Хәбәрҙәр: Климат: 2014 йыл рекорд ҡуя.\nКлимат: 2014 йыл рекорд ҡуя.\n1880 йылдан бирле, 2014 йыл иң йылыһы буласаҡ. АҠШ-тың Океан һәм атмосфераны тикшереү милли идаралығы баһалауы буйынса, быйыл глобаль температура XX быуаттың уртаса температураһынан 1,22 градусҡа юғары. Быны Норвегия боҙлоҡтары ла раҫлай: 38-ҙән 33-өнөң һуңғы айҙарҙа күләме кәмегән. Графьелл, мәҫәлән, 2000 йылдан бирле 120 метрға ҡайтыш.\n“Һуңғы тиҫтә йыл эсендә күҙәтелгән боҙлоҡтар кәмеүе, әгәр оҙайлы перспективала ҡараһаҡ, драматик төҫ ала,”-ти Берген Университеты профессоры Йостен Бакке.\nБондхус Бреен боҙлоғоноң 1981 йылда төшөрөп алынғаны һәм бөгөнгөһө араһында айырма, ысынлап та, ҙур. 2000 йылдан бирле нормаль һәм һалҡын йылдар һирәгәйгән. АҠШ-тың төньяҡ-көнсығышында һалҡындар көсәйеү, Америка эксперттарының фекере буйынса, ҡағиҙәнән ситләшеү генә, сөнки ил территорияһы майҙаны планетаның 2 процентын ғына алып тора. Шул уҡ агенство мәғлүмәттәре буйынса, октябрҙәге юғары температуралар океандың йылы ағымына бәйле.\nМароккола 30-ҙан ашыу кеше -ҡойма ямғырҙарҙан һуң башланған ташҡындар ҡорбаны.\nЕвропала, айырым алғанда -төньяҡ Италияла, күп һанлы ҡойма ямғырҙар кешеләрҙең үлеменә сәбәпсе булған. Эксперттар быны Урта диңгеҙҙәге аномаль юғары температура менән бәйләй.\n“Һуңғы тиҫтә йылдарҙа беҙ атмосфераға сығарып ташлаған бысраҡтар ошо быуат уртаһында температураны 1,5 градусҡа күтәрәсәк,-ти Бөтә Донъя банкының климат үҙгәреүе мәсьәләләре буйынса вәкиле Рейчел Кайт.-Беҙ быны үҙгәртә алмайбыҙ тиерлек, шуға күрә уға яраҡлашырға, сыҙамлылыҡты арттырырға ғына ҡала.”\nБразилияның Сан-Паулу штаты иһә ҡоролоҡтан яфа сигә. Эксперттар фекеренсә, был- дымды кәметеүгә алып килгән Амазония урмандарын ҡырыу эҙемтәһе.\nАзия-Тымыҡ океан регионындағы ҡойма ямғырҙар, океандарҙың юғары температураһы һәм Калифорниялағы ҡоролоҡ глобаль һауа шарттары дисбалансы картаһын тулыландыра.


Портал:Спорт — Башҡорт Википедияһы\nГеография · Тарих · Йәмғиәт · Шәхестәр · Дин · Спорт · Техника · Фән · Сәнғәт · Фәлсәфә\n«Спорт» порталыны рәхим итегеҙ!\nСпорт — физик һәм интеллектуаль һәләтте үҫтереү һәм ярышта билдәләү өсөн йүнәлтелгән, билдәле ҡағиҙәләр буйынса үткәрелгән эшмәкәрлек. Физик сәләмәтлекте нығытыу, интеллектуаль кимәлде камиллаштырыу, мораль һәм матди килем алыу, матурлыҡҡа ынтылыу, рекорттар ҡуйыу, дан алыу, физик мөмкинлектәреңде үҫтереү өсөн кешеләр спорт менән шөғөлләнәләр.\nФутбол (ингл. foot — аяҡ, ball — туп) — командалы спорт уйын төрө, төп маҡсаты — ярышташтың ҡапҡаһына ҡулһыҙ ғына (аяҡ йәки башҡа тән ағзалары ярҙамында) мөмкин тиклем күп тапҡыр туп индереү. Хәҙерге ваҡытта донъяла иң популяр һәм киң билдәле спорт төрө.\nДонъя футбол федерацияһы һәм Халыҡ-ара олимпия комитеты халыҡ-ара уйынды рәсми рәүештә «футбол» тип атайҙар. Уйындың инглиз телендәге тулы исеме «association football» («Ассоциация ҡағиҙәләре буйынса футбол») 1863 йылда, инглиз Футбол ассоциацияһы барлыҡҡа килгәс, уйынды башҡа футбол төрҙәренән (регби («rugby football», «Регби мәктәбе ҡағиҙәләре буйынса футбол») айырыу өсөн һайланған. Ваҡыт үтеү менән оҙон исем ҡыҫҡартылған... дауамы...\nЮгославия һәм Италия баскетбол командалары. 1980 йылғы Олимпиада уйындары. СССР, Мәскәү\nШайбалы хоккей. «Монреаль Канадиенс» — «Бостон Брюинз» уйыны (1 октябрь 2008 йыл)\nШáйбалы хóккей — спорт уйыны булған хоккейҙың донъялағы иң популяр төрө. Ҡапма-ҡаршы ике команданың конькилы уйынсылары, шайбаны боҙҙан сәкәндәр менән бер-береһенә тапшырып, уны дәғүәсе ҡапҡаһына мөмкин тиклем күберәк индереү һәм шул уҡ ваҡытта үҙ ҡапҡаһына бөтөнләй үткәрмәү йә мөмкин тиклем аҙыраҡ үткәреү өсөн өсөн көрәшә. Дәғүәсе ҡапҡаһына күберәк шайба индергән команда еңеүсе була.\nБөтә спорт төрҙәре араһында хоккей тарихы иң ҙур бәхәстәр тыуҙыра. Хоккейҙың тыуған ере тип Канадалағы Монреаль ҡалаһы һанала (тик һуңғы тикшеренеүҙәр Яңы Шотландияның Кингстон, Онтарио йәки Виндзор ҡалаларының беренселеген иҫбат итә). Әммә XVI быуаттағы бер нисә голланд рәсемдәрендә хоккейға оҡшаш уйынды боҙҙа уйнаған күп кешеләр һүрәтләнә. Тик быға ҡарамай, әлеге шайбалы хоккейҙың тыуған ере тип Канада һанала. дауамы...\nСөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы — бокс буйынса Нью-Йорк чемпионы, Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы, Бөтә донъя бокс берекмәһенең WBO NABO вакант титулын алыусы; 1980 йылдың 17 декабрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Илембәт ауылында ауылда тыуған.\nҮҙенә ике һыу тамсыһылай оҡшаған Сабир исемле игеҙәк ҡустыһы ла бар. Улар икеһе лә бокс буйынса Нью-Йорк чемпиондары.\nАрғаяш районы Дәрүиш ауылына урта мәктәпкә йөрөп уҡыйҙар.\nБеренсе тренерҙары — билдәле спортсы, кикбоксинг буйынса Рәсәй һәм Европа чемпионы Салауат Байрамғәлин. 17 йәштән уның ҡулында тәрбиәләнәләр. Урта мәктәпте тамамлау менән игеҙәктәр Силәбе ҡалаһының Аграр-инженер университетына уҡырға инә. Салауат Байрамғәлиндың кикбоксинг мәктәбе лә Силәбегә күсә. Егеттәр студент йылдарында ла был спорт төрө менән шөғөлләнеүҙәрен дауам итә. Тәүҙә Силәбелә, һуңынан — Силәбе өлкәһендә, ә артабан Рәсәйҙә лә еңеп сығалар...дауамы...\nСпорт тураһында тамамланмаған мәҡәләләр\nЙылдар буйынса спорт\nСәйәсәт һәм спорт\nИлдәр буйынса спорт\nҠалалар буйынса спорт\nСпорт уйындарының ҡағиҙәләре\nҠитғалар буйынса спорт\nЛитва футбол клубтары\nСпорт приздары һәм наградалары\nТөбәктәр буйынса спорт\nФизкультура һәм спортта инвалидтар\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Портал:Спорт&oldid=385929 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 11:38 23 март 2013 үҙгәртелгән.


