1 Июль 2017, 10:40\nСәйфулла күҙҙәрен киң асып ҡаршыһындағы унтерға төбәлгән дә ҡалған. Ә уныһы, тыңлаусыһының барлығын да онот-ҡандай, тулышҡан күңеле йырылып киткәндә әйтеп ҡалайым тигәндәй, ашығып теҙә генә.—Ул саҡта мин уның һөйләгәндәренә артыҡ иғтибар итмәнем. Минең ундайҙан мөһимерәк идеологиям, фанаттарса та-бынған сәйәсәтем бар ине. Атайымдың үҙен дә юғалған индеецтар ҡәбиләһе вәкиле кеүек кенә итеп ҡабул итә, уның ҡараштарынан, донъяуи фәлсәфәһенән ояла инем. Ысын милләтен дә йәшерҙем, хатта үҙем дә хәтеремдән юйғандай инем. Тик үҫә бара, ул ҡан миндә барлығын һиҙҙерә башланы. Миңә нимәлер етмәне. Ҡайҙалыр тартылдым, атлыҡтым. Һәр ваҡыт ҡараштарым, күңелем нимәнелер, кемделер эҙләне. Һуңғы йылдарҙа йыш ҡына ата-йымдың төшөн күрәм: дала буйлап атта сабам... сабам... сабам... Ярһып уянам да, йөрәгемә сыҙай алмайым... Үҙем ғүмерҙә лә атҡа яҡын барған кеше түгел.\nСәйфулла күҙҙәрен киң асып ҡаршыһындағы унтерға төбәлгән дә ҡалған. Ә уныһы, тыңлаусыһының барлығын да онот-ҡандай, тулышҡан күңеле йырылып киткәндә әйтеп ҡалайым тигәндәй, ашығып теҙә генә.\n—Ул саҡта мин уның һөйләгәндәренә артыҡ иғтибар итмәнем. Минең ундайҙан мөһимерәк идеологиям, фанаттарса та-бынған сәйәсәтем бар ине. Атайымдың үҙен дә юғалған индеецтар ҡәбиләһе вәкиле кеүек кенә итеп ҡабул итә, уның ҡараштарынан, донъяуи фәлсәфәһенән ояла инем. Ысын милләтен дә йәшерҙем, хатта үҙем дә хәтеремдән юйғандай инем. Тик үҫә бара, ул ҡан миндә барлығын һиҙҙерә башланы. Миңә нимәлер етмәне. Ҡайҙалыр тартылдым, атлыҡтым. Һәр ваҡыт ҡараштарым, күңелем нимәнелер, кемделер эҙләне. Һуңғы йылдарҙа йыш ҡына ата-йымдың төшөн күрәм: дала буйлап атта сабам... сабам... сабам... Ярһып уянам да, йөрәгемә сыҙай алмайым... Үҙем ғүмерҙә лә атҡа яҡын барған кеше түгел.\n...Һуғышҡа киткәндә лә мин шул эҙлә-гәнемде күрер, йәнемде иҙгән һорауҙарға яуаптар табыр кеүек булып сыҡҡайным...\nТуҡтап ҡалып, тағы күпмелер ҡулында өйөрөлткән сигара һауытына ҡарап ултыр-ған фриц, күҙҙәрен күтәрҙе:\n—Урал... ул ниндәй?\nСәйфулла ҡарашын күсермәне, әммә асыуһыҙ ғына яуапланы:\n—Ул минең тыуған ерем.\nУнтер баш һелкете:\n—Эйе... Атайым да шулай тине.\nФриц тороп кире тәҙрә янына баҫты. Оҙаҡ итеп ҡараңғылыҡты байҡаны. Тик китель аҫтындағы киң яурындарының һелкенеп-һелкенеп алыуына ҡарағанда, уның уйы тышта түгел, ә бөтөндәй икенселә, ә бәлки, ошо ғүмер йәшәйешендәге иң мөһим нәмәләлер ине.\nБына ул тағы әйләнде:\n—Нисек уйлайһың, мин Уралға барып етә аламмы?\nСәйфулла өндәшмәҫкә иткәйне лә, теле алдан өлгөрҙө:\n—Беҙ еребеҙҙе дошманға бирмәйбеҙ. Шулай булған... борондан...\n—Беләһеңме... Һин миңә атайымды хәтерләтәһең. Ул шулай... алйот ине, минең ҡараштан, беҙҙең, айыҡ аҡыллы немец халҡы күҙлегенән. Ул әллә ҡайҙа ятҡан, башҡаса ҡайта алырына бер өмөтө лә булмаған еренә, халҡына тоғро ҡалды. Шуларҙы һағынып һарғайып үлде лә. Шул тоғролоғо менән үлеп китте...\nҺин дә, ғүмерең ҡыл өҫтөндә торғанда, намыҫ өсөн өҙөшәһең. Ереңдең, милләтеңдең намыҫы өсөн... Был бит ахмаҡлыҡ... Ә шул уҡ ваҡытта хаяһыҙ батырлыҡ та. Һин үҙ йөрәгеңә тоғроһоң. Хас атайым кеүек...\nФриц... хәҙер инде Сәйфулла нимә тип атарға ла белмәгән унтер, уға яҡын уҡ килеп, тауышын әкренәйтте:\n—Иртәнсәк һеҙҙекеләрҙе атасаҡтар. Атайым рухына хөрмәт йөҙөнән мин һине ебәрәм. Әгәр тере ҡалып, Уралыңа ҡайтып етә алһаң, шундай бер яугирығыҙҙың һуңғы һулышынаса иленә тоғро ҡалыуы хаҡында халҡыңа һөйлә. Ә мин, үҙ сиратымда, атайымдың Уралына дошман сүрәтендә аяҡ баҫмам, тип ышанып ҡалам.\nАртабанғы хәлдәр төш кеүек кенә булды. Унтер офицер әсирҙе арҡаһына пистолет терәтеп алып сыҡты ла, постар аша үткәреп, урман ауыҙына атлатты. Ана ата, бына ата, тип көтөп килгән егет, артында аҙымдар туҡтап ҡалғас та, боролоп ҡарар-ға ҡыймай атлай бирҙе. Алыҫайғандан алыҫая барып, ҡараңғылыҡҡа инеп ирене.\nСовет ғәскәрҙәре яғына сығыу юлында тағы ла яу эсенә юлығып, ҡаты яраланып, госпиталдә аңына килгәс, операция яһаусы хирургҡа ошо хәлде һөйләй һалдат. Тик, тәжрибәле, донъя күргән һәм илдәге сәйәсәтте ярайһы төшөнгән оло ағай, йәш егеткә был тарихты үҙе менән бергә ҡәбергә алып китергә кәңәш итә. «Үлгәнсе берәүгә лә һөйләмә, бының өсөн һинең үҙеңде лә, туғандарыңды ла атасаҡтар»,—тип ҡаты киҫәтә ул.\nГоспиталдән сыҡҡас тағы ла йылдан ашыу утлы диңгеҙ кисеп, Бөйөк Еңеүҙе Прага ҡалаһында ҡаршылап, унан ҡала тағы ла ике йылдай хәрби хеҙмәт үтеп, тыуған ерҙәренә инде ир ҡорона ултырып ҡайтып төштө Сәйфулла. Унан ата-бабалары ғүмер-ғүмергә иткәнде итә: ҡатын ала, өй һала, бала-саға үҫтерә, ерен һөйә... Шул тойғоларын ҡан һәм аң аша киләһе бы- уындарына һала.\n—Бына, мин һиңә шул яугирҙың аманатын тапшырҙым. Һин шуны гәзитеңә яҙ. Бәлкем... шул азаматтың туғандары уҡыр, бәлкем, бик булмаһа, үҙебеҙҙең халыҡ белер, әйвит?\nСәйфулла ҡарттың һөйләгәндәрен аманат итеп тапшыра алмай ул йылдарҙа Фәниә. Күңелендә йөрөтөп-йөрөтөп, икенсе бер зыялыға һөйләп ҡалдыра. Ул да ҡағыҙға төшөрмәй быны, яҙырға ҡыймай, форсаты сыҡмаймы... Ни булһа ла был бәйән, мәле һәм мохтажы етепме, минең ҡолаҡҡа килеп ҡаба. Һәм... тап шул төштәгесә һыбай сабып килеп инә күңелемә.\nДаланы таң нурҙары ҡойондора... Күҙҙәрҙе ҡыҫып ҡояш ҡалҡышына ҡарауым була... һыбайлы пәйҙә була. Ул яҡынайғандан-яҡыная, тояҡ тауыштары ергә һеңеп, уның үҙәгенәсә үткәндәй. Менге ауыҙлығын сәйнәп, ажарланып ярһыған. Өҫтөндәгеһе бауыр аҫтарына ел тултырып, осоп китер ҡош ише талпынып, ялпылдап килә. Был күренештән мин дә ярһыйым, йөрәгем күкрәк ситлеген йыртып сығырҙай булып тибә. Бына һыбайлы янымдан ғына сабып үтә, туҙан менән ат тире еҫе битемә бәрелеп ҡала. Ҡарап ҡалам. Күҙҙәр талғансы, күренеш дала өҫтөндәге иртәнге быу араһына инеп юйылғансы ҡарайым. Сөнки, таныйым уны. Кем рухы икәнлеген дә беләм.\nБына, тапшырҙым аманатын. Һин уны ишеттең.


Китап менән дуҫ бала тәртипле, рухлы була\n12, 24, 36, 48, 60, 72…Математика дәресенән миҫал сисергә әҙерләнәме был, тип уйлап ҡуймағыҙ тағы. Киләһе йылдың хужаларын барлап ултырыуым. Кемдәргә 2019 йылда шунсама йәш тула – улар яңы йылдың хужалары була.\nЙондоҙнамә буйынса бер нисә көндән Сусҡа йылы башлана. Икенсе төрлө Ҡабан йылы ла, тиҙәр уны. Ун ике йыл һайын ҡабатланып торған йылдарҙың хужалары шул йылда тыуған кешеләргә нисек килә икән? Әйҙәгеҙ, шуларҙың береһе, билдәле шағирә Әлфиә ӘСӘҘУЛЛИНА менән һөйләшеп алайыҡ.\n– Әлфиә Нәжип ҡыҙы, һеҙҙе бер ҙә Сусҡа йылында тыуғанһығыҙҙыр, тип уйламаҫһың…\n– Ниңә улай, тиһегеҙ? Сусҡа – йорт хайуаны. Шуға ул кешеләргә яҡын, аралашырға ярата, үҙен ашатҡан, ҡараған, тәрбиәләгән хужаларына тоғро, арттарынан эйәреп кенә йөрөй.\nЙондоҙнамәне уҡыһаң, ҡайһы берҙә ышанып та ҡуяһың. Ул йылда тыуған кешеләргә уңыштар килә, бәхет йылмая, тип яҙылған. Әлбиттә, күңелгә өмөт уятыуҙары һәйбәт. Әммә йондоҙнамәлә шулай яҙылған, бөтәһе лә яҡшы буласаҡ, тип көтөп ултырырға ла ярамай. Һәр эштә лә тырышлыҡ кәрәк, ҡул ҡаушырғандың алдына бер кем дә килтереп ҡуймаясаҡ. Тормошта бер нәмә лә еңел генә бирелмәй. Ҡулыңдан килгәнен дә, килмәгәнен дә эшләргә ынтылыу мотлаҡ.\n– Хәтерегеҙгә уйылған, ҡыҙыҡ итеп үткәргән Яңы йыл байрамдарығыҙҙы иҫләйһегеҙме?\n– Йәш саҡта уны ҡыҙыҡ итеп ҡаршыларға тырыша инек. Бер төркөм ҡыҙҙар кеше танымаҫлыҡ итеп төрлөсә кейенәбеҙ ҙә китәбеҙ клубҡа. Берәүҙәребеҙ тундың тиҫкәре яғын әйләндереп кейеп ала, ҡап-ҡара мыйыҡ йәбештерә, биттәрен буяп бөтөрә, икенселәребеҙ януар битлектәренә йәшеренә… Шунан байрам ваҡытында, эй, тырышабыҙ бер-беребеҙҙе танырға. Көлә-көлә хәлдәр бөтә…\nӘле күберәк Яңы йылды ҡалала ҡаршыларға тура килә. Байрам көндәре күп булғас, атай-әсәй, ҡайны-ҡәйнә, туғандар янына ҡайтып килергә лә ваҡыт ҡала. Бүләк-күстәнәстәребеҙ менән уларҙы ла һөйөндөрәбеҙ.\n– Балаларығыҙ бәләкәй саҡта Ҡыш бабайға ышана инеме?\n– Беҙҙең балалар ун йәшкә тиклем Ҡыш бабайҙың ысынмы, ялғанмы икәнен белмәне. Һәр йыл һайын уның өйөбөҙгә килеүен ашҡынып көтәләр ине. Ҡыҙыбыҙ Динара менән улыбыҙ Салауат Ҡыш бабайҙы күргеләре килеп, таңғы бишкә тиклем көтөп ултырғандары булды. Беҙ иптәшем Динислам менән, балалар ҡасан йоҡларға ята инде, бүләк, күстәнәстәрҙе шыршы төбөнә һалыр инек, тип түҙемһеҙләнеп йөрөнөк.\nҮҙебеҙ һаман телевизор ҡараған булабыҙ. Ике кресло уртаһына ҡуйған яһалма шыршының гирлянда уттары йым-йым итеп, ниһайәт, балаларҙы әүен баҙарына алып китә. Беҙ ҙә бүләктәрҙе һалабыҙ ҙа йоҡларға ятабыҙ.\nИртән тороу менән икеһе лә шыршы янына йүгерә. Бүләктәргә ҡыуаналар, әммә Ҡыш бабайҙы күрә алмағандарына ҡайғыралар ине. «Киләһе йыл барыбер күрәсәкмен уны», – ти береһе. Икенсеһе: «Мин йоҡламаясаҡмын», – ти.\nЛәкин киләһе йыл да шул уҡ хәл ҡабатлана.\n– Яңы йыл табынына, ғәҙәттә, нимәләр әҙерләйһегеҙ. Беҙ һеҙҙең тәүге һөнәрегеҙ буйынса ашнаҡсы икәнегеҙҙе лә беләбеҙ. Әлбиттә, өҫтәлегеҙ һый-ниғмәттән һығылып торалыр…\n– Халҡыбыҙҙа байрам табыны мул булһа, тотош йыл шулай үтә, тигән ырым бар. Шуға өҫтәлде бай итеп әҙерләргә тырышам. Ваҡ бәлештәр ҙә, ҙур бәлеш тә бешерәм. Тултырылған ҡаҙ әҙерләйем. Эсенә дөгө, ҡара емеш, йәшел алма һалам. Дөгө урынына ҡайһы бер йылда ҡарабойҙай тултырам. Бик тәмле була. Гарниры ла эсендә. Өҫтәлгә ҡуйғас, өлөштәргә бүлеп, һәр кемгә таратып сығам. Ғаиләбеҙҙә был ризыҡты бик яратып ашайҙар. Башҡорт табыны һурпаһыҙ булмай. Өфө туҡмасы менән тәмле итеп аш бешерәм. Әҙерләнгән ризыҡ шул тиклем күп була, аҙаҡ әллә нисә көн буйына һыйланабыҙ. Магазиндан алған шикле ризыҡтар түгел инде, ауылдан килтерелгән хәләл аҙыҡтар тиҙ боҙолмай.\n– Һеҙ өс тиҫтә йылдан ашыу Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәтендә эшләйһегеҙ, балалар әҙәбиәте бүлеге мөдире. Үҙегеҙ өлкәндәргә лә, бәләкәстәргә лә шиғырҙар ижад итәһегеҙ. Тиҫтәләп китап авторы. Тырыш хеҙмәтегеҙ «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем һәм Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге әҙәби премия менән баһаланған. Үҙегеҙҙең йылдан нимәләр көтәһегеҙ?\n– Һәр әҙип өсөн, әлбиттә, яңы китабы сығыуы оло ҡыуаныс. Мин дә юбилейыма балалар өсөн «Күлсумғанға ни булған?» тигән йыйынтығымды әҙерләп тапшырғайным. Беҙҙең яҡта шундай исемдәге күл бар. Тик күле бар ҙа, һыуы юҡ. Ошо хаҡта һөйләнгән риүәйәткә нигеҙләнеп яҙған күләмле генә әҫәремде лә индерҙем ул йыйынтыҡҡа һәм әкиәти хәҡиҡәт тип жанрын билдәләнем. Мин үҙебеҙҙең яҡтарҙың ер-һыу атамаларына арнап бик күп шиғырҙар яҙҙым. Алла бирһә, яңы йыл башында китабым донъя күрһә, яҡташтарыма һәм әҙәбиәт һөйөүсе уҡыусыларға юбилей бүләгем булыр ине.\nОҙаҡ йылдар «Китап» нәшриәтендә эшләгәнгә, үҙем дә ижад менән шөғөлләнгәс, теләктәрем дә һүҙ, тел ҡәҙере хаҡында булыр. Бәләкәйҙән китап уҡып үҫкән балаларҙың күңелендә насарлыҡҡа урын ҡалмай, әҫәр геройҙарына оҡшарға тырышып, улар менән бергә яна, көйә, кисерә. Шулай үҙҙәренең дә рухтары үҫә. Мине бигерәк тә халҡыбыҙҙың мәшһүр «Урал батыр» эпосын яттан һөйләгән балалар шатландыра. «Һаумы, һаумы, әкиәт!» проектын булдырыусылар ҙа бик ҙур тәрбиәүи эш башҡара.\n– Яңы йыл теләктәрегеҙ ҙә һөнәрегеҙгә бәйле булыр, моғайын…\n– Эйе. Киләһе йылдарҙа ла китаптарыбыҙ, гәзит-журналдарыбыҙ сығып торһон. Нәфис әҙәбиәткә ынтылған кешеләрҙең күңелендә яуызлыҡ йәшәй алмай. Бер нәмә лә бөтмәһен, бары артһын ғына. Мәктәптәр ябылмаһын. Бер тел дә юғалмаһын, артабан үҫешһен. Был башҡорт теленә генә ҡағылмай. Социаль селтәрҙәргә инһәң, урыҫтар ҙа үҙ телдәрендә хатаһыҙ, матур итеп һөйләм төҙөй алмай, хатта жаргон һүҙҙәрен дә йыш осратырға мөмкин. Йәш атай-әсәйҙәр балаларын бәләкәйҙән рухлы итеп үҫтерһен. Тормош бит үҙе лә аяуһыҙ, ҡатмарлы, ә рухһыҙ, күңелендә насар уй тейәп йөрөгән, боҙоҡ, алама холоҡло, ҡаты бәғерле бәндәләр көнитмешебеҙҙе тағы ла нығыраҡ ҡатмарландыра. Әгәр улар имен ғаиләлә йәшәп, китаптар менән дуҫ булһа, тәрбиәле үҫерҙәр ине. Шуға иң ҙур теләктәрем: кешеләр кешеләр менән дуҫ йәшәһен, бер-береһенә мәрхәмәтле, аяулы булһын. Илдәр илдәр менән хеҙмәттәшлек итһен, милләт-ара ыҙғыштар сыҡмаһын, бәлә-ҡазалар, хәүеф-хәтәрҙәр йыраҡ йөрөһөн. Донъялар имен торһон. Балалар күп тыуһын. Илебеҙ, телебеҙ йәшәһен. Тормошобоҙ тыныс булһын. Иртәгәһе көнгә ышаныс менән ҡарайыҡ. Күңел ҡыйралыштары кисерергә яҙмаһын. Изге юлдарҙа йөрөгән кешеләрҙең сәфәрҙәре уңһын. Барыһына ла һаулыҡ теләйем. Шәхсән үҙебеҙгә ғаилә именлеге, балаларыбыҙ башлы-күҙле булып, беҙҙе тағы ла өләсәй, ҡартатай итһен, улыбыҙ магистратураһын уңышлы тамамлаһын, тип доғалар уҡыйым.\nҺәммәбеҙгә лә 2019 йыл уңышлы килһен! Иң изге теләктәр юллайым. Яңы йыл менән, дуҫтар!


