Стихи Шайхзада Бабича на башкирском языке\nСтихи всех народов России и СНГ\nЭшһеҙлектең еме булып, йылтырап Тыуманы был йөрәк ҡаны — йырҙарым. Эш өҫтөндә ҡайнап үтте йылдарым. Юл ыңғайы тыуып-үҫте йырҙарым.Иркәлектең өнө булып әлһерәп Тыуманы был йөрәк ҡаны — йырҙарым. Көнө алтын. Өнө ялҡын — йырҙарым. Эш өҫтөндә тыуып-үҫте йырҙарым.Бәлки шуға татлы һуттай түгелдер. Бәлки шуға наҙлы гөлдәй түгелдер. Эштә ҡайнап, урғып тыуҙы йырҙарым. Йырҙар булып түгелеп\nИлап тыуһам да мин, йырлап үҫтем, Йырлап йәшәйем әле бөгөн дә. Сәстәремә ҡырау сәселһә лә, Ҡырау ҡунмаҫ минең күңелгә. Йырлап йәшәйем. Халҡым, илем ғүмере Әкиәттәрҙән гүзәл йыр булғас. Тыуған ерем — бөйөк Совет иле, Ер йөрәге типкән ер булғас. Йырлап йәшәйем. Халҡым үҙе һөйөп: «Йырла! — тиеп бирҙе ҡәләмде. — Данла! — тине, — һине\nАуыр юлды бергә-бергә үттек, Еңеүгә лә килдек күмәкләп. Һәр аҙымда тойҙом йәнәшәмдән Дуҫтар атлағанын терәкләп. Рәхмәт һеҙгә, дуҫтар. Алыҫтан да Яҡын булып йылы һирптегеҙ. Беләккә — көс, йөрәккә дәрт өҫтәп, Һаман алға бергә илттегеҙ. Илгәҙәклек минән күрмәнегеҙ, Ҡайсаҡ хатта ауыр һулаттым. Ә шулай ҙа, дуҫтар, ысын дуҫтар, Мин һеҙҙе бит бик-бик яраттым 1958\nӘсәм әйтә ине: «Фәрештәләр» Таң алдында бәхет өләшә. Егәрлеләр генә үҙ өлөшөн Алыр өсөн тороп өлгәшә. Йоҡосоға өлөш бирмәй улар. Өлөшһөҙҙө һөймәй Алла ла… Таңда йоҡлап ҡалһа, яҙын иртә Сәскә атмаҫ ине алма ла». «Әсә һүҙе — тәңре һүҙе» тиҙәр. Күңелемдә тере һаҡланым. Эштә үтте көнөм. Көс-тир түгеп Ҡаршы алдым төндөң һәр таңын. Урман ҡырҡтым.\nКабинет шәп, иркен, яҡты, Йылы, рәхәт. Шунда нисә йыл ултыра Күрмәй михнәт. Ышана, мин, тип, тиңдәшһеҙ Дан директор. Ғилми эште ултырмышым Алға илтер. Мин булмаһам, фән бик артта Ҡалыр ине. Билсәнде кем дегәнәктән Айырыр ине?! 1956\nЙәнһеҙ булыр ине ғүмер, Һөйөү менән йөрәк тулмаһа. Айырылышыу, Өҙөлөп, һағынып көтөү, Ярһып ҡаршы алыу булмаһа. 1955\nЭлек заман һин бер үкһеҙ бала инең. Бар байлығың — кырыҫ, йәнһеҙ дала ине. Шул далаңда һин, имгәкләп, ауа-түнә, Тома һуҡыр юлсы булып бара инең. Хәҙер көслө ир-арыҫлан, баһадир һин. Алғы сафта бәхет даулап бараһың һин. Юлың яҡты, көнөң көләс, теләгең саф, Бөйөк илдең ҡәҙерле бер балаһы һин. Һәр йылыңда унар йыллыҡ юлды үттең. Коммунизм\nМоң шишмәһе һандуғастай йырсы ла һин, Һығылма бил тал сыбыҡтай нәфис тә һин, Аллы-гөллө гөл-сәскәләй наҙлы ла һин, Эй, илһамлы, эй, хөрмәтле башҡорт теле!Күгәреп ятҡан Уралыңдай бай, йомарт һин, Серле ҡамыш ҡурайыңдай ҡарт, олпат һин, Күпте күргән сәсәнеңдәй йор, зирәк һин, Эй, һөйөклө, эй, ҡәҙерле башҡорт теле!Диңгеҙҙәргә тиңләмәйем — тәрәнһең һин, Айға-көнгә тиңләмәйем — гүзәлһең\nӘллә алла, әллә иблес…\nКүктә алла, Ерҙә иблес. Мин — малай. Береһе — «дин», тип. Береһе — «мин», тип Тартҡылай. Белмәйем: Әллә алла, Әллә иблес Алдалай?! 1916\nЙөк ауыр, юл болғауыр булһа ла, милләт, әйҙәле: Алда рәхәт ҡәҙерене белмәккә михнәт файҙалы. Яҡты нурлы көндәрең — алдыңда. Был хаҡ вәғәҙәһе. Ана күренә ҡибла яҡлап бик матур аҡ шәүләһе. 1915\nӘйҙә, күңелем, бында торма, күккә, күккә, күккә ос, Күккә ос: күктә тыныс, бында һуғыш, бында ҡылыс! Әйҙә, күккә, бында йәм юҡ, күктә йәм бар, унда нур, Бында нәмә: Йәмле һындар… Унда хур бар, унда хур. Әйҙә, ғүмерем, әйҙә, бәхетем, әйҙә, күңелем, бергәләп, Бында булһа күбәләктәр, ундалыр барлыҡ мәләк. 1915\nӘй, мулла абзый\nӘй, мулла абзый, ант итәмен аллаң менән, Ант итәмен башыңдағы салмаң менән: Өҫтән былай кеше төҫлө күренһәң дә Эсең-тышың тулы сеп-сей ялған менән! 1917 Эй, мулла (Перевод на русский язык) Эй, мулла, клянусь тебе твоим аллахом И чалмой твоею белою, как сахар: Хоть снаружи ты похож на человека, Ложью все твое нутро кишит от века.\nӘй, большевик, эшең ҡылдың һәр өйәҙҙә: Йәшен булдың, гөрзөй булдың буржуаға. Юлың имен, юлбашсың Ленин булһа, Ҡыр төлкөнө, ирек булһын өйрәк-ҡаҙға! 1917\nТарау сәстәр туҙып бөттө, Матур көндәр уҙып китте; Матур көндәр, матур һүҙҙәр Йөрәккә йәм һыҙып китте.Матур йөҙҙә матур күҙҙәр Матур уйҙар теҙеп үтте; Бары китте, бары бөттө, Хәҙер инде ҡыҙыҡ китте. 1916\nИх, рәхәт шыуа сана, юрта ат талғын ғына, Яҡ-яғымда киң ялан йоҡлап ята тып-тын ғына. Алдымда аҡ ҡар йәйелгән, ялтырап аҡ-аҡ булып, Ынйы-мәрйендәр сәселгән өҫтөнә ваҡ-ваҡ булып. Юл ситендә ҡар киҫәктәре торалар теҙелешеп, Барыһы ла эйелеп ҡалалар, хуш-иҫән бул, тиешеп. Аҡ ҡояш нур ептәрен һуҙған да ергә нур һибә, Нурлы ептәрҙән ағып, моңло күңелгә йыр\nНәфсе — шайтан, бик яуыз ул, һәр әҙәмде аҙҙыра, Аҙҙыра торғас, наҙандарҙы юлынан яҙҙыра. Әммә унан да яуыз бер нәмә бар, ул — эскелек, Ул халыҡты йорт-еренән һәм диненән яҙҙыра. 1914 — Фәлсәфәнән туйҙыҡ инде, һатма, ташла фәлсәфәң, Фәлсәфә сәйнәр заман уҙған, хәҙер эшләр заман. — Һеҙ туйғас та, туймағандар ас көйгә торормо ни? «Фәлсәфә\nЯһу аллам! Һинән һорап ярҙам, Ярһып йөрөйөм үлем ауыҙында. Үлһәм, шәһит булһам, ҡанлы кәүҙәм Балҡып йөҙһөн ожмах хауызында. Айа, ғафур, айа, рахман рәхим! Рәхмәтеңдән ситкә ҡайырма! Ҡурҡытмаһын мине шайтан ражим, Ныҡ имандан мәңге айырма! «Тау эйәһе» тәңрем, таштарыңдан Беләгемә ҡаты ныҡлыҡ һал! «Ут эйәһе» тәңрем, уттарыңдан Йөрәктәргә үтмәҫ утлыҡ һал!.. Диңгеҙҙәрҙе сайҡап тулҡынлатҡан, Эй, ҡөҙрәтле\nЯрһынмаһа күкрәк йәшнәп, күкрәп, Телдәреңдә ялҡын яна алмай. Аһ ормаһаң һыҡрап, тетрәп-тетрәп. Ҡулдарыңдан алтын тама алмай. 1914\nЯн, бисара йән…\nЯн, бисара йән, Там, ҡап-ҡара ҡан, Көлһөн бөтә йыһан Шәйхзада бисаранан! 1915\nАтланым — эҙ юҡ, Баҡманым: йөҙ юҡ; Боҙланып күңелем, Сатнаным: ҡыҙ юҡ. Йәшлектән ләззәт Тапманым: тоҙ юҡ. 1915\nДуҫтарым, торған ерегеҙ, тыуған ауыл, киң ауыл, Барса ҡайғы, моңдарыңды юйған ауыл, тын ауыл. Иң һөйөклө киң ауыл һәм тын ауылды мин ген Ташланым; ник ташламайым, башҡа тулғас ҡом ғына! 1910\nЭй китап Шайхзада Бабич\nАп-асыҡ тор һәр ваҡытта, эй китап, баҡһам һиңә, Ысын, аҫыл нигеҙле ерҙән күп белемдәр бир миңә! Эй китап, мин аңраны төҙ юлға күндерһәнә, Мине баҫҡан йәһел утын һыу һибеп һүндерһәнә. Һин йыуатҡыс, һин уятҡыс, һин миңә ысын атам, Булмаһаң һин, мин һине һағынып ҡына сирләп ятам. Эй китабым, эй китап, миңә ҡыл һин хитап, Һин\nӘссәләмәғәләйкүм, Шәмсеҡәмәр! Беҙ иҫән-һау, башҡаса юҡ яңы хәбәр. Уңайлы ваҡытығыҙ булырмы икән, Бөгөн кис һеҙҙең яҡҡа барһаҡ әгәр? Бер төҫлө аҡҡан көнгә асыу итеп, Һеҙгә барһаҡ, аҙмы-күпме асыу ҡаныр, Беҙ барыуға аулаҡ булһа, тыныс булһа, Ул саҡта өҫтөгөҙгә рәхмәт яуыр. 1917\nОсоноп-осоноп, өҙөлөп-өҙөлөп, Ашҡынып шатлыҡ көтәм. Инде, әй хәсрәт ләғиндәр, Һеҙгә ҡурҡаҡлыҡ көтәм.Инде бик күптән тамыр йәйгән Йөрәктең аһтары, Аһтарымдың ҡып-ҡыҙыл Уттан яралған япрағы, — Һәммәһе ҡороһон, етәр, Күкрәккә уттар таммаһын, Тамған ут һүнһен, етәр, Инде йәһәннәм янмаһын!.. 1916\nСайпылышып шатлыҡ тулҡындары, Сәп-сәп бәрелә күңелем ярына; Шул шатлыҡтар менән ҡаршы торам Был донъяның барлыҡ зарына. 1916\nХәлебеҙҙән бер күренеш\nҠыҙҙар — иркә, Ирҙәр — күркә, Ҡатындар — ҡурсаҡ! Аңҡый шәхсиәт, Ялтырай тәрилкә, Матбуғат — уйынсыҡ! Күҙҙәр — йыландай, Телдәр йыумалай, Малайҙар үрмәләй, Танауҙар — Һималай! 1916\nАп-аҡ алтын йырҙарымды Йырламайым данлыҡ өсөн; Йырлаймын алтын илем өсөн, Үҙ туған халҡым өсөн. Саф көмөштәй йырҙарымды Йырламайым алтын өсөн; Йырлайым тик саф көмөштәй Саф йөрәк халҡым өсөн. Сәскә төҫлө йырҙарымды Йырламайым зауҡым өсөн; Йырлайым тик сәскәләй Ҡыҙҙарға бай халҡым өсөн. Дәртле ҡайнар йырҙарымды Йырламайым дәртем өсөн; Йырлайым тик мәңге шат, Дәртле, көләс халҡым өсөн.\nҺис тотор хәл юҡ күңелдең теҙгенен, Һис белер хәл юҡ фекерҙең төҙлөгөн, Бер минутта мең түгел, миллион теләк, Белә алмайым ҡай теләктең үҙлеген. Алсы, тәңрем, был күңелдең йөҙлөгөн, Һалсы күҙҙән был томанлы күҙлегем: Аңҡы-тиңке ҡайғырып көндәр уҙа, Инде аҙ-аҙлап безелдәр миҙгелем. 1917\nТын ғына, тып-тымыҡ бер төн ине, Шишмәкәй шылтыр-шылтыр-шылтыр ине… Йыраҡтан гөлдөр-гөлдөр арба килә, Ул да тынлыҡты ҡуйыртыр өсөн генә; Аръяҡта бер эт өрә, ул шул тынлыҡты Ҡолағыма ҡыуып кертеү өсөн генә… Мин ятамын, шул тынлыҡта уйлай-уйлай, Ике күҙем йондоҙ һайын ырғып йөрөй. Ҡай сағында аҡрын ғына бер ел иҫеп, Ағастарға минән йәшереп ниҙер һөйләй… Йәсиғ\nБелмәгән менән бәрәбәрме белә торған кеше? Тиң булырмы күрмәгән менән күрә торған кеше?Берме үҙ-үҙен наҙанлыҡ ҡәберенә күмгән менән Ысын ғилемдән ҡәлбенә рух-йән бирә торған кеше?\nТик тороу артыҡ\nҺәр ҡасан тик тор: берәй ахмаҡ һүҙ һөйләһә, Бел: уға һүҙ ҡайтарыуҙан тик тороу артыҡ таһа. 1911\nХоҙайға илап, теләйем теләк: Беләккә — ҡеүәт, йөрәккә — йөрьәт. Утлы пар кеүек һулыш теләймен. Зөлфәҡәр кеүек ҡылыс теләймен. Ҡабынһын донъя, бер өрһәм «өф» тип, Табынһын миңә аждаһа, ғифрит! 1916\nӘй минең һыҙғыслы нәмәм, әй матур кәкре муйын! Әй күңелдең наҙлы урынынан урын тотҡан уйын. Һандуғас күк һыҙҙырып һайрап ебәрсе бер генә, Һайра, йырла, тик мине дәртләндереүсе һин генә. Һин генә иң нескә хистәр, нескә моңдар шишмәһе, Һин тауыштар ҡаҙнаһы һәм һин уйындар батшаһы. Һин был донъяның түгел, ожмахта хурҙар сазы һин, Саф, матур, моңло\nБер әҙәм: «Русса беләмһең һин?» — тип Һораны; мин әйттем: «Беләмен мин» — тип, «Йә, һөйләп ҡара!» — тигәс ул, мин тинем: «Знакум, я бит ничауа незнаем!» «Шәп икәнһең руссаға, Шайҡулзадам, Кем өйрәтте, әйтсе?» — тине ул әҙәм. Мин был һүҙгә аптырап торҙом; ләкин Аңланым тиҙ: ул икән сеп-сей наҙан! 1911\nСалауат ҡандай бәһлеүән? Салауат ҡандай бәһлеүән? Даусан, яусан бәһлеүән, Еңелмәүсән бәһлеүән. Салауат тиңһеҙ арыҫлан, Салауат тиңһеҙ арыҫлан, Арыҫландай алышҡан, Уғы алған алыҫтан. Салауат — Урал балаһы, Салауат — йөрәк ҡәғбәһе, Ерҙә әнүәр кәүҙәһе, Күктә зәңгәр шәүләһе. Салауат дауҙы ҡайтарған, Салауат яуҙы айҡаған, Ҡылысы тауҙы аҡтарған, Тауышынан күл сайҡалған. Салауат — йәнле шәжәғәт, Салауат мәңге сәләмәт,\nРизабыҙ, ҡисмәтең беҙгә бүлемле…\nРизабыҙ, ҡисмәтең беҙгә бүлемле; Наҙандар маллы, әммә беҙ белемле; Бөтә тиҙ донъя малы, мәңге тормай, Белем бөтмәй, юйылмай һәм серемәй. 1914\nГөрләшеп, дәртле минуттар Остолар моңдар менән; Мин төшөп киттем, төшөп киттем, Төшөп киттем түбән. Остолар моңдар һауаға, Йырлашып ҡыҙҙар менән; Мин тороп ҡалдым көйөп, әрнеп, Күңел һыҙлау менән.\nМиңә йүн, исмаһам\nМин халыҡҡа аптыраймын: ниңә улар көн һанай? Ник тарығалар? Уларға донъя бит бик киң һарай! Нимәгә ашҡына улар, әйтсе әле, был йүнме ни? Аптыраймын, бит улар хөр, һуң улар, ә минме ни? Көн һанаһам һәм ашыҡһам, ул миңә йүн, исмаһам, Бер ҙә ашыҡмаҫ инем мин, ситкә сығып китмәһәм. 1910\nМатур һындар, матур ҡыҙҙар, матур сыңдар, Әйткән саҡта, исемегеҙ матур сыңлар. Һеҙҙе күреп, йәмгә сумып, киттем иреп, Аҡылһыҙҙар, аҡылһыҙ, тип баҡырһындар. Ҡарап ҡарайыҡ: аҡыллылар нишләр икән, Бар аҡылды көрәшергә саҡырһындар, Ҡарап ҡарайыҡ: бер һылыуҙы еңер микән, Сихри күҙҙән сихри уҡтар атылһындар. Ҡыҙыл ирен бер йылмайһа, хоҙай шаһит, Бөтә фекер әсир төшөр, аҡыл шөрләр. Ике тәңре:\nЮҡҡа сыҡҡан, юҡҡа икмәкте сереткән бәндә мин, Бер зәгиф, көсһөҙ, һөнәрһөҙ, буйға бөткән бәндә мин. Сәскә төҫлө күкрәп үҫкән иң ҡәҙерле саҡтарым Бер ҙә юҡҡа алданып, тик исраф иткән бәндә мин. 1913\nПак тыуып, выждан менән, паҡлыҡта үҫкән бәндә мин, Бәндәләргә «бәндә» булғандар эсендә алла мин. Саф иман тапланмаһа, тәҡдир аяҡтан салмаһа, Нурлы йондоҙҙарҙан да нурлы ялтырармын алда мин. 1913\nТәрилкәгә күмәсеңде өйөп килтер, Бабич ағай, ашап бөтөр, тиеп килтер; Килтергәндә йырлап килтер, бейеп килтер, Шәйх ағай ашаһын, тип, һөйөп килтер. 1918\nКөндәрем йәмһеҙ, мөхитем булманы йәнгә кефү, Бәс шуныңсөн донъяға минән мәкафәт: ҡых, тфү!.. 1916\nАйға үрләп, нурҙа уйнап, Күкрәгемде нурланым. — Ит ғәфү әй, ай, тинем мин, Нурҙарыңды урланым. — Һис зарар юҡ, ал, тине ай, Ал ла сәс нур халҡыңа; Мин дә бит төн хаҡына Алдым ҡояштың нурҙарын. 1916\nЙөрөгән саҡта башҡорт туғайҙарын Йәнем әллә ҡайҙа елкенә; Ишеткәндә моңло ҡурайҙарын, Йөрәгемә моңдар бөркөлә. Тауҙарына менһәм, ҡырҙа йөрөһәм, Балҡый йәннәт нуры — гөлостан, Меҫкен башҡорт ауылын килеп күрһәм, Аңҡый хәсрәт, үлем — гүрестан. Гүрестандай ғәмле ауылдарҙа Ҡыбырлаша йәнле мәйеттәр, Йәнле мәйеттәрҙең ғәмен көйләп, Илап аға Һаҡмар, Яйыҡтар. Янып-көйөп, бәғерем өҙгөләнеп, Ләғнәт уҡыйым, кемгә — белмәйем,\nЙәш шағирҙың ҡәбер ташында\nВаҡлығы менән йыһандың ваҡһынаһым килмәне, Ят үлемде ҡаршы алдым, ятһынаһым килмәне. Донъяла йәнгә тыныслыҡ юҡлығын белгәс тамам. Мин әле йәш, тип, үлемдән тартынаһым килмәне. Тар ҡәберҙең ҡуйынына керҙем — ҡотолдом донъянан, Сөнки биҙҙем донъянан, артыҡ тораһым килмәне. Йәшләй үк керҙем ләхеткә, киң түшәкте тарһынып. Төп ятаҡ булғанға ләхетем, тарһынаһым килмәне. 1916\nӘх, бөгөн донъя кейенгән ҡыҙға оҡшап тәп-тәтәй, Ҡыҙ булып баҫҡан тәбиғәт донъяға ап-аҡ тәпәй. Хаузы кәүсәр шишмәһе өҫтөнән иҫкән ел кеүек, Их, бөгөнгө ел һауанан бер ғәжәп ләззәт татый. Ниндәй йәмле, их, бөгөн ожмах көнөнән йәмле көн. Ҡайҙа ожмах — фирҙәүес бер яҡта торһон хатта ки! 1916\nЙәм күрә алмам\nҠурҡыныс уйҙар килеп баҫҡас, ирекһеҙ баш бөгәм, Эстә хәсрәт ҡайнашып ташҡас, өҙлөкһөҙ йәш түгәм. Йәм күрә алмам, ғәмле хәлдәр китмәйсе, йәш кипмәйсе, Күҙ йәшемде киптерерлек яҡты ҡояш сыҡмайсы. 1916\nБер бүлмәлә ике шәкерт дуҫ ҡына торған була, Эстәре бошҡанда йырлап, уйнаған, көлгән була.Керһә алдарына ҡыҙ, дуҫлыҡтары сиктән аша: «Ҡыҙҙы мин ҡосам элек»,— тип дөп тә дөп йоҙроҡлаша! 1910\nӘй, матур ҡыҙ Зөһрә йән, Мин һине күрәм ҡасан? Әй, Бибизөһрә, һиңә Төштө ысын ғишҡым, ышан. Бик матур, бик йәмле тип Мәрйәм апай маҡтаны. Шул минутта күңелемде Мөхәббәтең ҡапланы. Күрмәһәм дә күргән кеүек, Төштө ғишҡың ҡәлбемә. Зөһрә ҡыҙҙы насип ит, тип Доға ҡылдым тәңремә. 1917\nТыш яҡтан йылмаңлап, дошмандар Төшкәндәр беҙ төшкән юл менән; Яҙыҡлы, ләғнәтле ҡул менән Беҙ ҡосҡан баланы ҡосҡандар.Алданма, аҡ күңел башҡортом, Юлатма йыланды ҡуйыныңа; Һарылып мәлғүндәр муйыныңа, Башыңды мөнйөрҙәр аҡыртын. Ҡуя тор киңлекте, аҡлыҡты, Ҡара бул, зәһәр бул дошманға; Сер бирмә һыналған ҡуштанға, Башыңа бетеү ҡыл һаҡлыҡты. 1918\nТаянып эйәккә, Күҙ тегәп йыраҡҡа, Ултырам уйланып Бер үҙем бер яҡта. Уйланам, уйланам, Уй менән юғалам… Бер ваҡыт кинәттән Һиҫкәнеп уянам. Уянам, ни күрәм: Әйләнә һәр тирәм, Уй тәрән һәм томан… Шаҡ ҡатып тик торам. Мин, имеш, аҙам, Мин, имеш, туҙам, Гөнаһым — туҙан, Тау кеүек язам! 1915 Грех и наказание (Перевод на русский язык)\nЗәңгәр күк — тажым, сыбар ер — тәхетем, Үҙем — азат йән, аҡ ҡояш — бәхетем. Йондоҙҙар һәм ай — серсе дуҫтарым. Һандуғас, турғай — йырсы ҡоштарым.Сыҡһам сахраға, гөлдәр, үләндәр Тәғзим итәләр, биреп сәләмдәр. Йән сәсәктәрем, гөл ҡанаттарым, Оса янымда күбәләктәрем. Латиф ел — саба, тип: «Мәрхәба!..» Һөйөп, иркәләп йөҙөмдән үбә. Менһәм тауға, их, осайыммы\nҠып-ҡыҙыл ҡандар йүгергән күҙҙәреңдең ағына, Күҙләүең — ҡорһаҡ ҡына, һүҙҙәрең — донъя ғына. Социал тимһең үҙеңде, ҡып-ҡыҙыл, тип, маңлайың? Ник ҡыҙыл ул? Сөнки имгәнһең фәҡирҙәр күҙ майын. Ник ҡыҙыл ҡандан буялған күҙ төбөңдөң керпеге? Юҡ һинең күңелең төбөндә тамсы шәфҡәт бөртөгө. Ник һинең мәҡһүр, ҡалын иренең ҡарағусҡыллана? Сөнки күңелеңдә фәҡирҙәргә асыу, мыҫҡыл яна. Шул көйөнсә\nБеҙ үҙебеҙ — башҡорттар\nБеҙ үҙебеҙ — башҡорттар, Күп ырыуға баш йорттар. Беҙҙә гәүһәр, беҙҙә йәүһәр, Беҙҙә һәр бер ашлыҡтар. Беҙҙә тиңһеҙ сәхрәләр. Сәхрәләр — ожмах улар; Унда гөлдәр тирбенеп, Йәмләнергә саҡыралар. Унда ҡоштар һайраша, Күлдә ҡамыш шаулаша. Ҡамыш буйы әрүшә, Тамаша, әй тамаша. Беҙҙә ҡалын урмандар, Беҙҙә данлы Урал бар; Урал аҫты алтындыр, Өҫтә — шәфҡәт балҡыйҙыр. Һиҙен,\nБер минутта ташты күңелем, бер минутта булды ут, Берсә янды, берсә туңды, барыһы булды бер минут. Бер минут бар донъяһын ҡарғап ҡабынды уттарым, Янды, көйҙө, парса-парса булды меҫкен күкрәгем. Эйе, янды күкрәгем… Тик, юҡ, ләкин меҫкен түгел, Был йөрәк — утлы йөрәк, уткен күңел, киҫкен күңел. Ул яна, тик ҡайғырып янмай, яна шатлыҡ менән, Ул\nЭй илаһи, килде лә керҙе моронға тәмле еҫ, Эй ғәзиз кис, йәмле кис һәм йәнле кис, илһамлы кис.Йәмле өҫтәл өҫтөнә йәйгән матур аҡ эскәтер, Эскәтер өҫтөндә ҡоймаҡтар нәфис еҫ еҫкәтер. Эс, ҡунаҡтар, тип самауыр шатланып йырлап тора, Һәм дә Бағбостан йөҙө илһамлы ай күк яҡтыра. Алдыбыҙҙа май менән балдар торалар: «Ҡап», — тиеп, Һәм Бабич\nАрыҫландар үҙ ерен Залимдарҙан таптатмаҫ, Таптаймын тип атлаһа, Башҡорт ҡаны атлатмаҫ. Ил өҫтөнә сапҡан яу Башҡорт йәнен ҡаҡшатмаҫ, Бысраҡ табан аҫтында Башҡорт намыҫы ятмаҫ. Башҡортостан — гөлбостан, Сөнбөлөстан, нурбостан, Шунда тыуған, шунда үҫкән Башҡорт атлы арыҫлан! Башҡортостан баҡсаһы — Арыҫландар торған ер; Арыҫландар бабаһы — Ҡаһармандар йөрөгән ер; Ҡаһармандар кәүҙәһен Ҡосаҡлаған, күмгән ер; Хәләл ҡандар\nВаллаһи, һин сәнселеп кит, тонсоғоп үл, бөт, ҡаҙал. Шунда ла һис кем дә күрмәҫ, валлаһи, бер эт ҡәҙәр! Нишләйем һуң? Әйтсе, зинһар, сәнселәйемме, нишләйем? Сәнселеп, сәсрәп сығайыммы?.. Нишләһәң дә, эш ҡыйын. Нишләйем һуң — зәҡҡумлы хәсрәттәр менән күңелем яна, Нишләйем һуң — мәлғүн иблестәр төкөргән донъяға! 1915\nАфарин һеҙгә, ирек сулпандары! Афарин, ысын изгелек солтандары! Был ҡараңғы гүргә түнгән донъяның Көн вә көн атмаҡта ысын таңдары. Афарин, их… донъяға шатлыҡ килә, Юйыла золмат, йылмайып аҡлыҡ килә; Емерелә вәхшәт, хаҡһыҙлыҡ, золом; Аҡрын, аҡрын нур сәсеп, хаҡлыҡ килә. Шатланам мин, күкрәгем ташҡан кеүек. Түҙә алмайым, һикеренәм, шашҡан кеүек. Афарин, әй һеҙгә миллион афарин; Нурлы\nАтланым эҙһеҙ, Тапманым йондоҙ; Боҙланып күңел, Сатнайым ҡыҙһыҙ; Үтте йәш ғүмерем, Ләззәтһеҙ, тоҙһоҙ. 1916\nАйға мендем, ай нуры менән ҡойондом, уйнаным, Күп һөйөндөм, һөйөнөс менән төйөлдөм, туйманым. Туйманым, айҙан уҙып, мендем ҡояшҡа ашҡынып, Юҡ, шулай ҙа булманы ташҡын күңелде баҫтырып… Шул барыштан барышыма, киттем хоҙайҙың ғәрешенә, Ун һигеҙ мең ғаләме артымда ҡалды барыһы ла. Ни өсөндөр тапманым күңелем ҡарар ғәрешендә лә, Көрсөйҙө күрһәм дә хатта тынманым уныһында ла. 1914\n2 ғинуар көнө\nБөгөнгө көн мин тыуҙым, Иламайса, тын тыуҙым; Истиғдадтан, зәканан, — Һәр ҡайһынан кәм тыуҙым. Ғүмерем үтте бикарерәк, Буш ел ҡыуҙым да ҡыуҙым; Тыуҙым, үҫтем, ҙур булдым, Ник яралдым, ник тыуҙым? 1918\nСтихи народов России\nСтихи Рами Гарипова\nСтихи Мажита Гафури\nСтихи Салавата Юлаева\nСтихи Зайнаб Биишевой\nСтихи Шайхзада Бабича\nСтихи Есенина для детей 12 строк\nСтихи Есенина для детей 20 строк\nСтихи Есенина для детей 3 класса\nСтихи Есенина для детей 4 класса\nСтихи Есенина для детей о весне\nСтихи Есенина для детей о природе\nСтихи Есенина для детей о родине\nПоддержать проект Автора\nАнна Ахматова — Приходи на меня посмотреть: Стих\nАнна Ахматова — Солнце комнату наполнило: Стих\nАнна Ахматова — Проплывают льдины, звеня: Стих\nАнна Ахматова — Чернеет дорога приморского сада: Стих\nАнна Ахматова — Как белый камень в глубине колодца: Стих\nАнна Ахматова — К музыке: Стих\nАнна Ахматова — Словно ангел, возмутивший воду: Стих\nАнна Ахматова — И когда друг друга проклинали: Стих\nАнна Ахматова — Самые темные дни в году: Стих\nАнна Ахматова — Белой ночью: Стих\nАнна Ахматова — Божий Ангел, зимним утром: Стих\nАнна Ахматова — Три осени: Стих\nАнна Ахматова — Приморский парк Победы: Стих\nАнна Ахматова — Приду туда, и отлетит томленье: Стих\nАнна Ахматова — Когда человек умирает: Стих\nАнна Ахматова — Тайны ремесла: Стих\nАнна Ахматова — Клеветникам: Стих\nАнна Ахматова — Здравствуй, Легкий шелест слышишь: Стих\nАнна Ахматова — Когда погребают эпоху: Стих\nАнна Ахматова — Тебе покорной? Ты сошел с ума: Стих\nАнна Ахматова — Смятение: Стих\nАнна Ахматова — Поэма без героя: Стих\nАнна Ахматова — А ты думал, я тоже такая: Стих\nАнна Ахматова — Все расхищено, предано, продано: Стих\nАнна Ахматова — Перед весной бывают дни такие: Стих\nАнна Ахматова — Приморский сонет: Стих\nАнна Ахматова — Клятва: Стих\nАнна Ахматова — Творчество: Стих\nCopyright © 2020 Наши стихи.ру