Башҡортостандың ҡошсолоҡ комлексын камиллаштырыуға 5 миллиард һум аҡса йүнәлтелә\nБыл туралағы килешеүгә бөгөн Санкт-Петербургта үткән халыҡ-ара иҡтисади форумда ҡул ҡуйылды. Күләмле сарала Башҡортостан делегацияһын Хөкүмәт премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов етәкләй. Форумдың тәүге көнөндә республика вәкилдәре байтаҡ эшлекле осрашыуҙар уҙғарҙы. Ҡошсолоҡ комплексын камиллаштырыуҙы күҙ уңында тотҡанда был өлкәлә тауар етештереү күләмен арттырыу юлдары ҡарала. Һөҙөмтәлә яңы эш урындары барлыҡҡа киләсәк. Уларҙың һаны 500-гә етергә тейеш.\nФорум барышында ҡул ҡуйылған тағы ла бер күләмле килешеү Өфө аэропортының эске рейстар терминалын төҙөкләндереүҙе финанслау проектына ҡағыла. Әле Башҡортостандың һауа ҡапҡалары аша сәғәтенә 1400 кеше үтә. 2019 йылда тамамлау күҙалланған эштәрҙән һуң был күрһәткес 1700 кешегә етергә тейеш. Проект 2 миллиард һумға баһалана. Финанслау халыҡ-ара иҡтисади үҫеш банкы аша бүленә. Рөстәм Мәрҙәнов шулай уҡ Омск өлкәһе губернаторы Виктор Назаров менән дә эшлекле осрашыу уҙғарҙы. Яҡтар ике яҡлы хеҙмәттәшлек мөмкинлектәре тураһында фекер алышты. Әңгәмә барышында төбәк-ара нефть химияһы кластерын булдырыу мәсьәләһе лә тикшерелде.


Башҡортостан Хөкүмәтендә Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылын үткәреү буйынса ойоштороу комитетының тәүге ултырышы үтте // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Хөкүмәтендә Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылын үткәреү буйынса ойоштороу комитетының тәүге ултырышы үтте\n18:47, 10 февраля 2012 Йәмғиәт\nБашҡортостан Хөкүмәтендә йома, 10 февралдә, республикала Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылын үткәреү буйынса ойоштороу комитетының беренсе ултырышы үтте. Уны БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов үткәрҙе.\n— Беҙҙә балалыҡты яҡлауға, ғаилә ҡиммәттәрен пропагандалауға йүнәлтелгән маҡсатлы, ведомство, муниципаль программалар етерлек, һәм улар һөҙөмтәле тормошҡа ашырылһын өсөн беҙгә көстәрҙе тупларға кәрәк, — тине Салауат Сәғитов сараны асып.\nУлтырышта билдәләнеүенсә, исемле йылды үткәреү буйынса сараларҙа төрлө министрлыҡ, ведомство, ижади совет, урындағы үҙидара органдары, йәмәғәт ойошмаларының әүҙем ҡатнашлығы талап ителә.\nВедомство-ара эшмәкәрлек сиктәрендә ғаилә сәйәсәте өлкәһендә хоҡуҡтарҙы ҡулланыу тәжрибәһенә күҙәтеү үткәреү планлаштырыла. Ойоштороу комитеты ағзалары социаль сәйәсәт өлкәһендә ҡануниәтте камиллаштырыу буйынса бер нисә тәҡдим индерергә ниәтләй. Атап әйткәндә, улар күп балалы, инвалид бала тәрбиәләүсе ғаиләләргә ярҙам итеүгә ҡағыла.\nБР Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова законлы никахта тороусы, балаларын йәмғиәттең лайыҡлы кешеләре итеп тәрбиәләгән, ғаилә ныҡлығы менән тирә-яҡҡа билдәле булған ғаиләләргә йәмәғәт наградаһын булдырыу тәҡдиме менән сығыш яһаны.\n— Ул Светлана Медведева етәкләгән йәмәғәт ойошмаһы тарафынан булдырылған «Мөхәббәт һәм тоғролоҡ өсөн» наградаһына оҡшаш булырға тейеш, — тине Ленара Иванова.\nТеманы дауам итеп, БР Мәғариф министры Әлфис Ғаязов республикала мәғарифты үҫтереү программаларының дауам ителәсәген билдәләне. Улар – һәләтле йәштәргә ярҙам итеү, етем балаларҙы урынлаштырыу, ҡала ситендәге ял лагерҙарының матди-техник базаһын нығытыу, кире социаль күренештәрҙе иҫкәртеү буйынса программалар.\nБР Дәүләт Йыйылышы – Ҡорлтай рәйесе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова ғаиләләр тарҡалыу мәсьәләһенә иғтибарын йүнәлтте.\n— Йыл һайын беҙҙә 30 мең никах теркәлә, шул уҡ ваҡытта айырылышыу осраҡтары 16 мең тәшкил итә. Етем балаларҙың 80 проценты – социаль етемдәр, — тине Лилиә Ғүмәрова. – Беҙҙең йәштәр ғаилә тормошона бөтөнләй әҙер түгел.\nУл ғаилә тормошона әҙерлек буйынса курстарҙы тергеҙергә тәҡдим итте.\nШулай уҡ ултырышта Имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылының иң яҡшы эмблемаһына конкурс иғлан ителде.\nТеги: имен бала саҡ һәм ғаилә ҡиммәттәрен нығытыу йылы


Ғүмер һуҡмағы буйлап.. | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Ғүмер һуҡмағы буйлап..\nҒүмер һуҡмағы буйлап..\nЯҙмыш кешеләр алдында ниндәй генә һынауҙар ҡуйһа ла, ғүмер туҡталып ҡалмай, үҙ яйына ағыуын дауам итә. Илебеҙ, тотош донъя ҡаршыһында ҙур һынауҙар торған осорҙа ла кешеләр яҡты киләсәккә өмөт бағлап, бәләкәй генә ҡыуаныстан да йәм табып йәшәй.\nҺүҙебеҙ - Иҫке Мерәҫ ауылында ғүмер кисереүсе Мөхәрәмовтар тураһында. Ғаиләһендә шатлыҡтың бәләкәйе генә түгел, ә бар ғүмерҙәренә иҫтә ҡалырлығы булған. Улар улдары Зинфирға Гүзәлиә исемле килен алған һәм никах менән туй йолаһын шартына килтереп үтәгән. Йәш киленсәк башҡорт халҡының борондан килгән ғөрөф-ғәҙәте буйынса туйҙың икенсе көнөнә күрше-тирәләге апай-еңгәләрҙе сәйгә йыйған. Әлбиттә, әле бар донъяны ялмап алған пандемия сәбәпле, улар хәүефһеҙлек сараларына буйынса ҡунаҡтарҙы күпләп йыя алмаған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, килен менән танышыу йолаһы бик матур һәм күңелле итеп атҡарылған.\nЗөлфиә һәм Миҙхәт Мөхәрәмовтар Иҫке Мерәҫ ауылында бына инде 31 йыл татыу ғүмер итә. Зөлфиә Мөхөтдин ҡыҙы өс тиҫтә йылдан ашыу мәктәптә рус теле уҡытыусыһы булып хеҙмәт һала. Бөгөнгө көндә лә уҡыусыларын етәкләп белем тауҙарына алып менеүен дауам итә ул. Ә Миҙхәт ағай «Родина» колхозында агроном булып эшләгән. Хәҙер хаҡлы ялда. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ҡул ҡаушырып ултырмай, гөрләтеп донъя көтә, күпләп мал-тыуар аҫрай, умарта тота.\n«Ғүмерҙең уҙғаны һиҙелмәй ҙә ҡалған икән, - ти Зөлфиә Мөхөтдин ҡыҙы. – Тормош иптәшем менән беренсе көндән үк татыу йәшәйбеҙ. Ике балаға – улыбыҙ Зинфирға һәм ҡыҙыбыҙ Эльзаға ғүмер бүләк иттек. Бынан тыш, Миҙхәттең ҡустыһы менән килене вафат булғас, уларҙың улдары Ранис менән ҡыҙҙары Гөлнараны үҙ балаларыбыҙҙай күреп, тәрбиәләп үҫтерҙек. Шулай уҡ, тәрбиәгә алған улыбыҙ Тимур ҙа үҫеп етте. Бөтәһе лә беҙгә атай-әсәй тип өҙөлөп тора».\nЭйе, Мөхәрәмовтар ауылда өлгөлө ғаиләләрҙән һанала. Улар ауылдаштарын һоҡландырып, матур тормош көтә. Улдары Зинфир Стәрлетамаҡ ҡалаһында заводта эшләй, ҡыҙҙары Эльза әсәһе юлынан киткән - Иҫке Мерәҫ ауылында башланғыс кластарға белем бирә, ситтән тороп педагогия университетында уҡый. Киләһе йылда ҡулына диплом аласаҡ. Ранис улдары әрме хеҙмәтен тултырып ҡайтҡан, Өфө дәүләт нефть-техник университетын тамамлап, уңышлы эшләп йөрөй. Ҡыҙҙары Гөлнара ла Зөлфиә әсәһе юлынан киткән, ситтән тороп юғары уҡыу йортонда белем һала, Өфө ҡалаһында балалар баҡсаһында хеҙмәт һала. Төпсөктәре Тимур ҙа Ватан алдындағы бурысын үтәп ҡайтҡан, бөгөнгө көндә хеҙмәт юлын башлап, уңышлы эшләп йөрөй. Бәләкәйҙән тырыш, эш һөйөүсән булып үҫкән балалары атай нигеҙенә ял һайын йыйылышып ҡайта, ҡәҙерле кешеләренә хужалыҡ эштәрендә ярҙамлаша. Үҙҙәре кеүек үк намыҫлы, аҡыллы ул-ҡыҙҙарҙа ҡарап, ауыл халҡы ла һоҡлана.\nӘүҙем тормош алып барырға күнеккән Мөхәрәмовтар үҙҙәре лә, уларҙың балалары ла ауылда уҙғарылған мәҙәни сараларҙан ситтә ҡалмай, концерттарҙа ла әүҙем ҡатнаша. Зөлфиә апай ҡул эштәренә лә маһир.\nБыл тантана - Миҙхәт һәм Зөлфиә Мөхәрәмовтарҙың көтөп алған байрамы. Үҙенә оҡшап торған Гүзәлиә лә уңған килен булыр, Алла бирһә. Ҡәйнәһе менән йүгереп йөрөп табын ҡараны, асыҡ йөҙ менән ҡунаҡтар һыйланы ул.\nБеҙ ҙә ошо шатлыҡлы көндәре уңайынан Миҙхәт һәм Зөлфиә Мөхәрәмовтарға киләсәктә лә балаларының игелеген-изгелеген күреп, ейәндәр шатлығы кисереп, бәхетле ҡартлыҡҡа парлашып етеүҙәрен һәм ауылдарҙа улар ғаиләһе кеүек өлгөлө ғаиләләрҙең күберәк булыуын теләп ҡалабыҙ.