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Другое / Тесты / Экзаменационные задания по башкирской литературе (5 класс)\n5 класта баш7орт 262би2тен2н имтихан 0с0н тест 3орау6ары. 1.Р.Ни4м2ти6е8 «Х2йерле юл 3е6г2!» 292ренд2 7ай3ы 6ур байрам тура3ында 316 бара? а) Белем көнө б) Уҡытыусылар көнө в) Республика көнө 2.Персонаждар6ы8 тыш7ы 7и2ф2тен, кисерешт2рен, к0нк1реш шарттарын, т2би42т к1ренешт2рен 31р2тл21 ним2 тип атала? а) Йәнләндереү б) Тасуирлау в) Метафора г) Һүрәтләү д) Сағыштырыу 3.«№16 с2н42тене8 башы - фольклор6а» тип кем 2йтк2н? а) М.Кәрим б) Ә.Сөләймәнов в) М.Горький 4.Эшлекле, ег2рле, у84ан, эшс2н. Был нинд2й 31662р? а) Омоним б) Синоним в) Антоним 5. М272лд2р ни 0с0н 7улланыла? а) Әйтелгән фекерҙе дөрөҫ итеп дәлилләү өсөн б) Сағыштырыу өсөн 6. Баш7орт хал7ыны8 милли геройы, с2с2н ша4иры кем? а) Ғ.Усман б) С.Юлаев в) Я.Юмаев г) С.Яҡшығолов 7. Халы7 ижады 262би 292р62р62н ним23е мен2н айырыла? а) Авторы билдәһеҙ б) Авторы билдәле 8. Кем беренсе булып Баш7ортостанды8 халы7 ша4иры исемен2 лайы7 була? а) Р.Ниғмәти б) С.Ҡудаш в) М.Кәрим г) М.Ғафури 9. “Алйырҙан имәнгә менә алмаһа ла, йылан уға ҡарағанда уңғаныраҡ булып сыҡты. Ул тейен артынан ботаҡтҡн ботаҡҡа юғарыға үрмәләне. Мин, йыланға асыуланып, ҡулыма бер ағас алдым һәм уны һуғып төшөрөргә әҙерләндем” Был юлдар ниндәй әҫәрҙән? а) С.Агиш “Турыҡай” б) А.Карнай “Урманда” в) З.Хисмәтуллин “Урман ҡунағы” 10. Ҡара йөрәк, Арҡайым, Тимер Ҡаҙыҡ, Зөһрә, Ел батыр ниндәй әҫәрҙән? а) Р.Шәкүр “Урал батыр иле – сал Урал” б) Л.Яҡшыбаева “Бәхетең үҙең менән” в) А.Йәғәфәрова “Урал иле” г) “Алпамыша батыр” әкиәте 11. Т.Ғиниәтуллин «Миҙал» әҫәрендә ҡайһы осорҙо һүрәтләй? а) Һуғышҡа тиклемге осор б) Һуғыш осоро в) Һуғыштан һуңғы осор 12. Билдәле бер үлсәмгә, яңғырашҡа нигеҙләнгән, юлдарға һәм куплеттарға бүленгән телмәр нисек атала? а) Проза телмәре б) Шиғри телмәр 13. Әйберҙәрҙең һәм күренештәрҙең үҙенсәлекле билдәләрен күсермә мәғәнәлә сағылдырыусы художестволы аныҡлаусылар нисек атала? а) Эпитет б) Сағыштырыу в) Метафора г) Йәнләндереү 14. Түбәндәге юлдарҙың авторы кем? Һәм, ҡыҙым, Ватан ошо ул- Бына беҙ торған урын, Һәм һинең көн һайын иртән Уйнарға сыҡҡан юлың. а) М.Кәрим б) М.Ғафури в) М.Ғәли г) Р.Ниғмәти 15. Т2би42т к1ренешен, й2н3е6 2йбер62р6е тере заттар4а хас сифаттар мен2н 31р2тл21 нисек атала? а) Эпитет б) Сағыштырыу в) Метафора г) Йәнләндереү 16. «Яралы китап» хикәйәһенең авторы кем? а) Д.Бүләков б) Ә.Вахитов в) Р.Өмөтбаев 17. Түбәндәге персонаждарҙы ҡайһы әҫәрҙә осратабыҙ: Әсләм, Мәжит, Фәғилә апай? а) «.Вахитов «Яралы китап» б) Р.Өмөтбаев «Өс бөртөк бойҙай» 18. Хеҙмәттең кеше тормошондағы урыны тураһындағы әҫәр? а) Ф.Иҫәнғолов “Хәмит күпере” б) Р.Ниғмәти “Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар” в) А.Игебаев “Һыу буйында балыҡсы” г) Ғ.Вәлиев “Әсәйем фатихаһы” д) Д.Бүләков “Яҙғы ташҡын менән килгән бәхет” 19. Социалистик Хе6м2т Геройы исемен ал4ан халы7 ша4иры кем ул? а) М.Ғафури б) Р.Ниғмәти в) С.Ҡудаш г) М.Кәрим 20. Х.Тапаҡовтың “Бибинур “улуәсәй” әҫәре нимә тураһында? а) Ерһеҙ ҡалыу б) Туған телде белмәү в) Ололарҙы хөрмәтләмәү 21. «Өс таған» әҫәренең авторы кем? а) М.Ғафури б) Р.Ниғмәти в) С.Ҡудаш г) М.Кәрим 22. «Бөтә ҡоштар ҙа йыйылышҡа йыйылдылар. Бик күп ҡоштар килделәр. Ҡара ҡарға, ала ҡарға, сәүкәләр, һайыҫҡандар, ыласын, ҡарғалар килгәндәр.» Был юлдар ҡайһы әҫәрҙән? а) «Турғай» б) «Турыҡай» 23.Йөкмәткеһе буйынса яуабы уйлап табылырға тейеш булған образлы һөйләм нимә була? а) мәҡәл б) йомаҡ 24. Бер 2йбер6е икенсе3ен2 о7шатып 2йте1? а) сағыштырыу б) тасуирлау 25. «О6он-о6а7 бала са7», «Бе66е8 0й608 й2ме», «)с та4ан» 292р62рене8 авторы кем? а) М.Ғафури б) Р.Ниғмәти в) С.Ҡудаш г) М.Кәрим 26. Ду9лы7 32йк2лене8 барлы77а киле1е тура3ында4ы 292р6е8 авторы кем? а) Раил Байбулатов б) Мәжит Ғафури в) Ризаитдин Фәхретдин 27. Я6 байрамына барыу 0с0н 7ай3ы 7ош е8еп сы4а? а) Турғай б) Ҡарға в) Сыйырсыҡ г) Сәүкә 28. «Ер2н 7аш7а» ши4ырыны8 авторы кем? а) Ҡ.Аралбай б) Х.Назар в) Т.Йосопов 29. Б0рк0тл0 ауылы янында4ы 7ай3ы к1л 3ыуы 1т2 3ал7ын? а) ?ал7анк1л б) ?ылыск1л 30. Й.Мостафиндың “Ыласын” хикәйәһендә кем тураһында һүҙ бара? а) А.Матросов б) М.Гәрәев в) С.Юлаев 31. «Өс таған»дың башлығы итеп кемде һайлайҙар? а) Вәзирҙе б) Ғабдулланы в) Айҙарҙы 32. Кем Б0й0к Ватан 3у4ышында 7атнаша? а) М.;афури б) Д.Б1л2ков в) Р.;арипов г) М.К2рим 33. Әҫәрҙә бер генә ваҡиға алынып, уның нимә менән башланып, нисек тамамланғанын бөтөн килеш күрһәткән әҙәби әҫәр нисек атала? а) повесть б) роман в) хикәйә 34. Ер күрке – иген, егет күрке – белем. Был нимә? а) йомаҡ б) һынамыш в) мәҡәл Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года. Выберите специальность, которую Вы хотите получить:\nАвтор Багаутдинова Альмира Рафаиловна\nДВ-221653 Получить свидетельство о публикации\n02.12.2015 Просмотров: 1243 Комментариев: 0 СЦЕНАРИЙ ШКОЛЬНОЙ ЛИНЕЙКИ "ДЕНЬ ЗНАНИЙ"\n02.12.2015 Просмотров: 158 Комментариев: 0 Презентация қазақ әдебиет "Әйел-Ана"\n02.12.2015 Просмотров: 254 Комментариев: 0 Презентация по башкирской литературе на тему "Р.Нигмати. Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар" (5 класс)\n02.12.2015 Просмотров: 297 Комментариев: 0 Презентация қазақ әдебиеті "Махамбет Өтемісұлы"\n02.12.2015 Просмотров: 955 Комментариев: 0 Презентация қазақ әдебиеті "Шәкәрім Құдайбердіұлы"\n02.12.2015 Просмотров: 289 Комментариев: 0 Презентация қазақ әдебиеті "Сәкен Сейфуллин"\n02.12.2015 Просмотров: 204 Комментариев: 0 648130648128648120648104648098648086648077


жүктеу 24.45 Kb.\nөлшемі 24.45 Kb.\nАҡмулла – һәр заманда хаҡ мулла\nБАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ МӘҒАРИФ МИНИСТЫРЛЫҒЫ\nБАШҠОРТОСТАН РЕСПУБЛИКАҺЫ САЛАУАТ РАЙОНЫ МУНИЦИПАЛЬ РАЙОНЫ МАЛАЯҘ АУЫЛЫ БАШҠОРТ ГИМНАЗИЯҺЫ МУНИЦИПАЛЬ ДӨЙӨМ БЕЛЕМ БИРЕҮ БЮДЖЕТ УЧЕРЕЖДЕНИЕҺЫ\nБашҡарҙы: Малаяҙ башҡорт гимназияһының 8- се класс\nуҡыусыһы Гәрәев Илшат\nЕтәксеһе: Гәрәева Ф.Й.\nТема: Аҡмулла – һәр заманға хаҡ мулла.\nМифтахетдин Аҡмулла – заман улы, халыҡ йырсыһы. Минең өсөн ул быуаттар аша килгән ауаз булып яңғырай. Уның кеүек шәхестәр быуатҡа бер генә тыуа, тиҙәр. Мифтахетдин Аҡмулла ла шуларҙың береһе. Халҡым тип янып, милләттенең киләсәген уйлап мәғрифәтселек нурҙарын сәсеүсе ғалим кеше, аҡыл эйәһе. Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ, ти халыҡ. Әйтерһең, был Аҡмулла тураһында. Замана йәштәре унан һәр яҡлап өлгө ала: балта оҫтаһы, тегенсе, музыкант, сатирик шағир, мәғрифәтсе, тура һүҙле, сәсән телле, түған телен белгән һәм халҡына таратҡан сәсән. Минең күҙ алдыма Аҡмулла изге күңелле,саф йөрәкле, халҡын ғилемле һәм тәрбиәле итергә тырышҡан патриот булып килеп баҫа. Әйтерһең, ҡулдарына думбыра тотоп халҡы алдында хаҡ һүҙ һөйләй, аҡындар менән әйтешә.\nБөгөнгө заманда Аҡмулла кеүек ир – егеттәр күберәк булһын ине, сөнки миңә уның тура һүҙлелеге, башҡорт телен генә түгел, ҡаҙаҡ, татар, ғәрәп, фарсы, рус телдәрен яҡшы белеүе оҡшай. Әйткән һүҙҙәренән ҡурҡмайынса наҙан муллаларҙан, байҙарҙан көлөп, ярлы – ябағаны, етемдәрҙе яҡлап йәшүе ғәжәпләндерә. Беҙҙең заманда ла аҡмуллалар бик кәрәк...\nЗаман башҡа - заң башҡа. Еремде эскеселек, наркомания, аҙғынлыҡ, фәхишәлек баҫа. Ялағайҙар, ришәүәтселәр, алдаҡсылар арта. Ҡайҙа һеҙ аҡ муллалар? Белеүемсә, мулламын тигән кеше иң элек ғилемле, аҡыл эйәһе булған һәм йәш быуынды шул рухта тәрбиәләгән.Ә беҙҙә... Был хәлде Аҡмулла күрһә, нимә әйтер ине?!\nКеше был донъяла ҡунаҡ ҡына. Ҡыҫҡа ғына был ғүмер юлын һәр кем мөмкин тиклем мәғәнәлерәк үткәрһен ине. Тиҫтерҙәремдең тәмәке тартып, шарап эсеп йөрөүҙәре күңелемде борсой. Киләсәгебеҙ матур булыуын теләйбеҙ икән, насар ҡылыҡтарҙан йыраҡ булырға, сәләмәт тормошта йәшәү мөһим. Шуны беләм: нурлы киләсәгебеҙ беҙҙең ҡулда. “ Ятма,тор, уян,башҡортом!”- тип һөрән һалаһым килә.\nМиңә 13 йәш. Сәнғәт мәктәбенең баян һәм ҡурай класында шөғөлләнәм. Баян буйнса йәш музыканттарҙың бөтә Рәсәй конкурсында 3-сө урын, ә ҡурай буйынса Вәкил Шөғәйепов исемендәге бәйгелә еңеүсе булдым. Быйылғы уҡыу йылында Респүбликала үткән ҡурайсылар байрамында ҡатнашыу бәхете тейҙе. Маҡтаныу өсөн түгел, ә ысын мәғәнәһендә, башҡорт халҡымдың “ Азамат”, “ Иҫке Урал”,” Гөлнәзирә”, “ Ҡарабай” кеүек халыҡ көйҙәрен уйнап, Аҡмулла, Байыҡ кеүек сәсәндәребеҙ менән ғорурланып, рухтарына тап төшөрмәй йәшәү минең өсөн  оло бәхет. Аҡмулла рухы халҡымдың оҙон моңло көйҙәре аша күңелемә һеңә. Ҡурай тартҡан һайын, күҙ алдыма Аҡмулла үҙенең арыҡ ҡына атында моңло йырын көйләп әллә ҡайҙарға китеп бара төҫлө; абайламаҫтан, мин мәңге күрмәгән ҡаҙаҡ далаларында, йәнә Башҡортостанда, башҡорт йәйләүе, ат бышҡырыуы, кәкүк саҡырыуы ишетелә...\nАҡмулла рухы... Ул мине тормошта янып йәшәргә илһамландыра. Бөйөк шәхестең ” Башҡорттарым, уҡыу кәрәк, уҡыу кәрәк!” тигән һүҙҙәре тормошом девизына әүрелде. Минеңсә, сәсәндең хаҡ һүҙҙәре беҙҙе, яңы осор балаларын, ҙур еңеүҙәргә саҡыра. Халҡымдың быуаттар аша килеп еткән улдары менән ғорурланыу һәм матур, яҡты киләсәк төҙөү беҙҙең бурыс.\nСалауат районы Малаяҙ башҡорт\nГимназияһы 8 класс уҡыусыһы\nГәрәев Илшаттың иншаһы


Ҡайҙа уҡыу иң ҡыйбаты икән?..\n31 Август 2018, 13:53\n“Улым түләүле уҡыуға инде. БДУ-ның Хоҡуҡ институтына. Бала саҡтан шунда ғына барам тигәс, теләгенә ҡаршы килмәнек. Һөнәр һайлау кеше тормошонда ғүмерлек йәр һайлау кеүек үк мөһим урын биләй. Йәне теләгән – йылан ите ашаған, тигәндәй, оҡшағас, барһын әйҙә. 120 мең һум түләп, килешеү төҙөнөк”, – тине күптәнге танышым.\nЫсынлап та, үҙ ваҡытында юғары белем алыу мөһимерәкме, әллә ғаилә бюджетын һаҡлап ҡалырғамы – уныһы, бер нигә ҡарамай, балаһын түләп уҡытырға хәл иткән ата-әсәнең шәхси эше.\nӘйҙәгеҙ, республиканың төп юғары уҡыу йорттарының түләүле бүлектәрендә беренсе курстарға бакалавриаттың көндөҙгө бүлегендә уҡыу күпмегә төшкәнен ҡарап үтәйек. 2017 йылда йыллыҡ уҡыуҙың минималь хаҡы 80 мең һум булһа, быйыл 100 меңгә еткән. Шулай итеп, үҫеш – 25%. Ҡайһы бер һөнәрҙәргә хаҡтар яҡынса 15% артҡан. Ниндәй һөнәрҙәр быйыл иң арзаны һәм иң ҡиммәте һуң?\nӨфө дәүләт авиация техник университетында математика менән бәйле һөнәрҙәр буйынса белем алыу өсөн йылына 100 мең һум аҡса түләргә кәрәк. Информатика, электроника һәм машиналар төҙөү өлкәләренә белгестәр әҙерләү йүнәлештәренә 112 мең һум тәшкил итте. Иң ҡыйбаты – авиация двигателдәре факультеты һөнәрҙәренә – 162 мең һум. Идара итеү өлкәһе һөнәрҙәренә 100 мең һум ине.\nМ. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүәлт педагогия университеты факультеттарында белем алыу хаҡы 101 мең һумдан башлана. Мәҫәлән, “Педагогик белем биреү” йүнәлешенә тап ошо сумма талап ителде. Иң ҡиммәт йүнәлештәр – “Дизайн” менән “Физик культура” – 162 мең һум. 2017 йылда БДПУ-ла “минималка” 80 мең тәшкил иткән.\nЗ. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты Башҡортостандағы иң ҡыйбатлы уҡыу йорто һанала. “Музыка фәне һәм музыка-ҡулланма сәнғәте”, “Хореография сәнғәте”, “Театр фәне”, “Эстраданың музыка сәнғәте, “Дирижерлыҡ итеү” һәм башҡа йүнәлештәр буйынса уҡыу – 179 мең һум.\nБашҡорт дәүләт медицина университеты. Бында уҡыу ҙа иң ҡиммәтлеләрҙең береһе. Хаҡтар 125 мең һумдан башланып китә. Иң ҡиммәт хаҡ “Стоматология” йүнәлешенә – 171 мең һум. Иң арзаны фармацевт менән микробиологҡа уҡыу – 125 мең һум. Сит илдән килгәндәргә иһә йыллыҡ уҡыу 250 мең һумға төшә.\nБашҡорт дәүләт университетында уҡыуҙың хаҡы 98 меңдән 159 мең һумға тиклем. Иң ҡыйбаты – “Культурология” менән “Наноматериалдар”. Күпселек һөнәрҙәр буйынса белем алыу – 110 мең һум. Былтыр йыллыҡ уҡыуҙың иң түбән хаҡы 80 мең һум тәшкил иткән.\nӨфө дәүләт нефть техник университетында 100 меңдән дә кәм хаҡҡа уҡып булған йүнәлеште табыу мөмкин түгел. Иң арзан хаҡҡа үҙләштерелгән һөнәрҙәр – “Иҡтисад хәүефһеҙлеге”, “Туризм”, “Ҡунаҡхана эше” һәм башҡалар. Иң ҡиммәтлеһе – “Архитектура”. Унда белем алыу өсөн 155 мең һум түләргә кәрәк. Иҡтисад һәм сервис институтын ҡушҡандан һуң барлыҡҡа килгән һөнәрҙәр араһынан үҙләштереүгә иң ҡыйбаты – “Дизайн” һәм “Туҡыу һәм кейем сәнғәте” (164-әр мең һум).\nДуҫтар! Күреүебеҙсә, был хаҡтарҙы күреп, сәстәр үрә тора. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йыл һайын хаҡтар артып ҡына ҡалмай, ә бюджет урындарына уҡырға инеү өсөн дә йылдан йыл конкуренция арта, юғарыраҡ балл талап ителә.\n“Диплом алып та бөгөн эшһеҙ йөрөгәндәр быуа быуырлыҡ. Белемдең бәҫе ҡалманы. Мин уҡымайынса ла яҡшы йәшәйем” тигән һүҙҙәрҙе йәшәү девизы итеп ала күрмәгеҙ. Заманалар нисек кенә ауыр булмаһын, белем һәр саҡ юғары баһаланған. Бөйөк Аҡмуллабыҙ ҙа бит юҡҡа ғына: “Башҡорттарым, уҡыу кәрәк, уҡыу кәрәк! Арабыҙҙа наҙандар күп. Уҡыу һирәк...” тип яҙып ҡалдырмаған. Шуға ла, түләп уҡып, ата-әсәгеҙҙе бурысҡа батырмаҫ өсөн бәләкәй синыфтарҙан тырышып уҡырға, төплө белем алырға тырышығыҙ.


