акцияға старт бирҙек. Үҙ районының билдәле шәхестәрен асыҡлау буйынса эҙләнеү эше алып барыу тыуған яҡты өйрәнеүселәр өсөн генә түгел, мәктәп уҡыусылары һәм студенттар өсөн дә ҡыҙыҡлы ла, файҙалы ла буласаҡ. Алдынғы ҡарашлы уҡытыусылар, мәктәп директорҙары ошоға баҫым яһап, был эшкә тиҙ арала ҡушылыр, тип өмөтләнәм. Исемлеккә индерелергә лайыҡлы тип табылған кешеләрҙе абруйлы комиссия аныҡ критерийҙар буйынса һайлап аласаҡ. Аҙаҡ иһә "Табындарҙың арҙаҡлы шәхестәре" исемле брошюра нәшер итеү күҙҙә тотола.\nС. Ильясов: Һәйкәлдәр һәм шәхестәр тураһында һүҙ сыҡҡас, шуны ла әйтеп китәйем. Шакирйән Мөхәмәтйәновты башҡаларға эйәреп һаман Александр Матросов тип атайбыҙ. Был тарихты арҙаҡлы журналисыбыҙ Рәүеф Насиров та аңлатып, эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһен китап итеп яҙып сыҡты бит инде. Бына әле учалылар йыйынға Шакирйәндең шәжәрәһен алып килде. Мин бар халыҡ алдында ошо турала матур итеп һөйләнем. Тағы шундай тәҡдим индерҙем - Салауат Юлаев һәйкәле эргәһендә башҡорт милли-азатлыҡ көрәшенең етәкселәренә һәм башҡа батырҙарға бағышлап, ике яғынан "Батырҙар аллеяһы" эшләргә. Бына был бик ҙур эш булыр ине.\nН. Сәлимов: Шуны ла өҫтәргә кәрәк, резолюцияға баш ҡалала М. Өмөтбаевҡа, М. Буранғоловҡа, М. Мортазинға һәйкәл ҡуйыу тураһында пункт индерҙек. Ғөмүмән, арҙаҡлы шәхестәребеҙҙең исемен мәңгеләштереү буйынса һәр ҡалала һәм районда эш алып барырға кәрәк. Был йәһәттән ижтимағи ойошмалар ныҡышмалылыҡ күрһәтергә тейеш\nЫрыуҙар хәрәкәте эшенә йәштәрҙе йәлеп итергә кәрәк, тигән фекер булды. Ысынлап та, киләсәкте бөгөнгө йәштәргә бәйләйбеҙ икән, уларға милли рухты, башҡортлоҡтоң асылын бала, үҫмер саҡтан, йәшлек ваҡытынан тәрбиәләргә кәрәк һәм йәштәргә ышаныс күрһәтеүҙән, уларға яуаплы эштәр йөкмәтеүҙән дә ҡурҡырға ярамайҙыр...\nН. Сәлимов: Был проблеманы күҙ уңында тотоп, йыйында йәйгеһен Табын ҡәбиләһе йәштәренең һабантуйын һәм шәжәрә байрамын үткәрергә ҡарар иттек. Бындай сараларға халыҡ былай ҙа бара, әммә ҡатнашыусыларҙың 70 проценты студенттар, йәштәр, хатта мәктәп уҡыусылары булырға тейеш. Ошо йүнәлештә эҙмә-эҙлекле эш алып барһаҡ ҡына үҙ бурысыбыҙҙы үтәнек һәм ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған васыятты үҙ балаларыбыҙға еткерҙек, тип әйтә аласаҡбыҙ.\nС. Ильясов: Йәштәрҙе үҙебеҙҙең тарих аша тәрбиәләргә кәрәк. Сөнки ошо нигеҙҙә тәрбиәләнгән бала ғына үҫеп еткәс үҙенең кем икәнен аңлай башлай. Тарихын белгән кеше генә үҙенең кемлеген белеп, үҙен көслө хис итә. Әгәр кеше үҙен был донъяла үткенсе кеүек кенә итеп тойһа, ул зәғиф күңелле була. Ә бында һин - ил хужаһы. Бында һин күкрәгеңде киреп тораһың. Көрәшеү, һикереү, әлбиттә, һәйбәт, әммә тарихында бешеп үҫкән йәштәр халҡына ла, иленә лә, еренә лә тоғро була, көс ҡулланмайынса, ғилеме менән башҡаларҙы йыға.\n"Ете ырыу ете яҡтан\nУға ҡарап тупланған.\nЗаман менән хупланған", - тип юҡҡа ғына яҙмаған Ирек Кинйәбулатов. Бөгөн Башҡортостандың барлыҡ ырыуҙары Табын ҡәбиләһенә өмөт менән баҡҡан һәм уларҙың йыйынынан һуң аныҡ ғәмәлдәр, милләт өсөн файҙалы башланғыстар, асылыбыҙҙың иң төбөндә ғәфләт йоҡоһона сумаған Рух ҡошон уятырлыҡ эштәр көтә.\nЯҙылған: 20.03.17 | Ҡаралған: 1029


Ауылдың киләсәге - ныҡышмал йәштәр ҡулында!\nБыйыл Ишембай районында муниципаль һайлауҙарҙан һуң, ауыл биләмәләренә 21 йәш депутат һайлана. Уларҙың өсәүһе етәксе вазифаһын башҡара. 26 йәшлек Илнур Мөхйәнов та Өфөнән тыуған яғы - Маҡарға күсенеп, урындағы халыҡтың ышанысын яулауға ирешә. Хәҙер ул алты ауыл халҡын борсоған киҫкен мәьәләләрҙе хәл итеү менән мәшғүл.\nМаҡар ауылының кескәйҙәре «бал ҡорто»ндай тырыш булырға өйрәнә. Бейеү, физик күнекмәләр аша сәләмәтлеккә ынтыла. Малай-ҡыҙҙарҙың ҡыуанысының сиге юҡ! Быйыл йәй «Реаль эштәр» проекты сиктәрендә бина алдында заманса уйын майҙансығы сафҡа инә. Бының өсөн 350 мең һум аҡса бүленә. Әйткәндәй, урында мәктәп менән балалар баҡсаһы ҡушылған, һуңғыһында 38 бала иҫәпләнә. «Ауылды йәшәртеү,яңыртыу өсөн эшһеҙлек мәсьәләһен хәл итергә кәрәк, бәләкәй эшҡыуарылыҡты үҫтереү мөһим»,- тигән ҡарашта Маҡар ауылы хакимиәте башлығы Илнур Мөхйәнов.\nМаҡар ауылында, тәү сиратта, дәүләт эшмәкәре Әҡсән Мөхәмәтҡолов исемен йөрөткән музейҙы тергеҙергә кәрәк тип иҫәпләй йәш етәксе. Былтыр янғындан һуң бинаның нигеҙе генә тороп ҡала. Хәйер, заманында БАССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе булып эшләгән шәхес хаҡында архив документтар, фотолар, башҡа экспонаттар, боронғо әйберҙәр һаҡлап алып ҡалына. Улар өсөн Мәҙәниәт йортонда айырым бүлмә бүленгән.\nҠайһы бер урамдарҙа газ, һыу үткәрелмәгән, был мәсьәләләр хәл итерлек, тип иҫәпләй ауыл хакимиәте башлығы. Әлегә юлһыҙлыҡ менән етди көрәш алып барыла. Соҡорҙарға ҡырсынташ һалына.\nБына ул - юлһыҙлыҡ мәсьәләһен хәл итеү үҙәге. Карьерҙа эш көн әйләнәһенә тынмай. «Маҡар ауылы биләмәһенә алты ауыл ҡарай, шуға көнөнә утыҙар йөк машина ҡырсынташ ташырға тура килә»,- ти эшселәр. Техниканы яңыртыу ниәте менән йәшәй улар.\nБыл ауыл биләмәһендә 1500 кеше иҫәпләнә. Барыһы ла тиерлек йәш етәксегә ҙур өмөттәр бағлаған. Әйткәндәй, һуңғы арала бында спортҡа иғтибар артҡан, мәҙәни саралар ҙа йыш үткәрелә.\n«Маҡар ауылының киләсәге өмөтлө!», - ти халыҡ. Был урын бигерәк тә экотуризмды үҫтереү өсөн ҡулай. Идеяны тормошҡа ашырырға ғына кәрәк.