Ғафури районында 2013 йылдан ата-әсә ҡарамағынан мәхрүм ҡалған һәм етем 109 бала торлаҡлы булыу бәхетенә ирешкән\nӘле төбәктә алтынсы күп ҡатлы социаль объект төҙөлә. Йыл аҙағына тиклем етем балалар категорияһынан тағы ла 31 кешегә сафҡа инәсәк социаль йорттан фатир асҡыстары тапшырыу ҡаралған. Бөгөнгө көндә төбәктә нисә етем бала торлаҡҡа сиратта тора?.\nПоликлинникаға килеп ингән һәр кемде ихлас ҡаршы алған Айһылыу Ниғмәтуллина уҡып бөткәс, уйлап та тормай тыуған яғына эшкә ҡайта. Ата-әсә ҡарамағынан мәхрүм ҡалған ҡыҙға Красноусол ҡасабаһында фатир бирелә. Район хакимиәтенән һәр саҡ ярҙам тоям, үҙ ереңдә йәшәү генә түгел, эшләү ҙә күңелле, ти Айһылыу.\nОльга исемле ҡыҙға ла 18 йәше тулыу менән өр-яңы социаль йорттан фатир асҡысы тапшырыла. Башҡорт дәүләт университетының икенсе курс студенты педагог һөнәрен үҙләштергәс, мотлаҡ тыуған яҡҡа эшкә ҡайтам. Яңы фатирҙы ташлап ситкә китәһем, юҡ, ти ул.\nОльга Столярова, Ғафури районының Красноусол ҡасабаһында йәшәүсе: «Мин үҙем шаулы ҡаланы яратмайым. Шуға ла һәр ял һайын ҡасабаға ҡайтырға тырышам. Бында саф һауа. Бер йортта туғандар кеүек йәшәйбеҙ».\nЫсынлап та, йорт заманса, һәр фатирҙа йәшәр өсөн уңайлыҡтар булдырылған. Ихата тирәһе таҙа. Ошонда уҡ бәләкәстәр өсөн уйын майҙансығы булдырылған.\n2013 йылдан алып районда биш социаль торлаҡ төҙөлгән. Тәүге йортта 14 ата-әсә ҡарамағынан һәм етем балаларға, шулай уҡ Бөйөк ватан һуғышының тол ҡатындарына фатир бирелгән.\nӘлеге ваҡытта районда ата-әсә ҡарамағынан ҡалған йә етем 18 йәше тулған 94 кеше торлаҡҡа сиратта тора. Йыл аҙағына тиклем шуларҙың 31-нә яңы төҙөлгән социаль йорттан фатир асҡыстары тапшырыласаҡ.


Йәйге ялда рәхәтләндек кенә | Йәншишмә\nЙәйге ялда рәхәтләндек кенә\nНаписал в 22 сентября 2017, 10:40\nЙәй – ул минең өсөн ял, ҡыҙыҡлы сәйәхәттәр, төрлө мажаралар, уйындар, ҡунаҡҡа йөрөүҙәр, осрашыуҙар ваҡыты. Үҙем йыл да Ирәндек менән Ҡырҡты тауҙарын айырып ятҡан йәмле Ҡыҙыл йылғаһы буйында урынлашҡан «Ирәндек» балалар лагерында ял итәм. Унда рәхәт, күңелле!\nЛагерҙан ҡайтҡас, өйҙә ярҙам итешәм. Баҡсала ҡый үләндәрен утау, картуф күмеү, түтәлдәргә һыу һибеү һәм башҡа шуның кеүек эштәрҙе башҡарам. Аҙағыраҡ Лиза һеңлем менән емеш-еләк тирәбеҙ, йәшелсә йыябыҙ. Олатайым беҙҙе йыш ҡына Тоҙлокүлгә, Һаҡмарға, Ҡыҙыл йылғаларына һыу инергә алып йөрөй. Унда инде машина тәгәрмәсенең камераһынан эшләнгән йөҙгөстә рәхәтләнеп йөҙәбеҙ, сумышып уйнайбыҙ, матур-матур таштар, ҡабырсаҡтар йыябыҙ. Кис мал ҡарайбыҙ. Сират буйынса һарыҡ көтөшәм. Кәзәбеҙҙе лә үҙем һауам. Уның һөтөнән тәмле лә, шифалы ла ҡымыҙ яһайбыҙ.\nОлатайым мине машинаһында 25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Асҡар ауылындағы балалар сәнғәт мәктәбенә йөрөтә. Унда ҡылҡумыҙ, фортепьяно, вокал синыфтарында шөғөлләнәм. Сольфеджионы өйрәнәм. Уҡыуымдағы кеүек, бында ла уңыштарым ярайһы ғына. Төрлө ярыштарҙа ҡатнашып, I, II урындар, Гран-при ҙа яулайым. Халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, Башҡортостан, районыбыҙ буйынса грамоталарым, дипломдарым, Рәхмәт хаттарым бик күп. Әле күптән түгел генә «Яҡтыкүл» лагерында уҙған «Һин йәшәгән яҡ» Бөтә Рәсәй конкурсында башҡорт халыҡ көйө «Сыңрау торна»ны башҡарып, икенсе дәрәжәле дипломант булдым. Ғөмүмән, халыҡ көйҙәрен яратам. Улар моңло, күңелдәрҙе елкендерә. Тағы кроста – I урын, «Портфолио»лар конкурсында Гран-при алдым. Был уңыштарымда уҡытыусыларым Миңлегөл Бәхтинур ҡыҙы Солтанбаева менән Ринат Булат улы Ҡорманаевтың өлөштәре ҙур.\nКүп кенә үлән-сәскәләрҙе лә танып беләм. Мәҫәлән, төрлө умырзаялар, кәкүк ҡатаһы, ҡыңғырау, меңъяпраҡ, аҡсәскә, бәпембә, көтөүсе муҡсаһы, бәпкә үләне, һары мәтрүшкә, болан уты, дегәнәк, аҫҡорһаҡ һәм башҡалар. Ашарға һәм сәй итеп эсергә яраҡлылары – балтырған, ҡымыҙлыҡ, ҡуҙғалаҡ, ҡаҡы, әтлек, һарына, әсе һәм сөсө йыуа, оҫҡон, болан уты, еҫле мәтрүш. Урманда йөрөүе бигерәк күңелле. Һеңлем менән матур үләндәр, сәскә йыйып, таж үрәбеҙ, гербарий яһайбыҙ. Хистәремде тыя алмай, йырлап та ебәрәм. Олатайым беҙҙе тағы ла Уралтау төпкөлөндәге Кәзә ташына, Ирәндектәге Олоташҡа, Һаңғала тауына алып барҙы. Ер-һыу атамаларын, төрлө үҫемлектәрҙең исемдәрен өйрәтте. Хәтәр бейек, текә ҡаяларҙы, ҙур-ҙур таштарҙы күреп, хайран ҡалдыҡ. Ауылыбыҙҙан алыҫ түгел Әүлиә ҡотоғона ла барып сығабыҙ, әүлиә хәҙрәт Бағырусман олатай ҡәберендә аят-доға уҡып, рөхсәт алғандан һуң шифалы һыу алып ҡайтабыҙ. Ул шишмә ҡышҡы сатлама һыуыҡтарҙа ла туңмай, селтерәп ята.\nБына шулай көтөп алған йәйге ялым бик күңелле һәм файҙалы үтте. Быйыл IV синыфҡа уҡырға барҙым. Көндәлегемдә – тик «бишле» билдәләре генә. Киләсәктә лә шулай булыр, тип ышанам һәм тырышам. Яратҡан гәзитем «Йәншишмә»гә яҙылдым. Хәҙер инде уны уҡып, рәхәтләнәм генә.\n« Яңауылда ла бар ҡыйыуҙар\nЭльбрус Ниғмәтуллинды күрҙем »