Өфөләрҙе бигерәк тә торлаҡ торошо борсой // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nӨфөләрҙе бигерәк тә торлаҡ торошо борсой\n16:47, 2 ноября 2009 Сәйәсәт\nӨфө халҡы ҡала хакимиәтенә йышыраҡ торлаҡ торошо һәм коммуналь хеҙмәтләндереүҙәр сифаты буйынса мөрәжәғәт итә. Октябрь айындағы “ҡыҙыу пейджер” эше һөҙөмтәләре ошо турала раҫлай.\nМэрияның мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, ошо айҙа был хеҙмәткә килгән 169 мөрәжәғәттең 95-е – йорттарҙың торошона, 24-е ихаталарҙы төҙөкләндереүгә ҡағылды. Бынан тыш, һалҡындар башланыу менән йылытыу буйынса 46 һорау килде.\nУҙған айҙа иң күп мөрәжәғәттәр – Калинин районынан (43), иң аҙы Ленин районынан (6) килде.\nӨфөләр өсөн торлаҡтан ҡала актуаллеге буйынса икенсе урында йәмәғәт транспортының эш сифаты тора. Был тема буйынса 16 һорау бирелгән. Бында, статистика күрһәтеүенсә, пассажирҙар өсөн туҡталыш павильондарының торошо ла мөһим әһәмиәткә эйә. Ҡала халҡының ошондай мөрәжәғәттәре һөҙөмтәһендә Өфө шоссеһында урынлашҡан “Художестволы-сәнәғәт лицейы” туҡталышын төҙөкләндереү тураһында ҡарар ҡабул ителде.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, “ҡыҙыу пейджер”ға үҙе теләгән тема буйынса һорауҙарын һәм тәҡдимдәрен һәр кем ебәрә ала. “Мэрия” абоненты адресына белдереүҙәр 2-770-911 телефоны буйынса ҡабул ителә.


Банк хеҙмәттәре күрһәтеү буйынса Башҡортостан - Волга буйы федераль округы төбәктәре араһында икенсе урында\n21 Июнь , 15:38\nБашҡортостандың банк хеҙмәттәренең финанс асыҡлығын арттырыу пилот проектында ҡатнашыуы 2020-2021 йылдарҙа алыҫ муниципалитеттарҙа финанс сервистарын яҡшыртырға мөмкинлек бирҙе. Был хаҡта республика Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмәлә Милли банктың Башҡортостан буйынса идарасыһы Марат Кашапов һөйләне. Республика менән идара итеү үҙәгендә уны Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров үткәрҙе.\nТөбәктең алыҫ муниципалитеттарында түләү ҡоролмалары һаны - 25, Рәсәй почтаһы бүлексәләрендә банк хеҙмәттәре күрһәтеү нөктәләре 33 процентҡа артҡан. Рәсәй Үҙәк банкы лицензиялары буйынса халыҡҡа ҡулаҡса менән аҡса биреүсе сауҙа-сервис предприятиеларының иҫәбе 2,5 тапҡырға артты.\n-2020 йылдың апрелендә Башҡортостандың тораҡ пункттарында түләү инфраструктураһы булыуы тураһында мәғлүмәтте тикшерҙек. Һуңынан республика райондарында банк ҡоролмаларының уңайлылыҡ картаһы төҙөлдө. Һәм һуңынан этаплап финанс хеҙмәттәрен, шул иҫәптән «Мир» картаһын, «Алға» һәм «Башҡортостандың социаль картаһы» транспорт ҡушымталарын индерә башланыҡ, - тип хәбәр итте Марат Кашапов.\n- Һөҙөмтәлә беҙҙең төбәк электрон түләү инфраструктураһын үҫтереү буйынса илдә алдынғы урынға сыҡты, ә Волга буйы федераль округында икенсе урын яуланы.\nБашҡортостан Башлығы Радий Хәбиров заманса һәм хәүефһеҙ банк сервистары менән республиканың мөмкин тиклем күберәк халҡы ҡуллана алһын өсөн был йүнәлештәге эште дауам итергә ҡушты.


Штрафтарҙың яңы төрө | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n22 июня 2020 — 17:51 ГТРК «Башкортостан»\nБашҡортостанда яңы штрафтар индереү тәҡдимен депутаттар Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың сираттағы пленар ултырышында тикшерергә ниәтләй. “Башҡортостан Республикаһының административ тәртип боҙоуҙар тураһындағы” кодексына үҙгәрештәр индереп ҡаланы төҙөкләндереү өлкәһендә ҡағиҙә боҙоусыларға ҡарата өҫтәмә штрафтар раҫлау көтөлә. Ҡоролтайҙың матбуғат хеҙмәтенән алынған мәғлүмәттәр буйынса яңы штрафтар ҡала урамдарын бысратыуға юл ҡуйған йөк машиналары һәм уларҙы хеҙмәтләдереүсе ойошмаларға һалынасаҡ. Төбәк парламенты шулай уҡ тирәһен ҡар көрттәре һәм боҙ ҡатламынан ваҡытында таҙартмаған ойошмаларҙы ла яуаплылыҡҡа тарттырыу сараһын законда нығытырға ниәтләй. Дәүләт Йыйылышы- Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачёв белдереүенсә, был тәртип боҙоуҙарҙың беренсеһе ҡала мөхите экологияһына зыян килтерә, икенсеһе урамда йәйәүлеләр һәм автомобилдәр хәрәкәтен хәүеф аҫтына ҡуя.


Айыҡ ауыл – сәләмәт ауыл\nӘбүләис ауылының фельдшер-акушерлыҡ пунктынан бер ҡасан да кеше өҙөлмәй. Район үҙәгенән алыҫ урынлашҡан ауыл булараҡ, йәше лә, ҡарты ла ауырыҡһынып китһә, ошонда килә. Бында уларҙы һәр саҡ тәжрибәле белгес – фельдшер Гөлнара Мусина ҡаршы ала. Гөлнара Марат ҡыҙы ауылдаштары һаулығын хәстәрләп кенә ҡалмай, ауыл Советы депутаты булараҡ, йәмәғәт тормошонда ла әүҙем ҡатнаша.\nӘбүләис ауылының фельдшер-акушерлыҡ пунктынан бер ҡасан да кеше өҙөлмәй. Район үҙәгенән алыҫ урынлашҡан ауыл булараҡ, йәше лә, ҡарты ла ауырыҡһынып китһә, ошонда килә. Бында уларҙы һәр саҡ тәжрибәле белгес – фельдшер Гөлнара Мусина ҡаршы ала.\nМалиновка ауылы ҡыҙы Салауат медицина училищеһын тамамлап, шәфҡәт туташы дипломы алғас, Иҙәш ауылында эш башлай. Күп тә үтмәй, эш урыны бушағас, тыуған ауылына ҡайтып, хеҙмәт юлын дауам итә.Шулай эшләп йөрөгәндә ул тормоштоң яңы баҫҡысына атлай –Әбүләискә килен булып төшә.Бына шунан алып, инде 30 йылдан ашыу, Гөлнара Марат ҡыҙы әбүләистәрҙең сәләмәтлеге һағында.\nЭшеңде яратмаһаң, ғүмер буйы уға тоғро булыу мөмкин түгелдер, моғайын. Гөлнара Марат ҡыҙы тап шундай – үҙ эшенә мөкиббәндәрҙән. Тәжрибә лә үҙен белдерә: бөгөн 265 кешене хеҙмәтләндергән фельдшер кемгә ниндәй дарыу килешерен дә, балаларҙың ҡайһыныһы прививканы нисек кисереүен дә белеп тора.\n– Күпселекте хаҡлы ялдағылар тәшкил итһә лә, ауыл ҡартая тип әйтмәҫ инем.Балалар баҡсаһына йөрөгән, мәктәптә уҡыған балалар байтаҡ ҡына, йөклө ҡатындар ҙа, бер йәшкә тиклемге сабыйҙар ҙа бар. Әйткәндәй, һуңғы йылдарҙа сабыйҙар тыуа, ә үлеүселәр юҡ, – ти ауыл фельдшеры.\nӘбүләис ауылы ирҙәре, башлыса, ситтә эшләй. Гөлнара Марат ҡыҙының тормош иптәше Илһам Ильяс улы һәм уландары Ирәндек менән Байрас та эшкә ҡырға йөрөй. Ә кинйәкәйҙәре – ҡыҙҙары Элина БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалында, 1-се курста уҡый. Фельдшерҙан ситкә китеү хаҡында уйланғаны булманымы икәнлеге менән ҡыҙыҡһыныуға:\n– Әлбиттә, юҡ! Ялда йәки отпускыла берәй ҡайҙа юлланһам, хатта иптәшем: “Әбейҙәрең нимә эшләр?” – тип борсолоп тора. Үҙем дә ауылдаштарыма: “Мин ҡайтҡансы ауырышмай тороғоҙ инде!” тип китәм, – тип яуапланы.\nГөлнара Марат ҡыҙы ауылдаштары һаулығын хәстәрләп кенә ҡалмай, ауыл Советы депутаты булараҡ, йәмәғәт тормошонда ла әүҙем ҡатнаша. Быйыл әбүләистәр районда иғлан ителгән “Айыҡ ауыл” бәйгеһенә ҡушылды. Шул сара сиктәрендә үткәнағас ултыртыу, тирә-яҡты таҙартыу өмәләрендә ҡатнашып ҡалмай, түңәрәк өҫтәлдәрҙә лекциялар менән сығыш яһай, “Алкоголһеҙ тормош” исемле стена гәзите сығара. Сара – сара менән, тик һөҙөмтә барыбыр һәр кешенең үҙенән тора икәнлеген яҡшы аңлай фельдшер. Шуға ла ул кәйеф-сафа ҡороусылар менән күҙгә-күҙ ҡарап һөйләшеүҙе өҫтөн күрә. Уның теләктәре лә изге:\n– Айыҡ ауыл ғына сәләмәт ауыл була ала. Ауылдаштарым һау булһын, теләһә ниндәй яман ауырыуҙар беҙгә яҡынламаһын!


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЗАМАНСА ЙЫРҘАРҒА ЛА РУХИ ОРЛОҠ ҺАЛЫНҺЫН - 2019 - Мәҡәләләр\nЗАМАНСА ЙЫРҘАРҒА ЛА РУХИ ОРЛОҠ ҺАЛЫНҺЫН\nИлдар ШАКИРОВ, "Йатаған" этно-төркөмө етәксеһе: Башҡорт халҡының милли музыка мәҙәниәтенә ҡыҙыҡһыныуы юғалыуы бөгөнгө көндә иң актуаль проблемаларҙың береһе, минеңсә. Ҡыҙғанысҡа күрә, йәш быуын күберәк Көнбайыш мәҙәниәтенә тартыла, бигерәк тә башҡортса йырлаған замандаштарға ҡағыла был. Мәсьәләнең төбөнә төшөнә башлаһаң, әле 19-сы быуатта уҡ Сергей Рыбаков, Ғайса Йәнекәев, Руф Игнатьев кеүек билдәле сәнғәт эшмәкәрҙәре һәм крайҙы өйрәнеүселәр был турала үҙ хеҙмәттәрендә яҙып ҡалдырған. Шул осорҙа ла ололар йәштәрҙең башҡорт халҡына хас булмаған йырҙар башҡарыуы тураһында һуҡранып һөйләгән. Радио һәм телевидение юҡта, беҙҙең төбәктә донъя мәҙәниәте тураһында мәғлүмәт булмаған заманда ла шундай проблема килеп тыуған икән, бөгөнгөбөҙ тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Ҡайһы бер замандаш йырсыларҙың ижадында бөтөнләй башҡорт халҡының милли үҙенсәлеге юҡ. Йыр башҡорт телендә булыу менәнме ни, телебеҙҙең күп ҡырлылығы, матурлығы, шиғриәтлеге, башҡорт халҡының фәлсәфәһе сағылыш тапмағас.\nЗаманса йырҙарға рухи орлоҡ һалынмаған икән, был йәмғиәтебеҙҙең ҙур бәләһе. Йырҙарының мәғәнәһе булмаған сит ил башҡарыусыларынан үрнәк алыу һөҙөмтәһендә йәштәрҙең донъяға ҡарашы, ата-әсәләренә мөнәсәбәте, әхлағы һәм тәрбиәһе үҙгәрә. Иң асындырғаны шул: бәләкәй балаларыбыҙ ҙа ошоно йәш атай-әсәйҙәре менән бергә аңына һеңдереп үҫә. Әгәр ҙә элек балалар халыҡтың бөтә рухи ҡиммәттәрен йыр-моңо һәм көнкүреше аша һеңдереп үҫһә, бөгөн балаларҙың "уҡытыу әсбаптары" еңел-елпе йырҙар, күңел асыуға ҡоролған тапшырыуҙар. Был беҙ бара торған юл түгел, сөнки ул милләтте бәйелһеҙлеккә, әхлаҡһыҙлыҡҡа алып килә һәм шуға бөгөн ғаиләләр тарҡалыу осраҡтары артыуын күҙәтәбеҙ ҙә инде. Башҡорт халыҡ йырҙарын, моңдарын заман тыңлаусыһына нисек еткерергә һәм модалы итергә? Беҙ, "Йатаған" этно-төркөмө, нисәмә йылдар ошо һорауға яуап эҙләйбеҙ, әммә аныҡ ҡына яуап тапҡаныбыҙ юҡ. Шуға ла иңебеҙҙә халҡыбыҙҙың мәҙәниәтен һаҡлау бурысы ятыуын аңлайбыҙ. Быны башҡа ижадташтар: эстрада йырсылары, музыкаль төркөмдәр ҙә төшөнөргә тейеш. Унан инде, милләттәштәр үҙҙәре лә, балаларын да халыҡ мәҙәниәтенә, йыр-моңона, ауыҙ-тел ижадына ылыҡтырырға тейеш. Сөнки уларҙа һабаҡ алырлыҡ тәрән мәғәнә һалынған. Әлбиттә, былай тип әйтеүе генә еңел. Мәғлүмәт күп заманда йәшәгән кешегә боронғо, "иҫке" йырҙар, көйҙәр хуш килһен өсөн уның милли үҙаңы булырға тейеш. Кеше был донъяның яҡшылыҡтарын, байлыҡтарын татыр өсөн генә килмәгән, һәр беребеҙҙең тәҡдире бар. Ата-бабалары быуаттар аша телдән-телгә күсереп һаҡлап килгән рухи ҡиммәттәр сылбырын үҙ быуынында өҙөп ҡалдырмау башҡорттоң тәҡдиренә яҙылған, тип иҫәпләргә кәрәк.\nҮҙең ниндәй милләт кешеһе булыуыңды яҡшы белһәң, шунан милли үҙаң менән бергә рухиәт тә ҡайтыр. Үҙ асылына ҡайтҡан атай-әсәй балаһына ниндәй йәнһүрәттәр күрһәтергә, ниндәй йырҙар тыңларға, ниндәй телдә һөйләшергә, ниндәй тәрбиә бирергә кәрәкле булыуын үҙе лә яҡшы беләсәк. Шулай ҙа, бөгөн халыҡ көйҙәренә заманса "тышлыҡ" кейҙермәйенсә, тыңлаусыға "ҡаптырып" булмай. 2017 йылда сығарған "Ерем ауазы" йыйынтығын сығарғанда беҙ ошоно хәтеребеҙҙә тотоп эшләргә тырыштыҡ, халыҡ ижадыбыҙҙы яҡшы ҡабул иткәйне. Беҙ кешеләр күңелендә үҙ милли асылына тап килгән йыр-моңға тартылыу барлығын тойҙоҡ. Белеүебеҙсә, ағастың тамыры ныҡлы булғанда ғына ул үҫә һәм сәскә ата. Милләттәштәр ошо хаҡта иҫтәрендә тотһон һәм үҙҙәре лә, киләсәк быуындары ла туған башҡорт мәҙәниәтебеҙҙе һөйөп ҡабул итһен, тип теләгем килә. Сөнки быуаттар аша телдән-телгә күсеп килгән башҡорт халҡының йыр-моңо имен киләсәгебеҙ нигеҙе ул. Әйткәндәй, "Йатаған" этно-төркөмө Ш. Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһына тәҡдим ителде.\nЯҙылған: 25.09.19 | Ҡаралған: 293