“Беҙҙә Еңеү йыры әле яҙылмаған” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » “Беҙҙә Еңеү йыры әле яҙылмаған”\n“Беҙҙә Еңеү йыры әле яҙылмаған” 26.01.2019 // Әҙәбиәт\nБашҡорт халыҡ йыры яңғырай. Киң далалар буйлап бала саҡтағылай ялан аяҡ йүгертеп үткәртә лә ҡара урман араһында аҙаштырып ала, тәрән һағышҡа сумдыра, тетрәндерә, әрнетә, әммә күңел ҡая-таштарҙай ғорур, шишмәләй саф ҡала. Һәр юлы, һүҙе тарих һөйләй, күңел төпкөлөндәге хистәрҙе урғылдырып сығара, уйландыра, аҡыл бирә башҡорт йырының. Һис ҡасан өҙөлмәҫ, өмөттән өҙҙөрмәҫ моң был.\nҒүмерен йыр сәнғәтенә арнаған юғары талант эйәһе, Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры, Салауат Юлаев ордены кавалеры Миләүшә Ғәли ҡыҙы МОРТАЗИНАның тормош юлын халҡыбыҙҙың ошо рухи хазинаһына тиңләргә мөмкин. Башҡорт халыҡ моңолай саф, ихлас, шул уҡ ваҡытта тетрәндергес, әммә көс, ышаныс, өмөт, рух ташып торған илаһи яҙмыш был. Үткәндәрҙе барлау ниәтендә хәтер йомғағын тулыһынса һүтеү мөмкин дә түгел. Шулай ҙа йырлы юлының бормалы һуҡмаҡтарынан уҙғарып, йөрәгенә яҙылған иң сағыу хәтирәләре менән ихлас уртаҡлашты, уй-теләген, тормошҡа ҡарашын еткерҙе моң алиһәһе.\n– Йәмғиәткә киң билдәле кеше булараҡ, үҙ ғүме¬регеҙҙә бихисап әңгәмә биргәнһегеҙҙер, Миләүшә Ғәли ҡыҙы. Яҙмышығыҙҙың һәр осороноң үҙе бер ҙур тарих икәнлеген беләбеҙ. Ошо бай йылъяҙма эсендәге иң тәрән кисерештәрегеҙҙе йәнә бер тойорға рөхсәт итһәгеҙ ине.\n– Ысынлап та, үткәндәргә тәрән инеп китһәң, тормошомдағы һәр боролош хаҡында сәғәттәр буйы һөйләргә мөмкин.\nИфрат ҡатмарлы осор балаһымын. Тыуған ерем – Кушнаренко районының Баҡай ауылы. Унан мин ике йәшлек саҡта уҡ Өфөгә сығып киткәнбеҙ. Шуға ла ауыл тормошон беләм тип әйтә алмайым, әммә күңелем Баҡайға, моң төйәгемә, һәр саҡ тартылып торҙо. Әнкәйем һөйләүенсә, унда ике ҙур урам булған, береһендә – башҡорттар, икенсеһендә татарҙар йәшәгән.\nАтай-әсәйемдең Өфөгә күсеп килеүен белемгә ынтылыш тип баһалайым. Икеһе лә шул ҡәҙәр тырыш, ныҡышмал кешеләр ине. Үҙҙәренең һөйләүенсә, атайым ауылда йәшәгән саҡта Иван исемле яҡташынан бер тоҡ арыш хаҡына урыҫ телен, яҙмаһын өйрәнгән. Был ғилеме уға ғаиләһе менән баш ҡалаға күсеп килергә нигеҙ булған.\nӨфөлә төпләнгәс, әсәйем дә ликбез бөтөргән. Ҡәҙерлеләребеҙ ошондай тырышлыҡты, ғилемгә ынтылышты беҙҙә лә тәрбиәләргә тырышты.\nӘ моңға килгәндә... Балалар баҡсаһына йөрөй башлағандан уҡ тәрбиәселәрҙе йырларға әүәҫ булыуым менән хайран иткәнмен. Әнкәйем был мәлдәрҙе һәр саҡ йылмайып иҫкә ала торғайны. “Ҡыҙығыҙ кеше буласаҡ”, – тип әйтер булғандар уға. Шул ваҡытта талпыныр ҡанатымды һындырмаған атай-әсәйемә ҙур рәхмәтлемен. Уларҙың хәстәрлеге арҡаһында балет, вокал түңәрәктәрендә шөғөлләндем, буш ваҡытым булманы тиерлек.\nАтай-әсәйем һигеҙ балаға ғүмер биргән. Тик мин иҫ белгәндән дүртәү үҫтек, башҡа туғандарыбыҙ, үкенескә ҡаршы, бәләкәй сағынан баҡыйлыҡҡа күскән. Аслыҡ, яланғаслыҡ хөкөм һөргән бит...\n– Ә алда йәнә бер һынау – Икенсе донъя һуғышы – көткән...\n– Яу оҙаҡҡа һуҙылмаҫ, тиҙ генә үтер тип ышанғайныҡ. Ағайҙарым фронтҡа ебәрелде. Рәйес исемлеһе һуғыш башланыр алдынан ғына армияға алынғайны. Шул ҡәҙәр һәләтле кеше ине ул. Авиамоделләү менән шөғөлләнде, ошо йүнәлеш буйынса Мәскәүгә слеттарға йөрөй торғайны. Һуғышта уларҙың авиаполкы сик буйында алышты. Ағайым тәүге көндәрҙә үк яраланып, госпиталдә ятты, унан 2-се Украина фронтында хәрби юлын дауам итте. 1941 йылдың авгусында хәбәрһеҙ юғалды ул. Күпме генә эҙләүебеҙгә ҡарамаҫтан, ҡәҙерлебеҙҙең ҡайҙа һәләк булғаны, ерләнгәне хаҡында мәғлүмәт таба алманыҡ...\nИкенсе ағайым иһә фин, герман һуғыштарын үтеп, имен-һау әйләнеп ҡайтты. 94 йәшендә яҡты донъя менән хушлашты ул.\nАтайым хеҙмәт фронтында булды, әсәйем һөт заводында эшләне.\nҮҙемә килгәндә, һуғыш башланғанда 16 йәштә инем. Тәүге көндәрҙән үк Өфөләге хәрби заводта эшләй башланым. Коллектив шул ҡәҙәр һәйбәт, татыу ине. Йәше лә, ҡарты ла еңеүҙе тиҙерәк еткереү ниәтендә ал-ял белмәй тырышты. Берҙәмлектең, үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәттең ни ҡәҙәр мөһим булыуын тап ошо заводтағы хеҙмәттәштәрем төшөндөрҙө миңә.\nЭштең ауырлығын йырҙарым еңеләйтте. Бер төнгө сменалағы тәнәфес ваҡытында Люда исемле ҡыҙ менән тауыштарыбыҙҙың тура килгәнен аңлап ҡалдыҡ. Икәүләп йырлап ҡарағайныҡ, халыҡ йыйылып китте, оҡшаттылар. Ошонан алып сығыш яһай, яныбыҙға һәләтлеләрҙе йыя башланыҡ. Тора-бара беҙҙең төркөм баш ҡаланың төрлө ерендә концерт ҡуя ине инде. Красин урамындағы ҡаты яралылар госпитален шефлыҡҡа ла алдыҡ. Ундағы бер концерт айырыуса ныҡ иҫтә ҡалған. Ике аяҡһыҙ ҡалған ағай мине янына саҡырып алып: “Уҡырға кәрәк һиңә, ҡыҙым”, – тигәйне...\n1945 йылдың 9 майы... Шундай матур, ҡояшлы көн ине ул. Иртә менән “еңеү” һүҙен ишетеп, заводтың бар эшселәре бергә йыйылдыҡ. Ҡосаҡлашыу, шатлыҡлы ауаздар, татлы ла, әсе лә күҙ йәштәре бергә ҡушылған мәл күңелдә тулҡынландырғыс йыр булып һаҡлана.\n– “Уҡырға кәрәк һиңә, ҡыҙым” тигән аманатты үтәргә ашҡынғанһығыҙҙыр?\n– Эйе. Тик хәрби завод етәкселегенең мине ебәргеһе килмәй ине: Рыбинскийҙағы авиация институтына йүнәлтмә бирҙеләр. Ҡулымда – ике документ. Береһе тыуыу тураһында таныҡлыҡ булһа, икенсеһе –уҡып бөткәс, заводҡа эшкә ҡайтырға тейешлегем хаҡында белдерелгән ҡағыҙ. Авиация институтына барыу менән ҡабул иттеләр. Ә күңелемдә – һаман йыр. Етмәһә, Сведловскиҙағы Урал консерваторияһының башҡорт студияһына студенттар йыйыу бара ине. Ике яр уртаһында ҡалғандай булдым. Тап ошо мәлдә яҙмышым яҙылды ла – моң юлын һайланым. Авиация институтынан документтарымды алып та тормайынса, студияға юлландым. Ә унда йырлай белеү генә шарт ине.\nТыуыу тураһында таныҡлығым шулай юғалды, ә яңыһында 1926 йылғы тип, йәғни бер йәшкә кесерәйтеп яҙҙылар. Хәҡиҡәттә Еңеүҙең 70 йыллығын 90 йәшлек булып ҡаршыланым.\nБашҡорт студияһынан һуң 1954 йылда Ҡазан консерваторияһын тамамлап, Өфөлә сәнғәт училищеһында эш башланым. Шул мәлдән алып 2014 йылдың сентябренә тиклемге һәр көнөм моң даръяһында ҡайнап уҙҙы.\n– Тәүге хеҙмәт йылдарығыҙ нисек булып хәтерегеҙҙә ҡалған?\n– Ул осорҙа талантлыларҙы эҙләү маҡсатында райондарға йыш сығара торғайнылар. Уҡытыусыларҙан тыш, бригадала йыш ҡына Заһир Исмәғилев тә булыр ине. Шулай заманында хазиналарҙы бөртөкләп йыйҙыҡ. Тәүге “ҡарлуғастарым” иҫкә төшә: Валя Валякина, Дилә Кальметьева, Флүрә Ноғоманова, Нажиә Аллаярова, Илфаҡ Смаҡов...\nКүбеһе ауыл балалары булғанғамы, шундай тырыш, ныҡышмал ине улар. Ә тауыштары!.. Ғөмүмән, башҡорт теле йырлау өсөн ифрат ҡулайлы ул. Һуҙынҡы өндәре киң, моңло. Әйтерһең, тик йыр өсөн генә яратылған! Ошонан сығып, башҡа милләт студенттарына ла күнекмәләр үткәргәндә ҡабатлау өсөн башҡорт һүҙҙәрен бирә торғайным. Был уларға тауышын асыуҙа, моңон сығарыуҙа ярҙам итте. Мәҫәлән, “әсәй” һүҙен әйтегеҙ әле. Яңаҡ йомшарып китә бит!