4. Ишем ханлығы\nИшем ханлығы тарихы тулыһынса өйрәнелмәгән.\nVIII – XII быуаттарҙа башҡорттарҙың бер төркөмө Урал тауҙары һәм Иртыш арауығының төньяғындараҡ, Обь йылғаһы бассейынында урынлашып, Ишем ханлығы тип шартлы рәүештә аталған ырыуҙар союзы барлыҡҡа килә (Г. Л. Фәйзрахманов. Ҡаҙан татарҙары тарихы. Ҡаҙан. 2002. 117–136-сы биттәр). Ишем ханлығы булыуы һәм унда башҡорт ырыуҙарының йәшәүе Иртыштың һул яҡ яры Мөйтән бейҙең олоҫона инеүе менән аңлатыла. Мөйтән бейгә был ерҙе Сыңғыҙ хан «мәңгелеккә» беркетә (тимәк ханлыҡ «шартлы» түгел), һәм был мәғлүмәт беҙгә тарихи Башҡортостандың сиктәрен билдәләргә мөмкинлек бирә (110, 446-сы бит).\nIV. I. Бөйөк Башҡорт иле\nБыл ҙур территорияла башҡорт ҡәбиләләренең көн итеүе, башҡорт халҡының бик боронғо булыуы хаҡында тарихи сығанаҡтар һөйләй. Б.э.т. Уралда Аслан батшаның улы Бөрйәндең үҙенең «бөрйән» тип аталған көслө урҙаһы менән йәшәүе билдәле.\nБ.э.т. VII быуатта данлыҡлы Буртас Сармат батша ассирий батшаһы Шумер Ассарходдондың (б.э.т. 680 – 669 й.й.) ҡыҙына өйләнә. Ул Саҡ төркөмөнә ҡараған Ҡаҙағстандың көньяғы өсөн талашҡан ике төркөм – ҡыпсаҡтар менән мәсәғүттәр – араһында барған ыҙғышҡа ҡушыла. Ҡыпсаҡтар еңелә һәм улар Буртасҡа үҙҙәрен мәсәғүттәрҙән алыҫыраҡ урынға күсереүен үтенә. Буртас Ҡара диңгеҙ буйында йәшәүсе кимерейҙарға ҡыпсаҡтарға үҙ ерҙәренең яртыһын биреүҙәрен һорай. Тегеләр баш тартҡас, Буртастың улы Маджи кимерейҙарҙы тулыһынса ҡыйрата. Буртастың ҡайныһы Ассарходдон Уралда йәшәүсе кейәүенә элек тә яҡын көнсығыштағы афразийҙарҙың ерҙәрен яулашырға ярҙам итеүен һораған булған. Буртас ҡайныһын «үҙ шумеры» итеп күргән, шуға күрә ул Маджи улын ғәскәр менән ярҙамға ебәргән. Кимерейҙарҙы ҡыйратҡан өсөн Ҡамыр батыр тигән данлыҡлы исем алып өлгөргән Маджи 653 (б.э.т.) йылда мидийҙарҙы ҡыйрата һәм шумерҙар менән ҡушыла.\nТәүрат (Библия) Маджи ғәскәре баҫып алғандан һуң Афразия халҡы ниндәй тетрәнеү кисергәнен шулай һүрәтләй: «Бына төньяҡ илдән халыҡ килә... ҡулдарында уҡ-һаҙағы һәм ҡыҫҡа һөңгөләре, улар аяуһыҙ, бер кемде лә йәлләп тормайҙар! Улар диңгеҙҙәй ажғыра, аттарҙа сабалар, бер кеше кеүек рәткә теҙеләләр... Улар хаҡында ишетеү менән ҡулдарыбыҙ һәленеп төшә, беҙҙе болот һәм ҡайғы баҫа... дошман ҡылысы һәр яҡтан да үлем менән янай» (улар Урал тауҙарында йәшәүсе башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары – Й.Б.). Египет фирғәүене Маджиға һалым түләп саҡ ҡотола. Улар 28 йыл буйына Яҡын Көнсығышта хакимлыҡ итә. Һуңынан скифтар башлығы Мидиҙың ғәмһеҙлеге һөҙөмтәһендә 625 йылда ғәскәрҙәренең төп көсө ҡыйратыла һәм Маджи үҙенең ғәскәрен кире Волга-Урал Иҙеленә йүнәлтә. Ҡайтҡас, Маджи Иҙел буйындағы ерҙәрен өс өлкәгә бүлә: Волга менән Ағиҙел арауығы, Волганың һул яры һәм түбәнге ағымы, Волга менән Яйыҡ арауығы (34, 340-сы бит). «Ағиҙел буйына хондарҙың беренсе хакимы Ҡама батыр килә һәм Биләр дәүләтен ойоштора, халыҡтың ҙур өлөшө уны хан итеп таный. Ә инде Бесер бей хан булған заманда илдә йәшәүселәрҙе бесермәндәр тип атағандар. Улар хон (башҡорт) телендә һөйләшкән. Власҡа Бүлемәр килгәс, илдә йәшәүселәр бүләрҙәр тип аталған» (34, 314-се бит).\nКөнбайыш Төрөк ҡағанаты осоронда төрөктәр төньяҡта Бөрйән бейлеге ойошторорға рөхсәт бирә. Унда 605 йылдан алып Бөрйән Сылбырҙың улы Төпшәк хакимлыҡ итә. Төпшәк 15 йылдан һуң вафат була, тәхетен өлкән улы Буйъюрғанға ҡалдыра.\nVII быуаттың уртаһына көнбайыш Төрөк ҡағанаты йәшәүҙән туҡтай һәм уның Европа өлөшөндә Дуло династияһы етәкләгән Болғар дәүләте, Ашин төрөктәре династияһы етәкләгән Хазар дәүләте барлыҡҡа килә. Ошо саҡта башҡорттарҙың боронғо ата-бабаларын тәшкил итеүсе ҡәбиләләр төркиҙәр һәм болғарҙар килгәнсе үк көнсығыш Европа һәм урта Волга буйын биләй. Болғарҙар һан яғынан һәм хәрби көс буйынса хазарҙарға ҡарағанда күпкә юғары була (203, 125-се бит). Урта Волга буйына килгән Хазар болғарҙары урындағы көнбайыш башҡорттар менән яйлап ҡушыла. Хазар Болғарияһы составына ингән болғар ҡәбиләләре артабан бер дәүләттең халҡы булып китә. Бында «болғар» атамаһы йыйылма этноним ролен үтәй.\nБолғарҙарға башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары булған хонтурсылар, унығырҙар, утриғорҙар, ҡотриғурҙар, биләрҙәр, бөрйәндәр, шулай уҡ сыуаштар, фин-уғыр вәкилдәре һ.б. ҡараған (155, 11-се бит). Башҡорттарҙың боронғо ата-бабаларына ҡараған хонтурсылар, биләрҙәр, бөрйәндәр вәкиле Болғарҙың хакимы булып китеүе хаҡында Салауат Хәмиҙуллиндың фекере менән тулыһынса килешергә мөмкин (203, 159-сы бит), ханлыҡҡа ҡараған башҡа ҡәбиләләр араһында улар кеүек ҡеүәткә эйә берәмектәр булмай. Шуға күрә лә «болғар» атамаһы тиҙҙән телдән төшөп ҡала башлай. VII быуаттан үҙ аллы боронғо башҡорт дәүләттәре, конфедерацияға берләшеп Тамта дәүләтен барлыҡҡа килтерә. Ә инде XI – XII быуаттарҙа легендар юлбашсы Башҡорт хан тарих аренаһына сыҡҡас, күп кенә ырыу-ҡәбиләләр уның ҡанаты аҫтында Евразияның төньяғында бөйөк державаны барлыҡҡа килтерә. Боронғо башҡорттарҙың ата-бабаларын тәшкил итеүсе уғырҙар «башҡорт» атамаһын ала. Бөйөк Башҡорт иленә Урта Волга – Урал – Евразияның Көнбайыш Себер өлөшөндә йәшәүсе табын, барын, бөрйән, ғәйнә, иштәк, бәшәнәк һәм башҡа ҡәбиләләр инә. Мәшһүр әрмән тарихсыһы Гевонд (VIII б.) яҙыуынса, был дәүләттең төп халҡын башҡорттарҙың боронғо ата-бабаларынан хонтурсылар, бүләрҙәр, ҡоман-ҡыпсаҡтар, бөрйәндәр тәшкил иткән.\nБолғарҙар менән тығыҙ аралашып йәшәүсе бөрйәндәр һәм башҡа уғыр-башҡорт ҡәбиләләре йәшәү рәүеше буйынса Болғар дәүләтендә йәшәүсе халыҡтар менән бер үк кимәлдә торған (Хвольсон, 1869, 25-се бит). Тәүҙә Болғар императоры Могер көнсығышҡа әллә ни әһәмиәт бирмәгән. Ул: «Төркөттәр беҙгә ниндәй зыян килтерә ала инде? Бер нисә туғайлығыбыҙҙы ғына баҫып алһа алырҙар», – тигән. Тик башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары үҙҙәренә генә хан һайлап ҡалмаған, йыш ҡына Болғар хандарының яҙмышы ла уларға бәйле булған.\nХII быуат урталарында, дөрөҫөрәге, 1131 – 1153 йылдарҙа, Әбү Хәмид әл-Ғәрнәти исемле ғәрәп ғалимы Андалузиянан (хәҙерге Испания провинцияһы) Көнсығыш һәм Үҙәк Европаға сәйәхәт итеп ҡайта һәм хәтирәләр яҙа. Очерктарҙың береһе «Мөгриб гән бәғзе ғәжәйеп әл-Мәғриб», икенсеһе «Тәуарихи Болғарийә» тип атала» (15, 291-се бит).\nХIV быуаттың карталарын өйрәнеүсе Ф. К. Брун боронғо Паскарти (Башҡорт) ҡалаһын башҡорттар менән бәйләгән, ә «ХIII – ХIV быуаттарҙа Алтын Урҙаның тарихи географияһы» монографияһы авторы В. Л. Егоров пашкерти атамаһын «урта быуат сығанаҡтарындағы башҡорттар атамаһының бер варианты тип иҫәпләй» (Р. Буканова, «Өфө» журналы. 2011 й., №8, 41-се бит). Тажитдин Ялсығол әл-Башҡорди (1767 – 1838) үҙенең «Болғарҙар хаҡында тарихи яҙма», «Тарихнамә һәм Болғар» тигән хеҙмәттәрен дөйөм тарих хаҡында яҙыуҙан башлап, төрки ҡәбиләләрҙең, башҡорттарҙың, болғарҙарҙың Ислам динен ҡабул итеүе тураһында бәйән ҡыла. Хеҙмәтенең аҙағында ул башҡорт шәжәрәләрен килтерә. Шәжәрәһенән күренеүенсә, Тажитдин үҙенең сығышын Әйле, дөрөҫөрәге, Әйленең бер тармағы булған Көҙәй ырыуына бәйләй. Ун ике-ун өс йәшендә хажға барыусы атаһына эйәреп сығып китә һәм, бер нисә йыл Төркиә һәм Әстерхан яҡтарында булғандан һуң, ҡайтып килешләй атаһы үлгәс, уның, ҡәберемде (Сөн ауылы) ташлама, тигән васыятын тотоп, бөтә ҡалған ғүмерен Мамадыш һәм Минзәлә өйәҙҙәрендә (хәҙерге Татарстан биләмәһендә) үткәрә. Татарстандың Зәй районндағы Имәнле баш ауылы зыяратында ерләнгән (15, 412-се бит).\nБилдәле булыуынса, хәҙерге Өфө ҡалаһы тирәһендә (уның атамаһы үҙгәргән, Башҡорт хан хакимлыҡ иткән осорҙа ҡала «Башҡорт» тип аталған) башҡорттар ҡәлғәләр һәм нығытмалар төҙөгән. М. Өмөтбаев яҙыуынса, ҡыпсаҡтарҙың ғәскәр башлығы Яуыш хан төҙөлөш менән үҙе шәхсән шөғөлләнгән. Башҡорттарҙың боронғо дәүерҙәрҙән алып йәмғиәт, берләшмәләр төҙөүҙәре хаҡында хатта боронғо «Авеста»ла бөрйән ырыуы миҫалында бәйән ителә (М. Өмөтбаев, 1984, 190 – 200-се биттәр). Ошо ҙур территорияла башҡорттар йәшәүе, уларҙың бер нисә дәүләте булып, һуңынан бер Бөйөк Башҡорт иле барлыҡҡа килеүе – тарихи хәҡиҡәт, тик фән донъяһы был хаҡта әйтергә һаман да ҡыймай килә. Мәҫәлән, «Көнһәл әл-әхбәр» тигән төрөк сығанағында башҡорттарҙың ҡасандыр 70 ҡалаһы һәм ҡәлғәһе булыуы әйтелә. Башҡорттарҙың «эске» һәм «тышҡы» төркөмдәренә бүленеүе хаҡында IX – X быуаттарҙа йәшәүсе ғәрәп ғалимдары яҙып ҡалдырған, уларҙы системаға һалып әл-Иҙриси баҫып сығарған. Ул түбәндәгесә яҙа: «Тышҡы башҡорттар» – тарихи Башҡортостандың көньяғындағы урманлы-далалы ҙур майҙанды, «эске башҡорттар» төньяҡтағы таулы-далалы майҙанды биләгән». Әл-Иҙриси башҡорт хандарын Намжан, Гүрхан, Ҡараҡыя, Ҡасра, Масра ҡалаларының хакимдары итеп күрһәтә. Улар араһынан бигерәк тә төҙөгө итеп Намжан ҡалаһын атай. Тап ошо Намжан ҡалаһы ҡалдыҡтарын беҙ Башҡорт ҡалаһы итеп күрәбеҙ ҙә инде. Намжан: «...уның ҡарамағында – күп һанлы ғәскәр, ҡоролмалар һәм ҡоралдар, оҙон һуҙылған эшкәртелгән ерҙәр» (И. Г. Коновалова, «Әл-Иҙриси көнсығыш Европа илдәре һәм халыҡтары хаҡында», М. – 2006, 123 – 124, 128-се биттәр). Унан биш ҡәлғә, кеше йәшәгән 10 асыҡ урын һәм бер нисә ҡурғандан торған ҡәберлек һаҡланып ҡалған.\nV быуаттан алып ХVI уртаһына тиклем йәшәгән Өфө-II был ҡалалар араһында иң ҙуры һәм үҙәктәгеһе булып һанала. Эксперт булып сығыш яһаусы Мәскәү археологтары был ҡаласыҡ комплексын көнсығыш Европаның урта быуаттарға ҡараған ҡалалары араһында иң ҙуры тип билдәләне. Урта быуат сығанаҡтарында «Башҡорт» тип билдәләнгән ҡаланың хәҙерге Өфө ҡалаһы икәнлегенә шик ҡалмай. Башҡорт ҡалаһы Бөйөк Башҡорт иленең сауҙа-иҡтисади, мәҙәни-сәйәси баш ҡалаһы булып торған. «Башҡорт» атамаһы ҡалаға нигеҙ һалыусыларҙың башҡорттар икәнлеген раҫлай. Башҡорт халҡы, башҡорт иле төшөнсәләре IХ – Х (ХII) быуаттарҙа уҡ көньяҡ Урал төбәгендә рәсми рәүештә йәшәгән.\nБашҡорттар ул заманда яҡын һәм алыҫ күршеләре араһында оҫта мәғдәнселәр, ҡорал яһаусылар булараҡ дан алған, уларҙың тауары донъя баҙарында ҙур ихтыяж тыуҙырған (Н. А. Мәжитов, 2010). Әл-Иҙриси төҙөгән картала сауҙаһы һәм иҡтисады ныҡ үҫешкән «тышҡы» башҡорттар «Ҡумания» тип күрһәтелгән. И. Г. Коноваловаға ярашлы, Иҙриси картаһында Табуни тигән ҡалаһы булған Бәшәнәк иле Вятка йылғаһы буйында көн иткән. Уларҙы вятчандар тип йөрөткәндәр. Көнбайыш Европа сығанаҡтарында Ҡумания – половецтар (һары ҡыпсаҡтар) иле тип билдәләнгән (Д. А. Расовский «Половецтар», 1935, 252-се биттәр).\nРыбаков үҙенең «Иҙрисинең 1154 йылғы картаһында урыҫ ерҙәре» тигән хеҙмәтендә Рустың, Ҡуманияның һәм Болғарҙың төньяҡ өлкәләренә иғтибар бүлгән (Рыбаков Б. А., 1952, 43-сө сығ., 12-се бит). Ҡумания Бөйөк Башҡорт иле составына ингән. Ҡайһы бер авторҙар 1260 – 1400 йылдарҙа «Балыҡ» кенәзлеге барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Унда Румынияла һәм Сербияла йәшәүсе ҡундар тип аталған венгр ҡәбиләләре хаҡында һүҙ бара.\nҠыпсаҡ дәүләтенең тышҡы тарихы көнбайыш һәм көньяҡ күршеләр менән тәхет өсөн туҡтауһыҙ һуғыштарға бәйле булған, был тарихтың бер өлөшө Рәсәй тарихына бәйле. Дәүләттең мәҙәни баш ҡалаһы булып борондан Византия һәм көньяҡ Европа менән бәйләнештә йәшәгән, сәскә атыусы, бихисап ҡалаларҙы хасил итеүсе Ҡырым ҡалаһы торған.\nБәшәнәктәр Византия империяһына ҙур хәүеф менән янай. Император Алексей ғәскәре уларҙан бер тапҡыр еңелә. Икенсе тапҡыр бәрелешкәндә ул икенсе төрки телле ҡомандарҙың (половецтарҙың, венгерса – куноктар) йоғонтоһон һатып алыу арҡаһында ҡыйратылыуҙан ҡотолоп ҡала.\nВизантияның халҡы ҡатнаш була. Йыл һайын октябрҙә үткән йәрминкәгә Ҡырымға Бағдадтан, Месопотамиянан, Египеттан, Фәләстандан, Рәсәйҙән, Венгриянан, Бәшәнәктәр иленән, Италиянан һәм Испаниянан сауҙагәрҙәр ағыла (233, V т., 94-се бит).\nКесе Азия беренсе христиан иле булып китә. Диңгеҙ буйында Рим империяһы, шул уҡ ваҡытта бөтә донъя христиан дине барлыҡҡа килә. 285 йылда Рим императоры Диоклетиан Византия империяһын дүрт өлөшкә бүлә. 305 йылда ул хакимлыҡтан баш тарта һәм үҙ-ара һуғыш һөҙөмтәһендә тәхеткә Константин эйә була. Византийҙар үҙҙәрен «гректар» тип атап йөрөтә башлай (209, 121-се бит). Византия империяһының дәүләт идеяһы Римдеке булып ҡала. Ғәскәргә һундар, әрмәндәр, хазарҙар, болғарҙар, фарсылар ҡабул ителә (233, 49-сы бит).\n568 йылда Юстиниана батшалыҡ итә башлағас, Византия менән төрки донъя яҡынлаша. Төрки ҡәүемдәр Византия баҙарына ебәк сығарыуҙы яйға һалыр өсөн илселәр ебәрә. Төньяҡ Ебәк юлы уғыр-башҡорттар биләмәһе аша үтә. Данлыҡлы Ебәк юлы варягтарҙан алып гректарға тиклем Дәште Ҡыпсаҡ дәүләте аша үтеп, Византияға тиклем һуҙыла.\nЛев Исавр 732 йылда улын ҡағандың ҡыҙы Сәсәккә өйләндерә. Ҡыҙ гректарҙың диненә күсеп, Ирина исемен ала. Тап ошонан һуң Дәште Ҡыпсаҡ төрөктәренә грек христианлығы килә, улар византийҙар менән сауҙалаш булып китә (6, 325-се бит).\nТарихи аренанан ҡыпсаҡ-ҡоман хандары китеү менән Дәште Ҡыпсаҡ империяһы бер нисә кенәзлеккә тарҡала. Был халыҡтар башҡа ҡәбиләләргә ҡушыла (234, 171-се бит). 1423 йылда Рим империяһы бәләкәй дәүләт булып ҡала. Төрөктәргә ҡаршы һуғышта Византияның һуңғы императоры Константин XI (1449 – 1453) һәләк була. Төрөктәр Византия империяһының вариҫына әйләнә.\nШулай итеп, урта быуаттарҙағы Бөйөк Башҡорт иленең баш ҡалаһы – Башҡорт ҡалаһы – урынында киң тикшеренеү,археологик ҡаҙыу эштәре алып барыу һөҙөмтәһендә фәндә тәүге тапҡыр башҡорт халҡының, уның V – XVI быуаттарҙа дәүләтселеге барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше мәсьәләләрен документаль нигеҙҙә билдәләргә мөмкин булды. Алда әйтелгәнсә, IX (ХII) быуат уртаһында төрки ҡәбиләләр берләшмәһенең башында Башҡорт хан торғас, унда ингән бөрйәндәр, юрматылар, үҫәргәндәр, табындар, тамъяндар һ.б. үҙҙәренең ырыуына ҡарауы менән бер рәттән киңерәк Башҡорт берекмәһе ағзаһы икәнлегендә, Башҡорт хан кешеһе булыуын да танырға тейеш булған. Монгол осоронан һуң башҡорттарҙың дәүләтселеге тарихи аренала Башҡорт иле төшөнсәһе менән алмашына, был осраҡта болғарҙарҙың роле яйлап кәмеп, «башҡорт-болғар» төшөнсәһе алға сыға. Был Әбелғази хандың татар тарихы хаҡындағы яҙмаһында сағылыш таба (140, 282-се бит). Иҙел-Болғар менән, асылда, башҡорттар идара итә. Мәҫәлән, Бершөттән һуң Иҙел-Болғар, уның улы Хәлжә (ул олуғбек булып китә), уны – улы Урмат, Урматты – улы Бурат, Буратты – улы Алат, Алатты – улы Айбат, Айбатты – улы Һаҡсы, Һаҡсыны – улы Тулсы, Тулсыны – улы Туҡ алмаштыра. Туҡ 32 йыл (833 – 865) хакимлыҡ итә (131, 123-сө бит).