Ҡояш системаһы/Ер — Викидәреслек\nЕр — беҙ йәшәгән планета. Ҡояш системаһында тик Ер өҫтөндә генә шыйыҡ хәлдә һыу бар. Шулай уҡ Ерҙә генә «тормош» бар. Планетаның икенсе исеме — Терра.\nЕр тураһында факттар\nЕр — «тормош» булыуы билдәле булған берҙән-бер планета.\nЕрҙә кислород бар, ә кислород йәшәү өсөн зарур.\nЕр — Ҡояштан һанағанда өсөнсө планета.\nЕр — шыйыҡ хәлдә һыу булған берҙән-бер планета. Ғалимдар башҡа планеталарҙа ла һыу эҙләй.\nЕрҙең күсәре ауыш, шуға Ерҙә дүрт йыл миҙгеле бар..\nЕрҙең йәше 4,6 миллиард йыл.\nНамидияға төшкән Хоба метеориты — Ергә төшкән иң билдәле метеорит.\nАпполон 17 космос карабы төшөргән фото.\n1 Ерҙең ҙурлығы\n2 Ер нимәнән эшләнгән\n3 Ни өсөн Ерҙә тормош бар?\n4 Ерҙең юлдашы Ай тураһында\n5 Планетала көн оҙонлоғо\n6 Планетала йыл оҙонлоғо\n7 Ерҙең төҙөлөшө\n8 Ерҙең тартыу көсө\n9 Исемен кем биргән?\nЕрҙең диаметры 13 000 километр. Был ер тибындағы планеталар араһында иң ҙуры.\nЕрҙең массаһы 5 973 700 000 000 000 000 000 000 кг. Был бик ҙур. Әммә Юпитер менән сығыштырғанда 319 мәртәбә бәләкәйерәк, Ҡояштан 335 789 мәртәбә бәләкәйерәк!\nЕр нимәнән эшләнгән[үҙгәртергә]\nЕр өҫтө таштар менән ҡапланған. Ер өҫтөнөң күп өлөшө һыу аҫтында. Һыу өҫтөнә ҡалҡып торған таштарҙы утрау тип әйтәләр. Ҙур утрауҙар «континент» тип атала. Континенттар етәү: Төньяҡ Америка, Кҡньяҡ Америка, Европа, Азия, Африка, Австралия һәм Антарктида. Ҙур һыу ятҡылыҡтарын океан тип әйтәләр. Океандар бишәү: Тымыҡ, Атлантик, Һинд, Арктик һәм Атнартктик (Көньяҡ) океандар.\nЯңы Зеландияла пляж\nЕр өҫтө ҙур плитәләр менән ҡапланған. Улар таштан эшләнгән мозаикаға оҡшаған. Плитәләр өҫтөндәге материктар менән бергә әкрен генә хәрәкәт итәләр. Улар бер-береһенә яҡынлашалар һәм алыҫлашалар.Әгәр улар араһында бушлыҡ барлыҡҡа килһә, юғары температуралы тау тоҡомдары өҫкә урғылып «вулкан» барлыҡҡа килтерә. Плитәләр бер-береһенә бәрелешкәндә «ер тетрәү» булыуы мөмкин. Ике плитә яҡынлашып өҫкә ҡалҡып сыҡһа, тау барлыҡҡа килә.\nЕрҙә тирә-яҡ мөхиттең төрлөһө бар. Антарктидала һалҡын һәм боҙло. Африканың Сахара сүллегендә һәм Ҡушма Штатарҙың сүллегендә эҫе һәм ҡоро. Рәсәйҙең Себерендә Һалҡын һәм ҡоро. Тропик урмандарҙа ҡоро һәм дымлы.\nНи өсөн Ерҙә тормош бар?[үҙгәртергә]\nЕрҙә ҡайҙа ғына ҡарамаһаҡта тере йән эйәләре бар. Улар «бактериялар» кеүек бик бәләкәй булыуы мөмкин. Бик һалҡында ла, эҫе урында ла, бик тәрәндә лә, бик юғарыла ла, ҡараңғыла ла йәшәүсе бактериялар табылған.\nЕрҙә йәшәгән бөтә тереклек өсөн һыу кәрәк. Һыу булған бөтә ерҙә лә тормош бар, Тере йән эйәләре күҙгә күренмәүе лә мөмкин. Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙа шыйыҡ хәлдә һыу табылһа, унда ла «тормош» булыуын табыр инек. Һәм шулай уҡ сикһеҙ йыһандың башҡа планеталарында!\n«Йәшәү» башҡа төрлө лә булыуы мөмкин. Ерҙәге йәшәгән барлыҡ йән эйәләренә һыу кәрәк. Бәлки һыуһыҙ йәшәгән башҡа төрлө йән эйәләре лә барҙыр. Беҙгә уларҙы табып тикшерергә кәрәк.\nЕрҙең юлдашы Ай тураһында[үҙгәртергә]\nАй − Ерҙең юлдашы икәнен беләбеҙ. Уның латинса исеме Luna. Башҡа планеталарҙың да айы (юлдашы) бар, буталыш булмаһын өсөн Ерҙең юлдашын «Селена» тип атайҙар. Селена тип боронғо гректар Айҙы атаған, шулай грек аллаһы исеме.\nКүптән түгел Ер тирәләй әйләнеп йөрөгән башҡа объекттарҙың да булыуы билдәле булды. Уларҙың иң эреһе Круит Круит тип атала, киңлеге өс миль. Был объект Ҡояш тирәләй әйләнә, әйләнгән юлы Ергә яҡын килә.\nПланетала көн оҙонлоғо[үҙгәртергә]\nЕрҙә тәүлек оҙонлоғо 24 сәғәт. Тәүлек көн һәм төндән тора. 24 сәғәт эсендә Ер үҙ күсәре тирәләй бер әйләнеш яһай. Ерҙең Ҡояшҡа ҡараған яғында көн, Ҡояшҡа ҡарамаған яғында төн була.\nЕр үҙ күсәре тирәләй әйләнгәнгә Ерҙә Ҡояш көнсығышта сыға, көнбайышта байый. Ҡояш күк көмбәҙендә хәрәкәт иткән булып күренә. Ни өсөн беҙ Ерҙең әйләнгәнен һиҙмәйбеҙ? Сөнки Ер кешеләр менән сағыштырғанда ғәйәт ҙур. Бынан тыш, Ерҙең күсәре 23° ауыш, шуға күрә Төньяҡ йәки Көньяҡ полюста булһағыҙ Ер Ҡояшҡа ҡараған яҡта тәүлек әйләнәһенә Ҡояшты күрәһегеҙ, Ер Ҡояшҡа ҡарамаған яҡта Ҡояшты күрмәйһегеҙ.\nПланетала йыл оҙонлоғо[үҙгәртергә]\nЕрҙә йыл 365 һәм 1/4 көн даум итә. Был ваҡыт эсендә Ер Ҡояш тирәләй бер мәртәбә әйләнеп сыға. Дүрт йылға бер мәртәбә кәсәбә йылы килә. Кәсәбә йылы, башҡа йылдарҙың сирек тәүлеген йыйып йыл бер көнгә артығыраҡ була. Кәсәбә йылында 29 февраль бар.\nПланета тау тоҡомдарынан тора, өҫлөгө "тышса" менән ҡапланған. Ерҙең эске өлөшөндә төшкәндә температура бик юғары, унда таштар ирегән хәлдә. Был ҡатлам "мантия тип атала". Вулкан атылғанда "мантия" атылып сыға. Вулкан атылғанда ағып сыҡҡан юғары температуралағы тау тоҡомдарын "лава" тип атайҙар.\nМантия ҡатламыны аҫтында Ерҙең "үҙәге" бар. Ҡаты тимер һәм никелдән торған "төш" бар тип фараз ителә. Төш шыйыҡ тимер менән уратып алынған. Ер төшөндә температура бик юғары!\nЕр тышсаһы, мантия һәм төшө менән сағыштырғанда, бик йоҡо. Әммә кешеләр өсөн бик ҡалын. Әлегә тиклем быраулап мантияға тиклем етеүсе булманы. Хатта иң тәрән шахталар ҙа мантия ҡатламынан йыраҡ.\nЕрҙең тартыу көсө[үҙгәртергә]\nҮлсәү ярҙамында еңел генә үҙеңдең ауырлығыңды белеп була. Һеҙҙең ауырлыҡ бар һәм Ер үҙәгенә йүнәлгән гравитацияһы көсө тартып тора. Ер өҫтө йәки иҙән өҫтө Ер үҙәгенә төшөп китергә бирмәй, өҫлөгөндә тартып тора.\nҮлсәүҙең бер нисә төрлө була:\nАуырлыҡты сағыштырып ҡарау. Ауырлығын белергә теләгән әйберҙе үлсәүҙең бер яҡ табағына һалабыҙ. Икенсе яҡ табаҡҡа ауырлығы бирлдәре булған герҙәр һалабыҙ. Үлсәү теле ике яҡта ла ауырлыҡ тигеҙ тип күрһәтһә, үлсәнә торған әйберҙең ауырлығы герҙәр ауырлығына тигеҙ.\nПружиналы үлсәүҙәрҙәң пружинаға беркетелгән ырғығы йәки табағы була. Ауырлығын үлсәй торған әйберҙе ырғаҡҡа эләбеҙ (йәки табаҡҡа һалыбыҙ). Әйберҙең ауырлығына ҡарап пружина тартыла, әйбер ни тиклем ауыр булһа, шул тиклем прижина тартыла. Үлсәй торған әйберҙең ауырлығы шкалала күренә. Үлсәүҙең шкалаһы циферблат йәки линейка формаһында була.\nБынан тыш электорон үлсәүҙәр бар, улар ауырлыҡты цифрҙар менән күрһәтә.\nБеләһеңме? that Sir Isaac Newton was the first person to realize that the force pulling you down to the ground was the same force that keeps the planets going around the Sun? The story goes that he thought of this when he saw an apple fall from a tree.\nGravity is a very important force. As well as keeping you firmly stuck to the Earth, it keeps the Moon going round the Earth, The Earth going around the Sun and the Sun going around the center of the Milky Way galaxy. Gravity also makes stars and planets a nice round ball shape. In fact without gravity there wouldn’t even be a Sun, Moon or Earth because the material that they are made of would just float away into space.\nАйҙан Ер шулай күренә\nЕр тип планетаны һәм ҡоро ерҙе (материкты әйтәләр. Ер планетаһын башҡа төрлө Гая, Теллус һәм Терра тип атайһар. Гая — боронғо грек алиһәһе (Ер-әсә тигәнде аңлата), Терра — боронғо рим алиһәһе. Теллус латинса "ер" тигәнде аңлата, ер тураһында күп кенә терминдар латин теленән ингән.\nКиләһе тема: Ай\n«It is also the only planet we know…»  \n«The Earth is nearly…»  \n«The Earth’s mass…» \n«Earth’s surface is made of…»  \nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Ҡояш_системаһы/Ер&oldid=24248»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:44 3 ғинуар 2022 үҙгәртелгән.


Ғүмәр хәҙрәт әйткәндәре | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр > Мөьминдәр әмире Ғүмәр Әл-Фәруҡ әйткәндәрҙән\n« Ғәли хәҙрәт әйтеп ҡалдырғандарҙан\nИмам Әғзәм Әбү Хәнифә »\nМөьминдәр әмире Ғүмәр Әл-Фәруҡ әйткәндәрҙән\nҒүмәр хәҙрәт әйткәндәре\nБер кешегә ярҙам иткәндә, тегенеһе: «Балаларыңдың файҙаһын күрергә насип итһен!» — тип доға ҡылғас, уға ҡаршы Ғүмәр: «Аллаһы Тәғәлә балаларға ҡалдырмаһын, уларға мохтаж итмәһен», — тигән.\nБер ваҡыт бер кеше килеп: «Арабыҙҙа мөхәббәт юҡ, ҡатынымды айырырға булдым», — тигәс, ул: «Башҡалар өйөнә лә мөхәббәтте тултырып ҡуйғандары юҡ. Бер-берегеҙҙе хөрмәт итергә кәрәк. Шул ваҡыт бөтәһе лә булыр!» — тигән.\nБер ваҡыт низағ ваҡытында бер кешенең тоғролоғон тикшереү маҡсаты менән хәҙрәти Ғүмәр уға: «Үҙеңде белә торған бер кеше алып кил!» — тип бойора. Алып килә. Килгән кеше шунда: «Ул бик яҡшы кеше», — тип маҡтай башлағас, Ғүмәр хәҙрәт: «Һин уның ингәнен, сыҡҡанын, бөтә башҡа эштәрен күреп, белеп тороусы күршеһеме?» — тип һорай. «Юҡ», — ти кеше. «Уның менән сәфәрҙә күп йөрөп, ауырлыҡтар килгәндә, яҡшылығын һынап ҡарағаның булдымы?» — тигән. Йәнә: «Юҡ», — тигәс, «Алыш-биреш итеп түләүҙә ғәҙеллеген, яҡшылығын белдеңме?» — ти. «Юҡ», — тигән кеше. «Улай булһа, һин уның мәсеттә бил бөгөп, мөләйем тауыш менән Ҡөрьән уҡып, ғибәҙәт ҡылып ултырғанын күреп кенә «яҡшы кеше» тип геүаһлыҡ бирәһең шикелле?» — ти Ғүмәр. «Эйе» — ти кеше. «Һин белмәгәнгә геүаһлыҡ биреп йөрөй торған кеше икәнһең, икенсе берәү килһен!» — тип уны ҡыуып ебәргән Ғүмәр әл-Фәруҡ.\nТағы ла берәү килеп уға: «Әсәйем бик ҡарт, хәжәтенә лә күтәреп кенә сығарам, бөтә хеҙмәттәрен үтәйем, шулай булғас, әсә хаҡын теүәл үтәгән кеше буламмы мин?» тигән. «Юҡ, — тигән Ғүмәр, — әсәйең һиңә «улым кеше булғансы» тип хеҙмәт күрһәткән, ә һин әсәйем үлгәнсе тип хеҙмәт итәһең», — тигән.\n- Кешеләр — ғалим, ғалимдар — аҡыллы, олпат, мөләйем булырға тырышырға тейеш.\nХәҙрәти Ғүмәрҙең мөһөрөнә лә: «Әй, Ғүмәр! Үлемдең үлем тураһындағы вәғәзе һиңә бик тә етер», — тип яҙып ҡуйылған була.\n— Бөйөк кешеләр мәжлесе файҙалы һүҙҙәр һөйләп, түбән кешеләр мәжлесе башҡаларҙың ғәйбәтен сәйнәп үтер. Был ғәйбәт халыҡ араһындағы өлфәт мөхәббәтте бөтөргәнлектән мәжлес тә иң зарарлы мәжлес.\n— Бөтөнләй донъя эштәренә генә бирелеп киткәндәр камил тәбиғәтле, аҡыллы кеше түгел.\n- Башҡаларҙың боҙоҡлоғона сәбәп булған кеше — иң яман кеше.\n- Мосолмандың наҙан булып ҡалыуы ярай торған эш түгел: белгәндәр өйрәтергә, белмәгәндәр өйрәнергә бурыслы.\n- Башҡаларҙы алдауҙан һаҡланырға кәрәк булған кеүек, башҡаларҙан алданыуҙан да һаҡланырға кәрәк.\n- Кешеләрҙе яҡшы белмәй тороп үҙенә таяныс итеп алған кешенең үҙе алданыр.\n- Кешеләрҙең кистәрен, көйләп, Ҡөрьән уҡыуына ғына иҫегеҙ китмәһен, кеше хыянатҡа бармаһа, башҡаларға тел оҙайтыуҙан, ғәйбәттән һаҡланһа ғына ысын кеше була.\nФайҙалы нәмәләр тураһында һөйләүгә ҡарағанда, уларҙы эшләү яҡшыраҡ.\n- Оло хикмәттәрҙең иң ололары Ҡөрьәндә булғанлыҡтан, һәр нәмәнән артыҡ күреп, халыҡҡа иң элек Ҡөрьәнде өйрәтергә кәрәк.\n- Хикмәттән хәбәрһеҙ булғандар Аллаһтан да алыҫ булыр.\n- Бәлә юлдарын белмәгән моңһоҙҙар бәләгә йышыраҡ юлыға.\n- Байлыҡҡа иҫем дә китмәй, фәҡирлеккә төшһәм дә ҡайғырмам: бай\nбулһам — шөкөр, фәҡир булһам, сабырлыҡ бар.\nШәриғәт хөкөмдәренән әҙәпкә өйрәнмәгән кеше бер кемдән дә әҙәпкә өйрәнә белмәҫ.\n- Кешеләр өс төрлө була: берәүҙәр эштәренең ҡайҙа барасағын белеп, самалап, ахырын уйлап эшләй, икенселәр алдағы эшенең ҡайҙа барасағын уйламай йөрөп тә, эше алдына килгәндә, аҡыллы әҙәмдәргә эйәреп, улар һүҙе менән эш итә белә; өсөнсөләр — аҡыллы әҙәмдәргә лә эйәрмәй, тоғролоҡто ла аңламай аптырап ғүмер итә.\n- Эште кеше үҙ ҡеүәтенә һәм бигерәк тә Аллаһ ярҙамына инанып эшләргә тейеш.\n- Күңеле яҡшы булмаған кешеләрҙең һүҙенә лә, эшенә лә ышанырға ярамай.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 06.10.2017 в 00:41, и размещена в категории Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Атайҙар көнөн билдәләнек » Башҡортостан гәзите\n30-06-2012, 01:52 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға\nАтайҙар көнө йыл һайын донъяның бик күп илдәрендә июндең өсөнсө йәкшәмбеһендә байрам ителә. Тәүге тапҡыр уны Америкала Сонора Смарт тәҡдиме буйынса билдәләйҙәр. Уның атаһы — Уильям Смарт, ҡатыны вафат булғас, яңғыҙы алты балаһын тәрбиәләп үҫтерә. Сонора урындағы власҡа атайҙарға арналған байрам булдырыу үтенесе менән мөрәжәғәт итә.\nТәҡдим хуплана. Был байрамды 5 июндә — Уильям Смарттың тыуған көнөндә билдәләргә ниәтләйҙәр. Тик әҙерлеккә ваҡыт етмәү сәбәпле, ул 19 июнгә күсерелә. Был көндө Көнбайышта атайҙарға рауза сәскәләре бүләк итәләр.


Республикала быйыл төҙөкләндереләсәк юлдарҙың исемлеге раҫланды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала быйыл төҙөкләндереләсәк юлдарҙың исемлеге раҫланды\n9:49, 25 марта 2016 Иҡтисад\nӨФӨ, 2016 йыл, 25 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Олеся Серёгина/.\nБашҡортостанда 2016 йылда ремонтланасаҡ төбәк һәм муниципаль-ара автомобиль юлдары участкаларының исемлеге раҫланды. Уларҙың дөйөм оҙонлоғо 407,3 саҡрым тәшкил итә. Өфөлә үткән түңәрәк өҫтәлдә республика Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Альберт Сөләймәнов ошо хаҡта хәбәр итте.\n«2010-2015 йылдарҙа юлдар һалыуға, төҙөкләндереүгә һәм тәртиптә тотоуға 57 миллиард һумдан ашыу аҡса йүнәлтелгән. Быйыл 11 миллиард 157 миллион һум ҡаралған», — тине Альберт Сөләймәнов.\nРеспублика Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары ведомствоның сайтында Башҡортостан автомобиль юлдары селтәренең карта-схемаһы урынлаштырылыуын билдәләне.\n«Интерактив картала республиканың бөтә юлдары күрһәтелгән. Уның буйынса һәр кем үҙен ҡыҙыҡһындырған участокты билдәләй, юлдың ҡайһы ведомствоға ҡарағанын белә ала», — тине Альберт Сөләймәнов.\nАвтомобиль юлдарына арналған түңәрәк өҫтәл эшендә Башҡортостан Дәүләт Йыйылышының Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктура үҫеше буйынса комитеты рәйесе Елена Родина, Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Мелкоедов, Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты Башҡортостан төбәк штабының «Көндәлек тормош сифаты» эшсе төркөмө етәксеһе Николай Фадеев, юл предприятиелары һәм хеҙмәттәре вәкилдәре, журналистар ҡатнашты.


Тәжрибә уртаҡлашабыҙ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Яңылыҡтар » Тәжрибә уртаҡлашабыҙ\nТәжрибә уртаҡлашабыҙ 04.07.2018 // Яңылыҡтар\nЯнғын хаҡында иҫкәртеү ҡулайламаларын ҡуйыу буйынса Башҡортостан тәжрибәһен башҡа төбәктәр ҙә файҙалана башланы. Стратегик башланғыстар агентлығының “Дөрөҫ ҡарарҙар магазины”на индерелгән “Һәр йортҡа, һәр фатирға – янғын хаҡында иҫкәрткес” республика проекты хәҙер Новгород һәм Магадан өлкәләрендә файҙаланыла.\nХәтерегеҙҙәлер, 2016 йылдың яҙында 12 баланың ғүмерен өҙгән янғындарҙан һуң республика Башлығы Рөстәм Хәмитов кисекмәҫтән социаль хәүефле хәлдәге ишле ғаиләләр йәшәгән йорттарға янғын хаҡында белдергән ҡулайламалар ҡуйырға ҡушҡайны. Ошондай сиреналар бер нисә кешене ҡотҡарып ҡалды – датчиктар халыҡҡа хәүеф тураһында ваҡытында белдереп өлгөрҙө.\nБөрө районының Үгеҙ ауылында дүрт өлкән кеше һәм биш бала һәләк булған янғындан һуң Рөстәм Хәмитов аҙ тәьмин ителгән күп балалы ғаиләләр йәшәгән йорттарға ла ошондай ҡулайламалар ҡуйыу бурысын йөкмәтте. Былтыр октябрҙә Башҡортостан Хөкүмәтенең ҡарары ҡабул ителде. Уға ярашлы быйыл 1 ғинуарҙан балалы ғаиләләрҙең барыһы ла янғын хаҡында иҫкәртеүсе автономиялы ҡулайламалар менән тәьмин ителә. Әле 40 меңдән ашыу ғаилә йәшәгән йорттарға датчиктар ҡуйылған. Эш артабан да дауам итә.\n– Был ҡулайламалар байтаҡ кешенең ғүмерен ҡотҡарып ҡалды. Әллә ни ҡиммәт булмаған датчик йортҡа беркетелә һәм төтөн сығыу менән тауыш сығара, төндә ата-әсәләрҙе лә, балаларҙы ла, хатта күршеләрҙе лә уята, – тине Рөстәм Хәмитов. – Күреүебеҙсә, уның файҙаһы бар. Бындай практиканы артабан да дауам итергә кәрәк.