\nМиңә күберәк тауышы өҫтөндә күп эшләү талап ителгән студенттарҙы бирәләр ине. Тәбиғәттән һалынған моң эстә “йәшеренеп” ята, уны тышҡа боҙмайынса сығарырға кәрәк бит. Ә бындай “проблемалы”ларҙың күбеһе ауылдыҡылар ине, сөнки төпкөлдәрҙә ул заманда балалар өсөн түңәрәктәр булманы, музыкаль белем бирелмәне. Ана шундайҙар килеп эләгә ине ҡулыма. Ә миңә ижад юлы башында, холҡома күрә, тап шундайҙар кәрәк тә! Яҡшы тауышлыларҙы алырға ҡыймай инем. Барыһын да аҡ ҡағыҙҙан башлап, аҙаҡ ныҡышмалы хеҙмәтеңдең емешен күреү үҙе бәхет бит! Ә бының өсөн педагогтан йырсының эстәге моңон тойоу, ишетеү, бөтөн күңелен биреп эшләү талап ителә. Уҡыусыһының да уны аңлауы мөһим.\nҒөмүмән, берҙәм эш ул йырсы әҙерләү. Әлбиттә, һәр кемгә һөнәрҙе тәбиғәттән бирелгән һәләткә ярашлы һайлау зарур. Уҡып ҡына йырсы ла, уҡытыусы ла булып булмай. Йырларға өйрәткән педагогка иң ҙур талап – кешенең тауышын боҙмау. Медицинала “Зарар килтермә!” тигән принцип бар бит, был төшөнсә сәнғәткә лә ҡағыла. Уҡыусыны үҙеңдең нисек йырлауыңа таянып ҡына өйрәтеп булмай. Кешеләрҙә бармаҡ эҙҙәре ҡабатланмаған һымаҡ, тауыш аппараттары ла төрлөсә. Педагог уны тоя, ишетә белергә, өйрәнергә, үҫтерергә тейеш. Уҡытыу менән йырлау араһында айырма ифрат ҙур.\nАллаға шөкөр, академияла студенттарҙың тауышын боҙған педагогтар юҡ. Ә был үҙе үк – ҙур ҡаҙаныш.\n– Йырсының яҙмышы уҡытыусының ҡулында, тиһегеҙ?\n– Һис шикһеҙ. Үҙемә ифрат һәйбәт, ғилемле, һәләтле педагогтарҙан белем алыу бәхете тейҙе. Шулай ҙа, минеңсә, вокал уҡытыусың берәү булырға, ул һине бер йүнәлеш буйынса үҫтерергә тейеш. Юғиһә йырсының үҙ юлынан тайпылыуы, “тармаҡланыуы” ихтимал. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, шундай осраҡтар ҙа була: уҡыу йортонда яҡшы ғына белем алған ҡайһы бер студенттарҙы сәхнәлә бөтөнләй башҡаса “тәрбиәләй” башлайҙар, башын бутайҙар. Һөҙөмтәлә ҡотҡоға бирелгән йәштәр тәғәйен йүнәлешен, формаһын юғалта.\nАлтмыш йыл эсендә үҙемдең ҡул аҫтынан күпме уҡыусы үткәнен һанағаным булманы. Күп, бик күп улар. Йөрәгемдә һәр береһенең үҙ урыны бар. Барыһы ла күңелдә ниндәйҙер эҙ, яҡты иҫтәлек, йә яра ҡалдырған... Радик Гәрәев... Быйыл март аҙағында уға 63 йәш тулған булыр ине. Талантлылар ҙа, сибәрҙәр ҙә, моңлолар ҙа тыуыр ул. Тик ошо сифаттарҙы бергә туплаған Радик Гәрәевкә генә алмаш булмаҫ. Ундағы һәләт, моң, дарман!.. Әрәм генә булды уҡыусым... Уның хаҡында бер нисә бит хәтирә лә яҙҙым әле.\nВ. Поляков, Х. Ишбулдин, Р. Кучуков, И. Смаҡов, Абдразаҡовтар, Ф. Сәғитова, Ә. Кәримова, В. Копытов, З. Байбурина, С. Мишурис, З. Мөхәмәтдинова, М. Алкин, С. Волков, В. Храмов, Н. Воробьева, И. Ғәлиева, С. Хәйруллин, И. Ғәзиев, В. Хызыров, Ф. Ғәлиәскәрова, С. Асҡаров, Р. Бәшәров, В. Мостафин, Н. Маслова, В. Белов, Ә. Ҡәйүмов, Д. Иҙрисова, Д. Хөсәйенова... Һәр береһенең яҙмышы – үҙе бер моң.\nУҡыусыларымдың күбеһенең республикала ғына түгел, ситтә танылыу табып, Башҡортостандың данын донъяға таратыуы менән сикһеҙ ғорурланам. Бер йырсыны ғына әҙерләү өсөн дә күпме йөрәк көсө, хис-тойғо, һаулыҡ китә бит. Ә мин һәр саҡ ошо тынғыһыҙ моң мөхитендә ҡайнап йәшәнем. Ноталар килеп сыҡмаған осраҡта бының сәбәбе хаҡында төндәр буйы уйланып ятыр инем. Ифрат ауыр, яуаплы эш бит ул уҡытыусылыҡ. Етмәһә, минең холоҡтағы талапсанлыҡ та өҫтәлһә...\nЭшем тормошомда төп урынды биләне, тын алышым булды. Ғаиләмә лә иғтибар етмәй китер ине. Был йәһәттән иремә ҙур рәхмәтлемен, ул миңә лә, балаларға ла ныҡлы терәк булды.\n“Уҡыусыларым ошо фиҙакәрлегемде аңланымы икән?” тип уйлайым хәҙер. Төрлөһө булғандыр, әлбиттә. Шулай ҙа яҡшы күңеллеләрҙең күберәк икәнлегенә иманым камил. Көн дә кемеһенәндер шылтыратыу ҡабул итәм, яныма килеп йөрөгәндәре лә байтаҡ. Хәлемде белешәләр, кәңәш һорайҙар, уй-теләге, серҙәре менән уртаҡлашалар... “Бирешмә, Миләүшә апай!” тигән дәртләндереү һүҙҙәре күңелемде күтәреп ебәрә. Ошондай хәстәрлекле уҡыусыларымдың күбеһе – үҙҙәре уҡытыусы булып эшләгән кешеләр. Был хеҙмәттең ни тиклем ауыр, бала яҙмышы өсөн әһәмиәтле икәнен белә бит улар! Ә ҡайһы берҙәр барлыҡ ҡаҙанышын тик үҙенеке тип аңлай...\n2014 йылдың сентябрендә эштән китергә тура килде. Күңелемдең шул ваҡытта нисек ғазапланғанын һүҙ менән аңлатыу мөмкин түгел. Ныҡ ҡыйын булды, бейек тауҙан йығылып төштөммө ни! Ниңә элегерәк китмәнем икән, бәлки, еңелерәк тә кисерер инем, тип үҙемде һорауҙарға күмдем.\nШулай ҙа, икенсе яҡтан уйлап ҡарағанда, был йәһәттән барлыҡ кешегә дәрес бирҙем: эштән үҙ ваҡытында китергә, кире осраҡта һуңғы көндәргә ҡәҙәр хеҙмәт итергә кәрәк.\nДәрестәрһеҙ, уҡыусыларһыҙ тормошома яйлап яраҡлаштым. Әйтеп үткәнемсә, Радик Гәрәев тураһында хәтирәләремде ҡағыҙға төшөрҙөм. Бер аҙ үҙемдең тормошом хаҡында ла яҙҙым. Шулай әкренләп хәтер йомғағын сисеү менән мәшғүлмен.\n– Бөгөнгө сәнғәткә, йәш йырсыларға ниндәй ҡараштаһығыҙ?\n– Заман ауырыраҡ булһа ла, сәнғәт иғтибарҙан ситтә ҡалмай. Мәҫәлән, ҡыҙыҡлы проекттарға гранттар бирелә. Ләкин, минеңсә, сәнғәттең торошо заманға бәйле булырға тейеш түгел. Уны рухлы, эшен мөкиббән, ихлас яратҡан кешеләр үҫтерә. Шул осраҡта йыр-моңобоҙ өҙөлмәҫ, йондоҙҙар ҡабыныуҙан туҡтамаҫ.\nЭлек, әйтеп үткәнемсә, талантлыларҙы райондар буйлап йөрөп йыя торғайныҡ. Ә хәҙер улар беҙҙе үҙҙәре килеп таба. Ә тауыштары ниндәй һуң! Ғәжәп бай, матур, хайран ҡалмалы! Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ошондай талантҡа эйә йәштәрҙең байтағы тауышын һаҡламай. Академик йырсы булыу – бик ҡатмарлы эш. Тауышты училищела, академияла белем алған ваҡытта ғына түгел, ғүмер буйы формала тотоу мөһим. Спортсы көн дә күнекмә яһамаһа, тиҙ арала сафтан сыға бит, йырсы ла шулай. Еңел генә сығыштар менән тиҙ арала билдәлелек яулап аҡса эшләгәндәр ҙә байтаҡ хәҙер. Ә академик йыр һөҙөмтәне тиҙ бирмәй, ваҡыт кәрәк.\nҒөмүмән, академик сәнғәт, халыҡ йыры бер ваҡытта ла үлмәйәсәк. Уларҙың ниндәйҙер ваҡытҡа үҫеүҙән туҡтаған мәлдәре булды, әммә барыһы ла кире яйға һалынды. Башҡорт халыҡ йыры ла һис ҡасан өҙөлөп ҡалмаясаҡ. Бындай илаһи моң бер ҡайҙа ла юҡ. Иманым камил: уны өйрәнәсәктәр, үҫтерәсәктәр, күтәрәсәктәр әле. Башҡорт халыҡ йырындағы моң, уй, тәрәнлек быуаттар төпкөлөндә аҙашып ҡалмай, киләсәктә лә күңелдәрҙе юғарылыҡҡа әйҙәп йәшәр.\nӘ бөгөнгө илке-һалҡы йырҙар ундай һынауҙы үтә алыр инеме?..\nСәнғәт өлкәһенә “шоу” тигән төшөнсәнең килеп инеүенә лә шик менән ҡарайым. Уны еңеллектең бер сағылышы тип ҡабул итәм. Өҫтәүенә төрлө конкурстар шаҡтай күбәйҙе.\n– Заманында һеҙҙең уҡыусыларҙың ҙур бәйгеләрҙә юғары уңыш ҡаҙанғаны хаҡында беләбеҙ...\n– Еңеүҙәрем бик иртә башланды. Мәҫәлән, Ҙур театрҙа иң беренсе булып минең уҡыусым Володя Поляков сығыш яһаны. Унан һуң – Асҡар Абдразаҡов. “Гран-при” тигән һүҙ Өфөлә булмаған саҡта әле уҡыусым Радик Гәрәев тәүгеләрҙән булып Сочиҙа ҙур конкурстан төп бүләкте яулап ҡайтты. Ә бөйөк ЛаСкала театрында беҙҙән кем беренсе булып сығыш яһаны? Илдар Абдразаҡов! Донъя тамашасыһы башҡорт халыҡ йыры “Азамат”ты хайран ҡалып тыңланы бит!