Халыҡта экологик мәҙәнилек сифатын нисек тормошҡа ашырырға мөмкин? - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nХалыҡта экологик мәҙәнилек сифатын нисек тормошҡа ашырырға мөмкин?\nТаҙартҡан ер түгел, ә бысратмаған ер таҙа, ти Өфөлә йәшәүсе Ирина Сухарева. Вадим Никулин йыш ҡына Ҡариҙел йылғаһы буйында ял итергә, балыҡ тоторға ярата. Тик кисен яҡындағы кафеға килеп кәйеф-сафа асыусы йәштәр яр буйын сүп-сар менән тултыра, шуныһы күңелде ҡыра, ти ул.Республикала был хәл менән көрәшеүселәр ҙә юҡ түгел. Башҡортостандың студент отрядтары етәксеһе Ирина Сухарева, юғары уҡыу йорто ҡыҙҙары һәм егеттәре менән йыш ҡына йылға-күл буйҙарын йыйыштырырға сығабыҙ, ял иткән урындарыбыҙҙы ла тәртиптә тотабыҙ, ти. Юлдарҙа пластик шешәләр, ҡағыҙ тулып ята. Уларҙы торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәттәре генә йыйып алырға өлгөрмәй. Йәй башында ойошторолған өмәләрҙә бик күп ҡый йыйып алына. Ләкин оҙаҡ та үтмәй, тағы ла шул уҡ хәл ҡабатлана. Шуға экологик мәҙәнилекте кешегә бала саҡтан һеңдерергә кәрәк, тигән фекерҙә Ирина.Ирина Сухарева әйтеүенсә, студент отрядттары менән йылына ике тапҡыр, яҙын һәм көҙөн, ҙур өмә эшләйҙәр. Был акцияла һәр теләгән кеше ҡатнашып, тирә-йүндә тәртип булдырырға ярҙам итеү мөмкинселеге бар. Таҙартҡан ерҙә түгел, ә бысратмаған ерҙә таҙа тиҙәр. Һәр беребеҙ мөхитте һаҡлауға үҙ өлөшөн индерһә, эште үҙенең ихатаһынан, эргә-тирәләге йылға-күл буйҙарын таҙартыуҙан башлаһа, хәл күпкә яҡшырыр ине.


Һаҡмар: 1812 йылғы Ватан һуғышына - 200 йыл\nҠарағай ҙа үҫер, ай, йәм өсөн,\nБал ҡорттары осор бал өсөн,\nЯман ирҙәр үлер, ай, мал өсөн,\nЯҡшы ирҙәр үлер ил өсөн.\n(башҡорт халыҡ әйтеме)\nМәскәүгә лә керҙек беҙ,\nПарижды ла күрҙек беҙ.\nЕр емертеп йөрөнөк беҙ.\n(“Любизар” - башҡорт халыҡ йыры)\nБашҡорт яугирҙәре Рәсәй һағында\n1556-1557 йылдарҙа үҙ иректәре менән Рәсәй дәүләтенә ҡушылып, унан һуң бигерәк тә 1798 йылда идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, башҡорттарҙың хәрби бурысы даими эске һәм тышҡы хеҙмәттән ғибарәт булған. Тәүгеһе – йыл әйләнәһенә Ырымбур сик һыҙығында илдең көньяҡ-көнсығыш сиген һаҡлауға ҡайтып ҡала.\nИл сиге - ҡаҙаҡ һәм Себер халыҡтарынан ҡурсалау өсөн махсус рәүештә төҙөлгән нығытмалар системаһы менән әйләндереп алынған була. Ул Тубыл йылғаһынан Каспий диңгеҙенә тиклем һуҙылған. Сик һыҙығы биш дистанцияға бүленеп шуларҙың Уй, Верхнеурал, Орск, Уральский дистанцияларына башҡорттар һәм мишәрҙәр йыл һайын 5-6 мең кеше ҡуйған. Башҡорттарҙың был хеҙмәте 300 йылға яҡын дауам итеп, 1840-1850 йылдар арауығында Ҡаҙағстандың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң ғына туҡтатылған.\nӘ башҡорттарҙың тышҡы хәрби хеҙмәте Рәсәй дәүләте алып барған бөтә һуғыш һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуҙан торған. Уларҙы һанап китһәң — байтаҡ. Балтик диңгеҙенә сығыу өсөн Швеция, Польша, Бөйөк Литва кенәзлегенә ҡаршы һуғыштар (1558-1583), Азов походы, Ҡырым һуғышы, поляк һәм швед интервенттарына ҡаршы алыштарҙа атлы полктарҙың әүҙем ҡатнашыуы билдәле.\n1611-1612 йылдарҙа башҡорт атлылары Кузьма Минин һәм Дмитрий Пожарский етәкселегендәге халыҡ ополчениеһы составында поляк интервенттарынан Мәскәүҙе азат итеүҙә ҡатнаша. Ул ғына ла түгел, унан һуң тиҫтә йылдар үткәс башҡорттар К.Минин һәм Д.Пожарский һәйкәлен төҙөүгә аҡса йыйып бирә.\nXVIII быуатта Рәсәй алып барған өҙлөкһөҙ хәрби хәрәкәттәр, оҙайлы походтарҙа - Пруссияға ҡаршы Ете йыллыҡ һуғыш (1756-1763), поляк баярҙары конфедерацияһына ҡаршы һәм Балтик диңгеҙе ярҙарын ҡулға төшөрөү өсөн яуҙарҙа башҡорт яугирҙәре һәр ваҡыт әүҙем һәм ойошҡанлы рәүештә урыҫтар менән яуҙаш булған.\nУрыҫ-швед һуғыштарында башҡорт яугирҙәре таһыллылыҡ, ҡыйыулыҡ, талымһыҙлыҡ, ихласлыҡ кеүек сифаттары менән танылыу ала.\n1805-1807 йылдарҙа Рәсәй ғәскәре союздаштары Австрия, Пруссия яғында Францияға ҡаршы һуғышта ҡатнашып еңелеүгә осрағас, Тильзит килешеүенән һуң Наполеон империяһы Европа илдәре өҫтөнән тулы хакимлыҡҡа эйә була.\nБыл һуғышҡа урыҫ армияһына ярҙамға Ырымбурҙағы Урал казактарынан 1000 һәм 10000 башҡорттан торған һыбайлы полктар ебәрелгән була. Тарихи сығанаҡтарҙа ошо полктар составында, был һуғыштарҙа үҙҙәренең ҡыйыулыҡтары, хәрби оҫталыҡтары менән айырылып хәрби наградаларға лайыҡ булған алыҫ олаталарыбыҙ – Алламорат Байназаров, Инәсәй Исҡужин (Күсей ауылынан), Байгилде Солтанғолов, Мәһәҙи Исҡужин (Темәс), Тайбуға Эткөсөков (Байым), Тәрбишғәле Алтынаманов (Билал), Йосоп Юлбирҙин (элекке Мортаза ауылы) һ.б. билдәләп үтелгән.\nКилешеү төҙөлгәндән һуң башҡорт полктары Ырымбурға ҡайтарыла.\nШул уҡ ваҡытта француз императоры Рәсәйҙе үҙенә буйһондороу планын тормошҡа ашыра башлай. Һуғыш ҡурҡынысы килеп тыуғас, Рәсәй хөкүмәте үҙенең көстәрен тулыландырыу һәм көсәйтеү маҡсатында еңел һәм регуляр булмаған хәрби частар төҙөү тураһында 1811 йылдың 7 апрелендә губернаторҙарға батша Манифесы ебәрә. Унда Ырымбур хәрби губернаторы Г.С. Волконскийгә башҡорттарҙан үҙ иҫәптәренә атлы полктар төҙөү бурысы ҡуйыла. Ул ошо манифесты һәм үҙенең указын бөтә кантон начальниктарына тарата. Улар ауыл сходтарында, мәсеттәрҙә халыҡҡа еткерелә.\nБашҡорттар Тыуған илде һаҡлауға саҡырған документтарҙы етди иғтибар һәм ихласлыҡ менән ҡабул итә.