Көйөргәҙе районы — Башҡорт Википедияһы\n(Күмертау районы битенән йүнәлтелде)\nрус. Куюргазинский район\nРайон гербы Район флагы\nИльясов Юлай Талха улы\n26 259  кеше\nКөйөргәҙе районы (рус. Куюргазинский район) — Башҡортостан Республикаһы составындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Ермолаево ауылы.\n7 Башҡа социаль сфералар\n10 Билдәле шәхестәр\n11 Башҡортостандың маҡтаулы исемдәренә лайыҡ булғандар\n11.1 Ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре\n11.2 Атҡаҙанған уҡытыусылар\n11.3 Атҡаҙанған медицина хеҙмәткәрҙәре\n11.4 Атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре\n11.5 Атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәрҙәре\n11.6 Атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәрҙәре\n11.7 Атҡаҙанған төҙөүселәр\n11.8 Атҡаҙанған иҡтисадсылар\n11.9 Атҡаҙанған урмансылар\n11.10 Атҡаҙанған юристар\n11.11 Атҡаҙанған ер төҙөүселәре\n11.12 Атҡаҙанған шахтерҙар\n11.13 Атҡаҙанған электриктар\n12 Иҫтәлекле урындар\nРайон Башҡортостандың көньяғында урынлашҡан, Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. Көйөргәҙе районының майҙаны 2 370 км² тәшкил итә. Район биләмәһе Дөйөм һырттың Төньяҡ тармағы сиктәрендә 400 метрға хәтле бейеклектә тора. Климаты йылы, ҡоро. Ағиҙел ҡушылдығы Мәләүез, Оло Юшатыр ҡушылдыҡтары Оло Көйөргәҙе һәм Кесе Юшатыр менән гидрографик селтәр барлыҡҡа килтерә. Һелтеләнгән ҡара ер өҫтөлөк итә. Имән, йүкә, ҡайын һәм башҡа төр япраҡлы ағастар урманы райондың 7 % территорияһын биләй. Газ, нефть, һоро күмер һәм башҡа төр файҙалы ҡаҙылмалар киң таралған. Күмерҙең эйәрсәндәре — янған тоҡом (тәбиғи шарттарҙа үҙенән-үҙе янған балсыҡ) һәм кварц ҡомдары — бик ҙур ҡиммәткә эйә. Шулай уҡ гипс, ҡом, балсыҡ, балсыҡһыл тупраҡ (суглинок), агроном рудалары ятҡылыҡтары бар. Был районда сәнәғәт һәм ауыл хужалығы үҫешкән. Ауыл хужалығы менән мәшғүл ерҙәр 190,8 мең. га (район биләмәһенең 80,5%-ты), шул иҫәптән һөрөнтө ерҙәр— 124,7 мең. га, көтөүлектәр — 57,9 мең. га, сабынлыҡтар — 8,3 мең. га. Игенселек хужалығы бик үҫешкән. Сөгөлдөрсөлөк, көнбағыш игеү, ит- һөт малсылығы һәм һарыҡсылыҡ.\nРайон территорияһы аша Өфө-Ырымбур һәм Яңы Мораптал — Түлгән тимер юлы, Өфө-Ырымбур һәм Ира- Мораҡ — Сибай — Магнитогорск, Ермолаево-Федоровка автомобиль юлдары үтә.\nРайон 1935 йылдың 31 ғинуарында төҙөлгән, үҙәге Ермолаево ауылы .Эреләтеү сәйәсәте нигеҙендә 1962 йылда Мәләүез районы составына күсерелә. 1965 йылда киренән район Күмертау районы составына индерелгән.Үҙәге Күмертау ҡалаһы. 1990 йылдан алып был район үҙәге киренән Ермолаево ауылына күсерелә. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының 1992 йылдың 17 ноябрендәге Указы менән Көйөргәҙе районы итеп үҙгәртелә.\n2002 йылдағы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса райондың милли составы: башҡорттар — 43,1 %, урыҫтар — 28 %, башҡа милләттәр — 28,9 %.\n2008 йылдың ноябрендәге мәғлүмәттәр буйынса район составына 91 ауылды берләштереүсе 12 ауыл советы биләмәһе бар.\nБахмут үҙәге Бахмут ауылы\nЕрмолаево — Ермолаево ауылы\nИлкәнәй — Илкәнәй ауылы\nИҙәк — Ишмәт — Иҙәк — Ишмәт ауылы\nКерәүле-Илюшкин — Керәүле-Илюшкин ауылы\nЛенин — Бөгөлсән ауылы\nМораптал — Яңы Мораптал ауылы\nОтрада — Иҫке Отрада ауылы\nСвобода — Свобода ауылы\nТаймаҫ — Яңы Таймаҫ ауылы\nШәбағыш — Шәбағыш ауылы\nЯҡшымбәт — Яҡшымбәт ауылы\nРайонда 57 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 17 урта, музыка һәм спорт мәктәптәре, профессилналь училище;\nБашҡа социаль сфералар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n24 китапхана, 47 мәҙәниәт учреждениеһы, 1 үҙәк район һәм 2 участка ауыл хәстәханаһы бар. Башҡорт телендә «Юшатыр» һәм урыҫ телендә «Куюргаза» гәзиттәре нәшер ителә.\nМәсеттәр барлығы 20.Ермолаево ауыл хакимиәтендә: Ермолаево ауылында "Рамаҙан" мәсете; Яҡшымбәт ауыл хакимиәтендә: Абдул, Яҡуп, Яҡшымбәт, Көйөргәҙе ауылдарында; Мораптал ауыл хакимиәтентә:Яңы Мораптал, Иҫке Мораптал, Яҡут ауылдарында; Отрада ауыл хакимиәтендә: Яманғол ауылында; Шәбағыш ауыл хакимиәтендә: Шәбағыш ауылында; Таймаҫ ауыл хакимиәтендә: Таймаҫ ауылында; Илкәнәй ауыл хакимиәтендә: Илкәнәй, Йомағужа ауылдарында; Иҙәк-Ишмәт ауыл хакимиәтендә: Иҙәк-Ишмәт ауылында, Свобода ауыл хакимиәтендә: Тимербай ауылында; Керәүле-Илюшкин ауыл хакимиәтендә: Яңы Ямаш, Уңғар(төҙөлә) ауылдарында, Бахмут ауыл хакимиәтендә Яманһары ауылында, Ленин ауыл хакимиәтендә: Мәмбәтҡол ауылында. Нигеҙ һалынған: Илкәнәй ауыл хакимиәтенә ҡараған Яңы Муҫа ауылында.\nПравославие[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nРайон биләмәһендә ике сиркәү бар, улар район үҙәге Ермолаевола һәм Бөгөлсән ауылында.\nАрыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы (1915—1945), Икенсе Кинйәбыҙ ауылынан, башҡорттар араһынан беренсе Советтар Союзы Геройы, 1939 йылғы Фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштары ҡаһарманы.\nБиктимеров Сәлмән Ғәлиәхмәт улы (1913—1970) — Икенсе Кинйәбыҙ ауылынан, Советтар Союзы Геройы.\nҒайсин Хәсән Назар улы(8 май 1908 йыл — 12 август 1991 йыл) — Икенсе Кинйәбыҙ ауылынан,Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, Советтар Союзы Геройы.\nНедошивин Вениамин Георгиевич (5.10.1917—25.01.1988) — Советтар Союзы Геройы (1944). Совет-фин (1939—1940) һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 1944—1963 йылдарҙа СССР дәүләт именлеге һәм эске эштәр органдары хеҙмәткәре. Подполковник. Сығышы менән Ермолаевка ауылынан.\nВәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы(15 декабрь 1932) —Ялсыҡай ауылынан, Социалистик Хеҙмәт Геройы, һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы (1973). КПСС-тың XXV съезы делегаты. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), һигеҙенсе, туғыҙынсы (1971—1980), унынсы, ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.\nАбдуллина Гөльямал Кәлимулла ҡыҙы (9.12.1957), хеҙмәт ветераны, «Искра» хужалығының элекке машина менән һыйыр һауыу операторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.\nАҙнабаев Марат Тәлғәт улы (1 февраль 1939 йыл) — Яҡшымбәт ауылынан табип-офтальмолог.\nКинйә Арыҫланов (1723 -??) — Беренсе Кинйәабыҙ ауылынан 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы полковнигы, башҡорт дворяны, абыҙ, философ, дин белгесе, старшина.\nАрыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы (15.07.1928—30.06.2012), иҡтисадсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2002). Иҡтисад фәндәре докторы (1985), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР‑ының (1981) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009). Кинйәабыҙ ауылынан.\nРаил Байбулатов (2 июнь 1937 йыл — 22 июль 2002 йыл) — Яманғол ауылы, яҙыусы, публицист, тәржемәсе. .\nБаязит Бикбай (9 ғинуар 1909 йыл — 2 сентябрь 1968 йыл) — Ҡалта ауылынан, башҡорт шағиры, прозаик, драматург, С. Юлаев исемендәге премия лауреаты.\nДиҡҡәт Бураҡаев(30 декабрь 1932—1981) — Үрге Мотал ауылы, геолог.\nЙомағолов Илшат Хәлил улы — Тимербай ауылынан, актёр, драматург.\nМәнди Ҡотош - Ҡыпсаҡи (1763—1849) — Бесәнсе ауылынан, 18 быуат шағиры.\nМөхәммәт Исҡужин — Урта Мотал ауылынан, мәғрифәтсе.\nИсҡужин Рудик Ғәзиз улы – дәүләт эшмәкәре, Таймаҫ ауылы\nТамара Ғәниева-Кинйәбай ауылынан, Башҡортостан Республикаһының халыҡ шағиры.\nӘлмира Бикҡолова (22 октябрь 1929 йыл — 22 сентябрь 2013 йыл) — Ҡалта ауылынан, ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Химия фәндәре докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы һәм Президиумы ағзаһы, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1996—2013 йылдарҙа «Күп милләтле Санкт‑Петербург» яҙыусылар союзы рәйесе, 1995—2013 йылдарҙа Санкт‑Петербургтағы Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы рәйесе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2009).\nИшмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы (10.09.1948), табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Зәк-Ишмәт ауылынан.\nАйрат Ҡобағошов — Таймаҫ ауылынан, композитор.\nӨлфәт Ҡобағошов — Таймаҫ ауылы, рассәм-скульптор, Кинйә Арыҫланов һәйкәле авторы.\nКинйәкәйев Сабир Мөьмин улы. — Түбәнге Мотал ауылынан, шағир, Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк була.\nСолтангәрәев Рәшит Ғимран улы — Таймаҫ ауылынан, яҙыусы, публицист, Салауат Юлаев исемендәге Премия лауреаты.\nСолтангәрәев Әмир Миһран улы - Таймаҫ ауылынын, публицисит, яҙыусы, юрист.\nФәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы (1.08.1938), дерматовенеролог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2004). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2003). Төкән ауылынан.\nШәмсетдин Зәки — Иҙәк — Ишмәт ауылынан, суфый-шағир.\nӘбдрәшитов Рәил Абдулла улы — (5.12.1938), дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1975—1992 йылдарҙа Күмертау район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1992—1999 йылдарҙа Күмертау, аҙаҡтан Көйөргәҙе районы хакимиәте башлығы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы (1990—1995) һәм Башҡортостан Республикаһы 1-се саҡрылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты (1995—1999). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, райондың почётлы гражданы. Яңы Мораптал ауылынан.\nӘлибаев Сәғит Рәхмәт улы — Яманһары ауылынан, БАССР-ҙың беренсе Мәғариф халыҡ комиссариаты рәйесе.\nӘлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улы — Иҫке Мораптал ауылынан, беренсе профессиональ йырсы, композитор.\nБашҡортостандың маҡтаулы исемдәренә лайыҡ булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАуыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nӘбсәләмов Камил Ғәлләм улы — "БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы" исеме һәм Ленин ордены, Таймаҫ совхозы механизаторы, 1966 йылдың 8 октябрендә тапшырылған.\nАҙнабаева Рәүиә Ғәбделхаҡ ҡыҙы — Салауат исемендәге колхоздың быҙау ҡараусыһы, 1997 йылдың 4 ноябрендә тапшырылған.\nӘлмөхәмәтов Йәнмырҙа Аҡмырҙа улы — "БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы" исеме Таймаҫ совхозы механизаторы, 1974 йылдың 12 апрелендә тапшырылған.\nӘминев Ишбулды Ғайса улы — Киров исемендәге колхоздың тракторсы-машинисы, 1994 йылдың 14 ноябрендә тапшырылған.\nБоҫҡанова Фәүзиә Хәмәтхужа ҡыҙы — "Искра" колхозы һауынсыһы, 1985 йылдың 3 ғинуарында тапшырылған.\nВахитов Шәүәли Мөхәмәт улы — Таймаҫ совхозының машина менән һауыу оҫтаһы, 1973 йылдың 14 мартында тапшырылған.\nҒәлимов Марат Усман улы — Киров исемендәге колхоз агрономы, 2001 йылдың 27 декабрендә тапшырылған.\nҒисмәтуллин Рауил Ғөбәй улы — Киров колхозының баш агрономы, 1974 йыл, 12 апрель.\nГлущенко Владимир Степанович — "Ҡыҙыл шар" агросоюзы бүлексә агрономы.1996 йыл,5 ноябрь.\nГлущенко Михаил Степанович — Калинин исемендәге колхоз рәйесе, 1992 йыл, 12 ноябрь.\nГребнев Александр Михайлович — 1996 йыл, 5 ноябрь.\nДәминова Шәмсиә Закир ҡыҙы — "Мораптал" тоҡомсолоҡ совхозы һауынсыһы, 1981 йыл, 25 сентябрь.\nЕрмолаев Егор Петрович — "Күмертау" мал һимертеү комплексы етәксеһе, 1992 йыл,3 сентябрь.\nИскәндәрова Рәзилә Зәйнәғәбдин ҡыҙы — "Искра" крәҫтиән хужалығы ассоциацияһының һауынсыһы, 1997 йыл, 25 май.\nИсмәғилева Раҡия Әхмәтғәли ҡыҙы — "Таймаҫ" совхозы һауынсыһы, 1981 йыл, 25 сентябрь.\nИсхаҡов Наил Йәмил улы — Киров исемендәге колхоз механизаторы, 1999 йыл, 3 ноябрь.\nИшдәүләтов Тәлғәт Данияр улы — Киров исемендәге колхоз механизаторы, 1997 йыл, 4 ноябрь.\nИшмаев Әфтәх Ғата улы — Киров исемендәге колхоз рәйесе, 1976 йыл, 9 ноябрь.\nИшмөхәмәтова Хәйәт Насир ҡыҙы — "Таймаҫ" совхозы һауынсыһы, 1974 йыл, 12 апрель.\nҠаранаев Рәүеф Бәҙретдин улы — "Көйөргәҙе" совхозы тракторсылар звено башлығы, 1998 йыл, 3 ноябрь.\nКийәбулатова Шафиға Шәкүр ҡыҙы — Калинин исемендәге колхоз зоотехнигы, 1996 йыл, 5 ноябрь.\nКрыжановский Алексей Данилович — Көйөргәҙе районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары, 1994 24 ноябрь.\nКурноскин Василий Иванович — "Көйөргәҙе" совхозы механизаторы, 1974 йыл, 12 апрель.\nҠотлоәхмәтов Рим Йәүҙәт улы — Салауат исемендәгн колхоз механизаторы, 1997 йыл, 4 ноябрь.\nМельников Владимир Георгиевич — "Дружба" АХЕК тракторсы-машинисы, 2001 йыл, 26 октябрь.\nМостафин Рәмил Ғиниәт улы — "Искра" крәҫтиәндәр хужалығы ассоциацияһы рәйесе, 1996 йыл, 5 ноябрь\nМөхәмәтйәнов Ишбулды Хәйелҡул улы — "Искра" колхозы тракторсы-машинисы, 1981 йыл, 22 сентябрь.\nМөхәмәтов Ғәйнетдин Ғәзиз улы — "Ватан" ауыл хужалығы кооперативы етәксеһе, 2019 йыл, 21 октябрь.\nНурғәлиев Мөхәммәт Сәғит улы — "Күмертау" совхозы директоры, 1997 йыл, 4 ноябрь.\nОборин Михаил Иванович — "Калинин! исемендәге АКХ-һы 1-се комплекс бригадаһы бригадиры, 199 йыл, 3 ноябрь.\nПанферова Наталья Петровна — "Көйөргәҙе" совхозы сусҡа ҡараусыһы, 1973 йыл, 13 ноябрь.\nПросолов Анатолий Ефимович — район ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек етештереү идаралығының баш зоотехнигы, 2000 йыл, 1 ноябрь.\nҺабанғолов Шамил Бәҙретдин улы — "Көйөргәҙе совхозы эшсеһе, 1969 йыл, 19 март.\nСаҡаев Йәүҙәт Әбүбәкер улы — "Таймаҫ" агросоюзы тракторсы-машинисы, 1994 йыл, 14 ноябрь.\nСары Кинйәтай Тулебай улы —"Көйөргәҙе" совхозы мал ҡараусы эшсеһе, 1987 йыл, 8 ғинуар.\nСиражетдинов Фәрит Хәмит улы — "Күмертау" совхозы директоры, 1993 йыл, 3 сентябрь.\nСөлйәмәнова Ғәшүрә Ғәлимйән ҡыҙы — "Заря" агросоюзын машина менән һауыу операторы, 1996 йыл, 5 ноябрь.\nСтанкин Петр Николаевич — "Көйөргәҙе" совхозы механизаторы, 1997 йыл, 25 май.\nТаңатаров Әсҡәт Шәйхетдин улы — Киров исемендәге колхоз председателе, 2001 йыл, 2 июнь.\nТураев Ришат Ибраһим улы — "Мораптал" агросоюзы директоры, 1994 йыл, 24 ғинуар.\nТураев Булат Ибраһим улы — Көйөргәҙе районы ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек администрацияһының баш зоотехнигы, 1997 йыл, 4 ноябрь.\nТөхвәтуллин Ғилметдин Вәлиәхмәт улы — Киров исемендәге колхоздың тракторсы-машинисы, 1981 йыл, 22 сентябрь.\nТөхвәтуллин Салауат Абдрахман улы — Киров исемендәге колхоздың беренсе комплекслы бригадаһы бригадиры, 1998 йыл, 3 ноябрь.\nФәтҡуллин Рәйес Абдрахман улы — "Ҡыҙыл шар" совхозы механизаторы,\nФилатов Владимир Алексеевич — "Көйөргәҙе" агросоюзы директоры, 1994 йыл, 24 ғинуар.\nХижняков Алексей Никитович — Күмертау районы "Селхозтехника" берекмәһе механизаторы, 1968 йыл, 10 октябрь.\nШәрәфетдинов Ғүмәр Бәкер улы — "Таймаҫ" совхозы тракторсы-машинисы, Ленин ордены һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы исеме, 1981 йыл, 22 сентябрь.\nЮлбаева Мәүлиҙә Нурғәли ҡыҙы — Киров исемендәге колхоз һауынсыһы, 1997 йыл, 14 ноябрь.\nЙосопов Альберт Ғәбдерафиҡ улы — "Ҡыҙыл шар " совхозы директоры, 1994 йыл, 14 ноябрь.\nАтҡаҙанған уҡытыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАбдуллинна Рауза Абдулла ҡыҙы — Мораптал урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы, 1997 йылдың 11 ноябрендә тапшырылған.\nАбуҡаева Фирҙәүес Хәлил ҡыҙы - Мораптал урта мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1983 йылдың 1 октябрендә тапшырылған.\nАритҡолов Фәнил Насретдин улы — Свобода урта мәктәбенең директоры.1989 йылдың 27 февралендә тапшырылған.\nБикмөхәмәтова Рабиға Шәрифйән ҡыҙы — Яманһары башланғыс мәктәбенең Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1981 йыл, 2 октябрь.\nВострикова Александра Семеновна — Ермолаево ауылы 1-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы, 1982 йыл, 30 сентябрь.\nҒәлина Фәүзиә Нафиҡ ҡыҙы — Мораптал урта мәктәбенең пионерважатыйы, 1972 йыл, 18 май.\nГорбанева Вера Александровна — Ермолаево ауылы 1-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1976 йыл, 4 ноябрь.\nЕвина Валентина Ивановна — Ермолаево ауылы 1-се урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1966 йыл, 30сентябрь.\nЙоғова Дилара Барый ҡыҙы — Ермолаево ауылы 1-се урта мәктәбенең химия уҡытыусыһы, 1987 йыл, 7 сентябрь.\nЗаикина Лилия Ивановна — Ермолаево ауылы 1-се урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы, 1984 йыл, 8 август.\nИванов Виктор Николаевич — Көйөргәҙе районы мәғариф бүлеге етәксеһе, 1994 йыл, 15 ноябрь.\nИсламғолова Лена Бариевна — Яҡшымбәт урта мәктәбенең география уҡытыусыһы, 1979 йыл, 5 октябрь.\nНафиҡов Нурулла Ғөбәй улы — Керәүле-Юлюшкин урта мәктәбе директоры, 1998 йыл, 1 сентябрь.\nНиғмәтуллина Хөмәйрә Хәйрулла ҡыҙы — Мораптал урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы, 1967 йыл, 30 сентябрь.\nСтанковская Вера Александровна — Свабода урта мәктәбе уҡытыусыһы, 1976 йыл, 4 ноябрь.\nҺыртланов Рафиҡ Шәрәфетдин улы — Мораптал урта мәктәбенең география уҡытыусыһы, 1966 йыл, 28 сентябрь.\nТарасов Алексей Павлович — Ермолаево ауылының 1-се урта мәктәбе директоры, 1985 йыл, 4 сентябрь. Шулай уҡ "Почет билдәһе" ордены - 1966 йыл, 30 сентябрь, "За трудовую доблесть" миҙалы, СССР- ҙың халыҡ депутаты (1989-1994йылдар).\nТарасова Алевтина Владимировна — Ермолаево интернат-мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, 1972 йыл, 29 сентябрь. шулай уҡ - "Почет билдәһе" ордены һәм "За трудовую доблесть" миҙалы,1971 йыл, 20 июль.\nУсманова Гүзәл Фәтих ҡыҙы — Таймаҫ дөйөм белем биреү урта мәктәбенең уҡытыусыһы, 2001 йыл, 10 ноябрь.\nХөсәйенова Мәрйәм Рубаевна — Ялсыҡай башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы,\nСамсоненко Людмила Александровна — Ермолаево ауылының 2-се урта мәктәбе уҡытыусыһы, 2000 йыл, 23 август.\nАтҡаҙанған медицина хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИбраһимова Венера Ғиззәтулла ҡыҙы\nФазлыйәхмәтов Фәйзулла Зәкиулла улы\nЮлбарыҫов Рәжәп Рамаҙан улы\nНедопекина Татьяна Андреевна\nВалитова Фания Масалимовна\nАтҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nДәминова Гөлнур Йәүҙәт ҡыҙы\nҠашапова Нәзилә Сабит ҡыҙы\nСолтанов Мостафа Кәрим улы\nАтҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМостафина Лениза Мөхәмәҙей ҡыҙы\nАтҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЛященко Михаил Викторович\nАтҡаҙанған төҙөүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКаменев Егор Данилович\nАтҡаҙанған иҡтисадсылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nДавыдова Хәҙисә Абдрафиҡ ҡыҙы\nАтҡаҙанған урмансылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКраснов Дмитрий Михайлович — "Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы" исеме, Көйөргәҙе районы урман хужалығының директоры, 1994 йыл, 15 декабрь.\nАтҡаҙанған юристар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЗаһретдинов Фәнәүи Фәиз улы\nАтҡаҙанған ер төҙөүселәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКабатчиков Владимир Александрович\nАтҡаҙанған шахтерҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nРәхимов Кинйәбай Закир улы\nЕфримов Леонид Федорович\nАтҡаҙанған электриктар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nХәлилов Рәшит Насретдин улы\nҒәзиз Әлмөхәмәтов музейы\nКөйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы\nКинйә Арыҫланов музейы\nУрта Мотал ауылындағы ҡыҙыл еректәр. Улар «Ҡыҙыл китап»ҡа индерелгән. Бик һирәк ерҙәрҙә үҫә.\nТуғай Кинйәһе (Беренсе Кинйәабыҙ) ауылы тарихи-мәҙәни ҡурсаулығы.\nЕрмолаевка ауылындағы 18 быуат ҡарағайҙары. Улар ауылға нигеҙ һалыусы Шотт баяры тарафынан ултыртылған.\nБағырлы Усман (әүлиә) ҡәберлеге. Яманһары ауылы.\nТатырлы (тоҙло)шифалы батҡаҡлыҡ. Яҡут ауылынан 2 км алыҫлыҡта ята.\nҠуяныш йылғаһы һыуһаҡлағысы.\nЮшатыр йылғаһы һыуһаҡлағысы.\nКөйөргәҙе районы хәҡимиәте рәсми сайты (урыҫ.)\nБашҡортостан Республикаһы рәсми мәғлүмәт сайтында Көйөргәҙе районы (урыҫ.)\nУфаген сайтында Көйөргәҙе районы ауылдары (урыҫ.)\n↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008. — С. 448.\n↑ Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государствеңой статистики по Республике Башкортостан.- Уфа: Китап, 2008.- 448 с.:ил.\n↑ Закон Республики Башкортостан «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Республики Башкортостан в связи с объединением отдельных сельсоветов и передачей населеңых пунктов» (Принят Государствеңым Собранием — Курултаем Республики Башкортостан 18 ноября 2008 года)\n↑ Недошивин Вениамин Георгиевич — Башҡорт энциклопедияһы (Тикшерелеү көнө: 27 сентябрь 2017)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Арыҫланов Нурамбәк Ғиниәт улы (Тикшерелеү көнө: 29 июнь 2018)\n↑ Башҡорт энциклопедияһы — Фәхретдинова Хәҙисә Сиражетдин ҡыҙы (Тикшерелеү көнө: 16 июль 2018)\nКөйөргәҙе районы муниципаль берәмектәре\nБахмут ауыл Советы • Ермолаевка ауыл Советы • Зәк-Ишмәт ауыл Советы • Илкәнәй ауыл Советы • Керәүле-Илюшкин ауыл Советы • Ленин ауыл Советы • Мораптал ауыл Советы • Отрада ауыл Советы • Свобода ауыл Советы • Таймаҫ ауыл Советы • Шәбағыш ауыл Советы • Яҡшымбәт ауыл Советы •\nМолокан ауыл Советы • Абдулла ауыл Советы •\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Көйөргәҙе_районы&oldid=980128 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 16:38 27 октябрь 2020 үҙгәртелгән.