\nЛәкин был уңыштарға халыҡ иғтибарын йәлеп иттермәҫкә, йомоп ҡалырға тырыштым. Хәҙер уйлайым да “дөрөҫ эшләгәнмен” тигән фекергә киләм. Юғары бейеклекте һәр уңышың хаҡында яр һалып яулап булмай ул. Ғөмүмән, һәр эштә талантлылыҡ, сама белеү мөһим. Һәр өлкәләге хеҙмәт халыҡ өсөн файҙалы, ҡыҙыҡлы булырға тейеш. Мәҫәлән, туған телде үҫтереү эшенә килгәндә лә, уны мауыҡтырғыс итеп, талантлы башҡарыу зарур. Рәсмилектән, күңелһеҙлектән, бер төрлөлөктән ҡасырға кәрәк. Шул ваҡытта һөҙөмтә лә буласаҡ.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, тормошобоҙҙа рәсмилек күбәйҙе. Хатта сәнғәтте лә ҡағыҙға күмеп ташланылар. Унда нимә яҙылыуына ҡарап, кешегә баһа бирәләр. Дөрөҫмө был? Ижади эшләргә ваҡыт ҡаламы һуң? Минеңсә, талантлы итеп тотонғанда, ошондай шарттарҙа ла юғары ҡаҙаныштарға өлгәшергә, һөнәреңдең уртаһында ҡайнап эшләргә мөмкин. Иң мөһиме – башҡарған хеҙмәтеңде, үҙеңде уратып алған кешеләрҙе яратырға кәрәк. Шулай уҡ үҙ урыныңды белеү шарт.\nҠайһы саҡта хәтер ебен һүтеп ултырам да, теге саҡ авиация институтын һайлау кәрәккәндер, бәлки, тип уйлап ҡуям. Инженер булып, параллель рәүештә йырлап та йөрөй алыр, сәхнәлә танылыр инем кеүек. Аллаһ Тәғәлә миңә уҡытыусы юлын һайларға яҙғандыр...\n– Аллаһ Тәғәлә тигәндәй, дингә ҡарашығыҙ нисек?\n– Бик һәйбәт. Иман әҙәм балаһын дөрөҫ юлдан йөрөтә, күңеленә зарар килтермәй. Хәлем булғанда мәсеткә йөрөнөм. Моң, ихласлыҡ мөхите ул. Ҡөрьән аяттарын кемдең – ысын күңелдән, кемдең битарафлыҡ менән уҡығанын шунда уҡ һиҙәм. Динде белгән кеше башҡаларҙан айырылып тора ул. Һәр ерҙә бит ихласлыҡ өҫтөнлөк итә. Рәсмилек иһә барыһын юҡҡа сығара. Күпте белгән, динде лә, сәйәсәтте лә яҡшы төшөнгән аҡыллы диндарҙарҙы ихтирам итәм.\n– Еңеү көнөн ниндәй тәьҫораттар менән ҡаршылайһығыҙ?\n– Әйтеп үткәнемсә, Бөйөк Ватан һуғышы минең дә, яҡындарымдың да яҙмышына туранан-тура йоғонто яһаны. Хәрби заводта эшләгән кеше булараҡ, “Һуғыш ветераны” тигән танытмам да бар. Ғөмүмән, Еңеү көнөндә йыл да ҙур иғтибар тоям. Ошо бөйөк байрам рәсми рәүештә түгел, ә ысын күңелдән үткәрелһен ине, тип теләйем. Ихласлыҡты тойоу кинәнес бирә бит.\nҺуғыш, шул осорҙа кисерелгән ғазаптар, ир-ат ҡаһарманлығы, сабырлыҡ, өмөт, ышаныс хаҡында йырҙар байтаҡ беҙҙә. Уларҙың моңо күпме быуынды илһөйәр итеп үҫтерҙе! Ә еңел-елпе йырҙар менән йәмғиәтте тәрбиәләп булмай ул.\nӘйткәндәй, беҙҙә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Еңеү көйө әле яҙылмаған. Русса “День Победы” кеүек. Ниндәй тулҡынландырғыс бит ул! Ә беҙҙең телебеҙҙә ундай юҡ...\nТаланттарҙы үҫтерергә кәрәк. Уңыш ҡаҙанһа, уларҙың күңеле лә бөтөн, яҡты була. Кешегә күп кәрәкме һуң? Бына миңә, мәҫәлән, әлеге бер бүлмәле фатирым баштан ашҡан. Ҙур-ҙур һарайҙар, байлыҡ нимәгә кәрәк һуң ул? Бындай ҡомһоҙлоҡ үҙ юлыңды таба алмауҙан, күңелдең бөтөн булмауынан барлыҡҡа килә. Ә тәбиғәттән һалынған һәләтен үҫтергән, унан кинәнес алып, халыҡҡа кәрәкле булып йәшәгән кеше рухи ҡиммәттәрҙе һәр нәмәнән өҫтөн ҡуя. Мин уҡыусыларыма тап шундай һуҡмаҡ һалырға тырыштым.\nАвтор: Д. ТӘЛҒӘТОВА яҙып алды.\nФото: Айрат Нурмөхәмәтов фотоһы.


Өс таған таймаҫ » «Йәшлек» гәзите | Газета "Йэшлек"\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар архивы » Конкурстар » Өс таған таймаҫ\n07.03.2014 Өс таған таймаҫ\nБөрйән районының Әбделмәмбәт ауылында йәшәүсе Әлфинә Зәйнуллина «Йәшлек»-фараз»да икенсе тапҡыр ғына ҡатнашһа ла, уңыш ғали йәнәптәре уға фен отторҙо\nБөрйән районының Әбделмәмбәт ауылына килеп етеп, Зәйнуллиндарҙың йортон эҙләп йөрөгәндә тырышып-тырышып ҡул болғаған малай күҙгә салынды. Ҡыуанып, уның яғына боролдоҡ. Беҙгә юл күрһәткән бала, баҫалҡы ғына йылмайып, әйҙәгеҙ, тип өйгә эйәртеп алып инде. Беренсе синыф уҡыусыһы Арыҫлан – «Йәшлек»-фараз» конкурсында бүләк отҡан Әлфинә һәм Руслан Зәйнуллиндарҙың өлкән улдары. Ул – ата-әсәнең уң ҡулы, төп ярҙамсыһы. Беҙ барған көндө ҡыуаныстар, әйтерһең дә, был нурлы йортҡа сиратҡа баҫҡайны: Арыҫлан мәктәптә үткән «Иң шәп егет» конкурсында икенсе урын яулап ҡайтып тора ине (Маҡтау ҡағыҙы «һыуынып» та өлгөрмәгәйне). Шәп егетте маҡтап, ҡотлап, ҡулын ҡыҫтыҡ, әсәһенә бүләгебеҙ – фенды, дипломды тапшырҙыҡ. Йәш ғаиләнең яңы өйҙәрен нурға сумдырып, күңелле тауыштарға тултырып, тағы ике бала – Сыңғыҙ менән Сынтимер Арыҫланға иш-ҡуш булып үҫеп килә. Дүрт йәшлек Сыңғыҙҙы урамда танып бөткәндәр, сөнки ул, тартынып тормай, үткән һәр кемгә, һаулыҡ һорашып, һин кем, тип һүҙ ҡуша, танышырға самалай. Миңә һыйынып ултырып ашап алғас, фотоңды ҡалдыраһыңмы, тип һорарға ҡыйыулыҡ итте әле ул. Ни тиһең, бик батыр егет!\n– Сынтимер ҙә ағайҙарынан ҡалышмаҫ, тип өмөтләнәбеҙ, – тип бәләкәсте һөйҙө әсә. – Былтыр, бәпәй алып ҡайтып йөрөп, «Йәшлек»кә яҙылмай ҡалдыҡ, эй, ҡыйын булды! Кис етһә, ҡулға алып, яратҡан гәзитте уҡығы килә, әммә юҡ! Башҡортостан юлдаш телевидениеһына көс төштө. Ләкин канал – үҙ урынында, баҫма үҙ урынында икән... Шуға ла гәзиткә алдан уҡ барып яҙылып ҡуйҙым.\n«Йәшлек»-фараз» конкурсында икенсе тапҡыр ҡатнаша Әлфинә Әнүәр ҡыҙы (элек ат отторған саҡта көсөн һынап ҡараған). Быйыл бүләк отҡас, дәртләнеп, таҡмаҡтар конкурсында ла ҡатнашырмын, ауыл мәҙәктәрен дә яҙып ебәрермен, тип ниәтләгән: «Тик балалар мөмкинлек бирһен инде». Мәктәптә уҡыған сағында ул «Йәншишмә»гә хәбәрҙәр ебәреп торған, яҙыу-һыҙыу эшендә тәжрибәһе бар. Әйткәндәй, Әлфинәнең бер туған һеңлеһе Гөлфинә гәзит уҡыусыларға таныш: бер йылы ул «Салауат йыйыны»нда «Сая ҡыҙҙар» бәйгеһендә еңеп, беҙ уның тураһында яҙғайныҡ (сая ҡыҙ шул йыйында танышҡан «Салауат батыры» Илнар Салауатов менән сәстәрен сәскә бәйләп, бөгөн ике бала үҫтерәләр).\nИҫтәлеккә фотоға төшөргә тигәс, егеттәр «һә» тигәнсе әҙер булды, тик ғаилә башлығы Руслан Радик улы эш менән йөрөп, ҡайтып өлгөрмәне. Тағы ҡасан киләһегеҙ, тип моңһоуланып оҙатып ҡалған Сыңғыҙға, тиҙҙән, тип вәғәҙә иттек.


22 Апрель , 18:45\nБыл башланғысты ауылда йәшәүселәр ҙә, ситтә йәшәүсе яҡташтар ҙа дәррәү күтәреп алғандар.\nҮткән ай аҙағында ғына Буранғол ауылы халҡы йыйылышта "Атайсал" проекты сиктәрендә аҡса йыйып зыярат өсөн төрлө ҡоролмалар алыу кәрәклеге тураһында һәйләшеп үткәйнеләр. Был башланғысты ауылда йәшәүселәр ҙә, ситтә йәшәүсе яҡташтар ҙа дәррәү күтәреп алғандар.\nБарлығы 200-ләп кеше аҡсалата ярҙам күрһәткән. Финанс йыйыу эштәрен Буранғол ауылында йәшәүсе Илдус Ҡаҙаҡбаев алып барған. Әлеге көндә әрүахтар йорто өсөн ҡәбер ҡаҙыу ҡоролмаһы (отбойный молоток), көслө бензин генераторы һатып алынған да инде.\nҠалған аҡсаны ла зыяраттың ҡапҡаһын яңыртып, буяу эштәре үткәрергә тотонорға уйлайҙар. Бынан тыш та ниндәйҙер суммала аҡса ҡаласаҡ тиҙәр буранғолдар, уныһын ауыл эргәһендәге матур "Һаҙ" шишмәһен төҙөкләндереүгә тотонорға ҡарар иткәндәр.


