Бөйөрҙәге таштар: сәбәбе ниҙә? » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Һаулыҡ һаҡлау » Бөйөрҙәге таштар: сәбәбе ниҙә?\n27.08.2019 Бөйөрҙәге таштар: сәбәбе ниҙә?\nБөйөрҙә һәм бәүел ҡыуығында ни өсөн таштар барлыҡҡа килә, уларҙан нисек ҡотолорға һәм сирҙе ҡайһылай иҫкәртергә?\nЙәнде алырҙай бөйөр сәнсеүен кисергән кешеләр был сирҙе ҙур ҡурҡыу тойғоһо менән телгә ала һәм бөйөр өйәнәгенең ҡабатланыуын кисектереү өсөн табиптарҙың бөтә кәңәшен дә үтәргә әҙер. Табиптар әйтеүенсә, үтә ныҡ ауыртыныуҙарҙың һәм сәнсеүҙең сәбәбе, ғәҙәттә, бөйөрҙә йәки бәүел сығарыу юлында таштарҙың барлыҡҡа килеүенә бәйле.\nБөйөр, мәғлүм булыуынса, бәүел менән бергә һыуҙа артыҡ иремәүсән, ә ҡайһы бер осраҡта ваҡ кристалл хәлендә булған тоҙҙарҙы организмдан ҡыуа. Бөйөрҙөң, бәүел сығарыу юлының торошо һәм эшмәкәрлеге яҡшы булғанда, кристалдар әүҙем бәүел ағымы менән тышҡа сығарыла. Әммә төрлө сәбәп арҡаһында тоҙҙар организмдан сығып өлгөрмәй икән, улар бөйөрҙә йәки бәүел ҡыуығында туплана һәм яйлап ҡына ташҡа әүерелә, был таш конкремент тип атала. Медицинала был процесс нефролитиаз һәм цистолитиаз («литиаз» – таш барлыҡҡа килеүе) тигән атама менән йөрөтөлә.\nБөгөн бәүел-таш сиренең аныҡ ҡына концепцияһы юҡ. Төрлө факторға нигеҙләнгән сир булғас, уның үҫеше организмда һәм бәүел сығарыу системаһында барған физик-химик процестарға бәйле. Был тәңгәлдә матдәләр алмашыныуының һәм гормондар эшмәкәрлегенең боҙолоуы, тәү сиратта параҡалҡан биҙе (паращитовидная железа) функцияларының сафтан сығыуы ҙур роль уйнай. Әммә таштарҙың барлыҡҡа килеүе – йыш ҡына бәүел юлының шешеү процесының йәки организмда хроник инфекцияларҙың «сәскә атыуы»ның һөҙөмтәһе. Сирҙең нәҫелдән килеүе лә ихтимал.\nӘммә бөгөнгө ысынбарлыҡта ата-әсәләре таш сире менән ауырымаған кешеләр ҙә йыш ҡына әлеге сир менән интегә. Һәм был осраҡта уның барлыҡҡа килеү сәбәбе кешенең йәшәү рәүешенә бәйле булып сыға. Күҙәтеүҙәр күрһәтеүенсә, пациенттарҙың күбеһендә сир дөрөҫ туҡланмауҙан килә. Балансланмаған туҡланыу, теге йәки был продуктты саманан тыш ҡулланыу, консерваланған, тиҙ әҙерләнә торған («фаст-фуд») аҙыҡтар менән мауығыу, аяҡ өҫтө ашап йөрөү, шулай уҡ шыйыҡсаны аҙ ҡулланыу – быларҙың барыһы ла таштар барлыҡҡа килеүгә уңайлы шарттар тыуҙыра. Организмға тейешле физик көсөргәнештең булмауы ла үҙенең өлөшөн индерә.\nБеҙҙең географик һыҙатта аҡҡан һыуҙағы тоҙҙарҙың химик составына ҡарап, рәсәйҙәрҙә, ғәҙәттә, оксалат (ҡуҙғалаҡ кислотаһы), урат (бәүел кислотаһы), фосфат (фосфор кислотаһы) таштар йәки уларҙың ҡатнашмалары барлыҡҡа килә.\nТаралыуы буйынса беренсе урынға оксалат таштарҙы ҡуйырға мөмкин. Улар эске һәм тышҡы сәбәптәр буйынса организмда ҡуҙғалаҡ кислотаһы алмашыныуының боҙолоуынан барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә, быға составында ҡуҙғалаҡ кислотаһы күп булған аҙыҡтарҙы (шпинат, ҡуҙғалаҡ, томаттар һ.б.) артыҡ күп ашау кире йоғонто бирә. Бөйөрҙә йәки бәүел сығарыу юлында оксалаттарҙың формалаша башлаған осоронда матдәләр алмашыныуы ҡайһы саҡта шул тиклем боҙола, хатта организм С витамины антиоксидантына ла ҡәтғи һәм кире тәьҫир итә, таш барлыҡҡа килеү процесын тағы ла әүҙемләштереп, хәлде киҫкенләштерә. Был осраҡта составында аскорбин кислотаһы (цитрустар, ҡарағат, һырғанаҡ, томаттар һ. б.) булған аҙыҡтарҙы сикләргә, ә иҫкәртеү сараһы итеп ҡуҙғалаҡ кислотаһы алмашыныуын яйға һалыусы В1, В6 витаминдарын ашарға кәңәш ителә.\nУрат таштары – матдәләр алмашыныуының боҙолоуы эҙемтәһе. Бындай патологияны элек «бөйөр подаграһы» тип атағандар. Сөнки ябай подагра сире менән ауырығанда, шундай уҡ тоҙҙар быуындарға ултыра. Йәғни быуын һәм бөйөр подаграһының барлыҡҡа килеү процесы бер үк, тик тоҙҙарҙың тупланыу урыны ғына төрлө. Пурин тигән матдә алмашыныуы боҙолғанда, ураттар барлыҡҡа килә. Сирҙең шулай уҡ нәҫел буйынса ла күсеүе ихтимал. Әммә һуңғы осорҙа урат таштарының барлыҡҡа килеүенә икенсе бер мөһим фактор – ит консервалары менән артыҡ мауығыу булышлыҡ итә.\nБаҡтиһәң, бындай продукттарҙа пурин технологик йәһәттән эшкәртелгән хәлдә була, шуға ла улар тиҙ һәм еңел үҙләштерелә. Йәғни, консервалар менән туҡланған кешенең организмына пурин тейешле кимәлдән күберәк инә һәм уларҙың алмашыныуы боҙола. Асыҡланыуынса, урат таштарын алдырыу маҡсатында операция өҫтәленә ятҡан пациенттарҙың күбеһе ауырлығын кәметеү өсөн аҡһымға бай аҙыҡ ашауҙы күҙ уңында тотҡан «Кремль диетаһы» менән мауыҡҡан. Ә аҡһымда пурин бик күп. «Кремль диетаһы»на ултырыусылар ысынлап та ябыға, әммә был бәхет менән бергә организмға зыян да килә.\nӘммә бының менән саманан тыш мауығырға ярамай, ти диетологтар. Әйткәндәй, балыҡ диетаһын тотоусы кешенең организмында бәүел таштары бөтөнләй барлыҡҡа килмәй.\nУрат таштарын асыҡлағанда, ит ашауҙы сикләү менән бергә, бигерәк тә кискеһен ит субпродукттарын, шулай уҡ кофены, шоколадты, алкоголле эсемлектәрҙе, ҡурылған һәм әсе блюдоларҙы ҡулланмаҫҡа кәңәш ителә. Фасоль, әлморон емештәре бындай саҡта айырыуса ныҡ файҙалы. Был кәңәштәргә оксалат таштар булғанда ла ҡолаҡ һалыу артыҡ булмаҫ.\nФосфат таштарына килгәндә, улар йыш ҡына бәүел сығарыу юлдарының хроник инфекциялары нигеҙендә барлыҡҡа килә. Әгәр быға матдәләр алмашыныуының боҙолоуын өҫтәгәндә, сирҙе дауалау тағы ла ҡыйыныраҡ буласаҡ. Һөйәк һынып, оҙайлы ваҡыт түшәктә ятырға мәжбүр булған пациенттарҙа фосфат таштарының йыш күҙәтелеүе лә осраҡлы түгел. Физик көсөргәнеш етмәү сәбәпле, пациенттың һөйәктәренән артыҡ минераль тоҙҙарҙы сығарыу процесы әүҙемләшә. Ә улар бәүел аша ғына сығып өлгөрмәй, әкренләп бөйөргә ултыра.\nФосфат таштары булған сирлеләрҙең туҡланыу рационынан һелтеле минераль һыуҙар, һөт, тәм-том, әсе ҡабымлыҡтар алынырға тейеш. Картуфты, ҡуҙаҡлыларҙы, ҡабаҡты, еләкте, йәшелсәне, эремсекте, сырҙы сикләргә кәрәк. Көн һайын аҙыҡҡа петрушка ҡушып ашау яҡшы һөҙөмтә бирә. Шулай уҡ ит, виноград, йәшел алма, груша, ҡамырҙан бешерелгән ризыҡтар, үҫемлек майы, тоҙланған кәбеҫтә, ҡыҙыл көртмәле, ҡатыҡ, ҡаймаҡ ашау кәңәш ителә.\nКүреүегеҙсә, бәүел-бөйөр таштары сиренең һәр төрөнә диета терапияһы ла төрлө, ҡайһы саҡта хатта ҡапма-ҡаршы. Әммә таштар саф миҡдарҙа бик һирәк осрай, улар барлыҡ сирлеләрҙең 50 процентҡа тиклемендә генә теркәлә, ә ҡалғандарҙың бәүелендә составы һәм пропорцияһы буйынса төрлө нисбәттә булған полиминерал конкременттар ташҡа әйләнә. Уларҙың аныҡ химик составын да организмдан сығарылғас ҡына асыҡларға мөмкин. Бәүел-таш сирен дауалауҙың төп ҡатмарлығы бына шунда ла инде.\nҠом барлыҡҡа килмәһен өсөн\nБөйөрҙә таш барлыҡҡа килеүенә юл ҡуймаҫ өсөн инфекцияларҙы иҫкәртеү, ОРЗ, киҙеү, тамаҡ шешеү кеүек сирҙәрҙе ваҡытында дауалау зарур.\nБәүел тәүлегенә 1,5 – 2,5 литр булырҙай итеп, тейешле күләмдә шыйыҡса эсеп тороу бик мөһим. Ул артыҡ тоҙҙарҙы йыуҙырыу һәм бәүел сығарыу юлына микробтар эләгеү ихтималлығын кәметә. Табип кәңәше буйынса аҙ минералланған һыу эсеү курсын үткәреү ҙә файҙаға ғына. Үҙебеҙҙең шифаханаларҙа дауаланыу тағы ла яҡшыраҡ. Минераль һәм ябай һыу эсеүҙән тыш, еләк морстарын һәм үлән сәйҙәрен эсеү яҡшы һөҙөмтә бирә. Организмдағы матдәләр алмашыныуын көйләргә фитотерапия, диета терапияһы, физиотерапевтик процедуралар ярҙам итә. Әгәр асыҡланған таштың төрө билдәһеҙ икән, күберәк мүк еләген (ниндәй хәлдә булһа ла), ҡара көртмәле, миләш, ҡыҙыл көртмәле, виноград, борсаҡ, һуған, кишер, ҡыяр, баклажан, керән ашарға кәңәш ителә. Кәбеҫтә, крыжовник, миндаль, кишер, слива, һарымһаҡтың бәүел ҡыуҙырыу сифатына эйә булыуын да күҙ уңында тоторға кәрәк.\nБилдәле булыуынса, ҡарбуз бөйөрҙән таштарҙы йыуып сығара алыу сифатына эйә. Әммә фосфат таштары ултырғанда уны ашауҙы кисектерергә кәрәклеген дә иҫтән сығарырға ярамай.\nФосфат таштарға «бай» кешеләргә ҡыҙыл көртмәленең япраҡтарынан әҙерләнгән төнәтмәне эсергә кәрәк (бер стакан ҡайнаған һыуға 1 ҡалаҡ ҡыҙыл көртмәле япрағын һалып, икенсе һауытта ҡайнап торған һыуға стаканды ултыртып, 30 минут парҙа тоторға (водяная баня). Бөйөр һәм бәүел сығарыу юлы сирләгәндә был сара бәүел ҡыуҙырыу һәм дауаланыу өсөн бигерәк тә яҡшы. Шулай уҡ ҡырҡбыуын, кукуруз, бәпкә үләне, ҡайын бөрөһө, укроп тамырынан әҙерләнгән төнәтмәләр барлыҡ төр таштар булғанда ла яҡшы һөҙөмтә бирә. Уларҙан да үрҙәге рецепт буйынса төнәтмә әҙерләргә кәрәк.\nДиета терапияһына килгәндә, тәү сиратта бөйөрҙә йыйылған таштарҙың төрөн һәм матдәләр алмашыныуының боҙолоу сәбәбен билдәләү мөһим. Барыһы өсөн дә төп принцип – дөйөм ҡулланылған аҙыҡ күләмен кәметеү һәм рационды төрләндереү. Ташы булғандарға сирҙең аҙып китеүен иҫкәртеү маҡсатында бәүелгә һәм ҡанға биохимик тикшереүҙәр үткәртеп тороу зарур.\nУЗИ үткәргәндән һуң организмығыҙҙа таш түгел, ә ваҡ ҡына кристалдар барлығы асыҡланһа, «һыу һөжүме»нә күсергә мөмкин (һуттар, һөтлө сәй, аҙ газландырылған минераль һыу, ҡарбуз һ.б.). Бындай процедураны аҙна-ун көнгә бер тапҡыр ҡабатлау кристалдарҙы йыуҙыра.\nБәүел-таш сире төрлөсә үтә. Ҡайһы бер саҡта сирҙең өйәнәге тормошта булған бер ҡурҡыныс мәл генә булып ҡала, әммә кешенең хәле йыш ҡына ҡатмарлашыуы ла ихтимал. Әгәр таш бөйөр киртегендә (чашка) йәки лаҡанында (лоханка) икән, ул ваҡыты-ваҡыты менән оҙаҡҡа һуҙылған ауыртыныуҙы ҡуҙғыта. Оҙайлы ваҡыт дауамында үҙе хаҡында белдермәүе һәм тик берәй медицина тикшеренеүен үткәндә асыҡланыуы мөмкин. Ҙур таш (5 – 7 сантиметр) ҡайһы саҡта кешене әллә ни борсомай, ә ҡайһы бер мәлдә бөйөрҙән тар ғына бәүел юлына төшкән һәм лайланы ҡуҙғытҡан бәләкәй таш та ныҡ ауыртыныу, сәнсеү тойғоһон уята (бөйөр сәнсеүе).\nБындай сәнсеү, ҡағиҙә булараҡ, ҡапыл барлыҡҡа килә һәм үҙенең әүҙемлеге, көсө буйынса миокард инфарктына йәки берәй йәрәхәт алыуға тиң. Бындай саҡта сирле кеше үҙен ҡайҙа ҡуйырға белмәйенсә тынғыһыҙлана. Аппендицит сире менән яфаланған кеше, мәҫәлән, ауыртыуҙы икенсе бер поза табып кәметә алһа, бөйөр сәнскәндә был сара ярҙам итмәй.\nБөйөр сәнсеүен бөтөрөү, кәметеү таштың ҡайҙа ятыуына бәйле. Әгәр ул бәүел юлының үрге өлөшөндә тығылған булһа, ауыртыу билгә бирә. Әгәр таш түбәнерәк, бәүел ҡыуығына табан китһә, ауыртыу тойғоһо ирҙәрҙең енес ағзаларында, ә ҡатындарҙың билендә һәм енес ағзаһында һиҙеләсәк. Бынан тыш, бөйөр сәнсеүе бәүелдең ҡан ҡатыш сығыуы йәки уның тотҡарланыуы менән оҙатыла. Бындай саҡта тиҙ арала табиптарға мөрәжәғәт итергә кәрәк.\nБәүел-таш сирен дауалау сир сәбәптәренең һәм клиник формаларының күп төрлө булыуы арҡаһында бик ҡатмарлы мәсьәлә. Шуға ла һәр айырым осраҡта сирҙе индивидуаль дауалайҙар. Ташты алыу ысулын билдәләр алдынан табип УЗИ, рентген тикшереүен, компьютер томографияһын, лаборатория мәғлүмәттәрен анализлай.\nБыл сир, ғөмүмән, хирургик сирҙәр рәтендә. Тик урат таштарын 2 – 3 ай дауамында цитрат ҡушылмалары менән дә иретергә мөмкин. Улар УЗИ үткәндә бик еңел абайлана, ә рентгенда күренмәй. Башҡа составлы таштар бер ниндәй иретеүсе матдәгә лә бирешеп бармай.\nҠайһы саҡта башҡа төрлө терапия ҡулланыу уңышлы була. Күпселек таштар тышҡа бәүел ҡыуҙырыусы үләндәр, физиотерапия, мунса процедуралары ярҙамында сыға. Ләкин мунсаға барыр йәки ҡарбуз диетаһына ултырыр алдынан организмдың үҙенсәлектәрен һәм сирҙең үтеү процесын белеү өсөн табиптарҙа тикшерелеү мотлаҡ.\nҺуңғы 20 йылда бәүел-таш сирле пациенттарҙы хирургик ысул менән дауалау тактикаһы үҙгәрҙе. Әгәр быға тиклем тик ҡыуышлыҡ операциялары (полостные операция) ғына башҡарылһа, хәҙер улар йыл һайын кәмей. Күпселек бүлектәрҙә бәүел таштарының 90 процентын ҙур уйымдарһыҙ ғына алып ташлайҙар. Был йә иһә дистанциялы литотрипсия, йәғни был ысул һөҙөмтәһеҙ булғанда, контактлы литотрипсия (махсус ультратауыш аппараты ярҙамында таштарҙы ауыртыуһыҙ ғына ваҡлау) ҡулланыла. Ҡайһы саҡта эндоскопик операциялар үткәрелә: видеокамера күҙәтеүе аҫтында ҙур булмаған уйым аша бөйөргә ташты һурып сығарыусы инструмент индерелә.\nБөгөн эндоскопик ысул менән эре коралл формаһындағы таштар ҙа алына. Бындай хирургик ысул пациентты артыҡ ҡан юғалтыуҙан, хәленең ҡатмарлашыуынан һаҡлай.


Радий Хәбиров 2022 йылға төп бурыстарҙы билдәләне\n28 Декабрь 2021, 14:57\nКовидҡа ҡаршы көрәш, үлем кимәлен кәметеү, һаулыҡ һаҡлау системаһына ярҙам итеү, хеҙмәт хаҡын арттырыу, лайыҡлы хеҙмәт шарттары булдырыу, иҡтисад инфраструктураһын киңәйтеү: кластерҙар, технопарктар, инвестиция эшмәкәрлеге буйынса инструментарийҙарҙы күтәреү, фәнде үҫтереү, шул иҫәптән ошо тармаҡҡа аҡса һалыу. 2022 йылда Өфөнөң 450 йыллығына объекттар төҙөй башлау, цифрлаштырыу.\nОшо һәм башҡа бурыстар киләһе йылда республика өсөн өҫтөнлөклө булырға тейеш, тип белдерҙе республика Башлығы Радий Хәбиров Башҡортостан Хөкүмәтендә уҙған оператив кәңәшмәлә.\nКоронавирус инфекцияһы менән көрәш тураһында һөйләгәндә, Радий Хәбиров был мәсьәләлә «...беҙ уяу булырға, һәр үҙгәрештәргә иғтибар итергә тейешбеҙ» тип әйтте.\n«Төп бурыс — үлемде кәметеү, һуңғы ике йылда был күрһәткес арта бара», — тип билдәләне ул.\nҺаулыҡ һаҡлау системаһын артабан модернизациялау был мәсьәләне хәл итеү юлдарының береһе булып тора.\nИҡтисад өлкәһендә республика Хөкүмәтенә эш хаҡын күтәреү мәсьәләһе менән шөғөлләнергә, ауыр хәлдә ҡалған предприятиеларға ярҙам итергә кәрәк. Бынан тыш, кластерҙарҙы үҫтереүгә, технопарктар ойоштороуға, республикаға инвесторҙар йәлеп итеү өсөн яңы инструменттар булдырыуға һәм башҡа мәсьәләләргә етди иғтибар бүлеү мөһим.