Бөгөн Стәрлетамаҡ ҡалаһы предприятиеларының береһендә ҡеүәтле проект уңышлы ғәмәлгә ашырылды\n«Каустик» производствоһының азот-кислород цехында һауа айырыусы яңы ҡоролма сафҡа инде. Бының өсөн бер миллиард һумдан ашыу инвестиция йәлеп ителгән.\nЯңы ҡороманы файҙаланыуға тапшырыу тантанаһында Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министрының 1-се урынбаҫары Рөстәм Мәрҙәнов ҡатнашты. Уның әйтеүенсә, бындай күләмле проект республика өсөн оло әһәмиәткә эйә. Сөнки яңы цех ярҙамында етештерелгән азот һәм кислород күләме бер нисә тапҡырға артасаҡ. Шуға ла компания хәҙер үҙ ихтыяждарын тулыһынса ҡәнәғәтләндереү менән бер рәттән, газ һәм нефть тармағында эшләүсе башҡа сәнәғәт предприятиеларын да химик ҡатнашмалар менән тәьмин итә аласаҡ.


Беҙҙең «беренсе»ләребеҙ хәҙер ҡайҙа? » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Рубрикалар » Беҙҙең «беренсе»ләребеҙ хәҙер ҡайҙа?\nБеҙҙең «беренсе»ләребеҙ хәҙер ҡайҙа?\nРеспубликала етәксе алмашынды, уға ярашлы, ҡайһы бер министрҙар ҙа урынын бушатты. Барыһын да «Ә элеккеләр бөгөн ни менән мәшғүл икән?» тигән һорау ҙа ҡыҙыҡһындыралыр әле. «Комсомольская правда» гәзите уға яуап биргән.\nБашҡортостандың тәүге Президенты Мортаза Рәхимов, өлкән йәштә булыуына ҡарамаҫтан, ял итергә йыйынмай. Йәй көнө үк күҙалланыуынса, ул «Башнефть» компанияһының директорҙар советына инәсәк. Ә әле ул «Урал» хәйриә фондын етәкләй.\nЭлекке Премьер-министр Раил Сарбаев Мәскәүгә күскән. Ул – контроль-ревизия хеҙмәте етәксеһе һәм «Урал тау-металлургия компанияһы» холдингына ингән «Ростерминал»дың директорҙар советы рәйесе.\nУның урынбаҫары Айрат Ғәскәров та илебеҙҙең баш ҡалаһында сенатор булып эшләйәсәк.\nТөҙөлөш буйынса элекке вице-премьер Хәмит Мәүлийәров бөгөн – РФ Президентының Контроль идаралығы департаменты начальнигы. Уға күптән түгел генә 3-сө класлы Рәсәй дәүләт советнигы чины бирелде. Әйткәндәй, был чин дәүләт хеҙмәтенең юғары вазифалы чиндары араһында «кесе звание» төркөмөндә иҫәпләнә (шартлы рәүештә генерал-майор менән сағыштырырға була).\nТорлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры булып бер нисә йыл эшләгән Гемань Әсәҙуллин шул тармаҡтан әллә ни алыҫ китмәгән – хәҙер Өфөнөң торлаҡ хужалығы идаралығында генераль директор урынбаҫары.\nЭлекке иҡтисади үҫеш министры Евгений Евтушенко, мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министры Илдус Илешев уҡытыусылыҡ, фән эшенә кире ҡайтҡан. Евтушенко Өфө дәүләт нефть-техник университетында кафедраны етәкләй, Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында уҡыта, китап сығарырға әҙерләнә. Илдус Илешев – Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында кафедра мөдире.\nБР Төҙөлөш министрлығының элекке башлығы Рауил Ибәтуллин иһә 2011 йылдың ғинуарынан ғына эш эҙләмәксе. Саҡырыуҙар, ҡыҙыҡлы проекттар бар, тигән ул. Өфөлә ҡаласағын да белдергән. Әлегә сәләмәтлеген нығыта.\nЭске эштәр министрлығының элекке башлығы, вице-премьер Рафаил Диваев – пенсияла.\nЭшҡыуарлыҡ һәм сауҙа буйынса дәүләт комитетының элекке етәксеһе Ринат Зәйнуллин Октябрьскийға юлланған. Ул – тире эшкәртеү заводы директоры.\nСығыу ваҡыты 30-11-2010, 12:35 | Ҡаранылар: 1265\nВедомстволарға етәкселәр тәғәйенләнде\nРеспублика Хөкүмәтенең яңы составы раҫланды\nТаныш булығыҙ – яңы министр\nЭрнст Исаев – БР хөкүмәте вице-премьеры\n«Башнефть»тең директорҙар советы билдәләнде