Башҡортостандың төҙөлөш тармағы әүҙем үҫешә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостандың төҙөлөш тармағы әүҙем үҫешә\n13:19, 20 мая 2011 Иҡтисад\nАғымдағы йылдың ғинуар-апрель айҙарында Башкортостан территорияһында дөйөм майҙаны 366,9 мең квадрат метрлыҡ 3,7 мең торлаҡ ҡулланыуға тапшырылған. Башкортостан Республикаһы Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, был үткән йылға ҡарата 106,2 процент. Республикала йәшәгән мең кешегә иҫәптә дөйөм майҙаны 90 квадрат метр торлаҡ сафҡа индерелгән. Шәхси йорт һалыусылар менән 2925 торлаҡ төҙөлгән, дөйөм файҙаланыуға тапшырылған торлаҡ иҫәбендә уларҙың өлөшө 87,0 процент тәшкил итә.\n2011 йылдың ғинуар-апрель айҙарында республиканың төҙөлөш индустрияһы предприятиеларында бетон ҡулланылған материалдар, изделиелар һәм ҡоролмалар етештереү күләме 258 мең кубометр тәшкил иткән, был 2010 йыл күрһәткестәренә ҡарата 118, 0 процент.\n207 мең кубометр йыйылма тимер-бетон (2010 йылға ҡарата 114,6% ), 28 мең кубометр бетон изделиелары (141,2%), 11,7 мең кубометр тауар бетоны (118,2%), 11,2 мең кубометр (151,4%) төҙөлөш иҙелмәһе етештерелгән.\nДүрт айҙа республика буйынса аҙ даналы стена материалдарын етештереү 110,8 млн дана шартлы кирбес йәки уҙған йылға ҡарата 123,1% тәшкил иткән. Шуларҙан: керамик кирбес – 91,5 млн дана (2010 йылдың ошо уҡ осорона ҡарата 121,7% ), силикат кирбес – 11,6 млн дана (90,6%), «Бессер» блоктары — 3,6 млн дана шартлы кирбес (276,9%).\nТеги: төҙөлөш, төҙөлөш индустрияһы


Төҙөүселәр Иглин районындағы йорттарҙы ике айҙа төҙөп бөтөргә планлаштыра // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nТөҙөүселәр Иглин районындағы йорттарҙы ике айҙа төҙөп бөтөргә планлаштыра\n16:03, 31 мая 2011 Иҡтисад\nБашҡортостан төҙөүселәре боеприпастар шартлауы һөҙөмтәһендә ҡыйыҡһыҙ ҡалған Урман ауылы халҡына йорттар төҙөү буйынса саралар планын эшләне.\nБашҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Сергей Афонин БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитеты, Иглин районы хакимиәте, селтәр ойошмалары, Торлаҡ төҙөлөшө фонды, проект институттары һәм подряд ойошмалары вәкилдәре менән эш кәңәшмәһе үткәрҙе.\nҺөҙөмтәлә 16 фатирлы өс йорт һәм 12 индивидуаль йорт төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителде. Эштәр янғындан зыян күреүселәргә йорттар төҙөүгә заказсы булараҡ сығыш яһаған Торлаҡ төҙөлөшө фонды майҙанында алып барыласаҡ. Бер төркөм компаниялар подрядсылар буласаҡ: «Башкортостаннефтезаводстрой» тресының 10-сы төҙөлөш идаралығы, «БНЗС» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Акрополь» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һәм «БР Аҙ ҡатлы төҙөлөш идаралығы» дәүләт унитар предприятиеһы, улар, хәлдәрҙең ауырлығын аңлап, эштәрҙе финанслау сығанаҡтары билдәләнмәҫ борон уҡ башланы. «Башинформ» агентлығына БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының матбуғат секретары Фидарис Багаевтың хәбәр итеүенсә, әлеге ваҡытта урында планлаштырыу һәм проект эштәре башҡарылған. Төҙөүселәр ер ҡаҙыу эштәренә тотонған, техника һәм төҙөлөш материалдары ташыла. Бөтә йорттарҙы ла\nИглинда төҙөргә ҡарар ителгән. Төҙөүселәр алдында ҡуйылған срок — ике ай.\nТеги: төҙөлөш, Урман, торлаҡ


Урок по родному башкирскому языку и литературе на тему "Һ. Дәүләтшинаның, Айбикә повесы"\nИнфоурок / Иностранные языки / Другие методич. материалы / Урок по родному башкирскому языку и литературе на тему "Һ. Дәүләтшинаның, Айбикә повесы"\nТема: Һәҙиә Дәүләтшинаның Айбикә повесында ҡатын- ҡыҙҙарҙың ауыр тормошо.\n1)Ҡуйылған проблемалы һорауҙарға тулы итеп яуаптар бирергә.\n2)Тарихи һүҙҙәрҙең мәғәнәһен аңлата белергә.\n3)Дуҫлыҡ һәм ярҙамсылыҡ мөнәсәбәттәрен нығытырға.\nЙыһаҙландырыу: Һәҙиә һәм Ғөбәй Дәүләтшиндарҙың портреттары, китаптар күргәҙмәһе, һүҙлектәр, компьютер.\nДәрес барышы: Хәйерле көн!Һаумыһығыҙ, уҡыусылар!\nБалалар, тыуған илебеҙҙең алтын ҡояшын, тыныс зәңгәр күген һәм ошо матур, сағыу көндә беҙҙең дәрескә килгән ҡунактарыбыҙҙы сәләмләп китәйек.\nҺаумы, алтын ҡояшым!\nИҫәнме, һин, елкәйем?\nХәлдәрең нисек, еркәйем?\nБөтәгеҙҙе сәләмләйем, иҫәнлек- һаулыҡ теләйем!\nУҡытыусы:Уҡыусылар,бөгөн дәрестә беҙ Һ.Дәүләтшинаның «Айбикә» тигән повесы менән танышыуҙы дауам итәбеҙ.\nДәрес аҙағында һәр берегеҙ дәресебеҙҙең темаһын уйлап, билдәләп ҡуйырға тейеш.\nӨйгә эш итеп Һ.Дәүләтшинаның биографияһын өйрәнеп килергә ҡушылғайны. Рәхим итегеҙ!\n(экранда Һ.Дәүләтшинаның тормошона бәйле фотоһүрәттәр күрһәтелә)\nБиографияһын сылбырлап һөйләү. Мәҫәлән:\n1-се бала :Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы Дәүләтшина 1905 йылдың\n5 мартында элекке Һамар губернаһы Хәсән ауылында тыуған.\nХәсән ауылында мәктәптә белем ала. 1920 йылда, ун биш йәшлек\nҡыҙҙы Дингеҙбай аулына уҡытыусы итеп ебәрәләр.\n2-се бала:1922 йылда Мәскәүгә күсеп китә. 1924 йылда Өфөлә\nБашҡорт педагогия рабфагында уҡый.1932 йылда Мәскәүгә китап нәшриәттәре өсөн мөхәррирҙәр әҙерләү институтына уҡырға инә.\n3-сө бала: 1935-1937 йылдарҙа Һәҙиә Дәүләтшина –Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетында уҡый. 1934 йылда ССС Р яҙыусыларының беренсе съезына делегат булып бара, унда М.Горький менән осраша. Сталин шәхес культы йылдарында репрессияға тартыла.\n4-се бала:1942-1952 йылдарҙа «Ырғыҙ» романын яҙа.\n1954 йылда Бөрө ҡалаһында йөрәк һәм үпкә ауырыуынан үлеп китә.\nУҡыусылар, Һ.Дәүләтшина ниндәй әҫәрҙәр яҙған? Нисәнсе йылдарҙа? Һорауҙарға яуап биреү.\nУҡытыусы: Эйе, башҡорт халҡының арҙаҡлы ҡыҙы, оло талант эйәһе Һәҙиә Дәүләтшина–милли әҙәбиәтебеҙ тарихында, рухиәтебеҙ күгендә айырыуса сағыу балҡыған йондарыбыҙҙың береһе. Шәхес культы, тоталитар режим дәүрендә нахаҡҡа хөкөм ителеп, күп йылдар буйы ауыр шарттарҙа михнәт һәм ғазап сигеп йәшәүгә дусар ителгән ҡайнар йөрәкле яҙыусы 20-се быуат башҡорт әҙәбиәтендә иң юғары ҡаҙанаштарҙың береһе тип баһаланырҙай гүзәл әҫәр – «Ырғыҙ» романын ижад итә һәм шуның менән ил алдында оло ихтирам яулай. Ә 1930 йылда “ Айбикә” повесы “ Октябрь ” журналында баҫылып сыға. Һеҙгә ҡыҫҡартылып алған повесты өйҙә уҡып килергә ҡушылды. Әҫәр өҫтөндә эшләү. Бирелгән һорауҙарға повестан тейешле текстарҙы табып, яуаптар бирергә.\n1 ”Айбикә” повесында ниндәй осор һүрәтләнә ?\n2. Ни өсөн Һ.Дәүләтшина үҙенең төп геройына Айбикә тигән исемде ҡуша?\n3. Айбикә ниндәй ғаиләлә, ниндәй шарттарҙа йәшәй?\n4. Уҡыуға ҡарата ҡарт әсәһе менән атаһының ҡарашы?\n5. Айбикә Ҡотлояр байҙың өйөнә нисек эләгә ?\n6. Айбикә Ҡотлоярҙың өйөндә ниндәй шарттарҙа йәшәй?\n7. Колхозлаштырыу осоронда Айбикәнең позицияһы ниндәй?\nУҡытыусы: Әңгәмә бик фәһемле үтте.\nӘ хәҙер Айбикәнең характер һыҙаттарына хас булған аныҡлаусыларҙы уйлап яҙығыҙ.\nКласс ике төркөмгә бүленә\n1-се төркөм 2 –се төркөм\nАйбикәнең Совет власы, колхозлаштырыу\nреволюцияға тиклемге осоронда образы.\nтыныс көслө ихтиярлы\nхоҡуҡһыҙ бала ирекле, алдынғы ҡатын\nУҡытыусы: Шулай итеп, баҫылҡы, тыйнаҡ, хоҡуҡһыҙ баланан Айбикә ирекле яңы тормош төҙөүҙә иң актив башҡорт ҡатын-\nҡыҙҙарының береһе булып китә.\nАртабан уҡыусылар Р.Шәкурҙең “Айбикә” повесы тураһында әйткән һүҙҙәрендә нөктәләр урынына тейешле хәрефтәр яҙалар, бер-береһенең эштәрен баһалайҙар.\n“Айбикә’’ -к.лх.злаштырыу ос.р.нда яңы т.рм.ш т.ҙөүҙ. ал.ы сафҡа баҫҡан б.шҡ.рт ҡатын – ҡыҙҙ.рын.ң рухи үҫ.шен, күмәк, берҙәм хеҙм.тте, шул дәүер башҡорт ауыл.нд.ғы ижтимағи яң.рыу бар.шын, б.шҡ.рт халҡының торм.ш-к.нкүрешен тәрән һ.йөү һәм инаныу тойғ.һо менән поэтиклаштырыусы әҫәр Р.Шәкүр\nУҡытыусы: Балалар, повеста осраған иҫкергән һүҙҙәрҙе табып дәфтәргә күсерегеҙ, уларҙың мәғәнәһен аңлатма һүҙлек ярҙамында асыҡлағыҙ.\nМәҫәлән: ҡарындыҡ,ситек,ҡата,урындыҡ һ.б\nУҡыусылыр,бөгөнгө дәрес һеҙгә оҡшанымы?\nНиндәй күнегеүҙәр оҡшаны?\nЯуаптарығыҙ менән ҡәнәғәт булдығыҙмы?\nДәрестең темаһын нисек итеп атар инегеҙ?\nУҡыусылар дәрестең темаһын үҙҙәре уйлап сығаралар.\nУҡытыусы: Эйе, башҡорт халҡының изге һәм саф күңелле, героик характерлы ҡыҙы, ысын-ысынында халыҡ яҙыусыһы Һ.Дәүләтшинаның йәне лә, йөрәк тибеше лә – уның һоҡландырғыс әҫәрҙәрендә, халыҡ тормошоноң һәм яҙмышының икһеҙ–сикһеҙ киңлектәрен айҡаған илһамлы “Ырғыҙ” романы һәм «Айбикә» повесында.\nӨйгә эш итеп Айбикә образын төшөрөп килергә.\nУҡытыусы:Дәрес өсөн рәхмәт! Һау булығыҙ!\nСовершенствование коммуникативной компетенции на основе деятельностного подхода в условиях ФГОС