\n1812 йылғы Ватан һуғышынан алда уҡ Рәсәйҙең көнбайыш сигендә Ырымбурҙан 1-се һәм 2-се башҡорт полктары хеҙмәттә була.\n1812 йылдың 12 июнендә француз ғәскәрҙәре Рәсәйгә һөжүм башлағас, башҡорттарҙан бишәр йөҙлөк 28 полк төҙөлөп, хәрәкәт итеүсе Рәсәй армияһына ебәрелә. Бында һәр бер кантон халыҡ иҫәбенән сығып полктар төҙөй. Улар һандар менән билдәләнә.\n1-се һәм 2-се кантондарҙан 20-се полк төҙөлә (Красноуфимск, Пермь, Екатеринбург башҡорттары);\n3-сө кантонда 19-сы полк (Ҡурған башҡорттары);\n4-се кантонда 18-се полк (Троицк башҡорттары);\n7-се кантонда 12-се һәм 13-сө полктар (Стәрлетамаҡ);\n8-се һәм ?9 8-сы кантондарҙа – 11-се полк;\n10-сы кантонда – 10-сы һәм 5-се полктың бер өлөшө (Бәләбәй);\n11-се кантонда – 3-сө һәм 5-се полктың икенсе өлөшө (Минзәлә);\n12-се кантонда – 4-се һәм 12-се полктың бер өлөшө (Бөгөлмә) формалаша .\nВерхнеурал өйәҙенең Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Түңгәүер, Тамъян ырыуы башҡорттары ингән 6-сы кантонында 14-15-се полктар төҙөлә. 15-се полк башлыса бөрйәндәрҙән торған. Был турала яҡташыбыҙ, төбәк тарихы буйынса бер нисә китап авторы Хөснулла Хәмитов (мәрхүм) үҙенең өләсәһе һөйләүенән түбәндәгесә яҙғайны: “1812 йылғы Ватан һуғышына ебәреү өсөн алтынсы кантондан 14-се, 15-се полктар ойошторола. 14-се полк Верхнеуральскиҙә (командиры майор Селезнев), 15-се полк Сибай ауылы эргәһендә (командиры капитан Кондратьев) формалаша. Ҡарағайлы йылғаһы буйында, Эттотҡан менән Ҡаракүбәк биҫтәләре араһындағы ҙур аҡланда меңәрләгән аттар, йөҙәрләгән ылауҙар, кешеләр йыйылған була һәм китергә тейешлеләр килеп бөткәс, полк яу сәфәренә оҙатыла. (Х.Хәмитов. Сиб.институт БашГУ, 2002)”\nЯугирҙәр һәм оҙатыусылар араһында муллалар, ҡурайсы, йырсылар, сәсәндәр байтаҡ. Улар үҙ шиғырҙары, вәғәздәре, йыр-көйҙәре, бәйеттәре аша яугирҙәргә изге теләктәрен әйтә.\n“Ирәндеккәй тауҙың бөркөтө,\nУҡ-һаҙағын алып яуҙар саба,\nБөрйәндәрҙең батыр егете”\n“Ҡыҙыл ғына менән Яйыҡ һыуы,\nСалт аяҙ көн булмай туңмай ҙа.\nБеҙ китә лә тип үк иламағыҙ,\nИлаһағыҙ юлыбыҙ уңмай ҙа.”\n6-сы кантондағы полктарҙы ойоштороусылар кантон начальнигы подпоручик Аҡҡол Биктимеров, дистанция начальнигы, сотник Буранбай Ҡотдосов, йорт старшиналары була.\nИл өҫтөнә яу килгәндә башҡорт халҡы берҙәм күтәрелгән. Ул турала беҙгә ауыҙ-тел ижады ла килтереп еткергән.\nМәҫәлән, “Икенсе әрме” легендаһы халыҡ массаһының патриотикаһын тасуирлап урмандарҙа уҡ-ян юныуын, аласыҡтарҙа ҡорот ҡайнатыу, ит ҡаҡлау, май бешеү, кейем тегеү, тире һәм йөн иләү, арҡан, ҡайыш әҙерләү эштәре менән олоһо ла, кесеһе лә ихлас шөғөлләнеүен, яу сәфәренә сығыусыларҙы бөтә кәрәк-яраҡ, эйәр-өпсөн менән тәьмин итешеүҙәрен һүрәтләй. Һәр һуғышсының үҙе менән ике аты – уларҙың береһе менге, икенсеһе артмаҡ йөрөтөүсе (вьючная лошадь) булырға тейеш.\nБашҡорт яугирҙәренең һуғыш ҡоралдары ла үҙенсәлекле, боронғоса була. Улар уҡ-һаҙаҡтан, һөңгө һәм суҡмарҙан торған. Һирәк осраҡта айырым кешеләр күкрәкте пуля һәм һөңгөнән һаҡлар өсөн тимер күлдәк (һайман – кольчуга) кейгән. Бик һирәктәр генә утлы ҡоралға эйә булған. Бының сәбәбе – 1736 йылдың 11 февралендә ҡабул ителгән указ. Уның буйынса башҡорттарға утлы ҡорал ҡулланыу, тимерлек тотоу, тимерселек менән шөғөлләнеү тыйылған булған. 1798 йылда кантон системаһы индерелеү уңайы менән был указ ғәмәлдән сығарылһа ла, Ватан һуғышына тиклем тимерлектәр ырамлы эш йәйелдерергә өлгөрмәй.\nБашҡорттарҙың милли хәрби кейемдәре көндәлек хеҙмәт обмундированиеһы һәм тантаналы осраҡтар өсөн парад кейемдәренән торған. Тәүгеһе аҡ йәки күк төҫтәге тула сәкмән (кафтан), парад сәкмәне, ҡыҙыл буҫтауҙан (туланан) тегелгән, салбарҙарына күк йәки аҡ туҡыманан ҡыҙыл лампас йөрөтөлгән, аяҡ кейемдәре күн итектән, билдәрендә ҡайыш, яурын аша тартылған портупея, ә йәйге баш кейеме аҡ кейеҙ осло ҡалпаҡтан, ҡышҡыһын – йәнлек тиреһенән тегелгән ҡолаҡсындан ғибәрәт булған. Башҡорт егеттәре әрме хеҙмәтенә, бигерәк тә яу баҫҡанда Тыуған илен ҡурсалауҙы мөҡәддәс бурысы итеп һуғышҡа үҙ теләктәре менән ынтылып торған.\nВатан һуғышы башында, 1812 йылдың 12(24) июненән 19 июнгә тиклем Рәсәй дәүләте сиге аша француз баҫҡынсыларының 448083 яугире үтеп инә. Һуңыраҡ ул тағы 33,5 меңлек 8-се корпус һәм 199075 кешенән торған өҫтәмә көс менән тулыландырылған. Был һуғышта тәүге мәлдә Рәсәйгә ҡаршы Наполеондың 647158 кеше һәм 1372 орудие ташлауы билдәле (С.Г. Асфатуллин, Братство по оружию. 1812 г. Уфа, “Китап”, 2007 г., стр.22)\nБыл ваҡытта Рәсәй ҡораллы көстәрендә 975000 кеше һаналһа ла, тәүге осорҙа ул Наполеон армияһына ҡаршы 317000 яугир ҡуя алған. Был иһә көстәрҙең төрлө тарафтарға бүленеп тороуы менән аңлатыла: хәрби министр Барклай-де-Толли етәкселек иткән 120210 кешеһе, 580 орудиеһы булған Көнбайыш армия Вильнюс районында Петербург йүнәлешен һаҡлауҙа торған; П.И. Багратиондың Икенсе Көнбайыш армияһы Белосток районында тороп Мәскәү йүнәлешен ҡаплаған. Киев йүнәлешен Луцк ҡалаһы районында тороп 44180 кешеһе, 168 орудиеһы булған 3-сө Көнбайыш армияһы (командующийы А.П. Тормосов) һаҡлаған.\nБыл осорҙа Рига ҡалаһы районында ген.-лейтенант И.Н. Эссен етәкселегендәге корпус, ген.-лейтенант Ф.Ф. Штейгель төньяҡ һыҙатты һаҡлауҙа һәм адмирал Л.В. Чичачов етәкселегендәге Дунай армияһы торған.