Саҡ ҡына ел иҫеү менән танауығыҙҙан һыу ағып, һалҡын тейергә торамы? Табиптың «иммунитетығыҙ ҡаҡшаған» тиеүенән ялҡып бөттөгөҙмө? Ә сирҙәргә ҡаршы тороусанлыҡ, йәғни иммунитет ҡайҙа һаҡланыуын беләһегеҙме икән?\nАшҡаҙан-эсәк юлында, тигән яуап күптәр өсөн сәйер яңғырар, моғайын. Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш штаттан тыш гастроэнтерологы, юғары категориялы гастроэнтеролог Эльмира Мәрүән ҡыҙы Ҡаһарманова һаулығыбыҙ көсө ни өсөн туранан-тура эсәктәр эшмәкәрлегенә бәйле булыуы хаҡында һөйләй.\n– Ашҡаҙан-эсәктәр, баҡһаң, ризыҡ һеңдереү бурысын үтәү менән генә сикләнмәй булып сыға?\n– Эйе, улар – иммун системаһының бик мөһим өлөшө. Был система беҙҙе тыштан ингән ғәйәт күп микроорганизмдарҙан һәм ағыулы матдәләрҙән һаҡлай, ҡурсалаусы аҡһымдар – иммуноглобулин бүлеп сығара, лимфоциттарҙы әүҙемләштерә. Эсәктең һәр метрында 1000-дән ашыу лимфоцит – иммунитет хәтере өсөн яуаплы күҙәнәктәр бар. Уларҙың лайлалы тышсаһының 25 проценты иммун яҡтан әүҙем туҡымаларҙан тора, иммун күҙәнәктәренең 80 проценты эсәктәрҙә «йәшәй».\nЭсәк сәләмәтлегенең мөһимлеген, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, баһалап бөтмәйбеҙ. Иммунитет һаҡсыһы булыуҙан тыш, ул тағы ла әллә күпме бурыстар башҡара. Ундағы бактериялар мейе өсөн кәрәкле матдәләр, мәҫәлән, яңы нейрондар барлыҡҡа килеүенә ярҙам иткән аҡһымды етештерә. Бынан тыш, үҙәк нервы системаһы эшен тотороҡландырыусы аминокислотаның бер төрө тап унда хасил булып, стрестарға ҡаршы торорға булышлыҡ итә. Шулай уҡ агрессия, ҡәнәғәтлек өсөн яуаплы матдәләрҙе эсәк бактериялары ла бүлә. Былар бөтәһе беҙҙең кәйефкә, хатта зиһен һәләтенә, мәғлүмәт ҡабул итеү сифатына йоғонто яһай.\n– Эсәк эшмәкәрлеге боҙолоуға, тимәк, иммунитет түбәнәйеүгә нимәләр сәбәпсе?\n– Элек, һыу, һауа, ашаған ризығыбыҙ таҙараҡ булғанда эсәктәрҙең микрофлораһы үҙенән-үҙе көйләнеп, һаулыҡ көсөн бер кимәлдә тотҡан. Ләкин экологияның насарланыуы бөтә организмға, эсәктәр торошона ла кире йоғонто яһай. Антибиотиктарҙы күп ҡабул итеү ныҡ зарарлы. Көслө дарыуҙар зыянлы бактерияларҙы ғына түгел, файҙалыларын да үлтерә. Бигерәк тә укол менән яһалғандары ҡан аша үтеп, туп-тура нәҙек эсәктең лайлалы тышсаһын «ашай». Ә һаулыҡ көсөн күтәреүсе иммуноглобулин тап шунда барлыҡҡа килә бит. Антибиотиктар беҙ ашаған ит, һөт, йомортҡа, балыҡ аша ла инә: малсылыҡта, ҡошсолоҡта, балыҡсылыҡта улар киң ҡулланыла. Шулай уҡ емеш-еләк үҫтереү, һаҡлау ваҡытын оҙайтыу өсөн файҙаланылған химик матдәләр кәрәкле бактерияларҙы юҡҡа сығарыша. Бынан тыш, крандан аҡҡан һыу, дөрөҫөрәге, ундағы хлор һәм фтор микрофлораны яндыра. Автомобилдәр бүлеп сығарған газдар ҙа эсәктәргә үтә зарарлы. Ә стрестың, асығыуҙың емергес көсөн әйтеп тә торорға түгел.\n– Ниндәй билдәләр эсәк эшмәкәрлеге боҙолоуы тураһында һөйләй?\n– Даими эс ҡатыу йә, киреһенсә, эс китеү, ауыртыныу, эстә артыҡ газ йыйылыуы ныҡ һағайтырға тейеш. Йыл дауамында туҡтауһыҙ һалҡын тейҙереп сирләүҙәр, тән сабыртыуы, экзема, биттәге һытҡылар, ниндәйҙер ризыҡҡа аллергия, герпес, кандидоз да йыш ҡына эсәктәрҙең сәләмәт булмауы хаҡында һөйләй. Хатта быуын һыҙлауына ла эсәктәге сир сәбәпсе булыуы бар.\n– Ләкин күп кеше, был билдәләрҙең әллә нисәһен тойһа ла, табипҡа йүгерергә ғәҙәтләнмәгән...\n– Әлбиттә, иң башта дөрөҫ туҡланыуҙы яйға һалырға кәрәк. Аҙ-аҙлап, йыш ашау мөһим. Өҫтәлдә төрлө ҡушымталар һалынған ризыҡтар, консерваланған аҙыҡ, ғөмүмән, зыянлы ризыҡ булмаһын. Ата-бабаларыбыҙ белеп быуаттар дауамында һөт ризыҡтарына ҙур өҫтөнлөк биргән – эсәктәге микрофлораны тап улар яҡшырта. Һөҙмә, ҡатыҡ, айран, ҡорот табындан төшмәһен, ҡымыҙ эсергә тырышығыҙ. Аҡ ҡалас урынына көрпәле икмәк ашағыҙ. Үҙебеҙҙә үҫкән ҡабаҡ, сөгөлдөр, кишер кеүек йәшелсәләрҙең файҙалы икәнен иҫтә тотоғоҙ. Көнөнә бер тырнаҡ һарымһаҡ ҡапһағыҙ, артыҡ газ барлыҡҡа килеүҙән яфаланмаҫһығыҙ.\nЛәкин ауыртыныу йыш ҡабатланыуы, көсәйеүе, оло ярауҙа лайла, ҡан, эрен – бик хәүефле билдәләр. Эсәк эшмәкәрлеге боҙолоуын иғтибарһыҙ ҡалдырыу ауыр эҙемтәләргә килтерә. Мәҫәлән, унда кескенә полиптар бар икән, шешкә әүерелеүе, артабан яман шешкә әйләнеүе мөмкин. Шуға күрә бер сәбәп булмаһа ла, илле йәште уҙғандарға колоноскопия үтергә кәрәк. Эсәктәрҙең насар эшләүе арҡаһында дауалауға ауыр бирелгән, бөтә организмды ҡыйратҡан аутоиммун сирҙәр тыуыуы мөмкин. 1-се төр шәкәр диабеты, Крон ауырыуы, нәҙек эсәктең хроник ялҡынһыныуы шундайҙарҙан һанала. Һау ғүмер итергә теләһәгеҙ, эсәктәрҙең сәләмәт булыуын хәстәрләүҙе көндәлек ғәҙәткә әйләндерегеҙ.


Балалар спорты менән идара итеүҙең һөҙөмтәле системаһын төҙөргә кәрәк – Рөстәм Хәмитов\nБашҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов төбәктә физик культура һәм спорттың айырым йүнәлештәрен үҫтереү мәсьәләләре буйынса кәңәшмә үткәрҙе. Унда Башҡортостан Хөкүмәте ағзалары, профилле министрлыҡ һәм ведомство, спорт федерациялары етәкселәре, муниципалитет башлыҡтары ҡатнашты.\nКәңәшмәлә спорт мәктәптәренең эше, «Сәләмәт быуын – көслө төбәк» спорт-һауыҡтырыу проектын тормошҡа ашырыу, колледждарҙа физкультура-һауыҡтырыу эшен ойоштороу, халыҡ өсөн, шул иҫәптән ауыл ерендә спорт инфраструктураһы мәсьәләләре тикшерелде.\nӘле Башҡортостанда 127 балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе эшләй, унда 68 спорт төрө буйынса дәрестәр уҙғарыла. Йөҙҙәрсә мәктәп спорт клубтары бар. Уларҙа бөтәһе 170 мең самаһы бала һәм үҫмер шөғөлләнә.\n– Ләкин балалар өсөн спорт мәктәптәрендә барыһы ла шөғөлләнә алмай. Һуңғы ваҡытта ата-әсәләр миңә ни өсөн ошо учреждениеларҙың төрлө һылтау менән түләүлегә әүерелә барыуын асыҡлауҙы һорап йыш мөрәжәғәт итә. Ни өсөн уларҙа төрлө «рәсми булмаған йыйымдар» арта? – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Дөйөм әйткәндә, бөгөн беҙҙә бушлай спорт мәктәптәре формаль ғына, ҡағыҙҙа иһә күп – 75 процент. Әммә барлыҡ мәктәптәрҙә, шул иҫәптән бушлай эшләгәндәрҙә, ата-әсәләр дәрестәр өсөн форма, спорт инвентары һатып ала, ярыштарҙа ҡатнашыу, сборҙарға барыу өсөн түләй. Ә түләүле мәктәптәрҙә уҡыу өсөн хаҡ 1 000-2 500 һум тәшкил итә.\nТөбәк етәксеһе һүҙҙәренсә, йәш спортсыларҙы әҙерләүҙе коммерцияға ҡороу күп кенә һәләтле балалар өсөн ҡаршылыҡ тыуҙыра. Бынан тыш, спорт мәктәптәренең бер өлөшө уларҙың етәкселеге өсөн аҡса эшләү урыны булып тора. Ҡайһы берҙәрендә административ вазифаларҙы байтаҡ йылдар балалар спортында уңышлы бизнес алып барған ғаилә ағзалары биләй.\n– Ошо өлкәлә тәртип урынлаштырыуҙы һәм ярты йылдан, 2017 йылдың аҙағына миңә Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығынан күрелгән саралар хаҡында еткереүҙәрен талап итәм, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Рөстәм Хәмитов.\nРеспублика Башлығы шулай уҡ әле балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәптәре эшмәкәрлеге менән идара итеүҙә ведомство-ара буталсыҡ хөкөм һөрөүен, йәш спортсыларҙы әҙерләү буйынса килешеп эшләүҙең юҡлығын билдәләне. Быларҙың һәммәһе лә йәш спортсыларҙың сығыштары һөҙөмтәләрендә сағылыш таба.\n– Ошондай факттар булмаһын өсөн ведомство-ара тарҡаулыҡты бөтөрөргә, балалар спорты менән идара итеүҙең берҙәм, һөҙөмтәле эшләгән системаһын төҙөргә кәрәк, – тине Рөстәм Хәмитов.


Аҡ ҡәләме осонда – әүлиәләр рухы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Иман » Аҡ ҡәләме осонда – әүлиәләр рухы\nАҡ ҡәләме осонда – әүлиәләр рухы 02.08.2017 // Иман\nОҙайлы ямғырҙарҙан һуң бар тәбиғәт сағыу ҡояштың йылы нурҙарында иркәләнә. Ауыл өҫтөндә сәскәләрҙең баш әйләндергес хуш еҫе... Байрамса кейенгән ҡармыштар берәмләп тә, серләшә-һөйләшә төркөмләп тә ауыл китапханаһына табан ағыла.– Беҙгә Өфөнән яҙыусы килә. Башҡорт әүлиәһе Мөжәүир хәҙрәт тураһында китап яҙған Лира Яҡшыбаеваны көтәбеҙ!\nБыл хәбәр ауылға йәшен тиҙлегендә таралды. Йәше-ҡарты яҙыусыны күреп, әңгәмәләшеү теләге менән яна. Башҡорт халҡының хаҡһыҙ рәүештә онотолған изге кешеләре, әүлиәләре, арҙаҡлы дин әһелдәре тураһында бәйән иткән танылған яҙыусы Лира Яҡшыбаева менән осрашыуҙы Ҡармыш ауылы китапханасыһы Мәрзиә Нәвил ҡыҙы Абдрахманова ойошторҙо. Китап һөйөүселәр менән бергәләп ҙур әҙерлек эше алып барылған – яҙыусының китаптары ҡуйылған стенд сәхнәне биҙәп тора.\nЛира Миңләхмәт ҡыҙы менән әңгәмәләшеү барышында ауыл кешеләренең әҫәрҙәрҙе уҡығанлығы, эстәлеген яҡшы белеүе фекер алышыуҙа әүҙем ҡатнашыуҙарынан асыҡ күренә. Уларҙы Лира Яҡшыбаеваның тормошо, әҫәрҙәрҙең яҙылыу тарихы, персонаждарҙың прототиптары ла ҡыҙыҡһындыра. “Исемем Салауат булһын” тигән китапты уҡып сыҡҡан мәктәп уҡыусыһы Йәмилә Ғәлимованың “Апай, кешенең исеме уның яҙмышына йоғонто яһай аламы?” тигән һорауына яҙыусы: “Кешенең исеме уның холҡона, яҙмышына тәьҫир итә. Был әҫәрҙә лә үҙенә ҡушылған сит ил исемен бала йөрәге менән ҡабул итә алмай. Ә исемен “Салауат” тип ҡушҡандан һуң малайҙың тормошо ла яҡшы яҡҡа үҙгәрә. Беҙҙең арала ла бындай кешеләр юҡ тип әйтеп булмай”, – тип яуап бирҙе.\nСветлана Шәкүрова “Һылыу ҡарағас” китабы тураһында үҙ фекере менән уртаҡлашты:\n– “Һылыу ҡарағас” китабындағы хикәйәләрҙе, “Бәхетең үҙең менән” тигән повесын уҡып сыҡҡандан һуң, тәрән уйланып йөрөнөм. Яҙыусының оҫта педогог һәм психолог та булыуына инандым. Ауыр хәлдә ҡалыусыға яҡшылыҡҡа юл күрһәтеп, әҙәп, тәүфиҡ кеүек күркәм әхлаҡи сифаттар тәрбиәләү аша киләсәккә өмөт уята яҙыусы. Кеше донъяға бәхет өсөн тыуа, бәхетең үҙ ҡулыңда, ти ул. Тормоштоң төрлө осраҡтарында һүрәтләнгән ҡатын-ҡыҙ образдары ла иғтибарға лайыҡ. Әҫәрҙәге ваҡиғалар яҡшылыҡ менән тамамлана. Был да Лира Яҡшыбаеваның әҫәрҙәренә хас булған ыңғай күренеш.\n“Бөтәбеҙгә бер Ер шары” китабындағы повестар туған тәбиғәтебеҙҙе ҡомартҡылай күреп һаҡлау, ҡурсалауға өндәп яҙылғанлығы тураһында Миңзилә Шәмсетдинова һөйләне. Ентекле анализ яһағандан һуң, был йыйынтыҡтың бигерәк тә быйылғы Экология йылында көнүҙәк булыуын билдәләне.\nЗәмирә Кәримова “Ғабдулла Сәйеди” китабын уҡығандан һуң тыуған кисерештәрен белдерҙе: “Төрки телле халыҡтарҙа киң танылыу яулаған уҡымышлы башҡорттарҙың береһе булған Ғабдулла Сәйеди ун дүрт телдә иркен һөйләшкән күп яҡлы ғилем эйәһе, әүлиә, көслө табип булған. Данлыҡлы Стәрлебаш мәҙрәсәһендә, унан Бохарала белем алып ҡайтҡас, Баймаҡ районының Муллаҡай ауылында мәҙрәсә төҙөтөп, ошонда уҡ ҡырҡ йылдан ашыу имам һәм уҡытыусы булып халыҡҡа тәрән белем бирә. Ғәйәт уҡымышлы, зыялы милләттәшебеҙ менән беҙҙе таныштырыуығыҙ өсөн рәхмәтем сикһеҙ!”\n“Данлыҡлы Зәйнулла ишан Рәсүлев, Ғабдулла Сәйеди, Мөжәүир хәҙрәт кеүек изгеләрҙең ҡәберенә барып, зыярат ҡылыуҙа хилафлыҡ бармы?” тигән һорауға яҙыусы:\n– Мәрхүмдәрҙең ҡәберен белеү, уларға бағышлап Ҡөрьән уҡыу – изгеләрҙе иҫтә тотоу билгеһе. Бында ярамаған бер нәмә лә юҡ. Киреһенсә, уларҙың рухын аяттарҙа һуғарып тороу зарур, – тип яуап бирҙе.\nШулай уҡ Әнисә Камалова, Люциә Аҙнағолова, Гөлсәсәк Мөхәррәмовалар ҙа үҙ фекерҙәрен әйтте.\nЛира Миңләхмәт ҡыҙы Яҡшыбаева – халыҡ араһында абруйлы яҙыусы. Ғүмерен педагогия хеҙмәтенә бағышлаған тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы, хажиә. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң башҡорт халҡының хаҡһыҙ рәүештә онотолған шәхестәре – мәғрифәтсе, әүлиә, табип, арҙаҡлы дин әһелдәре тураһында эҙләнеүҙәрен башлай. Бер-бер артлы донъя күргән әҫәрҙәре халыҡ күңелендә ҙур һөйөү уята. Күп ваҡыт китаптары магазин кәштәләренә етмәҫтән үк һатылып бөтә. Ғафури районы ҡыҙы Баймаҡ районына килен булып төшә һәм Манһыр ауылы әүлиәһе, табип Мөжәүир хәҙрәт тураһында ишетеп белә. Коллегалары, таныштарының һорауы буйынса был ғәжәйеп шәхес тураһында тәүҙә әҙәби, аҙаҡ документаль әҫәрҙәр яҙа. Ҡармышта булған осрашыуҙа “Мөжәүир хәҙрәт” китабы буйынса һөйләшеү, моғайын, иң иҫтәлекле, иң тулҡынландырғыс мәлдәр булғандыр. Ауырыуҙарҙы Ҡөрьән сүрәләре менән дауалаған был табипҡа алыҫ төбәктәрҙән килеп, ҡуна ятып, сираттары еткәс, Аҡ хәҙрәттән өшкөрөлөп, сихәт алып ҡайтып китәләр.\nТөрки донъяһында ҙур танылыу яулаған Ғабдулла Сәйеди, Зәйнулла ишан тураһындағы повестары Лира Яҡшыбаеваның ҙур яҙыусы булыуын күрһәтә. Уның Әбйәлил ишан, Сабир хәҙрәт тураһындағы иҫтәлектәре лә иҫ киткес ҡыҙыҡлы булды.\n– Әбйәлил ишан ҡәберҙә тыуған, тиҙәр. Дөрөҫмө икән?\nБыл хәлдең, ысынлап та, Ғафури районында булыуын асыҡлап һөйләне Лира апай.\n“Һынауҙарҙан туҡылған яҙмыш” тигән китабында яҙыусы уҡыусыларҙы яҡташы, Башҡортостандың беренсе филология фәндәре докторы, профессор, иллегә яҡын тел белгән полиглот Жәлил Кейекбаев менән яҡындан таныштыра. Төрки телле халыҡтар араһында абруйлы шәхес Зәйнулла ишан Рәсүлев тураһындағы икенсе китабы ла донъя күрергә тора икән.\nЯҙыусыны иң ғәжәпкә ҡалдырғаны – ул Зәйнулла ишан Расүлев, Ғабдулла Сәйеди кеүек арҙаҡлы шәхестәребеҙҙе үҙебеҙҙең Башҡортостан халҡының белмәүе. Эйе, ғәрәп хәрефтәре менән яҙышҡан олатайҙар ҡулъяҙмаһы беҙҙең быуын өсөн, беҙҙең балаларыбыҙ өсөн ят күренеш, “иҫкелек ҡалдығы” булды. Тәүҙә латин, унан урыҫ хәрефтәре менән уҡытылған быуын кешеләренең балаларыбыҙ. Ғәрәпсә белем алған уҡымышлы, мәғрифәтле олатай-өләсәйҙәребеҙҙең әҙәби мираҫын, шәхси ҡулъяҙмаларын уҡыу бәхетенән мәхрүм ителгәнбеҙ. Быуындар араһындағы бәйләнеш ептәре өҙөлгән шул...\n“Үҙегеҙ өсөн иң яҡын, иң яратҡан әҫәрегеҙ ҡайһыһы?” тигән һорауға Лира Миңләхмәт ҡыҙы: “Улар балаларым кеүек, һәр береһе ҡәҙерле”, – тине. Ә шулай ҙа һатыуға килгәндә “Бөтәбеҙгә бер Ер шары” китабын һорағандар күберәк икән.\nӘйтеп үтеүемсә, әҫәрҙәр буйынса фекер алышыуҙар мауыҡтырғыс та, файҙалы ла булды. Шундай һөйкөмлө, белемле һәм бик итәғәтле Лира апай эргәһенән китергә ашыҡманы халыҡ. Яҙыусыны хөрмәтләп, ауылыбыҙҙың ағинәйе Айһылыу Әғлиуллина апай тәмле сәксәк бешереп алып килгән. Ауылыбыҙ уҙаманы Фәрит Абдрахманов кәрәҙле бал бүләк итте. Лира Яҡшыбаеваның китаптарын һатып алыу ҙа ойошторолғайны. Теләгән китаптарыбыҙҙы алып, иҫтәлеккә фотоға төшөп, яҙыусының тағы ла килеп, яңы ижад емештәре менән таныштырыуын үтенеп, күтәренке кәйефтә таралыштыҡ.\nШундай матур осрашыу, ауыл халҡы өсөн үҙенсәлекле байрам ойошторғаны өсөн Мәрзиә Нәвил ҡыҙына ҙур рәхмәт! Яратҡан эшендә ижади уңыштар, сәләмәтлек, ғаилә бәхете теләп, күп апайҙар уның арҡаһынан яратып ҡайтып китте...\n“Мөжәүир хәҙрәт” китабын уҡығандан һуң Лира Яҡшыбаеваға арнап яҙған шиғырымды яҙыусының үҙенә уҡыу бәхете тейеүгә бик шатмын. Лира апайға ныҡлы һаулыҡ, оҙон ғүмер теләйбеҙ. Халыҡсан ижадында яңынан-яңы үрҙәр яулаһын, иң изге, иң мөҡәддәс теләктәре ғәмәлгә ашһын\nУҡытыусы, хажиә һәм яҙыусы,\nҺин — балҡышы үткән көндәрҙең.\nӘүлиәләр рухын яҡтыртып,\nКүңел күҙен астың күптәрҙең.\nТаш һәйкәлдәр түгел әүлиәләр,\nНур заттандыр, улар – гел тере.\n“Ерем”, – тигән, илгә хеҙмәт иткән,\nУлар — ерҙә Аллаһ илсеһе.\nБер ҡасан да белмәҫ инек,\nУҡымаһаҡ һинең китапты,\nЙөҙ табипҡа үҙе торош иткән\nМөжәүир ҙә тигән хәҙрәтте.\nХәҙрәт һүҙе — изге төшөнсә ул,\nМөжәүирҙе белдем изге тип.\nИхлас итеп яҙған китабыңды\nУҡыным ҡат-ҡат тәсбих әйткән\nӘҫәреңдә ғәжәп хәлдәр күрҙем:\nҠөрьән һүҙе еңде сырхауҙы.\nИл табибы булған Аҡ хәҙрәт\nКүҙле итте тома һуҡырҙы!\nШул заманда йәшәгәнһеңме ни?!\nӘллә йәнең улар менәнме?\nСаф күңелең, бөйөк рухың\nҮткәндәргә һалған күперме?!\nАллаһ һиңә үҙе насип иткән,\nАҡ ҡәләмен биреп ҡулыңа,\nИлаһиҙар менән бер булып,\nЙәйғор буйлап сәфәр ҡылырға.\nСәләмәтлек һиңә, оҙон ғүмер,\nНасип булһын яңы асыштар.\nӘҫәрҙәрең — күңел дауаһы.\nҺинең менән ғорур\nАвтор: Лилиә СӘЛИМГӘРӘЕВА.