2011 йылда Өфөлә 702 мең квадрат метр торлаҡ төҙөлгән // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n2011 йылда Өфөлә 702 мең квадрат метр торлаҡ төҙөлгән\n10:28, 2 февраля 2012 Иҡтисад\nБылтыр Өфөлә 702 мең квадрат метр торлаҡ төҙөлгән һәм сафҡа индерелгән. Был 2010 йылдағы кимәлгә ҡарата 107,3%. Шәхси торлаҡ төҙөлөшөнөң өлөшө 51,6 процентты тәшкил иткән. Мэрияла үткән матбуғат конференцияһында Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары Альбина Йосопованың әйтеүенсә, былтыр торлаҡ менән бер рәттән социаль объекттар ҙа төҙөлгән. Мәҫәлән, «Ҡариҙел», «Инорс-7», «Дим-8», «Сипайлово-1» һәм «Сипайлово-5» биҫтәләрендә балалар баҡсалары сафҡа индерелгән.\nЯңы уҡыу йылы башланыуға Өфө дәүләт авиация техник университетының уҡыу корпусы файҙаланыуға тапшырылған. Шулай уҡ РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының Өфөләге филиалының уҡыу корпусына төкәтмә төҙөү эштәре тамамланған. Башҡорт дәүләт университетының К.Маркс урамы, 3/4 адресы буйынса урынлашҡан «И» уҡыу корпусына реконструкция үткәрелгән.\nҺаулыҡ һаҡлау объекттарынан Республика клиник дауаханаһының Пушкин урамы, 99 адресы буйынса урынлашҡан 2-се поликлиникаһы корпусы файҙаланыуға тапшырылған. Бынан тыш, Альбина Йосопова спорт объекттарын да билдәләп үтте. «Өфө-Арена» универсаль спорт аренаһының икенсе сираты, «Көньяҡ» биҫтәһендәге ер аҫтында автомобилдәр ҡуйыу урыны булған бассейн, «Затон» биҫтәһендәге 5-се мәктәп-интернатының спорткомплексы, С.Перовская урамындағы фитнес-үҙәк бинаһындағы бассейн сафҡа индерелгән.\nКоммуналь хужалыҡ өлкәһендә республиканың баш ҡалаһының көньяҡ ҡапҡаһы булған Таш кисеү районында Ҡариҙел йылғаһы аша һалынған күпер һәм Затон биҫтәһендәге төньяҡ урау юлы файҙаланыуға тапшырылған.\nТеги: төҙөлөш, өфө, йыл йомғаҡтары


Хеҙмәт баҙарында ла үҙгәрештәр көтөлә. Башҡортостан етештереүсәнлекте күтәреү буйынса Рәсәйҙең 6 пилот төбәге исемлегенә ингән. Программа сиктәрендә быйыл республикала мәшғүллекте үҫтереү өсөн 187 миллион һум аҡса йүнәлтеү ҡарала. Был сумманы меңдән ашыу кешене уҡытыу, ҡыҫҡартыу алдында тороусыларға булышлыҡ итеү өсөн тотоноу күҙаллана.\nЭшсе һөнәр эйәләре бер майҙанға йыйылды. Штукатурҙар, ашнаҡсылар, иретеп-йәбештереүселәр «Йәш профессионалдар» тип аталған республика асыҡ чемпионатында ҡатнаша. Быйылғы бәйгелә һөнәрселек училищелары һәм колледждарында белем алыусы 300-ҙән ашыу студент ҡатнаша. Еңеүселәр 37 номиниция буйынса билдәләнә. Ойоштороусылар әйтеүенсә, ярышҡа Мәскәү, Һамар, Ҡазан, Әстрхан кеүек төрлө ҡала вәкилдәре килгән. Бөтә Рәсәй конкурсының һайлап алыу этабынан үткәндән һуң, еңеүселәр республика данын федераль кимәлдә яҡлаясаҡ.\nРәсәй фәне көнө уңайынан йәш ғалимдарға грант тапшырылды. Дәүләт ярҙамына дәғүә итеп 160-тан ашыу эш ебәрелгән. Уларҙың егермеһе лайыҡлы тип билдәләнде. Туҡһан мең һумлыҡ грантты асыштарҙы артабан да камиллаштырыуға йүнәлтеп буласаҡ.\nӨфөнән Артур Шайхатаров та һуҡырҙар һәм һаңғырауҙар өсөн мобиль ҡушымта уйлап сығарған. Был асышы өсөн ун беренсе класта ғына уҡыусы программист 500 мең һум күләмендә грант отҡан. «Тормош тойғоһо» тип исемләнгән махсус программа мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә ситтән тороп та аралашырға ярҙам итә. Йәғни, мобиль ҡушымта менән улар донъяның барлыҡ илдәре менән дә бәйләнешкә сыға ала.\n«Ысын Башҡортостан» этно-тур проектын «Интурист» операторы тәҡдим итәсәк. Тотош донъяла билдәле сәйәхәт ойоштороу компанияһы менән берлектә эшләү республиканың эске туризмын үҫтереүгә ҙур аҙым буласаҡ. Быға тиклем бер генә проект та ҡеүәтле оператор иғтибарын йәлеп итә алғаны юҡ ине. «Ысын Башҡортостан» проектын ойоштороусылар әйтеүенсә, тотош донъяла эшләүсе операторға инеү республикала туризмды үҫтереү өсөн киң мөмкинлектәр аса.\nӨфөлә Европаның һуңғы географик нөктәһен билдәләүсе тамға барлыҡҡа киләсәк. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2016 йылдан Өфө Европаның иң көнсығыш өлөшө булараҡ Гиннес рекордтар китабына индерелгәйне.\nБашҡортостан «Берҙәм дәүләт имтихандарын ата-әсәләр менән бергә тапшырыу көнө» Бөтә Рәсәй акцияһына ҡушыла. Сараның маҡсаты сығаралыш синыф уҡыусыларының ата-әсәләрен имтихандың бөтә этаптары менән таныштырыу. Улар металл эҙләү ҡоролмаһы аша үтеп, бланк тултырғас Берҙәм дәүләт имтиханында буласаҡ темаларға оҡшаш эштәрҙә үҙҙәренең белемен тикшереп ҡарай ала. Имтиханды киң мәғлүмәт саралары вәкилдәренә лә тапшырыу мөмкинлеге ҡаралған.\nБыл аҙнала баш ҡалала «Төньяҡ амурҙары» уҡтан атыу буйынса махсуслаштырылған клуб асылды. Хәҙер үҫмерҙәр аҙнаһына ике тапҡыр «Глобус» үҙәге нигеҙендә бушлай шөғөлләнә ала.


Наркотиктарҙы рекламалаған сайттарҙы ябырға!\nБөгөн Наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан идаралығы йәмәғәт советы ултырышында ошо һәм башҡа мәсьәләләр тикшерелде. Белгестәр фекеренсә, насар ғәҙәттән сәләмәт тормош ҡына аралай ала. Был йәһәттән йәмәғәт советы иҫкәртеү сараларын даими ойоштора. Мәҫәлән, яҡын киләсәктә республикала яңы социаль проект эшләй башлауы ихтимал. Ул изгелек ҡылыуға, башҡаларға мәрхәмәтлек күрһәтеүгә ҡайтып ҡала. Йәғни, теләге булған һәр кем бер-береһенә яҡшылыҡ күрһәтә ала.\nДанияр Абдрахманов, Рәсәй наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан идаралығы рәйесе: «Беҙ халыҡты үҙебеҙҙең проект менән таныштырырға теләйбеҙ. Проект республикала киң йәйелдереләсәк. Яҡшылыҡҡа өндәгән программа статистикала ла ыңғай сағылыш табыр тип ышанабыҙ».\nИҫкәртеү сараларына ҡағылышлы фекер алышыуҙа урындағы Рәсәй мосолмандары Үҙәк диниә назараты менән Рус православие сиркәүе митрополияһы ла әүҙем ҡатнаша. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, күптән түгел улар наркоконтроль хеҙмәт менән үҙ-ара хеҙмәттәшлеккә нигеҙләнгән килешеү төҙөгәйне.


Инсульт ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда ирҙәрҙә йышыраҡ осрай\nИнсульт хәүефен тыуҙырған факторҙарға юғары артериаль ҡан баҫымы, холестериндың юғары кимәлдә булыуы, диабет, һимереү һәм артыҡ ауырлыҡ, йөрәк һәм ҡан тамырҙары ауырыуҙары, тәмәке тартыу, наркотиктар, иҫерткес эсемлектәр ҡулланыу инә.\nБыл ауырыу һәр кемдә булырға мөмкин, әммә ул башлыса 55 йәштән өлкән һәм был сирҙе яҡын туғандары үткәргән кешеләрҙә күберәк осрай. Инсульт 45-55 йәшлек ир-егеттәрҙә, ҡатын-ҡыҙҙар менән сағыштырғанда ике тапҡырға йышыраҡ була.\nБыйыл Раевка үҙәк район дауаханаһында 117 кешелә баш мейеһе ҡан әйләнешенең киҫкен боҙолоуы асыҡланды, үткән йылдың шул уҡ осоронда 99 кеше ине, 102 ауырыу Өфө ҡалаһының Төбәк ҡан тамырҙары үҙәгенә ебәрелде. Бәхеткә күрә, үлем осраҡтарының ике тапҡырға кәмеүе күҙәтелә - әгәр 2016 йылда был сирҙән 49 кеше вафат булһа, быйыл иһә – 22 кеше.\nИнсульт – ҡан тамырҙарының өҙөлөүе йәки тығылыуы сәбәпле баш мейеһендә ҡан әйләнешенең боҙолоуы. Кислород һәм глюкоза етешмәүе баш мейеһе күҙәнәктәренең үлеүенә һәм хәрәкәт функцияларының, һөйләшеүҙең йәки хәтерҙең насарайыуына килтерә.\nБөтә ауырыу осраҡтарының дүрттән өс өлөшөндә ишемия инсульты күҙәтелә, был осраҡта ҡан тамырҙарында тромб барлыҡҡа килә һәм ул ул баш мейеһенең айырым бер өлөшөнә ҡан килеү юлын яба. Ғәҙәттә тромб тәндең ҡайҙалыр периферик ҡан тамырҙарында барлыҡҡа килә һәм өҙөлөп, ҡан тамырҙары буйлап баш мейеһенә барып етә. Унда ул баш мейеһенең ваҡ ҡан тамырҙарына тығыла һәм ҡан йөрөшөн туҡтата. Инсульттың тағы ла бер төрө – геморрагик инсульт, ул һирәгерәк осрай. Бындай инсульт баш мейеһендә ҡан тамыры өҙөлөүе менән характерлана.\nИнсульттың төп билдәләре – биттә, ҡулда йәки аяҡта, йыш осраҡта тәндең бер яғында ҡапыл хәлһеҙлек һиҙелә, аң томалана, һөйләшеү һәм күреүгә бәйле проблемалар барлыҡҡа килә, баш әйләнә, тән тигеҙләнеше йәки хәрәкәт итеү боҙола, бик ҡаты баш ауырта.\nМөмкин тиклем тиҙерәк ашығыс ярҙам бригадаһын саҡыртыу өсөн шунда уҡ сирҙең билдәләрен асыҡлау мөһим. Ишемия инсультынан һуң артерияларҙа ҡан йөрөшөн тергеҙеүгә һәм баш мейеһендәге күҙәнәктәрҙең үлеүен туҡтатыуға өлгөрөү өсөн алты сәғәт ваҡыт талап ителә. Медицина ярҙамы һорап ни тиклем иртәрәк мөрәжәғәт итһәгеҙ, дауалауҙың һөҙөмтәһе лә шул тиклем яҡшыраҡ буласаҡ.\nИнсульт булғанда баш мейеһенең ҙур булмаған участкаһы зарарлана һәм ул аяҡ-ҡулдарҙың хәлһеҙләнеүенә килтерә. Баш мейеһенең ҙур өлөшөндә ҡан әйләнешенең боҙолоуы параличҡа һәм хатта кешенең үлеменә килтерә. Инсульт үткәргән кешеләрҙең күбеһенең тәндәренең бер яғы өлөшләтә йәки тулыһынса паралич һуҡҡан килеш ҡала, телмәрҙәре насарая. Интеллектуаль һәләттәренә – хәтергә, танып белеү функцияларына ла зыян килә.\nИнсультты иҫкәртеү сәләмәт йәшәү рәүеше алып барыу принциптарына нигеҙләнә.Үҙеңдең артериаль ҡан баҫымыңды белеү һәм уға контроллек итеү, тәмәке тартыуҙан баш тартыу, холестерин миҡдарын тикшереп тороу мөһим. Шулай уҡ иҫерткес эсемлектәр эсмәҫкә, йәшлсә-емеште күберәк ашарға, тоҙҙо аҙыраҡ ҡулланырға, шәкәрҙән, мал майҙарынан, консерваларҙан һәм ярым фабрикаттарҙан баш тартырға кәрәк. Сирҙе иҫкәртеү өсөн даими рәүештә спорт менән шөғөлләнеү зарур. Хатта бер аҙ физик әүҙемлек - саф һауала йәки велосипедта йөрөү ҙә йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары, шул иҫәптән инсульт булыу хәүефен кәметә.


