14 Ноябрь 2019, 14:12\nӘсәй! Донъяла иң сибәре, иң һылыуы - ул әсәй. Шул уҡ ваҡытта әсә кеше һиңә кәңәш биреүсе лә, яҡын дуҫың да булып тора. Бер әсә лә үҙ балаһына насарлыҡ теләй тип уйламайым, сөнки кескәй балаларҙың беренсе һүҙе - әсәй булып тора.\nӘсәй! Донъяла иң сибәре, иң һылыуы - ул әсәй. Шул уҡ ваҡытта әсә кеше һиңә кәңәш биреүсе лә, яҡын дуҫың да булып тора. Бер әсә лә үҙ балаһына насарлыҡ теләй тип уйламайым, сөнки кескәй балаларҙың беренсе һүҙе - әсәй булып тора. Әсә кешенең йомшаҡ ҡулдарын, яғымлы һүҙҙәрен, серле ҡарашын бер нәмә менән дә сағыштырып булмай. Әсә - ул донъяла иң яҡшы кеше.\nМинең әсәйем – Айытбаева Гүзәл Рәхимйән ҡыҙы. Ул 1983 йылдың 15 декабрендә Байназар ауылында донъяға килгән. Ғаиләһендә улар ике ҡыҙ һәм бер малай үҫәләр. Өләсәйем менән олатайым ике ҡыҙын да уҡытыусы һөнәренә уҡытҡан. Әсәйем туғыҙынсы кластан һуң Сибай педагогия колледжында уҡый. 2004 йылда уҡып бөткәс, тәүге хеҙмәт юлын Ҡурғашлы ауылы мәктәбендә башлай. 15 йыл әсәйем уҡытыусы һөнәренә тоғро ҡалып арымай-талмай эшен дауам итә. Бөгөнгө көндә ул Байназар урта мәктәбендә инглиз теленән балаларға белем бирә. Шулай уҡ мәктәптә психолог һөнәрен дә алып бара. 9 класс уҡыусыларының класс етәксеһе лә.\nӘсәйем бик ныҡ гөл-сәскәләр үҫтерергә ярата. Өйөбөҙҙөң һәр бер өҫтәлендә, кәштәһендә гөл үҫеп ултыра. Бер буш урын булһа, күп кенә ваҡыт та үтмәй, унда ла гөл килеп ултырыуы мөмкин. Сөнки әсәйем ныҡ гөлдәр ярата, өйөбөҙҙөң эсе йәмлерәк, матурыраҡ булһын, ти ул.\nӘсәйем шулай уҡ йыр-моң тыңларға һәм йырларға ярата. Уның яратҡан ғына йырсылары ла бар. Фәиз Юмалин һәм Таһир Әсәҙуллиндарҙың йырҙарын айырыуса күп тыңлай. Мин дә уның кеүек йәш башҡорт йырсыларының йырҙарын тыңлайым.\nСпорт та әсәйемдең яратҡан өлкәһе. Мәктәп йылдарынан алып ул волейбол, еңел атлетика менән яҡындан дуҫ тип әйтә алам. Бөгөн дә мәктәптә, районда үткәрелгән төрлө ярыштарҙа ҡатнаша һәм призлы урындар яулай.\nҠустым менән икебеҙгә дәрес әҙерләүҙә әсәйем бик ярҙам итә. Кис ултырып күмәкләшеп әҙәби китаптар уҡыйбыҙ, төрлө гәзит-журналдарҙа сыҡҡан кроссвордтарҙы сисергә лә ваҡыт табабыҙ. Мин үҙ башҡорт телем менән бер рәттән инглиз телен дә ныҡлы үҙләштерергә тырышам. Бында ла әсәйемдең өлөшө ныҡ ҙур, тип уйлайым. Ул миңә ваҡыт табып, сит телде үҙләштерергә ярҙам итә.\nМин шул тиклем бәхетлемен, сөнки әсәйем миңә был донъяла ғүмер биргән. Әсәй эргәлә булһа, шул хәтлем рәхәт.\nДуҫтар, әсәйҙәрҙе хөрмәт итәйек һәм уларға ярҙамға әҙер торайыҡ.\nДонъяла иң матур кеше -\nТик әсәй генә.\nДөрөҫ кәңәш биреүсе -\nБер әсәй генә.\nБала күңелдәре һәр саҡ\nӘ әсәйҙәр һәр саҡ булһын\nЕгәрле минең әсәйем,\nӨлгөрә бөтә эшкә.\nАлтын ҡулдары менән\nТәмле аштар бешерә.\nИң сибәре, иң һылыуы,\nУл бит минең әсәйем.\nҒаиләмдә кәңәш биреүсе\nӨйөбөҙҙөң нуры булып,\nОҙаҡ йәшә, әсәйем.\nҺиңә Урал тауҙарындай\nНыҡлы һаулыҡ теләйем.


Республиканың Иҡтисади үҫеш министрлығы иң яҡшы бизнес-идея эҙләй // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликаның Иҡтисади үҫеш министрлығы иң яҡшы бизнес-идея эҙләй\n12:13, 2 августа 2012 Иҡтисад\nБР Иҡтисади үҫеш министрлығы «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы бизнес-идеяһы» конкурсын үткәреү хаҡында иғлан итә.\nПерспективалы инновацион бизнес-идеяларҙы асыҡлау һәм уларҙы артабан тормошҡа ашырыу сараның төп маҡсаты булып тора, тип билдәләне республиканың иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары Александр Марьин. Идеяның яңы, үҙенсәлекле, ҡыҙыҡлы, ҡануниәткә ҡаршы килмәгән булыуы шарт.\nВедомствоның матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, конкурста юридик шәхестәр, йәғни ғәмәлдәге ҡануниәткә ярашлы Башҡортостан Республикаһында һалым органдарында теркәлгән ойошмалар ғына ҡатнаша ала. Шулай уҡ тәҡдим ителгән проекттар төбәктәге экологик хәлгә кире йоғонто яһарға тейеш түгел.\nКонкурс нигеҙендә һайлап алыуҙың беренсе этабын үткәндәргә эксперттар советы баһа бирәсәк. Улар араһынан бәйгенең һуңғы этабында еңеүселәр билдәләнәсәк. Иң яҡшы эштәр авторҙарына ойоштороусылар иҫәбенә бизнес-план төҙөүҙә ярҙам күрһәтеләсәк.\nЗаявкалар 31 авгусҡа тиклем ҡабул ителә. Кәрәкле документтар исемлеге һәм ҡатнашыусы бланкыһы БР Иҡтисади үҫеш министрлығы сайтының «Конкурстар» бүлегендә урынлаштырылған.\nТулыраҡ мәғлүмәт алыу өсөн Өфө ҡалаһы, Туҡаев урамы, 46, 261-се бүлмә адресы йәки (347) 250-41-82 телефоны буйынса мөрәжәғәт итергә мөмкин.\nТеги: конкурстар,иҡтисади үҫеш министрлығы


Хыялдарым селпәрәмә килде...(булған хәл)\n17 Июнь 2020, 00:00\n– Зөһрә, һине бер күреүҙән яраттым, һинһеҙ йәшәй алмайым. Ҡыҙҙар күп, тик һине генә һөйәм. Әсәйең сирләмәй, сәләмәт. Ғәфү ит, алданым. Башҡаса һине тыңлатып булмай. Минең ҡатыным бул, – тине. – Теге ағай почтала түгел, фермала эшләй.– Мин һине яҡшылап белмәйем дә, нисек кәләш булып барайым? – тип сығырға ынтылдым.\n“Бәхетте муллыҡта күрһәң – тырыш, бай бул; мөхәббәттә күрһәң – ярат, ижадта күрһәң – ижад ит, тик бер нәмә хаҡында онотма: намыҫлы бул, гонаһтан ҡурҡ, ояла бел һәм кешеләрҙе йәлләргә өйрән, ярат. Бының бер ҡыйынлығы ла юҡ. Тик был шундай ауыр юл”, – тип яҙған шағирә Тамара Ғәниева.\nНимә ул бәхет? Һәр кеше бәхетле булыу тураһында хыялланалыр, моғайын. Бары үкенес менән йәшәргә яҙмаһын. Уҡыусыларға бәйән иткән яҙмам – булған хәл.\n...Ҡапыл телефон шылтыраны. Кем булыр был мәлдә?\n– Алло, апай. Был Азат шылтырата. Әсәйем әйтергә ҡушты – әле генә атай менән бәхилләштек.\nОҙаҡ ултырҙым уйланып. Алыҫта йәшәйҙәр, кәм тигәндә ике көнлөк юл. Хушлашып булмаҫ, ахыры. Баһадир кәүҙәле Сәлихйәндең яҡты донъянан китеүенә ышанғым килмәй. Алсаҡ, йомшаҡ күңелле Зөһрәне йәлләнем, һөйгән кешеңде юғалтыу еңел түгел.\nБынан утыҙ йыл самаһы элек таныштыҡ улар менән. Беҙ ғаилә менән ҡалала торҙоҡ, ә улар яҡын ауылда йәшәне. Сәлихйән – алдынғы колхозда зоотехник, Зөһрә – уҡытыусы, башланғыс мәктәп мөдире. Мин уларҙың етеш донъяһына һоҡлана инем. Ҙур итеп өй күтәрҙеләр, кәртә-ҡураһы ныҡлы, мал-тыуар ишле, ҡош-ҡорто уңа, баҡсала емеш-еләк, йәшелсә күкрәп үҫә, сәскә гөлләмәләре күҙҙең яуын алырлыҡ. Сәлихйән – ғәйрәтле ир, ә Зөһрә – толомдары биленә төшөп торған һылыу ҡатын. Был татыу ғаиләлә ике егет үҫеп килә. Йәй көндәре бергәләп Кама йылғаһы буйына барабыҙ. Балалар һыу инә, беҙ ҡомда ҡыҙынабыҙ, серләшәбеҙ. Сәлихйән улдары менән иремә баҡса өйө төҙөштө, ярҙамы күп булды. Ул саҡтарҙы оноторлоҡ түгел.\nКөндәр йылынғас, мин Зөһрә янына барып ҡайтырға булдым. Азаттың ҡатыны Тамара вокзалда ҡаршыланы ла еңел машинала ауылға алып китте.\n– Әсәйҙең яңғыҙына ҡыйын, һеҙ ҡайтырға ашыҡмағыҙ инде, – тине ул.\nАзат ҡатыны менән ҡалала тора, ә ҡустыһы Себерҙә йәшәй икән. Зөһрә таяҡҡа таянып ҡаршыларға сыҡҡан, ныҡ үҙгәргән, бәләкәсәйеп ҡалғандай, саҡ атлап йөрөй. Баҡсала ҡурай еләген йыйып, ҡоҙоҡтан һыу ташығас, Тамара ҡайтып китте.\n– Сәлих оҙаҡ ауырыны. Үҙем йығылып, имгәнеп ҡуйҙым. Дауаханаға бара алманым, иремде ҡарарға кәрәк бит. Хәҙер күршеләр ярҙам итә. Киленем менән улым алмашлап килеп китәләр, – тип һөйләне ҡатын үҙ хәлен.\n– Нисек ҡыйын булмаһын, һин бәхетле булдың, – тинем.\n– Әлбиттә, ирең абруйлы белгес, шәп кеше ине. Донъяң бөтөн, муллыҡта йәшәнең. Балаларың һоҡланырлыҡ. Үҙең хөрмәтле уҡытыусы-ветеран, тик һаулыҡ булһын, – тип өҫтәнем.\n– Беләһеңме, был нимә? Һин шундайҙы кейҙеңме? – тип, миңә һарғая башлаған ебәк бөркәнсекте һуҙҙы. Был туйҙа кәләштәр кейә торған фата ине.\n– Эйе, тик минеке икенсе төрлөрәк булды. Кейәүем миңә бәрхәт биҙәкле аҡ капрон күлдәк алып бирҙе. Германиянан килгән, 78 һумлыҡ. Бөркәнсегем атлас сәскәләр менән биҙәлгән, миңә килешеп тора ине. Өфөнөң ҙур никах һарайында яҙылыштыҡ, унан ябай ғына студент туйы булды, – тинем, иҫтәлектәрҙе барлап.\n– Ә һин ниңә был бөркәнсекте һаҡлайһың?\n– Әсәйҙең һандығында ятҡан. Ул вафат булғас, табып алдым да үҙемә һалып ҡуйҙым. Бер ҡатлы, тиле йәшлек аманаты ул. Йөрәк төбөндә ятҡан серемде һиңә һөйләйем әле, – тип һүҙ башланы Зөһрә. – Беҙҙең атай һуғышта һәләк булып ҡалды, һеңлем менән мине әнкәй үҫтерҙе. Ҡыш фермала быҙау ҡараны, йәй ҡырҙа эшләне. Ауылда ете класты тамамлап, педучилищеға уҡырға индем.\nУҡытыусы дипломы алғас, районға ҡайттым. Үҙем уҡыған мәктәптә эш булманы, алыҫ ауылға ваҡытлы урынға барырһың, тинеләр.\nҠаршы йортта йәшәгән күрше апайҙың улы Шакирйән менән бергә үҫтек, уның да атаһы юҡ. Ул минән ике йәшкә олораҡ. Гел бергә уйнаныҡ, һыу индек. Балыҡ тота ла беҙгә бирә торғайны. Ваҡыты еткәс, армияға китте, хаттар яҙып торҙо. Шунан әрменән ҡайтып, шофер булып эшләй башланы. Йәй буйы осрашып йөрөнөк. Мине бала саҡтан яратыуын һөйләне, өйләнергә теләүен белдерҙе. Ә мин әсәйгә ярҙам итергә уйлайым, һеңлемде уҡытырға кәрәк. Шулай ҙа күңелемдә тик Шакирйән генә, уны бик оҡшата инем. Баҫалҡы холоҡло, тырыш шул. Инженер-механик булырға ситтән тороп институтҡа уҡырға инде.\nСентябрь башында Шакирйән мине эшләйһе мәктәбемә алып барҙы. Бер көн комсомол йыйылышына саҡырҙылар. Секретарь ағай:\n– Һин уҡытыусыһың, ауылда йәштәрҙе ойоштороусы буласаҡһың, – тине.\nОктябрь байрамына бер яҙыусының ҙур булмаған пьесаһын сәхнәләштерергә булдылар. Минең артислыҡ һәләтем юҡ, суфлер булам, тинем. Баш ролгә гармунсы егет кәрәк ине. Барыһы ла, Сәлихтән дә шәберәк кеше юҡ, ти. Шунда күрҙем мин уны. Оҙон буйлы, бөҙрә сәсле, сая ҡарашлы. Тальянкала оҫта уйнай, өҙҙөрә генә.\nИкенсе көндө репетицияға йыйылдыҡ. Сәлих төп ролде Зөһрә башҡарһа ғына риза була, тимәһендәрме? Күмәкләп миңә ялына башланылар. Мин ризалашмай ҡайтып киттем. Аҙаҡ комсомол секретары, мәктәп мөдире баҫым яһағас, күнергә тура килде. Шулай итеп, Сәлих – егет, мин уның һөйгән ҡыҙы булып уйнаныҡ. Ул мине ныҡ итеп ҡосаҡлай, ысынлап үбергә маташа торғайны. Халыҡ яратып ҡараны был пьесаны. Башҡа ауылдарға барып ҡуйҙыҡ, хатта район үҙәгендә конкурс-смотрҙа ҡатнаштыҡ, маҡтау грамоталары ла бирҙеләр.\nШакирйән, яйын табып, машинаһында минең яныма килеп йөрөй, ауылға ла алып ҡайта ине. Бергә уҡыған әхирәтем Алһыу Яңы йылда кейәүгә сығырға йыйынды. Кейәүе Фәтих, Алһыу һәм мин туй күлдәге эҙләп, ҡалаға барҙыҡ. Әхирәтем үҙенә кейем алды ла:\n– Зөһрә, әйҙә һиңә лә бөркәнсек алайыҡ. Барыбер тиҙҙән кейәүгә сығаһың, эҙләп йөрөмәҫһең, – тине.\nШакирйән менән дуҫлашып йөрөгәнемде белә ине бит. Ебәк бөркәнсек миңә шул тиклем оҡшаны, күҙ ҡыҙҙы, һигеҙ һум ғына тора. Тоттом да алдым, йәшереп кенә һандыҡ төбөнә һалып ҡуйҙым.\nЯңы йылда Алһыуҙың туйы булды, беҙ Шакирйән менән “шаһиттар” ролен үтәнек. Яҙғы каникулда һөйгәнем миңә, яусы ебәрәм, май байрамына туй үткәрәбеҙ, тине. Ә мин сер бирмәйем. Ярай, уйлармын, тигән булам.\nҒинуарҙа декрет ялынан уҡытыусы эшкә сыҡты. Мине төпкөлдәге ауыл мәктәбенә күсерҙеләр. Бер яңғыҙ ҡатынға фатирға индем. Сәлихйән йыш килеп йөрөй башланы. Мәктәптән сығыуға, аты беҙҙең ҡапҡа төбөндә тора. Ауыл халҡынан оялам. “Йәрәшкән егетем бар, кейәүгә сығам”, – тиһәм дә, өҙмәй ҙә ҡуймай. Көн аша килә башланы, “яратам”дан башҡаны белмәй. Хужабикә Сәлихйәнде маҡтап:\n– Бына тигән егет, теләһә ҡайһы ҡыҙ уға шатланып кейәүгә сығасаҡ. Шундай бәхетте ҡулдан ысҡындырырға ярамай, – тип мине димләй.\nСәлихйән – колхозда зоотехник, минән алты йәшкә оло ине.\nФевраль етте. Кискә ҡарай Сәлихйән бер ир менән беҙгә килеп инде. Теге ағай:\n– Зөһрә, мин почтала эшләйем, телефондан хәбәр алдым, әсәйең сирләгән, һиңә ҡайтырға кәрәк, – ти.\nМин ҡурҡып киттем. Сәлихйән миңә, ауылыңа алып барырмын, тип вәғәҙә бирҙе. Тиҙ генә кейендем, мәктәп мөдиренә әйттем дә өсәүләп юлға сыҡтыҡ. Урман араһынан киләбеҙ, сатлама һыуыҡ. Өҫтөмдә йоҡа пальто, өшөтә. Шул саҡ Сәлихйән:\n– Беҙҙең ауылда туҡтап, санаға бесән һалып алайыҡ, һиңә толоп та кәрәк булыр, – тине.\nАғай кеше атты бер йорт тапҡырына борҙо, ниңәлер ҡапҡа шар асыҡ ине. Беҙ ишек алдына индек. Теге ағай ҡапҡаларҙы япты ла юҡ булды. Өйҙән бер ҡатын килеп сығып, сәйгә саҡырҙы.\nМин ҡалтырана башлағайным. Өйгә үттем, тәмле аш еҫе, төрлө ризыҡ теҙелгән, һикелә самауыр ҡайнай. Алсаҡ ҡатын кейемдәремде алды. Сәлихйән менән сәй эстек, мин юлға йыйына башланым. Быймамды таба алмайым. Ҡунаҡсыл ҡатын соланға сыҡты ла оҙаҡ инмәй. Шул саҡ Сәлихйән, ҡулдарымдан тотоп, күҙҙәремә ҡараны:\n– Зөһрә, һине бер күреүҙән яраттым, һинһеҙ йәшәй алмайым. Ҡыҙҙар күп, тик һине генә һөйәм. Әсәйең сирләмәй, сәләмәт. Ғәфү ит, алданым. Башҡаса һине тыңлатып булмай. Минең ҡатыным бул, – тине. – Теге ағай почтала түгел, фермала эшләй.\n– Мин һине яҡшылап белмәйем дә, нисек кәләш булып барайым? – тип сығырға ынтылдым.\n– Ишек бикле, бер ҡайҙа ла китә алмайһың. Иртән бөтә ауыл беҙҙең ир менән ҡатын булыуыбыҙҙы беләсәк.\n– Ә минең теләгем, ризалығым иҫәпкә инмәйме ни? – тип илай башланым. – Мин һиңә ҡурсаҡ түгел уйнатырға.\n– Һине икенсе егеткә барыбер бирмәйем, һүҙемде һүҙ итәм, минеке буласаҡһың. Ҡурҡма, мин һине бәхетле итермен...\nТаң атҡас та мине сығарманылар, Сәлихйән гел янымда булды. Минең башымда мең төрлө уй-хәсрәт. Әсәйемә ни тиермен, ғәрлеге ни тора халыҡ алдында. Мәктәптә нимә әйтерҙәр? Ә Шакирйән? Илап шешенеп бөттөм. Ҡасып китеп, үләйем дә ҡуяйым тиһәм, тағы әсәйем йәл. Кеше һүҙен нисек тә кисерер ул...\nТөшкә ҡарай Сәлихйәндең туғандары килеп тулды. Никах уҡытырға йыйыналар икән. Сәлихйән:\n– Үҙеңде лә, мине лә хур итмә, кеше көлдөрмәйек, шым ғына ултыр, – тип мине өгөтләне.\nИлауҙан шешенеп бөткән күҙҙәремде яулыҡ аҫтына йәшереп тик ултырҙым, кем ни һөйләгәнен аңларлыҡ хәлдә түгел инем.\nИртәгәһенә Сәлихйән мине мәктәпкә алып барҙы. Мәктәп мөдире бер һүҙ ҙә әйтмәне, белгәндәр икән. Шулай, уйламағанда, ир ҡатыны булдым.\nАҙаҡ Сәлихйән менән беҙҙең ауылға барып килдек. Шакирйән был хәлде ишеткәс тә түҙмәгән, ауылдан сығып киткән, уҡыуын да ташлаған. Оҙаҡ өйләнмәй йөрөгән. Ҡатыны үлгәс, улы менән әсәһенең йортона ҡайтып йәшәй, тинеләр.\nБеҙҙең туй булманы. Башта Сәлих, әлегә кисектереп торайыҡ, йәйгеһен үткәрербеҙ, тине. Йәй эш күбәйҙе. Ҡалды шулай. Бер көн ул миңә: “Һин сибек, сирләшкәһеңдер, түлһеҙһең. Әгәр балаға уҙмаһаң, һинең менән ЗАГС-ҡа бармайым, айырам”, – тине. Һигеҙ ай үткәс кенә ауырым барын белдем. Шунан ауыл Советына барып яҙылыштыҡ.\nШаян, йор һүҙле, оҫта гармунсы Сәлихйән бөтөнләй икенсе кеше булып күҙ алдына баҫты. Мин уйҙарымды ҡыуырға тырышам, үлгән кешене яманларға ярамай. Уның яҡшы яҡтары ла бик күп ине.\nЗөһрә һүҙен дауам итте:\n– 52 йыл бергә ғүмер иттек, мин ҡыйынлыҡ күрмәнем, мохтажлыҡ кисермәнем. Беҙгә кешеләр көнләшеп ҡарай торғайны. Хәле насарланғас, Сәлихйәнгә: “Һин минән ғәфү үтенергә тейешһең, мине ныҡ рәнйеттең, көслөк менән ҡатының иттең”, – тинем. Ул миңә текләп ҡараны, аңлай ине. Көттөм, ләкин бер ни ҙә әйтмәне.\n– Зөһрә, һин уға 52 йыл буйы рәнйеп йәшәнеңме ни? – тинем, аптырап.\n– Ә йөрәктәге яра төҙәләме? Хыялдарым селпәрәмә килде, көслөк менән бәхет табыламы? – Зөһрә әлеге бөркәнсекте ҡулына алды. – Аҡ күлдәкле килендәрҙе күрһәм, үҙемде уйлайым. Ә һин, дуҫҡайым, бәхетле – аҡ күлдәк, фата кейеп, үҙ иркең менән һөйгән егетеңә туйлап тороп кейәүгә сыҡҡанһың...\nМин йәшлек хыялын, үтәлмәгән өмөттәрҙе хәтерләткән бөркәнсекте йәһәт кенә урынына һалдым да һандыҡты ябып ҡуйҙым. Ауыр саҡта яныңда һине аңлаған кеше булыуы һәйбәт. Яңғыҙлыҡ, ай-һай, ҡыйындыр. Мин төн буйы тигәндәй уйланып яттым. “Ә Сәлихйән бәхетле булдымы икән? Йәшлек дыуамаллығына үкенмәгәнме?” – тигән уй ташламаны, дөрөҫөн әйткәндә, әле лә шуны уйлайым.