Өфөлә законһыҙ пассажир ташыусылар забастовканы туҡтатырға әҙер, ләкин уларҙы конкурсҡа ебәрҙеләр » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Өфөлә законһыҙ пассажир ташыусылар забастовканы туҡтатырға әҙер, ләкин уларҙы конкурсҡа ебәрҙеләр\n24.10.2018 Өфөлә законһыҙ пассажир ташыусылар забастовканы туҡтатырға әҙер, ләкин уларҙы конкурсҡа ебәрҙеләр\nБөгөн, 24 октябрҙә, республика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировҡа һәм уның Хакимиәтенә шантаж юлы менән баҫым яһарға тырышҡандан һуң, законһыҙ ташыусылар Башҡортостан Хөкүмәтенең транспорт блогына һөйләшергә килде. Улар забастовканы туҡтатырға һәм маршрутҡа сығырға әҙер булыуҙары тураһында белдерҙе. Ләкин уларҙың мөрәжәғәте кире ҡағылды һәм ноябрҙә пассажир маршруттарын бүлеү буйынса берҙәм конкурста ҡатнашырға тәҡдим ителде.\n«Әлегә «Башавтотранс» дәүләт унитар предприятиеһы һәм башҡа легаль ташыусыларҙың автобустары арттырыла. Ноябрҙә баҙарҙа цивилизациялы эшләргә теләгән башҡа ҡатнашыусылар ҙа уларға ҡушыла ала, — тип хәбәр итә агентлыҡ әңгәмәсәһе. — Бының өсөн берҙәм брендинг, аҡ күлдәк кейгән водителдәр, яңы, контроль үткән автобустар менән килергә һәм асыҡ, ғәҙел конкурста еңеп сығырға кәрәк. Бына шул саҡта, рәхим итеп, халыҡты йөрөтөгөҙ».\nШуны билдәләп үтәйек: өҫтәмә транспорт берәмектәрен йәлеп итеү Өфөлә һәм Стәрлетамаҡта законға ярашһыҙ йөрөгән автобус водителдәренең забастовкаһы эҙемтәләре менән ҙур юғалтыуһыҙ көрәшергә мөмкинлек бирҙе. Әле ҡалала пассажирҙарҙы йәмәғәт транспортында йөрөтөү менән бәйле ҡыйынлыҡтар юҡ.\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы СНИЛС электрон формала буласаҡ\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Афарин, Наҙгөл! Артабан да һынатма.\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Һауа торошо\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Бәшмәктән голубцы\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Беҙҙекеләр еңеүсе!\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Хәйерле юл һеҙгә, артистар!\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Юл фажиғәләре - 13 октябрь\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы «@» билдәһе нимә аңлата?\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Әжәле шунда булған икән...\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Ә һеҙҙең алда бөтә юл да шымамы?\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Тәрән соҡорға төшөп киткән\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Студенттар хаҡында хәстәрлек күреп\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Ҡаланы ташландыҡ машиналарҙан таҙарталар\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Әллә ҡабан сусҡаһы менән мышыны бутанымы икән ?\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Анжеликаны Бузова үткәрмәгән\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Доброжелательная һәм Звездопадная урамдары барлыҡҡа киләсәк\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Телевизорҙарығыҙ күрһәтәме?\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Тоҙ зыянлымы?\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Түш яман шешен булдырмаҫ өсөн нимә ашарға кәрәк?\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Енәйәтсене табыусыға - 3 млн һум\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Рәсәй бокссылары - беренсе\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Еңел байырға уйлағандар ҙа бит…\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Гран-при - беҙҙә!\n14.10.2019 - Яңылыҡтар таҫмаһы Рәсәй халҡы аҡсаһын нимәгә сарыф итергә йәлләй?


Өфө «Нур» татар театры үҙенең 30 йыллығын байрам концерты менән билдәләй\n1 Декабрь 2021, 10:47\n4 декабрҙә Өфө «Нур» татар театры үҙенең 30 йыллығын «30 йыл бергә!» тигән байрам концерты менән билдәләй. Тантаналы сараға Башҡортостандың һәм Татарстандың, шулай уҡ башҡа төбәктәрҙең театрҙары саҡырылған. «Нурҙар» ошо иҫтәлекле көндә рәсми кешеләрҙән, күренекле мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәренән, театрҙы асыуҙа ҡатнашҡандарҙан, йәмәғәт эшмәкәрҙәренән, хеҙмәттәштәренән, билдәле артистарҙан ҡотлауҙар ҡабул итә.\nҺәр кем яратҡан театрын 30 йыллыҡ юбилейы менән ҡотлау мөмкинлегенә эйә. Ҙур залдың фойеһында ойошторолған мөйөштә изге теләктәр, рәхмәт һүҙҙәре яҙылған открыткалар, хаттар ҡалдырырға мөмкин. Кисәнең бер өлөшө коллективты рәхмәт хаттары һәм маҡтаулы исемдәр менән бүләкләүгә арнала.


Формаль фәндәр — Башҡорт Википедияһы\nФорма́ль фәндәр — формаль системаларҙы өйрәнеүсе фәндәрҙең дөйөм атамаһы. Формаль фәндәр: математика, логика, кибернетика, теоретик информатика, мәғлүмәт (информация) теорияһы, системалар теорияһы, ҡарар ҡабул итеү теорияһы, статистика, лингвистиканың ҡайһы бер аспекттары.\nФормаль фәндәр фәнни ысулдар барлыҡҡа килгәнсе үк беҙҙең эраға тиклемге 1800 йыл (Вавилон математикаһы), б.э.т. 1600 йыл (Боронғо Мысыр математикаһы) һәм б.э.т. 1000 йылдар (Һиндостан математикаһы) тирәһендә яҙылған математик текстарҙан башлана. Һинд, боронғо грек һәм ғәрәп математиктары математика үҫешенә бик ҙур өлөш индерә, Ҡытай һәм Японияла уларҙан айырым, үҙ математика традициялары формалаша .\nЛогика, математика кеүек үк, бик боронғо тарихы булған формаль фән тип иҫәпләнә (История логики мәҡәләһен ҡарағыҙ). Боронғо Ҡытай, Боронғо Һиндостан, Боронғо Рим һәм Боронғо Грецияла логик һығымта яһау ысулдарына анализ үҫешә башлай. Хәҙерге логикаға, башлыса, Боронғо Греция традициялары йоғонто яһай, ғәрәп логиктары эштәрендә (мантыҡ- логика) был традициялар ары үҫеш таба (әл-Фараби һәм башҡалар).\nәл-Фараби Иран почта маркаһында. 1950 й.\nБашҡа формаль фәндәр күбеһенсә математикаға бәйле, йәки унан айырылып сыҡҡан. XVII йыл башында ихтималлыҡ теорияһы (теория вероятностей) буйынса тәүге эштәр донъя күрә (статистика). XX быуат уртаһынан башлап, операцияларҙы тикшереү, мәғлүмәт теорияһы, теоретик мәғлүмәт һәм башҡа өлкәләр үҫешә башлай. Теоретик информатика Алан Тьюринг, ҡай саҡ Чарльз Бэббидж, Лейбниц һәм башҡа ғалимдар эшендә күренә башлай. Яңы фәндәр барлыҡҡа килеүе математиканың формаль фәндәрҙең береһе генә икәнен күрһәтә.\nТәбиғи һәм ижтимағи фәндәрҙән айырмалы, формаль фәндәр логика һәм методология яғынан да эмпирик ысулдарға бәйле түгел. Формаль фәндәрҙә тикшерелеүсе объекттарға абстракт ҡараш хаким итә, шуға ҡарамаҫтан уларҙың һөҙөмтәләре ысынбарлыҡты өйрәнеүҙең бөтә өлкәләрендә лә ҡулланыш таба .\nInterdisciplinary conferences — Foundations of the Formal Sciences — материалы конференций по формальным наукам (инг.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Формаль_фәндәр&oldid=825971 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 01:07 26 август 2018 үҙгәртелгән.