Айыуға һунар » Башҡортостан гәзите\n29-01-2016, 01:07 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nНисәнсе көн инде Мәрзиә ирен талай. Таң менән күҙен тырнап аса ла тотона ярһырға. Күршеләр ишетер тип уйлау ҙа юҡ. Өйҙә ни, урамда ни әрләшеүҙән башҡаны белмәй. Әрләшә тип, уға ҡаршы һүҙ ҡатҡан кеше лә юҡ инде. Үҙенән-үҙе пыр туҙа.\nТамам биҙрәне Хәлит был ығы-зығынан. Ҡатынының майлап һалһаң да эт еҫкәмәҫ һүҙҙәрен ишетмәҫ өсөн йәһәннәмгә китергә әҙер. Кешенән оят. Әллә… Башына төрлө уйҙар килә. Буй еткән ҡыҙы менән улы ла ялҡып бөткән.\n– Әсәй, етәр инде! – тип әйтеп ҡарайҙар ҙа, ҡайҙа инде ишетеү! Үҙ туҡһаны туҡһан.\n– Шым тороғоҙ, хәсрәттәр! – тип йәнә сәсрәп сыға. – Мине тыйырға һеҙ кем әле, маңҡалар? – Тиктомалдан шунса мең һум аҡсаны тоттороп ҡуяйыммы! Һеҙгә рәхәт: ашау – байҙан, үлем – Хоҙайҙан. Бына мин ҡырҡҡа ярылырҙай булам…\nБалалары башҡаса һүҙ ҡатмай. Уларға ла тиҫтерҙәре алдында йәпһеҙ. Әсәләренә ҡаршы нимәлер әйтеүҙең мәғәнәһе юҡлығын аңлайҙар. Мәрзиә йәнә гөлтләп ҡабына, бына нисәнсе көн инде бер үк һүҙҙе тылҡый:\n– Нимә тип кенә шуға йоғондоң, ә? Хәҙер ҡалай ҡотолорға был яфанан? Малды бирмәйем. Ҡыҙыбыҙ быйыл уҡырға керһә, ҡайҙан аҡса табайым? Хәстрүш! Харап, берәү ауыл халҡы алдында шәп булып ҡыланған, имеш. Ғүмер буйы теңкәмде ҡороттоң!.. Үҙем өйҙә булһам, ике аяғыңдың береһен урманға баҫтырмаҫ инем, иблис. Йә, шулай-шулай бит әле, тип кәңәшләшеү юҡ, рөхсәт һорау юҡ, шул һәүеректәргә эйәреп кит тә бар.\n– Мәрзиә! – тип нимәлер әйтергә, аңлатырға уҡтала ла, ҡайҙа уны ишетеү.\n– Мәрзиә лә Мәрзиә! Әллә минең исемде тәүгә ишетеүеңме?!\nХәлиттең башҡаса ҡатынын тыңлар түҙеме ҡалманы. Ҡулын һелтәне лә, балтаһын эләктереп, сығып китте. Ә ҡатыны үҙ алдына сығынланы:\n– Үҙең сәсрәмәгәйе шунда! Был тиклем дә расхудҡа батмаҫ инек, бетең менән түләмәксе булаһыңмы? Һиңә ни бешкән дә төшкән.\nБирге урамдан хәл белешергә килгән әсәһе лә ҡыҙын тынысландырырға тырышты:\n– Ҡуйсы әле, ҡыҙым, ул тиклем ҡыҙма, баш ҡайғыһы түгел дә, – тиеүенә ҡул ғына һелтәне Мәрзиә.\n– Шул йыртҡыс үҙен генә ботарлаһа, лутсы булған икән!\n– Ауыҙыңдан ел алһын! Өләсәйең, мәрхүмә, алтын башлы ҡатындан баҡа башлы ир яҡшы, тип белмәй әйтмәгән. Шул кейәү арҡаһында нужа күрмәй йәшәп ятаһың түгелме ни! Ҡулынан килмәгән эше юҡ. Аҡсаһын да, малын да таба. Тотаһың да, аҡса юҡ, тип аҙарынаһың. Теге аҙнала ғына ҡалым һуғып, әллә күпме аҡса алып ҡайтҡан. Бир! Алып барып түләһен! Ул ҡағыҙҙы нимәгә тип һаҡлайһың?\nӘсәһенең һүҙҙәренә Мәрзиә мыҫҡыллы йылмайҙы:\n– Нимәгә һаҡлайыммы? Тоҙлайым! Уның күптән урыны бар. Өҫкә кейергә алмаш күлдәк ҡалманы, кеше күҙенә күренергә оят. Ауылда бөтәһенең бүлмә һайын ат башындай телевизор. Ә беҙҙең хан заманындағыһы өңрәйеп ултыра. Әҙәм ыстрамы!\nСәй эскәндә лә Мәрзиә ярһыуынан туҡтай алманы, йоҙроғон төйҙө:\n– Бирермен мин уға аҡса. Хәҙер! Томшоғона. Ана, Мансафтың бисәһе бирһен. Шуның албаҫтыһы уны ҡотортоп алып киткән бит, йәшәмәгер!\n– Ошо айыуҙан күргән яфа!\n– Ҡуй инде! Исмаһам, шуны атыусыһы ла юҡ бит, тамам тәҡәтте ҡоротто. Был тиклем шашты лаһа. Анау Санияның бына-бына быҙауларға торған аҡтыҡ һыйырын тамаҡлаған, ти. Хәҙер балаларына аҡты ҡайҙан алыр? Уның күҙ терәп торғаны шул мал бит инде.\n– Хәҙер урманға сығыуы ҡурҡыныс. Анау ваҡыт ни, Мәрйәмдәр еләк йыйып йөрөгәндә, ҡаршыларына килеп сыҡҡан, тегеләре биҙрәләрен ташлап ҡасҡан.\nЫсынлап та, һуңғы йылдарҙа урман батшаһы ауыл халҡын ифрат йонсота. Элек айыу хаҡында өлкәндәрҙән ишетеп кенә белә ине, уларҙың тайыштабан тураһында һөйләгәнен ҡыҙыҡ күреп тыңланылар. Хәҙер ауылға уҡ килеп етә. Йәйен умарталарҙы ҡырға алып барыр әмәл юҡ – күстәрҙе туҙҙыра. Көҙ булһа, ауыл эргәһендә үк мал-тыуарҙы ҡыйрата башлай. Быйыл ғына тиҫтәгә яҡын һыйырҙы тамаҡланы. Ауыл халҡы үҙ-ара аҙарыныуҙан ары китә алмай.\n– Ҡайҙа икән элекке һунарсылар? – тип иҫкә төшөрәләр.\n– Ауылда әүәл ниндәй шәп һунарсылар була торғайны! Улар артылмаған тау-урман ҡалмағандыр. Хәҙер өй һайын ике-өс һәүерек түбә таҡтаһына төкөрөп ятһа ята, аптырап та бирмәйҙәр Бөгөндән донъяһы ишелеп төшмәйме…\nКөндәрҙең береһендә Мансаф ағайҙың да өлкән һыйыры ҡайтманы. Ир урманға һәүкәшен эҙләргә сыҡты. Ауылдан китеп, оҙаҡ та барманы, айыуҙың ниндәйҙер малды ботарлап ятҡанын күрҙе лә шым ғына кирегә һыпыртты. Шунса ғүмер кисереп, ул яуыз менән яҡындан тәүгә осрашыуы ине.\nКөн аяҙҙа өлгөрөп ҡалайыҡ тип, барса халыҡ зыҡ ҡубып бәрәңге ҡаҙа. Хәлит ҡыҙы менән төшкөлөктө ашап сыҡҡайны ғына бирге урамдағы Мансаф ағай ахылдап килеп етте. Һаулыҡ ҡуштымы-юҡмы, үҙенең хәбәрен теҙә башланы.\n– Ҡустым, һыйырымды айыу йыҡҡан. Әйҙә әле шул яуызды дөмөктөрәйек…\nТеге мәхлүк һыйырҙы ботарлап, тупраҡ менән күмгеләгән дә табанын ялтыратҡайны. Айыу табышын һөрһөтөп ашай шул. Бында уның йәнә киләсәге көн кеүек асыҡ. Емтек янындағы ағас башына һәндерә яһап, дүрт ир шунда уңайлы ғына итеп менеп ятты. Шунда уны көнө буйы көттөләр. Әлбиттә, һаҡ ҡыландылар. Юғиһә тайыштабан ҡурҡыныс янағанын һиҙеп ҡалһа, башҡаса аяҡ та баҫмаясаҡ.\nКискә ҡарай шырлыҡ араһында ағас шатырлаған тауыш ишетелде. Бер аҙҙан алпан-толпан тайыштабан үҙе лә күренде. Һунарсыларҙың һулыштары йышайҙы. Уңайлы мәлде көттө улар. Бына Хәлит көбәген йыртҡысҡа тоҫҡаны. Ба-бах! Айыу бер-ике сайҡалды ла гөрҫ итеп ергә ауҙы...\nАуыл халҡы еңел һулап ҡалғандай булды.\n– Йәтеш булды әле, – тине кемдер.\n– Хәҙер урманға барырға ҡурҡыныс түгел.\nИх, иртә шатланғандар шул!.. Әгәр хәлдең былай булырын белһә, мылтыҡты ҡулына ла алмаҫ ине Хәлит. Шунан алып халыҡ тыныслығын юғалтты, һил генә йәшәп ятҡан илле йортлоҡ ауыл умарта күсе кеүек гөж килде. Был юлы уларҙың йөрәгенә шом һалыусы урман батшаһы түгел ине.\nХәлит төндә кемдеңдер ишекте дөбөрләтеп, емереп алып барыуына уянды. Ҡапҡаны ныҡлап бикләгәйне. Нисек үткәндәрҙер? Хафаланып, ҡатыны ла һикереп торҙо.\n– Күршеләргә бер-бер хәл булдымы икән? – тип, ир йүгереп барып ишек асҡайны, ҡаршыһында ике милиционер баҫып тора.\n– Айыуҙы һин аттыңмы? – Төнгө ҡунаҡтарҙың тәүге һорауы шул булды.\n– Ниңә аттың?\n– Атаҡ, ауыл халҡын тамам алйытты бит.\n– Тимәк, һеҙ енәйәт ҡылыуығыҙҙы таныйһығыҙ?\n– Ниндәй енәйәт булһын ти! Хәҙер үҙебеҙҙе ашағанды көтөп ятайыҡмы?\n– Аңлашылды. Кейенегеҙ! – Полиция хеҙмәткәренең фарманы ҡәтғи яңғыраны.\nБыл төндә ауыл йоҡламаны. Өйҙәрҙә бер-бер артлы ут ҡабынды. Бер-береһенә ҡушылып, эттәр лауҡылданы. Урман батшаһын атыуҙа ҡатнашҡандарҙы уяттылар. Тирә-яҡты шомлоҡ баҫты. Һәр өйгә ингән һайын бер үк һорауҙы ҡабатланылар.\n– Һеҙ ҙә айыуҙы атыуҙа ҡатнашҡанһығыҙ, нисек булды? Ниндәй маҡсаттан?\nҺуңынан барыһын йыйып, айыуҙы атҡан аҡланға алып барҙылар, фотоға төшөрҙөләр, мылтығын, тиреһен тунаған бысаҡтарҙы тартып алдылар. Һунар хаҡында һәр береһенән бәйнә-бәйнә һөйләтеп, ҡат-ҡат киҫәтеп, ҡул ҡуйҙырттылар.\nБынан һуң да милиционерҙар ауылға бер нисә тапҡыр килде.\nБер аҙҙан тәбиғәтте һаҡлау министрлығы вәкилдәре лә пәйҙә булды. Барыһы ла ҙур ҡайғынан шаңҡығайны.\n– Беҙҙең урманда һәр айыу башы ҡәҙерле. Былай ҙа бөтөп баралар. Улар – урман санитарҙары, – тип өгөт-нәсихәт уҡынылар. Бының аҙағы яҡшы бөтмәйәсәген аңлаттылар.\nТауҙар ҡосағындағы бәләкәй генә ауылды бығаса хатта район кешеләре лә йүнләп белмәһә, бер нисә көн эсендә уның даны илгә таралды. Телевидениенан, гәзиттән хәбәрселәр килде, төпсөндөләр, соҡсондолар. Төрлө һорауҙар менән баштарын ҡатырҙылар.\nБының менән генә бөтмәне айыу эше. Егеттәрҙе район үҙәгенә көн дә тиерлек саҡырттылар, бер төрлө һорауҙы ҡырҡҡа әйләндереп бирҙеләр. Барыһы ла айыуҙы ниңә атҡан көнгә төштө.\nБер аҙҙан суд булды. “Тәбиғәт дошмандары”на мул ғына штраф сәпәнеләр. Уның күләмен ишеткәс, егеттәр башын тотто! Кемеһелер уны түләү өсөн һыйырын тотондо, икенселәре атын һатып ебәрҙе, өсөнсөләре эш эҙләп Себергә юлланды.\nОҙаҡ уйланып ултырҙы Хәлит сабынлыҡта. Әсе-сөсөгә әллә ни әүәҫлеге булмаһа ла, юл ыңғайы магазиндан алған яртыны уртлай-уртлай йәшлек хәтирәләренә бирелде. Ауылдың иң сибәр ҡыҙҙарының береһенә өйләнде ул. Дуҫлашып йөрөгән мәлдәге наҙлыҡай Мәрзиә йәшәй-йәшәй бөтөнләй икенсе кешегә әүерелде. Уның хәҙер йәшлектәге хистәренең остоғо ла ҡалмағайны.\nХәлиттең был донъяла бер минут та йәшәгеһе килмәне. Улы, ҡыҙы хәҙер үҫтеләр инде. Ул билендәге ҡайышын алды…\nИрҙе бөтә ауыл халҡы эҙләргә сыҡты. Район үҙәгендәге полицияға хәбәр иткәйнеләр:\n– Әле өс көн булмаған, бәлки, үҙе ҡайтып инер, бензин юҡ, – тигән яуап алдылар.\nУны өсөнсө көнгә генә лапы араһынан тупраҡ менән яртылаш күмелгән килеш таптылар. Ярты кәүҙәһе юҡ. Эргәһендә айыу эҙҙәре ярылып ята...\n29 ғинуар 2016 17:59 //\nысынлап шулай булдымы? тетрәндерҙе. беҙҙә бит хәҙер хайуан кешенән ҡәҙерлерәк.\nЯҙҙы: Аида Хайртдинова\n3 февраль 2016 11:47 //\nШәп язылган! Афарин, Венер агай! Дөнья, тормыш шулай шул ул, без уйламаган яктан китереп суга. Кеше гомере, кеше язмышы белән исәпләшү булмавына да йөрәк әрни. Мине дә тетрәндерде бу язма. Туган авылымда да аюлар соңгы елларда бик күпләп үрчи. Шунысы хафага сала...


Фестиваль хәрәкәтенең яңылыҡтары\nҠәрҙәш фестивалдәрҙең шәхси сайттары:\nЧебоксарҙа Телдәр фестивале\nУльяновскиҙа Телдәр фестивале\nМәскәүҙә Телдәр фестивале\nСанкт-Петербургта Телдәр фестивале\nВолгоградта Телдәр фестивале\nТүбәнге Новгородта Телдәр фестивале\nКиевта Телдәр фестивале\nБөйөк Новгородта Телдәр фестивале\nМинскиҙа Телдәр фестивале\n«Бәйләнештә» сайтында Телдәр фестивалдәре төркөмдәре:\nФестиваль хәрәкәте төркөмөнөң баш бите\nЯлтала Телдәр фестивале\nИжевскиҙа Телдәр фестивале\nКалугала Телдәр фестивале\nУльяновск ҡалаһында үткән XIV Халыҡ-ара телдәр фестивале\n2016 йылдың 26-27 мартында Ульяновск ҡалаһында Халыҡ-ара телдәр фестивале үткәрелде. Илле ете эш майҙансыҡтарында 33 телдең ҡызыҡлы презентациялары үткәрелде. Фойела һәм уҡыу залында тел төрлөлөгенә арналған ҙур китап күргәҙмәһе ойошторолдо. Өҫтәуенә ҡунаҡтарҙы һәм сарала ҡатнашыусыларҙы лингвистик викторина көттө. Быйыл ҡатнашыусылвр араһында Башҡорт Дәүләт Университетының роман-герман филологияһы факультеты студенттары булды. Улар аңлайышлы һәм яҡшы итеп тыңлаусыларҙы реклама дискурсы һәм инглиз теле төрҙәре тураһында таныштырҙылар. Өфө студенттарының сығыштары иң яҡшылар араһында һыналды. Сараның төп өлөшөн ҡыҙыҡлы экскурсиялар һәм концерттар бик уңышлы итеп тулыландырҙы. Фото һәм видеоотчеттарҙы, фестиваль һөҙөмтәһенә мәҡәләләрҙе түбәндәге адрестар буйынса табып була: http://reporter73.tv/2016/03/28/много-народов-один-мир/, http://uonb.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=5388:news&catid=48:esperanto&Itemid=73,https://vk.com/club12638654\nҺәм тағы ла илдең төп тел фестивале тураһында\nҠәҙерле дуҫтар! 12 октябрҙән 20 октябргә ҡәҙәр Чебоксар ҡалаһында 18-се Халыҡ-ара телдәр фестивале үтәсәк (төп саралар 19-20 октябрҙә уҙғарыла). Лингвистик презентацияларҙың алдан төҙөлгән исемлеге менән түбәндәге адрестар буйынса таныша алаһығыҙ: http://www.lingvafestivalo.org/ru/node/10, http://www.lingvafestivalo.org/ru/node/12 (программа).\nБөйөк Новгород саҡыра!\n2013 йылдың 6-сы октябрендә (йәкшәмбе) Ярослав Мудрый исемендәге Новгород дәүләт университетының лингвистика һәм мәҙәни-ара коммуникациялар факультетында Бөйөк Новгородта Икенсе телдәр фестивале үтәсәк. Уҙған йыл менән сағыштырмаса алты бүлектең (параллелдең) һәр береһендә барған презентациялар һанын арттырыу планлаштырыла. Ойоштороусылар менән түбәндәге адрестар буйынса бәйләнешкә инеп була: http://novgorod.festivalo.ru/ или http://vk.com/vn_fest_ii.\n3-сө Пермь Телдәр фестивале\n3-сө июлдә хәҙерге сит телдәр һәм әҙәбиәттәр факультетында 3-сө Пермь телдәр фестивале үткәрелде. Көн һуҙымында 30 минутлыҡ дәрес-презентацияларҙа фестивалдә ҡатнашыусылар һәм ҡунаҡтар боронғо һәм хәҙерге телдәр менән танышыу мөмкинлегенә эйә булды: гот һәм боронғо инглиз телдәренән алып норвег һәм швед, дат һәм нидерланд, иҙиш һәм африкаанс, чех һәм поляк, ҡытай һәм корея телдәренә тиклем. Шулай уҡ тыңлаусылар халыҡтар тарихына, мәҙәниәтенә, әҙәбиәтенә ҡағылышлы төрлө мәғлүмәттәр белә алды. Пермдә үтәсәк 4-се Телдәр фестивале бөтә ҡыҙыҡһыныусыларҙы ла 2014-се йылдың июлендә көтә! (http://vk.com/club24475605).\nБөйөк Новгородта Икенсе Телдәр фестивале\nБөйөк Новгородта Икенсе Телдәр фестивале 2013-сө йылдың 6-сы октябрендә (йәкшәмбе) Ярослав Мудрый исемендәге Новгород дәуләт университетының Гуманитар институтының тел ғилеме һәм мәҙәни-ара бәйләнештәр факультеты нигеҙендә үткәреләсәк.\nЕкатеринбургта 1-се Телдәр фестивале\n18-19-сы майҙа Екатеринбургта беренсе Телдәр фестивале үткәрелде. Был сара «Екатеринбургта музейҙар төнө» исемле киң планлы мәҙәни-ағартыу проект ҡыҫаларында ойошторолдо. Шуның өсөн дә барлыҡ теләк белдереүселәр донъя телдәре менән генә танышып ҡалманы, төрлө халыҡтарҙың ғөрөф-ғәҙәттәре, ижады хаҡында мәғлүмәт ишетте. Ҡатнашыусылар алты бүлектә сығыш яһаны: «Рәсәй бүлеге», «Шәрҡиәт бүлеге», «Кавказ бүлеге», «Европа бүлеге», «Америка бүлеге», «БДБ илдәре бүлеге». Телдәрҙе һәм мәҙәниәттәрҙе милли ойошмалар, лингвистика үҙәктәре, уҡыу йорттары, ижади коллективтар вәкилдәре тәкдим итте. Шулай уҡ актив ҡатнашыусылар араһында яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙең Уралдағы вәкиллектәре һәм консуллыҡтары булыуы сараның мәртәбәһен бермә-бер арттырҙы. Ваҡиға тураһында тулыраҡ мәғлүмәтте түбәндәге адрес буйынса табырһығыҙ: http://vk.com/club46479301.\nТөнъяҡ-Көнсығыш федераль университетында Лингвистик фестиваль\n24-се апрелдә Якутск ҡалаһындағы М.К. Амосов исемендәге Төнъяҡ-Көнсығыш федераль университетының филология факультетында Икенсе "Телдәр һаҙағайы" фестивале булып үтте. Фестиваль, ойоштороусылар билдәләүенсә, филология факультетының беренсе курс студенттарын төрлө телдәр һәм мәҙәниәттәр, хәҙерге күп телле һәм бай мәҙәниәтле донъя менән таншыитырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Әлеге фестивалдең үҙенсәлеге булып унда рус теле сит тел булараҡ өйрәнеүселәр кафедраһы студенттарының ҡатнашыуы ҡабул ителә. Бөтәһе лә төрөк, корея, вьетнам, француз, индонезия, болгар, поляк. инглиз телдәре менән танышыу һәм традицион мәҙәниәттәр өлгөләрен күреу бәхетенә иреште. Һәр сығыш сағыу презентациялар менән бергә ҡатнаштырылды. Шуныһы ҡыҙыҡлы: сит ил студенттары үҙ телдәре һәм мәҙәниәттәре тураһында рус телендә һөйләне. Фествалде ойоштороусылар фекеренсә, бындай саралар белемде арттырып ҡына ҡалмай, төрлө ил студенттарының дуҫлашыуына, аңлашыуына булышлыҡ итә. ( http://www.s-vfu.ru/universitet/rukovodstvo-i-struktura/instituty/flf/news_detail.php?ELEMENT_ID=11782)\n2-се Минск телдәр фестивале\n2-се Минск телдәр фестивале 2014-се йылдың 30-сы мартына планлаштырылған ( http://vk.com/minsklingfest).\n2013-сө йылдың 31-се мартында Телдәр фестивале Белорус дәүләт университетында – фестивалдең тағы ла бер БДУ-һында – уңышлы үткәрелде. Төп программаны 6 параллелдә үткәрелгән 40 минутлыҡ презентациялар (35) һәм тел ғилеме буйынса фәнни-популяр лекциялар (7) тәшкил итте. Фестивалдә тамашасыларға иң оҡшаған һәм иң күп халыҡ йыйған сығыштар һайлап алынды: http://minsklingfest.by/start. Киләһе лингвистик фестиваль 2014-се йылдың 30-сы мартына планлаштырылған.\nКишиневта Телдәр фестивале\n17-се марта Кишиневта VI Халыҡ-ара Телдәр фестивале үтәсәк. Унда 18 телде тәкдим итеү планлаштырылған. Фестивалдең традицион ойоштороусыһы – «КЕДЕМ» Йәһүд мәҙәни үҙәге. Тулыраҡ мәғлүмәтте Һеҙ түбәндәге адрес буйынса таба алаһығыҙ: http://vk.com/lingvafest#/event50260420.\nУльяновскиҙа 11-се Телдәр фестивале ошо йылдың 30-сы мартында (шәмбе) Ульяновск дәүләт педагогия университетында үтәсәк.\n2013-сө йылға лингвистик фестивалдәр календары\nҠәҙерле дуҫтар! 2013-сө йылға тел фестивалдәре календары алып барыла башланы. Календарҙағы үҙгәрештәр менән Һеҙ фестивалдең «Бәйләнештә» сайтындағы официаль битендә таныша алаһығыҙ: http://vk.com/lingvafest.\nЧебоскарҙа 2013-сө йылғы Телдәр фестивале\nЧебоксарҙа 19-се Халыҡ-ара Телдәр фестивале 2013-сө йылдың 10-20 октябрендә үтәсәк, сараның төп кондәре – 19-20 октябрь (http://vk.com/club12639574).\nБөйөк Новгородта I Телдәр фестивале\n2012-се йылдың 7-се октябрендә Телдәр фестивале тәу тапҡыр Бөйөк Новгород ҡалаһында үткәрелде. 50 минут эсендә алты параллель бүлектә 30 тел тураһында презентациялар тәкдим ителде. Шулай уҡ ябыу тантанаһында үҙенсәлекле лингвистик концерт тыңларға мөмкин ине. Үткән сара тураһында тулыраҡ мәғлүмәтте Һеҙ түбәндәге адрес буйынса таба алаһығ