\nШул уҡ ваҡытта Рус-Иран һуғышы әле дауам итә (1813 й. Гөлөстан килешеүе менән тамамлана), Рәсәйҙең хәрби корпустары Грузияла, Кавказ һыҙығында, Ҡырымда, Одессала, Урал аръяғында һәм Себерҙә урынлашҡан була. Быларҙан тыш һәр губернала крәҫтиәндәр күтәрелешен баҫып тороу өсөн эске хеҙмәт ғәскәре тотолған. Ошолар һөҙөмтәһендә француздар баҫып ингән тәүге осорҙа Рәсәй армияһы һан яғынан ҡалышҡан.\nИлде баҫҡынсыларҙан азат итеүгә Рәсәйҙең төрлө милләт халыҡтары әүҙем күтәрелеп регуляр армиянан тыш атлы отрядтар төҙөп ҡаршы сыға.\nИзге һуғыштың тәүге осоронда 1-се башҡорт полкы хәрби хәрәкәттәрҙә һәм бәрелештәрҙә генерал П.И. Багратион армияһы составында, 2-се башҡорт полкы генерал А.П. Тормосов армияһы составында ҡатнаша. Ләкин улар һан яғынан күпкә өҫтөнлөклө һәм яҡшы ҡоралланған дошман яуына ҡаршы тора алмайынса һуғыша-һуғыша сигенергә мәжбүр була. Шул уҡ ваҡытта 1812 йылдың 27 июлендә Смоленск губернаһында Рудни, Лошня һәм Молево Болото исемле ауылдар эргәһендә атаман П.И. Платов етәкселегендә кавалерия корпусы составында башҡорт атлылары француздарҙың генерал Себастияни дивизияһын тар-мар итеүҙә етди роль уйнай. Шул уҡ йылдың 26 авгусында Бородино яланындағы ике яҡ ғәскәрҙең хәл иткес бәрелешендә башҡорт яугирҙәре казачий корпус менән берлектә дошман ғәскәренең һул яҡ флангыһына уңышлы рейд һәм тылдан ҡапыл көслө һөжүм яһауы француздарҙың көсөн тарҡатыуға ҙур өлөш индерә.\nКүренекле башҡорт яҙыусыһы Яныбай Хамматов үҙенең “Төньяҡ амурҙары” исемле тарихи романында Бородино яланындағы һуғышты киң тасуирлаған. Түбәндә шунан бер эпизод килтерелә:\n“Майор Лачиндың Беренсе башҡорт полкы үҙҙәре тапҡырында поход тәртибендә теҙелгән француздарҙың пехота полкына берҙәм ташланды. Тегеләр мылтыҡтарынан атырға өлгөрә алмай ҡалды, ә өҫтәренә ҡауырһынлы уҡтар яуа башланы. Һалдаттар ҡот осҡос тауыш менән: “Амурҙар! Амурҙар!” - тип ҡысҡырыша һәм яҡындағы һирәк ағаслыҡ араһына ышыҡланыу өсөн йүгерә. Офицерҙары уларҙы туҡтатыу өсөн ҡысҡырып һүгенһәләр ҙә, арҡаларына, яурындарына ҡылыстың яҫы яғы менән һуҡҡылаһалар ҙа хәл үҙгәрмәй, кешеләре ҡаса бирә.\nҺыбайлыларҙың тәүге рәтендә сабып килгән Буранбайҙың йәйәһен ҡапыл күтәреп атып ебәргән уғы ҡасып барыусы дошман офицерының арҡаһына барып ҡаҙала.\nПехотанан уң яҡтараҡ урынлашҡан француз кавалерияһын атакаға ташлауға команда булып борғо тауышы яңғырау булды, ҡылыстары ялт-йолт итеп, улар һөжүмгә күсә.\nЕсаул Буранбай, - тип ҡысҡыра майор Лачин, - беҙ пехотаның артынан эҙәрләргә төшәбеҙ, ә һин беренсе һәм икенсе йөҙ менән дошман атлыларын тотҡарла һәм сигендереү сараһын күр!\nБуранбай шунда уҡ командирҙың бойороғон аңлап, һүҙ әйтеп тормаҫтан, ике йөҙ яугир егетен уңға ыңғайлата. Үҙҙәренә саманан тыш ышанған йән-фарман сабып килеүсе француз һыбайлыларын залп менән ебәрелгән уҡтар һырыуы ғына иҫтәренә ҡайтара. Уларҙың ҡайһылары ергә ауҙы, икенселәре эйәренән шыуып төшөп, аяғы өҙәңгеһенә аҫылынып ат тояҡтары араһында һөйрәлә, сан-туҙан эсендә аунап яталар.\nЭйе, шул ғына арала “төньяҡ амурҙары” ҡаршы яҡтың атлы полкына шаҡтай зыян килтереп өлгөрә, ә имен ҡалғандар ҡылыстары менән ҡотороноп һелтәргә керешә. Башҡорт егеттәре ҡылысҡа ҡылыс, ҡайҙа һөңгө менән йәшен тиҙлегендә дошманды ботарлай. Улар араһында Буранбайҙың аты тояҡтары ҡан менән шыяланған ерҙә тая-тая зыр әйләнә, ерҙә ятҡан кәүҙәләрҙе тапай. Ә Буранбай үҙе, бөтә көсө менән киҙәнеп, туҡтауһыҙ ҡылысын һелтәй, күҙенә салынған дошманын имен ҡалдырмай, тураҡлай.\nКөтмәгәндә ҡапыл: - Полк командиры яраланды!.. Лачинды яраланылар!.. - тип, һуҙып ҡысҡырған көслө тауыш яңғырай.\nБыны ишетеү менән Буранбай өҙәңгеһенә баҫып ат өҫтөндә торған килеш, ат кешнәүе, яралыларҙың ыңғырашыуы, ғөмүмән яу яланын солғап алған шау-шыуҙы баҫырлыҡ көслө тауыш менән: - Майорҙы һаҡлағыҙ, егеттәр!.. Майорҙы һуғыш яланынан алып сығығыҙ!.. - тип команда бирә.\nПолк менән етәкселек итеүҙе ҡулына алып, дошман кавалерияһына ныҡлы кәртә ҡуйғас, бер йөҙҙө үҙе артынан эйәртеп, күршеләге атаман Платов етәкләгән казактарға ярҙамға ташлана.“\nУрыҫ армияһы етәкселеге көстәрҙе аяуһыҙ тәләфләүҙән һаҡлау маҡсатында ваҡытлыса тылға сигенергә, хатта Мәскәүҙе һуғышһыҙ ҡалдырып торорға ҡарар итә. Ҡала 1812 йылдың 2(14) сентябренән 11(23) октябргә тиклем француздар ҡулында була. Был ҡарар 1 сентябрь көндө Мәскәү эргәһендәге Фили ауылында Кутузов үткәргән хәрби кәңәшмәлә ҡабул ителә.\nҒалимдар һәм хәрби етәкселәр Бородино һуғышын XIX быуаттың иң ҙур, дәһшәтле, ҡанлы бәрелеше тип баһалай. Быға түбәндәге һандар дәлил була ала: бәрелеш алдынан Рәсәй армияһында 115302 кешенән торған регуляр ғәскәр, 11 меңлек казак отрядтары, 28500 кешенән торған ополчение частары – бөтәһе 154800 кеше, 640 орудие була. Ә француз армияһы 134000 регуляр хәрби әҙерлек үткән һалдат һәм офицерҙан, 587 орудиенан торған.\nБородино яланындағы бәрелештә француз армияһынан үлгән һәм яраланып сафтан сығыусылар һаны 50 мең тирәһе тәшкил итә, ә урыҫ армияһы 45,6 мең кешеһен юғалта. Был иҫәпкә 29 урыҫ генералы һәм 49 француз генералы инә. Күрәһең, шуғалыр европалылар Бородино яланына “француз генералдарының һәм француз кавалерияһының зыяраты” тигән ҡушамат таҡҡандар.\nФельдмаршал Кутузов Бородинолағы бәрелеш тураһында батшаға яҙған белдереүендә (донесение) урыҫ һалдатының ҡаһарманлығы, ныҡлы рухы, иле өсөн үҙен ҡорбан үтеүен билдәләп, уны төп герой тип атай. “Французская армия под предводительством самого Наполеона не превозмогла твердости духа российского солдата, жертвовавшего с бодростию жизнию за свое отечество.”