Радий Хәбиров Lasselsberger компанияһы ойоштороусылары менән артабанғы хеҙмәттәшлекте тикшерҙе\n26 Октябрь 2018, 10:30\nӨФӨ, 2018 йыл, 26 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/. Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Lasselsberger компанияһы ойоштороусыһы Йозеф Ласселсбергер менән осрашты. Яҡтар киләсәктә хеҙмәттәшлекте үҫтереүҙе, компанияның төбәк биләмәһендә инвестиция проекттарын ғәмәлгә ашырыу барышын тикшерҙе, тип хәбәр иттеләр республика етәксеһенең матбуғат хеҙмәтендә.\nБөгөнгө көнгә Өфөлә керамика плиткалары етештереү буйынса Европала иң ҙур заводтарҙың береһе — Lasselsberger Ceramics эшләй. Уның йыллыҡ ҡеүәте – 10 миллион квадрат метр плитка.\nЙозеф Ласселсбергер һүҙҙәренсә, компания йыллыҡ етештереүҙе 20 миллион квадрат метрға тиклем арттырырға ниәтләнә.\nКиләһе йылда кәрәкле ҡорамалдарға заказ бирелә. Төҙөлөш-монтаж эштәрен 2020 йылда тамамлау күҙаллана.\nРадий Хәбиров республика Хөкүмәтенә был инвестиция проектын өҫтөнлөклөләр иҫәбенә индереү мөмкинлеген ҡарарға тәҡдим итте.\nӘбйәлил районында компанияның тағы бер ҙур инвестиция проекты – ҡоро төҙөлөш ҡатышмаһы етештереү буйынса завод төҙөү. Проект йылына 200 мең тонна аҡ цемент, 100 мең тонна микрокальцит (тарттырылған эшбизташ) етештереү буйынса цехтар, шулай уҡ йылына 300 мең тонна төҙөлөш ҡатышмалары әҙерләү һәм төрөү цехы төҙөүҙе күҙ уңында тота.\n«Был проект өсөн байтаҡ төбәктәр көрәште, әммә беҙ Башҡортостанда ҡалырға булдыҡ, - тип айырып әйтте Йозеф Ласселсбергер. - Республика етәкселеге менән яҡшы мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килде. Бында хеҙмәттәшлеккә, килеп тыуған ҡыйынлыҡтарҙы тиҙ арала хәл итеүгә ниәтләнгәндәрен күрәбеҙ. Бер һүҙ менән, был үҫеш өсөн яҡшы биләмә».\nБынан тыш, осрашыуҙа инвестиция килешеүен үтәү барышы, яҡтар йөкләмәләре тикшерелде. Атап әйткәндә, республика төҙөлөш ваҡытында объектты 2 Мвт күләмендә электр менән тәьмин итте. Киләсәктә заводты 14 Мвт ҡеүәтле энергия менән тәьмин итеү, газ һуҙыу, автомобиль юлы төҙөү күҙаллана. Заводтың уңышлы эшләүе өсөн кәрәк тимер юл тармағын ҡушма финанслау шарттарында төҙөү күҙ уңында тотола.\nПроекттың беренсе этабын тормошҡа ашырыу сиктәрендә инвестициялар күләме 2 миллиард һумдан артып китә, кәмендә 220 эш урыны булдырыла.\n«Башҡортостанда сираттағы ҙур инвестиция проектын тормошҡа ашырыуығыҙ һәйбәт. Республикабыҙға ышаныс белдергәнегеҙ өсөн рәхмәтлемен, - тине Радий Хәбиров. - Башҡортостандың көньяҡ райондары күбеһенсә аграр булыуын беләһегеҙ, ә һеҙ унда ҙур етештереү урыны, яңы эш урындары булдыраһығыҙ, шуның менән байтаҡ социаль мәсьәләләрҙе хәл итәһегеҙ. Аэропорттан сираттағы тапҡыр уҙған саҡта заводығыҙға ҙур хәрефтәр менән LASSELSBERGER тип яҙылған яҙыуҙы күрәм. Ошондай уҡ яҙыу оҙаҡламай Әбйәлил районында ла барлыҡҡа килер тип өмөтләнәм».\nТөбәк Башлығы инвестициялар йәлеп итеүҙе үҙ эшендә төп бурыстарҙың береһе итеп күреүен айырып әйтте. Радий Хәбиров Башҡортостан компаниянан яңы ҡыҙыҡлы проекттар көтөүен билдәләне һәм республика Хөкүмәте уларҙы тормошҡа ашырыуҙа әүҙем булышлыҡ итеүен белдерҙе.\nТеги:радий хәбировинвестиция проекттарыласселсбергер


Ҡалып:Ағымдағы һайланған мәҡәлә — версиялар араһындағы айырма — Башҡорт Википедияһы\nҠалып:Ағымдағы һайланған мәҡәлә — версиялар араһындағы айырма\nҠалып:Ағымдағы һайланған мәҡәлә (үҙгәртергә)\n16:19, 30 март 2020 версияһы\n85 байт алынған , 2 месяца назад\n21:48, 22 март 2020 версияһы (төҙәтеү)\n16:19, 30 март 2020 версияһы (төҙәтеү) (кире алырға)\n[[File:GeiserichRay LiebigBradbury Völkerwanderung1959.jpgJPG|right|alt=|180px]]\n'''Рэй Ду́глас Брэ́дбери''' ( 22 август 1920 йыл, АҠШ, Уокиган — 5 июнь 2012 йыл, Лос-Анджелес) — Америка яҙыусыһы, «Фаренгейт буйынса 451 градус» антиутопияһы, «Марсиан хроникалары» хикәйәләр циклы һәм өлөшләтә «Бәпембәләрҙән яһалған шарап» автобиографик повесы авторы.\n'''Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе''' — башлыса [[Рим империяһы|Рим империяһының]] периферияһынан б. э. т. IV быуат урталарында көнсығыштан [[Һундар|һундарҙың]] баҫҡынсылығы арҡаһында башланған IV—VII быуаттарҙағы Европала этник күсенеүҙең дөйөмләштерелгән шартлы атамаһы.\nҮҙ ғүмерендә Брэдбери һигеҙ йөҙҙән ашыу төрлө әҙәби әҫәр, шул иҫәптән бер нисә роман һәм повесть, йөҙҙәрсә хикәйә, тиҫтәләгән пьеса, бер нисә мәҡәлә, яҙма һәм шиғыр яҙған. Уның тарихтары нигеҙендә бер нисә кино төшөрөлгән, театр постановкаһы һәм музыкаль әҫәр ҡуйылған.\nКүп миграцияларҙың катализаторына әйләнгән климатик пессимум иртә урта быуаттарҙа төп ваҡиғаларҙың береһе булған. Бөйөк күсенеүҙе ете-һигеҙ быуатты солғаған глобаль миграцион процестарҙың ҡушма өлөшө булараҡ ҡарарға мөмкин. Күсенеүҙең характерлы үҙенсәлеге булып шул факт, ахыр сиктә, Көнбайыш Рим империяһына (тәүге сиратта [[Италия]], Галлия, [[Испания]] һәм Дакияны индереп) бик күп герман күсенеүселәре ынтылған үҙәгендә яңы эраның V быуат башына римлеләр һәм романлашҡан кельт халыҡтары байтаҡ күп йәшәгән. Шунлыҡтан халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе герман ҡәбиләләре һәм романлашҡан ултыраҡ халыҡ араһында мәҙәни, тел, артабан дини низағҡа килтергән. Бөйөк күсенеүҙәр [[Урта быуат]]тар осоронда Европа континентында яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә нигеҙ һалған.\nБрэдбери, ижадының байтаҡ өлөшө фэнтези, риүәйәт йә әкиәт жанрҙарына тартым булһа ла, традиция буйынса фәнни фантастика классигы тип иҫәпләнә.\nБрэдбери пьесалары халыҡ тарафынан яҡшы ҡабул ителгән, ләкин шиғырҙары ҙур уңышҡа өлгәшмәгән. Уның төп ҡаҙанышы булып хәҙерге заман мәҙәниәтендә ситләтелеп килгән фәнни фантастикаға һәм фэнтезиға ҡарата уҡыусыларҙа ҡыҙыҡһыныу уятыуы тора.\nРэй Брэдбери 1920 йылдың 22 авгусында АҠШ-тың Иллинойс штатында Уокиган ҡалаһында тыуған. Дуглас тигән икенсе исемен — ул саҡтағы танылған актёр Дуглас Фэрбенкстан алған.\nЯҙыусының атаһы, Леонард Сполдинг Брэдбери (1891—1957), 1630 йылда уҡ Атлантиканы киҫеп, Төньяҡ Америкала урынлашҡан тәүге инглиз күскенселәр тоҡомонан булған. Брэдбериҙың әсәһе, Мари Эстер Моберг (1888—1966), сығышы менән швед булған. Рэй 1692 йылда Салем сихырсыларылары процесы ҡарары менән ситтән тороп аҫыуға хөкөм ителгән Мэри Брэдбери тоҡомонан.\nБуласаҡ ирле-ҡатынлы Чикагонан төньяҡҡараҡ, Мичиган күле буйында урынлашҡан кескәй Уокиган ҡалаһында (Иллинойс) танышҡан. Брэдбериҙың ата-әсәһе ул саҡта әүҙем үҫешкән кино сәнғәте менән ҡыҙыҡһынған.\n[[Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе|''↪ дауамы…'']]\nБрэдбериҙың 1916 йылда тыуған ике игеҙәк ағаһы: Леонард һәм Сэм булған, әммә Сэмике йәшендә үлгән. 1926 йылда тыуған апаһы Элизабет та шулай уҡ бәләкәй сағында үпкәһе шешеп үлгән, шул уҡ йылда яҙыусының олатаһы ла яҡты донъянан киткән. Үлем менән шулай иртә танышыуы уның буласаҡ күп әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан.\nЙәш Брэдбери 1938 йылда, мәктәп сығарылыш альбомынан һүрәт\nБрэдбери ғаиләһендә 1692 йылғы атаҡлы «Салем сихырсылары буйынса суд процесында»] яҙыусының ҡарт өләсәһе Мэри Брэдбери яндырылған тигән легенда йәшәгән. Был факт ысынбарлыҡта раҫланмаған, ләкин Рэй үҙе быға ышанмаған.\n[[Рэй Брэдбери|''↪ дауамы…'']]\nhttps://ba.wikipedia.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/939804 ҡабул ителгән


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №51, 22 - 28 декабрь, 2018 - Информационные страницы\n№51, 22 - 28 декабрь, 2018\n18 декабрҙә Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Өфөнөң "Торатау" Конгресс-холында Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһаны. Радий Фәрит улы Мөрәжәғәтнамәнең Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай депутаттарына ғына түгел, ә тотош Башҡортостандың 4 миллион халҡына ла төбәлгәнен, үҙ эшенең төп йүнәлеше булған мохтаждарға ярҙам итеү, һәр кеше хаҡында хәстәрлек, тормош кимәлен яҡшыртыу кеүек сараларҙың әлеге документта ла сағылдырыласағын билдәләне. "Мин кешеләр хаҡында һөйләйәсәкмен!" тип иҫкәртте ул башта уҡ. Артабанғы сығышында ул әленән-әле республиканың төрлө өлкәләрҙә хеҙмәт иткән фиҙаҡәрҙәре миҫалын телгә алды, уларҙы аяғүрә баҫтырып, залдағыларҙан алҡышлатты. Уның: "Бөгөн мин республикала законлы һәм демократик власть алышыныуы традицияларын нығытыу, үҙебеҙҙән алда эшләгән кешеләргә ихтирамлы мөнәсәт хаҡында әйткем килә. Өлкән быуынға айырым хөрмәт хаҡында", - тип, Башҡортостандың тәүге Президенты Мортаза Ғөбәйҙулла улы Рәхимовҡа ла, Рәстәм Зәки улы Хәмитовҡа ла рәхмәт белдереүе, бөтөн залдың уларҙы аяғүрә баҫып алҡышлауы айырыуса тулҡынландырғыс мәл булды.\nБер быуат элегерәк ер һатып алданыу башҡорттоң төп бәләһе булһа, бөгөн ауыл башҡортоноң бушлай шәхси милек итеп бирелгән ерҙе алырға теләмәүе лә бәләгә тарытмаҫ, тимәгеҙ.\nТУҒАН ТЕЛЕМДӘ ФЕКЕР АЛЫШАМ\nБыйыл башҡорт халыҡ эпосын 42 телдә биш йөҙгә яҡын кеше ятлап ишеттерҙе. Халыҡ-ара кимәлдә үткән конкурста Израиль, Монголия, Германия, Рәсәйҙең төрлө өлкәләренән ҡатнашыусылар булды.\nВАРИКОЗДЫ ЛА ИРТӘРӘК ДАУАЛАҺАҢ, ЯҠШЫРАҠ\nӘммә операцияны иртәрәк яһау ҡулайлыраҡ, табипҡа ла, ауырыуға ла. Беҙ уны хатта операция тип тә атамайбыҙ, процедура тибеҙ. Сөнки ҡырҡылған урын юҡ, наркоз юҡ, кеше килә лә, шул көндө үк ҡайтып та китә.\nБаланы көндөҙ йышыраҡ эсенә һалып ҡуйырға кәңәш итә белгестәр. Һынауҙарҙа 22 алты айлыҡ бала ҡатнаша. Кемдәрҙе ата-әсәһе эсенә йышыраҡ һалған, улар көн дауамында әүҙемерәк булған һәм төнөн яҡшыраҡ йоҡлаған.\nБөркөттө танынығыҙмы инде? Өйрәк баҡылдағансы, бөркөт хәл итеү юлын эҙләй. Өйрәктең баҡылдауы тотош аҡланыуҙар, һылтаныуҙар, мәғәнәһеҙ һөйләнеүҙәр, сығынсылау һәм бер урында тапаныу менән оҙатып барыла.\nЙӨРӘКТӘРГӘ УТ ТОҠАНДЫ - КИЛӘСӘК УТЫ\nКүптән түгел Сибайҙың "Сулпан" балалар театрында "Ҡанифа юлы" спектакленең премьераһы булды. Башҡортостандың 100 йыллығына арналған пьесаның авторы - драматург Сәрүәр Сурина, режиссеры - Зиннур Сөләймәнов.