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТӘНЕБЕҘҘӘГЕ ИКЕ АҒЗА ХАҠЫНДА ҺҮҘ - 2018 - Мәҡәләләр\nТӘНЕБЕҘҘӘГЕ ИКЕ АҒЗА ХАҠЫНДА ҺҮҘ\nҠолаҡтарығыҙҙы соҡомағыҙ! Кинәт кенә бер йә ике ҡолағы ла тоноп, ЛОР-табипҡа күптәрҙең мөрәжәғәт иткәне барҙыр. Күпселек осраҡта был тауыш ишетеүҙең тышҡы юлында (наружный слуховой проход) сайыр төйөрө (серная пробка) барлыҡҡа килеп, ҡолаҡтың барабан пәрҙәһен ҡаплауҙан була. Ҡайҙан килеп сыға бындай "пробка"лар? Ундай нәмәне булдырмау өсөн ни эшләргә һәм нимә эшләмәҫкә кәрәклеген асыҡлау өсөн, медицинанан алыҫ булған күпселеккә тышҡы ҡолаҡтың (наружное ухо) анатомияһы һәм физиологияһы хаҡында ябай ғына тел менән бер аҙ һөйләп үтеүҙе кәрәк тип һанайым.\nҠолаҡтың тауыш ишетеү юлының стенкаларындағы тиреһе аҫтында сайыр биҙҙәре бар. Кешенең ғүмере буйына шул биҙҙәр бүлеп сығарып торған ярым шыйыҡ сайыр ҡолаҡ эсен һәр төрлө тышҡы зарарлы факторҙарҙан - ваҡ бөжәктәрҙән, микроорганизмдарҙан, бактерияларҙан һәм бәшмәктәрҙән һаҡлаусы барьер булып тора. Сайырҙың дезинфекциялау үҙенсәлеге бында иң мөһим роль уйнай. Бынан тыш, шул ишетеү юлының тиреһе ваҡ ҡына йөндәр менән ҡапланған. Ул йөндәр барыһы ла тыш яҡҡа ҡарай ятып үҫә. Кеше сәйнәгән һәм һөйләшкән ваҡытта, ишетеү юлының һөйәкһеҙ булған аҫҡы стенкаһы хәрәкәткә килеп, ваҡ йөндәрҙе лә хәрәкәтләндерә. Һөҙөмтәлә, ҡолаҡ эсендә йыйыла башлаған сайыр әлеге йөн бөртөктәре ярҙамында этәрелеп сыға башлай. Саң бөртөктәрен һәм башҡа төрлө зарарлы матдәләрҙе йәбештереп алған сайыр үҙенән-үҙе тәгәрәп, тышҡа төшөп тора. Нормала беҙ уны һиҙмәйбеҙ ҙә тиерлек, сөнки ул бөртөктәр бик ваҡ ҡына була. Ҡайһы бер осраҡтарҙа, ҡәҙимге ҙурайып (шырпы башындай булып) килеп төшкөләгәнен, моғайын, һәр кем тойғаны барҙыр. Был - норма. Шулай, бөтә тәнебеҙҙәге ағзаларыбыҙ һымаҡ, ҡолаҡтарыбыҙҙы ла ғәжәп камил итеп яралтҡан Аллаһы Тәғәлә. Ишетеү рецепторҙары урынлашҡан эске ҡолаҡты (внутреннее ухо) ифрат та ҡаты һәм ныҡ булған баш һөйәге (череп) эсенә урынлаштырһа, уға тыштан инеү юлына ла әллә күпме "һаҡсы" ҡуйған. Ул ғына ла түгел, ишетеү юлының үҙенән-үҙе таҙартылып тороу механизмын да яралтҡан бит.\nӘгәр бына ошо нормаль физиологияға ниндәйҙер тышҡы тәьҫир булған хәлдә, сайырҙың үҙаллы сығарып ташланыу процесы ла боҙолоуы мөмкин. Күпселек осраҡта саманан тыш таҙарынырға яратыусы "ҡолаҡ хужаһы" үҙе үк быға сәбәпсе булып тора: шырпы осона мамыҡ урап (йә мамыҡһыҙ көйөнсә) йәиһә аптекаларҙа һатылып торған махсус "таяҡса"лар ярҙамында, үҙенән-үҙе сығып килә ятҡан сайырҙы ишетеү каналының стенкаһына "һылап" та ҡуя. Башҡа ағзалар һымаҡ уҡ, ҡолаҡ эсе лә даими таҙартылып торорға тейеш, тип һанай был "тырыш кеше". Сайырҙың киләһе "порция"һы ла тәүгенең өҫтөнә һыланып, әкренләп ҡалыная бара. Ул ғына ла түгел, ана шундай "таҙартыу" процесында сайырҙың күпмелер өлөшө төпкә, йәғни, барабан пәрҙәһенә ҡарай этелеп, шунда ла йыйыла. Ҡолаҡты ни тиклем йышыраҡ соҡоһаң, механик тәьҫирҙән ярһыған сайыр биҙҙәре үҙ продукцияһын шул тиклем күберәк эшләп сығара башлай. Баштараҡ әйткән микроскопик йөндәр ҡолаҡ стенаһына сайыр менән ҡуша һыланған килеш ҡатып, үҙенең этәреп сығара торған функцияһын атҡара алмай. Күпмелер ваҡыттан (айырыуса, йыуынған мәлдә, ҡолаҡ эсенә һыу эләгеп, сайырҙың бүртеп ҙурайыуы арҡаһында), ишетеү юлы әлеге "пробка" менән бөтөнләйгә ҡаплана. Кеше тағы, ғәҙәтенсә, шырпыға тотона. Таҙартырға маташып, бер талай соҡоп, ҡолағындағы төйөрҙө артабан да бер аҙ "нышып" алғандан һуң, ЛОР табипҡа мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Табип ҙур шприц ярҙамында төйөрҙө йыуҙырып сығарыу менән кеше ҡабаттан ишетә башлай. Бына шундай ваҡыттарҙа мин, врач булараҡ, һәр саҡ үҙемдең пациенттарыма ошо хаҡта аңлатыу эштәре алып бара торғайным.\nСайыр төйөрөнөң ҡолаҡты ҡаплау осраҡтары йыш ҡына балаларҙа ла күҙәтелә. Артыҡ "чистуля" булған бәғзе әсәләр балаһының ҡолағында соҡсонорға яратыусан. "Көн дә тиерлек таҙартып торам, әллә ҡайҙан килеп сыға был пробка..." тип доктор алдында хатта аҡланыусан була бындай пациенттар. Быға тап ана шул "яман ғәҙәтегеҙ" сәбәп булып тора ла инде, тип әйтә инем мин уларға һәр саҡ.\nҠолаҡтарын таҙартыра яратыусылар тағы бер проблема менән осрашыусан. Бындай ғәҙәт йыш ҡына "наружный отит" тигән сиргә алып килә. Ҡолаҡтың тышҡы юлында ҡаты әйбер менән соҡоноу сәбәпле, уның стенкаһында микросыйылыуҙар барлыҡҡа килә һәм уларға инфекция эләгә. Ҡолаҡ стенкаһының шешенеп, эренләй, ныҡ ҡына әрней башлауы кешенең табипҡа мәрәжәғәт итеүенә тағы ла сәбәп була. Шулай уҡ, күп кенә осраҡтарҙа, унда стафилококк, стрептококк һымаҡ микроорганизмдарҙан тыш, бәшмәк (грибок) тә килеп эләгеүе мөмкин. Ҡул, аяҡ тиреһендәге күҙгә күренмәгән бәшмәктәр ифрат та йомшаҡ һәм наҙлы булған ҡолаҡ тиреһендә шәпләп үрсеүсән. Ауыртыу ҡатыш ныҡ ҡысыта башлау менән иң тәүҙә ана шул бәшмәк хаҡында уйланыу һәм шул йүнәлештә дауалана башлау ҙарур. Һәр хәлдә, табипҡа барыу кәрәк.\nҮкенескә, ошондай проблема менән килгән пациенттарға (балаһы менән мөрәжәғәт иткән йәш әсәләргә) бәғзе йәш педиатрҙарҙың "нишләп балағыҙҙың ҡолағын таҙартмайһығыҙ", тигән иҫкәрмәләрен ишетергә тура килә. Ә әлеге килгән әсәнең тап ана шул ҡолаҡ таҙартырға яратыусы икәне хаҡында белеү кәрәк. Ғөмүмән, балаларығыҙҙың да, үҙегеҙҙең дә ҡолағығыҙ эсендә соҡсонмауығыҙ хәйерлерәк, тип әйтер инем. Ҡолаҡтарҙы бармаҡ һыйғансы ғына ҡәҙәр генә йыуыу менән сикләнеү кәрәк. Киләһе кәңәшем, ҡасандыр урта ҡолағы эренләп (воспаление среднего уха), барабан пәрҙәһе тишек көйөнсә ҡалған пациенттарға. Әгәр әлеге әйткән сайыр төйөрө һеҙҙә килеп сыға икән, ҡолағығыҙҙы сайҙыртырға йыйынған докторға был хаҡта әйтеү мотлаҡ. Бәғзе берәүҙәр, тартынып тормай: "Минең был ҡолағымдың перепонкаһы тишек ул", - тип әйтеүсән. Һәм был - ифрат та дөрөҫ. Сөнки, йыуҙырған мәлдә барабан пәрҙәһендәге тишек (перфорация) аша шыйыҡса эләкһә, урта ҡолағығыҙҙың ҡабаттан эренләп, ауырта башлауы мөмкин. Бындай осраҡтарҙа отоларинголог, ғәҙәттә, сайыр төйөрөн инструменттар ярҙамында тартып сығара.\nСайыр пробкаһының тағы бер ҡыҙыҡ әтнәкәһе булыуы мөмкин. Бәлки, күптәрегеҙ иғтибар ҙа иткәне барҙыр: ҡолаҡ эсендә соҡона башлау менән... йүтәлләргә тотонаһың. Тышҡы ишетеү юлының тиреһендәге һиҙеү рецепторҙары йүтәлләү үҙәге менән дә бәйле булыуынан был күренеш. Әлеге әйткән төйөр ҙурайып, ҡатып торһа, ана шул рецепторҙарҙы ярһытып ҡуҙғытыу сәбәпле, тын алыу юлдары һап-һау булыуына ла ҡарамаҫтан, кешелә йүтәл башлана. Төп сәбәпсе булған ана шул "пробка"ны алып ташламай тороп, йүтәлдең тынмауы ла мөмкин...\n"Танау ғына" тимәгеҙ...\nМоғайын, танауы тонған мәлдәрҙә һәр кемдең иғтибар иткәне барҙыр: ауыҙыңды нисек кенә киң итеп асып тын алһаң да, һулаған һауа барыбер етешмәгән һымаҡ. Ә танау тишектәре ауыҙға ҡарағанда мәртәбәләргә тарыраҡ булыуына ҡарамаҫтан, фәҡәт танау менән һулаған саҡта ғына кеше иркен тын алып, унан тулы ләззәт таба. Ҡайһы берәүҙәр, ауыҙ аша һулағанда һауа етешмәүен, быға ғәҙәтләнмәгән кешенең субъектив тойоуы ғына, тип һанай. Улай ғына түгел икән шул. Әгәр беҙ танауҙың анатомик төҙөлөшө һәм нормаль физиологияһын ябай ғына кимәлдә күҙ алдыбыҙға килтерһәк, ни өсөн һулаған һауа үпкәләргә башлыса танау аша үтеп инергә тейешлегенә шунда уҡ төшөнәбеҙ.\nТанау ҡыуышлығының өҫкө өлөштәрендә (верхний носовой ход), үпкә альвеолаларының (микроскопик ҡыуыҡсалар) тулыһынса яҙылыуына булышлыҡ итеүсе нерв рецепторҙары урынлашҡан. Ә үпкәгә һауа илтеүсе ҡурылдайҙарҙың иң һуңғы, функциональ өлөшө булып торған альвеолалар, һулаған һауаны үҙҙәре аша үткәреп, ундағы кислородты ҡан капиллярҙарына тапшырыу һәм ҡандағы углекислый газды үҙенә алыу (воздухообмен) функцияһын үтәй. Танау тонған мәлдә, ана шул альвеолалар тулыһынса яҙылып етмәү сәбәпле, ауыҙ аша тын алыу менән һис кенә лә мөрхәтһенмәйбеҙ. Шундай осраҡта беҙгә ысынлап та һауа етешмәй шул. Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһына бына ни өсөн танау биргән икән.\nБынан тыш, танауҙы "тын юлын һаҡлаусы барьер" тип тә атайҙар. Танау ҡыуышлығы бихисап ҡан капиллярҙары булған лайлалы тиресә (слизистая оболочка) менән ҡапланған. Ә эстән ике яҡлап буйҙан-буйға урынлашҡан икешәр пар танау ҡабырсағы (носовая раковина) шул ҡатламдың майҙанын тағы ла ҙурайта. Бына шундай анатомик төҙөлөш арҡаһында, танау ҡыуышлығы беҙ һулаған һауаны йылытып, тамаҡ юлын, ҡурылдай һәм үпкәләрҙе һалҡын тейеүҙән һаҡлап тора. Танау эсендә һәр саҡ бүленеп сығып торған лайла (слизь) ла үҙенсә ҙур роль уйнай. Беренсенән, ул һулаған һауаны дымландырһа, икенсе яҡтан, һәр төрлө бактерияларҙы, башҡа зарарлы матдәләрҙе ла үҙенә йәбештереп тотоп алып, күпмелер йыйылғас, тышҡа сығарып (һеңгереп) ташлана. Ә эрерәк ҡый-ҡыпыр, бөжәк маҙарҙы танауҙың башланғыс өлөшөндәге (преддверие носа, латинса - вестибюль) тышҡа ҡарай ятып үҫкән ваҡ йөн бөртөктәре тотоп алып ҡала. Сөскөрөү рефлексы ла тап ана шул һаҡлау функцияларының береһе. Танау эсенә килеп ингән һәр төрлө химик һәм механик агенттарҙы "ашығыс" ҡыуып сығарыу сараһы ул. Танауҙың өҫкө юлында урынлашҡан еҫ һиҙеү рецепторҙарының да роле ҙур. Сифаты боҙолоп, ашарға яраҡһыҙ хәлгә килгән ашамлыҡтарҙың еҫен ваҡытында һиҙеп, күп кенә осраҡтарҙа һәр төрлө ағыуланыуҙарҙан да ҡотолоп ҡалабыҙ. Ә инде күңелгә ятышлы булған төрлө хуш еҫтәр беҙҙең кәйефебеҙҙе ыңғайға көйләү сәбәптәренең береһе лә булып тора. Әммә, йыш ҡына, һәр төрлө сәбәптәр арҡаһында бына шул тын юлыбыҙҙың "ҡапҡаһы" өлөшләтә, йә иһә бөтөнләйгә "ябылып" та ҡуя. Танау аша һулауҙың ауырлашыуы, иркенләп йәшәргә мөмкинлек бирмәй, йыш ҡына ҙур проблемалар тыуҙыра ла инде. Шул осраҡта ғына әҙәм балаһы саф һауаның ни тиклем ҡәҙерле икәне хаҡында иҫенә төшөрәлер. Ололар ҙа, балалар ҙа шул сәбәпле табип-отоларингологтың пациенты булып китә. Танау менән тын алыуҙы ауырлаштырыр сәбәптәр бихисап. Киҫкен, йә хроник тымау, балаларҙа йыш ҡына осрай торған аденоид (танау менән йотҡолоҡ тоташҡан урында үҫеп сыҡҡан "артыҡ туҡыма"), һәр төрлө нәмәгә аллергия булған кешеләрҙә рәткә күҙәтелгән полиптар, танау бүлкәһенең ҡыйшайыуы (искривление перегородки носа) һ.б. Тик ауыҙ аша ғына һулау сәбәпле, һыуыҡ һауа үтеп, кешенең тамағына, хатта үпкәһенә һалҡын тейеүе мөмкин. Әгәр кеше айҙар, йылдар буйы ауыҙы менән генә тын алып йөрөһә, йотҡолоҡ һәм ҡуғырлай (гортань) кибеп, кешеләрҙә йыш ҡына хроник фарингит, ларингит тип аталған сирҙәр ҙә барлыҡҡа килә. Танау тирәһендәге ҡыуышлыҡтың эренләүе, башлыса, тымау арҡаһында килеп сыҡҡан, гайморит тип аталған сир ҙә һирәк күренеш түгел. Балаларҙың аденоид сире төнгө энурезға (ночное недержание мочи) килтереүе лә мөмкин. Танау аша тын ала алмау, ҡайһы берәүҙәрҙә төнгө йоҡолар боҙолоу, нервылар системаһы ауырыуҙарына ла этәргес булып тора. Бындай балаларҙың, ғәҙәттә, физик яҡтан үҫеше лә артта ҡалыусан. Ҡайһы бер ата-әсә балаһының һәр саҡ ауыҙ менән тын алып йөрөүенә иғтибар итмәй, уны ваҡытында отоларингологка күрһәтмәһә, баланың бит конфигурацияһы үҙгәрә (өҫкө ирендәре саманан тыш ҡыҫҡараҡ булып, ауыҙы ярым асыҡ көйө формалашыуын "аденоидное лицо" тип атайҙар). Бындай балалар айырыуса, алдараҡ әйтелгән гайморит, тамаҡ сирҙәре менән яфаланыусан, шулай уҡ, иммун системаһы ла түбәнәйеүе бар. Танау ҡыуышлығы ҡолаҡтар (урта ҡолаҡ) менән бәйле булыу сәбәпле, киҫкен, йәиһә хроник отит менән ауырып киткән осраҡтар ҙа йыш ҡына күҙәтелә. Шуға күрә, әгәр балағыҙҙың, йә үҙегеҙҙең тамағығыҙ, йәиһә ҡолағығыҙ ауырта башлай икән, иң беренсе нәүбәттә танау хаҡында ҡайғырта башлау кәрәк. Танауҙың тын алышын көйләмәй, йәғни, төп сәбәпте бөтөрмәй тороп, уның юғарыла әйткән һөҙөмтәләрен генә айырым дауалау ыңғай нәтижә бирмәүе лә мөмкин. Шуға күрә, табип-отоларинголог һеҙгә комплекслы дауалау тәғәйенләһә, ғәжәпләнмәгеҙ. Ғәҙәттә, ҡолағы ауыртыу сәбәпле балаһын табипҡа алып килгән әсәләр танауына тамыҙырға ҡушылған дарыуҙы инҡар итеүсән. "Бында танауҙың ни ҡыҫылышы бар?" тип, балаһын үҙҙәренсә дауалауҙы хуп күреүселәр ҙә осрай. Бына ошо мәҡәләм менән файҙаланып, танауға дарыуҙы нисек дөрөҫ итеп тамыҙыу хаҡында ла бик файҙалы бер кәңәш бирмәк булам.\nСалҡан ятҡан килеш тамыҙған дарыу (күпселек шулайта ла инде) туранан-тура йотҡолоҡҡа ағып төшә һәм бынан дауалау һөҙөмтәһе ифрат та самалы була. Әгәр беҙ бер яғыбыҙға ҡырын ятып, аҫтағы танау тишегенә тамыҙһаҡ, юғарыла әйтелгән танау раковиналарына һәм танауҙың ана шул тышҡы "стенкаһы"на тәьҫир итеп, максималь һөҙөмтә алабыҙ, унан, әйләнеп ятып, шулай уҡ, икенсе яғына ла тамыҙабыҙ. Танау синустарының тишектәре (соустье), ҡолаҡҡа илтә торған "евстахий" торба асыҡлығы ла тап ана шул стенкала урынлашҡанлыҡтан, дарыуҙарҙы бына ошо юл менән тамыҙыу гайморит, отит һымаҡ ҡатмарланыуҙарға профилактика булып та тора.\nАнатомик йәһәттән танау синустары, ҡолаҡтар баш мейеһенән 1-2 сантиметр ғына алыҫлыҡта урынлашҡан. Шунлыҡтан, был ағзаларҙа йыш ҡына барлыҡҡа килгән эренле гайморит, фронтит, отит һымаҡ сирҙәрҙең бәғзе ваҡыт менингит, мейе абсцесы һымаҡ ифрат та ауыр ҡатмарланыуҙарға алып килеү ҡурҡынысы бар, хатта үлемесле осраҡтар ҙа булғылай. Бына ни өсөн танау аша һулауға иғтибарҙы һүрелтеү ярамай икән! Әгәр табип операция тәҡдим итһә, быға ризалашыуҙы оҙаҡҡа һуҙмау хәйерле. Эренле гайморит менән ауырып киткән пациенттарға йыш ҡына махсус энә менән тишеп, гаймор синусының эсендәге эренде һурҙырып, уны кәрәкле дарыу менән йыуҙыра торған (берҙән-бер тигәндәй) һөҙөмтәле дауалау ысулын да тәҡдим итергә тура килә. Әммә күп кенә пациенттар был процедуранан, нишләптер, ҡурҡа. Пациентын "тиштереүгә" күндерә алмаған доктор уның менән ризалашырға мәжбүр була. Әлеге ҡыуышлыҡ эсендә йыйылған эренде оҙаҡ ҡына дауалай торғас, был сир хроник формаға ла күсеүе мөмкин. Шунлыҡтан, табиптың, йәғни, үҙ һөнәре өлкәһен ифрат та яҡшы белгән һөнәрмәндең тәҡдим иткән дауалау сараларынан баш тартмаҫҡа кәрәк.\nЯҙылған: 12.02.18 | Ҡаралған: 1173