\nБородино яланында емергес отпор алған Наполеон был турала үҙе кисергән күп һуғыштарҙа тәү тапҡыр осраған иң ҡот осҡос ваҡиға булып мәңгелеккә хәтерендә ҡалыуын белдергән. Шул уҡ ваҡытта ул: “Француздар үҙҙәренең еңеүгә һәләтлелегенә, ә урыҫтар еңелмәүселәр хоҡуғына эйә булдылар ” - тигән.\nБородино яланындағы һуғыштан һуң урыҫ армияһы Мәскәүҙән сигенеп сентябрь-октябрь айҙарында Рязань юлы буйындағы Тарутино ауылы янында лагерҙа урынлаша. Бында сафтарын тулыландырып, тейешле әҙерлек үткәргәс, ғәскәр контрһөжүмгә күсә. 6(18) октябрҙә Тарутино эргәһендә, Чернишне йылғаһы буйында тарихта киң билдәле оло бәрелеш - “Тарутино баталияһы” була. Ул районда Кутузов ғәскәрендә 120 меңлек регуляр армия һәм шул тиклем үк һанда халыҡ ополчениеһына йыйылған кеше, 622 орудие, ә Наполеон армияһы 116 мең яугир, 569 орудие менән була, йәғни, көстәр нисбәте Рәсәй файҙаһына үҙгәргән. Тарутино һуғышы урыҫ ғәскәренең еңеүе менән тамамлана. Уның икенсе көнөндә Кутузов: “Не мудрено было их разбить, но надобно было их разбить дешево для нас, и мы потеряли всего... только 300 человек... Первый раз французы потеряли столько пушек, и первый раз бежали, как зайцы” тигән. Ысынлап та, был һуғышта урыҫ ғәскәренең 300 яугире һәләк булған һәм 900-ө яраланған, ә ҡаршы яҡтың һәләк булғандары - 2500, яраланғандары - 1000 кеше һаналған.\nҠарт һәм ҙур тәжрибәле полководецҡа һалдат һәм офицерҙарын үтә ҡыҙыу ҡанлы батша Александр I һәм үҙенең генералдары талаптарына ҡарамайса, мөмкин тиклем һаҡлау сараларын күреү еңел бирелмәгән. Уны ҡыйыуһыҙлыҡта, ихтыярһыҙлыҡта, хыянатсылыҡта ғәйепләүселәр ҙә булған. Ләкин уның аҡыллы эш итеүен тарих иҫбатлағанын күрәбеҙ.\nТарутино ауылы эргәһендә ҡуйылған һәйкәлдә: ”На сем месте Российское воинство, под предводительством фельдмаршала Кутузова, укрепясь, спасло Россию и Европу”, - тигән хаҡ һүҙҙәр яҙылған.\nӘ 8(20) октябрь көнө Полоцк ҡалаһынан француз маршалы Сен-Сир корпусы 7 мең кешеһен үле, 2 меңен әсир хәлендә ҡалдырып китергә мәжбүр була. Был һуғыштарҙа француз маршалдары Мюрат, Сен-Сир командалыҡ иткән корпустар оло һабаҡ ала һәм Наполеон үҙе, бер нисә командующийҙары төп көстәре менән Мәскәүҙән, быға тиклем ғәскәр үтеп таланмаған төбәктәр аша сигенергә ниәтләнеп, Калуга юлына сыға. Ләкин был хәлде алдан күрә алған урыҫ армияһы етәкселеге тарафынан ҡуйылған ғәскәр уларҙы ут менән ҡаршы алып тар-мар итә.\nДошман армияһын “ҡаршылаусылар” составында генерал Кудашев етәкселегендә башҡорт атлылары ла булып, улар флангыларҙан һөжүм иткән. Мәскәү тирәһендә француз ғәскәре хәрәкәттәрен күҙәтеү өсөн Кудашев тарафынан ебәрелгән казактар һәм башҡорт атлылары Мәскәүҙән ҡасыу яғына ыңғайлаған дошманға һөжүм итеп уларға Кремлде шартлатыуға форсат бирмәгән.\nБыл турала генерал Богданович: “Оҙайлы ваҡыт йәнһеҙ торғандан һуң Мәскәү терелеп киткәндәй булды. Сиркәүҙәрҙең эсе генә түгел, болдорҙары ла халыҡ менән тулды. Уларҙың бындай тырышлыҡ, дәрт, рәхимлелек менән тубыҡланып урыҫтар ғына түгел, хатта башҡорттарҙың Аллаға табыныуҙарына хайран ҡалыуы тураһында әйткән” (Ист. Отеч.войны. Богданович. Братство по оружию, Асфатуллин). Был француздарҙың Мәскәүҙә 36 көн торғандан һуң 1812 йылдың 11 октябрендә булған хәл.\nАртабан 12 октябрҙә урыҫ армияһы генералдары Д.С. Дохтуров һәм Н.Н. Раевский ғәскәрҙәре Малоярославец ауылы эргәһендә емергес һөжүм яһап, дошманды Калуга яғына ебәрмәйенсә тар-мар итә, үҙҙәренең бер тапҡыр талап үткән Смоленск юлынан ҡасырға мәжбүр итә. Сираттағы ҡаты һуғыш Смоленскиға яҡын Красный исемле ҡала эргәһендә 3-6 ноябрҙә була. Тиҙерәк Смоленскиға етеп, шунда армияһын ҡышҡа урынлаштырырға иҫәп тотҡан Наполеон, урыҫ ғәскәре корпустарының Голицын, Милорадович, Тормосов, Платов, Раевский, Уваров, Паскевич, Гогель, Долгорукий һәм башҡа командирҙар етәкселегендә төрлө яҡтан ойошторолған бер-бер артлы һөжүмдәргә ҡаршы тора алмай ҙур юғалтыуҙарға дусар була. Кутузов тарафынан оҫта төҙөлгән һуғыш тактикаһы һәм маневрҙары ыңғай һөҙөмтәләргә килтерә. Красный ҡалаһы эргәһендә француздарҙың 6 мең кешеһе үлә һәм яралана, 26 меңе әсир ителә, 166 орудие һәм бөтә ылауҙары трофейға алына.\nБатша Александр I Смоленск губернаһы биләмәһендә уңышлы үткәрелгән ҙур хәрби операциялары өсөн фельдмаршал Кутузовҡа “Смоленский” тигән титул биреү тураһында указ сығара.\nКөнбайыш йүнәлешендә хәрәкәт иткән француз ғәскәренә Кутузов ҡушыуы буйынса Чичачов һәм Витгенштейн корпустары Березина йылғаһы янында көслө һөжүм ойошторорға тейеш була. Ләкин Чичачов ғәскәре менән һуңлап килеү сәбәпле сигенеүсе яҡ ҡамалып юҡ ителеүҙән ҡотола. Йылғаға килеп етеп, уны аша сығыу өсөн француздар еңелсә күпер һала. Ләкин ул емерелә һәм бик күп яугир, атлы ылау, һуғыш кәрәк-яраҡтары боҙло һыуҙа ҡалып юғала. Был турала замандаштары Л.Чичачов яҙыуынса: “Ер өҫтө үлтерелгән һәм туңған кешеләрҙең мәйеттәре менән ҡапланған; улар төрлө ҡиәфәттә ята. Һыуға ҡолаған һалдат, ат мәйеттәре, арбалары менән йылға быуылған.”