УФТАНМА: Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө\n1 июнь Арт-квадраттың “Сквер” майҙансығында Милли йәштәр театры актерҙары менән берлектә кескәй дуҫтарыбыҙға әҙерләнгән байрамда “Нух кәмәһе” спектакле ҡуйылды. Ул Антарктидала йәшәгән өс пингвиндың тормошо һәм мажаралары хаҡында бәйән итте.\nСпектаклгә тиклем, йыйылған балалар менән Ләйсән Бауырһаҡ апай Мәзитова кескәй генә Һабантуй уйындары үткәрҙе. Барлыҡ тамашасыларға ла рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ!\nҠәнәғәт ҡалғанһығыҙҙыр, тигән өмөттә, киләһе осрашыуҙы көтөп ҡалабыҙ!\nBashkortsoft сайтында техник эштәр бара\nДуҫтар! Bashkortsoft сайтында техник эштәр бара\nКисә, бөгөн Bashkortsoft https://bashkortsoft.ru/ башҡортсанан русса, руссанан башҡортсаға ҙур күләмле текстар тәржемә үтеү сайтында техник эштәр бара. Шул сәбәпле сайтҡа инеү, тәржемә итеү мөмкин түгел.\nҠаршылыҡтар өсөн ғәфү үтенәбеҙ!\nИТОГИ МЕЖДУНАРОДНОГО ДИКТАНТА ПО БАШКИРСКОМУ ЯЗЫКУ\nВ написании Международного диктанта по башкирскому языку приняли участие все районы и города нашей республики, многие регионы России и разные страны по всему миру. Принимались работы и от соотечественников, проживающих за рубежом.\nВсего диктант писали 334 523 человека. Из них на начальном уровне писали 125 179, на уровне свободного общения — 140 019 и на северо-западном диалекте — 69 325 человек. Для сравнения статистка 2021 года: на начальном уровне писали 159 510 человек, на уровне свободного общения — 106 794 и на северо-западном диалекте — 55 478.\n“Международный диктант по башкирскому языку из года в год становится все масштабнее, интереснее и сплоченнее. Особо праздничный тон задал участие в акции Главы Республики Радия Хабирова. Приятно, что в этом году была возможность писать диктант сообща, собираясь в офлайн-площадках. По мне, это очень добрая традиция. Лично я третий раз писал диктант на северо-западном диалекте. Очень радует, что в этом году были разработаны специальные языковые нормы и для нашего диалекта. Хочу поблагодарить Всемирный курултай башкир, которые привлекли для этого известных ученых, лингвистов и представителей разных районов, где говорят на северо-западном диалекте башкирского языка, ” – прокомментировал Альберт Исмаил, главный специалист Туймазинского башкирского историко-культурного центра.\nИз регионов России были представлены города Москва, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Сочи, Челябинская, Оренбургская, Московская, Саратовская, Самарская, Курганская, Свердловская, Мурманская области, Ханты-Мансийский автономный округ, Ямало-Ненецкий автономный округ, Пермский, Алтайский, Приморский края, Республика Якутия, Татарстан и др.\nБыли участники из зарубежных стран: Узбекистан, Таджикистан, Испания, Швейцария, Германия, Великобритания, Италия, Франция, Канада, Казахстан, Турция, Польша, США.\nИзвестная певица Зилия Бахтиева писала диктант в прямом эфире Башкирского спутникового телевидения. “Писать диктант в прямом эфире очень интересно и ответственно. Содержание текста заятавляет задуматься, замедляться. Я много лет работаю на сцене и грамматика башкирского языка уже начала забываться. Но такие мероприятия призывают стать более совершенными во всех смыслах ”.\nКаждому участнику диктанта-2022 будут направлены электронные сертификаты. Они в течение месяца направляются на электронную почту либо через телеграм-бот.\nБАРЫҒЫҘҒА ЛА РӘХМӘТЕБЕҘҘЕ БЕЛДЕРӘБЕҘ!\nБашҡорт теленән халыҡ-ара онлайн диктантта ҡатнашҡан һәр кешегә оло рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ! Һөҙөмтәләр биреү әле иртә, сөнки эштәрҙе 24 апрель 23:59 сәғ. тиклем ҡабул итәбеҙ. Бөтә Башҡортостан буйлап 1500 яҡын офлайн-майҙансыҡ эшләп килде.\nБарлыҡ һандар менән тиҙҙән таныштырырбыҙ, әлеге ваҡытта ойоштороусылар мәғлүмәт йыйыу менән мәшғүл. Фотоһүрәттәрегеҙҙе #БашДиктант2022#башҡорттелендәдиктант хештегтары менән һалыуығыҙҙы дауам итегеҙ!\nТура эфирҙа яҙып өлгөрә алмағандар өсөн диктанттың рәсми сайтында https://bashdictant.ru/ һәм ойоштороусыларҙың социаль селтәрҙәрҙәге сәхифәләрендә (https://vk.com/bash_fond) эфирҙың видеояҙмаһын ҡарап яҙырға мөмкин.\nАкцияның рәсми һөҙөмтәләре 30 көн арауығында https://bashdictant.ru/ сайтында баҫтырылып сығасаҡ.\nХештег буйынса фотоһүрәттәр ошо көндәреальбомға һалынып барасаҡ: https://vk.com/album-182678571_284134327\nБашҡорт теленән халыҡ-ара диктант диктаторҙары һәм оффлайн майҙансыҡтары\nБыға тиклем хәбәр итеүебеҙсә, 23 апрелдә иртәнге сәғәт 11-ҙә (Өфө ваҡыты буйынса) «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» телеканалында, «Бәйләнештә» социаль селтәрендә һәм телеграм каналында диктант тексын тура эфирҙа уҡый башлайҙар.\n— сәғәт 11-ҙән 11:25 сәғәткә тиклем — башҡорт телен яңы өйрәнә башлаған ҡатнашыусылар өсөн;\n— 11:30 сәғ. алып 12:00 сәғ. тиклем — башҡорт телендә иркен аралашҡан ҡатнашыусылар өсөн;\n— 12.05 сәғәттән 12.30 сәғәткә тиклем — башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында яҙған ҡатнашыусылар өсөн.\nТөп оффлайн майҙансыҡтар Башҡорт дәүләт университетында, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында, Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институтында һәм Башҡортостан Республикаһының Милли музейында ойошторолған. Өҫтәмә оффлайн майҙансыҡтар исемлеген https://bashdictant.ru/ сайтында ҡарарға мөмкин. Шулай уҡ, сайтта үҙеңдең оффлайн майҙансығыңды теркәү мөмкинлеге барлыҡҡа килде. Теркәлгәндән һуң, улар «Бөтә майҙансыҡтар» бүлегендә сағылыш табасаҡ.\nАкцияның диктаторҙары итеп йыл һайын йәмәғәт фекере алдынғылары тәғәйенләнә. Быйыл да был матур йола ситтә ҡалманы.\nМирас Рәшит улы Ишдәүләтов, «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы» төбәк-ара конкурсында еңеүсе — башҡорт телен яңы өйрәнә башлаған ҡатнашыусылар өсөн.\nУрал Таһир улы Килсенбаев, Башҡортостан Башлығы Хакимиәте етәксеһенең эске сәйәсәт буйынса беренсе урынбаҫары — башҡорт телендә иркен аралашҡан ҡатнашыусылар өсөн.\nГүзәл Рәсим ҡыҙы Нурыева, М.Гәрәев исемендәге башҡорт тарихи-мәҙәни үҙегенең баш белгесе — башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында яҙған ҡатнашыусылар өсөн.\nБашҡорт теленән халыҡ-ара диктантта ҡатнашыусыларҙы акциянан фотоһүрәттәрҙе социаль селтәргә һалырға һәм #БашДиктант2022#башҡорттелендәдиктант хештегтарын ҡуйырға саҡырабыҙ.\nМилли кейем көнө менән!\nБөгөн, 15 апрель, сәғәт 15:00-тә Йәшлек-хауста «Уфтанма» башҡорт ижади лабораторияһының Милли кейем көнөнә арналған сараһы үтте. Был байрамды республикала 2020 йылдан алып үткәрәләр, ул йылына ике тапҡыр — апрелдә һәм сентябрҙә уҙғарыла.\nСараға баш ҡаланың төрлө университеттарынан төрлө милләт вәкилдәре йыйылды. Байрамды М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенты Нурзилә Күлгәрина асты. Ул ҡунаҡтарҙы башҡорт ерендә сәләмләп башҡорт бейеүен башҡарҙы. Өфө дәүләт авиация техник университеты студенты Очилова Мөслимә тажик телендәге шиғырҙарын һөйләне. Үзбәкстан вәкиле Усманов Мөхәмәтҡадир ҙа туған телдәге шиғырҙар менән сығыш яһаны. Һиндостан вәкиле Неха Сагар милли бейеү бейене.\nСарала шулай уҡ төрлө телдәрҙә йырҙар яңғыраны: Шивани Кумари һәм Шивам дуэты, Һиндостан вәкилдәре, хинди телендә йырланы, Бангладеш ҡунағы Рахман Нафис бенгаль телендә йыр башҡарҙы. Башҡорт дәүләт университетының Башҡорт филологияһы, шәрҡиәт һәм журналистика факультеты магистранты Бердиморатова Молдир ҡаҙаҡ телендә йырланы.\nКөньяҡ Һиндостандан Йуватедж Доддегхата Рамеговда каннаданың дравид телендә йырланы. Мысырҙан Садек Такла скрипкала халыҡ көйҙәрен уйнап ишеттерҙе. Сара ҡунаҡтары араһында Тау-Алтай дәүләт университеты студенттары булды.\nМилләт-ара байрамдың рәсми өлөшө тамамланғас, сараның тамашасылары һәм ҡунаҡтары үҙ-ара аралаша һәм бер-береһенең милли кейемдәре менән яҡынданыраҡ таныша алды.\nФото Айбулат Аҡбутин: https://vk.com/album-182678571_284003891\nБАШҠОРТ ТЕЛЕНӘН ХАЛЫҠ-АРА ДИКТАНТ — 2022\nБашҡортостан Республикаһы Мәғариф һәм фән министрлығы Башҡорт телен һаҡлау һәм үҫтереү буйынса автономиялы коммерцияға ҡарамаған ойошмаһы, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы, «Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресы)» йәмәғәт берекмәләренең халыҡ-ара союзы менән берлектә 23 апрель “Башҡорт теленән халыҡ-ара диктант – 2022” акцияһын үткәрәсәк.\nБашҡорт теленән халыҡ-ара диктант онлайн һәм оффлайн форматта уҙғарыла. Акцияла ҡатнашырға теләүселәр өсөн Башҡорт дәүләт университетында, М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында, Башҡортостан Республикаһының Мәғарифты үҫтереү институтында һәм Башҡортостандың Милли музейында майҙансыҡтар ойошторола. Өҫтәмә оффлайн майҙансыҡтар исемлеге менән https://bashdictant.ru/ сайтында танышырға мөмкин.\n2022 йылдың 23 апрель көнө 11:00 сәғ. (Өфө ваҡыты) тура эфирҙа «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы» телеканалында, «Бәйләнештә» социаль селтәрендә, телеграм-каналда диктаторҙар диктант тексын тура эфирҙа уҡый башлай:\nсәғәт 11:00-ҙән сәғәт 11:25-кә тиклем – башҡорт телен башланғыс кимәлдә белеүселәр өсөн;\nсәғәт 11:30-ҙан сәғәт 12:00-кә тиклем – башҡорт телендә иркен аралашыусылар өсөн;\nсәғәт 12.05-нән сәғәт 12.30-гә тиклем – башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалектында яҙыусылар өсөн.\nҺәр ҡатнашыусының диктантты өйҙә үҙ аллы яҙыу мөмкинлеге бар. Тамамланғас, диктант яҙылған ҡағыҙҙы фотоға төшөрөп, электрон почтаға bashdictant2022@mail.ru йәки телеграмма-ботҡа https://t.me/bash_dictant_bot 2022 йылдың 24 апреленә 23:59 сәғәткә тиклем ебәрергә кәрәк.\nШул уҡ ваҡытта диктантты 2022 йылдың 24 апрель 23:59 сәғ. тиклем https://bashdictant.ru/ рәсми сайтында һәм ойоштороусыларҙың социаль селтәрҙәрҙәге сәхифәләрендә ( https://vk.com/bash_tv , https://vk.com/bash_fond ) эфирҙың видеояҙмаһын ҡарап яҙырға мөмкин.\nДиктантта ҡатнашыусыларға сертификаттар электрон почтаға йә телеграм-боттан ебәреләсәк.\nУФТАНМА: Милли кейем көнө\nДуҫтар! Ҙур кинәнес менән «УФТАНМА» башҡорт ижадханаһының сираттағы сараһына саҡырабыҙ!\n15 апрель Башҡортостанда милли кейем көнө уҙғарыла. Ошо матур байрам айҡанлы «УФТАНМА» ижадханаһында төрлө милләт вәкилдәре ҡатнашлығында матур кисә үткәрәбеҙ!\nТамашаға килергә теләүселәрҙе алдан теркәлеү үтергә һорайбыҙ: https://forms.gle/C9ZSVSTbEitdqXXUA\nСара 15 апрель 15:00 сәғәттә Пушкин урамы, 86-сы йорт адресы буйынса үтә. Барығыҙға ла милли кейем элементтары булған кейемдә килергә тәҡдим итәбеҙ!\n21 февраль — Халыҡ-ара туған телдәр көнө\nҒаилә һүҙе төрлө телдәрҙә.\n«Теле барҙың – иле бар» төбәк-ара шиғыр яҙыусылар конкурсы\n«Теле барҙың – иле бар» төбәк-ара шиғыр яҙыусылар конкурсы еңеүселәре:\nI урын — Йосопова Фәузиә, Ейәнсура районы:\nБашҡорт теле! Тыуған телем!\nЙәйғор төҫлө нурлы,ҡатлы!\nКүңел түрендәге һәр бер һүҙең,\nНаҙлы ғына, һутлы татлы!\nИшетәмен һәр өнөңдә,\nМоңло ҡурай, салғы сыңын\nТоямын мин йөрәгемдә.\nТыуған телем – әсәм теле\nБарҙыр кеүек тылсым көсөң.\nТуңған йәнде иретерлек\nҺәр бер өнөң, дауа төҫлө!\nТыуған телем! Белеп үҫтем\nШаулап үҫер имән кеүек,\nҠәҙер итер килер быуын!\nII урын — Баймурзина Әлфиә, Хәйбулла районы:\nТУҒАН ТЕЛЕМ – БАШҠОРТ ТЕЛЕ\nҺин бит иң-иң кәрәге.\nТуған телемдә әсәйем\nБишек йырын йырлаған.\nХалҡымдың гәлсәр шишмәләй\nМоңона ул сорнаған.\nТуған телем өйрәтә.\nНәҫел ебе, туғанлыҡты,\nБарлау юлын күрһәтә.\nҺәр тарафтан иҫкән елдәр\nЙәшәү өсөн телем кәрәк\nҠоромаҫ шишмә булһын!\nХалҡыбыҙҙың бай тарихы\nТуған телдә яҙылһын!\nII урын — Әминова Гөлсәсәк, Нижневартовск ҡалаһы:\nАҡ биләүгә төрөп\nАҡҡынанан бәхет юраным.\nКилешлеһе кәрәк тигән булып,\nКүҙ талдырып исем һайланым.\nКөлмәһендәр, боҙоп әйтмәһендәр,\nҠолаҡҡа ла булһын ятышлы.\nБының өсөн сит тел исемдәре\nБигерәк икән, тием, отошло.\nТәпәй китте балам. Тел генәһе\nӘй, тәтелдәй, булмай туҡтатып.\nТел һайларға сират еткән дәһә,\nЮл сатында ҡалдым туҡталып.\nКиң офоҡтар кәрәк сабыйыма\nУл яуларға тейеш күп үрҙәр,\nТуған теле уға артыҡ бер йөк,\nАуыл түгел, көтә бит сит ерҙәр.\nҺуңғы телемемде бирһәм бирәм,\nМәхрүм итмәм, балам, бер ниҙән…\n…әсәй имеш, аңлап етмәгәнмен\nАйырыуым тамырыңдан, тыуған ерҙән.\nЕлдәр ҡыуған ҡамғаҡ кеүек хәҙер\nСит ерҙәрҙә ейә ризығын.\nБер йылы һүҙ көтә ғәзиз әсә,\nАңлай алмай улы ҡылығын.\nТелдән мәхрүм бала – етем бала,\nУның бит юҡ моңо, юҡ көйө.\nКүңелендә бушлыҡ. Юҡ шул, юҡ\nТел нигеҙе булған рух – өйө.\nСалауатым тоҡомонан тиеп\nТелле, түлле ғүмер һораным.\nIII урын — Бикәнәсова Минира, Ауырғазы районы:\nӨйрәткәнгә туған телемде.\nӘлифбамдың битен аса-аса\nБашлап алдым тәүге ғилемде.\nӘсәм теле хыял-уйҙарымда,\nЙырҙарымда минең, аңымда.\nУның аша күскән холоҡ-фиғел:\nБашҡортлоғом аға ҡанымда!\nБалаларым тыуҙы башҡорт булып,\nМилләт рухым күсте уларға.\nТелем йәшәй, тимәк, ерем дә бар,\nҺауам да бар әле һуларға.\nМәңге йәшә, йәшнә тыуған телем!\nҮлемһеҙ бул – ошо теләгем!\nСаф башҡортса өләсәй тип, ана,\nЙүгереп йөрөй янда ейәнем…\nIII урын — Ғәбитова Айзилә , Өфө ҡалаһы:\nБалҡып тора күңелем\nБашҡорт телем – үҙ телем,\nҮҙ тупрағым, үҙ илем.\nҮҙ телемдә ҡабатлайым\nИң ҡәҙерле тәү һүҙем.\nАтай, әсәй, ерем, һыуым –\nӘйтеп үҫкән һәр быуын.\nСит ерҙәргә киткәндә лә\nЙырлармын башҡорт йырын.\nТелеңде онот, тимәгеҙ,\nЮҡ, онотмам үҙ телем!\nСаф башҡортса һөйләшкәнгә\nБалҡып тора күңелем!\nIII урын — Исламғәлиева Рәмзилә, Саҡмағош районы:\nБашҡорт теле – минең туған телем!\nИң изге һәм нәфис тел бит ул!\nСалауат һәм Аҡмулла һөйләшкән\nЙырлы-моңло башҡорт теле шул.\nХалҡым уны нисә быуын һаҡлап,\nИзге мираҫ итеп үҫтергән.\nҮҙ телкәйен өйрәтеүҙе балаға\n“Минең бурыс,” – тип әсәләр күсергән.\nӘсә бурысы ул – телде һаҡлау,\nБөгөнгө көндөң иң ҙур талабы.\nҺәр бала ла телен яҡшы белһә,\nӘсәйҙәргә булыр сауабы.\nЫсын Әсә һәр саҡ телен яҡлар,\nИле киләсәген ҡайғыртыр.\nБитараф ҡалмайынса телкәйенә,\nБалаһына туған телен уҡытыр.\nМин ошондай изге кескәйҙәрҙе\nБар күңелем биреп уҡытам.\nТуған башҡорт теленә өйрәтеп,\nКиләсәккә нурҙар балҡытам.\nСәскәнән бал йыйған ҡорттай улар\nБик тырышып белем алалар.\nИлем ышанысын аҡлар өсөн\nӨмөтлө аҡ юлдар яралар.\nНыҡлы тура аҙымдар яһайбыҙ беҙ\nҠарҙай ап-аҡ юлдар эҙенән.\nТуған телен өйрәнгән һәр бер бала\nҺис тә айырылмаҫ үҙенән.\nТуған телем – моңло, наҙлы телем!\nМәңге балҡып йәшә донъяла!\nҺин булғанда илем, халҡым йәшәй,\nКиләсәккә төплө юл ала.\nБүләктәрҙе 21 мартҡа тиклем Цюрупы 17 йорт, 6 этаж, 3 кабинеттан килеп алығыҙ. Алдан +73472465824 телефон һандары буйынса шылтыратып, иҫкәртеүегеҙ һорала.