Тубал, сыт, мәрке...\nPDF | Печать |\t"Аманат" рубрикалары\t- Башҡорт тарихы\t07.12.2016 12:20\tБашҡорт халҡының үреп эшләнгән боронғо һауыттары\nБашҡорттар, борон-борондан, йүкә һәм тал сыбығынан үреп, бик тә матур һауыт һәм башҡа кәрәк-яраҡтар яһаған. Йүкәнән әйбер эшләүгә Башҡортостандың төньяғын төйәк иткән Ғәйнә, Уран башҡорттары маһир булған. Йүкәнән ишелгән һауыттар Әйле ырыуы һәм башҡа төньяҡ-көнсығыш башҡорттарында ла ҡулланылған. Шулай уҡ ҡайһы бер йүкә әйберҙәр Дим йылғаһы буйында йәшәгән башҡорттарҙа ла булған. Ә инде малсылыҡ, йылҡысылыҡ менән көн иткән башҡорттарҙа бындай әйберҙәр киң ҡулланыу тапмаған.\nЙүкәнән эшләнгән һауыттар бер нисә төргә бүленә. Төрлө әйберҙәр йөкмәп йөрөтөү өсөн яһалған һауыттар кәшүл, биштәр тип аталған. Бындай һауыттарҙың киңлеге 20-25 см булған, яурынға эләктереү өсөн йүкә бау беркетелгән. Кәшүл, биштәр йомортҡа, балыҡ һалып йөрөтөү өсөн уңайлы булған. Ауылдан ауылға йөрөп төрлө эштәр башҡарған балта, күн оҫталары бындай һауыттарҙа үҙҙәренең кәрәкле ҡоралдарын йөрөткән.\nБашҡорттар ҙур шешәләрҙе йөрөтөү өсөн дә йүкәнән һауыт үргән. Шулай уҡ йүкәнән кәрзин дә эшләгәндәр. Улар тубал тип аталған. Тубалдың бейеклеге 30 см тирәһе булған. Ҡайһылары түңәрәк булһа, икенселәренең төбө квадрат формала булған. Үҙәк Башҡортостандың райондарында тубалды иген сәсеүҙә ҡулланғандар.\nЙүкә, ҡабыҡ менән бер рәттән, тал, муйыл сыбығы ла төрлө әйберҙәр яһау өсөн киң ҡулланылған. Бигерәк тә Дим буйы башҡорттарында, шулай уҡ Мәләүез, Көйөргәҙе, Ейәнсура, Йылайыр, Хәйбулла райондарында киң таралған булған. Иген һаҡлау өсөн эшләнгән кәрзиндәр тубал, сыт, иген һауыты тип аталған. Бындай һауыттар түңәрәк йәки овал формала булған, диаметры – ике, бейеклеге бер метрға тиклем еткән. Уларҙы тығыҙ итеп үргәндәр һәм балсыҡ менән һылағандар.\nҠорот киптереү һәм һаҡлау өсөн һауыттарҙы (тубал, сыт, мәрке) төбө бәләкәй һәм бейек итеп үргәндәр. Түбәгә элеп ҡуйыу өсөн кәрзиндең ситенә бау беркеткәндәр. Бындай һауыттар Башҡортостандың һәр яғында төрлөсә булған. Дим һәм Ағиҙел буйында эшләнгән кәрзиндәр 35-40 см диаметрында, бейеклеге лә шул уҡ ҙурлыҡта булған. Груша формаһындағы кәрзиндәр муйыл сыбығынан үрелгән. Бындай һауыттар Көйөргәҙе районынан алып Баймаҡ районына тиклем биләмәлә, шулай уҡ Әбйәлил, Белорет райондарында таралған.\nМурҙаға оҡшаш ҡорот һаҡлау һауыттары Хәйбулла, Баймаҡ районының көнсығышы һәм Йылайыр районының көньяғында – Йылайыр, Һаҡмар һәм Таналыҡ буйында таралған булған. Унда яңы эшләнгән ҡоротто һалып горизонталь рәүештә элеп ҡуйыр булғандар.\nШулай уҡ башҡорттар төрлө аҙыҡ-түлек өсөн сыбыҡтан да һауыттар эшләгән. Уларҙы кәрзин, ситәүке тип атап йөрөткәндәр. Бынан тыш, ҙур шешә өсөн цилиндр формаһында һауыттар үргәндәр (кәрзинкә, бистеркә, сыт).\nШулай итеп, ата-бабаларыбыҙ йүкә, тал, муйылдан хужалыҡта кәрәкле әйберҙәр эшләгән. Был әйберҙәрҙе бөгөн музейҙарҙа күрергә мөмкин. Бәлки, ҡайһы берәүҙәрҙең өйҙәрендә ошо ҡомартҡылар әле лә һаҡланалыр. Улар халҡыбыҙҙың тере тарихы булып тора.\nҠАТЫ БӘҒЕРЛЕЛЕК – БӘЛӘ БАШЫ\nPDF | Печать |\t"Аманат" рубрикалары\t- Һабаҡ\t07.12.2016 11:56\t“Аманат”, мин үҙемдең бер серемде яҙып үткем килә...\nБыл хаҡта бер кемгә лә һөйләй алмайым, ә күңелгә ҡыйын.\nНисек тә булһа шул ауыр тойғоно еңеләйтергә ине лә. Булырмы икән? Мин бит үлтерҙем...\nБыл хаҡта әсәйгә лә, атайға ла әйтмәнем. Бер яҡтан, ҡурҡам да, икенсе яҡтан, үҙ-үҙемде тота алмағанымдан ғәрләнәм. Ә һөҙөмтәлә – ғаиләбеҙ ҡаза күрҙе.\nХәҙер иҫләүемсә, эш былай булды: мин, көн дә мәктәптән ҡайтҡас, һарайға сығып, малдарҙың тиҙәген таҙартып, быҙауҙарға һыу эсерәм, бесән һалам һ.б. Быйыл бер быҙауыбыҙ әллә ниндәй тынысһыҙ булды, һыу ҡойғанда ла, бесән һалғанда ла башҡалары кеүек көтөп тормай, иң беренсе булып тығылып килә. Тиҙәк таҙартҡанда ла, ҡул аҫтында йөрөп, ҡамасаулай. Өйөп ҡуйған ҡыйҙы тапап туҙҙыра. Кискелеккә бикләйем тиһәң, урынына инмәй ҡаҡшата.\nШул быҙау бер көн, көрпә бутҡаһын малдарға өләшеп торғанымда, биҙрәгә башын тығып, мине ҡолатҡансы этеп ебәрҙе. Был йыйылып килгән асыуымдың һуңғы тамсыһы булды, шикелле, аңғармай ҙа ҡалдым, төйөлгән йоҙороҡ менән тегенең ҡабырғаһына төрттөм. Нисек һуҡҡанымды хәҙер үҙем дә иҫләмәйем, ҡулым да ауыртманы, хатта быҙауҙың ҡабырғаһы ла мамыҡ кеүек йоп-йомшаҡ тойолдо. Быҙау иһә бер аҙ шаңҡып тора бирҙе лә, ҡапыл тынысланды. Ике-өстө йүткереп кенә алды, әммә эштәремде лә тамам бөтөргәнсе бүтән ҡаңғыртманы. Кәртәнән сыҡҡанымда ла әллә нисек тыныс тороп ҡалды.\nӘ икенсе көнөнә быҙауыбыҙ ятты ла ҡуйҙы. Әсәй менән атай уға дарыуҙар ҙа эсереп ҡараны. Файҙаһы булманы. Кискә табан үлде...\nМин, әлбиттә, быҙауға һуҡҡанлығым тураһында бер кемгә лә әйтмәгәйнем. Сөнки эштәрҙең былай барып бөтөрөн башыма ла килтермәгәйнем. Һуң, һарайҙағы мал-тыуарға көн һайын һуғаһың да, тибәһең дә, тигән шикелле, ә улар “ыһ” та итмәй. Ә быныһы...\nШунан, быҙауҙың үлемендә үҙем ғәйепле икәнлекте аңлағас, был турала бер кемгә лә әйтмәҫкә ҡарар ҡылдым. Тик был хаҡта уйланыуҙар ғына һаман күңелде өйкәй, күпме генә ваҡыт үтһә лә, онота алмайым. Выждан ғазабы кисерәм: мин бит – ғәйепле!\nБыл хатты, аңлауыбыҙса, өлкән синыф уҡыусыһы яҙған. Һәм ул, ауылда йәшәп, көн дә мал-тыуарын ҡарай, тимәк, физик яҡтан ярайһы уҡ көслө. Ошоларҙы иҫәпкә алып, башҡаларға ла ғибрәт булһын тигән фекеребеҙҙе еткереп китәйек:\nБыл осраҡтағы бәләнең башы – ниндәйҙер кимәлдә ҡаты бәғерлелектән, йәғни, ныҡ итеп асыуланып, тере йән эйәһен йәлләмәй ғәмәл ҡылыуҙан, ниндәйҙер кимәлдә уйламай эш итеүҙән һәм шулай уҡ үҙеңдең көсөңдө дөрөҫ баһаламауҙан килә. Шул уҡ мәлдә быларҙың да үҙ сәбәбе бар – егет үҫмер сағын кисерә. Ҡапыл ҡыҙып китеү, асыуланыу, эштең аҙағын уйламау, мөмкинлектәреңде дөрөҫ баһаламау – күп үҫмер егеттәр өсөн хас күренеш. Нимәһе генә ҡыуандыра: хаттан күренеүенсә, егет быҙауҙы үлтерергә теләп һуҡмаған һәм был ҡылығы өсөн әле выждан ғазабы кисерә, үкенә.\n“Аманат”тың ҡырпағай һанында\nPDF | Печать |\tЯңылыҡтар\t- Һуңғы яңылыҡтар\t01.12.2016 11:17\t“Аманат”тың ҡырпағай һанында ниҙәр бар икән? Әйҙәгеҙ, ҡыҫҡаса байҡау яһап алайыҡ.\nЖурналды асыу менән “Бөтөн синыф менән – “Аманат”ҡа!” акцияһына ҡушылыусы синыфтарҙың исемлектәрен һәм фотоһүрәттәрен күрәбеҙ. Акцияға Көйөргәҙе районы Илкәнәй мәктәбенең 5-се, 6-сы, 7-се синыфтары (етәксеһе – Зөһрә Сабир ҡыҙы Мөхәмәтшина), Бөрйән районы Аҫҡар мәктәбенең 6-сы синыфы (етәксеһе – Илмира Илфат ҡыҙы Динисламова) һәм Байғаҙы мәктәбенең 3-сө синыфы (етәксеһе – Нәзирә Ғүмәр ҡыҙы Сабитова), Баймаҡ районы 1-се Төркмән мәктәбенең 4-се синыфы (етәксеһе – Фәимә Нурғәли ҡыҙы Ихсанова) һәм Күмертау ҡалаһы М. Исҡужин исемендәге 13-сө башланғыс белем биреү мәктәбенең 4-се синыфы (етәксеһе – Лилиә Мөхәррәм ҡыҙы Әлибаева) уҡыусылары ла ҡушылды. Афарин, дуҫтар!\n“Аманат” журналы һеҙҙең өсөн төрлө конкурстарҙы өҙлөкһөҙ үткәреп тора. Был юлы “Игеҙәгем – биҙәгем” тигән хәтәр шәп конкурс иғлан итә. Унда һеҙ генә түгел, атай-әсәйҙәрегеҙ ҙә, олатай-өләсәйҙәрегеҙ ҙә ҡатнаша ала. Игеҙәктәрҙең йәшен сикләмәйбеҙ. Шулай итеп, һеҙҙән фотоһүрәттәр көтәбеҙ.Конкурста ҡатнашасаҡ игеҙәктәргә бәйле булған берәй ҡыҙыҡлы хәл-ваҡиға тураһында ла яҙып ебәрергә онотмағыҙ.\n“Башҡортостан беҙҙән башлана” шиғыр һәм сәсмә әҫәрҙәр бәйгеһе дауам итә. Журнал тышлығындағы һылыу ҡыҙ – Мәләүез ҡалаһынан йәш һәүәҫкәр метеоролог Наилә Яҡупова. Уның тураһында танылған журналист Сибәғәт Рахманғоловтың мәҡәләһенән уҡырһығыҙ.\n“Башҡорт тарихы” рубрикаһында тарихсы Азат Юлан башҡорт халҡының йүкә һәм тал сыбығын үреп эшләнгән һауыттары һәм башҡа кәрәк-яраҡтары тураһында бәйән итә.\n“Һабаҡ” рубрикаһында бирелгән Руслан исемле үҫмерҙең выждан ғазабы кисереүе тураһындағы хаты һәм шунда уҡ уға төбәп яҙылған Мансур Ҡаҙаҡаевтың яуабы бер кемде лә битараф ҡалдырмаҫ, тигән уйҙабыҙ.\nОсһоҙораҡ булғанда яҙылып ҡал!\nPDF | Печать |\tЯңылыҡтар\t- Һуңғы яңылыҡтар\t28.11.2016 11:07\t1–11 декабрҙә Рәсәй Почтаһы яҙылыу декадаһын ойоштора һәм махсус ташламалар яһай!\nМәҫәлән, тап ошо көндәрҙә 73317 (МАП), П2706 (ПАП) индекстары буйынса “Аманат” журналына ярты йылға яҙылһағыҙ – ташлама 29,56 һум буласаҡ! (295,86 һум урынына – 266,3 һум).\nӘ П3396 (ПАП) индексы буйынса 1 йылға яҙылғанда – 52,6 һум! (526,68 һум урынына – 474,08 һум).\nИшҡолдарға - афарин!\nPDF | Печать |\tЯңылыҡтар\t- Һуңғы яңылыҡтар\t24.11.2016 15:20\t“Бөтөн синыф менән – “Аманат”ҡа!” акцияһына дәррәү ҡушылыусы Әбйәлил районы Ишҡол мәктәбенең 3-сө синыфы уҡыусыларына (етәксеһе – Зилә Мазһар ҡыҙы Ҡаһарманова) редакцияның Маҡтау билдәһе һәм Рәхмәт кәлимәһе әҙер!\n"Аманат"лы ла, бүләкле лә булығыҙ!\nPDF | Печать |\tЯңылыҡтар\t- Һуңғы яңылыҡтар\t24.11.2016 15:08\tДуҫтар! “Бөтөн синыф менән – “Аманат”ҡа!” акцияһы ҡыҙғандан-ҡыҙа бара. Бына бөгөн генә Күмертау ҡалаһынан хат килеп төштө. М. Исҡужин исемендәге 13-сө башланғыс белем биреү мәктәбенең 4-се синыф уҡыусылары (синыф етәксеһе – Лилиә Мөхәрәм ҡыҙы Әлибаева) акцияға дәррәү ҡушылды. Афарин, Күмертауҙар! Башҡалар ҙа һеҙҙән үрнәк алып, синыф, тотош мәктәп менән журналға яҙылыр, тигән өмөттәбеҙ.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ: 2017 йылға "Аманат"ҡа яҙылыу тамамланғансы, йәғни декабрҙең аҙағына хәтлем дауам итәсәк “Бөтөн синыф менән – “Аманат”ҡа!, “Бөтөн мәктәп менән – “Аманат”ҡа!” акцияларында донъялағы бөтөн синыфтар ҙа ҡатнаша ала.\nАкцияла ҡатнашҡан мәктәптәргә бүләккә – “Аманат”тың стена сәғәте, ә директорға — Маҡтау билдәһе, ә синыфтарға – Маҡтау билдәһе һәм синыф етәксеһенә, йәки яҙылыуҙы ойоштороусы бүтән кешегә Рәхмәт кәлимәһе тапшырыласаҡ.\nPDF | Печать |\tЯңылыҡтар\t- Һуңғы яңылыҡтар\t16.11.2016 10:31\tБаймаҡ районы 1-се Төркмән мәктәбенең IV синыф уҡыусылары (синыф етәксеһе – Фәимә Нурғәли ҡыҙы Ихсанова) менән Бөрйән районы Байғаҙы мәктәбенең III синыф уҡыусылары (синыф етәксеһе – Нәзирә Ғүмәр ҡыҙы Сабитова) бөтөн синыф менән “Аманат”ҡа яҙылып, журналыбыҙҙың Маҡтау билдәһенә һәм Рәхмәт кәлимәһенә лайыҡ булды. Ҡотлайбыҙ!\nУтта янмай, һыуҙа батмай – Буранбай батыр икән!!!\nPDF | Печать |\t"Аманат" рубрикалары\t- Беҙҙең журнал тышында\t09.11.2016 12:27\tУчалы районының Наурыҙ ауылында йәшәүсе ун бер йәшлек Айнур-Буранбай Маннанов яҙғы ташҡын ваҡытында ете йәшлек Алмас Ғәбиҙуллинды һыуҙан ҡотҡарып, уның ғүмерен һаҡлап алып ҡалды.\n...Ҡапҡаны асыуыма болдор аҫтынан көсөк килеп сыҡты. Ят кешегә өрөр урынға, башын тегеләй-былай һалып, ҡойроғон ҡыуанып болғаны.\n– Ҡурҡмағыҙ, үтегеҙ, үтегеҙ, көсөктәре тешләшмәй, – тине артымса килгән бер олатай, ҡыйыуһыҙланып туҡтап ҡалыуымды шәйләп.\n– Мин “Аманат” журналына яҙыр өсөн ҡотҡарыусы батыр егетте эҙләйем, дөрөҫ килдемме икән? – тинем һаулыҡ һорашҡас.\n– Эйе, дөп-дөрөҫ! Буранбай ошонда йәшәй, – тип раҫланы аҡһаҡал.\n– Ой-й, миңә ни Айнур кәрәк ине лә ул, – блокнотты сығарып, фамилияһын ҡараным, – Маннанов...\n– Шул Айнур – Буранбай инде ул! – тине минең менән бергә ихата эсенә инә башлаған оло кеше. – Буранбайҙы матур итеп тәрбиәләгән олатаһы Сарим менән өләсәһе Таңһылыуҙы маҡтап яҙырға онотмағыҙ!\nШул арала баҡсанан хужалар күренде, уларҙың тауышын ишеткәс, көсөк тә абаларға керешкән булды, йәнәһе лә, “мин үҙ бурыстарымды теүәл үтәйем, күрегеҙ, ишетегеҙ”. Һәйбәт кешеләрҙең эттәре лә яуыз түгел: саҡ ҡына өрҙө лә яңынан ҡойроғон күңелле болғарға тотоно. Таңһылыу Искәндәр ҡыҙы менән Сарим Нурулла улы Иркәбаевтарға ниндәй йомош менән йөрөүемде аңлатҡас, хужабикә ҡулдарын алъяпҡысына һөртөп, өҫ-башын төҙәтте:\n– Буранбай ни йылғала балыҡ тота, хәҙер йүгереп барып саҡырып киләйем...\n– Ҡуй, кәрәкмәй, үҙем йылға буйына төшәм, – тип, баҡса эштәре менән мәж килгән хужаларҙы ваҡытһыҙ борсоп йөрөгәнгә уңайһыҙланып, яңғыҙым ғына Яйыҡ буйына төшөргә йыйындым. Ләкин кемдең тарихи ваҡиғанан ситтә ҡалғыһы килһен? Шуға ла бер аҙҙан беҙ, күмәкләп, тотош отряд булып, Буранбайҙы эҙләп киттек. Әллә ҡайҙа алыҫҡа юлланып өлгөрмәнек (йылға картуф баҡсаһы артында ғына гөрләп ағып ята икән), ҡаршыбыҙға пластмасс һауыт тотҡан ҡарасман малай йүгереп килде.\n– Беҙ суртан тоттоҡ! – тип һөйөнсөләп, ул балыҡты сығарып күрһәтергә иткәйне, йыртҡыс бармағынан эләктереп алды. Ҡанап уҡ киткән бармағы ауыртҡандыр ҙа инде, йөҙөн саҡ ҡына сирҙы, әммә иламаны.\n– Ҡалай батыр! – тип һоҡландым бәләкәскә. – Мине шулай суртан тешләһә, донъя тултырып шарылдап илар, бәлә һалыр инем күптән.\n– Һуң, батырҙың ҡустыһы бит ул, – тиеште өлкәндәр. – Буранбайҙың ҡустыһы Айсар! Ана үҙе лә! Буранбай, һиңә килгәндәр!\nҠыуалын ипле генә йыйып тотҡас, Айнур-Буранбай һәлмәк атлап яныбыҙға күтәрелде:\n– Һаумыһығыҙ, – тине ишетелер-ишетелмәҫ. Батыр булғас, тауышы дыңғырлап торорға, буйы – ике метр, иңбаштары бер метр булырға тейеш кеүек ине. Юҡ, ябай, ҡаҡса ун бер йәшлек малай. Әммә күкрәгендә типкән сая йөрәге уны барыбыҙҙан ҡалҡыуыраҡ итә. Аҙ һүҙле. Һәр һүҙен үлсәп, уйлап әйтә. Ҡараштары уйсан.\n– Нисек ҡурҡмайынса һыуға ташландың? – тинем, танышҡас.\n– Уйларға ваҡыт булманы.\n– Велосипеды менән һыуға ҡолаған Алмасты ҡотҡарам тип, үҙеңде лә ташҡын алып китһәсе?\n– Юҡ, мин һәйбәт йөҙәм, ә Алмас йөҙә белмәй.\n– Ә ниңә икенсе тапҡыр һыуға төштөң?\n– Велосипедын сығарҙым... Ағып китһә, Алмас ҡайғырыр, тип уйланым.\n– Алмасты һыуҙан сығарғас, ни эшләнең?\n– Уға, бар, ҡайт, тинем. Лысма һыу ине. Һыуыҡ үткәреп ҡуймаһын, тип уйланым.\n– Ә үҙең?\n– Мин дә ҡайттым... Балыҡ ҡайғыһы китте...\nPDF | Печать |\t"Аманат" рубрикалары\t- Исемең матур! Кем ҡушҡан?!\t09.11.2016 11:59\t“Булыр бала – биләүҙән”, – ти халыҡ мәҡәле. Сабый саҡтан уҡ нимәлер хаҡында хыялланыу, үҫә төшкәс, буй еткеһеҙ булыуҙан туҡтай. Бына беҙҙең Йылайыр районының Һабыр ауылында йәшәүсе күршеләрем Гүзәл һәм Шәфҡәт Әҙелгилдиндарҙың да улдары Шәһит иҫ белгәне бирле спортҡа ғашиҡ бала була. Үҙенә исем ҡушыу тарихын Шәһит былай тип һөйләй: “Миңә исемде Нәзифә ҡартәсәйем һайлаған. Шәһит ғәрәпсәнән тәржемә иткәндә “ҡорбан” тигәнде аңлата. Мин халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы, аҙашым Шәһит Хоҙайбирҙин кеүек илемә файҙалы шәхес булырға хыялланам”, – ти ул.\nӘсәһе Гүзәл апай һөйләүенсә, Шәһит өс-дүрт йәшлек сағында өй эсендә мотоуҙыштар ойошторған. Баҡтиһәң, ул өс тәгәрмәсле велосипедҡа ултыра ла, “Буланкин!”, “Красников!” тип ҡысҡыра-ҡысҡыра, өй эсе буйлап түңәрәк яһап, шәп итеп йөрөй икән. Бындай ҡыҙыҡлы уйынды ойоштороп маташыуы ла, ололар менән бергә ултырып, телевизорҙан мотоуҙыштар ҡарауынан килгәндер. Шулай уҡ бәләкәй сағында, ағаһы Фәһим һәм уға килгән дуҫтарына эйәреп, теннис та уйнаған. Улар өйҙәге ҙур өҫтәлдән теннис өҫтәле яһаған, ә китаптарҙы ракетка урынына ҡулланған.\nШәфҡәт ағай ҙа, балаларҙың спортҡа мөкиббән булыуын иҫәпкә алып, өй эсендә баскетбол тубын ырғыта торған ҡулса яһап ҡуя. Малайҙар бер-бер артлы шул ҡулсаға алыҫтан туп ташлап та етеҙлеккә өйрәнгән. Шулай уҡ футболды ла яраталар, хатта Шәһит футболсы булырға хыяллана.\nБына шундай спортҡа ғашиҡ Шәһит мәктәптә уҡый башлағас та үҙенең маҡсатынан ситкә китмәй. Үҙ булмышын ул тап ошо өлкәлә таба. Был хаҡта уның бүлмәһендә эленеп торған бик күп миҙалдар һөйләп тора. Дипломдарҙың да, Маҡтау ҡағыҙҙарының да, Рәхмәт хаттарының да ниндәйе генә юҡ! Уларҙың күплегенән күҙҙәр ҡамашып китә: барыһы ла тырыш егеттең бала саҡтан уҡ спортҡа булған һөйөүенең емешелер ул.\nМәктәптә уҡығанда Шәһит физкультура уҡытыусыһы Венер Тәлғәт улы Таһиров алып барған самбо, көрәш секцияларында шөғөлләнә. Был спорт төрҙәре буйынса уның еңеүҙәре лә байтаҡ ҡына: район, республика кимәлендә һәр ваҡыт призлы урындар яулай.\nЯрыш ваҡытында Шәһиттең ниндәй хис-тойғолар кисереүен һорағас, ул былай тип яуапланы:\nPDF | Печать |\t"Аманат" рубрикалары\t- Тормош һабаҡтары\t09.11.2016 11:13\tКүпселек атай-әсәй балаһының бар яҡлап та өлгөлө булыуын теләй, шул уҡ ваҡытта уҡыуҙа ла һынатмауын ҙур бүләк итеп күрә. Быға өлгәшеү өсөн йыш ҡына балаларына бик ҡаты талаптар ҡуялар, көндәлектәрендә тик яҡшы билдәләр күрергә теләйҙәр. Тик “бишле”гә уҡыу һәм юғары күрһәткестәр шулай ныҡ мөһимме икән?\nҺүҙ ҙә юҡ, әгәр бала үҙе белемгә ынтылып, өйгә тик “бишле”ләр генә алып ҡайтһа, бик яҡшы. Ләкин шундайҙар араһында “отличник синдромы”на дусар булғандар ҙа йыш ҡына осрап ҡуя.\nОтличник синдромына дусар булыусылар һәр саҡ бөтә яҡлап алдынғы булырға, улар бер ваҡытта ла хаталаныуға юл ҡуймаҫҡа тырыша һәм үҙ-үҙҙәренә бик юғары талаптар ҡуя.\nТеләһә ниндәй тәнҡит һәм иҫкәрмәне үтә ауыр ҡабул итә;\nБашҡалар яҡшы билдә алһа йәки маҡталһа, көнләшә;\nУҡыуҙа уңышҡа өлгәшеү өсөн еңел генә үҙенең шөғөлдәренән йәки дуҫтары менән аралашыуҙан баш тарта ала;\nӘгәр уҡыуҙа уңышһыҙлыҡҡа юлыҡһа, төшөнкөлөккә бирелә. Үҙ эсенә йомолоп, унда депрессия башланыуы ихтимал;\nҮҙен тотороҡһоҙ баһалай: маҡтаһалар – үтә юғары, ә тәнҡитләһәләр – түбән;\nӘгәр уны маҡтарға онотһалар, ныҡ кәйефе төшә, хатта күҙ йәштәренә лә ирек биреүе ихтимал;\nЯҡшы билдә алыу өсөн, алдашыуы йәки хәйләләшеүе лә мөмкин;\nУҡыуҙа уның өсөн иң мөһиме – “бишле” алыу, шулай уҡ тирә-яҡтағыларҙың хуплауын һәм һоҡланыуын уятыу.\n“Үҙ-үҙегеҙҙе хурламағыҙ, бер-берегеҙгә ҡушамат аташмағыҙ!”\nМөхәббәткә маңҡа мәшәҡәтләмәйме?!\nПедикюр – ул тырнаҡты ғына түгел, ә тотош аяҡты тәрбиәләү!\nҠАРАСАЙ ҺАНЫНА КҮҘӘТЕҮ Сентябрь осҡорҙары\n“Минең уҡытыусым” конкурсы тамам\nБеҙҙең ысын дуҫтар\n<< Первая < Предыдущая 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Следующая > Последняя >>\tСтраница 4 из 41\tҠаҙаныштарыбыҙ