\nБерезина йылғаһындағы ике яҡ ғәскәрҙәренең бәрелешендә француз армияһы 40 меңдән ашыу кешеһен юғалта. Бынан һуң инде “Бөйөк армия” тип аталған ғәскәрҙең хәрәкәте сигенеү түгел, ә ҡасыу характерын ала. Һалдат һәм офицерҙар өйкөлөшөп, бер-береһен уҙырға тырышып, ашыға. Наполеон үҙе ҡамалыуҙан көскә ҡотолоп, имен ҡалған 9 мең кешеһе менән Вильно (хәҙерге Вильнюс) ҡалаһы юлы буйлап ҡаса.\nШулай ҙа француз императоры Көнсығыш Пруссия, Литва һәм Волынь (көнбайыш Украина) ерҙәрендә тупланған 100 меңдән ашыу кешелек ғәскәр менән урыҫ армияһына ҡаршы тороуҙы маршал Иохим Мюратҡа (еҙнәһе, 1767-1815 й.) тапшырып үҙе яңы армия йыйыу маҡсатында Парижға ҡайта.\nФранцуз ғәскәренең Рәсәй биләмәләрендә иң һуңғы уңышһыҙ ҡаршы тороуы 1812 йылдың 14 декабрендә Вильно ҡалаһында була. Ошо көндә дошман ғәскәре Неман йылғаһы аша ҡыуып сығарыла һәм Рәсәй биләмәләре уларҙан таҙартыла.\nБородино һәм Тарутино яландарында һуғыштан һуң урыҫ армияһының контрһөжүме башланғас, башҡорт атлылары һәм Яйыҡ казактарынан торған йылдам хәрәкәтсән кавалерия отрядтары фронт һыҙығы аша үтеп дошманға тылдан емергес хәрби операциялар үткәрә.\nФранцуз ғәскәрен кире сигенергә мәжбүр иткәс, фельдмаршал М.И. Кутузов башҡорт һәм казак яугирҙәрен Петербург йүнәлешен һаҡлауҙа, баҫҡынсыларҙың ҡасып барыусы ғәскәрҙәренең флангыларын өҙлөкһөҙ рәүештә көтөлмәгән һөжүмдәргә дусар итеп, уларҙы хәлһеҙләндереүҙә файҙалана. 1812 йылдың ноябрь айынан башлап ун биш атлы башҡорт (№6-20) полктары Волга буйынан килгән халыҡ ополчениеһы частары менән берлектә урыҫ ғәскәренең Украина ерендә алға барыуын тәьмин итеүҙә ҙур роль уйнаған. Был турала фельдмаршал Кутузов, Ырымбур хәрби губернаторы Волконскийға оло ҡыуанысын, рәхмәтен һәм һоҡланыуын белдереп, түбәндәгесә яҙған: “Вы не можете представить, ваше сиятельство, радости и удовольствия, с каким все и каждый из русских воинов стремится за бегущим неприятелем, с какой храбростью наши воины, в том числе и казаки и некоторые башкирские полки поражают их.”\nБашҡорт яугирҙәренең һуғыш тактикаһы үҙенсәлекле була. Шул заман авторҙары күрһәтеүенсә уҡ атып тейҙереү аралығы 40 аҙым һаналған. “Яу барышында башҡорт яугире һаҙағын арҡаһынан күкрәгенә шылдырып күсерә, ике уҡты алып тештәрендә тота, ә тағы ла икәүһен янға ҡуйып, уларҙы бер-бер артлы атып ебәрә. Һөжүм ваҡытында аты өҫтөндә алға эйелеберәк ултырып, еңдәрен һыҙғанған килеш 4 уғын да атып ебәргәс, көслө әсе тауыш сығарып, дошманына ҡаршы ҡыйыу ташланып һөңгөһөн йә ҡылысын эшкә ҡуша.”\nВатан һуғышында ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡатнашыу осраҡтары билдәле. Мәҫәлән Надежда Дурова - тәүге мәрйә-яугир, офицер, кавалерист. Ул хатта 1812 йылда Кутузовтың ординарецы булған.\nXIX быуат урыҫ яҙыусыһы В.С. Зефировтың “Рассказы башкирца Джантюри” хикәйәһе тик-юҡтан килеп сыҡмағандыр. Унда Германияның Дрезден ҡалаһы эргәһендә булған хәл бәйән ителә. Йәнтүрә һуғышҡа үҙенең ҡатыны Аҫылбикә менән бергә барған. Көндәрҙең береһендә улар бер төркөм һыбайлы башҡорттар менән һаҡ күҙәтеүендә йөрөгәндә ҡапыл француздар һөжүм итә. Башҡорттар аҙ булһалар ҙа ҡаушап ҡалмай, шунда уҡ һөңгөләрен тотоп, һөрән һалып яуыздарға ҡаршы ташлана. Йәнтүрә, сабып барған ыңғайҙа, бер французды һөңгөһө менән үтә сәнсә лә, ҡоралын кире тартып алырға маташҡанда, икенсе береһе арттан килеп ҡылысы менән уның яурынына саба. Яралы Йәнтүрә иҫтән яҙып йығыла. Һушына килгәндә иптәштәренең яртыһы француздар тарафынан һәләк ителгән, һалғандарының аяҡ-ҡулдары бәйләнгән, ә Аҫылбикә күренмәй. Уларҙы әсир итеп алып китәләр. Күпмелер юл үткәндән һуң тотҡондарҙы йөҙләгән Дон казактары ҡыуып етеп уратып ала. Унлап ҡына ҡалған француз ҡурҡыштарынан баштарын эйеп бирелеүен белдерә. Казактар араһында Аҫылбикә лә йөрөй. Баҡтиһәң, башҡорт егеттәрен әсирлектән ҡурсалау өсөн, ике яҡтың ҡыҙыу алышы ваҡытында, ул яҡында урынлашҡан казактарҙы ярҙамға саҡырырға сапҡан булған.\nАҫылбикәне бындай тәүәккәллеге өсөн урыҫ ғәскәре командованиеһы миҙал менән бүләкләгән.\n1812-1814 йылғы хәрби походтарҙа башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының атҡа менеп, ҡорал тотоп һуғышта ҡатнашыуы яугир ҡатыны башҡарған “Ирәмәл” йыры тарихында ла әйтелгән:\n“Илкәйенә дошман баҫып инһә,\nКем генә һуң өйҙә ҡала икән?” - тип йырлап, атына менәгн дә, ҡорал алып, ире менән бергә яуға юлланған, ти.\nБаҫҡынсыларға ҡаршы партизандар һуғышында башҡорт яугирҙәре менән тығыҙ аралашҡан генерал Чернов түбәндәге фекерен яҙып ҡалдырған: “Башҡорттар һыбайға әрһеҙ, арыу-талыуҙы белмәй, 100-әр саҡрым һәм унан да күберәк араны 6-7 сәғәттә ялһыҙ-ниһеҙ үтә ала, юлдағы кәртәләр улар өсөн бер ни түгел: йылғаларҙы һыбай йөҙөп сыға, ҡуйы урман араһынан, тауҙарҙың үренән, һарҡыуынан бер ни булмағандай еңел йөрөйҙәр. Кеше йәйәү үтә алмаған ерҙәрҙән башҡорттар һыбай йөрөй. Уларҙың аттары ла үҙҙәренә оҡшап талымһыҙ, ҡурҡыу белмәй, түҙемле һәм арзан.”\nБашҡорт һәм казактарҙың һуғыштағы ҡыйыулыҡтарын иҫәпкә алып уларҙы йыш ҡына тәрән тылға разведкаға ебәргәндәр.\n1812 йылдың 21 декабрендә Ватан һуғышы тамамланыу уңайы менән бөтә Рәсәй армияларының баш командующийы генерал-фельдмаршал князь Голенищев-Кутузов-Смоленский үҙенең приказын иғлан иткән. Унда бөтә яугирҙәргә, батыр еңеүселәргә мөрәжәғәт итеп, ниһәйәт, һеҙ империябыҙҙың сигенә еттегеҙ, һеҙҙең һәр берегеҙ илде ҡотҡарыусы исемен яуланығыҙ. Ошо уңай менән бөтә Рәсәй һеҙҙе ихлас ҡотлай, тәбрик итә.