Эскелек арҡаһында автомобиленән ҡолаҡ ҡаға яҙа » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Эскелек арҡаһында автомобиленән ҡолаҡ ҡаға яҙа\nЭскелек арҡаһында автомобиленән ҡолаҡ ҡаға яҙа\nКисен Октябрьский ҡалаһы буйынса полиция бүлегенә йәш ҡатын мөрәжәғәт итә һәм йорто янынан бер нисә сәғәт элек автомобилен ҡыуып алып китеүҙәрен белдерә. Бурҙарҙың урлашҡан мәлендә ҡатындың ире иҫерек көйөнсә йоҡлап ятҡан.\nҒариза ҡабул ителеү менән полиция постарына ҡыуып алып кителгән «ВАЗ-2115» автомобиле буйынса билдәләр тапшырыла. Ике сәғәттән һуң Татарстан республикаһы сигендә полиция хеҙмәткәрҙәре тарафынан автомобиль ҡыуып алып китеүселәр ҡулға алына. «ВАЗ-2115» эсендә булыусы ике ир күрше республикала булған карьерҙарҙа һыу инергә китеп барған.\nШуныһы асыҡлана – 23 йәшлек егет үҙенең дуҫына ҡунаҡҡа килә. Хужа уны эскән көйөнсә ҡаршылай. Йорт хужаһы дуҫы менән бер аҙ һөйләшкәс, йоҡлап китә. Ә ҡунаҡҡа килгән егет, күп уйлап тормай, тумбочкала ятҡан автомобиль асҡыстарын алып, дуҫтарына әйҙә, ял итәйек, тип шылтыратып, автомобиль менән пляжға китә.\nӘле автомобиль ҡыуып алып китеү факты буйынса енәйәт эше асылған.\nСығыу ваҡыты 15-07-2013, 18:42 | Ҡаранылар: 905\nАвтомобиль ҡыуып китә алмағандар\nАвтомобиль ҡыуып алып китеүҙең ике осрағы асыҡланды\nТанышының автомобилен ҡыуып алып киткән\nҺаҡ бул – автомобиль! Йәки ике дуҫтың мажаралары\nЕнәйәт эшен ҡуҙғатыуға өс метр ара үтеү ҙә етә


Рәсәйҙең тәүге шәфҡәтлелек рейтингында Башҡортостан өсөнсө урынды биләй // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРәсәйҙең тәүге шәфҡәтлелек рейтингында Башҡортостан өсөнсө урынды биләй\n14:50, 11 ноября 2014 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2014 йыл, 11 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nИлдең иң эре хәйриә фондтарының береһе – Русфонд Рәсәйҙең 54 төбәк халҡының изгелек күрһәтеүҙә ҡатнашыу дәрәжәһен баһалап, уның нигеҙендә Рәсәйҙең тәүге шәфҡәтлелек рейтингын әҙерләгән. Башҡортостан унда өсөнсө урынды биләй. Изге эштәр буйынса беренсе урында Дағстан, рейтингтың икенсе баҫҡысында – Һарытау өлкәһе. Шулай уҡ ун лидерҙар иҫәбенә Краснодар крайы, Ырымбур, Түбәнге Новгород, Мурманск, Пенза, Астрахан өлкәләре һәм Татарстан Республикаһы инә.\n— Төбәктәрҙә шәфҡәтлелекте үҫтереү ул үҙе беренсе һанлы тренд булып тора. Икенсеһе – көслө, халыҡ-ара ярҙамға бойһонмаған, дәүләт һәм Рәсәй бизнесы ярҙамында эшләүсе инфраструктура ойошмаларының барлыҡҡа килеүе, уны профессиональ, структуралы итеү, — тип һөйләне шәфҡәтлелектең төп тенденциялары тураһында Донорҙар форумының башҡарма секретары Наталья Каминарская. — Өсөнсө тренд – төбәктәрҙә изгелек ҡылыу эше аҡсаһыҙ үҫешә, йәғни шәхси һәм ирекмәндәр ҡатнашлығына нигеҙләнгән.\nҺорау алыу һөҙөмтәләре буйынса, һуңғы йылда таныш булмаған кешеләргә рәсәйлеләрҙең 62-85 проценты ярҙам иткән. Иң ябай ярҙам итеү төрө — ул урамдағы хәйер биреү, икенсе урында – кейем менән ярҙам итеү, шулай уҡ мохтаждар өсөн аҙыҡ-түлек һатып алыу.


Яҡтылыҡ булған ерҙә тормош бар » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Яҡтылыҡ булған ерҙә тормош бар\nЯҡтылыҡ булған ерҙә тормош бар 21.12.2018 // Йәмғиәт\n“Туймазы ҡала электр селтәрҙәре” акционерҙар йәмғиәтенең үткәне һәм бөгөнгөһө ҡаланың тарихы менән үрелеп бара.\n1960 йылда электр селтәрҙәре контораһы булараҡ төҙөлә ул. Предприятиеға Туймазы ҡалаһынан тыш Ҡандра, Серафимовка ҡасабаларын һәм Баҡалы, Шаран райондарын электр энергияһы менән тәьмин итеү бурысы йөкмәтелә.\nҠала тиҙ үҫеш ала. Бер үк ваҡытта электр энергияһына ла ихтыяж арта. Үткән быуаттың 90-сы йылдарынан башлап предприятие күп төрлө үҙгәреш кисерә. 2015 йылда ул “Туймазы ҡала электр селтәрҙәре” акционерҙар йәмғиәтенә әүерелә. Предприятие Туймазы ҡалаһында, Серафимовка, Ҡандра, Түбәнге Троицк, Собханғол ауылдарында йәшәүселәрҙе, ундағы сәнәғәт һәм аграр предприятиеларҙы, социаль-мәҙәни объекттарҙы өҙлөкһөҙ электр энергияһы менән тәьмин итә.\nЗаман алға барған һайын энергетика ресурстарына ихтыяж үҫә. Ҡулланыусыларҙың арта барған ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндереү, хеҙмәтләндереү сифатын тағы ла яҡшыртыу өсөн электр селтәрҙәрен үткәреү мөмкинлеген үҫтереү буйынса эшлекле саралар күрелә. Ошо маҡсатта алты кВ көсөргәнешле линиялар 10 кВ ҡеүәтлеһенә алмаштырыла.\nҮҙгәртеп ҡороу эштәре алдынғы технологияларға нигеҙләнеп һәм заманса материалдар ҡулланып башҡарыла. Әйтәйек, изоляцияланған үткәргестәр (СИП) файҙаланыу электр тапшырыу линияларының юғары сифатын һәм ышаныслылығын гарантиялай, электр монтерҙарының хеҙмәтен уңайлы һәм хәүефһеҙ итә. Хәүефһеҙлек йәһәтенән уны ҡулланыусылар ҙа юғары баһалай.\nПредприятиеның техник һәм технологик ҡеүәттәре йылдан-йыл үҫә. Улар республикала тәүгеләрҙән булып ПЭВМ эске иҫәпләү селтәрҙәрен, компьютер графикаһын ҡуллана башланы.\nТуймазы энергетиктары инвестиция программаларында әүҙем ҡатнаша. Инвестициялар йәлеп итеп, үҙ селтәрҙәрен үҙгәртеп ҡороу һәм яңыртыу, шулай уҡ яңы объекттар төҙөү буйынса мөһим эштәр башҡарылған. Мәҫәлән, былтыр трансформаторлы ике ярҙамсы станция төҙөп файҙаланыуға тапшырғандар. Ул ҡаланың биологик таҙартыу ҡоролмаларын электр энергияһы менән тәьмин итә. Түбәнге Троицк ауылында ла яңы ярҙамсы станцияны эшкә ҡушҡандар, ҡаланың канализация насос станцияһына һуҙылған электр селтәрҙәрен яңыртҡандар.\nСерафимовка ауылында өҫтәмә рәүештә ике яңы электр тапшырыу линияһын һуҙғандар, Собханғолда иҫкергән кабелде яңыға алмаштырғандар. Быйылғы йыл да уңышлы булған. Ҡаланың “Химмаш” заводы менән тоташтырылған ике яңы линия һуҙа башлағандар. Ҡала электр селтәрҙәрен яңыртыу киләсәктә лә дауам итәсәк.\nЭлектр энергияһын урлауға юл ҡуймау һәм нормативтан тыш юғалтыуҙарҙы кәметеү маҡсатында былтыр электр энергияһын иҫәпләүҙең автоматлаштырылған информацион-үлсәү системаһын (АСКУЭ) индерә башлағандар. Был алым, шулай уҡ СИП төрөндәге үткәргестәр ҡулланыу селтәрҙәрҙәге юғалтыуҙарҙы, мәҫәлән, һуңғы ике йылда 16,3 проценттан 13,5 процентҡа түбәнәйтергә мөмкинлек биргән.\n“Туймазы ҡала электр селтәрҙәре” төбәк селтәр ойошмаһы булып тора. Әле билдәләп үткәнсә, уның төп бурысы – ҡулланыусыларға электр энергияһын даими тапшырыу. Коллективта белемле, һөнәри әҙерлекле хеҙмәткәрҙәр эшләй. Булдыҡлы коллективҡа сирек быуат уның алыштырғыһыҙ директоры Рәйес Ғүмәров етәкселек итә. Рәйес Фазылйән улының тәрән белеме, тәжрибәһе, ныҡышмалығы, киләсәкте күҙаллап дөрөҫ иҡтисади сәйәсәт алып барыуы һөҙөмтәһендә Туймазы төбәгендә энергетика тармағын заман талаптарынан сығып үҙгәртеп ҡороуға һәм яңы бейеклеккә күтәреүгә өлгәшелгән.\nПредприятие “Башҡортостан Республикаһы иҡтисадын үҫтереүҙәге лайыҡлы хеҙмәте өсөн” дипломы менән бүләкләнгән. Ә уның директоры Рәйес Ғүмәров “Рәсәй ерен төҙөкләндергән өсөн” премияһына лайыҡ булған. Ул шулай уҡ өҫтөнлөклө милли проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙағы уңыштары өсөн “Иҡтисад ғорурлығы” ордены менән дә бүләкләнгән.


Күгәрсен районында Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Зәйнәб Биишева исемендәге район әҙәби премияһын тапшырыу тантанаһы уҙҙы\nЙола буйынса ҡунаҡтар иң тәүҙә яҙыусының тыуған ауылы Туйымбәттә урынлашҡан йорт-музейға туҡталды. Әҙибәнең тормош юлы, уның нәҫеленең шәжәрә ағасы менән танышҡандан һуң, тантаналы сараның икенсе өлөшө Мәҡсүт ауылының мәҙәниәт йортонда дауам итте. Сәхнәнән Зәйнәб Биишеваның шиғырҙарына ижад ителгән йырҙар яңғыраны, сығыш яһаусылар уның тураһында хәтирәләрен һөйләне.\nӘйкәндәй, был көн күгәрсендәр өсөн икеләтә байрам булды. Халыҡ яҙыусыһы исемен мәңгеләштергән премияны тапшырыу Күгәрсен районында «Әҙәбиәт йылы»н асыу тантанаһына тура килде. Унда райондың йәш шағирҙары, мәҙәниәт һарайы артистары, үҙешмәкәр коллективтар, һәүәҫкәр йырсылар сығыш яһаны. Халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева иҫтәлегенә арналған видеофильм күрһәтелде.