Ярты быуат тарихлы мәктәп\n28 Октябрь 2020, 12:30\nҠаланың 20-се мәктәбе өсөн ағымдағы йыл бик иҫтәлекле - уның тәүге тапҡыр ишектәрен асып, беренсе уҡыусыларын ҡабул итеүгә 50 йыл тулды. Белем йортоноң үткәне, йылдар дауамындағы үҙгәрештәр һәм бөгөнгөһө тураһында директор Владимир САТАРОВ менән әңгәмәләштек:\n► Владимир Иванович, мәктәп асылғандан алып ниндәй йүнәлештәрҙә эшләй?\n- Мәктәп бынан теүәл 50 йыл элек, 1970 йылдың 1 сентябрендә асыла. Шул уҡ ваҡытта химия, физика, биология, география, тарих буйынса лабораториялар эшләй башлай һәм мәктәп бөтә йүнәлештәр буйынса ла (Роман Григорьевич Хазанкиндың физика-метематика кластарын иҫәпкә алмағанда) алдынғылар рәтенә сыға. Тәүге директоры Карам Ғәли улы Залалов була. Бер аҙҙан медицина йүнәлешендәге химия-биология кластары үҙ һөҙөмтәләрен бирә башлай. Уҡыусылар уны тамамлар алдынан өс йыл медицина училищеһы базаһында уҡый һәм был уҡыу йортоноң икенсе курсына ҡабул ителәләр. Был кластарға конкурс, әлбиттә, ҙур була.\nХәҙерге мәғлүмәт технологиялары тип аталған компьютер кластары беҙҙең мәктәптә тәүгеләрҙән барлыҡҡа килә. Бынан 20 йыл элек беренсе компьютер класына уҡыусылар ҡабул ителә. Унда белем алған балалар дәүләт имтихандарында юғары күрһәткестәргә ирешә, юғары уҡыу йортона инеү буйынса ла алдыралар.\nЙәнә шулай уҡ ҡалала берҙән-бер кадет хәрәкәтен үҫтереүсе лә булып торабыҙ. Кадет класына тәүге тапҡыр 2003 йылда 26 егетте алдыҡ. Хәҙер инде уларҙың күбеһе юғары офицер дәрәжәһенә эйә. Бер аҙҙан эксперимент эшләргә булдыҡ һәм был кластарға беренселәрҙе ҡабул иттек. Бөгөнгө көндә улар IX класта уҡый. Ата-әсәләрҙең балаларының тап ошо класта уҡыуын теләүҙәре беҙҙе шатландыра ғына.\n► Ярты быуат эсендә мәктәпте миҙалға тамамлаусылар һаны күпме?\n- 50 йыл эсендә мәктәп 38 алтын һәм 37 көмөш миҙал яулаусыны оло тормош юлына сығарған. Уҡыусыларҙың был уңыштарға өлгәшеүендә уҡытыусыларының өлөшө һис шикһеҙ ҙур.\n► Әйткәндәй, мәктәп ниндәй уҡытыусылары менән ғорурлана ала?\n- Уҡытыусыларҙың барыһы ла тырышып, заманса алымдар ҡулланып эшләй. Хаҡлы ялда булған ветерандарыбыҙ Любовь Копытова, Лариса Мурина, Нина Ситько, Тамара Чувашова, Любовь Усынина һәм бөгөнгө көндә уңышлы эшләгән Зәйнәп Собханғолова, Дамира Хәлимуллина, Ирина Гулякова, Галина Канайкина, Любовь Медовикова, Наталья Муравьева, Нина Колобова, Людмила Сидухина, Александр Повираев һәм башҡалар менән ғорурлана алабыҙ тип әйтә алам. 20-се мәктәптә танылған уҡытыусылар династиялары Никитиндар, Мироновтар эшләүен дә әйтеп үтергә кәрәктер. Ҡасандыр ошо белем усағында уҡыған Алла Семенова, Олег Пиндюрин, Андрей Рыжов, Владимир Яковлев, Инесса Будеева бөгөнгө көндә үҙҙәре уҡытыусы.\n► Әлеге көндә мәктәптә күпме бала уҡый? Мәктәп заман талаптарына яуап бирерлек итеп йыһазландырылғанмы?\n- Ағымдағы уҡыу йылында мәктәптә йәмғеһе 903 бала иҫәпләнә. Ҡасандыр уларҙың һаны 1300-ҙән ашҡаны булды. Техник яҡтан тулыһынса заман талаптарына яуап бирә. Кластарҙа электрон көндәлектәр тултырыу өсөн ноутбук, проекторҙар бар. Ике информатика, практик эштәр өсөн химия һәм физика кабинеттары һөҙөмтәле эшләп килә. Шулай уҡ мәктәптә 40 йыл элек асылған музейға реконструкция үткәрҙек. Уны интерактив итеп үҙгәрттек: мөмкин булған тиклем документтарҙы һанлы форматҡа күсерҙек.\n► Уҡыуҙа ла, спортта ла, йәмәғәт тормошонда ла һынатмаған уҡыусылар ҙа барҙыр?\n- Уҡыусыларыбыҙ төрлө ярыштарҙа еңеүҙәр яулап, уңыштары менән һөйөндөрөп тора. Беренсе сентябрҙә былтырғы уҡыу йылында төрлө конкурстарҙа, олимпиадаларҙа еңеү яулаған уҡыусыларға: Ирина Ларинаға, Римма Мофазаловаға, Родион Флягинға, Верения Ерастоваға, Сергей Бедаровҡа, Евгений Дамбровскийға, Данил Мансуровҡа Почет грамоталары тапшырҙыҡ. “Иң әүҙем класс” конкурсында IX “в” һәм XI “б” кластары билдәләнде. Ғөмүмән алғанда, беҙҙә актив уҡыусылар белем ала. Мәктәптә патриотик тәрбиә биреүҙе, тыуған илгә һөйөү тәрбиәләүҙе маҡсат итеп ҡуйған төрлө конкурстар ойошторолоп тора. Дистанцион уҡыу ваҡытында ла был эш туҡталманы, “Милли кейем” конкурсы иғлан иттек. Унда уҡыусылар #минмилликейемдә хэштегы аҫтында үҙҙәренең төрлө байрамдарҙа төшкән фотоларын Интернет аша ебәрҙе. Уҙған йылда “Рәсәй мәктәптәрендә кинодәрестәр” Бөтә Рәсәй проектында уҡыусыларыбыҙ актив ҡатнашып, “Ел йыры” тип аталған ҡыҫҡа метражлы тәрбиәүи фильм төшөрөүҙә үҙ өлөшөн индерҙе. Әйткәндәй, был кино Башҡортостан уҡыусыларының макулатура тапшырыуҙан килгән аҡсаһына төшөрөлдө.\n► Һәр мәктәптең үҙенә генә хас традициялары бар. 20-се мәктәптә шуларҙың ҡайһыныһы иң үҙенсәлекле һанала?\n- Эйе. Мәктәбебеҙ традицияларға бик бай. Шуларҙың береһе - киләсәккә теләктәр яҙылған капсулалар һалыу. Быйыл беҙ сирек быуат элек уҡыған уҡыусыларыбыҙҙың теләктәрен асып уҡыясаҡбыҙ\nһәм 2045 йылға тәғәйенләнгән теләктәребеҙҙе яҙып һаласаҡбыҙ.\n► Әңгәмәгеҙ өсөн рәхмәт, Владимир Иванович! Мәктәп коллективына һәм уҡыусыларға уңыштар теләйбеҙ!\nЗәйнәп СОБХАНҒОЛОВА, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы:\n- Республикабыҙ мәктәптәрендә башҡорт теле уҡытыла башлау менән мәғариф бүлегенән методист эшен ҡалдырып, мәктәпкә туған телемде уҡытырға күстем. Уҡытыу-методик ҡулланмаларҙың, дәреслектәрҙең булмауы ла ҡурҡытманы. Төндәрен ҡулдан карточкалар, ребустар һәм башҡаларҙы эшләп ултырыуҙар тарихта ғына ҡалды.\nБөгөнгө көндә башҡорт телен уҡытыу һәм уҡыу өсөн тейешле дәреслектәр мәктәптәрҙә лә, район мәғариф бүлегендә лә, магазиндарҙа ла етерлек. Әммә йылданйыл үҙ телдәрен өйрәнеүҙән баш тартыусыларҙың (ата-әсәләрҙең ғариза менән балаһының ниндәй телде өйрәнеүен һайлауы сәбәпле) арта барыуы эсте бошора. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был хәл беҙҙең мәктәпте лә урап үтмәй. Мәктәптә башҡорт телендә иркен аралашҡан, уны тағы ла яҡшыраҡ белергә ынтылған тырыш уҡыусыларыбыҙ байтаҡ. Беҙгә, уҡытыусыларына, уларға был йүнәлештәге белемдәрен нығытырға ярҙам итергә, дәртләндерергә, төрлө конкурстарҙа ҡатнашырға әйҙәргә генә ҡала. Улар араһында башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса үткәрелгән олимпиадаларҙа призлы урындарға лайыҡ булыусылар, республика кимәлендәге Интернет конкурстарҙа ҡатнашыусыларҙың барлығы ҡыуандыра, ғорурландыра. Был йәһәттән ата-әсәләр ыңғай ҡарашта булыуы һөйөнөс.\nУҡыусының ниндәйҙер уңыш яулауында уның уҡытыусыһының өлөшө бик ҙур. 20-се мәктәп уҡытыусылары был йүнәлештә уларға үрнәк булып тора: “Йыл уҡытыусыһы” кеүек һөнәри конкурстарҙа даими ҡатнашалар, мәктәптә үткәрелгән бер генә саранан да ситтә тороп ҡалмайҙар, тел мәсьәләләренә бәйле һорауҙарҙы ла бергәләп хәл итергә тырышалар. Киләсәктә лә мәктәбебеҙ уҡытыусыларына белем һәм тәрбиә биреү йәһәтенән яңы ысулдар ҡулланып, яңы идеялар менән янып эшләргә яҙһын.