Ҡерҡенна — Башҡорт Википедияһы\n34°45′02″ с. ш. 11°04′03″ в. д.HGЯO\nғәр. جزر قرقنة\nУтрауҙар һаны 6\nИң ҙур утрау Шерги\nДөйөм майҙаны 160 км²\nАЕ первого уровня Сфакс\nТунис позиция картаһы әлегә юҡ.\nХалҡы (2006 йыл) 14 400 кеше\nХалыҡ тығыҙлығы 90 кеше/км²\nҠерҡенна (ғәр. جزر قرقنة) — Габес ҡултығында урынлашҡан Тунистың көнсығыш ярындағы утрауҙар төркөмө. Сфакс виләйәтендә Ҡерҡенна коммуннаһын тәшкил итә, унан 18 км алыҫлыҡта ята.\nТирә-яғы бәләкәй утрауҙар менән уратылған, ике уйһыу Шерги һәм Гарби утрауҙарынан тора. Климаты йылы, ҡоро, көслө елле, йыллыҡ яуым-төшөм 200 мм тәшкил итә. Флора ксерофиттарҙан тора, күбеһенсә пальмалар.\nБорон-борондан Ҡерҡеннала тунистар йәшәгән, әммә римдарҙың хакимлығы ваҡытында бында төбәктәге судноларҙың порты һәм күҙәтеү пункты урынлаша. Рим империяһының тарҡалыуынан һуң, утрауҙар үҙҙәренең эллекке тормошона ҡайта һәм әлегә тиклем уларға модеринзация ҡағылмай тиерлек.\nБаш ҡала Эр-Ремла Шергиҙа урынлашҡан. Халҡы — 20000 кеше. 1980 йылдарҙағы ҡоролоҡ арҡаһында комунна халҡының һаны бик ныҡ кәмей. Утрауҙарҙа ирригацион системаларҙың булмауы сәбәпле, халыҡ матрикка күсергә мәжбүр була, күпселеге Сфакста төпләнә.\nАуыл хужалығы үҫешмәгән, ул һатыуға бармаған ваҡ малсылыҡтан (кәзәләр һәм тауыҡтар) тора. Утрауҙа йәшәүселәрҙең төп кәсебе — балыҡсылыҡ. Улар материкка экспорт өсөн етештерелгән һигеҙаяҡтарҙы тота. Иҫтәлекле урындар һәм инфракструктура булмағанлыҡтан туризм үҫешмәгән тиерлек. Шулай ҙа тунистар бында ял көндәренә килә, ә ҡайһы берҙәренең икенсе йорттары бар.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡерҡенна&oldid=712401 ҡабул ителгән\nАлфавит буйынса утрауҙар төркөмө\nБыл бит һуңғы тапҡыр 09:03 30 июнь 2017 үҙгәртелгән.


← Өлгөлө фермер хужалыҡтарында\nЗарница в д.Верхнее Абдряшево →\nСреда, 11 марта 2020 г. / Просмотров: 55\nВатанды һаҡлаусылар көнөнә арнап, Әбйәлил районының Әбдрәш ауылында “Сәләмәт ауыл” байрамы гөрләп үтте. Был үҙенсәлекле һәм тәрбиәүи сараны ойоштороуға урындағы халыҡ һәр саҡ дәррәү, әүҙем күтәрелгән.\nӘбдрәш ауылы Ҡыҙыл йылғаһын һыулай. Улар ошо йылға буйында килгән ҡунаҡтарҙы әләмдәр болғап ҡаршыланы һәм байрам түренә тиклем оҙатып барҙы.\n“Бөгөн ауылыма айырыуса ҡанатланып, ҡабаланып ҡайттым. Ғорурланып ҡайтып төштөм! – тип яҙа социаль селтәрҙәге сәхифәһендә Эльвира Сирусина. – Көрәй урамында халыҡ геү килә. Ат сабышы бара лабаһа! Ҡунаҡтарҙың күплегенә иҫ китте”.\nӘ ҡунаҡтар Ырымбур, Силәбе өлкәләренән, Учалы, Баймаҡ райондарынан, эргә-тирәнән килгән. Ярыштар үткәс, барыһын да ҡорбан ашына саҡырғандар. Ҡунаҡтар үҙ сиратында рәхмәт уҡып, изге теләктәрен теләп ҡайтыр юлға сыҡҡан. Ә кисен Әбдрәштә салют аттырғандар.\nПЕРЕЧЕНЬ ДОКУМЕНТОВ для назначения социального пособия малоимущим семьям и малоимущим одиноко прождивающим гражданам, постоянно прожимвающим на территории Республики Башкортостан


Баш ҡалала Республика йәштәр хәрәкәте форумы үтте » Архив газеты "Йәшлек"\nӨфөнөң 3-сө гимназияһында асылған форумда ҡатнашыусыларҙы БР йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры Александр Никерин тәбрикләне.\n– Беҙҙең республикала йәштәр сәйәсәте мәсьәләләренә етди иғтибар бирелә. Бигерәк тә сәләмәт тормошҡа ылыҡтырыу эштәре әүҙем бара. Юҡҡа ғына беҙҙең министрлыҡ спорт менән туризмды ла үҙ эсенә алмайҙыр. Бөгөн яңылыш юлдан барған йәштәргә, үҫмерҙәргә битараф ҡалырға ярамай. Был юҫыҡта урындарҙа айырыуса ныҡлы эш алып барылырға тейеш, – тине министр үҙ сығышында. Александр Никерин билдәләүенсә, әлеге форум делегаттары, йәштәр менән туранан-тура эшләүселәр булараҡ, йәмәғәт ойошмаларына мөмкин тиклем күберәк егет һәм ҡыҙҙы йәлеп итергә бурыслы. Берләшмәләр көслө булғанда ғына йәш быуынға янаған кире күренештәрҙе еңеп буласаҡ. Шулай уҡ Александр Павлович йәмәғәт ойошмалары етәкселәрен, йәштәр лидерҙарын киләһе йылдың мөһим ваҡиғаһына – Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығына арналған саралар планын әҙерләргә, тантаналарҙа әүҙем ҡатнашырға саҡырҙы.\nБР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығының әйҙәүсе белгесе, Республика йәштәр хәрәкәтенең координация советы секретары Галина Рященко район-ҡалаларҙа эшләгән йәштәр ойошмаларына баһа бирҙе. Билдәләнгән бурыстарҙы үтәгәндә яуаплылыҡтың ҙур булыуын да һыҙыҡ өҫтөнә алды.\n– Республиканың бөтә йәштәр һәм балалар ойошмаларына берлектә эшләү бик мөһим, – тине ул, – был юҫыҡта семинарҙар, тәжрибә уртаҡлашыу өсөн үткәрелгән йыйылыштар әһәмиәтле.\nФорумдың көн планына төрлө тематик секциялар ҙа индерелде. Делегаттар «Республика йәштәр хәрәкәте – урындағы үҙидара органдарының партнеры», «Йәштәрҙең социаль практикаһы. Үҫеш перспективаһы», «Йәштәр лидерҙарын һөнәри әҙерләү», «Йәштәр һәм балалар йәмәғәт ойошмаларының иҡтисади белем алыу, инновациялар буйынса эшмәкәлеге» темаларына «түңәрәк өҫтәл»дәрҙә ҡатнашты. Форумдың тағы бер мөһим өлөшө – дәүләт йәштәр сәйәсәтен тормошҡа ашырыу мәсьәләләренә арналған эшлекле һөйләшеү үткәрелде.\nСара һуңында йола буйынса иң әүҙем лидерҙар бүләкләнде, форумдың резолюцияһы ҡабул ителде.\nЙәштәр хәрәкәтенә ҙур өм ...


Открытый урок в 4 классе по теме "Сифаат"\nИнфоурок › Начальные классы › Конспекты › Открытый урок в 4 классе по теме "Сифат"\nпо башкирскому языку в 4 классе\nУчитель башкирского языка Ситдикова Миляуша Завилевна\nМаҡсат: сифат тураһында дөйөм төшөнсә биреү, уның ниндәй һорауҙарға яуап булып килеүен аңлатыу, сифаттарҙың телмәрҙәге ролен билдәләү; уҡыусыларҙың диалогик телмәрен үҫтереү, фекерләү һәләтен арттырыу; Башҡортостанға, уның матурлығына һөйөү һәм ихтирам тойғоһо уятыу, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.\nЙыһаҙландырыу: һүрәттәр, карточкалар, иллюстрациялар, фонояҙма, компьютер.\nБалалар бер-береһенә ҡарап йылмая, ҡул бирешеп сәләмләй.\nА) Сәләмләйем һауаны,\nБеҙҙе туйҙырған өсөн!\nБ) Дә-дә-дә - һөйләшәм башҡорт телендә\nӨфө тураһында нимәләр беләһегеҙ?\nУнда ниндәй иҫтәлекле урындар бар?\n(Дөрөҫ яуап биргән уҡыусы бер мәрәй ала).\nНимә ул исем?\nИсем һүҙ төркөмө ниндәй һорауҙарға яуап була?\nЯһалышы яғынан исемдәр ниндәй төрҙәргә бүленә?\n+ тамыр, яһалма, ҡушма, парлы исемдәр.\nНиндәй исемдәр уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр тип атала?\nНимә ул эйәлек категорияһы?\nНимә ул хәбәрлек категорияһы?\nСтатистик парҙарҙа карточкалар менән эшләү\nИсемдәрҙе килештәр менән үҙгәртеү.\n(Таҡтала дөрөҫ яуаптар бирелә, уҡыусылар бер-береһенең эшен тикшерә, баһалай).\nМаҡсатты әйтеү, теманы билдәләү өсөн кроссворд сисеү.\n1. Атлай ҙа, атлай\nҺаман барып етә алмай\n2. Белем шишмәһе.\n3. Кескәй генә күҙ.\nБороно оҙон бигерәк,\nУның исемен яҙыу өсөн\n4. Үҙе үҫемлек, унан да моңло нәмә юҡ.\n5. Белем усағы.\n- Беҙҙең бөгөнгө дәрес “Сифаттар” темаһына бағышланасаҡ.\nСифат тураһында дөйөм төшөнсә биреү.\nУның менән яҡынан танышыу өсөн беҙ һеҙҙең менән ҡунаҡҡа барып ҡайтырбыҙ. (Матур өй һүрәте).\nҠарағыҙ әле, беҙ төрлө-төрлө, матур төҫтәргә буялған өй янына килеп еттек.\nӘ был өйҙә бына ниндәй матур, бөҙрә сәсле апай йәшәй. Уның исеме – Сифат апай.\n- Нимә менән шөғөлләнә икән Сифат апай?\nУның ҡулдары тылсымлы.\nЭйе, ысынлап та, ул нимәгә генә тотонмаһын, барыһы ла үҙенсә матурлана, йәнләнә.\nБына, мәҫәлән, ағас.\nСифат апай ағасҡа ҡулы менән тейеп алған ине, ағасты ниндәйгә әйләндерҙе?\n+ матур, йәшел, бейек, ҡуйы.\n- Ә был нимә?\n+ бәшмәк. Эйе, беҙ уның ниндәй бәшмәк икәнен белмәйбеҙ. Ә бына Сифат апай уны буяны ла, беҙ хәҙер уны таныйбыҙ. Ниндәй ул?\n+ ағыулы, ҡыҙыл.\n- Был нимә?\n+ еләк . Еләк ниндәйгә әйләнде.\n+ ҡыҙыл, тәмле, етлеккән.\n- Сифат апай нимәләрҙе матурланы, йәнләндерҙе?\n+ ағасты, бесәйҙе, бәшмәкте, еләкте.\n+ Бер һүҙ менән генә был һүҙҙәрҙе нимә тип әйтергә була?\n+ Исем (предмет)\nПредметтың билдәһен аңлатҡан һүҙҙәр сифат тип атала.\nУл ниндәй? ҡайһы? ҡайҙағы? ҡасанғы? Һорауҙарының береһенә яуап бирә.\nҠағиҙәне дәреслектән уҡыу.\nСифаттарҙың телмәрҙәге роле.\nСағыштырып уҡыу өсөн ике текст бирелә.\n1.Таң ергә нурҙарын һипте\nКүл өҫтөнән томан күтәрелде.\nТалдар күлгә баштарын эйҙеләр.\nСәскәләр ысыҡта йыуындылар.\nТаң атты. Көн башланды.\n2.Таң ергә алһыу нурҙарын һипте.\nКүл өҫтөнән ап-аҡ томан күтәрелде. Бөҙрә талдар зәңгәр күлгә баштарын эйҙеләр.\nАл, зәңгәр, һары сәскәләр ысыҡта йыуындылар.\nАлһыу таң атты. Матур көн башланды\n- Ҡайһы текст һеҙгә нығыраҡ оҡшаны?\n- Сифаттар беҙҙең телмәребеҙҙе матурлайҙар, тулыландыралар, йәнләндерәләр.\nТексты уҡығыҙ, сифаттарҙы үҙҙәре бәйләнеп килгән исемдәр менән яҙып алығыҙ.\nБашҡорт телендә род төшөнсәһе юҡлығын асыҡлау.\nүҙбәйләнештәрҙе руссаға тәржемә итеү.\nА ҡ ҡар – бел й с снег\nҠара ер – черн земля\nТүңәрәк күл –кругл озеро\nРус һәм башҡорт телендәге сифаттар нимә менән айырылалар?\n- Башҡорт телендәге сифат исем алдында торғанда һис үҙгәрмәй. Исем үҙгәрә, ә сифат үҙгәрмәй.\nМәҫәлән: ҡыҙыл ҡәләмдәр, ҡыҙыл ҡәләмгә.\nМиҫалдарға ҡарап рус һәм башҡорт телдәрендә сифаттарҙың айырмаһын әйтегеҙ.\nГолубой цвет - зәңгәр төҫ\nГолубое небо - зәңгәр күк\nГолубая лента - зәңгәр таҫма\nГолубые карандаши - зәңгәр ҡәләмдәр\nГолубой ленты - зәңгәр таҫманың\nВ голубом небе - зәңгәр күктә.\nДиалогик телмәрҙе үҫтереү.\nУрманда ниндәй ағастар үҫә?\nНиндәй ағастар һәр саҡ йәшел кейемдә?\nНиндәй ҡоштар, йәнлектәр йәшәй?\nСхема буйынса һүҙбәйләнештәр, һөйләмдәр төҙөү.\nИң яҡшы тип табылған һөйләмдәрҙе дәфтәргә яҙыу.\nТәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү, әңгәмә.\nУҡыусылар, әй6әгеҙ урмандың саф һауаһын һулайыҡ. Һаумы, алтын ҡояшым! (Ҡулдарын өҫкә күтәреп түңәрәк яһайҙар). Һаумы, зәп-зәңгәр күгем! (Ҡулдарын болғайҙар). Һаумы урманым! Иҫәнме һин, елкәйем! Барығыҙҙы сәләмләйем!\nУҡыусылар, беҙҙең Борай районында ниндәй ҙур, матур йылға бар?\n(Танып йылғаһын һүрәтләгән иллюстрациялар күрһәтеү).\nТанып йылғаһы ниндәй урында урынлашҡан?\nУл ҡайҙа ҡоя?\nКемдең Таныпта балыҡ тотҡаны бар?\nЙылғабыҙҙа ниндәй балыҡтар үрсей?\n- Уҡыусылар, яр буйында ниндәйҙер балыҡтар ята, уларҙы, мөғайын, браконьерҙар бик бәләкәйҙәр, тип ташлап киткәндәрҙер. Әйҙәгеҙ, балыҡтарҙы ҡотҡарайык. (Уҡытыусы рәт буйлап йөрөп, “балыҡтарҙы” тарата, уҡыусылар карточкаларҙың артына яҙылған һүҙҙәргә сифаттар уйлап әйтәләр. Айырым һүҙҙәрҙең руссаға тәржемәһе һорала).\nКөн, ямғыр, алма, тейен, шыршы, ҡар, ат, еләк, ҡош, сәскә, айыу.\n- Балыҡтарҙы “ҡотҡарҙыҡ”.\nТормошта ла, тик яҡшылыҡ ҡына эшләргә тырышығыҙ!\nМәҡәлдәр өҫтөндә эшләү.\nСифаттарҙы табыу, мәҡәлдәрҙең мәғәнәһен асыҡлау.\nА) Иң татлы тел-туған тел,\nИнәм һөйләп торған тел.\nБ) Тәмле тел балдан татлы.\n- Донъяла һәр кемгә ҡәҙерлеһе – үҙ туған теле.\nҮҙ туған теле барҙың үҙ туған рухы бар. Әсә телендә кеше донъяны, донъя матурлығын белә башлай. Уй күрке – тел, тел күрке – һүҙ. Һүҙе яғымлының үҙе лә яғымлы, теле матурҙың күңеле лә матур. Тыуған иле, туған халҡы, туған теле булған кеше мең бәхетле.\nБөгөн дәрестә нимәләр белдегеҙ?\nVI. Баҙһалау. Актив ҡатнашҡандар билдәләнә.\n- Ә хәҙер бер-беребеҙгә ҡарап йылмаябыҙ һәм хәйерле көндәр теләйбеҙ.\n- Дәресебеҙ тамам.\nНомер материала: ДВ-055236