Солтан — Башҡорт Википедияһы\nСолтан Сөләймән I\nСолта́н (ғәр. سلطان sulṭān, арам. שולטנא šulṭānā — хакимиәт) — Ислам дәүләттәрендә хаким дәрәжәһе. Уның бер нисә тарихи мәғәнәһе бар. Әгәр дәүләткә солтан идара итһә, дәүләт солтанлыҡ тип атала.\n2 Тарихи солтанлыҡтар\n2.1 Сәлжүк солтанлыҡтары\n2.2 Мысыр солтанлыҡтары\n2.3 Ғәзнәүиҙәр солтанлығы\n2.4 Һиндостан солтанлыҡтары\n2.5 Ғосман империяһы\n2.8 Ҡаҙаҡ ханлығы\n3 Хәҙерге солтанлыҡтар\nҠөрьәндә «солтан» һүҙе менән хакимиәт төшөнсәһе билдәләнә; Исламдың тәүге быуаттарында шул мәғәнәлә ҡулланыла. Һуңғараҡ ул донъяуи дәүләт хакимиәтенең берҙән-бер башлығы мәғәнәһендә ҡулланыла башлай, ә дини өлкәлә абруйлы башлыҡ — имам етәкселек итә. Тәүге тапҡыр ошо сифатта, моғайын, Мөхәммәт әт-Тәбәри тарафынан һижрәнең 262 йылы (875—876 миләди йыл) ваҡиғалары тураһындағы мәғлүмәттәрендә ҡулланылғандыр.\nТарихи солтанлыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1942 йылғы почта маркаһы. Солтан Сәлих ибн Ғәлиб һәм Әш-Шәһр\nСәлжүк солтанлыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1037—1194 йылдарҙа Яҡын һәм Алыҫ Көнсығыш илдәре территорияһында оғуҙ-төркмәндәрҙең яулап алыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дәүләт йәшәй. Уның башында сәлжүктәр династияһы тора. 1038—1055 йылдарҙа сәлжүктәр Хөрәсән, Хәрәзм, Әзербайжан һәм Ираҡты яулай. Ғәббәсиҙәр хәлифе әл-Ҡәим Тоғрулбәкте (1038—1063) «Көнсығыш һәм Көнбайыш батшаһы» һәм сотаны тип танырға мәжбүр була. Сәлжүк солтаны хәлифтең ҡалғайы тип һанала, ә хәлифтең үҙенең үҙ аллылығы һәм абруйы бик әҙ була. Торғулбәк дәүләтенең баш ҡалаһы Рей ҡалаһы була.\n11-се быуат һуңынан Сәлжүктәр империяһы тарҡала башлай. Бының төп сәбәбе булып беренсе тәре походы тора. Империя Грузияны, Ширванды, Кесе Азияның яр буйы өлөштәрен, Сүриәнең бер өлөшөн һәм Фәләстанды юғалта; феодал бүленеш һәм вассалдарҙың сепаратистик ынтылыштары үҫә. Торҡулбәк осоронда Сәлжүк ырыуына ҙур ерҙәр бирелә, уларҙың ҡайһы берҙәре ваҡыт үткәс үҙ аллы солтанлыҡтарға әүерелә: Керман (1041—1187; Сүриә (1074—1117); Конья йәки Рум (1077—1307).\nМәлик шаһ вафат булғас, Сәлжүк империяһы үҙ ара талашыусылар ҡулына эләгә; солтан тәхете Мәлик шаһтың бер улынан икенсеһенә күсә. Мәхмүдкә (1092—1094), Баркиярукка (1094—1104), Мәлик шаһ II (1104—1105) һәм Мөхәммәткә (1105—1118) аҡһөйәктәр менән генә түгел, исмаилиттар хәрәкәтенә ҡаршы ла көрәшергә тура килә. 1118 йылда солтанат Мөхәммәттең улы Мәхмүт һәм ағаһы Санджар араһында бүленә. Беренсеһенә баш ҡалаһы Хамадан ҡалаһында булған Ираҡ солтанаты тура килһә (Көнбайыш Иран, Ираҡ һәм Әзербайжан), икенсеһенә баш ҡалаһы Мерв булған Хөрәсән, Хәрәзм һәм Мавераннахр эләгә.\nМысыр солтанлыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТөп мәҡәлә: Мысыр солтаны\nЯҡын Көнсығышта 1171—1250 йылдарҙа идара иткән Әйүбиҙәр династияһы курд сығышлы була. Уға нигеҙ һалыусы Сәләхетдин әл-Әйүби, Мысырҙағы төрки сәлжүктәр ғәскәрҙәренә таянып, шиғыйҙарҙың Фатимиҙар династияһын тәхеттән төшөрә. Әйүбиҙәр Киренаикта, Триполитанияла, Йәмәндә, Сүриәлә, үрге Месопотамияла хакимлыҡ итә. Улар тәре йөрөтөүселәрҙе бер ни тиклем еңә, сөнниҙәрҙең хакимлығын нығыта һәм шиғыйҙарҙы эҙәрлекләй. Барлыҡ әйүбиҙәрҙең үҙ аллы идара иткән айырым провинциялары була. 1250 йылда мәмлүктәр әйүбиҙәрҙең һуңғы солтанын үтерә һәм Мәмлүк солтанаты ойоштора.\nСолтан Хөсәйен Камил\nСолтан Әхмәд Фуад I\nXI—XII быуаттарҙа Мысырҙа идара иткән Әйүбиҙәр династияһы мәмлүктәрҙе хәрби хеҙмәткә ылыҡтыра. 1250 йылда төрөк мәмлүктәрҙең лидерҙары Мысырҙы үҙ ҡулдарына алып, Әйүбиҙәрҙе властан ситләштерә. 10 йылдан һуң мәмлүктәр солтан Бейбарыҫ етәкселегендә Айн Джалута эргәһендә монгол-таптарҙарҙы тар-мар итә. 1268 йылда улар тарафынан тәре йөрөтөүселәр тар-мар ителә, тағы ла 5 йылдан һуң — исмалит-низариттар. Мәмлүк солтанаты биләмәләре Сүриәне һәм Фәләстанды, Төньяҡ Африка территорияһының бер өлөшөн үҙ эсенә ала. Улар Кесе Азияның көньяғында Рубенидтар әрмән батшалығын бөтөрә. Мәмлүктәр сөнниҙәр була һәм монгол-татарҙар Бағдад хәлифәлеген тар-мар иткәндән һуң, ҡабаттан Ғәббәсиҙәр хәлифәлеген тергеҙә. Әммә ғәмәлдәге донъяуи власть Ғәббәсиҙәр хәлифәлегендә түгел, ә мәмлүк солтандарында була. Мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинә лә мәмлүктәр һағы аҫтында була. был осорҙа солтанатта мәҙәни тормош үҫеш ала.\n1516 йылдарҙа Сәлим I етәкселегендә төрөк-ғосмандар Алеппо эргәһендә Марж Дабикелағы алышта мәмлүктәрҙе еңә һәм уларҙың биләмәләрен Ғосман империяһына ҡуша. Мәмлүктәр Мысырҙа үҙ йоғонтоһон 1811 йылға, мысыр солтаны уларҙы ҡырып бөтөрөргә бойорғанға тиклем тиклем һаҡлап ҡала. Мәмлүктәр идараһы ике династия — Бахриттар (1250—1390) һәм Бурджиттар тарафынан алып барыла (1390—1516).\n1914 йылдың декабрендә Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы Мысырҙың инглиз буйһоноуына күсеүе тураһында белдерә. 19 декабрҙә инглиздәр был ваҡытта Истанбулда булған хедив Ғәббәс II тәхетенән ҡолата. Власть солтан титулын ҡабул иткән уның ағаһы Хөсәйен Камилға күсә. Ул вафат булғас, власть уның кесе ҡустыһы Әхмәд Фуад I ҡала. Солтан булып алғас, Фуад бойондороҡһоҙ Мысыр дәүләте төҙөү өсөн ҡеүәтле хәрәкәт ойошторған мысыр милләтселәре араһында яҡлау таба. 1919 йылда тоҡанған ихтилал ҡанһыҙ рәүештә баҫтырыла, әммә азатлыҡ өсөн көрәш туҡтамай. 1921 йылда илде яъы ихтилал солғап ала, ул Бөйөк Британия хөкүмәтен Мысырҙың бойондороҡһоҙлоғон танырға мәжбүр итә.\nҒәзнәүиҙәр солтанлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nX быуаттың икенсе яртыһында Көньяҡ Азия һәм Үҙәк Азияның бер өлөшөндә баш ҡалаһы Ғәзнә ҡалаһында булған (хәҙер Көньяҡ Афғанстан) Ғәзнәүиҙәр солтанлығы ойошторола. 1186 йылға тиклем идара иткән Ғәзнә солтандары династияһы төркмәндәрҙең ҡайы ҡәбиләһенән була. Дәүләт Хөрәсән, Афғанстан, Хәрәзм, Бохара, Гурган, Һиндостандың һәм Ирандың бер өлөшөн биләй. Иң билдәле идарасы — Мәхмүд Ғәзнәүи. Масуд I (1030—41) идара иткәндә дәүләт тарҡала башлай, ә 1186 йылда, Хосрәү-Малик (1160—86) хакимлығында дәүләт тә, Ғәзнәүиҙәр династияһы ла йәшәүҙән туҡтай.\nҺиндостан солтанлыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nХәҙерге Һиндостан территорияһында беренсе ҙур ислам дәүләте 1206 йылда төркиҙәр тарафынан булдырыла һәм Дели солтанаты тип атала. Уның башында гуридтар — Афғанстандың Гор провинцияһынан сығыусылар тора. XII быуат һуңында Мөхәммәт Гури Лахор ҡалаһын баш ҡала итеп, Һиндостандың төньяҡ-көнбайышына даими барымта ойоштороп тора. Уның полководецы Ҡотоб-уд-Дин Айбәк, Тараори (1192) һәм Чанадаварҙа (1194) еңеүҙән һуң Һиндостанға эйә булып, үҙенең таянған башлығы вафат булғас, Лахорҙан айрылып, үҙен Дели солтаны тип иғлан итә.\nБеренсе солтандар, төрки булараҡ, мәҙәни һәм сәйсәи йәһәттән иран телле донъяға тартыла, әммә өсөнсө солтан Илтотмыш үҙенә Төньяҡ Һиндостан тигеҙлегенең стратегик пункттарын алып, Делиҙа нигеҙләнә. Ул 1236 йылда вафат булғас, 30 йыл дауам иткән үҙ-ара низағтарҙан һуң тәъеткә Гийас уд-Дин Балбан ултыра. Уға солтанлыҡты хәрби раджпуттарҙан һәм монголдарҙың баҫҡынсылығынан һаҡларға тура килә.\n14-се быуатта солтанлыҡ Көнсығыш Европа менән сауҙа бәйләнешендә тора. Рәсәй һәм Украина территорияларында (нигеҙҙә Ҡырымда, Волга буйынса һәм Төньяҡ Кавказда) Делиҙа һуғылған бер нисә алтын һәм еҙ тәңкә табыла.\nXIV—XVI быуаттарҙа Бенгалия территорияһында Бенгал солтанлығы була. Дели солтанлығы ваҡытында Бенгалияның ислам хакимдары Делиҙан бойондороҡлолоҡто бик аҙ күләмдә генә танып, үҙҙәрен хәүеф аҫтына ҡуйып күрше территорияларға барымта ойоштора һәм солтанға ваҡыт ваҡыты менән генә яһаҡ түләй. Тарихсы Бараниға ярашлы, Лакхнаутиҙың барлыҡ хакимдары, баш ҡаланың алыҫ урынлашҡанынан файҙаланып, баш күтәрә; был өлкә халҡы ла буйһонмай. Шуға күрә Лакхнаутиҙы «Булгакпур» (Болҡағпур — «Мятежный город») тип атайҙар.\n1265 йылда Делиҙа власҡа солтан Гийас әд-дин Балбан килгәс, ул Бенгалияның баш бирмәҫ наместнигы Туграл Туған ханды бәреп төшөрөп, уның урынына үҙенең улы Бугра ханды ултырта, әммә ул да буйһонмаҫ хаким булып китә. 1287 йылда Балбан вафат булғас, Бугра хандың улы Муизз әд-дин Кай-Кубадты солтан итеп күтәрәләр.1288 йылда Бугра хан улына ҡаршы ғәскәр менән сыға, әммә хәрби берелеш булмай: Айодхьяға еткәс, Бугра хан үҙен Бенгалияның батшаһы сифатында таныуҙарына өлгәшә һәм улының биләмәләрен ҡалдырып китә.\n1342 йылда Шамс әд-дин Ильяс шаһ үҙен Лакхнаутиҙың солтаны тип иғлан итә һәм тирә-яҡты баҫып ала башлай. 1352 йылда ул үҙен Бенгалия солтаны тип белдерә. 1353 йылда Дели солтаны Фируз шаһ III Туглак уға ҡаршы каратель походы менән килә. Ильяс шаһ һуғышһыҙ ғына Экдала ҡәлғәһенә сигенә. Фируз шаһ ҡәлғәне урап ала, әммә уны баҫып ала алмай. хатта ике ай ҡамауҙа тотҡандан һуң да кире Делиға китергә мәжбүр булы, ә Ильяс шаһ ҡабаттан тотош Бенгалияға эйә була. Уның тоҡомдары ил менән 1415 йылға, идуистар династияһына нигеҙ һалған Раджа Ганеша бәреп төшөргәнгә тиклем идара итә. 1437 йылда Ильяс шаһтың вариҫтары власты кире ҡайтара.\n1554 йылда Делиҙа Ислам шаһ вафат булғас, Бенгалия наместнигы Мөхәммәт хан Суридта бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм Шамс әд-дин Мөхәммәт шаһ тип атала башлай. Әммә 10 йылдан һуң Бенгалияла власты Афғанстандың Бөйөк Моғулдар Империяһының вассал буйһоноуындағы Каррани династияһы ҡулына ала. 1576 йылда Дауд хан Каррани язаланғас, Бенгалия Бөйөк Моғулдарҙың туранан-тура идараһына күсә.\nКөньяҡ Һиндостанда беренсе ислам дәүләте (Бахмани солтанлығы) 1347 йылда Деккандың көнбайышында Дели солтанлығына ҡаршы сыҡҡан раджалар тарафынан булдырыла. 1518—1527 йылдарҙа Бахмани дәүләте тарҡалғандан һуң, уның урынына Биджапур, Берар, Ахмаднагар, Бидар, голконда солтанлыҡтары (Декан солтанлыҡтары) барлыҡҡа килә.\nДәүләт башында Гулбарга ҡалаһынан тороп идара иткән Бахманиҙар династияһы солтандары тора. 1429 йылда баш ҡала Бидарға күсерелә. Кришна йылғаһынан көньяҡҡа Виджаянагар империяһы һуҙыла, уның менән солтанат үҙ тарихы дауамында ҡаты һуғыш алып бара. 1470 йылдар башында Бахманиҙар дәүләтен һәм уның төп үҙәктәрен (Бидар һәм Голконда ҡәлғәләре) сауҙа ниәте менән Тверь сауҙагәре Афанасий Никитин урап сыға. Уның сәйәхәте тураһында «Хожении за три моря» әҫәрендә бәйән ителә.\nҒосман империяһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nСелим I Яуыз — солтан һәм хәлиф\nҒосман солтандары Урта Азияның Балх өлкәһендә йәшәгән ҡаңлы уғыҙ ҡәбиләһенән була. Монголдарҙың баҫҡынсылығынан ҡасып, уларҙың бер өлөшө юлбашсылары Джалал уд-дин хоерзмшаһында хеҙмәттә булған көнбайышҡа күсенә. Һуңынан ҙур булмаған ҡайы подразделениеһы Эртогрул етәкселегендә рум солтаны Ала-әд-дин Кей-Кубад I биләмәһенә күсенә. Ул уға Византия биләмәләре менән сиктәш булған Анатолиялағы Сегют уджын бирә. 1402 йылда Урта Азияны баҫып алыусы Аҡһаҡ Тимер ғосмандарҙы Анкара эргәһендә тар-мар итә. Солтан Баязид I әсирлеккә эләгә һәм шунда вафат була. Тимер ғосмандар дәүләтен өс өлөшкә бүлә Морад II генә уны бер дәүләткә берләштереүгә өлгәшә. Төрөктәрҙе экспансиялау XIV быуатта башлана.\n1517 йылда Селим I Мысырҙа мәмлүктәр дәүләтен юҡҡа сығара һәм уны үҙенең биләмәләренә ҡуша. Шулай уҡ ул хаҡ динлеләрҙең яңы хәлиф титулын ала. Ғосман солтандары хәлиф титулын 1924 йылға тиклем йөрөтә. Яйлап көс йыйып, төрөк-ғосмандар Балҡан ярымутрауы, Кесе Азия, Мароккоға тиклем Төньяҡ Африка, Сүриә, Фәләстан, Ғәрәп ярымутрауы, Месопотамия, Кавказ аръяғы, Ҡырым территорияларын үҙ ҡулына ала.\n1909 йылда солтан Абдул-Хамид II тәхеттән төшөрәләр һәм Ғосман империяһында абсолют монархия йәшәүҙән туҡтай. Тәхеткә Абдул-Хәмид II быға тиклем хоҡуҡһыҙ булған туғаны Мехмед V ултыра, уның идаралығы осоронда империяла хәл-торош ҙур тиҙлек менән ҡатмарлаша башлай. 1922 йылда солтан Мехмед VI илдән китә. Шул ваҡыттан алып Ғосман империяһында монархия йәшәүҙән туҡтай. Документаль рәүештә был 1923 йылдың 29 октябрендә — Төркиә Республикаһы иғлан ителгәс теркәлә. Башҡаса Төркиәлә монархия тергеҙелмәй.\nЗанзибар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЗанзибар Оман солтанлығының (Маскат солтанлығы) Бу Сәиди династияһы хакимдарының кесе ағзалары биләмәһе булараҡ бүленә. Занзибар власы элек көнсығыш Африка яр буйына, Ози йылғаһының Дальгадо һәм Кипини морондары, Унгуджа (Занзибар утрауы), Пемба һәм башҡа утрауҙар араһында һуҙыла. Балыҡ, шулай уҡ тәмләткестәр, фил һөйәге һ.б. нәмәләр менән сауҙа әүҙем бара. Төҙөлөш киң йәйелдерелә.\nӘммә протекторат оҙаҡ тормай. 1896 йылдың 27 авгусында, тарихта иң ҡыҫҡа һуғыш булараҡ (Гиннестың рекордтар китабы буйынса) билдәле булған Англия-Занзибар һуғышы һөҙөмтәһендә солтан Хәлид ибн Баргаш ҡыуыла, ә тәхеткә британдарға ҡулай хаким ултыртыла.\nXX быуаттың беренсе яртыһында Занзибарҙа тулыһынса Бөйөк Британия контроле аҫтында булған марионетка солтан режимы урынлаштырыла, әммә Занзибар формаль яҡтан ярым үҙ аллы дәүләт берләшмәһе булып ҡала. Британ һәм солтан хакимлығына ҡаршы көрәщ Икенсе донъя һуғышынан һуң әүҙемләшә һәм ниндәйҙер кимәлдә бында Таганьикиҙың ҡыҫылышы бар.\n1963 йылдың 10 декабрендә Занзибарҙың дәүләт бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. 16 декабрҙә инде яңы дәүләт БМО-ға ҡабул ителә. 1964 йылдың 12 ҡинуарында Занзибарҙа антифеодаль Занзибар инҡилабы ойошторола һәм солтан Сәид-Джамшид-ибн-Абдулла тәхетенән ҡолатылып илдән ҡыуыла. Был солтанлыҡтың бөтөрөлөүен (Занзибар һәм Пема Халыҡ республикаһы иғлан ителә) һәм Занзибарҙың яңы барлыҡҡа килгән Танзания дәүләтенә инеүен тиҙләтә.\nЙемен[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1488 йылда Бадр Абу Тувайрак етәкселегендәге Кәсири ҡәбиләһе таулы Йәмәндән Хадрамаут төбәгенә баҫып инеп, Тарим һәм Сайвун ҡалаларын яулай. Кәсири солтанлығы ғәскәре составын ялланған, нигеҙҙә Адендан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан өлкәләрҙән, яугирҙар тәшкил итә. Яулап алыуҙан һуң яҡынса 100 йыл үткәс, уларҙың вариҫтары көнбайыш Хадрамутты узурпациялай һәм баш ҡалаһы әл-Катнда булған үҙ аллы солтанлыҡ ойоштора. Баҫып алғандан һуң Кәсириҙәр династияһы Хадрамаут төбәге менән тулыһынса тиерлек идара итә.\nХадрамауттағы Кәсири династияһы власын 19-сы йөҙ йыллыҡта уларҙың көнәркәштәре куайтиҙар бүлгеләй. Кәсириҙәр идараһы сикләнә. Куайтиҙар — Үмәр бин Авад әл-Куайти улдары — башта 1858 йылда Шибам ҡалаһын тартып ала, һуңынан 1866 йылда Эш-Шихрҙы, 1881 йылда Эл-Мукалланы кире ҡайтара.\nСолтанлыҡ XIX быуат һуңында Аден протекторатына инеү мәсьәләһе буйынса Бөйөк Британия менән килешеү төҙөй. 1888 йылда Бөйөк Британия Куати солтанлығының протектораты булыуға өлгәшә. 1902 йылда Куайти Аден протекторатында берҙәм солтанлыҡ булып китә. 1918 йылда Бөйөк Британия Кәсири солтанлығы протектораты була. 1930 йылдар аҙағында «Инграмас солохон» төҙөгәс, Хадрамаут Бөйөк Британияның Аден протектораты составына инә. Кәсири солтанлығы Көньяҡ Ғәрәбстан федерацияһына инеүҙән баш тарта, әммә Көньяҡ Ғәрәбстан протекторатына инеп, Бөйөк Британия протекторатында ҡала.\n1949 йылдан Кәсири солтанлығы солтаны булған Әл-Хөсәйен ибн Али 1967 йылдың октябрендә тәхетенән ҡолатыла һәм ноябрҙә солтанлыҡ яңы Көньяҡ Йәмән бойондороҡһоҙ дәүләтенең бер өлөшө булып китә. 1990 йылда Көньяҡ Йәмән һәм Төньяҡ Йәмән берләшеп, Йәмән Республикаһы барлыҡҡа килә, әммә территорияның 65 проценты самаһы, Хадрамаут төбәген дә индереп, хөкүмәт тарафынан контролләнмәй һәм урындағы шәйехтәр тарафынан идара ителә.\nСолтан Сәлих ибн Галиб һәм Эш-Шихр ҡалаһы һүрәтләнгән 1942 йылғы марка.\nҠеүәйти солтанлығына Үмәр әл-Ҡеүәйтиҙең улдары, Хәйҙәрәбад ҡораллы көстәренең кесе офицеры һәм низамы тарафынан нигеҙләнә. Тәүҙә улар 1858 йылда үҙҙәренең дошмандары — Кәсири солтандарынан Шибам ҡалаһын тартып ала.\nБойондороҡһоҙ солтанлыҡ 1866 йылда, Шихр ҡалаһы ғәрәп кланы шәйехе Куайти Авад I ҡулында булғанда ойошторола. 1866 йылдың ноябренән 1867 йылдың майына тиклем Эш-Шихр Катири солтанлығы оккупацияһында була, һуңынан уны яулап алалар һәм ул Ҡүәйти солтанлығының (Qu’aiti Sultanate) бер өлөшөнә әйләнә. Шихр уның баш ҡалаһы була. В последующие годы Авад I сумел значительно расширить свои владения и создал самое крупное государство в пределах Хадрамаута.\n1881 йылда Ҡүәйти солтанлығына Мукалла инә һәм һуңыраҡ уның баш ҡалаһына әйләнә. 1881 йылдың 10 ноябрендә al-Shihr һәм al-Mukalla дәүләттәре берләшә, яңы дәүләт Quaiti Sultanate of Shir and Mukalla тип атала башлай. Мукалла ҡалаһы 1967 йылға тиклем солтанлыҡтың төп ҡалаһы була. Шулай итеп әл-Ҡүәйти династияһы Кәсири династияһын Аден ҡултығындағы Хадрамаут яры буйынан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығара. Әммә 1888 йылда Авад I инглиз протекторатын танырға мәжбүр була һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон юғалта\nҠаҙаҡ ханлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠаҙаҡ ханлығында солтан — аҡһөйәктәрҙең мираҫ булып килмәгән дәрәжәһе. Яҡынса урыҫтарҙың дәрәжәһенә тура килә. Солтандар ҡәбиләләр, ҡәбилә бүләксәләренең түрәләре араһынан һайлана. Солтандар араһынан хан һайлана.\nДәште Ҡыпсаҡта ҡасан солтан титулы ҡасан ҡабул ителеүе билдәле түгел, әммә беренсе ҡаҙаҡ хакимдары Кирәй хан менән Жанибәк хан (1466 — 1480) Әбү-л-хәйерҙең үзбәк ханлығында солтан дәрәжәһендә йөрөй. Ҡаҙаҡ далаларында бары тик Сыңғыҙхандың оло улы Джучи яғынан вариҫтары ғына солтан була алған. Солтандар бик йыш айырым ырыуҙың йәки ҡәбиләнең хакимы булған. Уларҙың абруйы, байлығы һәм ырыулы булыуынан сығып олоҫ йәки аймаҡ ҙурлығы билдәләнгән.\nБатша осоронда солтандар олоҫтар менән олоҫ башлығы хоҡуғында идара иткән һәм 12-се класлы чиновник тип һаналғандар. Вазифа атаһынан улына мираҫ итеп бирелгән. Вариҫ булмаған осраҡта, олоҫ һайлауҙарында ағаһы йәки яҡын туғаныүҙенең кандидатураһын күрһәтеп, һайланған һәм артабан өлкә Идараһында раҫланған.\nСолтан штатында уның ярҙамсыһы (улы йәки яҡын туғаны); рус һәм ҡаҙаҡ телен белгән секретарь булған. Олоҫтар менән идара итакән солтандарҙан тыш, исемдәрен һаҡлап ҡалған, әммә идара итеүгә ҡыҫыла алмаған солтандар ҙа булған. Солтандар йыйылышы үҙ округының өлкән солтанын һайлаған, суд ҡарарҙарын тормошҡа ашырған.\nХәҙерге солтанлыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБруней[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБрунейҙың беренсе солтаны ислам ҡабул иткәнгә тиклем Алак-бер-Тата (1363—1402 йылдарҙа идара итә) исемен йөрөтәкн Мөхәммәд шаһ була. Яйлап дәүләттең йоғонтоһо киңәйә бара һәм XVI быуаттың беренсе яртыһында көсәйә генә. Бишенсе солтан Болкиях (1485—1521) идара иткән ваҡытта Бруней Калимантандың, Сулу утрауының һәм Калимантандың төньяҡ-көнбайыш тирә-яғын тулыһынса тигәндәй контролдә тота.\n1906 йылда Брунейға инглиз резиденты билдәләнә һәм солтан уның фекере менән иҫәпләшергә тейеш була. 1929 йылда Брунейҙа нефть табыла башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Бруней Япония (1941—1945) оккупацияһында була, һуңынан ҡабат Бөйөк Британия йоғонтоһона күсә һәм 1959 йылға тиклем инглиз Саравака идаралығында була.\n1950 йылда тәхеткә яңы солтан — либераль ҡарашлы, дипломатик юлдар менән инглиздәрҙән үҙ иленә ҙур ташламалар алырға тырышҡан Ғүмәр Әли Сәйфеддин III ултыра. Ул һуғыштан һуң солтанлыҡ бюджетына «Royal Dutch Shell» компанияһынна килгән иғәнәләрҙе прогрессив реформалар өсөн файҙалана.\n1959 йылдың 29 сентябрендә Брунейҙың беренсе конституцияһы ҡабул ителә һәм ул бөгөнгәсә ғәмәлдә. Был документ илдә идара итеүҙең парламент системаһын индерә, әммә юғары власть элеккесә советтарҙың тотош системаһы ярҙамына таянған солтан ҡулында ҡала. Ҡануниәт советы (парламент) закондар әҙерләй, уларҙы ҡабул итә һәм бюджетты контролләй. Шул уҡ ваҡытта солтан парламент хупламаһа ла үҙ ҡарарын декрет формаһында үткәрә ала, шулай уҡ совет ҡабул иткән ҡарарҙы раҫламаҫҡа ла мөмкин. Был ҡануниәт органын формалаштырыу системаһы шулай ҡорола: солтан унда һәр саҡ күпселек тауыш ала, сәнки 33 ағзаның 16-һы ғына һайлана, ҡалғандарын солтан тәғәйенләй йәки улар вазифаһы буйынса инә.\n1984 йылдың 1 ғинуары төнөндә, күп һанлы халыҡ алдында, Бандар-Сери-Бегавана үҙәк майҙанындағы һарайының балконынан солтан Хассанал Болкиах Брунейҙың мөстәҡиллеген, уның бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн иғлан итә. Бруней халҡының ярты быцат самаһы үҙ иле менән үҙ аллы идара итеү өсөн көрәше еңеү менән тамамлана.\nОман[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nОмандың яр буйы һыҙаты аша Африка гоминидтарының Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияға таралыу юлы үтә. Илдең ғәрәптәргә тиклемге халҡы прото-автралоидтар була һәм Хузестан эламиттары кеүек үк, Судан һәм Эфиопиянан килгән семит телле кушита халыҡтары менән ҡушылып, юғала. Быны гаплотөркөмдәр буйынса тикшереү ҙә раҫлай. Беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡта Оманға Йәмәндән урындағы ҡәбиләләрҙе баҫып алған кушиттарҙың ғәрәпләшкән ямани ҡәбиләһе килә. Беҙҙең эраның VI быуатында Оманды сәсәниҙәр ғәскәре тар-мар итә, шулай уҡ күрше бедуиндар ҡәбиләләренең баҫҡынсылығынан һуң бушап ҡала. VII быуатта Оман Ғәрәп хәлифәлеге составына индерелә, был феодаль мөнәсәбәттәрҙең үҫешен тиҙләштерә. Халҡы исламға индерелә. VIII быуат урталарында был өлкә урындағы хаким-имамдарҙың власы аҫтында бойондороҡһоҙ була, әммә быуат ярымдан һуң Оман ҡабаттан Ғәббәсиҙәр династияһы хәлифтәре тарафынан баҫып алына. Уларҙың хакимлығы XI власҡа набхан ҡәбиләләре шәйехтәре династияһы килгәнгә тиклем дауам итә. XVI—XVII быуаттарҙа Оман португалдар власында була һәм бары тик 1650 йылда ғына улар ҡыуыла. XVIII быуат башында илде фарсылдар яулай, әммә 1741 йылда уларҙы хаким Әхмәт Зафари ҡыуып сығара. Ул Омандан тыш, Фарсы ҡултығы утрауҙарына, хәҙерге Ирандың яр буйҙарының ҙур өлөшөнә һәм Көньяҡ Африканың Сомалиҙан алып Мозамбикка тиклем яр буйҙарына, шулай уҡ ошо территорияларға ҡараған утрауҙарға хужа булып, ҙур пират дәүләте төҙөй.\n1832 йылда Оман солтанының резиденцияһы Занзибар утрауына күсерелә, ә 1856 йылда, ул ваҡыттағы солтан Сәйет ибн Солтандың вафатынан һуң, дәүләт уның ике улы араһында бүленеп, ике — үҙ аллы Африка һәм Азия өлөшө булып китә. XIX быуаттың икенсе яртыһында улар айырым-айырым Британия протекторатына инә.\n1938 йылда власҡа яңы солтан — Сәйеи бин Таймур килә. Әммә ҡәбиләнең күпселек шәйехтәре инглиздәргә ҡараған Маскат солтанлығын түгел, ә власта Мөхәммәт әл-Хәлили булған Оман имаматын хуп күрә. Икенсе донъя һуғышынан һуң, 1945 йылғы конференцияла Маскатта күпселек шәйехтәр Сәйет бин-Теймур ҡулы аҫтына инеү өсөн тауыш бирә. 1970 йылдың 23 июлендәге түңкәрелеш ваҡытында Сәйетте улы Кабус тәхеттән ҡолата һәм шунда уҡ Омандың иҡтисадын заманлаштыра башлай һәм социаль сикләүҙәрҙе бөтөрә. 1987 йылда Оман туризм өсөн асыла.\n↑ Ҡалып:Советская историческая энциклопедия\n↑ Али-заде, А. А. [486 Мамлюки] // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — 3000 экз. — ISBN 5-98443-025-8 (рус.).\n↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 ВЛАДИМИР АСМАКОВ. ГЕОГРАФИЯ. ПУТЕВОДИТЕЛЬ по ЙЕМЕНУ - "КАРАВАННОЕ ЦАРСТВО". ЧАСТЬ II., GEOGRAFIA.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Солтан&oldid=952757 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 04:55 9 июнь 2020 үҙгәртелгән.