Материалы за 16.08.2016 » "Урал" гәзите\n16-08-2016, 15:31 / Йәмғиәт\nЫрыуҙар киләсәге йәштәр ҡулында\n20 августа Ҡоҙғон-Әхмәр ауылында Ҡатай ырыуы йәштәре йыйыны үтә Беҙҙең район ауылдары Ҡатай волосы сиктәрендә барлыҡҡа килгән. Башҡортостан территорияһына ҡатайҙарҙың ата-бабалары XIII быуаттың уртаһында килеп урынлаша. XIV быуаттың аҙаҡтарында ҡатайҙар көнсығышҡа - Ағиҙелдең урта ағымына һәм Инйәр йылғаһы үҙәндәренә йүнәлә, ә ҡатайҙарҙың төп өлөшө төньяҡта Танып йылғаһы буйында күсмә тормош алып бара. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ҡатай ауылдары һаны 25-кә етә. Кантонлыҡ идара иткән осорҙа улар бөтәһе 6-сы кантонлыҡтың 27-30 тирмәһенә ҡарай....\n16-08-2016, 15:30 / Йәмғиәт\nХеҙмәт ҡануниәтендәге мәсьәләләр ҡаралды\nБѳгѳн халыҡты ҡануниәткә ярашлы эшкә урынлаштырыу, эш хаҡтары түләүҙе тотороҡландырыу, конверттағы эш хаҡтарын булдырмау, эш биреүсе һәм хеҙмәткәрҙәрҙең үҙ-ара мѳнәсәбәттәрен кѳйләү, был йәһәттән проблемаларҙы хәл итеү, халыҡтың хеҙмәт ҡануниәтендәге белемен арттырыу кѳнүҙәк проблемаларҙың береһе булып тора. Был мәсьәләне хәл итеү ѳсѳн «ҡыҙыу линиялар» эшләй, халыҡты ҡабул итеүҙәр, семинар-кәңәшмәләр ойошторола. Ошондай сараларҙың береһе муниципаль район хакимиәтендә уҙҙы. Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары Юрий Мельников етәкселегендәге тѳбәк семинар-кәңәшмәлә Республика...\n16-08-2016, 15:28 / Йәмғиәт\nДонъяны яулай башҡорт ҡыҙы\nБашҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының борон-борондан уҡ сая, ғорур, кѳслѳ зат булыуын яҡшы беләбеҙ. Ҡулынан килмәгән эше юҡ, нимәгә тотанһалар ҙа, башҡаларҙы аһ иттереп, бынамын итеп башҡарып сығыу һәләте бар уларҙа. Борондан килгән был сифат бѳгѳн дә үҙенсәлеген юғалтмай. Гүзәл заттарыбыҙ тѳрлѳ ѳлкәләрҙә әленән-әле донъя кимәлендә таныла, үҙҙәренең генә түгел, республикабыҙҙың данын ситкә тарата. Нәфислек, матурлыҡ талап иткән мәҙәниәт, сәнғәт булһынмы, йылғырлыҡ, сыҙамлыҡ кәрәк булған спорт ѳлкәһеме, әллә инде тәрән аҡыл, сабырлыҡ ѳҫтѳнлѳк алған сәйәсәтме - һәр ҡайһыһында улар ныҡлы урынын тапҡан,...\n16-08-2016, 15:25 / Йәмғиәт\n«Эштәрегеҙ яҡшы тәьҫир ҡалдырҙы»\n13 августа Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рѳстәм Хәмитов эш сәфәре менән ҡалала булып китте. Белоретта Республика етәксеһе 2005 йылда асылған һәм тѳрлѳ модификациялы трос, металл конструкциялар етештергән “Стропкомплект” йәмғиәтенең производство майҙансығында булды. Предприятие хеҙмәткәрҙәре етештергән продукциялары 500 тоннаға тиклем ауырлыҡты күтәрә алыуын эш барышында иҫбатлап күрһәтте. Директор урынбаҫары Вадим Исаенко һѳйләүенсә, предприятие бер нисә йыл элек элекке тимер-бетон изделиелары заводының производство ба- заһын һатып алып, реконструкциялауға 100 млн. һумға яҡын аҡса...\n16-08-2016, 15:23 / Йәмғиәт\n80 кеше мөрәжәғәт итте\nҠаланың музыка мәктәбендә Башҡортостан Республикаһы Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары Рәмил Дилмѳхәмәтов етәкселегендә Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау, транспорт һәм юл хужалығы, торлаҡ-коммуналь хужалығы, ер һәм мѳлкәт мѳнәсәбәттәре, тѳҙѳлѳш һәм архитектура, урман хужалығы буйынса министр урынбаҫарҙары, дәүләт комитеттары рәйестәре район халҡы ѳсѳн күсмә ҡабул итеү ойошторҙо. Был кѳндә белгестәргә 80 кеше мѳрәжәғәт итте. Иң күп һорауҙар торлаҡ-коммуналь хужалығы, торлаҡ йорттар буйынса социаль файҙаланыу килешеүе тѳҙѳү, шәхси тѳҙѳлѳш ѳсѳн...\n16-08-2016, 15:20 / Йәмғиәт\nКомиссия әүҙем эшләне\nҮткән аҙнала муниципаль район хакимиәтендә Башҡортостан Республикаһының Юстиция эштәре буйынса дәүләт комитетының административ комиссиялар менән эшләү буйынса баш белгесе Г.М. МӘХМУДОВА, “Башҡортостан Республикаһының дәүләт юридик бюроһы” учреждениеһының хоҡуҡи ярҙам бүлегенең тѳп белгесе А.И. БИГЛОВА граждандарҙы ҡабул итте. Хѳкүмәт ҡарарына ярашлы, бындай ҡабул итеү йылына бер тапҡыр һәм алдан билдәләнгән график буйынса үткәрелә. Ошон- дай сара былтыр беҙҙең районда апрель айында үткәрелгән, туғыҙ кеше мѳрәжәғәт иткән. Ҡабул итеү эшендә урындағы ведомство вәкилдәре - район-ҡала дәүләт...\n16-08-2016, 15:18 / Йәмғиәт\nУңған ир-егеттәр күберәк булһын\nҺуңғы йылдарҙа ауыл тормошонда старосталар әүҙем эшмәкәрлек алып бара. Һәр сара, ѳмә һәм башҡа йәмәғәт тормошо уларһыҙ үтмәй. Урындағы үҙидаралыҡтар менән тығыҙ бәйләнештә эшләйҙәр. Уҫманғәле ауылы старостаһы Ришат Зариф улы Нәғимов та иңенә алған яуаплылыҡты намыҫлы үтәй. Ышаныс- тарын аҡлағанға ауылдаштары уны икенсе тапҡыр староста итеп һайлап ҡуйҙы....\n16-08-2016, 15:16 / Йәмғиәт\nБелореттың бренды буласаҡ\nҺәр тѳбәк үҙенә генә хас үҙенсәлеккә эйә, уның башҡаларға данлап һѳйләр тарихы, арҙаҡлы шәхестәре, етештергән тауары, гүзәл тәбиғәте бар. Шуға күрә территорияларҙы брендлау - бѳгѳн кѳнүҙәк һәм заман проблемаларының береһе. Тормош тиҙ үҙгәреп тороу сәбәпле, үҙ тѳбәгеңдең үҙенсәлеген юғалтмау, башҡаларҙан айырылып тороу ѳсѳн яңынан-яңы механизмдар уйлап табырға, урындағы брендты булдырырға ла тура килә. “Бренд” тѳшѳнсәһен ҡулланырҙан алда, уның мәғәнәһен аңлау мѳһим. Бренд - ул үҙенең имиджын булдырған сауҙа маркаһы. Маркетингта был һүҙ компания, етештерелгән продукт йәки күрһәтелгән хеҙмәт...\n16-08-2016, 15:14 / Йәмғиәт\nБеҙҙән башҡа бер кем түгел!\nОшо девиз аҫтында хеҙмәт иткән, хәрби бурысын үтәгән ил һаҡсылары - һауа-десант ғәскәрҙәре 2 августа һѳнәри байрамдарын билдәләне. Һауа-десант ғәскәрҙәре кѳнѳ - иң йәш байрамдарҙың береһе. Ул 2006 йылдың 31 майында Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән барлыҡҡа килә....\n16-08-2016, 15:12 / Йәмғиәт\nИҫәп алыусы Әлфиә\nИҫәп алыу буйынса Йөйәк, Ғәбдөк ауылдарын хеҙмәтләндергән Әлфиә Фәнил ҡыҙы БАҺАУЕТДИНОВА ошо көндәрҙә һәр йортта булып, хужалар менән һөйләшеп, кәрәкле документтарҙы тултырыу өҫтөндә тырышып эшләй....


Октябрь проспекты ябыла\nЕңеү көнөн парадһыҙ һәм салютһыҙ күҙ алдына ла килтереп булмай, әлбиттә.\nБыйыл да ул Өфөнөң Ленин исемендәге майҙанда киске 10-да башланасаҡ. Ә 5 һәм 7 майҙа Еңеү парадының репетициялары буласаҡ. Шулай булғас, баш ҡалабыҙҙың Октябрь проспектында киске 9-сы яртынан 11-гә тиклем транспорт хәрәкәтенең тотҡарланасағына әҙер булығыҙ. 9 майҙа иһә байрам иртәнге 10-да башлана.