Тиҙҙән биатлон буйынса ярыш\nБиатлон буйынса Донъя кубогы майҙанынан õœáœðƒœð Өфөлә барған төҙөлөш õœáœðƒœðå менән бергә алып барыла тиерлек. Мәғлүм булыуынса, беҙҙә тиҙҙән биатлон буйынса асыҡ Европа чемпионаты (26 йәшкә тиклемге спортсылар араһында) үтәсәк. Өфөгә планетаның төрлө мөйөшөнән (асыҡ чемпионат бит) йәштәр винтовка менән киләсәк, әммә бер ниндәй ҙә революция көтөлмәй. Бөтәһе лә тейешле кимәлдә ойоштороласаҡ.\nҘур шау-шыу 26 февралдә "Биатлон" спорт-һауыҡтырыу комплексында башлана. Атыу урынында яҡтыртыу тейешле кимәлдә буласаҡ - ул хатта видео төшөрөү өсөн дә тура килә, ә бына трассаны үтә ныҡ яҡтыртып булмаясаҡ - аҡса күп талап ителә һәм чемпионатҡа тиклем өлгөрмәйҙәр. Шуға күрә чемпионат старттары көндөҙ үтәсәк. Асыҡ Европа чемпионатында 26 йәшкә тиклемге спортсылар ҡатнаша. Йәштәр биатлоны популяр. Өфөлә үтәсәк чемпионатты "Евроспорт" каналы тура эфирҙа трансляциялаясаҡ. Башҡортостанда көн булғанда - уларҙа иртәнге ваҡыт була. Килешегеҙ, ҡышҡы ярыш төрөн ҡарау өсөн уңайлы ваҡыт түгел.\nОйоштороусылар, Европа түҙер, Пекинда барған уйындар барышында түҙҙе бит, ти. "Евроспорт" каналы һәр саҡ уңайлы ваҡытта ҡабаттан күрһәтә. Биатлон - ул хит, һәм донъя кимәлендә үҫешкән ул, беҙгә ҡыуанырға кәрәк. Ойоштороусылар ярыш ҡарарға килеүселәрҙең барыһына ла сағыу спорт байрамы вәғәҙә итә.\nӘлегә бөтә трасса буйынса көслө яҡтыртыу эшләнелмәгән - был минус. Аҙаҡ эшләрҙәр? Ул ваҡытта плюс булыр. Ә бына сервис үҙәãå, ул чемпионат өсөн махсус төҙөлә, уны "Евробиатлон" башына төҙөп бөтөрәсәктәр. Ҙур бинаның 28 стационар вакс-кабиналарында (һәр береһенән тышҡа сығыу урыны бар) белгестәр спортсылар өсөн саңғылар әҙерләйәсәк. Бындай уңайлыҡтың әлегә донъяла булғаны юҡ - һәр ерҙә вагондар файҙаланыла.\nБеҙҙә шулай уҡ табло менән берләштерелгән стационар судьялар комплексы барлыҡҡа киләсәк - кешеләргә стадионда барған уҙышты күҙәтеү еңел буласаҡ. Хәбәр итеүебеҙсә, спортсылар өсөн яңы ашхана буласаҡ, ә беҙгә, журналистарға, яңы матбуғат-үҙәге һәм ҡатнаш зона вәғәҙә иттеләр. Бында киң мәғлүмәт саралары фиништан һуң йәш биатлон вәкилдәре менән аралашасаҡ.\nÑпорт буйынса óрындағы телекомментатор Максим Балобанов һүҙҙәренә ҡарағанда, чемпионатта 24 камера эшләйәсәк. "Евроспорт" каналынан тыш, "Спорт" Рәсәй каналы һәм Башҡортостан юлдаш телевидениеһы ярыштан тура трансляция алып барасаҡ.\nЧемпионат сиктәрендә Өфөгә 20-гә яҡын юғары дәрәжәле ҡунаҡ килеүе көтөлә. Улар араһында Халыҡ-ара биатлонсылар союзы президенты Андерс Бессеберг, РФ спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министры Виталий Мутко, Рәсәй биатлонсылары союзы президенты Михаил Прохоров бар. Шулай уҡ Рәсәй Хөкүмәте башлығы Владимир Путиндың да Өфөгә килеп, чемпионатты ҡарауы ихтимал.\nБиатлон буйынса асыҡ Европа чемпионатында 23 илдең ҡатнашыуы көтөлә. Шуның өсөһө финанс ауырлыҡтары кисереүен белдергән, әммә улар - Франция, Македония һәм Сербия - чемпионатты ойоштороусылар һәм Рәсәй биатлонсылары союзы иҫәбенә барыбер киләсәк. Финдар ил чемпионаты үткәрергә ҡарар иткән, һәм шуға күрә Өфөгә йәш биатлонсыларын ебәрмәйәсәк. Көньяҡ Корея донъя чемпионаты менән мәшғүл. Яңы Зеландия вәкилдәре лә булмаясаҡ.\nҺауа торошо, журналистарға бәйән итеүҙәренсә, "Евробиатлон"ға ҡурҡыныс янамай. Буран ғына булмаһын, ә ҡар етерлек яумаған осраҡта, яһалма ҡар яуҙырыу пушкалары әҙер.\nБиатлон буйынса Европа чемпионатының талисманы ниндәй тип уйлайһығыҙ? Журналистарға "Союзмультфильм"да эшләнгән талисман - Уффи исемле бүрекәйҙе күрһәттеләр. Конкурсҡа ебәрелгән бөтә исемдәр араһынан Уффи исеме һайлап алынған.\n"Биатлон" трибуналары буйынса өс Уффи ғаиләһе йүгереп йөрөйәсәк - улар төрлө ҙурлыҡта. Бүрекәйҙәрҙе һаҡ ҡосаҡлағыҙ - ҡурсаҡтар эсендә нәфис ҡыҙҙар һәм хатта балалар булыуы бар. Һәр хәлдә, өфөләргә һәм ҡунаҡтарға бүрекәйҙәр менән фотоға төшөү оҡшаясаҡ. Ул матур һәм йомшаҡ. Биатлон винтовкаһы урынына уның Шпагин пистолет-пулеметы (ППШ) буласаҡ - күрәһең, яҙа атмаҫ өсөн.\nБындай атыу ҡоралы беҙҙең өлкән биатлонсыларҙа ла булһын ине - һуңғы старттарҙа уларҙың эштәре шәптән түгел. Аяҡтары ла шәп йүгермәй, атыуҙары ла ҡыуандырмай.\nРупольдингта донъя кубогының һуңғы этабында Рәсәй йыйылмаһы ирҙәр эстафетаһы уҙышында етенсе урын алды. "Алтын" ноðвегтарға эләкте, немецтар "көмөш"кә лайыҡ булды, австриялылар "бронза" алды. Биатлонсыларыбыҙҙы итальяндар, американдар һәм француздар уҙып китте. Беҙҙең биатлонсыларыбыҙ 2002 йылда насар сығыш яһағайны. Ул ваҡытта Финляндияла үткән уҙышта Сергей Рожков, Михаил Кочкин, Николай Круглов һәм Сергей Русинов 12-се һөҙөмтә күрһәтте.\nӘ Максим Чудов һуңғыларҙан йүгерҙе. Уның иптәштәре - Николай Круглов, Дмитрий Ярошенко һәм Иван Черезов конкуренттарҙан (норвегтарҙан ике минутҡа тиерлек) ҡалыша ине, шуға күрә уға батырсылыҡ итергә тура килде.\n"Бронза" өсөн көрәшергә була ине - ятып атыуҙан һуң Чудов өсөнсө урындан 25 секундҡа ҡалышты. Максим ҡыуа төштө һәм тура баҫып атыуҙа өс тапҡыр яҙа атты. Һөҙөмтәлә етенсе урын. Максим Чудов был старт тураһында үҙенең блогында былай ти:\n"Мин үҙ этабыма лидерҙан ике минутҡа артҡа сыҡтым. Тәүәкәлләргә тура килде - беренсе әйләнештә үк кәметергә кәрәк ине, һәм мин шәп йүгереп алып киттем. Икенсе рубежäа - күптәр, бәлки, күргәндер - мин башты аҫҡа эйеп йүгерергә һәм тиҙ-тиҙ генә атырға мәжбүр булдым. Өсөнсө урындан ҡалыуҙар кәмене, мин быны белә инем. Әгәр мин баҫҡан килеш бишәүгә атһам, "бронза" өсөн көрәшергә булыр ине...\nӘ былай - маҡсаттар үҙгәрҙе. Миңә һуңғы ике күтәрелешкә тиклем кәрәк ине, унда алда барыусылар менән тығыҙ йүгереп тә, бер ниҙә эшләп булмай ине. Бер аҙ ваҡыт етмәй ҡалды. Һуңғынан алдағы күтәрелешкә стартҡа баҫырға ярамай - әгәр мин бында бөтә көсөмдө ҡалдырһам, уларҙы ала алмаҫ инем. Дөйөм алғанда, мин уға тыныс индем һәм һуңғы ҡыҫҡа, әммә шундай текә күтœрелештә кәпәстең баштан төшөүе тураһында уйланым. Мин бер ниҙә эшләй алманым. Алдағыларҙы ҡыуып етер өсөн күп көс һалдым.\nМин финишҡа еткәс, тиҙ генә саңғымды ûñºûíäûðƒûì, винтовканы ҡуйҙып, кабинаға үттем (бында атлеттар кейенә), өҫ-башымды алмаштырҙым һәм һөйгән ҡыҙыма шылтыраттым. Ул минең өсөн көйөндө. Ни өсөн шулай килеп сыҡты һуң? Мин был турала оҙаҡ уйландым... Әммә үҙемде өҙгөләргә, кемделер бында ғәйепләргә минең хàҡым юҡ. Һәр кем хаталана. Артабан да эшләргә кәрәк. Бөтәһе лә бөтә көскә йүгерҙе һәм етенсе, призһыҙ урын алды. Бөтәһе лә еренә еткерҙе кеүек, әммә ҡәнәғәтләнеү булманы..."\nМаксим Чудов спринтта лайыҡлы сығыш яһаны - унынсы, бер тапҡыр яҙа атты. "Үҙемдең кире энергиямды тейешле йүнәләшкә ыңғайлатып, түгәсәкмен", ти Макс. Уле-Айнар Бьорндален еңде. Был суперветеран Рупольдингта бөтә өс стартта ла еңеүгә өлгәште!\nЭҙәрлекләү уҙышында Макстың пьедесталға өмөтө бар ине, әммә ул атыуҙа булдыра алманы. Бишәүҙән бер яҙа атыу, аҙаҡ ике, тағы бер һәм яңынан ике. Һәм Чудов финишҡа 20-се булып килде. Спринт һәм пасьют уны донъя кубогының дөйөм зачетында бишенсе урынға төшөрҙө, ә ул күптән түгел генә өсөнсө урында килә ине бит. Максим көрәшәсәк әле. Ул еңелергә яратмай. Һәр хәлдә, төп старттар уны Көньяҡ Кореяла (унда донъя чемпионаты үтәсәк) көтә.


Гимндар төрлө була… » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Гимндар төрлө була…\nИң боронғо гимн һүҙҙәре – япондарҙа. X – XI быуатта аноним йыйынтыҡта баҫылған бер шиғырға көй яҙыу идеяһы ирланд дирижеры Джон Фентондың башына килә. Ул 1870 йылда көй яҙа ла япон императоры алдында йырлай. Әммә япондар был йырҙы, бигүк тантаналы түгел, ти. Шунан шул уҡ һүҙҙәргә үҙҙәре көй яҙа. Ә Фентондың варианты Иокогама ҡалаһының бер ҡорамында йыл да башҡарыла. Әйткәндәй, япон гимны бер куплеттан тора һәм ике тапҡыр ҡабатлана.\nУругвай гимны – иң оҙоно. Парагвайҙыҡы ҡыҫҡараҡ булһа ла, авторы бер үк кеше – Уругвай гражданы Франсиско Акунья де Фигероа.\nБритания гимнының авторы үҙ шиғырының тотош ил символына әйләнеүен белмәйенсә, үҙ-үҙенә ҡул һалған. Генри Кэри исемле музыка уҡытыусыһының ғаиләһе ярлы, күп балалы булған. Нимәһе ҡыҙыҡ: гимн һүҙҙәре власта батша йә батшабикә ултырыуына ҡарап үҙгәртелә, ҡатын-ҡыҙ, ир-ат өсөн варианттары бар.\nАфғанстан гимнында, ил Конституцияһына ярашлы, унда йәшәүсе бөтә халыҡтар ҙа телгә алына. Һәм, әлбиттә, “Аллаһу әкбәр” тигән һүҙҙәре бар.\nҺиндостан гимны 54 секундта йырланып бөтә. Әммә бик бай тарихлы. Ә Таиландтың ике дәүләт йыры бар: батшаныҡы һәм граждандарҙыҡы. Әгәр дөрөҫ булһа, батша өсөн гимн авторы рус композиторы Петр Щуровский икән.\nСығыу ваҡыты 8-05-2018, 07:00 | Ҡаранылар: 186\nТелефонда - «Салауат Юлаев»тың гимны\nБашҡорт шағирәһе халыҡ-ара хазар шиғриәте кисәһендә ҡатнашты


Партия Франция - Франция онлайн юристар!\n122 Франция ашыу аласаҡ\nУтыҙ алты йылда һәм былтыр һыйынып һыйыныу урыны биреү тураһында үтенес 000 ала\n'Хөкүмәтенең 2019 йылда ҡалала ҡасаҡтар күсеп өҫтөнлөгө', - ти циркуляр, эске эштәр министры ҡул ҡуйҙы.\nШәмбе, майҙы ун бер, ун йылда францияның париж ресторанында банкет үҙенең абруйлы булыуын билдәләне.\nКөнө буйы, шәхес, фондтарҙың үҙ өлөшөн индерә. Вспоминаться бәхәс, тип тоҡандырған Көньяҡ-үҙен тәҡдим итә. 93 белем стажировка « -бутай racisée » 2017 йылдың ноябрендә. Бына, - тип тағы шул уҡ стажировка смахивать профсоюздары тәҡдим итә, уның серҙәренә шәхес. Айырым рәхмәт белдерҙе Полковник жан-мари БАСТЬЕН-ТИРЬ, ыҙа һәм геройҙың тыуған, бөгөн 56 йәштә атылып, ун йыл март 1963.\nЖан-мари БАСТЬЕН-ТИРЬ булып Лоррен, polytechnicien, Лейтенант-армия полковнигы.\nФранция президенты патрик китеү тороуы бик йәнле һәм уның коллегалары коэн төшөргәндән һуң журналистар менән алмашыу тәҡдим ителде.\nНиколя Дюпон-үҙ телендә уның кеҫәһенән Эньян юҡ, һәм ул тағы булырға, тип иҫбат итә шаршамбы, 6.\nЖурнал Marianne, тип хәбәр Марлен Schiappa, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тигеҙлеге мәсьәләһе буйынса дәүләт Секретары, корсика үҙенсәлекле, тырышып ойошторған гей-парадтың Аяччо. Проект беренсе тапҡыр тикшерергә тейеш булһа, ноябрь егерме ике. Томас Жолы, генераль Секретары Франция партиялар, түңәрәк өҫтәл ваҡытында трибуналарҙан сығыш яһап, үткән 10: 30. Шулай уҡ көн дауамында партия франция булып тора. Программа: докладсы: был төн.\nбарышында ҙур партияһы\nГренобль: алтмыш биш автомобилен яндырып, ут һыҙығы бер. әммә унда LBD, СЛЕЗОТОЧИВЫЙ газ һәм водомет, һаҡсыһы ҡулға алынған һәм, әгәр алты дауамында ғәҙәттә шәмбе рәттән ҡулланыла. sep 45 th: Яҡынса 65. Ҡиәмәт көнөндә бөйөк пост тиклем дауам ҡырҡ мөхит пасха төҫөлө. Напоминание өсөн: четыредесятница-ҡырҡ осоро нәфсенә һәм был пост көнө тип билдәләргә була. iv быуаттың католицизм. Мохамед Sifaoui, журналист франко-алжир һәм авторы « алжирҙа була. франция һәм һөҙөмтәләр өсөн » (Изд. Болан), һ алжирҙар раҫлауынса, кешеләр менән туғанлығы, францияла тыуа. Алжир: « 15 ун тиклем. Һәр йылдағы кеүек үк, партия ҡатнаша.\nфранция 3-й Байрам реаль илдең, утыҙ март 2019. Rungis Көн дауамында беҙҙең стенд һәм был хәрәкәт бөтә Ир Aguillé Бруно Гийом һеҙҙе сәләмләйем.\nДебиторский почтовые бурыстары: дебиторский бурысы irrecouvrables, неоплаченные иҫәбенән, иҫәбенән ҡаплаған кеүек\nFoydalanish yoki yangi hujum miltiq: sotish toifali qurol B


Салғы сыңлай, гөр килә туғай » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Салғы сыңлай, гөр килә туғай\nСалғы сыңлай, гөр килә туғай 05.07.2014 // Йәмғиәт\nБайрамға районыбыҙҙың барлыҡ биләмәләренән вәкилдәр килгәйне. Был төрлө милләт халҡының борондан килгән дуҫлығын, татыулығын сағылдыра, шулай уҡ күмәк эштең ырамлы, отошло булыуына ишара ла. Тамаша барышында бергәләп дуҫлыҡ кәбәне өйөп ҡуйылыуы – ана шуға дәлил.\nБайрамда район хакимиәте башлығы Фәнзил Сыңғыҙов, республиканың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова, Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты Зөһрә Исмәғилева халыҡты тәбрикләп сығыш яһаны, ихлас теләктәрен еткерҙе. Улар ошо боронғо йоланы тергеҙеүҙең йәш быуынды тәрбиәләүҙә ыңғай йоғонто яһауына, халыҡтар дуҫлығының, берҙәмлегенең артабан үҫеүенә булышлыҡ итәсәгенә ышаныс белдерҙе.\nТөрлө уйындар, ярыштар гөрләп торҙо. Тоҡ кейеп, йомортҡа һалынған ҡалаҡ ҡабып йүгереү, арҡан тартышыу тиһеңме… Әммә иң ҡыҙығы бесән сабыу ярышы булғандыр. Ирҙәр менән бер рәттән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡатнашты. Кем еңеүсе булыр? Беренселекте Бишауыл-Уңғар ауылынан Рамазан Сәхибгәрәев менән Гөлсинә Фәйзуллина яуланы. Гөлсинә ҡайһы бер ирҙәреңдән дә таһыллыраҡ икән. Еңеүселәр ҡиммәтле бүләктәр менән баһаланды. Афарин!\nБесән әҙерләү йолаһы байрамы театрлаштырылған тамаша рәүешендә ойошторолдо. Бишауыл-Уңғар ауылы клубы мөдире Фәһимә Абдрафиҡова етәкселегендә Әнисә Меркулова, Хәбир Дәүләтбаев, Хөсәйен Фәттәхов, Фәнзилә Хисамова, Әлфиә Хәйретдинова, Флүрә Заһиҙуллина, Гүзәл Искәндәрова, Риф Мөхәмәтҡолов, Азалия Теүәлбаева, Фәнис Мирхәйҙәров, уҡыусылар Аделина һәм Әлиә Мөьминовалар, Линара Сәйфетдинова, Эвелина Абдуллина, Алина Насирова, Гүзәлиә Теүәлбаевалар ҙа үҙ ролдәрен бик уңышлы атҡарҙы.\nТөрлө ярыштар, уйындар уҙғарғанда район мәҙәниәт йорто артистары, үҙешмәкәр сәнғәт коллективтары байрамға йәм өҫтәне.\nРайон: Ҡырмыҫҡалы районы.