Кисә Межгорье ҡалаһы эргәһендәге Оло Инйәр йылғаһы буйында Урман микрофоны авторҙар һәм гитараға ҡушылып йырлаусыларҙың халыҡ-ара фестивале башланды. Уның программаһында уҙған йылдар лауреаттары һәм дипломанттары концертын, поэтик турнир, башҡарыусылар конкурсы, йыл да уҙғарылған Ирекле микрофон музыкаль бәйгеһен, төрлө спорт саралары үткәреү ҡаралған. Иртәгә тамамланасаҡ фестивалдә билдәле бардтар ҙа ҡатнаша.\nБөгөн Архангел районында латыш йырҙары байрамы башланды. Рәсәйҙең латыштар конгресы, Латвия Республикаһының Рәсәйҙәге вәкиллеге инициативаһы менән үткәрелгән төп байрам саралары Максим Горький латыш тарихи-мәҙәни үҙәгендә һәм Архангел ауылында уҙа. Унда Рәсәйҙең төрлө төбәктәре, шулай уҡ Латвиянан ижади коллективтар ҡатнаша.\n1 июлдән тәбиғи газға хаҡтар күтәрелә. Киләһе айҙан бер кубометр газдың хаҡы, иҫәпләү приборҙары булған осраҡта, 2 һум 37 тингә етһә, «зәңгәр яғыулыҡ» торлаҡ биналарын йылытыу өсөн файҙаланылған саҡта – 1 һум 74 тин, үҙәкләштерелгән эҫе һыу менән тәьмин ителмәгән йорттарҙа аш-һыу әҙерләүгә һәм һыу йылытыуға 3 һум 62 тин торасаҡ. Йыл башынан өсөнсөгә үҙгәреш кисергән «зәңгәр яғыулыҡ» хаҡының тағы ла 1 октябрҙә артыуы көтөлә: улар июль айындағынан 11,7 һәм 18 тингә ҡиммәтерәк буласаҡ.\n22 – 25 июндә Өфөлә Рәсәй нейрохирургтарының V съезы үтәсәк. Бынан алдағы съездар Екатеринбург, Түбәнге Новгород, Санкт-Петербург һәм Мәскәүҙә булһа, быйыл баш ҡалабыҙға Рәсәйҙән, сит илдәрҙән 600-ҙән ашыу делегат килеүе көтөлә. Съездың төп ғилми темалары – баш мейеһе имгәнеүе, умыртҡа бағанаһы һәм арҡа мейеһе сирҙәре, ҡан тамырҙары нейрохирургияһы, нейроонкология, балалар нейрохирургияһы, периферик нервы системаһы хирургияһы, функциональ, реконструктив һәм пластик нейрохирургия, нейрохирургик ауырыуҙарҙы реабилитациялау.\nБөгөн Өфө районының Жилино ҡасабаһында Рәсәй Эске эштәр министрлығы системаһында кинология хеҙмәте булдырылыуға – 100, БР буйынса Эске эштәр министрлығы ойошторолоуға 90 йыл уңайынан байрам саралары үтә. Байрам программаһында парашют менән һикереү, кинолог-белгестәрҙең өйрәтелгән эттәр менән һәм башҡа күрһәтмә сығыштары ҡаралған. Концерт һәм уйын-көлкө менән үрелеп барған тамашаны байрам салюты тамамлаясаҡ.\nТәтешле районының Яңы Тәтешле ауылында удмурт мәҙәниәте көндәре үтте. Унда республикабыҙҙың алты районынан вәкилдәр, Удмуртия һәм Пермь крайынан ҡунаҡтар ҡатнашты. Яңы Тәтешле ауылы удмурт тарихи-мәҙәни үҙәге директоры Антонида Шәйбәкованың хәбәр итеүенсә, былтыр был байрам йолаларға арналған булһа, быйыл Ошмес удмурт республика гәзитенең 10 йыллығы уңайынан үткән.