Тағы ла һанлы телевидение хаҡында\n“Ауыл уттары”ның 8 февралдә сыҡҡан һанында телевидение һәм радиотапшырыуҙарҙың һанлы системаға күсеүенә бәйле мәсьәләләр буйынса район хакимиәтендә Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Б.Н.Мелкоедов үткәргән зона кәңәшмәһе тураһында ҡыҫҡаса ғына хәбәр иткәйнек. Бөгөн кәңәшмәнең көн тәртибенә сығарылған был мәсьәлә тураһында тулыраҡ мәғлүмәт биреүҙе кәрәк тип таптыҡ.\nКәңәшмәлә Б.Н.Мелкоедов һанлы телевидениеға күсеү буйынса яҡын арала хәл ителергә тейешле мәсьәләләр тураһында ентекләп һөйләне.\nБилдәле булыуынса, Башҡортостанда һанлы телеселтәр 2018 йылдың декабренән эшләй башланы. Әлеге ваҡытта республика биләмәләренең 95 процентына һанлы технология барып еткән, тимәк, халыҡ юғары сифатта 20 каналды бушлай ҡарай ала.\nШул уҡ ваҡытта һанлы селтәр зонаһына эләкмәгән, йә өлөшләтә генә эләккән, шул арҡала проблемалар килеп тыуған урындар бар. Борис Мелкоедов белдереүенсә, был бигерәк тә 160 меңдән ашыу кеше йәшәгән Белорет, Бөрйән, Баймаҡ, Ейәнсура һәм Йылайыр райондары ауылдарына ҡағыла. Уларға махсус антенналар, приставкалар, юлдаш телевидениеһы комплекты һатып алырға тәҡдим ителә. Антенналарҙың хаҡы 500 һумдан, приставкаларҙыҡы 800 һумдан башлана, юлдаш ҡоролмаһы комплекты алып ҡуйҙырыу 5000 һум тирәһенә төшәсәк.\nКәңәшмәлә халыҡтың аҙ тәьмин ителгән ҡатламына һанлы телевидение өсөн ҡорамалдар һатып алыу һәм урынлаштырыу йәһәтенән ярҙам саралары тураһында һүҙ барҙы. Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбировтың тәҡдиме буйынса 30 ғинуарҙа республика Хөкүмәте ике категорияға ҡараған граждандарға – пенсияһына федераль өҫтәмә түләү алған пенсионерҙарға һәм ай һайын балалар пособиеһына хоҡуҡлы аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә дәүләт ярҙамы күрһәтеү хаҡында ҡарар ҡабул итте.\nӘгәр был граждандар һанлы тапшырыу мөмкин булған биләмәлә йәшәһә, уларға телевизор өсөн һанлы приставкалар алыуға бер мең һумға тиклем аҡсалата компенсация түләнәсәк. Бының өсөн Республика халыҡты социаль яҡлау үҙәктәренең урындағы филиалдарына йәки күп функциялы үҙәктәргә мөрәжәғәт итергә кәрәк. Ә инде һанлы телевидение ҡарау мөмкинлеге булмаған ерҙә йәшәгәндәргә юлдаш тәрилкәләре һатып алыу һәм урынлаштырыу йәһәтенән ярҙам итеү ҡаралған. Был эш менән “Спутниктелеком” йәмғиәте шөғөлләнә.


Панкиҙар, готтар, эмолар һәм хатта футбол фанаттары! Сабыр булығыҙ! Һеҙҙе... тыйыуҙары ихтимал! Юҡ, һеҙҙе бер кем дә юҡ итергә йәки төрмәгә ултыртырға йыйынмай. Тик һеҙгә кейемегеҙҙе үҙгәртергә, сәсегеҙҙе алдырырға, аҡылға ултырырға һәм үҙ мауығыуҙарығыҙҙы мәңгегә оноторға тура киләсәк. Был һис тә шаяртыу түгел!\nСөнки федераль баҫмаларҙа Дәүләт Думаһында йәштәргә ҡағылышлы 16 закондан торған пакет әҙерләнеүе тураһында хәбәр баҫылып сыҡты. Улар йәштәрҙе ысын юлға "йүнәлтергә" тейеш тә. Әгәр Дума инициативаһы хупланһа, балаларға һәм үҫмерҙәргә төндәрен йыйылышыуҙар, үҙ ҡиәфәттәре менән төрлө эксперимент яһауҙар (пирсинг, татуировка һәм башҡалар) һәм хатта, депутаттарҙың фекеренсә, әхлаҡһыҙ уйынсыҡтар, шул иҫәптән компьютерҙағы ла, тураһында оноторға тура киләсәк.\nЯрай, ҡапыл ғауғаланмай торайыҡ, әлегә закондар эшкәртеүҙә генә бит һәм бер кем дә уларҙы ҡабул итмәгән әле. Етмәһә, закон проекттарында ҡайһы бер бик актуаль һәм хатта йәмғиәткә кәрәкле үҙгәрештәр ҙә яҙылған.\nБалалар һәм үҫмерҙәр өсөн комендант сәғәттәре индереү ихтималлығы айҡанлы, шулай уҡ рәхимһеҙ электрон уйынсыҡтар тураһында өфөләр ни уйлауы хаҡында "БАШвестЪ"тың киләһе һандарында уҡырһығыҙ. Хәҙер иһә властарыбыҙға формаль булмаған йәштәр берләшмәләре нимәһе менән ҡамасауланы икән, шуның айышына төшөнөргә тырышайыҡ.\nЗакон проектына ярашлы, төрлө экстремистар (неофашистар, скинхедтар) ғына түгел, шулай уҡ "балиғ булмағандарҙың башҡа төрлө кире социаль хәрәкәттәре лә "ҡурҡыныс" тыуҙыра. Улар иҫәбенә ни өсөндөр готтар, эмо, футбол фанаттары һәм панкиҙар ингән.\nЭмо һәм готтар тураһында һеҙ беҙҙең гәзит биттәрендә уҡығайнығыҙ инде. Панкиҙар ҙа уларҙан әллә ни айырылмай, тик икенсе төрлө музыка тыңлай, йыртыҡ кейем кейә, баштарына ирокеза яһай. Тик бына футбол фанаттарын ниңә индергәндәрҙер, ғөмүмән, аңлашылмай. Кешегә ниндәйҙер спорт төрө менән мауығыуҙы тыйырға мөмкинме ни? Ғөмүмән, футбол фанаты хоккей, шахмат йәки бокс һөйөүсенән нимәһе менән айырыла һуң?\nФормаль булмаған йәштәр берләшмәләрен тыйыу аргументтарының береһе булып үҙҙәрен панки, эмо йәки гот тип атаған балаларҙың үҙҙәренә татуировка һәм пирсинг яһатыуҙары тора. Шунда уҡ миндә һорау тыуа: ҡала урамдарында беҙ татуировка яһатҡан үҫмерҙәрҙе йыш күрәбеҙме һуң? Ә телен, танауын, ҡашын, эйәген һәм кендеген тиштергәндәрҙе? Мин үҙем ундайҙарҙы осратҡаным юҡ, бәлки, тирә-йүнемә насар күҙ һаламдыр... Хәйер, татуировка һәм пирсинг менән 16-18 йәшлек үҫмерҙәр урамда етерлек, әлбиттә. Ата-әсәһе бер нисек тә тыя алмағас, уларҙы беҙ ни эшләтәбеҙ инде?\nДәүләт Думаһы депутаттары йәштәр модаһына ҡаршы көрәшеүҙең радикаль алымдарын ҡулланырға булған - балиғ булмағандарға татуировка һәм пирсинг яһатыуҙы тыйыусы закон ҡабул итергә. Бәлки, был дөрөҫтөр ҙә, үҫмерҙәр, ҡағиҙә булараҡ, бының эҙемтәһе хаҡында уйланмай бит.\nИкенсе мәсьәлә, уларҙы нисек күҙәтерҙәр икән? Әгәр үҫмер башына бер нәмә алһа, ул уны эшләмәй ҡуймай бит. Телде, танауҙы йәки ҡашты өйҙә тиштерергә һәм татуировканы ла өйҙә яһатырға мөмкин бит.\nМарина, 24 йәш:\n- 15 йәшлек сағымда мин иренемде тиштерҙем һәм иңбашыма татуировка яһаттым. Ул саҡта мин кешеләрҙең фекеренә төкөрөп ҡараным. Хәҙер минең йөҙөмдә йөй ҡалды, ләкин быныһы ҡурҡыныс түгел әле. Мин банкта эшләйем бит, татуировка бик ныҡ ҡамасаулай. Уны ҡаплап торған әйберҙәр кейергә тура килә.\nКристина, 16 йәш:\n- Балаларҙың кейем аҫтында татуировка йәки пирсингы бармы-юҡмы икәнлеген нисек тикшерерҙәр икән, миңә шуныһы ҡыҙыҡ. Тату тапһалар, уны шунда уҡ ҡырҡып аласаҡтармы?\nИлья, 20 йәш:\n- Пирсинг һәм татуировканы тыйыу - мәғәнәһеҙлек ул. Ҡолаҡтағы алҡа ла - пирсинг бит. Бынан ни фәтеүә? Ярай, тыйҙылар, алҡаларҙы систерҙеләр ҙә ти, ә кемдәлер тату тапһалар? Бөтөрөргә мәжбүр итерҙәрме? Был бит мәғәнәһеҙлек.\nЗакон проектында шулай уҡ, балаларҙы формаль булмаған хәрәкәттәрҙән йолоп алырға, туған мәктәбендә ыңғай эшмәкәрлеккә йәлеп итергә тырышасаҡтар, тип әйтелгән. Әлбиттә, депутаттарҙың йәштәргә кәрәкле йүнәлеш бирергә ынтылыуын аңларға мөмкин. Ләкин улар бер нәмәне иҫәпкә алмағандар: барыһын да бер ҡалыпҡа һуғып булмай бит. Бөтә балаларҙы бер төрлө яһап, бер төрлө мауыҡтырып булмай. Бының кемгә кәрәге бар?\nҒөмүмән, элек-электән йәмғиәт ҡайһы бер йәштәр ағымдарына ҡаршы көрәшергә маташҡан. Мәҫәлән, заманында хиппиҙар "эләккән". Ә совет заманында илебеҙҙә хатта "Бөгөн джаз уйнаһа, иртәгә тыуған илен һатыр" ("Сегодня он играет джаз, а завтра родину продаст") кеүек төрлө лозунгылар булған. Ә һөҙөмтәлә нимә? Йәштәр барыбер йәшерен рәүештә сит ил музыкаһын тыңлаған, йәшерен генә йыйылышҡан һәм нисек теләһә, шулай кейенгән.\nЕкатерина: 23 йәш:\n- Миңә атайым үҙенең йәшлеге тураһында күп һөйләне. Ул һәм уның күп кенә дуҫтары совет власына ҡаршы булған һәм айырылып тороу өсөн нимә генә эшләмәгәндәр. Атайымдың ул саҡта сәсе оҙон булған, һәм ул комсомолецтарҙың ҡайсы тотоп, уны баҫтырыуҙары хаҡында һөйләй торғайны. Сөнки уларҙың алдына формаль булмаған йәштәр менән көрәшеү бурысы ҡуйылған булған. Улар оҙон сәсле егеттәрҙе тотоп, сәстәрен киҫкәндәр, кейемдәрен йыртып ташлағандар. Ә тегеләре махсус рәүештә сәс үҫтергән. Беҙҙең йәштәрҙе лә хәҙер шул уҡ хәл көтәме инде?\nАндрей, 30 йәш:\n- Йәштәр сәйәсәте менән шөғөлләнеү өсөн йәштәрҙең нимә менән йәшәүен аңларға кәрәк, ә беҙҙең власть быны аңламай, иң ҡурҡынысы, хатта аңларға маташмай ҙа. Эмо, готтар һәм панкиҙар ниндәй насарлыҡ эшләгән һуң? Былар музыкаль ағымдар ғына һәм бер ниндәй ҙә кире йоғонто (скинхедтарҙан һәм сатанистарҙан айырмалы рәүештә) яһамай ҙа. Мин үҙем формаль булмаған ағымда торҙом. Оҙон сәс үҫтерә, кирза итек кейә торғайным. Тик бер ниндәй ҙә тәртип боҙманым: наркотик ҡулланманым, хатта тәмәке лә тартманым. Килешәм, балаларҙы йәбер-золомдан, рәхимһеҙлектән, наркотиктарҙан һаҡларға кәрәк. Ләкин депутаттар үҙ бурысын кәрәкле йүнәлешкә бормаған.\nМария, 26 йәш:\n- Илебеҙҙә мәғәнәһеҙ закондарҙың иге-сиге юҡ инде уның. Бер ниндәй штраф та бер ҡасан да бер кемде лә ҡурҡытмай. Мәҫәлән, беҙҙә автобуста һәм йәмәғәт урындарында һыра эсеү тыйылды. Ләкин барыһы ла нисек эсһәләр, шулай дауам итәләр. Бер кемдән дә ҡурҡмайҙар ҙа. Яңы закондарҙан да шулай уҡ ҡурҡмаясаҡтар.\nӘ бына БР Йәштәр сәйәсәте буйынса дәүләт комитетының тәрбиәүи эш һәм балалар йәштәр хәрәкәтен үҫтереү бүлеге начальнигы Александр Мартынов был турала нимә уйлай икән:\n- Мин был закон проекты тураһында әлегә бер нәмә лә ишетмәгәнмен. Шуны әйтә алам: формаль булмаған йәштәр берләшмәләре эшмәкәрлеге законға ҡаршы килгән, йәмғиәткә зыян килтергән йәки ҡурҡыныс тыуҙырған осраҡта ғына уларҙы закон кимәлендә көйләргә кәрәк. Әлбиттә, экстремистик ойошмаларҙың эшмәкәрлегенә сик ҡуйырға кәрәк. Ләкин нисек йәштәргә билдәле бер музыка тыңлауҙы һәм билдәле бер стилдә кейенеүҙе тыйырға мөмкин? Ә татуировкаларға һәм пирсингҡа килгәндә... Бына илебеҙҙә 18 йәше тулмағандарға алкоголь һәм тәмәке һатыу тыйылды, шулай уҡ балиғ булмағандарға махсус салондарҙа татуировка һәм пирсинг яһатыуҙы тыйырға кәрәк. Әммә беҙҙең Рәсәй тәжрибәһе буйынса, һәр тыйыу ҡаршы ҡуйыуға килтерә. Ә бит өй шарттарында тәнеңдең төрлө өлөштәрен тиштерергә һәм татуировка яһатырға мөмкин. Былай итеп йәштәребеҙ үҙҙәренә зыян килтереп ҡуймаһын... Бында иң элек барыһын да ентекле уйларға кәрәк.\nШулай итеп, депутаттарыбыҙ бындай закондар ҡабул итер алдынан барыһын да яҡшылап үлсәп ҡарар тип ышанайыҡ. Юҡһа, Рәсәй йәштәрен нимә көтә, билдәһеҙ бит. Ә улар - беҙҙең киләсәгебеҙ!