Шау-гөр килде Егән буйҙары\nҘурлап ҡайтҡан дуҫтарға!\nТимәк, изге хәбәр еткән\nСәләм барса дуҫтарға!\nтигән шиғыр юлдары менән башланып китте Туғай ауылында булып уҙған “Һаумыһығыҙ, урамдаштар!” тип аталған ҙур байрам. Календарҙа ҡыҙыл дата менән күрһәтелмәгән был байрам. Ләкин йылдар үтеп, ғүмер көҙө яҡынлашҡан һайын атай-әсәй нигеҙе, йәшел сирәмдә аунап, йылғаһында һыу ҡойоноп, ап-аҡ ҡарҙа аунап үҫкән бала саҡ дуҫтары – күрше ҡыҙҙары, малайҙары йышыраҡ иҫкә төшә, төштәргә кереп, күҙҙәрҙе сыландыра.\nБәләкәй генә булһа ла, 60-ҡа яҡын бала үҫә үҙ ваҡытында был урамда. Хәҙер инде олоғайып, сәстәренә сал төшкән урамдаштар бергә йыйылып, бала саҡ, йәшлек хәтирәләре менән уртаҡлаштылар, хәҙерге көнкүрештәре тураһында һөйләштеләр. “Республиканың атҡаҙанған төҙөүсеһе” тигән маҡтаулы исемде йөрөткән Миҙхәт Әхмәтзәки улы Усманов, Фәрит Фәйзулла улы Ғәлиев, отставкалағы милиция майоры Әхмәт Сәйетгәрәй улы Йосопов, исемдәре гәзит биттәренән төшмәгән, бик күп Маҡтау грамоталары менән бүләкләнгән Рәйсә, Нәсимә Фәйзулла ҡыҙҙары, Фәниә Шәрәфетдин ҡыҙы, Фәймә Сәйетгәрәй ҡыҙы, Наил, Тәнзилә, Әсҡәт Байхиндарҙы үҫтергән был урам. Колхоздың алдынғы шоферы Рәшит ағай Йәмилов 88 йәштә булһа ла, йәштәргә биргеһеҙ итеп гармунда уйнай, мотоциклда ла йөрөй әле. Рәшит ағай менән Хәлимә апайҙың балалары Флүрә, Әлфиә, Рәфис тә был байрамда ҡатнашып, моңло йырҙары, дәртле бейеүҙәре менән күршеләрен һөйөндөрәләр. Нәсимә Әхмәтованың самауыр хаҡындағы шиғырын, Тәнзилә Байхина башҡарған моңло оҙон көйлө йырҙарҙы барыһы ла тын ҡалып, таң ҡалып тыңланы. Тәмле һурпа менән һыйланып, самауыр сәйе эсеп, бик күңелле үткәрҙе был көндө урамдаштар.\nҮтәк ауыл хакимиәтенең финанс ярҙамы, эштәргә идара итеүсе Зөлфиә Ғәли ҡыҙының ҡотлап, бүләк тапшырыуы байрамға йәм өҫтәне. Был байрамда оҫта йырсылар, гармунсылар, атай-әсәй нигеҙен һаҡлап ғүмер итеүселәр, был урамда яңы нигеҙ ҡороусылар ҙа бүләкһеҙ ҡалманы. Урамдаштар киләсәктә лә йышыраҡ осрашырға, ҡалған ауылдаштарҙы ла күрергә ине, тигән теләк менән байрамды ойоштороусыларға рәхмәт әйтеп таралышты.


22 Декабрь 2018, 13:25\nБөтә ауырыуҙар – нервынан, тиҙәр. Быға берәү ҙә шикләнмәй. Әммә бөгөнгө тормош кешегә күп стресс, проблема, ығы-зығы килтерә. Улар йыйыла барып, кешене эстән кимерә, һөҙөмтәлә ул ҡаты ауырыу¬ҙарға дусар була. Шуға күңел торошона ваҡытында иғтибар биреү мотлаҡ. Юҡ-барға көйәләнһәгеҙ, үҙ-үҙегеҙҙе ҡулға ала алмаһағыҙ, түбәндәге ысулдар¬ҙы ҡулланығыҙ.\nӘгәр ҙә бер сәбәпһеҙгә ҡурҡыу, борсолоу хисе солғап алһа, тын алыу гим¬нас¬тикаһы яҡшы яр¬ҙам итә. Иң алда тәҙрәне асығыҙ, шунан иҙәнгә төрөксә ултырығыҙ. Күҙегеҙҙе йомоғоҙ. Танауығыҙҙың һул тишеген ҡаплағыҙ ҙа, тәрән итеп тын алығыҙ (эсегеҙгә һауа тулғанын тойоғоҙ). Эстән генә һигеҙгә тиклем һанағыҙ. Шунан уң танау тишеген ҡаплағыҙ ҙа, һул танау тишегенән һауаны сығарығыҙ. Ә хәҙер һул танау тишегенән тын алығыҙ, тағы ла һигеҙгә тиклем һанағыҙ һәм, һул танау тишеген ҡаплап, уң яғынан сығарығыҙ. Танау тишектәрен алмаш-тилмәш ҡаплап, күнегеүҙе 8 – 10 тапҡыр ҡабатларға.


Республика сәхнәһенең иң сағыу баритондарының береһе, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең халыҡ артисы, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премиялар лауреаты Йәмил Әбделмәнов 50 йәшлек юбилейын билдәләй\n20 йылдан ашыу талантлы замандашыбыҙ тәү башлап эшләй башлаған Башҡорт Опера һәм балет театрына тоғро ҡала, юбилей кисәһенә лә дуҫтарын, коллегаларын һәм тамашасыларын ул ошонда саҡырҙы. Сәхнәнән башҡорт һәм рус композиторҙары әҫәрҙәре яңғыраны, Йәмил Әбделәхәт улы уларҙы бер тигеҙ оҫта башҡара.\nКешелек тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхестәр байтаҡ. Йәмил Әбделмәновтың ижады ла һис шикһеҙ башҡорт сәхнәһенең сағыу биҙәге булып тора. Назар Нәжми әйтмешләй, ул донъяға матурлыҡ өләшеү өсөн килгән. 20 йылдан ашыу Йәмил Әбделәхәт улы тиҫтәләгән опера партиялары башҡара. Шуға ҡарамаҫтан, юбилей кисәһе алдынан артист ныҡ тулҡынлана.\nБөгөн Йәмил Әбделмәнов тамашасы алдында Вердиҙың Жермоны ла, Россиниҙың Фигароһы ла түгел, ә үҙенең образында баҫты. Артисты яҡын белеүселәр тормошта уны бик ябай һәм баҫалҡы кеше тип билдәләй. Йәмил Әбделәхәт улы ата-әсәһенең өлкәндәрҙе ихтирам итергә, киң күңелле булырға өйрәтеүен хәтерләй. Артистың ижадын һөйөүселәр уны тап шундай тип белә.\nСолистың хор менән аңлаша белеүенән сығыштың ни тиклем уңышлы булыуы тора. Ансамблдә бәләкәй генә етешһеҙлек тә шунда уҡ күҙгә салына. Ә бына Йәмил Әбделмәнов менән эшләү үҙе бер бәхет, ти коллегалары. Артист үҙенә бик талапсан, яҡындағыларына ла тик ыңғай йоғонто яһай.\nБай тәжрибәһен юбиляр йәштәр менән дә уртаҡлаша. Йәмил Әбделмәнов Заһир Исмәғилев исемендәге сәнғәт академияһында уҡыта, студенттарына сәхнәлә тәүге аҙым яһауҙа булыша.\nХалыҡ йырҙарын, сит ил һәм Рәсәй, Башҡортостан композиторҙары әҫәрҙәрен тамашасы ихлас ҡабул итте. Йәмил Әбделмәновтың сағыу баритон тауышы йәнә күңелдәрҙе арбаны. Юбилярға иң изге теләктәр, йылы ҡотлау һүҙҙәре яңғыраны. Улар араһында оҙон ижад юлы теләге башҡаларҙан йышыраҡ әйтелде.


Инфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Инша "тәбиғәт үҙенсәлектәре" темаһына инша\nҺыҙылып ҡына таң ата... Бар донъя уяна. Ошо миҙгелдә ҡояш бөтә тирә - яҡты наҙлап ҡына иркәләй. Япраҡтарҙығы, үлән өҫтөндәге ысыҡ тамсылары ынйы булып күҙ яуын үҙенә йәлеп итә. Сәскәләр еҫе аңҡый. Рәхәтләнеп күкрәгеңде киңәйтеп тын алаһың, ниндәй рәхәт. Ошондай гүзәллекте, сафлыҡты бөтә кеше күрә белә микән!? Был миҙгелде туҡтатып була микән!? Ағастар, әйтерһең бер-береһен сәләмләй, талғын ғына баш ҡағалар.\nТссс...Был нимә? Ниндәй тылсымлы тауыш ишетелә? Сүт-сүт, сүт-сүт...Һандуғас... Ҡайындарға баҫып, сәңгелдәктәге бала һымаҡ, талғын ғына тирбәлә торған һандуғастар, ишетелер-ишетелмәҫ кенә шылтыраған һыу тауыштарына ҡушылып һайрайҙар, һоҡланып туймаҫлыҡ матур тәбиғәт музыкаһы төҙөйҙәр. Ҡушылып йырлап ебәрәһе ине, ҡурҡам, ошо матурлыҡты боҙорға ҡурҡам. Саф һауа, ҡояш нурҙары, тынлыҡ... Йылы ел әкрен генә сәстәремде тарай. Эх, бер рәхәтләнеп йүгереп барып ошо матурлыҡты ҡосоп алаһы ине. Ҙең-ҙең иткән серәкәй тауыштары ла күңелемде күтәрә.\nТыуған ил тыуып үҫкән ерҙән башлана. Ысынлап та, тыуған еремде, уның тәбиғәтен бер ниндәй һүҙҙәр менән асып бөтөрөп булмай. Был матурлыҡты күреп тә бөтөрөрлөк түгел.\nКешегә иң ғәзизе – тыуған әсә, иң ҡәҙерлеһе – тыуған тупраҡ, иң татлыһы – тәү эскән һыуың, иң йылыһы – һине йылытҡан өй усағы, иң күркәме – тыуған өйөң, иң йәмлеһе – туған тәбиғәтең. Минең тыуған яғым – Башҡортостан, Борай. Мин быны бөтә ғорурлығым менән әйтәм. Тыуған яғым иҫкиткес матур, бай тәбиғәтле. Бында күп милләтле халыҡ йәшәй, ләкин быға ҡарамаҫтан, беҙ берҙәм, татыу, бертуғандар булып көн итәбеҙ.\nБашҡортостан! Тыуған ерем!\nХалҡы татыу, ере имин.\nТәбиғәте ни тора\nЫшанмаһаң, кил, ҡара!\nБыл ерҙәрҙә тыуғаныма\nҒорурланам мин, шатланам.\nТауҙар, ҡырҙар, урмандар\nҺеҙгә ҡарап һоҡланам.\nБеҙҙең тәбиғәт бай, төрлө һәм йомарт. Бында бейек тауҙар, серле урмандар, мул һыулы йылға-күлдәр, киң яландар бар. Урмандарына инһәң, һине зифа буйлы аҡ ҡайындар, ҡупшы кулдәкле шыршылар ҡаршы ала. Болондарында йөҙөп йөрөрлөк, төрлө-төрлө сәскәләр үҫә. Зәңгәр күккә, йылы аяҙ көнгә, урмандың төрлө биҙәктәренә һоҡланып туя алмайһың. Баҫыуҙа игендәр тулҡынлана. Ер аҫтында хазиналар ята. Ә борғаланып- борғаланып аҡҡан Танып йылғаһы, Аҡҡош күлдәре, Һалҡын шишмәләре генә ни тора! Ере – алтын, ә эсәр һыуҙары-таҙа. Күренекле яҙыусылары, ҡәләм оҫталары, моңло йырсылары, һылыу ҡыҙҙары, батыр егеттәре менән Борай тирә-яҡҡа дан тота.\nТәпәй баҫҡан, уйнап үҫкән урамдарымды әйтәһе лә түгел...Әйтерһең, ундай урамдар башҡаса юҡ... Эх... Борайым көндән - көн үҫә, йәшәрә, матурлана. Һуңғы йылдарҙа ғына балҡып торған өс ҡатлы белем усағы-мәктәп, балалар баҡсаһы, дауахана төҙөлдө. Районыбыҙҙы гөрләтеп йәш ғаиләләр берһенән - береһе уҙҙырып өйҙәр һалып сығалар. Тыуған еремдең киләсәге бар. Һәм уның киләсәге беҙҙең ҡулдарҙа. Борайым, гөлбаҡсалар иле, үткәндәрҙе иҫкә алып, алдағы ғүмерең тураһында ла хәстәрлек күрәйек. Мин бында тыуып үҫеүемә, ошондай бай тәбиғәтле ерҙә йәшәүемә сикһеҙ шатмын.\nНомер материала: ДВ-349004


Башҡорт телендә һөйләшәм, башҡорт телендә яҙам | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n20 мая 2019 — 15:27 ГТРК «Башкортостан»\nОшо девиз аҫтында башҡорт теленән халыҡ-ара диктант үтте. Яҡынса мәғлүмәттәргә ярашлы, был акцияла 50 меңдән ашыу кеше ҡатнашҡан. Диктанттың һөҙөмтәләре бөгөн билдәле буласаҡ. Башҡорт дәүләт университетының аудиторияһында бер буш урын да юҡ. Парта артында – төрлө йәштәге, төрлө һөнәр эйәләре. Уларҙың барыһын да башҡорт теленә һөйөү берләштерә. Тәүге рәттә -республика етәксеһе Радий Хәбиров. Ул да башҡорт теленән халыҡ-ара диктант яҙҙы. Быйыл диктант тексы ике төркөм: башҡорт телен яҡшы белгәндәр һәм телде яңы ғына өйрәнә башлағандар өсөн махсус әҙерләнде. Дәүләт эшмәкәрҙәре лә күләмле акциянын ситтә ҡалманы. “Рәсәй-Башҡортостан” телеканалының алып барыусылары сараға дәррәү ҡушылды. Сөнки тап улар милли тапшырыуҙар аша миллиондарса тамашасыға башҡорт телендә мәғлүмәт еткерә. Диктант – телде белеү кимәлен тикшереүсе яҙма эш кенә булһа ла, был сараның маҡсатына тәрән мәғәнә һалынған. Әлбиттә, туған телдә һөйләшеү генә түгел, уҡый-яҙа белеү ҙә мөһим. Шуға ла акцияның девизы – “Башҡорт телендә һөйләшәм, башҡорт телендә яҙам.” 2015 йылда Башҡорт дәүләт университеты сиктәрендә башланған сара бөгөнгө көндә барлыҡ ҡитғаларға ла таралды тиергә мөмкин. Республика етәксеһе Радий Хәбиров тарафынан Халы-ара статусын алған башҡорт теленән диктантты быйыл онлайн рәүештә интрнет аша теләгән һәр кем, донъяның теләһәң ниндәй нөктәһенән яҙа алды. Уларҙың һаны 10 меңдән ашыу. Америка Ҡушма штаттары, Төркиә, Ҡытай, Германия, Бөйөк Британия – йәмғеһе сит илдәрҙә 20, күрше өлкәләрҙә 25, Башҡортостанда 802 майҙансыҡта кешеләр башҡорт теленән белемен һынаны. Ҡатнашыусыларҙың артыуы -киләсәктә башҡорт теленә лә иғтибарҙың артыуын дәлилләй. Диктанттың һөҙөмтәләре бөгөн билдәле буласаҡ. Әммә нидәй генә билдә ҡуйылмаһын, акцияға ҡушылған һәр кемдең туған телен һаҡлауға һәм популярлаштырыуға индергән өлөшө баһалап бөткөһөҙ.


Башҡортостан менән Белоруссия хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек итеү программаһы раҫланды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан менән Белоруссия хөкүмәттәре араһында хеҙмәттәшлек итеү программаһы раҫланды\n10:15, 25 декабря 2012 Иҡтисад\nБеларусь Республикаһы Хөкүмәте менән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте араһында 2013-2015 йылдарға хеҙмәттәшлек итеү программаһы раҫланды. Документҡа дүшәмбе, 24 декабрҙә, Өфөлә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов һәм Беларусь Республикаһының архитектура һәм төҙөлөш министры Анатолий Ничкасов ҡул ҡуйҙы.\nДокумент ике республиканың бер нисә йүнәлеш буйынса хеҙмәттәшлек итеүен күҙ уңында тота. Улар иҫәбендә – Белоруссияла сода етештереүҙе ойоштороу, Башҡортостандың производство майҙансыҡтарына аграр комплекс һәм коммуналь хужалыҡ өсөн махсус техника поставкалау, ә киләсәктә уларҙы төбәк производстволарында ҡороу, малсылыҡ һәм үҫемлекселек өлкәләрендәге проекттар, торлаҡ төҙөлөшөн, транспорт машиналары эшләү өлкәһен үҫтереү.\n— Былтыр Беларусь менән Башҡортостан араһында сауҙа итеү күләме 1,5 миллиард долларға тиерлек етте. Был бик ҙур сумма, — тине республика Президенты Рөстәм Хәмитов. – Башҡортостандың дөйөм тауар әйләнеше күләмендә Беларусь икенсе урында тора, уның өлөшө 10 проценттан ашыу тәшкил итә. БДБ илдәре араһында иһә ул беренсе урын биләй, өлөшө – 44 процент. Ағымдағы йыл йомғаҡтары буйынса экспорт бер миллиард долларҙан ашыу тәшкил итте, үткән йылдағы күрһәткескә ҡарағанда был 30 процентҡа күберәк. Импорт әҙерәк, әммә быға ҡарамаҫтан, ул 150 миллион долларға етте, үҫеш – яҡынса 7-8 процент.\nБеларусь өсөн «сода» проекты айырыуса ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ҡунаҡтар Стәрлетамаҡта, атап әйткәндә, «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә булды.\n— Был тармаҡ Беларусь Республикаһында үҫеш алмаған. Беҙҙә ошондай уҡ предприятие булдырыу тураһында һөйләшеп килештек, — тип һөйләне журналистарға Анатолий Ничкасов. – Был Белоруссия предприятиеһы түгел, ә Белоруссия менән Башҡортостандың берлектәге ҙур етештереү комплексы буласаҡ.\nРеспублика Президенты һүҙҙәренсә, Башҡортостанды Белоруссияның төҙөлөш технологиялары ҡыҙыҡһындыра. «Мин Минскиҙа булдым һәм юлдарҙың, биналарҙың юғары сифатлы төҙөлөүен күрҙем. Һәм барыһы ла ярайһы уҡ арзан», — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.\nШулай уҡ ауыл хужалығы өлкәһендәге технологиялар ҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Белорусь Республикаһында иген культураларының уңышы быйыл гектарынан 30 центнерҙан ашыу тәшкил иткән. Тотороҡло мул уңыш алыу – агротехнологияларҙы дөрөҫ ҡулланыу һөҙөмтәһе. Бындай технологиялар Башҡортостан аграрийҙарында ла ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.\nТеги: тышҡы бәйләнештәр,программалар,бр президенты