Ватандың тоғро һаҡсылары » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар архивы » Бөйөк Еңеүгә 71 йыл » Ватандың тоғро һаҡсылары\n15.05.2015 Ватандың тоғро һаҡсылары\nКүге аҫтында йәшәгән, һауаларын еҫкәгән, һыуын эскән, икмәген ашаған ватанығыҙҙы ныҡ һөйөгөҙ, уның исемен бөйөк итеү өсөн тырышығыҙ,.. малығыҙҙы ҡыҙғанмағыҙ һәм көстәрегеҙҙе аямағыҙ. Ватан хаҡында бындай фиҙакәрлек күрһәтмәгән кеше унда йәшәргә лайыҡ түгел.\nТимер ярсыҡ – яра төбөндә.\nТимер ярсыҡ йөрөй тәнемдә,\nӘйтерһең, ҡарт гонаһ эйәһе\nӘйләнгеләп тә ҡуя ҡәберҙә.\nШуға күрә әрней ул яра.\nӨсөнсө көн тоташ ҡар яуа...\nРәсәй телевидениеһының күп кенә программаһында кешеләрҙе үлтереүҙе, талауҙы, фәхишәлекте һәм башҡа боҙоҡлоҡтарҙы сағылдырған фильмдар өҙлөкһөҙ күрһәтелеү менән бер рәттән, “Йондоҙ”, “Өйҙәге”, айырыуса “Мәҙәниәт” программаларында халыҡты инсанлыҡҡа саҡырған, нескә психологизм менән һуғарылған, тәрән уйҙарға һалған, иҫ киткес фәһемле һәм тетрәндергес фильмдар ҙа күрһәтелә. Бынан бер нисә ай элек “Ҡарағолаҡ аҡ Бим” тигән фильмды ҡарарға тура килгәйне. 1977 йылда уҡ төшөрөлгән әҫәрҙе бығаса бер нисә тапҡыр ҡараған булһам да, йәнә иҫкә төшөрә-төшөрә тамаша ҡылмай булдыра алманым. Бындай ижад емештәре, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн һирәгерәк донъя күрә шул.\nБында күптәргә таныш һәм яҡын фильмдың идея-эстетик тәбиғәте һәм ҙур әһәмиәте хаҡында һүҙ алып барырға йыйынмайым. Бары бер эпизодты телгә алып китмәксемен. Унда һүҙ яу яланында ҡаты яраланған төп геройҙың йөрәгенән саҡ ҡына өҫтәрәк тиҫтәләгән йылдар буйына пуля йөрөүе, үҙен һәр саҡ һиҙҙертеп тороуы һәм бер көн килеп уны бөтөнләй аяҡтан йығыуы, иң тоғро дуҫы булған этенән айырылып торорға мәжбүр итеүе тураһында бара. Иван Ивановичты Мәскәүҙәге тәжрибәле табиптар үлем ҡосағынан йолоп ала, ә бына уның аҡыллы, тоғро дуҫы ҡарағолаҡ Бим, ҡайһы бер кешеләрҙең мәрхәмәтһеҙлеге арҡаһында, төрлө михнәт-ғазапҡа дусар булып, ваҡытһыҙ үлә.\nБына ошо эпизод яугир-әҙип, халыҡ шағиры Мостай Кәримдең “Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа” тигән элегик шиғырындағы үрҙә телгә алынған поэтик юлдарҙы, Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән алып аҙағынаса ут эсендә булған атайыма бәйле хәл-ваҡиғаларҙы иҫкә төшөрҙө, уйға һалды һәм ҡулыма ҡәләм алырға мәжбүр итте. Өҫтәүенә, өлкән быуын ауылдаштарымдың һәм райондаштарымдың уның хаҡындағы йылы хәтирәләре лә быға этәргес биргәндәй булды. Бына ҡулымда оҙаҡ йылдар Ғафури районында етәксе вазифаларҙа эшләгән дәүләт хеҙмәте ветераны, аҡһаҡал Әхмәт Яҡуповтың (ул бөгөн арабыҙҙа юҡ инде) “Район тормошонда халыҡ яҙмышы” (2003) тигән ҙур булмаған иҫтәлектәр китабы. Унда райондың уҙған быуаттың 40 – 80-се йылдарындағы тормошона ҡыҫҡаса ғына булһа ла байҡау яһала. Телгә алынған йөҙәрләгән кеше араһында ғүмере буйы ябай колхозсы булған атайым Сафиулла Ғарифулла улына ла урын табылған. “Һуғыштан яраланып ҡайтҡан ағайҙар колхоз эшенә егелде, беҙҙе эшкә өйрәтте, – тип яҙа автор, үҙенең 12 – 14 йәшлек үҫмер саҡтарын иҫкә төшөрөп. – Миңә һуғыш инвалиды Ҡунафин Сафиулла ағай менән бәрәңге һуҡалауҙа ике йыл эшләргә тура килде. Ул һуҡаны тота, ә мин ат башында йөрөйөм. Сафиулла ағай бик эшсән, әҙәпле, кешелекле булды”.\nАтаҡлы ғалим-яҙыусыбыҙ Жәлил Кейекбаев тыуып үҫкән Ҡаранйылға ауылы (ул 2003 йылдың 29 сентябрендә республикабыҙҙың ул саҡтағы Президенты указы менән Башҡортостандың башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге тип иғлан ителгән Сәйетбаба ауылынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан) аҡһаҡалы, атайымдың әсәһе Гөлстан өләсәйемдең ҡан ҡәрҙәштәренең береһе Мөхәмәтдин Ғирфан улы Ғәзизов төҙөгән шәжәрәлә лә атайым тураһындағы йылы һүҙҙәргә тап булам: “Ҡунафин Сафиулла ағай 1941–1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һуғыша. Күрһәткән ҡаһарманлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы, III дәрәжә Дан ордендары, бик күп миҙал менән бүләкләнә. Һуғыштан ҡайтҡас, һаулығы ныҡ булмауға ҡарамаҫтан, ең һыҙғанып колхоз эшенә тотона. Күп ваҡыт төҙөлөш эштәрендә эшләй. Бик егәрле, аҙ һүҙле, баҫалҡы Сафиулла ағай халыҡ араһында абруйлы булды. Маҡтаныуҙың ни икәнен дә белмәне, ундайҙарҙы өнәмәне”. Бында юлайҡан шуны ла әйтеп үтәйем: ғүмер юлдары, яҙмыштары Сәйетбаба ауылы менән бәйле булған Ҡунафиндарҙың әсәй-өләсәйҙәренән юлланған бер ебе үрҙә телгә алынған Ҡаранйылға ауылы кешеләренә барып тоташҡан булған. Уларҙың ҡайһы берҙәре хатта Ж. Кейекбаевтың “Туғандар һәм таныштар” романы геройҙарының прототиптары булып киткән.\nЙәнә лә бер сығанаҡҡа күҙ һалайыҡ. Ул – хаҡлы ялға киткәнсе оҙаҡ йылдар Сәйетбаба ауыл советы, сельпо рәйесе, колхоздың партия ойошмаһы секретары вазифаларында эшләгән, әүҙем хәбәрсе булған Ҡаһарманов Әхмәт Мөхәмәтйән улының (был һуғыш һәм хеҙмәт ветераны мәрхүм инде) 1978 йылда Ғафури районының “Йондоҙ” гәзитендә баҫтырған мәҡәләһенең күсермәһе. Уны автор почетлы колхозсы, һуғыш һәм хеҙмәт ветераны С. Ҡунафинға 70 йәш тулыу уңайы менән яҙған. Унда ул атайымдың Киев, Харьков, Курск, Орел, Сталинград ҡалаларын, Польша, Германия ерҙәрен фашист ҡоллоғонан азат итеүҙә артиллерист сифатында батырҙарса һуғышыуы, алған хәрби наградалары хаҡында бәйән иткәндән һуң, тыныс тормоштағы тырыш хеҙмәте өсөн колхоз, район һәм республика кимәлендәге Почет грамоталарына, төрлө бүләктәргә лайыҡ булыуы, әсәйем Факиһа Ноғман ҡыҙы менән илле йылға яҡын тормош көтөп, ете бала тәрбиәләп, уларға юғары һәм махсус урта белем биреп, киң тормош юлына сығарыуы, һуғыш яралары бик борсой башлағас, 69 йәшендә генә, төҙөүселәр бригадаһындағы ауыр, әммә яратҡан эшен ҡалдырып, хаҡлы ялға китеүе тураһында яҙа.\nЭйе, атайым да, әсәйем дә ғаиләһенә, тыуған ауылының көндәлек хәстәрлектәренә башкөллө бирелгән ябай ғына тырыш колхозсылар булдылар. Бер йәшендә саҡта атаһы мәрхүм булған, ете йәшендә, байға ялланып, көтөүсе булып эшләй башлаған атайыма, ике йәшендә атайһыҙ, һигеҙ йәшендә әсәйһеҙ дөм етем ҡалған һәм өлкән ағаһы менән еңгәһе ғаиләһендә көн күргән әсәйемә белем алырға яҙмай шул. Әсеһен-сөсөһөн күп татыған, үҙ көндәрен үҙҙәре күрергә өйрәнгән бөтмөр, тырыш кешеләр булып формалаша улар. Быны, мәҫәлән, әсәйемдең аслыҡ-яланғаслыҡ хөкөм һөргән ауыр һуғыш йылдарында көнө-төнө эшләп, ул ваҡыт өсөн бик һирәк булғанса, “Хеҙмәттәге ҡаҙаныштары өсөн” миҙалы, ике-өс тапҡыр балаларына һәм үҙенә күлдәк-ыштанлыҡ материал менән бүләкләнеүе, аслыҡ ҡырғынынан һәр ғаиләлә тиерлек балалар баҡыйлыҡҡа китеп торған ваҡытта өс балаһын үлемдән һаҡлап ҡала, имен-аман үҫтерә алыуы асыҡ һөйләй. Тейешле белем алыу түгел, хатта уҡый-яҙа белмәһәләр ҙә, бөтә күҙәнәктәренә тиклем халыҡ аҡылын, халыҡ педагогикаһын һеңдергән, оло фекер эйәһе, ғалим-әҙип Р. Фәхретдинов һүҙҙәре менән әйткәндә, һауаһын һулаған, һыуын эскән, әпәкәйен ашаған Ватанын бөйөк итеү өсөн көстәрен дә, йәндәрен дә аямай көрәшкән, баш баҫып эшләгән, баҫалҡы ғына йәшәгән, шуның менән ауылдаштары араһында ҙур хөрмәт ҡаҙанған заттар ине улар. Һис тә шаштырыу түгел: уларҙы тыуған ауылдан ғына түгел, күрше ауылдарҙан да, хатта әллә ҡайҙа ятҡандарынан да, йөҙәрләгән кеше килеп, һуңғы юлға оҙатыуҙары, төрлө вазифа биләгәндәренең дә, ябай хеҙмәттәштәренең дә, яу юлын үткән уҙамандарҙың да: “Сафиулла ағай бик баҫалҡы кеше булды, кәпәренмәй генә йәшәне һәм эшләне, хатта беҙ, ауылдаштары, уның рядовой яугир өсөн иң юғары иҫәпләнгән наградаларҙың береһе – Дан ордены менән бүләкләнгән булыуын да белмәнек”, “Сафиулла ағай, ҡорҙаштарыңа ла, йәштәргә лә сағыу үрнәк булып, эшһөйәр, илһөйәр аҡһаҡал сифатында йәшәй белдең”, “Факиһа апай, һин үҙеңә бер тартыу көсөнә эйә, киң күңелле, ярҙамсыл, аҡыллы ил инәһе булдың”, – тип ысын күңелдән сығыш яһауы әле лә күҙ алдымда. Бындай фекер-мөнәсәбәттәр, моғайын, тикмәгә генә белдерелмәгәндер. Беҙҙең үҙебеҙгә лә, килгән бала-сағаға ла улар, бигерәк тә киң, йомарт күңелле әсәйем, өҫтәл тирәләй сәпсектәр кеүек теҙеп ултыртып, сәй эсерә-эсерә; “Эштән ҡасмағыҙ, эшегеҙ башҡалар өсөн булһа, өйрәнеүегеҙ – үҙегеҙ өсөн. Уҡыу – иң ҙур эш, иң ҙур байлыҡ. Беҙгә тәтемәне. Һеҙ, исмаһам, ошо байлыҡтан яҙмағыҙ. Хоҙай тәғәлә үҙегеҙгә эш бәхете бирһен”, – тип өгөт-нәсихәт уҡый торғайны. Бала саҡта был вәғәздәргә әллә ни иғтибар итмәһәк тә, бөгөн уларҙың ниндәй ҙур мәғәнәгә эйә булғанлығы бик яҡшы аңлашыла. Эшле булыу, эшләй белеп, аң-белем алып, кеше ҡорона инеү тормоштағы иң ҙур бәхет икән шул.\nЯңыраҡ ҡына заманында партияның Өлкә комитетында яуаплы эштәрҙә эшләгән, һуңғараҡ Башҡорт дәүләт университетында проректор, доцент вазифаларын башҡарған М. Минеевтың 2005 йылда рус телендә донъя күргән “Һуғыш тураһында хәҡиҡәт” тигән ҙур булмаған китабы менән танышырға тура килде. Тарихсы-педагог Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 60 йыллығы уңайы менән талиптарҙан иншалар һәм рефераттар яҙҙырып ҡараған һәм уларҙы системаға һалып, күҙәтеү яһаған икән. Унда физика факультеты студенты Василий Тебякиндың “Мин илай белмәйем инде” тигән иншаһы ла ыңғай яҡтан телгә алына. Был рус егете Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында утты, һыуҙы кисеп, ҡоростай сыныҡҡан, Ватандың ныҡлы бер таянысы булған, ҙур юғалтыуҙарға дусар ителгәндән һуң, 1941 йылдың декабрендә Ауырғазы һәм Ғафури райондары биләмәләрендә башлыса Башҡортостан ир-егеттәре һәм госпиталдәрҙән һауығып сыҡҡан фронтовиктар иҫәбенә яңынан формалаштырылған, штабы Красноусол ҡасабаһында урынлаштырылған Ҡыҙыл байраҡлы 219-сы Идрицк дивизияһының Ғафуриҙан сыҡҡан уҙамандары тураһында һүҙ алып бара. Улар рәтендә ул, 1988 йылда Одессала донъя күргән “Ҡыҙыл байраҡлы 219-сы Идрицк дивизияһы ветеранының иҫтәлек дәфтәре”нән күренеүенсә, 673-сө артиллерия полкына тәғәйенләнгән атайымды ла телгә ала, сағыу буяуҙар менән һүрәтләп үтә. Һауаһын һулап, һыуын эсеп, икмәген ашап үҫкән Ватаның, халҡың алдында күрһәткән эскерһеҙ хеҙмәт ана шулай онотолмай, төрлө-төрлө быуын кешеләренең күңел донъяһында үҙе бер эстафета булып урын ала бара икән.\nЮлайҡан шуны ла әйтеп үтәйем әле. Һуғыштың уйын булмауын, унда һалдат ғүмеренең ҡыл өҫтөндә тороуын яҡшы аңлаған әсәйем, әхирәттәренең тыйып өгөтләүҙәренә ҡарамаҫтан, сая аҙымға бара: атаһы ҡулына алып йүнләп иркәләргә лә өлгөрмәгән ай ярымлыҡ ҡына улын, Маратын, күтәреп, арҡаһына күстәнәскә тигән аҙыҡ-түлекле ҙур тоҡто биштәрләп, ҡышҡы һыуыҡта йәйәү ире һуғышҡа әҙерлек үтеп ятҡан Ауырғазы районына сығып китә. Уның: “Юлдағы ауылдарҙа ике кис ҡунып, өсөнсө көнөнә барып еттем мин атайығыҙ янына. Уның һәм хеҙмәттәштәренең хайран ҡалыуҙарын күрһәгеҙ. Уның ҡарауы, бәләкәсен танһығы ҡанғансы күреп, һөйөп-яратып китте ул фронтҡа. Шул ҡыуаныс-шатлыҡ та уға әҙ булһа ла көс өҫтәгәндер, һуғыштан имен-аман ҡайтыуына булышлыҡ иткәндер, моғайын”, – тип уйсан ғына һөйләгәне әле лә иҫтә. Ут эсенә ингән миллионлаған ир-егеткә үҙҙәренең артында ошондай көслө характерлы, ышаныслы ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм әсәләрҙең тороуын тойоу ҙа ҙур таяныс булғандыр ул.\nӘйткәндәй, бында атайым яу юлы үткән дивизияға 1942 йылдың мартында үҙ теләге менән Әбйәлил районының Таһир ауылынан сыҡҡан, өс китап баҫтырып өлгөргән башҡорт шағиры Хөсәйен Ҡунаҡбаевтың килеүе һәм рота политругы итеп тәғәйенләнеүе хаҡында әйтеп үтеү ҙә урынлы булыр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 1943 йылдың 15 февралендә Курск өлкәһе Яңы Оскол районының Ольховатка ауылы өсөн барған ҡаты һуғышта шағирҙың киләсәктә яҙылыр һәм йырланыр шиғырҙары мәңгелеккә өҙөлөп ҡала.\nҠырыҫыраҡ холоҡло, аҙ һүҙле, баҫалҡы атайымдың, орден-миҙалдарын тағып, ниндәйҙер тантаналарға йөрөп барғанын хәтерләмәйем. Баштан-аяҡ эшкә сумып, колхозды, ғаиләне, балаларҙы аяҡҡа баҫтырыу хәстәрлеге менән булып, ул уларҙың барлығын да онотҡайны шикелле. Хәйер, һуғыштан һуңғы ауыр йылдарҙа, илде аяҡҡа баҫтырыу өсөн ҡара тир түккән осорҙа, был яу наградаларына иғтибар әллә ни булманы ла. Атай-олатайҙарының орден-миҙалдарын тәтәй урынына уйнатып йөрөүҙәрен, яһалыштарын “тикшереп”, төҫлө эмалдәрен, башҡа урындарын соҡоғолап, эштән сығарыуҙарын, отошло аҡса уйындарында бәргес (дәмбеүес) итеп йөрөтөүҙәрен, әрәм-шәрәм итеүҙәрен ул саҡтағы бала-сағаның күптәре әле лә хәтерләйҙер. Әйтеүе һәм яҙыуы ауыр булһа ла, былар булған хәл, күп нәмәгә иғтибар етеп бөтмәгән ауыр замананың бер аяныслы һәм үкенесле күренеше. Яңылышмаһам, бары Л. Брежнев КПСС Үҙәк Комитетының беренсе, аҙаҡ Генераль секретары булған һәм үҙенә Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемдең бер-бер артлы дүрт Алтын йондоҙон күкрәгенә таҡтыртҡан, һуғыш һәм унан һуңғы осорҙарҙы яҡтыртҡан “Бәләкәй ер”, “Яңырыу” тигән мемуарҙарын донъяға сығарған йылдарҙа ғына миллионлаған яугирҙың ил, халыҡ алдындағы бөйөк хеҙмәтен баһалау, иҫтәлекле билдәләр, стендтар, һәйкәл-обелисктар яһау, һуғыш ветерандары менән төрлө кимәлдәге осрашыуҙар, тантаналар ойоштороуҙар системалы төҫ алды, тыл хеҙмәтсәндәренең ҡаһарманлығын телгә алыу ҙа йышая төштө.\nБөйөк Еңеүҙең 30 йыллығына әҙерләнгән ваҡытта Сәйетбаба ауыл советы, “Йондоҙ” колхозы, Сәйетбаба урта мәктәбе етәкселәре лә стендтар, альбомдар яһау өсөн һуғыш ветерандарын фотоға төшөрөүҙе ойоштора. Шунда атайым беренсе тапҡыр, наградаларының һаҡланған тиклемдәрен тағып, фотоға төшә. Район гәзитенән килгән фотограф бер юлы уны күп бала тәрбиәләп үҫтергән өсөн I, II һәм III дәрәжә “Әсәлек даны” миҙалына лайыҡ булған әсәйем менән йәнәш ултыртып та төшөрә. Һүрәттән күренеүенсә, наградалар араһында бер нисәүһе юҡ. Атайым мәрхүмдән беҙгә, балаларына, бер иҫтәлек булып уларҙың танытма-книжкалары ғына тороп ҡалған. Ә бит Ғафури районы һәм Башҡортостан хәрби комиссариаттарында һаҡланған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, үрҙә телгә алынған дивизияла 1941 йылдың ноябренән минометтарҙан һәм 45 миллиметрлы пушкаларҙан торған еңел, ә һуғыштың һуңғы йылдарында ауыр артиллерия полктарында орудие расчетының тәүҙә 2-се, артабан 1-се һанлы атыусыһы булып хеҙмәт иткән, Украина, Белоруссия, Латвия, Польша, Германия, Румыния ерҙәрендә һуғышҡан, Воронеж, Сталинград, Орел, Курск, Минск, Киев, Варшава, Берлин кампанияларында ҡатнашҡан атайым, батырлыҡтары өсөн, 3 ордендан тыш, 5 миҙал менән бүләкләнгән, бынан тыш, баш коммандующий И. Сталиндан – биш, мәшһүр полководец Г. Жуковтан бер рәхмәт ҡағыҙы алған булған.\nфилология фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.


Башҡортостанда “Берҙәм Рәсәй” партияһы ойошторған “Республика даны өсөн” фестиваль-конкурсы башлана.\n7 Август 2019, 14:51\nУның шарттары, ҡатнашыусыларға талаптар тураһында бөгөн Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары Эльвира Айытҡолова, “Берҙәм Рәсәй”ҙең төбәк башҡарма комитеты етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Рөстәм Әхмәҙинуров, партияның проект эштәре буйынса төбәк бүлексәһе секретары урынбаҫары Эдуард Сәйетбаталов һәм Дәүләт Думаһы депутаты Илдар Бикбаев һөйләне.\nБыйыл конкурс ике форматта ойоштороласаҡ. Тәүгеһенә ярашлы, ойошмаларҙа, предприятиеларҙа, республика учреждениеларында рухи-әхлаҡи һәм гражданлыҡ-патриотик тәрбиә биреүҙең иң яҡшы өлгөләре асыҡланасаҡ. Икенсеһе халыҡ һөйөүенә лайыҡлы кешеләр өсөн тауыш биреү булараҡ үтәсәк.\nБәйге ике этапта үтәсәк. Беренсеһендә урындарҙа иң-иңдәр билдәләнәсәк. Икенсе этапта улар республика кимәлендә көс һынашасаҡ.\nОйоштороусылар белдереүенсә, әле һәр ҡала һәм районға анкеталар ебәрелгән. Унда урындағылар иң яҡшы тип тапҡан кешеләрҙең исемдәрен яҙасаҡ. Шулай уҡ ҙур сараларҙа, йәштәр күпләп йөрөгән ерҙәрҙә, парктар һәм сауҙа үҙәктәрендә лә халыҡ фекерен алыу ойоштороласаҡ.\n– Был конкурс-фестивалде икенсе мәртәбә ойошторабыҙ һәм артабан уны даими үткәрергә йыйынабыҙ. Ҡатнашыусылар артыр, бәйгенең баһаһы үҫер тип ышанабыҙ, – тине Эльвира Айытҡолова.\nБәйгенең тәүге этабы сентябргә тиклем дауам итәсәк. Республика финалы 28 октябрҙә ойошторола.


Баш ҡаланың музыка мәктәбе хеҙмәткәрҙәре бөгөн республика балалар клиник дауаханаһы тәрбиәләнеүселәре менән осрашты. Музыканттар яман шеш ауырыуынан яфаланыусы кескәйҙәр өсөн концерт ойошторҙо.\nЙырҙа йырланғанса, был кескәйҙәр ҡаты сиргә ҡарамай бәхетле булырға өйрәнә. Еңел булмаған дауалау курстарынан һуң ял итергә, төшөнкөлөккә бирелмәҫкә уларға аҙна һайын килгән дуҫтары ярҙам итә. Богдан республика балалар онкология диспансерында 8-се ай дауалана. Яҡындары һүҙҙәренсә, ошондай осрашыуҙарҙан һуң кескәйҙәрҙең хәле яҡшыра.\nЙома көнө тар ғына уйын бүлмәһе кескәй дауаланыусылар, уларҙың ата-әсәләре менән тула. Баш ҡаланың музыка мәктәбе хеҙмәткәрҙәре йыр-бейеү, уйындар аша балаларҙың кәйефен күтәреп кенә ҡалмай, тәрбиәләргә лә тырыша. Бер-береңә иғтибарлы, мәрхәмәтле булырға өйрәтә. Хәйер, кескәй булһалар ҙа, был төшөнсәләр тураһында пациенттар үҙҙәре лә яҡшы белә. Яҙмыш ҡушыуы буйынса уларға ҡаты сир менән көрәшергә тура килә.\nЭльвина дауалау курсын үткәндән һуң бөгөн өйөнә ҡайта. Дауаханала тапҡан дуҫтарына ул татлы бүләктәр таратып хушлаша. Һәр пациент кеүек, ҡыҙ бында бер ҡасан да яңынан эләкмәҫенә ышана.