Аңлағанға – ишара\n27 Октябрь , 20:26\nБер көндө туҡталкала автобус көткәндә, мосолман сырайлы оло ғына бер әбейгә хәйер биргәйне, һөйләшеп киттеләр. Яҡташ булып сыҡҡан ҡатындарҙың һүҙҙәре берегеп, үткәндәрен һөйләнеләр. Һәр кем үҙ тормошон һөйләне. Әсмәнең һөйләгәнен тыңлап, күҙҙәренә оҙаҡ ҡарап торғандан һуң яңы танышы: "Һин шундай ҙур рәнйеш алғанһың, балаңдың күҙ йәштәре ауырыуыңдың сәбәбе һыҙланыуыңда шунан",- тигәс Әсмәнең башына ҡылт итеп, балаһының күҙ йәштәре менән тубығына һарылып илағаны күҙ алдына килде. "Улың эргәһенә ҡайт, бәлки тыуған яҡтың һауаһы ла, шифалы үләндәре лә килешер, һуңынан тағы осрашырбыҙ",- тине...\nАуылдан шылтыратҡан Хәлиҙә һеңлеһенең әрнеп илауынан шаңҡып ҡалды Әсмә. "Ғәлимебеҙ, улың үлеп ҡалды бит апай, йылғала һыуға батып барған күрше ҡыҙын ҡотҡарам тип, баланы сөңгелдән сығарған, ә үҙе сыға алмаған",- тип үкһегән яҡынының тауышы, йөрәген ҡылыс менән телгәндәй булды.\nНисәмә йылдар элек юлға сыҡҡанда бәләкәй генә Ғәлименең тубығына һырылып: "Әсәй, ташлама мине!"- тип һыҡтап илағаны. Тағы бер йылдан ауылға ҡайтҡанында моңһоу ҡарашлы улының һүҙһеҙ генә килеп итәгенә һарылып илағаны, ә тағы ике йылдан ҡайтҡанында әсәһенә текләп ҡарап тороп, тышҡа йүгереп сығып киткәне, бер - бер артлы кино ленталары кеүек күҙ алдынан үтте.\nАта - әсәһенең иң өлкән ҡыҙы булған Әсмә ауылдың бөтмәҫ-төкәнмәҫ эшенә бешегеп, эшһөйәр булып үҫте. Урта мәктәпте тамамлағас бухгалтарҙәр әҙерләү курсында уҡып ҡайтты ла, совхоз эшенә күмелде, ситтән тороп юғары уҡыу йортона уҡырға инде.\nЙәш саҡ дәртле, тиле саҡ. Ауылдашы, күршеһе Камилдың үҙенә тыныс ҡарай алмағанын йөрәге менән һиҙенә ине, үҙе лә уға битараф түгел. Бер көн клубта үҙен парлы бейеүгә саҡырған Камилдың һөйөү менән тулған ҡарашынан айырыла алманы. Медицина училищеһының һуңғы курсында уҡыған Камил аҙна һайын ауылға ҡайтты. Киләсәккә хыялдар ҡорҙо ике йәш йөрәк. Ҡулына диплом алғаста йәштәр өйләнештеләр. Камил тыуған ауылында фельдшер булып эшләй башланы. Бер йылдан мөхәббәттәренең емеше булып улдары Ғәлим тыуҙы. Ҡыуанып йәшәргә лә йәшәргә ине лә бит. Ҡалала йәшәгән һеңлеләренең тыуған көнөнә барырға поезға ултырғайнылар. Тәмәке тартырға сыҡҡан Камил юҡҡа сыҡты ла ҡуйҙы. Тәүҙә бөтә вагонды, һуңынан поезды тып баҫтырып эҙләп тә ҡаранылар, һыуға төшкән кеүек юҡ булды ла ҡуйҙы. Өс көндән генә тимер юлсылар ҡанға туҙған йәнһеҙ кәүҙәне тимер юл буйынан табып алдылар. Тикшереү асыҡланыуынса, Камил көсләргә маташыусы иҫеректәрҙән йәш ҡыҙҙы ҡотҡарған. Үҙен иҫәнгерәтеп, бысаҡ менән сәнсеп, поездан ташлап киткәндәр.\nӘле генә күпме хыялдар менән йәшәгән Әсмәгә йәшәүҙең йәме бөттө. Көнө-төнө күҙ йәштәрен түккән ҡыҙҙарын йәлләп ата-әсә ҡара ҡайғыға батты. Яңы тәпәй баҫырға маташып, имгәкләп йөрөгән Ғәлим генә яҡындарының әле береһен, әле икенсеһен ҡосаҡлап бәпәй телендә нимәлер һөйләне.\nКонтракт буйынса армия ла ҡалып, ялға ҡайтҡан Камилдың класташы Сәғит көндә Әсмәләргә килер булып китте. Килгән һайын йәш ҡатындың күңелен күрергә тырышты, балаға уйынсыҡтар алып килде.Тамсы ла ташты яйлап тишә, хеҙмәт иткән еренә киткән Сәғитте күмәкләшеп оҙатып ҡалдылар. Көндә шылтыратып хәлдәрен белешкән Сәғиткә өйрәнеп тә бөттөләр. Алты айҙан ялға ҡайтҡан Сәғит Әсмәгә тәҡдим яһаны. Теше-тырнағы менән ҡаршылашҡан ҡыҙҙы ата-әсәһе нисек ризалатҡындыр. Сәғит хеҙмәт иткән еренә Әсмә менән китте. Йәшәргә урын йүнәткәнсе тип, баланы олатаһы - өләсәһе менән ҡалдырҙылар. Хушлашҡанда теле асылып һөйләшә башлаған Ғәлимдең әсәһенә һарылып: "Әсәй, мине ташлама", - тигән һүҙҙәре йәш әсәнең ҡолағында әле булһа ла сеңләп тора. “Ҡоларымды белһәм, һалам түшәр инем, тигәндәй, белгән булһам баламды үҙем менән алып китер инем", - тип әрнегән көндәре күп булды Әсмәнең. Тубығын ҡосаҡлап илап ҡалған балаһын йәлләп күпме күҙ йәштәрен түкте, балаһының күҙ йәштәре түгелгән тубығы, йөрәге менән бергә сәнсеп - сәнсеп һыҙланы.\nЙәшәргә өйҙәре булып, бер йылдан ауылға ҡайтҡандарында, өс айлыҡ ауыры булған Әсмәгә, Ғәлим һүҙһеҙ генә килеп, итәгенә һарылып иланы. Отпускалары тулып кире китергә булғанда Сәғит Ғәлимде үҙҙәре менән алыуҙан ҡырҡҡа баш тартты. Әсмәнең күҙ йәштәре лә ярҙам итмәне бала ауылда ҡалды.Хушлашҡанда тубығын ҡосаҡлап илаған баланы саҡ айырып алып ҡалдылар...\nҠыҙы Лилиә тыуғас улы өсөн илауҙар кәмене. Яҙмышына күнеп бар һөйөүен ҡыҙына бирҙе. Тик сәнсеп торған тубығы ғына бер туҡтауһыҙ һыҙланы ла һыҙланы. Табибтар биргән дарыуҙарҙа файҙа килтермәне. Сәғит хәрби госпиталдә эшләгән профессорҙарға ла күрһәтеп ҡараны, дауалау ваҡытында ваҡытлыса ауыртыуы баҫылып торала ҡабаттан башлай.\nИке йылдан ауылға ҡайтҡандарында Ғәлим әсәһенә күҙ йәштәре тулған күҙҙәре менән берҙе һирпеп ҡараны ла, сығып йүгерҙе. Сатанлап артынан сыҡҡан әсәһенә башҡа әйләнеп тә ҡараманы.\nАта әсәһе мәрхүм булғас тыуған яҡҡа ҡайтыуҙа һирәгәйҙе. Ғәлим һеңлеһе Хәлиҙә ғаиләһендә йәшәне. Улының күҙ йәштәре тулы ҡарашы менән ҡарауы, тубығына һарылыуы бер ваҡытта ла онотолманы, төштәренә инеп йөҙәтте. Бәлки яйлап онотолорҙа ине, үҙәгенә үтеп һыҙлаған тубығы онотторорға бирмәне. Яйлап Сәғит тә Әсмәнән һыуынды. Мәңге һылтыҡлап атлаған, ауырыуға зарланған ҡатын кемгә кәрәкһен инде. Ғаиләһен ташлап оҙаҡламай йәш ҡатынға сығып та китте. Табибтар бөтөнләй аяҡһыҙ ҡалырһың тигәстәр, башҡа бала ла тапманы, Лилиәһе менән ғүмер итте Әсмә.\nБер көндө туҡталкала автобус көткәндә, мосолман сырайлы оло ғына бер әбейгә хәйер биргәйне, һөйләшеп киттеләр. Яҡташ булып сыҡҡан ҡатындарҙың һүҙҙәре берегеп, үткәндәрен һөйләнеләр. Һәр кем үҙ тормошон һөйләне. Әсмәнең һөйләгәнен тыңлап, күҙҙәренә оҙаҡ ҡарап торғандан һуң яңы танышы: "Һин шундай ҙур рәнйеш алғанһың, балаңдың күҙ йәштәре ауырыуыңдың сәбәбе һыҙланыуыңда шунан",- тигәс Әсмәнең башына ҡылт итеп, балаһының күҙ йәштәре менән тубығына һарылып илағаны күҙ алдына килде. "Улың эргәһенә ҡайт, бәлки тыуған яҡтың һауаһы ла, шифалы үләндәре лә килешер, һуңынан тағы осрашырбыҙ",- тине.\nУлы менән осрашырға яҙмаған икән. Ауылға улын ерләргә юлға сыҡҡан Әсмәне поездан носилкаға һалып алып ҡайттылар, аяҡтар бөтөнләй хәрәкәтһеҙ ҡалғайны...\nавтор Әнүзә Мәжитова.


«Система» корпорацияһы Башҡортостан иҡтисадына 100 млрд. һумдан ашыу аҡса күсерә // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n«Система» корпорацияһы Башҡортостан иҡтисадына 100 млрд. һумдан ашыу аҡса күсерә\n9:43, 16 сентября 2010 Сәйәсәт\nЯҡындағы йылдарҙа «Система» акционерҙар финанс корпорацияһы (АФК) Башҡортостан Республикаһы иҡтисадының төрлө тармаҡтарына 100 миллиард һумдан ашыу аҡса инвестициялай.\nБыл турала 15 сентябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитовтың «Система» АФК-һының өлкән вице-президенты Александр Корсик һәм финанс корпорацияһының башҡарыусы вице-президенты Петр Безукладников менән осрашыуы барышында белдерелде, тип хәбәр иттеләр республика Президентының матбуғат хеҙмәтенән.\n«Система» АФК-һы менән беҙҙең хеҙмәттәшлек үҫкәндән-үҫә бара. Башҡортостан биләмәһендә корпорация активтарын үҫтереү буйынса пландар бик ҙур. Республика нефть эшкәртеү, энергетика, IT-индустрия һәм башҡа тармаҡтар өлкәһендә үҙ-ара хеҙмәттәшлекте киңәйтеү яҡлы», — тине Рөстәм Хәмитов.\nҮҙ сиратында, Александр Корсик республика башлығына «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһы асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төп эш һөҙөмтәләре тураһында хәбәр итте. «Нефть табыу арта, «Евро-4» һәм «Евро-5» яңы сифат стандарттарына күсеү буйынса техрегламентҡа ярашлы нефть эшкәртеү ҡеүәттәрен яңыртыу дауам итә, эш урындары һәм хеҙмәткәрҙәрҙең юғары эш хаҡы кимәле һаҡланды. Артабан да үҫешәсәкбеҙ, килемде арттырасаҡбыҙ, һалымдарҙы түләйәсәкбеҙ», — тип билдәләне Александр Корсик.


1 февралдән рәсәйҙәр арттырылған социаль түләүҙәр ала башлай, улар иҫәбендә әсәлек капиталы ла бар\n28 Ғинуар , 10:17\n1 февралдән рәсәйҙәргә социаль түләүҙәр, пособиелар һәм компенсациялар 8,4 процентҡа арта. Премьер-министр Михаил Мишустин ошо туралағы ҡарарға ҡул ҡуйҙы, тиелә Министрҙар кабинеты белдереүендә.\nБында инвалидтар, ветерандар, чернобылселәр, Рәсәй Геройҙары, шулай уҡ производствола зыян күргән граждандар алған түләүҙәр тураһында һүҙ бара. Индексация балалы ғаиләләргә тейешле ҡайһы бер пособиеларға ла ҡағыла. Шулар иҫәбендә — бала тыуғас бер тапҡыр бирелә торған пособие, бала тәрбиәләгән өсөн айлыҡ пособие, баланы ғаиләгә тәрбиәгә алғанда бер тапҡыр бирелә торған пособие. Беренсе балаға әсәлек капиталы күләме лә арта — 483,9 мең һумдан 524,5 мең һумға, ә икенсе һәм унан һуңғы балаларға иһә 693,1 мең һумға тиклем.\n«Ошондай ярҙам алырға хоҡуҡлыларҙың барыһының да уны ваҡытында һәм тулы күләмдә алыуы мөһим», — тип билдәләне Михаил Мишустин 27 ғинуарҙа Министрҙар кабинеты ултырышында.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2018 йылдан Рәсәйҙә социаль түләүҙәрҙе индексациялауҙың берҙәм тәртибе билдәләнде — 1 февралдән йылына бер тапҡыр.


Ике яҡ өсөн дә файҙалы осрашыуҙар\n4 Декабрь 2017, 18:46\nРайонда эш сәфәре менән Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Закир улы Байғусҡаров булып китте.\nБашта ул Иван-Ҡыуалат ауылына барып, урындағы мәктәптең яңыртылған спорт залын асыу тантанаһында ҡатнашты. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, “Берҙәм Рәсәй” партияһының “Балалар спорты” проекты сиктәрендә республикабыҙҙың күп кенә белем усаҡтарында спорт майҙансыҡтары төҙөлдө, төрлө спорт кәрәк-яраҡтары һатып алынды. Ошо проектты бойомға ашырыу маҡсатында беҙҙең районда ла ярайһы уҡ эштәр башҡарылды. Былтыр, мәҫәлән, Матрай урта мәктәбенең спорт залы тулыһынса яңыртылһа, бы-йыл ремонт эштәре Иван-Ҡыуалат дөйөм белем биреү мәктәбенең спорт залында башҡарылды.\nЭш сәфәрен дауам итеп, З.З. Байғусҡаров хакимиәт бинаһының ултырыштар залында район Советы депутаттары, ауыл биләмәләре башлыҡтары, ойошма-предприятиелар етәкселәре, “Берҙәм Рәсәй” партияһы активы менән осрашты.\nАртабан депутат Рәсәй Дәүләт Думаһындағы бер йыллыҡ эше һөҙөмтәләре, үҙе ағза булып торған дәүләт төҙөлөшө һәм закон сығарыу комитеты эшмәкәрлеге менән менән яҡындан таныштырҙы.\nСараның дауамында депутатҡа йыйылыусылар тарафынан бик күп һорауҙар бирелде, уй-теләктәр еткерелде.\nОсрашыуҙы йомғаҡлап, З.З.Бай-ғусҡаров район хакимиәте башлығы И.Л. Фәтҡуллинға Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының етенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаттарын һайлау кампанияһын үткәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Рәхмәт хатын тапшырҙы. Рәхмәт хаты менән территориаль һайлау комиссияһы секретары В.Ф. Аҙнағолов бүләкләнде. Шулай уҡ “Берҙәм Рәсәй” партияһының яңы ағзаларына партия билеттары тапшырылды.\nАртабан З.З.Байғусҡаров район хакимиәте башлығы И.Л.Фәтҡуллин оҙатыуында Юлдыбай ауылындағы мәҙәниәт һәм ял үҙәгендә булды.\nДепутатты мәҙәниәт йортоноң эшмәкәрлеге, уңыштары һәм проблемалары менән уның директоры Әмир Моталлапов таныштырҙы.\nЗ.З.Байғусҡаров шулай уҡ үҙҙәренең сираттағы ултырышына йыйылған, ҡул эштәренән бик бай күргәҙмә әҙерләгән ағинәйҙәр ҡоро ағзалары менән дә әңгәмәләште, уларҙың һорауҙарына яуап бирҙе, теләк-тәҡдимдәрен тыңланы.\nОсрашыуҙан бик ҡәнәғәт ҡалған З.З.Байғусҡаров район хакимиәте башлығына, йыйылған халыҡҡа рәхмәт әйтте һәм эш сәфәрен Хәйбулла районына дауам итте.


Депутат «Осҡон» бүләк итте\n17 Декабрь 2021, 09:50\nЯңы йыл етеүгә һанаулы ғына көндәр ҡалды, тимәк, киләһе ярты йыллыҡҡа гәзит-журналдарға яҙылыу ҙа ахырына яҡынлаша. 2022 йылда «Осҡон»һоҙ ҡалмаҫ өсөн почта бүлексәләренә барып, йәиһә почтальондарға мөрәжәғәт итеп, абонемент тултырығыҙ.\nЯңы йыл етеүгә һанаулы ғына көндәр ҡалды, тимәк, киләһе ярты йыллыҡҡа гәзит-журналдарға яҙылыу ҙа ахырына яҡынлаша. 2022 йылда «Осҡон»һоҙ ҡалмаҫ өсөн почта бүлексәләренә барып, йәиһә почтальондарға мөрәжәғәт итеп, абонемент тултырығыҙ. Яратҡан баҫмаларығыҙға шулай уҡ rbsmi.ru. сайтында онлайн яҙылырға була. Бының өсөн https://rbsmi.ru/catalog/podpiska/ сайтының «Яҙылыу» бүлегендә баҫма йәиһә электрон булған гәзит-журналды һайлау мөмкинлеге бар.\nГәзитебеҙгә яҙылығыҙ ҙа, квитанция күсермәһен редакция адресына ебәрергә онотмағыҙ, йыл аҙағынаса «Осҡон»ға яҙылғандар араһында бүләктәр уйнатыу дауам итә. Нәшриәт йортонан ҡиммәтле бүләктәр оторға теләһәгеҙ, «Осҡон»ға һәм тағы бер республика баҫмаһына яҙылып, квитанцияларығыҙҙы Өфө ҡалаһы, Киров урамы, 46 адресы буйынса ебәрегеҙ.\nОшо аҙналағы уйында тағы ике «бәхетлене» билдәләнек. Был юлы еңеүселәр исемлеген Хәлилдән һәм Амангилденән гәзит уҡыусыларыбыҙ тулыландырҙы. Шулай итеп, Хәмит Мусин күсереп йөрөтмәле лампа отһа, Сәкинә Мәхмүтова үтек аласаҡ. Еңеүселәребеҙҙе ҡотлайбыҙ! ИНН, СНИЛС, паспорт күсермәләрен тотоп, редакцияға килергә кәрәк.\nРедакция иғлан иткән «Осҡон» бүләк ит!» акцияһына Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты З. З. Байғусҡаров ҡушылды. Зариф Закир улы күп балалы ғаиләләргә һәм яңғыҙаҡ ололарға — барлығы 5 дана «Осҡон» гәзитен яҙҙырҙы. Был изгелек акцияһын артабан кем дауам итер? Район, ауыл Советы депутаттарынан, эшҡыуарҙарҙан ғына түгел, изгелекле кешеләрҙең барыһынан да тәҡдимдәр көтәбеҙ.\nҺүрәттә: Ғәбдин ауылынан Зәкиә Мөхәмәтдинова сәйнүк отто.


«Сыңрау торна» милли балеты йәнә сәхнә түрендә\nӨфөлә Рудольф Нуриев исемендәге XXI Халыҡ-ара балет оҫталары фестивале асылыуы уңайынан башҡорт халыҡ легендаһына таянып ижад ителгән классик әҫәр ҡабат тамашасы хөкөмөнә сығарылды. Быйылғы сара СССР-ҙың халыҡ артисы Юрий Григоровичтың тыуыуына 90 йыл тулыуға арнала.\nДанлыҡлы яҡташыбыҙ Рудольф Нуриев исемендәге фестиваль уҙғарыу республикала күптән инде матур йолаға әйләнгән. Быйыл Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале 21-се тапҡыр ойошторола. 2 июнгә тиклем дауам итәсәк сараның төп яңылығы башҡорт легендаһы мотивтарына нигеҙләнеп яҙылған «Сыңрау торна» балетының сәхнәгә ҡабат ҡайтыуы. «Сыңрау торна» балеты яңыртылған вариантта донъя күрҙе. Ул республика башлығы грантына сәхнәләштерелде. Төп ролдәрҙе Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының алдынғы солистары башҡара. Бөйөк Британия, Польша, Болгария, Ҡытай кеүек илдәрҙә сәхнәләштерелгән әҫәр 1960 йылда Сверловск киностудияһы тарафынан фильм итеп төшөрөлә. Рудольф Нуриев тамаша ҡылған тәүге «Сыңрау торна» балеты уның тормошон үҙенсәлекле сәнғәткә ғашиҡ итә. Тап ошо әҫәр уның ғүмерен балетҡа бәйләй. Өфөлә Рудольф Нуриев исемендәге XXI Халыҡ-ара балет оҫталары фестивале 2 июнгә тиклем дауам итә.