Ейәнсура районында үҫәргән ырыуы йыйыны үтте » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Мәҙәниәт һәм сәнғәт » Ейәнсура районында үҫәргән ырыуы йыйыны үтте\n30.04.2011 Ейәнсура районында үҫәргән ырыуы йыйыны үтте\n12-се һәм 16-сы быуаттарҙа үҙ еренең һәм халҡының именлеген аҡыл-аңы ярҙамында һаҡлап ҡалған Мөйтән бей менән Бикбау бейҙең исемдәре Үҫәргән ырыуы вариҫтарының күңелендә изге аманат булып һаҡлана. Үткән йомала Ейәнсура районы үҙәгендә уҙғарылған үҫәргәндәрҙең V съезында ла уларҙың исем-шәрифтәре хөрмәт менән телгә алынды.\nБөгөн үҫәргәндәр бер Ейәнсурала ғына йәшәмәй. Ырыу ҡорона Хәйбулла, Йылайыр райондарынан, күрше Ырымбур өлкәһенең Орск, Новотроицк ҡалаларынан, ҡыуандыҡ, Гай ҡалаларынан һәм райондарынан, Һарыҡташ районынан да вәкилдәр килгән. Хатта, саҡрымдарҙың алыҫлығына ҡарамайынса, Силәбе өлкәһе башҡорттары ла килеп еткән. Үҫәргән ырыуы башлығы Марат Түләбаевтың отчет докладында билдәләнеүенсә, үҫәргәндәрҙе берләштереп, туплау өсөн үткән осорҙа байтаҡ ойоштороу һәм ғәмәли эштәр башҡарылған. Күрше өлкәлә йәшәгән ҡәрҙәштәр менән бәйләнеш һәм үҙ-ара рухи-мәҙәни эшмәкәрлек нығынған. Хәйер, быны һәр район һәм ҡаланан килгән ырыу вәкилдәре үҙҙәре лә һөйләп үтте.\nБашҡорттар, ғәҙәттә, үҙҙәренең ҡоронда милләттәштәребеҙҙе борсоған мәсьәләләрҙе уртаға һалып тикшерер, ырыуҙаштарының йәшәйеш-көнкүрешен нисек итеп яйға һалыу, тормошто ни рәүешле яҡшыртыу тураһында ла һөйләшеп, кәңәш-төңәш итер, ҡарарҙар ҡабул итер булған. Ырыуҙаштарҙы борсоған мәсьәләләр бөгөн дә бихисап: шулар тураһында ишетербеҙ, аҡһаҡалдарҙың фекерен тыңларбыҙ, милләттәштәребеҙҙең тормошон көйләү, ауыл халҡының көнкүрешен юлға һалыу, йәштәрҙе эш менән тәьмин итеү, балаларҙы үҙ ырыуының лайыҡлы вариҫтары итеп тәрбиәләү һәм башҡа бик күп мөһим мәсьәлә буйынса райондар етәкселәре менән берлектә кәңәш ҡоролор, эш итерҙәй, бойомға ашырырҙай ҡарарҙар ҡабул ителер, тигән ниәт күңелде ҡытыҡлап торҙо.\nҡор асылып, президиумға бер-бер артлы сығып ултырған абруйлы кешеләр араһында райондарҙың иң олуғ етәкселәрен күрергә теләү уларҙы һуңғы минутҡаса ташламаны. «ҡор һанлы ҡорҙо һанламаусы етәкселәрҙе ошонан һуң нисек итеп ихтирам итмәк кәрәк?» – тип һөйләшеп ҡуйҙы аҡһаҡалдар ризаһыҙлыҡ менән. Нәҡ ошо сарала уртаға һалып һөйләшерҙәй мәсьәләләр ҡалҡып сыҡты ла инде.\nНисәмә быуат үтһә лә, бөгөн хөрмәт һәм ихтирам менән иҫкә алған бейҙәребеҙ ҡурсалаған ер-һыу, аҫаба халыҡ именлеге һаман да актуаль. Быны ҡорҙа яңғыраған сығыштар үҙҙәре үк дәлилләне. Элек тыуған ил, халыҡ именлегенә сит тарафтарҙан, ят ҡитғаларҙан һәм ҡәүемдәрҙән ҡурҡыныс янаған булһа, бөгөн халыҡ тыныслығын ситтән ебәрелгән түгел, ә ватаныбыҙ эсендә баш ҡалҡытҡан төрлө «реформалар», «оптималләштереү», «модернизациялау» кеүек «яу» ҡаҡшата. Ил нигеҙен ҡаҡшатыу, хәлһеҙләндереү иң тәүҙә, коллектив хужалыҡтарҙы юҡҡа сығарып, ауыл хужалығын ҡаҡҡа килтереп терәтеүҙән башланған булһа, хәҙер килеп ер-һыуыбыҙҙы аҫтыртын ғына тартып алыу, мәктәптәрҙе ябып, ауылдарҙы бөтөнләй юҡҡа сығарыу кеүек ғәмәлдәр менән дауам ителә. Был эштәрҙең шауҡымы – бөгөнгө ауыл тормошо, ауыл халҡының көнкүреше. Төптәнерәк уйлап ҡараһаң, ошолар ҡор башы Марат Сәйфулла улы ғына хәл итерҙәй мәсьәләләрме ни?\n– Хәйбулла районында 54 ауыл бар. Шуның 24-ендә – түңгәүерҙәр, 30-ында үҫәргәндәр йәшәй. Колхоз-совхоздар бөтөү сәбәпле, халыҡ эшһеҙ ҡалды. Эшһеҙлектең һөҙөмтәһе булараҡ эскелек артты. Ауылдың арҡа һөйәген тәшкил иткән ир-ат сит тарафтарға – Себергә, Мәскәүгә, Санкт-Петербургҡа һәм башҡа ҡала-өлкәләргә эш эҙләп сығып китте. Һөҙөмтәлә күп бала атай тәрбиәһенән, иғтибарынан мәхрүм. Бөгөн атай аҡса эшләүсе ролендә генә тороп ҡалды. Атай абруйы тигән нимә бөтөнләй юҡ кимәлендә – был бик аяныслы, – тип үҙ борсолоуҙары менән уртаҡлашты күрше район үҫәргәндәре исеменән сығыш яһаусы Рәйлә Рәмова. – Хөкүмәтебеҙ тарафынан ауыл халҡына ярҙам программалары эшләнеп тора. Халыҡ үҙ эшен асыу ниәте менән ҡуҙғалып-ҡуҙғалып ҡуя ла бит, тик документтар йыйыуы бик ауыр. Кеше үҙ эшен асмаҫ борон уҡ бурысҡа бата. Юғары уҡыу йорттарын тамамлап ҡайтыусылар эш таба алмай интегә. Был мәсьәләләрҙең барыһы ла илебеҙ кимәлендә проблемаға әүерелгән демографик хәлгә лә йоғонто яһай.\nРәйлә ханым тағы ла, экологияға бәйле халыҡ сәләмәтлегенә ҡағылып, ҡорҙа киләһе йылдарға ҡабул ителәсәк эш планының бер нисә пункты булырҙай мәсьәләләрҙе асып һалды: ауыл, район хакимиәттәренең, дәүләт органдарының халыҡ менән берлектә эшләүе зарури; милләттәштәрҙе яңыса йәшәргә өйрәтеү өсөн төрлө семинарҙар, уҡыуҙар, мастер-кластар ойоштороп, тупланған тәжрибә менән таныштырыу; ауылдарҙы күтәреү; халыҡтың үҙаңын арттырып, эшләргә өйрәтеү; өлгөлө ғаиләләрҙе пропагандалау...\nТрибунаға Өмбәт урта мәктәбенең 10-сы класс уҡыусыһы Фәниә Юланова саҡырылып, мәктәптә башҡарылған эштәр тураһында ғәҙәттәге отчет ишетергә күнеккән ҡолаҡ ҡыҙҙың тәүге һүҙҙәренән үк ҡарп итеп ҡалды. Уның күңелендә ҡайнаған хис-тойғолары, гүйә, утлы даръя булып бөтә залға күсте.\n– Быйыл ауылдағы 11 йыллыҡ мәктәпте 9 йыллыҡҡа ҡалдырыу тураһындағы ҡарар ауылды, мәктәпте юҡ булыуға дусар итә, – тип башлап ебәрҙе ул һүҙен. Өлкәндәр ауыҙынан сыға торған һүҙҙәр йәп-йәш бала ауыҙынан әр, һыҙланыу булып яңғыраны. – Бынан бер нисә йыл элек һалынған яңы мәктәбебеҙҙә интернат астылар, газ үткәреп ҡыуандырҙылар. Беҙгә уҡырға ла уҡырға ине. Әле килеп, мәктәпте ябалар, тигән хәбәрҙе ишетеп, шаҡ ҡаттыҡ. Ышанғы килмәне. Иптәштәреңдән, уҡытыусыларыңдан айырылыу еңел түгел. 10-сы класта уҡып йөрөгән 10 уҡыусы киләһе уҡыу йылына ҡайҙа барырға белмәйбеҙ. Район хакимиәтенән мәктәбебеҙҙе яптырмау буйынса ярҙам һорайбыҙ...\nЙәш ҡыҙҙың бәләкәй генә ошо сығышы, ысынлап та, Рәсәй мәғарифында алып барылған оптималләштереү, унан ары яңы стандарттар тарафынан юҡҡа сығыуға дусар ителгән мәктәптәр һәм, һөҙөмтә булараҡ, ауылдар яҙмышын сағылдырҙы түгелме? Емереү – төҙөү түгел, тигәндәре хаҡ. Һуңғы бер нисә тиҫтә йылда төҙөлгән яңы мәктәптәрҙең ябылыуы «перспективаһыҙ» ауылдар һанын тағы ла арттырып, уларҙың ер йөҙөнән юйылыуына килтерәсәге көн кеүек асыҡ: балаһын уҡытырҙай мәктәбе лә булмаған ауылда йәштәр нишләп ҡалһын инде?\nРайондың аҡһаҡалы Миҙхәт Байназаров, үҙ ғүмерендә күпте, шул иҫәптән һәр төрлө реформаларҙы күргән кеше һәм уҡытыусы-пенсионер булараҡ, Фәниәнең сығышын яҡын ҡабул итте.\n– Уҡыусының сығышын күҙ йәше менән тыңларлыҡ. Бәлки, реформаторҙарға күмәкләп ҡаршы тормайбыҙҙыр? Оптималләштереү һүҙенең асылына килгәндә, ул яҡшыға алып килгән кеүек, тик насарлыҡ килеп сыға: милли компоненттар, уҡытыусылар штаты, хеҙмәт хаҡы, дәрестәр һаны ҡыҫҡара. Бәлки, РФ Мәғариф һәм фән министрлығына ышанмаусанлыҡ белдерергә кәрәктер? – тип әйтеп ҡуйҙы ул, аптырап. Шул уҡ ваҡытта уның тауышында ҡылынған ҡарарҙар алдында көсһөҙлөк ноталары ла яңғырап ҡалды. – Ырыуҙар хәрәкәтенең республика үҙәге юҡ – һәр ырыу үҙ алдына ғына йәшәй бирә. Үҙәк беҙҙе туплар ине. Унда беҙ фекерҙәр менән уртаҡлашыр, кәңәшләшер, ошондай мәсьәләләр буйынса ҡарарҙар ҡабул итеп, хөкүмәткә еткерер инек.\nШуныһы ғәжәп, ауылдың, райондың бөгөнгөһө, киләсәге тик өлкән быуын кешеләрен генә борсой төҫлө. Ә ҡайҙа йәштәр?\nБашҡорт зыялыларының береһе, ҡарт коммунист Хөрмәт Фәхретдинов та халыҡ алдына сыҡмайынса булдыра алманы. Уны ҡасандыр гөрләп торған «Заветы Ильича» колхозының, Үрген ауылының бөгөнгө хәле, аяныс яҙмышы, ауыл халҡының төшөнкөлөккә бирелеүе борсой.\nЗалда йәштәрҙең булмауы киләһе сығыш яһаусыны ла уйға һалған.\n– Өсөнсө ҡорҙа ҡатнашам. Залдың һирәгәйә барыуын, яңы йөҙҙәр юҡлығын күрәм. Йәштәр, киләсәк өсөн, тип һөйләп, беҙҙең сафҡа алмаш баҫа килмәй икән, бөгөнгө һөйләшеүҙәр бушҡа сығасаҡ, – тип башланы сығышын Башҡортостан яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Азамат Юлдашбаев. – Бындай ҡорҙа аныҡ проблемалар тикшерелеп, бөгөнгө заман тураһында һөйләшергә, милләт, тел, тип һүҙ ҡуҙғатҡас, аныҡ маҡсат, бурыс ҡуйырға тейешбеҙ. Беҙҙең өсөн бер кем дә килеп эшләмәйәсәк. Күп нәмә ғаиләнән тора – үҙ балаларыбыҙҙан башлайыҡ. Етәкселәрҙән тора – лидерҙарҙы юҡҡа сығарыу өҫтөндә түгел, ә уларҙы булдырыу, үҫтереү өҫтөндә эшләйек.\nСит өлкәләрҙән килгән делегация вәкилдәренең сығышы башлыса үҙҙәрендә йәмәғәтселек кимәлендә, мәктәптәрҙә милли рухта башҡарылған эшмәкәрлеккә ҡайтып ҡалды. ҡор хәтлем ҡорға яңы фекер, тәҡдим менән килеүселәрҙе эҙләп, Хәйбулла районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Миңзәлә Баймырҙинаға килеп терәлдем. Хәйбуллала үҫәргәндәр ойошмаһының эшләй башлауына бер йыл булыуы, уның эше ҡоролтай программаһынан айырылмауы тураһында һөйләне ул. ҡорға килер алдынан Хәйбулла үҫәргәндәре ойошмаһының башҡарма комитеты ағзалары йыйылып, башҡарған эштәренә йомғаҡ яһаған. Район хакимиәте менән яңыраҡ ойошторолған йәштәр ҡоролтайы берлектә районда 20 йәштән 35 йәшкә тиклемге йәштәр араһындағы эшһеҙҙәргә үҙ эштәрен асыу йәһәтенән бизнес-план төҙөү, документтар юллау буйынса ярҙам эшен башлап ебәреүе иғтибарға лайыҡ. Ә йәштәрҙең районда умартасылыҡ, йылҡысылыҡ менән шөғөлләнә башлауы үтә лә фәһемле.\n– Берлектәге эшмәкәрлектең икенсе йүнәлеше – йәш ғаиләләр, өсөнсөһө – балалар. Мәктәптәрҙе оптималләштереү процесы башланғас, ун бер йыллыҡ мәктәптәр – туғыҙ йыллыҡҡа, туғыҙ йыллыҡтар башланғыс мәктәпкә күсте, һәм балалар өсөн ойошторолған күп кенә түңәрәктәр ҙә ҡыҫҡартылыу сәбәпле, хәҙер балаларҙың күбеһе урамда ҡалды, – тип, әңгәмәсем балалар менән эшләү алымдарын барланы.\nЙылайыр районынан йәштән йәмәғәтселек эше эсендә ҡайнаған уҡытыусы-пенсионер Мәүлиҙә Таһирова бик ҡыҙыҡ әңгәмәсе булып сыҡты.\n– Үҫәргәндәр ойошмаһы эшләй башлауҙың тәүге йылдарынан башлап Һабыр ауылы халҡының шәжәрәһен төҙөүгә күп көс һалдыҡ. Ауылда крайҙы өйрәнеү музейын астыҡ. Әммә беҙҙең ойошманың эше бындай кимәлдә генә барырға тейеш түгел. Үҫәргәндәр ҡорона, ауыл халҡының, йәштәренең бөгөнгө көнитмеше, тормошо тураһында һөйләшеү булыр, тип ҙур өмөт бағлап килдем. Тормошто яҡшыртыуҙың ниндәй юлдары бар? Улар нимәнән ғибәрәт? Тик әлегә сығыштар тик юғары нотаға ғына ҡоролған, артабанғы сығыштарҙа теләгәнемде ишетермен тип уйлайым, – тип башланы ул һүҙен. – Үҙ тәҡдимдәрем дә бар. Иң тәүҙә ауыл халҡының битарафлығын бөтөрөү. Шәжәрә байрамдарын башлағас, байрамдарҙы үткәргәндә бер генә лә эскән кеше булырға тейеш түгел, тигән талапты халыҡ аңлап ҡабул итте һәм рухи күтәренкелек кисерҙе. Шул мәл ир-егеттәребеҙҙең ысын рухҡа, көскә эйә булыуын күрҙем. Тимәк, халыҡты ойоштороу ғына фарыз. Икенсенән, йәштәр менән эшләү. Президентыбыҙ Рөстәм Хәмитов Урал аръяғына килгәнендә, беҙҙең яҡтарҙың һәр йәһәттән артта ҡалғанлығын күреп, ярҙам итәсәктәрен белдерҙе. Эйе, ауылды, йәштәрҙе күтәреү буйынса төрлө программалар эшләнеп, ҡарарҙар сығып тора. Тик йәштәргә лә, ауыл халҡына ла ошо маҡсатлы программаларға эләгеп китеүе ауыр – документтар юллауы оҙаҡ ваҡыт, көс-тырышлыҡ һәм күп сығым талап итә. Теләгең ҙур булған хәлдә лә, чиновниктарҙың ҡаршылығына осрап, күңел төшә лә ҡуя. ҡағыҙ эштәре лә ябайыраҡ булһа ине. Ғөмүмән, ауылда ҡалған йәштәргә үҙ урынын, эшен, шөғөлөн табырға ярҙам итерҙәй ойошмамы, үҙәкме кәрәк. Бынан тыш, йәштәрҙе етәкләп барған аҡыллы ойоштороусы кәрәк. Беҙҙең төп капитал ер бит ул. Эшсе ҡулдар булһа ла, ерҙе техникаһыҙ эшкәртеп булмай. Ошо тәңгәлдә ярҙам, яңы идеялар кәрәк: лизингыға техника алған хәлдә лә, уның өсөн түләүҙе ике-өс йылға кисектереп тороп, аяҡҡа баҫҡас ҡына түләй башлау һәйбәт булыр ине.\nӘңгәмәсемдең тағы ла бер фекере уйға һалды. «Башҡорт ҡунаҡсыллығы арҡаһында ҡунаҡ ҡабул итергә ярата. ҡунаҡ килер алдынан ғына һеперенеп-таҙарынып, донъяһын ялт иттереп ҡуя ла, кеше килгәс, быларҙа барыһы ла ал да гөл, ти ҙә, ҡайтып китә. Шунлыҡтан булған проблемаларҙы ла хәл итеү юлдары сиселмәй ҡала. Ә беҙҙең эске проблемалар, сүп-сар үҙебеҙ менән тороп ҡала. Бөгөн дә ошо ҡорҙа тик йыр-бейеү, байрамдар, һабантуйҙар тураһында һөйләшеп, проблемаларыбыҙҙы йомоп ҡалдырһаҡ, дөрөҫ булмаясаҡ», – тигәйне ул.\nЮрағаны юш килде уның. Эйе, ҡор тамамланды, ә проблемаларыбыҙ үҙебеҙ менән тороп ҡалды. Сөнки ҡор башлығының тырышлығы менән генә башлыса ауыл ерлегендә йәшәгән үҫәргәндәрҙең тормош-көнкүреш хәлен яҡшы яҡҡа үҙгәртеүгә өлгәшеп булмаясаҡ. Күмәкләгән – яу ҡайтарған, тигәндәй, райондар, республика етәкселеге менән берлектәге, килешеп эшләнгән эшмәкәрлек кенә эшһеҙлек, торлаҡһыҙлыҡ, эскелек, буйҙаҡтар тип аталған «боҙ»ҙо урынынан ҡуҙғатырға ярҙам итәсәк.\nИлдар АҡЪЮЛОВ фотолары.