Армияға- телефон менән!\nБөгөн республика хәрби комиссариатында тәүге тапҡыр бер төркөм һалдатҡа алыныусыларға кеҫә телефоны һәм сим карта бүләк ителде.\n28 кәрәҙле телефон ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған егеттәргә тантаналы рәүештә тапшырылды. Иҫәбенә 400 һум һалынған был телефондар, һалдаттар өсөн махсус сығарылған. Уның SOS төймәһе бар. Кәрәк булһа уға баҫып психологтар һәм башҡа белгестәр менән һөйләшеп була. Бындай телефондар бөтә ил буйынса тапшырыла. Ул «Хәрбиҙәрҙең ата-әсәләре берлеге» һәм «Рәсәйгә бергә хеҙмәт итәйек» проекты ярҙамында тормошҡа ашырыла. Быйыл республикала һалдатҡа алыныусыларға бөтәһе 117 телефон тапшырыу күҙ уңында тотола.\nБөгөн республика хәрби комиссариатында Рәсәйҙең хәрби көстәре составына 300 ҙән ашыу егет Алыҫ Көнсығышҡа оҙатылды. Яҙғы саҡырылышта Башҡортостандан 5 меңдән ашыу һалдатты армияға алыу бурысы ҡуйылған. Хәҙер «Хәрби бурыс һәм хәрби хеҙмәт тураһындағы» Федераль законға индерелгән төҙәтмәгә ярашлы, йәше еткән егеттәргә, әгәр улар урта махсус белем биреү һәм юғары уҡыу йорттарында белем алһа, уҡыуын тамамлағанға тиклем хеҙмәткә саҡырыуҙы кисектереп тороу ҡаралған.\nИгорь Харченко, Башҡортостандың хәрби комиссары,генерал-майор: «Яҙғы саҡырылыш 23 процентҡа үтәлде. Төнъяҡ флоттан башҡа бөтә округтарға 1200 һалдат оҙаттыҡ. Белгестәрҙе йыйыу буйынса мәсьәлә тора. Парашютсылар кәрәк, ДОСААФ нигеҙендә шөғөлләнгәндәр бар, уларҙы туплаясаҡбыҙ. Иң күбе водителдәр талап ителә,был тәңгәлдә хәлдәр әлегә маҡтанырлыҡ түгел».


Ҡатнашайыҡ, аралашайыҡ, дуҫтар!\n8 Сентябрь 2017, 18:59\nТатарстандың Аҙнаҡай районында VII халыҡ-ара төрки халыҡтарының «Сатыртауҙа йыйын» халыҡ ижады фестивале үтте.\nТатарстандың Аҙнаҡай районында VII халыҡ-ара төрки халыҡтарының «Сатыртауҙа йыйын» халыҡ ижады фестивале үтте. Төп сәхнәлә бөтә Рәсәйҙән фольклор коллективтары сығыш яһаны. Халыҡ байрамында Татарстандың Аҙнаҡай, Аҡтаныш, Түбәнге Кама, Туҡай райондары башҡорттары, Түбәнге Кама ҡалаһынан «Сал Урал» башҡорт фольклор ансамбле һәм Яр Саллы ҡалаһынан «Гөлнәзирә» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле ҡатнашты.\n«Сатыртау – Татарстандың иң юғары географик нөктәһе – 343 метр. Сатыртау түбәһенән шундай матурлыҡ асыла, хатта тын ҡыҫыла. Элек-электән кешеләр күңел тыныслығына һәм ялына килтергән был урындың ыңғай энергетикаһын билдәләгән, – ти төбәк Башҡорттарының милли-мәҙәни автономияһы идараһы рәйесе Ғәли Хәсәнов. – Фестивалдә башҡорт тирмәләрен ҡорҙоҡ, йолаларҙы күрһәттек, башҡа төрки халыҡтарҙан айырылып торған көнкүрешебеҙ, мәҙәниәтебеҙ менән таныштырҙыҡ».\nБорон-борондан аҡһаҡалдар Сатыртауҙа йыйынға йыйылған, мөһим һорауҙарҙы хәл иткән, ә урындағы халыҡ боронғо йолалар буйынса байрамдар уҙғарған. Театрлаштырылған тамашала Сатыр батыр төп персонаж булып сығыш яһаған.\n2011 йылдан уҙғарылған фестивалдә өс меңләп кеше ҡатнашҡан. Уның төп маҡсаты – төрки халыҡтарының мәҙәни хеҙмәттәшлеген, мәҙәни йолаларҙы, рухи байлыҡты тергеҙеү һәм үҫтереү, халыҡтарҙың бер-береһен аңлау һәм берләшеүен нығытыу.\nБыл йыйында, Аҙнаҡай тыуған яҡты өйрәнеү музейы хеҙмәткәрҙәренең саҡырыуы буйынса, “Тамға” ижад берекмәһе етәксеһе Зөлфиә Краснова үҙенең ҡул эштәре күргәҙмәһен тәҡдим итте. Ул Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышы башҡорттарына хас булған милли кейем өлгөләрен дә күрһәтте. Шулай уҡ Зөлфиәнең махсус әҙерләп алып барған, татар орнаменты – сағыу сәскәләр төшөрөп эшләнгән визитницалары халыҡҡа бик оҡшаған.\n– Ошондай йыйындарға, күргәҙмә-конкурстарға йөрөү күңел тыныс-лығы бирә, дәрт-дарман өҫтәй. Киләсәккә яңы пландар, идеялар менән ҡайтаһың, дуҫтар табаһың. Ижади эш менән шөғөлләнеү һәм төрлө сараларҙа ҡатнашыу, минеңсә, бөгөнгөнө үткәндәр менән бәйләй, булған күперҙе нығыта, – ти Зөлфиә тәьҫораттары менән уртаҡлашып.\nЫсынлап та, боронғолар ятҡан таш мүкләнгән, тигән. Килтереп биргән-де көтөп, һауаға төкөрөп ятһаң, ашың да аш булмай, эшең дә ырамай. Ошондай сараларға йөрөйөк, ҡатнашайыҡ, аралашайыҡ, дуҫтар!


Мәләүез районында «Салауат» ауыл хужалығы предприятиеһы иң алдынғыһы\nХужалыҡтың Һабаш һөт-тауар фермаһы «500 ферма» федераль проектында ла ҡатнашҡан. Ун йыл эсендә йылдам төҙөлөш эштәре башҡарылып, мал аҙбарҙары һәм һауыу цехтары заман шарттарына яраҡлаштырылған.\nҺауыу цехында көндәлек эш ҡайнай. Ике сменала ойошторолған эштең производство баҫҡыстары автоматлаштырылған, операторҙар эштәрен бөхтә кейемдәрҙә башҡара. Хеҙмәт етештереүсәнлеге лә юғары, тәүлегенә 250 һауын һыйырынан 5 тоннанан ашыу һөт һауыла. Һәр малдың аяғына электрон чип урынлаштырылған. Һауыу залы Израиль технологияһы буйынса яңыртылған.\nМал аҙбарҙарында санитария һәм гигиена талаптары теүәл үтәлә. Яңы тыуған орғас быҙауҙар торошо һәм хәүефһеҙлеге айырым контролдә. Улар торған ҡуралар йылы һәм иркен.\n«Салауат» ауыл хужалығы предприятиеһының Сабаш фермаһында һыйырҙарҙы эксперимент рәүешендә яһалма аталандыралар. Был ысулды таналарҙа ҡулланғанда тик орғас быҙауҙар ғына алына.\nӘлеге ваҡытта фермала 900 баш эре мөгөҙлө мал аҫрала. Гольштейн һәм ҡара-сыбар тоҡомдарға өҫтөнлөк бирелә. Баҙар шарттарында мал һимертеү һәм ит етештереү өлкәһендә лә уңыштары бар. Махсус рацион менән һимертелгән мал иттәре эске баҙарҙа ҙур һорау менән ҡулланыла.\nҺуңғы ун йылда ғына мал һимертеү өсөн һарай һалынған, 3 һыйыр аҙбары, һауын цехы , быҙауҙар өсөн махсус залдар Һабаштарҙың айырым ғорурлығы. Һөт етештереү һәм мал һимертеүҙә алдынғы алымдарҙы ҡулланыу, рационды теүәл иҫәпләү һәм системалы һәм планға ярашлы эшләү үҙ һөҙөмтәһен бирә. Хужалыҡ районда ике тиҫтә йылдан ашыу алдынғы урындарҙы биләй.


Аҡсаһын алырҙар, ә ҡыйҙы йыйырҙармы? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Аҡсаһын алырҙар, ә ҡыйҙы йыйырҙармы?\nАҡсаһын алырҙар, ә ҡыйҙы йыйырҙармы? 06.03.2019 // Йәмғиәт\nБашҡортостанда сүп-сар менән эш итеү буйынса ике төбәк операторы – “Дүртөйлөмелиоводстрой” һәм “Эко-сити” Рәсәйҙәге шикле 20 оператор исемлегенә эләкте.\n– Бындай төбәк операторҙарының өс үҙенсәлеге бар: устав капиталы түбән, штат һаны аҙ, төп фондтары ла бәләкәй. Ошо компаниялар арҡаһында бөтә реформаға тап төшөүе ихтимал. Губернаторҙарға был төбәк операторҙарының эшен тикшереүҙе һорап мөрәжәғәт итәбеҙ. Һис юғында, был компаниялар менән килешеүҙәрҙе тарҡатып, конкурсты ҡайтанан үткәрергә кәрәктер, – тине Дөйөм Рәсәй халыҡ фронты башҡарма комитеты етәксеһе Михаил Развожаев.\nУның әйтеүенсә, был фирмалар “сүп-сар реформаһы”на ҡулайлаштырып ойошторолған.\n– Улар подряд килешеүе төҙөгән, әммә тейешле тәжрибәһе, етерлек хеҙмәткәрҙәре булмай тороп, нисек эшләргә, кеше менән мөғәмәлә итергә, коммуникациялы кампания алып барырға ниәтләйҙәрҙер, аңлашылмай. Ҙур шик тыуа, – тине Михаил Развожаев.\nДөйөм Рәсәй халыҡ фронты доклад йомғаҡтары буйынса Рәсәй Хөкүмәтенә бер нисә тәҡдим ебәрҙе. Атап әйткәндә, йәмәғәтселәр контейнер майҙансыҡтарын йыһазландырыу һәм уларҙы тәртиптә тотоу бурысын төбәк операторҙарына йөкмәтергә, ауыл ерендә хеҙмәттән файҙаланыу күләменән сығып түләүгә күсергә тәҡдим итә.\nТотош уҡырға 1 550\nТотош уҡырға 2 126\nТотош уҡырға 1 781\nТотош уҡырға 1 987\nТотош уҡырға 1 632\nТотош уҡырға 2 045\nТотош уҡырға 944


Улырҙың ғаилә тормошон бер туҡтауһыҙ арҡан тартышыу менә н сағыштырырға булыр ине. Әммә бер ваҡыт был тартышҡа тағы н имәлер килеп ҡушылды һәм ҡапыл һалҡын һәм үтә тыныс булып ки тте...\nОлег ишекте үҙенең асҡысы менән асып инде һәм ҡолаҡ һалды : тынлыҡ. Хәйер төндә шулай булырға тейеш тә инде. Улына ирт ә менән мәктәпкә, ә Эваның йөҙөндә һуңғы ваҡытта битарафлыҡ маскаһы, йәнәһе, нимә теләйһең, шуны эшлә. Өйрәнелгән хәрәкә т менән, ҡарамайынса Олег курткаһын элгескә ырғытты, аяғынан\nботинкаларын һелкеп төшөрҙө һәм аш бүлмәһенә йүнәлде. Һыуыт ҡыстан һут алды һәм, ишеген япмайынса, эсергә тотондо. Күҙен ә иҙәндә ятҡан ҡағыҙ киҫәге салынды. Олег уны алды һәм ҡарар ға тотондо. "Атайым, әсәйем, мин һәм көсөк" тип яҙылған ине улының ҡулдары менән. Сашаның үтенесле күҙҙәре иҫенә төштө. "Көсөк... Бында этһеҙ ҙә баш әйләнә". Һәм автоматик рәүештә ҡағыҙҙы кеҫәһенә тыҡты һәм йылмайып ҡуйҙы. Хәҙер тиҙ генә ға илә "фронтын" йомшартырлыҡ сәбәп табыр кәрәк. Ваҡыт бик аҙ ҡ алған - бер биш - алты сәғәттән һуң Олег поезда китеп барыр ға тейеш. Оҙайлы, ун көнгә һуҙылырға тейеш командировка. Ыңғ айында кейемен сисә- сисә ул йоҡо бүлмәһенә йүнәлде. Олег О строгов - тәфтишсе. Нисек итеп "органдарға" барып эләгеүен у л үҙе лә әйтә алмаҫ ине, моғайын, сөнки уның ата - әсәһе - я бай эшселәр. Ә инде һорауҙарға ул "фамилия ҡушыуы буйынса" т ип яуапларға ғәҙәтләнгән. Олег ябай тәфтишсе генә лә түгел, "важняк". Һуңғы йыл эсендә Остроговтың карьераһы алға китте.\nӘммә барыһы өсөн дә түләр кәрәк. Эш графигы арҡаһында ҡатын ы менән һәр ваҡыт һүҙгә килешкән Олег хәҙер килеп өйөнә тағы\nла һирәгерәк ҡайта башланы. Дөрөҫ, уның юғалыуҙарын һәр ваҡ ыт эш менән генә аңлатып булмай. Туйҙан һуң бер нисә көн эсе ндә Олегтың ҡатын - ҡыҙҙарға ҡарашы үҙгәрмәҫен һиҙгән Эва ай ырылышырға ғариза бирҙе. Әсәһе уның был уйын кире ҡаға. "Ша шыр, шашыр ҙа бөтөр".- тине ул. Ә ул туҡтау түгел, элеккенән\nдә артырып уҡ ебәрә башланы. Эва, ғаиләнне тарҡатмаҫ өсөн, сит ҡатындың хушбуй еҫтәрен, Олегтың күлдәгендә ҡалған ирен\nбуяғыстарҙың да эҙен күрмәҫ булды. Төндәрен уның эргәһендә йоҡлай алмай этләнгән Эва иренең башҡа ҡатындарҙың исемдә рен әйткән саҡтарҙа, бер нимә лә ишетмәгән кеше булды. Ҡыйы н, түҙерлек әмәл ҡалмаған саҡтарында ул иренең кеҫә телефоны н тикшерә ине. Әлбиттә, улар араһында тик бер генә номер унд а ҡыҙыҡһындыра ине. Ул да булһа ҡасандыр ире менән мөхәббәт утын тоҡандырған Юля.\nЭва уның хаҡында теләр -теләмәҫ генә иҫкә ала. Улдары С ашаға ике йәш тулды тигәндә, Олег шым һәм тыныс кешегә әйлән де лә ҡуйҙы. Уның бер ҡасанда үҙ-үҙенә йомолғанын күреп өйрә нмәгән Эваны бер генә һорау борсой ине - кем икән ул\nЭва иренең бөгөн дә бер тапҡыр ҙа шылтыратмауын иҫкә төшө рҙө. Ә бит Сашаның иртән үк температураһы күтәрелгәйне. Бары Ъы ла көтөлмәгәнсә тиҙ асылды ла ҡуйҙы. Ниндәйҙер мәлдә Эва үҙенең өҫтөнән кеше алдында күлдәген тартып төшөргәндәй итеп\nЯл көндәренең береһендә Олег, тауышын ғәҙәттәгесә тигеҙ һә м тыныс ҡына итеп, былай тип ташланы: - Мин һиңә күптән әйтергә йөрөй инем. Тик бына Сашаның ғына шәбәйеүен көттөм. Мин икенсе бер ҡыҙға ғашиҡ булдым.\nӘммә Олегтан ун йәшкә кесерәк Юля үҙен бөтөнләй икенсе тө рлө тотто. "Ҡатынымдан киттем, әйҙә өйләнешәйек" тип килгән Олгеты ул үҙенең тимер шикелле тауышы менән аптыратты:\n- Һин мине дөрөҫ аңламаның... Минең кейәүгә сығырға уйымда\nюҡ ине. Атай - әсәйемдә ҡаршы буласаҡ.\nБоҙ кеүек һалҡын ҡарашын ул Олегҡа төбәне "йә, нимә әйтерһе ң". Бер йыл Олег үҙенең ата-әсәһендә йәшәне. Юля менән бәйлә неш яйлап бөтөнләй өҙөлдө. айырылышыуҙы рәсми рәүештә эшләм әгән Эва менән Олегты ике яҡ та тырыша торғас, бергә йәшәрг ә күндерҙеләр.\nБер заман, сираттағы командировканан ҡайтҡас, Олег дауа ханаға эләкте. Шаян холоҡло ир быға аптырманы: шаярҙы , көл дө, насар нәмәләр тураһында уйламаны ла хатта. Үпкә шешеүе б өгөн ҡурҡыныс ауырыу түгел шул. Әммә бәлә көтмәгән урындан килә бит. Көндәрҙең береһендә сас сәсле табиб Олгеты үҙенең\nкабинетына саҡырып килтерҙе. "Ултыр,-тине ул,- һөйләшеү етд и буласаҡ".\nРак диагнозын Олег ышанмайыраҡ ҡабул итте. Һуңынан бөтөн өләй өндәшмәҫлек булды. Төнө буйы табибтарҙың ҡәтғи тыйыуына\nҡарамаҫтан, ул тәмәке төтәтте. Бер төндә ул утты ла яндырма й, сигарет артынан сигарет һуҙҙы. Ҡулында күптән түгел генә Эва бүләк иткән зажигалка ялтырай ине. Уны ҡапыл ток һуҡҡанд ай булды "Уға был турала нисек әйтермен һуң". Был юлы инде Э ва айырылышырға ҡаршы булмаясаҡ.\nӘ Эва был ваҡытта, иренең күлдәген илаған битенә терәп, бе р генә һорауға яуап эҙләп йонсой ине -Ниңә шылтыратмайһың миңә"