Мәрткә китеү | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр > Мәрткә китеү\nЯңы йыл »\nМәрткә китеү (летаргик сон) тураһында боронғо заман әкиәттәрендә лә һөйләнелә. 100 йыл йоҡлағандан һуң, принц үпкәнгә терелгән принцесса тураһында әкиәтте күбебеҙ хәтерләйҙер. Мәрткә китеү астраль кәүҙәнең (кешенең йәне) физик торошонан айырылыу. Ул бик көслө психик үҙгәрештәр, кәүҙәнең көслө физик ауыртыуҙары арҡаһында булырға мөмкин. Тик астраль кәүҙә физик тороштан айырылғанда, улар араһында бәйләнеш өҙөлмәй. Теләһә ҡайһы ваҡытта кешенең тәненә йәне кире ҡайтырға мөмкин.\nКешенең йәне генә түгел, хатта уйы ла материа формаһына әйләнә ала тиҙәр бит. Әле уйлаған уйҙарыбыҙ ҡайҙалыр өҫтә бер ерҙә йыйылып килгәненә ике яҡ яурында ғәмәлдәребеҙҙе яҙып ултырған фәрештәләр шаһит. Кешенең йәнеме әллә уйымы осоп йөрөп килә тигәнгә, үҙем һынап ҡараған хәлдән дә әйтә алам. Элек йәш саҡтарҙа китаптарҙың ниндәйен генә уҡылманы, ҡара һәм аҡ магия ла, тәндән йәнде нисек сығарып осоп килергә тигәндәре лә ҡалманы. Ул ваҡыттарҙа ауыл һайын йөрөп кешеләрҙе ҡулдарының көсө менән дауалаусылар, күрәҙәселек ҡылып кәсеп иткәндәр булды. Беҙҙең ауылға шундай бер йәш кейәүгә сыҡмаған ҡыҙ килә торғайны, ҡунырға торлаҡ биргән әхирәте менән клубҡа сыҡһалар, ауыл егеттәре өркөшөп, был ҡыҙ уйҙы уҡый тип ҡасалар ине. Шул ҡыҙ менән дуҫлашып киттем һәм бер төн уйым менән ул йоҡлаған бүлмәне, һәр нәмәһен баш хәтеренән үткәреп, үҙемде нур итеп, шул ҡыҙҙы һаҡлау маҡсатынан урата башланым. Иртәгәһенә осрашҡас был ҡыҙ мине төндә йылан быуырға маташты тимәһенме! Миңә ғәйебемде танырға тура килде, ул йылан мин инем, йылан йылында тыуғанмын. Әммә ниәтем һине башҡа бәләләрҙән ҡурсалау ине тинем. Бындай һәләттәргә һәр кем эйә тиерлек, тик беҙ ундай нәмәләргә иғтибар итмәйбеҙ, үҫештермәйбеҙ. Йәнде кәүҙәнән ихтыяр көсө менән сығарып осоу кемгәлер ауыр түгел. Ундай кешеләребеҙ әүлиәләр һәм башҡалар. Хатта мәрткә яһалма рәүештә лә китәләр. Бындай күренештәрҙе будда динендә күрергә була. Мәрттә ултырған монахтар бар.\nМәрткә китеүҙең ике төрө бар: ауыр һәм еңел. Мәрткә киткән ваҡытта кеше үҙ аңында ҡала. Ул үҙенең эргәһендә барған ваҡиғаларҙы иҫендә лә ҡалдырырға мөмкин. Мәрткә киткән кешеләрҙең күбеһе, тауышты ишетеүҙәре, ләкин өндәшә алмауҙары тураһында һөйләгәндәре бар. Летаргик йоҡоны табиптар ауырыу тиһәләр, ә клиник үлем берәй сәбәп арҡаһында кеше һушын, аңың юғалта һәм йә үҙе, йә башҡалар ярҙамында терелә алырға мөмкин, йә иһә артынан биологик (ысын) үлем килә. Ана шул мәлдә үлем кисергән кешеләр хатта үҙ үле кәүҙәләрен ҡарап тороуҙарын, уның менән ни эшләгәндәрен, нимә һөйләшкәндәрен, эргәләрендәге йә иһә осоп ҡайтып өйҙәге туғандарын һәм дуҫ-иштәрен күргәндәре тураһында мәғлүмәт хәҙер күп.\nМәрткә китеүҙең еңел осраҡтарында кешенең күҙ ҡабаҡтары ҡыймылдап ала, беленер-беленмәҫ кенә булһа ла һулыш алыуы беленә, ә ауыр осраҡтарында тын алыу, ҡан баҫымы бер ҙә һиҙелмәй, кешенең бер төрлө лә ауыртыуҙарға реакцияһы юҡ икән. Был осраҡта уның тереме, үлеме икәнен белеп булмай.\nМәрткә киткән кеше төштәр ҙә күрергә мөмкин. Кемдер элекке тормошон, кемдер невроздарын иҫкә төшөрә. Барыһы ла кешенең баш мейендә бара. Һәм йыш ҡына мәрткә китеп, уянған кешеләр башында булған хәлде теге донъя менән бәйләй. Теге донъяла булып ҡайттым тип уйлай. Кешенең йәне сығып үҙен ҡарап тороуы хаҡында күп тапҡырҙар ишеткәнебеҙ бар бит. Был турала онколог-табип Лонг Джеффри «Доказательство жизни после смерти» китабында ла клиник үлемдең йөҙләгән осрағы тураһында яҙа. Шулай уҡ доктор Моуди Рэймонд «Жизнь после жизни» китабын һәм башҡа бик күп бөгөнгө фән ғалимдарының яҙған ғилми тикшеренеүҙәренән уҡырға була. Был китаптар үткән быуаттың 90-се йылдарында уҡ сыҡты, хәҙер интернеттә лә табырға була.\nҠыҫҡа ғына ваҡытҡа мәрткә киткәндәр һәм күп йылдар буйына йоҡлаған кешеләр тураһында тарихта күп яҙылған. Беҙҙең генә илде алайыҡ: шуларҙан иң оҙаҡ йоҡлаусыһы — Надежда Лебедина тигән ҡатын. Ул 20 йыл ғүмерен йоҡлап уҙҙырған. Ул 1954-се йылда мәрткә китеп (үҙе 1920-се йылда тыуған) бары тик 1974-се йылда ғына уянған. Әсәләре үлгән көндө был ҡатын иҫенә килә, йәшле күҙҙәрен асып ҡарап ята һәм һеңлеһе Валянан: “Әсәй бөгөн үлдеме ни?”, — тип һорай. Баҡһаң, оҙаҡ йоҡлап ятҡан кешенең ҡайһы берҙәре бөтәһен дә ишетеп ята, тауыштарҙы айыра, эргәләге кешеләрҙең һөйләшкәндәрен аңлап ята икән. Табибтар уның сәләмәтлегендә бер ниндәй ҙә тайпылыш күрмәһәләр ҙә 5 йылдан ул вафат була.\nҮзбәкстандан Нәзирә Рөстәмова тигән ҡатын да 16 йылға мәрткә китә. Уянғас уның кешеләрҙең уйҙарын уҡый белеү һәм дауалау һәләте барлыҡҡа килә. Нәзирә мәрткә киткәндә уға бары 4 йәш була. Атай-әсәй ҡыҙҙарын үлде тип уйлап, ерләйҙәр. Ләкин шул уҡ төндә улар төш күрә: улар хаталанғандар, ҡыҙҙарын тереләй күмгәндәрен аңлайҙар. Ҡыҙҙы ҡаҙып алып, Ташкенттағы фәнни тикшеренеүҙәр үҙәгенә алып баралар һәм унда ҡыҙ 16 йыл йоҡлай. Шуныһы ғәжәп, уяныуға ул бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ атлап китә һәм үҙенең быға тиклем элек мәрхүм ата-бабалары менән аралашып төшөндә йәшәгәнлеген әйтә.\nСтатистика буйынса, эмоциональ булған ҡатын-ҡыҙҙар ниндәйҙер киҫкен сәбәп (стресс) арҡаһында мәрткә йышыраҡ китә икән. Норвегияла йәшәгән Августина Леггард бала тапҡан саҡта йоҡоға тала һәм 22 йылдан һуң уяна. Ул эргәһендә йөрөгән инде ҙурайып бөткән ҡыҙынан сабыйын килтерергә ҡуша, оҙаҡ ҡына ваҡыт йоҡлап ятыуына, ҡыҙҙың ҙурайып бөтөп, уны тәрбиәләп йөрөүенә бөтөнләйгә ышанмай...\nМәрткә киткән киткән бер йәш ҡатын һөйләүенән: Унда атайымды осраттым. Ул: «Ни эшләйһең бында», — тип ҡашын йыйырҙы. «Һиңә әле ваҡыт етмәгән», тип әйтте. Атай, ҡайтаһым килмәй бит, бында шундай рәхәт, тинем. Ул башын ғына һелкене. Әйләнеп китә башланы. Мин артынан йүгерҙем. Ул йырағая барҙы. Йүгерәм, йүгерәм, ҡыуып етә алмайым. «Атай» тип асырғаланып ҡысҡырҙым. Тауышым шул тиклем әкрен, бышылдаған кеүек сыҡты. Ул туҡтаны. Кире боролдо. Әсәйең килер тиҙҙән, ә һиңә бында урын юҡ, ваҡытың етһә килерһең тине.\nИкенсе берәүҙең тарихы: Наркозда булған бер пациент табибҡа, мин һеҙҙе өҫтән күҙәтеп торҙом, тип, уның операция ваҡытында нимәләр эшләүен һөйләп бирә. Быға оҡшаш хәлде бер танышым үҙемә лә һөйләгән ине. Үҙе, — ҡатыны һәм ике йәшлек балаһы менән автоһәләкәткә осрағандар. «Өҫтән тәнемде ҡара пакетҡа һалып ябып ҡуйыуҙарын күрҙем. Балам да үҙем янында ине, беҙҙе болоттар йыйылып килеп ҡыҫып алды ла өҫкә күтәреп алып киттеләр. Бер ҡапҡанан балам инеп китте, мин ҡалдым. Шунда күкрәгемдә бик ҡаты ауыртыу тойоп уянып киттем. Ул ваҡытта мине моргта скальпел менән яра башлаған булғандар», – тип һөйләне ул. Ҡатынығыҙҙы ҡотҡарҙыҡ, балағыҙҙы алып ҡала алманыҡ, тигәндәр уға.\nКлиник үлем һәм мәрткә китеүселәр тураһында үҙ арала ла ишетеп торабыҙ. Минем еңгәйемдә бала тапҡанда, наркозды саманан артыҡ биреүҙәре арҡаһында осоп киттем тип һөйләгәне. Шундайыраҡ хәлдәрҙе кисергәндәрҙең күбеһе шул ваҡытта үҙҙәре менән булған хәлдәрҙе һөйләп бөтөнләй шаҡ ҡатыра. Коридор эсендә йөрөгән һымағыраҡ таусирләп берәй ишеккә йә иһә берәй тоннель эсенән ғәжәп бер нурға, яҡтылыҡҡа осоп барғандарын, вафат булған туғандарын күреүҙәрен, һәм операция өҫтәлендә ятҡан тәндәрен күреп, кире шул кәүҙәләренә осоп төшөүе тураһында һөйләгәндәр аҙмы? Һәм бик күптәр ошо хәлдәрҙән һуң дингә килә. Мәрткә китеү һәм клиник үлем ваҡытындағы ғәләмәттәр диндә нисек аңлатыла? Аллаһ Тәғәләнән, Ҡөръәндә бының тураһында һүҙ бармы?\nӘсәйебеҙ үләр алдынан мәрткә китте, — тип һөйләй урыҫ ҡатыны. — Ул ағайым тәрбиәһендә ине. Хәле насарланғас, миңә хәбәр иттеләр. Әсәйем өс көн буйына мәрткә китеп йоҡланы. Уның кейеме көнөнә әллә нисә тапҡыр манма һыу булды, алмаштырып торҙоҡ. Өс көндән һуң уянды, күҙҙәрендә аңлатып бөтөрә алмаҫлыҡ ҡурҡыу бар ине. Барлыҡ көсөн йыйып әйткән беренсе һүҙе: “Балаҡайҙарым, Хоҙай ҡушҡанса йәшәгеҙ!" тине. Һуңынан әсәйебеҙ, миңә тамуҡты күрһәттеләр, тип һөйләне. Ул аҡылдан яҙмаған, бар нәмәне асыҡ хәтерләй, барыбыҙҙы ла таный-белә ине.\n— Уның һөйләүенсә, ул өс көн буйына тамуғты һәм ундағы кешеләрҙең бик ныҡ ғазапланыуҙарын күргән. Беҙҙең һорауҙарға бер нисек тә яуап бирә, тасуирлап аңлата алманы, был тиклемде аңлатып бөтөрөрлөк түгел ти, унда шул тиклем хәсрәт, һыҡраныу, ғазапланыу, тип ҡалтыранырға тотона ине. Күҙҙәрендә — ныҡ ҡурҡыу. Бер туҡтауһыҙ Хоҙайға ялбарыуҙары. Хәлен белергә ингән бөтә күрше-күләнгә, таныш-белештәргә, туғандарға: “Гонаһ йыймағыҙ, тәүбәгә килегеҙ, ҡылған насарлыҡтары өсөн Хоҙайҙан ғәфү һорағыҙ, зинһар өсөн Аллаһы ҡушҡанса йәшәгеҙ!"— тип ҡабатланы. Беҙгә лә мөмкин булған тиклем әлеге хәлде кешеләргә күберәк һөйләргә, киҫәтергә, дөрөҫ йәшәргә өндәргә ҡушты. Беҙ үҙебеҙ урыҫ милләтенән, христиандарбыҙ, әммә әсәй кешеләрҙе дине буйынса айырмаҫҡа ҡушты, барыбыҙ ҙа Аллаһ ҡаршына киләбеҙ, ә ул берәү генә, тине. Уянғандан һуң өс көн йәшәне лә мәңгелеккә китеп барҙы. Әйтерһең дә Хоҙай Тәғәлә уны беҙҙең күҙҙәрҙе асыр өсөн, беҙҙе тағы бер тапҡыр киҫәтер өсөн өс көнгә булһа ла донъялыҡҡа ебәргән.\nҠөръәндә һәм Пәйғәмбәребеҙ хәҙистәрендә мәрт һәм клиник үлем тураһында тура мәғлүмәт күрмәйбеҙ. Шулай ҙа Ҡөръәндә биш урында Аллаһы Тәғәләнең кешенең йәнен алып, был донъяла уҡ терелтеүе тураһында әйтелә. «Бәҡара» сүрәһендә шундай аят бар: берәү Аллаһтан, Һин беҙҙе нисек терелтәһең, тип һорай, Аллаһ шул кешене үлтерә һәм 100 йылдан ҡабат терелтә. Аллаһ: Теге донъяла күпме булдың тип һорағас, был әҙәм бер-ике көн, тип әйтә. Ысынлыҡта 100 йыл уҙған була.\nБәни Исраил ҡәүемендә лә быға оҡшаш тарихи ваҡиғалар булыуын беләбеҙ. Был үлтереп терелтеү осрағы клиник үлем менән бәйле түгел. Кеше ысынлап та үлә һәм Аллаһ уға йәнен яңынан ҡайтара.\nИзге Ҡөрьәндә, йоҡоно — үлем менән, ә уяныуҙы Хисап Көнө иртәһе менән сағыштырып хәбәр итә: «Төндәрен һеҙҙе (ваҡытлыса) үлтергән дә (йоҡлатҡан), көндөҙҙәрен нимә ҡылғанығыҙҙы белгән дә, иртәләрен, һеҙгә тигән ғүмерҙе дауам итер өсөн, йәнегеҙҙе тәнегеҙгә ҡайтарып терелткән дә (уятҡан да) — Аллаһтыр. Һуңынан Уның хозурына ҡайтарыласаҡһығыҙ. Һуңынан Ул донъяла ҡылғандарығыҙ тураһында хәбәр бирәсәк» (Әнғәм (Мал-тыуар), 60).\nЙоҡо мәлендә кешенең эске ағзалары үҙенең эшмәкәрлеген дауам итә, ә нервы системаһы һәм психика өлкәһе функциялары түбәнәйә. Йоҡо менән үлем араһында айырма шунда: йоҡо мәлендә нәфсе тәндә ҡала, ләкин ике осраҡта ла рух тәнде ташлап китә. Уянғас, кешенең йоҡо мәлендә тотҡарланып торған нервы системаһы һәм психика өлкәһе үҙ эшен артабан дауам итә.\nҠөръәни Кәримдең «Мәмерйә» сүрәһендә йәш егеттәрҙең (3-ме — 7-ме?) һәм уларға эйәргән бер эт, мәмерйәлә йәшеренеп, 300 (309) йыл йоҡлауҙары тураһында һөйләнелә. Быны беҙҙә, мәрткә китеү, тиҙәр. Клиник үлемме был, түгелме – уныһын әйтә алмайбыҙ, һәр хәлдә, шундай халәттә булғандар улар. Фәнни яҡтан әле ул асыҡланмаған. Шулай ҙа йоҡо менән биологик үлем араһында үҙенсәлекле хәл барлығын беләбеҙ.\nӘлеге сүрәләге был егеттәр христиан, йәғни Ғайса ғәләйһис сәләм дине тарала башлаған урында йәшәйҙәр. Әлеге диндәге халыҡты эҙәрлекләй башлағас, ғазапҡа дусар булған был йәштәр бер кисте ҡаланан сығып ҡасалар. Улар артынан бер эт тә эйәрә. Егеттәр тау башына менеп, шундағы тау ҡыуышына инеп йәшеренә һәм шунда ятып йоҡлайҙар. Эт тә йоҡлай. Бер ваҡыт уянып, тороп ултыралар. «Күпме йоҡланыҡ икән?» — тип аптырашта ҡалалар. Береһе әйтә: «Бер көн барҙыр», — тип әйтә. Икенсеһе: «Бер көндән күберәктер», — тип әйтә. Ашағылары килгәс, аҡса йыйышып, араларынан береһен ризыҡ алырға ебәрәләр. Егет тауҙан төшөп ҡалаға бара, кибеткә инә. Аҡсаһын һуҙып, аҙыҡ-түлек алырға маташа. Һатыусы аҡсаны күрә лә: «Был аҡса ҡулланылышта йөрөмәй. Ҡайҙан алдың?» — һорай. Был егет ғәжәпләнеп: «Ни эшләп йөрөмәһен?! Әле кисә генә ҡулланылышта ине бит», — яуап бирә. Тикшереү һөҙөмтәһендә был аҡсаның 300 йыл инде ҡуланышта түгел икәнлеген асыҡлана. Шулай итеп егеттәрҙең 300 (309) йыл йоҡлауы билдәләнә. Аллаһы Тәғәлә Ҡөръәни Кәримдә: «Уларҙың йоҡлағандарын күргән булһағыҙ, ҡурҡыуығыҙҙан сығып ҡасыр инегеҙ», — тип әйтә. Егеттәр йоҡонан уянғанда, ҡала христиан динен ҡабул иткән була. Был хәл тураһында ишеткәс, уларҙы күрергә бөтә халыҡ йыйыла. Егеттәр һөйләшергә тип кире мәмерйәгә инәләр һәм бөтәһелә шул миҙгелдә вафат булалар. Оҙайлы мәрткә китеп торғандан һуң, уянғас, кеше оҙаҡ йәшәй алмай. Был — Аллаһы Тәғәләнең бер мөғжизәһе. Ул әлеге егеттәр аша, үлгәндән һуң, кешеләрҙең терелеүгә ышанмаусыларға Үҙенең ҡөҙрәтен күрһәтә. Мәрткә китеү ҙә — әҙәм балаһы өсөн һынау, дәрес, һабаҡ. «Мәмерйә» сүрәһендә тасүирланған хәл-ваҡиға Иордания иленең Оман ҡалаһы ситендә була.\nМәрткә һәм клиник үлем кисереүселәрҙең үҙҙәре кисергән хәлдән һуң дингә инеүҙәре билдәле. Был хәлдәр әҙәм балаһына бер һабаҡ. Беҙгә килгән ауырыуҙарҙа һәм клиник үлемде Аллаһтың бер рәхмәте тип әйтергә була. Мәрткә китеүселәр араһында ахирәтте, йәннәт-йәһәннәмде күреүселәр ҙә бар. Башҡа төрлө заттар, әруахтар менән дә күрешеп һөйләшеүселәр бар. Шуны аңлап тура юлға баҫырға бер сәбәп тә булырға мөмкин. Миңә сират күперен күрһәттеләр. Тамуҡ, йәннәт баҡсаһын, кәүҫәр шишмәһен күрҙем. Уянғанда ҡайһы бер сүрәләрҙе инде ятҡа белә инем, тигәндәрҙе лә ишетергә тура килә. Бында ғәжәпләнергә урын юҡ. Бөгөнгө матбуғат сараларында хәреф танымаған 4-7 йәшлек балаларҙың Ҡөръән Кәримде биш-алты сит телдә яттан уҡыуҙарын беләбеҙ. Әллә ниндәй мөғжизә һәм ғәжәп хәлдәр тураһында ишетәбеҙ. Аллаһ Тәғәлә һәр нәмәгә ҡөҙрәтле.\nАллаһ Илсеһе (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) әйткән: «Йоҡо – үлемдең туғаны…» (Әхмәт бин Ханбәл, Китабуз-Зуһд, 43). Үлем һулышын тойоу өсөн, мәйеттәрҙе күреү мотлаҡ түгел, йоҡоң хаҡында тәрән уйланыу ҙа етә. Йоҡлағанда кәүҙәнән йәндең айырылып сығыуы, әммә йән кендек менән бәйләнештә ҡалыуын, тәнгә кире ҡайтҡаны билдәле. Йән оса ла, кире үҙенең кәүҙәһен ҡайта. Йән менән тән араһында бәйләнеш һаҡлана.\nОшо ахират донъяһы, үлгәндән һуң да тормош дауам итәсәге тураһында һөйләгәндә, был мәрткә киткән кешеләрҙең төшөлөр йәки һаташыуҙары, йә иһә уйҙырмаһылыр тип әйтеүселәр булырҙар. Ҡайһы берәүҙәр теге донъяға барып ҡайтҡан кеше юҡ әле, тип әйтергә яраталар. Уларға яуап итеп Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд ғәләйһиссәләмдең ысынлап та ахирәттә булып та ҡайтҡанын еткерәбеҙ. Пәйғәмбәребеҙ, ғәләйһиссәләм Миғраж кисәһендә Мәккәнән Иерусалимға күсә һәм унан ете ҡат күккә күтәрелеп, ахирәткә сәйәхәт яһай. Кемдер уны тәне менән түгел, йәне менән генә барған, имеш тиҙәр. Кемдер, төшөндә булған, ти. Юҡ. Тәне һәм йәне менән сәйәхәт итә ул унда. Йәннәткә лә, йәһәннәмгә ла инеп ҡарай. Иң яҡшы космик корабль менән айға менер өсөн өс тәүлек кәрәк. Ҡояшҡа менеп етер өсөн тиҫтәләгән йылдар кәрәк. Ә Пәйғәмбәребеҙ ете ҡат күккә осоп, Аллаһы Тәғәлә менән һөйләшеп, Мәккәгә кире ҡайтҡанда, уның йоҡо урыны һыуынмаған була. Быны бер кем дә кире ҡаға алмай. Уға ышанмаусы кешеләр Мәккә мөшриктәре кеүек була. Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм уларға ғүмерендә күрмәгән ҡаланы теүәлләп һөйләп биргәс, беҙҙең иң яҡшы дөйәләрҙән торған каруан Мәккәнән Иерусалимға бер ай бара, бер ай ҡайта, ә һин бер төндә барып ҡайттым тиһең, тип әйтәләр уға мөшриктәр. Был уйҙырма түгел, уның тураһында тиҫтәләгән хәҙис бар. Шунда барып ҡайтҡас, Пәйғәмбәребеҙ көлмәй башлай, йылмая ғына. Йә рәсүлулла, элек көлә инегеҙ, һеҙ әле һеҙ хәҙер ни эшләп көлмәйһегеҙ, тип һорағас унан, ул, мин йәһәннәмде күрҙем, һеҙ уны күрһәгеҙ, ғүмер буйы илар инегеҙ, тип әйткән.\nБыл ваҡиға нисегерәк була һуң? Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм төндә Мәккәлә йоҡлап ятҡанда, уны фәрештә Джәбраил ғәләйһиссәләм уята ла йәшен тиҙлегендәге бураҡ тигән атҡа ултыртып, Иерусалимға ебәрә. Етенсе ҡат күккә күтәрелә, унда пәйғәмбәрҙәр менән күрешә. Мәккәгә кире ҡайтҡас, Мәккә мөшриктәренә Иерусалимға барғанды ғына һөйләйем, күккә менгәнде һөйләһәм, бер ҙә ышанмаҫтар, тип уйлай. Мөшриктәр, шулай булғас, Иерусалим ҡалаһын һүрәтләп бир, тиҙәр. Баҙарҙарың ҡайҙалығын, урамдары тураһында һорашалар. Пәйғәмбәр Иерусалимдә төндә Аҡса тигән мәсеттә намаҙ уҡығанын, тегеләрҙең һорағандарын һүрәтләп бирә. Аҙаҡ пәйғәмбәр миғражынан һуң иртәнсаҡ Аҡса мәсетенә килгән кешеләр бикле ишектәрҙең асыҡ икәнен күрәләр. Һәм һорауға: Беҙҙең Иерусалимдан ҡайтып килгән каруан ҡайҙа инде хәҙер, нисә көндән ҡайтып еттә, тип тә һорағандарына ла яуап бирә. Ысынлап та каруан да, өс көндән ҡайтып етә.\nАна шуға мөшриктәрҙән булмайыҡ. Мөшрик «ширк» һүҙенән сыҡҡан. Ширек – Аллаһыға кемде йәки нимәне лә булһа тиңдәш оҡшаш тотоу, Аллаһынан башҡаға ғибәҙәт ҡылыу. Мөшриктәр Аллаға ышана, әммә башҡа төрлө потҡа табыналар. Беҙҙең донъяла улар бик күп. Аллаһҡа ышанам ти, әммә гороскопҡа таяна. Ырым-шырымдарға ышана. Был бәләкәй ширек була. Оло ширк – Аллаһ урынына икенсе бер әйбергә табыныу. Бөгөн Аллаһты алыштырыусы әйберҙәр күп, аҡса, донъя ләззәттәре. Үкенескә ҡаршы, халыҡ шуларға табына башланы.\nМәрткә китеп йәки клиник үлемде кисергән кешеләрҙең һүҙҙәренән сығып: мин теге донъяға киткән кешеләрҙе күрҙем. Улар бер-бер артлы әллә ҡайҙа баралар ине. Шуларға эйәреп бара башланым. Бөтә ер ап-аҡ. Тыныс. Күңелем бик тыныс ине. Донъяла шундай тынлыҡ тойғаным булманы. Миңә рәхәт ине. Мин тирә кешеләремдең хыянаты тураһында, бөтә проблемалар тураһында ла уйламаным тигәндәренән сығып кеше үлем еңел икән, Ҡөръәндә, хәҙистәрҙә һөйләнгәнсә, Ғазраил фәрештәлә килеп ултырмай, йәнде алыуы ла ауыр түгел икән тип хаталаныуы мөмкин. Ни өсөн тигәндә, клиник үлем кисереүселәр унда рәхәт, йәннәт кеүек тыныс ине, бында ҡайтаһы ла килмәй тип әйтә. Шул һүҙҙәргә алданып, еңел үлем була тип тынысланырға кәрәкмәй. Кешенең ысын үлеме башҡа халәттә була. Уның тураһында бер кем дә һөйләй алмай.\nБер сәхәбәбеҙ пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм әйткәненән сығып, ысын үлем ошолайыраҡ була тигән: «Дөйәне энә күҙе аша тартып алған һымаҡ йәнде лә шулай тартып аласаҡтар тигән, йәки һарыҡ йөнөнә йәбешкән дегәнәкте сүпләгән һымаҡ».\nОшо ергә өс көнгә генә ҡунаҡҡа килгәнең икән, ҡунаҡ булғас, тыйнаҡ булырға кәрәк ине лә бит, әммә ҡайһы берәүҙәр ҡомһоҙлана, байлыҡ артынан ҡыуа, кеше ғаиләләрен боҙа, эскеселеккә һабыша, ғүмерҙәрҙе ҡыя. Шунан тотабыҙ ҙа, тормош ҡатмарлы, йәшәүе бигерәк ауыр, тип зарланабыҙ. Аллаһы Тәғәлә беҙгә нисек йәшәргә кәрәклеген Ҡөръәндә ап-асыҡ итеп яҙған. Ҡөръәнде йышыраҡ уҡыһаҡ, ҡолаҡ һалһаҡ, унда һәр һорауға яуап табып була. Тормош ҡатмарлы түгел, йыш осраҡта беҙ уны үҙебеҙ ауырайтабыҙ һәм унан сығыу юлын таба алмай интегәбеҙ. Ваҡытлыса йәшәйешебеҙҙәге ошондағы ғәжәп ваҡиғалар юҡҡа ғына түгелдер бит. Аллаһ беҙҙе уйландырһын һәм дөрөҫ ҡарарҙар ҡабул итергә ярҙам итһен ине.\nҠөръәндә әйтелә: «Аллаһ, кеше үлгәндә, уның йәнен алыр. Иҫәндәр йоҡлағанда, Аллаһ уларҙың рухын үҙенә алып торор. Шулай итеп, үлемгә хөкөм ителгәндәрҙең рухын үҙ янында ҡалдырыр. Йоҡолағыларҙың йәнен мәғлүм бер ваҡытҡа саҡлы тәндәренә кире ҡайтарып торор. Шик юҡ, фекер йөрөтөүселәр өсөн бында ҡәтғи ғибрәттәр бар» (әз-Зүмәр (Халыҡ төркөмө), 42).\nИзге аят йоҡоноң үлем менән оҡшашлығын асып һала. Мәйетте кәфенгә ураған кеүек, төн дә кешеләрҙе ҡараңғылыҡ япмаһы менән урай. Һәр мосолман кешеһе, иртән торғас, «Әлхәмдү лилләәһилләҙии әхйәәнәә бәғдә мә әмәәтәнәә үә иләйһил-бәғҫү үән-нушүр» тип доға ҡылһын. Уның тәржемәһе: «Беҙҙе үлгәндән һуң терелтеүсе Аллаһыға маҡтау булһын! Үлгәндән һуң терелтеү Аллаһтандыр, кире ҡайтыу ҙа Уғалыр». Ошо доға беҙгә йоҡоның үҙенә күрә бер үлем булыуына дәлил булып тора. Ғалимдар, йоҡлаған ваҡытта ла кешенең йәне тәненән сыға, тиҙәр. Әммә шуны аңларға кәрәк: йән бер нисә өлөштән тора. Йоҡлағанда, уның бер өлөшө сыҡһа, клиник үлем кисергәндә, тағы ла күберәк өлөшө, ә биологик үлем ваҡытында ул бөтөнләйе менән сығып китә.\nҠәбер ғазаптары күрһәтмәһәң ине, тип доға ҡылыуыбыҙҙың мәғәнәһенә төшөнәйек. Үҙебеҙгә ҡараңғы гүрҙә яңынан терелеп, тамуҡ ғазаптарын кисерергә яҙмаһын. Был донъяла Аллаһ ҡушҡанса йәшәп, әжәлдәребеҙ еткәс, мәңгелек йортобоҙға ҡайтасағыбыҙҙы тураһында онотмаһаҡ ине.\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 19.12.2020 в 01:59, и размещена в категории Ғибрәтле ҡиссалар, хикәйәттәр, вәғәздәр. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Балаҡатай районы Ямаш ауылында яңы балалар баҡсаһы асылды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n10:43, 9 апреля 2021 Иҡтисад\nФото: Башҡортостан Башлығы хакимиәте\nБалаҡатай районы Ямаш ауылында яңы балалар баҡсаһы үҙ ишектәрен асты. Быға тиклем ауылдағы балалар баҡсаһы 1896 һәм 1916 йылдарҙа төҙөлгән ике бинала урынлашҡайны. Республика башлығы хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, заманса балалар баҡсаһы 95 сабыйға иҫәпләнгән.\nУчреждение бинаһында санитар талаптарға тап килгән аҙыҡ-түлек блогы, музыка залы, медицина блогы, төркөм һәм йоҡо бүлмәләре бар. Температураны көйләргә мөмкинлек биргән автономлы газ ҡаҙанлығы менән тәьмин ителгән. Балалар баҡсаһы биш, шул иҫәптән ясле төркөмөнә иҫәпләнгән.\nБалалар баҡсаһы биләмәһендә резина япмалы биш уйын зонаһы булдырылған, ҡомлоҡтар, каруселдәр, тауҙар ҡуйылған.\nАлдан хәбәр ителгәнсә, 2020 йылда федераль бюджет балалар баҡсалары төҙөү өсөн республикаға 3,9 миллиард һум бүлде.