Икеһе лә – шахматсы | Йәншишмә\nИкеһе лә – шахматсы\nНаписал в 19 мая 2017, 12:39\nИлнар Мораҙымов шахмат уйнарға 5 йәшендә үк өйрәнә. Нисекме? Компьютер ярҙамында. Хәҙер, ана, нисек оҫтарып алған! Өйҙәгеләрҙең береһенән дә еңелмәй. Ул Береш ауылында йәшәһә лә, Асы мәктәбенә йөрөп уҡый. Әле яңыраҡ унда шахмат ярышы үткән икән. III синыф уҡыусыһы IX синыфта уҡыған ағай-апайҙары менән көсөн һынап, еңеү яулаған. Почёт грамотаһы менән бүләкләгәндәр үҙен.\nИлнар бәләкәйҙән үткер, шуҡ булып үҫә. Уға өс кенә йәш булғанда ауылдарына концерт менән Фәрүәз Урманшин килә. Артист дәртле генә бер йырҙы башҡарғанда малай сыҙап тора алмай, йүгереп сәхнәгә сыға ла бейей башлай. Шулай йырҙың аҙағынаса икәүләп сығыш яһайҙар.\n«Дүртле» һәм «бишле» билдәләренә генә өлгәшкән малай – ҡустыһы Илмирға ла өлгөлө ағай. Уны ла шахмат серҙәренә өйрәткән. Хәҙер буш ваҡыттарында икәүләп уйнай һалып алалар. Илмир быйыл беренсегә бара. Ул 100-гә тиклем һанай, хәрефтәрҙең барыһын да таный, еңелерәк һүҙҙәрҙе ҡушып уҡый ҙа белә. Һүрәт төшөрөргә оҫта. Почёт грамоталары ла ағаһыныҡынан саҡ ҡына әҙерәк. Еңеү көнөнә арналған һүрәттәр конкурсында призлы урын алған, йәйгеһен ауылдарындағы мосолман лагерына ла йөрөй. Быйыл «Үлемһеҙ полк» акцияһында ла ҡатнашҡан.\n« Шашка уйнайбыҙ\nХәлең нисек, «Салауат Юлаев»? »


Яҡшыраҡ булыуын теләгәндәр ине, әммә һәр ваҡыттағыса килеп сыҡты! Үткән йылда республ икала "Монетизация тураһында" законды тормош ҡа ашырыу буйынса эштәр дауам итте. Бөгөн бе ҙ закондың "дарыуҙар" өлөшөнә ҡағылмаҡсыбыҙ.\nМедико-социаль экспертиза хеҙмәткәрҙәре тыр ыша-тырыша граждандарҙың йәшәүгә һәләтлелек сикләнеүе дәрәжәһен раҫланы. 2007 йылдың ғин уарына Башҡортостанда дарыу менән тәьмин ите ү өлөшөндә дәүләт социаль яҡлауы хоҡуғына эй ә булған 415 федераль льготасы иҫәпләнгән. У ларға рецепт яҙылған һәм бушлай дарыу средст волары бирелгән. 2006 йылда уларға 1,7 милли ард һумлыҡ дарыу бирелгән.\nӘммә, ҡағыҙҙа ғына барыһы ла шыма, был бер енсе тапҡыр ғына түгел, эйе, тәрән соҡорҙар тураһында оноттолар! Аныҡ механизм эшләнелмә гән ине - күпме, кемгә һәм ниндәй суммаға ре цепт бирергә. Йыл башында тикшереүселәр врач тарға "ни өсөн аҙ рецепт яҙаһығыҙ?" тинеләр.\nҺеҙҙә 40 меңгә генә дарыуҙар яҙылған, ә бын а күрше поликлиникала врачтар 400 меңгә яҙға н. Бына унда эшләйҙәр! Ә һеҙ бында нимә менә н шөғөлләнәһегеҙ?\nДокторҙар - аҡыллы кешеләр, дәүләт сәйәсәте н тиҙ аңлай. Кәрәк икән - тимәк кәрәк! Стаха нов нормаһын бирәһең! Бар льготасыларҙы ла к әрәкле дарыуҙар менән тәьмин итәбеҙ! Мәскәүҙ ә йыл аҙағында ҡапыл иҫкә төшөрәләр һәм уйға\nбаталар - ниндәйҙер лимит булдырыу кәрәк. Һ әм билдәләйҙәр. Һөҙөмтәлә йыл аҙағында ҡырҡа\nүҙгәрә - врачтар рецепт яҙырға ашыҡмай, әмм ә һуң ине инде. Башҡортостанда булдырылған л имит - 748 миллион - 2,3 тапҡырға күберәк бу лып сыҡты. Һөҙөмтәлә Республика мотлаҡ медиц ина страховка фондының фармацевтика компания һы "Биотек" яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте ал дында бер миллиард һумлыҡ бурысы барлыҡҡа ки лә.\nБындай хәл беҙҙең республикала ғына түгел Рәсәй буйынса рөхсәт ителгән 44 миллиард рец епт урынына 70 миллиард яҙылған.\nБына хәҙер генә власть етди уйлана башланы\n- кем ғәйепле һәм нимә эшләргә?\nРеспублика белгестәре ғәйеплене Башҡортост андан ситтә эҙләргә әүәҫ. Республика мотлаҡ медицина страховка фондының башҡарыусы дирек торы Алексей Меньшиков белдереүенсә, бындай хәл, иң тәүҙә, үҙәктә боҙоуҙар арҡаһында кил еп сыҡты. Нигеҙһеҙ рецепт яҙып биргән врачта р ҙа 10 процентҡа ғәйеплелер, моғайын, әммә\nдөрөҫ булмаған закондар базаһы 90 процентҡа\nғәйепле. "Башфармация" дәүләт унитар предпр иятиеһының генераль директоры Искәндәр Заһиҙ уллин раҫлауынса, яҙып биреүгә рөхсәт ителгә н дарыуҙар исемлеге үткән йылда биш тапҡыр ү ҙгәртелгән, йәғни ике ай һайын. Врачтар һәм фармацевтар үҙгәрештәр артынан күҙәтеп өлгөр ә алмай. Дарыуҙар исемлеген алмаштырыуға бәй ле, препараттар ҡайтанан кодҡа һалыуға, ҡара уға һәм "Биотек" яуаплылығы сикләнгән йәмғиә тенә ҡайтарыуға дусар булды. Ә унда уларҙы ҡ абул итергә теләмәнеләр, файҙаланыу срогы с ығыуына һылтандылар. БР Хөкүмәте Премьер-мин истры урынбаҫары, хеҙмәт һәм халыҡты социаль\nяҡлау министры Фидус Ямалетдинов, барлыҡҡа килгән бурыстан "республикаға бер һум да алм аҫҡа!", тип тәҡдим итә. Уның фекерен БР Хөкү мәте Премьер-министры Рафаэль Байдәүләтов ху плай: "Был сумманы - миллиард һум - Рәсәй Һа улыҡ һаҡлау министрлығы тейеш! Был етди мәсь әлә, Фрадковҡа һәм Зурабовҡа яҙырға кәрәк".\nБР һаулыҡ һаҡлау министры Андрей Евсюков и ҫбатланған һандар килтерә.\n2006 йылда өҫтәмә дарыуҙар менән тәьмин ит еү хоҡуғы менән республиканың 143 мең гражда ны файҙаланған, йәғни хоҡуғы булған гражданд арҙың 78,8 проценты.\nБер кешегә уртаса 19 рецепт яҙылған. Льгот аһы булған гражданға сығымдарҙың уртаса хаҡы\n- 12 мең һум, айына - уртаса 1001 һум.\nӨҫтәмә дарыуҙар менән тәьмин итеүҙең төп ө лөшөн онкологик ауырыуҙар (11 мең кеше), диа бет менән яфаланыусылар (18 мең), туберкулез\nсирлеләр (657), ҡан ауырыуы менән ауырығанд ар (ете мең кеше) алған.\nГемофилия менән ауырығандар ҡиммәткә төшә - бер сирлегә йылына уртаса 93 мең һум кәрәк . Склероз сире менән яфаланыусыларға йылына 71 мең һумлыҡ рецепт бирелә. Уларға 41 милли он һум аҡса сарыф ителгән. Онкологик ауырыуҙ ар сығымы 545 миллион һум тәшкил иткән, шәкә р сирлеләр - 146 миллион һум.\nРеспублика мотлаҡ медицина страховка фонды\nдарыу препараттарын яҙыу һәм уларҙы ебәреү контроле буйынса етди эш алып бара.\n- Хәҙерге ваҡытта төп проблема, Евсюков иҫ әпләүенсә, - Федераль мотлаҡ медицина страхо вка фонды өҫтәмә дарыуҙар менән тәьмин итеү хоҡуғы булған бер гражданға айына 378,75 һум\nнормативынан сығып, бюджет йөкләмәләре лими тын билдәләргә тейеш.\nРецепт яҙыуҙы сикләү методикаһы юҡ, ә фина нс средстволары лимиты бар. Врач нисек итеп,\nауырыған граждандың сифатлы һәм ваҡытында д аулау хоҡуғын боҙмайынса, дауалау стандартта рын һаҡларға тейеш? Шуныһын да оноторға ярам ай, врач дауалау эҙемтәләре өсөн яуап тота.\nХәҙерге ваҡытта ихтыяж айына уртаса 178 ми ллон һум тәшкил итә. Ә лимиттарҙы иҫәпләгәнд ә, Башҡортостандан заявканы 68 миллионға әҙе рләргә кәрәк. Ә был препараттар һанын кәмете ү юлы менән генә мөмкин.\nВрач кемгә һәм ниндәй дарыу яҙа һәм дарыух ана бирмәй ҡала - былар заявкала күренмәй. В рачта проблема тыуа, ҡасан уға үҙенә хәл ите ргә - кемгә, күпме, ниндәй дарыуҙы яҙмаҫҡа. Дарыуҙар менән тәьмин итеүгә бер үк хоҡуғы б улған кешеләргә рецепт яҙыуҙы сикләү яуаплыл ығын кем үҙенә алыр?\n- Асылда, федераль дәүләт һәм башҡарма вла сть органдары халыҡтың социаль именлеге өсөн\nүҙҙәренең сәйәси яуаплылығын, килеп тыуған ҡыйынлыҡтарҙы компенсацияламай тороп, субъек ттарға күсерә, - ти Евсюков. - Пациентҡа дау алау стандарттарына ярашлы дарыу средстволар ы биреүҙе гарантиялаған механизм булдырыу - федераль органдар бурысы.


Бөгөндән Өфөлә электр транспортына хаҡтар артты\nХәҙер пассажирҙарға трамвайҙа йәки троллейбуста бер тапҡыр йөрөү өсөн ҡул аҡсаһы менән элекке 12 һум урынына 15 һум түләргә тура киләсәк. Өфө ҡала хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, юл хаҡының артыуы экологик күҙлектән таҙа электр транспортының уңайлығын яҡшыртыуға булышлыҡ итәсәк.\nЭлектрон пластик карта буйынса юл йөрөү хаҡы үҙгәрешһеҙ - 12 һум күләмендә ҡала. Шулай уҡ быға тиклем һатып алынған карталарҙы алыштырыу ҙа талап ителмәй. Бынан тыш, төрлө тариф пландары, уҡыусылар, студенттар һәм льготалы категориялы граждандарға иҫәпләнгән айлыҡ абонементтар юл йөрөү хаҡын кәметеүгә йүнәлтелгән. Тарифтар үҙгәреүгә ҡарамаҫтан, Өфөлә электр транспорты хаҡы Рәсәйҙең башҡа ҡалалары менән сағыштырмаса иң арзаны булып ҡала. Мәҫәлән, Ҡазан һәм Түбәнге Новгород ҡалаларында трамвай-троллейбусҡа билет хаҡы - 20, Екатеринбургта 21 һум тора.