Бәрәстәр ҙә һөйләшә икән... » Журнал\nЖурнал для детей » Журнал тураһында » Авторҙар » Бәрәстәр ҙә һөйләшә икән...\nБәрәстәр ҙә һөйләшә икән...\nБаҫылды : 5-03-2018, 13:40 |\nРубрика: Авторҙар / Йәй / Йорт хайуандары\nИсеме: Бәрәстәр ҙә һөйләшә икән...\nАвторҙар / Йәй / Йорт хайуандары\nАғинәй Мәрйәм Бураҡаеваны 75 йәше менән ҡотлайбыҙ!\nЙәй еттеме, Әмилә өләсәһенә килә. Ауылға. Ауылда иркенлек, рәхәтләнеп һыу инәһең, яланға сығып төрлө-төрлө үләндәр йыяһың, ашай торғандары ла бар, киптереп ҡуя торғандары ла. Ә шулай ҙа Әмиләнең иң яратҡаны - көтөү ҡаршылау. Тыңлауһыҙ кәзәләрҙе, тиҙ генә ҡурҡып бара торған һарыҡтарҙы ҡапҡаға ҡыуып индереүе - үҙе бер ҡыҙыҡ. Бөгөн дә көтөүгә ҡаршы сыҡҡайны, көтөүсе ағай:\n— Бар өләсәйеңә әйт, кәзәгеҙ бәрәсләгән, ҡаршы барығыҙ. Бөгөн әллә нисә кәзә бер юлы бәрәсләнесе, үҙем күтәреп кенә алып ҡайта ла ҡуя торғайным. Апай, анау Ҡоро йылға буйындағы битләүҙә булырға тейеш һеҙҙеке, — тип, һөйөнсөләп китте көтөүсе.\n— Өләсәй, өләсәй! Кәзә бәрәсләгән тей, әйҙә, тиҙ генә барып алайыҡ, урманда аҙашып ҡала бит, — тип өләсәһен ашыҡтырҙы Әмилә.\n— Бөгөн ебәрмәйем, тип ҡарап торҙом инде, юҡ, башҡаларына эйәреп сыҡты ла китте бит, - тип өтәләнде өләсәһе.\n— Өләсәй, ә бәрәс аҙашмаймы? Уны бүреләр ашамаймы? — Әмилә туҡтауһыҙ һорау яуҙырҙы.\nТау битендә бер нисә бәрәс ята. Әмиләләрҙең кәзәһе бәрәсен имеҙеп тора ине. Уныһы бәләкәй генә, йүнләп баҫа ла алмай.\n— Әмилә ҡыҙым, ҡара әле, ана тағы бер кәзә баҡырып тора. Абайла әле. Хәҙер баҡырып ебәрә лә, тыңлап тора ул. Шунан бәрәсе яуап бирә. Инә кәзә бәрәсенең тауышы яғына йүгерә. Күрәһеңме? Ә бәрәс бейек үлән араһында күренмәй генә ята.\n— Өләсәй, ә ул ни эшләп бәрәсен ҡалдырып киткән?\n— Көтөүҙәге күмәк кәзә-һарыҡтар этәреп ала ла китә шул. Ә кәзә, бәрәсем эйәреп килә икән, тип уйлай. Бер аҙ барғас, ҡараһа, уныһы юҡ. Шунан көтөүҙән айырылып ҡала ла бәрәсен эҙләй башлай.\n— Ә нисек таба ул?\n— Бына ҡарап тор әле.\nКәзә бара бирҙе лә тағы баҡырып эбәрҙе. Өҙәләнеп-өҙәләнеп баҡырҙы ла тағы туҡтап тыңлап торҙо. Шул саҡ бәрәсенең тауышы ишетелгәйне, шул яҡҡа йүгерә башланы.\n— Өләсәй, әйҙә, бәрәсен алып киләйек, — тине Әмилә, бәрәсте йәлләп...\n— Улар үҙҙәре табыша ул.\n— Ә нисек табышалар? Һөйләшә белмәйҙәр ҙә инде.\n— Әле бына улар үҙ-ара аралашып алды бит.\n— Баҡырышып. Өн аша. Донъялағы бөтөн йән эйәләре лә бер-береһе менән өн аша йәки тойом аша аралаша.\n— Ә кешеләр һөйләшеп табыша.\n—Һөйләшеү ҙә өн ул, балам. Тәбиғәттә шулай, бер-береһен өн аша табышһын өсөн, үҙҙәре генә танырлыҡ, табышырлыҡ, ә аҙаҡ ғүмер буйы бер-береһенә тартылып торорлоҡ өн бирелә.\n— Кешеләргә лә шулаймы?\n— Эйе. Ошо өн һөйләшә торған телгә әйләнгән. Әммә күңелдәрҙе бәйләп торған өнөбөҙ һаҡланған. Бына мин дә, һин дә әсәйеңдең тауышынан таныйбыҙ бит?\n— Ана шул тауыш өн була ла инде. Ул кешенең туған теленә һалынған. Туған телендә аралашҡан кешеләрҙең күңеле бер-береһенә тартылып тора. Ана шул туған өн йәки туған тел —ул күңел теле була ла инде.\n— Ә бына мин рус телендә һөйләшһәм нимә була?\n— Минең менәнме?\n— Эйе. Һинең менән дә, әсәйем менән дә.\n— Рус телендә лә беҙ бер-беребеҙҙе аңлайбыҙ ул. Башҡа телдәрҙә лә аңлаша алабыҙ. Тик күңелебеҙ яҡынаймай. Беҙ бер-беребеҙҙе тоймайбыҙ. Ана шул кәзә бәрәсе лә башҡа кәзәләргә яуап бирмәне бит. Беҙҙең кәзәбеҙ ҙә үҙ бәрәсенә туп-тура барған. Уларҙы туған өн табыштырған. Шуға тәбиғәттән һәр кешегә туған өн бирелгән. Ошо өн олатай-өләсәй, атай-әсәй, башҡа туғандар менән яҡынлаштыра, берләштерә, күңелдәрҙе яҡынайта.\n— Һөйләшеү кешене яҡынайтамы?\n— Эйе, балам, туған телдә һөйләшеү яҡынайта. Ә башҡа телдәр беҙҙең өсөн — аралашыу, белем алыу теле, сит илдәргә сығып йөрөгәндә — танышыу теле. Әммә ул — туған өн түгел. Туған тел ул тик туған өндән генә бар була. Күҙгә күренмәй торған нур менән туғанлыҡты бәйләп тора бит ул! Ошо нур өҙөлһә, туғанлыҡ яҡынлығы ла булмай. Шуға ла ер йөҙөндәге бөтөн йән эйәләре лә үҙ өндәрен һаҡлай.\n— Ҡоштар ҙа, ҡуяндар ҙа, бүреләр ҙә...\n— Эйе, балам. Әйҙә бәрәсте ошо митҡалға төрәйек тә алып ҡайтайыҡ.\n— Ә кәзә?\n`— Бына күрерһең, ул ҡайтып еткәнсе баҡыра-баҡыра арттан эйәреп киләсәк.\nЫсынлап та, кәзә, туҡтауһыҙ баҡырып, Әмилә менән өләсәһенең артынан килде. Ә Әмилә өләсәһенә туҡтауһыҙ һорауҙар бирҙе. Үҙе белгән бөтөн бөжәктәр, хайуандар, йорт-ҡуралағы һыйыр, ат та ҡалманы — тотош айырым-айырым һорап сыҡты. Уға бөгөн был донъялағы сикһеҙ серҙәрҙең тағы береһе асылды.