\nДошманды ҡыҙыу темпта ауыр шарттарҙа эҙәрләү бөтә халыҡтарҙы хайран ҡалдырып һеҙгә мәңгелек дан килтерҙе. Бындай сағыу еңеүҙәр бер ҡасан да булғаны юҡ ине. Һуңғы ике ай эсендә генә бер туҡтауһыҙ илбаҫарҙы Рәсәйҙән ҡыуҙығыҙ, туҡманығыҙ. Улар барған юлдарында сәселеп, мәйеттәре ятып ҡалды. Юлбашсылары ла үҙен һаҡлап ҡалыу өсөн ҡасып ҡайтыуҙан башҡа сара таба алманы. Урыҫ ғәскәре ҡыҫымы аҫтында француз һалдаттары меңәрләп ҡырылды. Алла – ҡөҙрәтле хаким үҙ ихтыяры менән уларҙы гонаһтары өсөн шулай хөкөм итте.\nҠаһармандарса еңеүебеҙгә ҡыуанып беҙ алға барабыҙ. Күрше илдәр сиктәрен үтеп уны баҫҡынсыларҙың үҙ биләмәләрендә ослап ҡуясаҡбыҙ. Ләкин был юлда дошмандың янъял ҡотороноуы, йорттарҙы үртәүе, иң изге урындарҙы мәсхәрәләүе, кешеләрҙе кәмһетеүҙәре беҙҙең өсөн өлгө булмаһын. Сит илдәрҙә беҙ миһырбанлы булып, дошманды тыныс халыҡтан айырырбыҙ. Беҙҙең яҡтан сит ил халыҡтарына ҡарата ғәҙеллек, баҫалҡылыҡ күрһәтеү, хатта үҙебеҙгә ҡаршы ут асыусыларға ла илтифатлы һәм кеселекле мөнәсәбәттә булыу фарыз. Беҙ дан өсөн йәки халыҡтарҙы үҙебеҙгә буйһондороу өсөн түгел, ә уларҙы иҙеүҙән, афәт һәм бәлә-ҡазанан ҡотҡарыу юлында көрәшкә барабыҙ. Ҡөҙрәтле һәм изге батшабыҙҙың сит ил кешеләренең тыныслығы боҙолмауын, мөлкәттәренең именлеге мотлаҡ һаҡланыу талабын изге ихтыярыбыҙ менән үтәрбеҙ. Был турала ныҡлы күҙәтеү булдырыуҙы корпус һәм дивизия командирҙарынан бөйөк император исеменән талап итәм, - тигән.\nРәсәй биләмәләрен баҫҡынсыларҙан азат иткәс, урыҫ армияһы башҡорт полктары, Урал казактары һәм ҡалмыҡ полктары менән берлектә француз ғәскәрен Польша, Германия ерҙәренән ҡыуыуын дауам итеп, Варшава ҡалаһын азат итә. Артабан 1813 йылдың ғинуарында Данциг (хәҙер Гданьск, Польша) ҡалаһын оҙайлы ҡамау һәм штурмлау башлана. Бында урыҫ армияһының башҡа частары, Урал һәм ҡалмыҡ казактары менән бергә 8 башҡорт полкы ҡатнаша.\n1-се башҡорт полкы был алышта күрһәткән батырлыҡтары, өлгәшкән уңыштары хәрби командование тарафынан һуғыштың иң күренекле ваҡиғалары иҫәбенә индереп, хөкүмәт журналына яҙа. Айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәткән яугирҙәр: Хөсәйен Күсәрбаев, Ихсан Әбүбәкеров, Ирназар Дәүләтсурин, Байбулат Торсонбаев, Иҫәнғол Исҡужин ордендар менән бүләкләнә. Артабан 1-се башҡорт полкы Берлин һәм Дрезден ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, ә ҡалған 7 башҡорт полкы 1812 йылдың аҙағына ҡәҙәр Данциг ҡалаһының тамам баш һалыуын (капитуляция) тәьмин итеүҙә етди роль уйнай.\nОшо йылдың аҙағында 8-се, 12-се, 13-сө һәм 16-сы башҡорт полктары урыҫ армияһының регуляр полктары менән берлектә Глогау (Глогув, Польша) ҡала нығытмаһын ҡамауҙа ҡатнаша, шул уҡ осорҙа 1-се, 4-се, 5-се, 9-сы, 14-се башҡорт полктары Лейпциг ҡалаһы районындағы дәһшәтле алыштарҙа ҡаһарманлыҡтарын тағы ла иҫбат итә. Был һуғыш тарихҡа “битва народов” тигән исем менән инеп ҡалған.\nЛейпциг эргәһендәге ике яҡтың ҡаты бәрелеше тураһында Наполеон генералы Де Марбо мемуарҙарында башҡорт яугирҙарының француздарҙа ҡалдырған тәҫьораттары тураһында яҙылған: “За мастерское владение луком французы прозвали их “амурами”. Эти новички совсем не знавшие французов, были так воодушевлены своими предводителями, что ожидая превратить нас в бегство при первой встрече в самый день своего появления в виду наших войск кинулись на них бесчисленными толпами, но встреченные залпами из ружей и мушкетов оставили на месте битвы значительное число убитых. Эти потери вместо того, чтобы охладить их наступление, только его подогрели. Они носились вокруг наших войск, точно рои ос, прокрадываясь всюду. Один из моих самых храбрых унтер-офицеров Мелен - кавалер Почетного легиона был ранен навылет стрелою, которая вошедши в грудь вышла через спину.”(Труды Оренб. ученой Комиссии, 1897 г.)\nАртабан Лейпцигты азат иткән ғәскәр менән 2-се, 13-сө, 15-се, 4-се, 5-се, 14-се башҡорт полктары генерал П.А. Толстой етәкселегендә Дрезденды оҙайлы ҡамауҙа тотҡан Волга буйы (Поволжское) ополчение корпусына ярҙамға ашыға. Көсәйтелгән ғәскәрҙең туҡтауһыҙ ҡыҙыу һәм емергес һөжүмдәре Дрезденды капитуляцияларға мәжбүр итә. Бында француздарҙың 33744 һалдаты, 1759 офицеры, 32 генералы, 2 маршалы әсир ителә. Был бәрелештәрҙә 4-се, 14-се башҡорт полктары айырыуса маҡтауға лайыҡ була.\nСигенеүсе дошманды эҙәрләп, ҡыуып, тар-мар итә барған армия кавалерияһы сафтарында 1-се, 2-се, 5-се, 8-се, 9-сы, 12-се, 13-сө, 14-се, 15-се башҡорт полктары, 2-се типтәр, 2-се мишәр, 3-се Ырымбур казактары һәм Өфө полктары уңышлы хәрби маневрҙар яһай. Гамбург, Эрфурт, Веймар, Франкфурт ҡалаларын француздарҙан таҙартып, оҙон һәм еңеүле юл үтеп Парижға барып инә. Был 1814 йылдың 19 мартында була.\nБөтә Европаны ҡурҡытып тотҡан Наполеон армияһын тар-мар итеүҙә урыҫ ғәскәре хәл иткес роль уйнай. Уның сафтарында ҡаһарман урыҫтар менән бер рәттән Рәсәй дәүләтенең бүтән милләт халыҡтары – украин, белорус, ҡалмыҡ, татар һәм ғәййәр башҡорттар үҙҙәрен геройҙарса күрһәтә. Урыҫ армияһының 1813-1814 йылдарҙағы сит ил походында ҡатнашҡан генерал Андрей Раевский үҙенең хәтирәләрендә кире сигенеүсе Наполеон армияһының һалдат һәм офицерҙары немец халҡы араһында ҡырағай, кеше ашаусы башҡорт яугирҙәре – варварҙар, тип, улар тураһында хәбәр таратыуы тураһында яҙа. Йәнәһе, улар, бигерәк тә, балаларҙы ашарға әүәҫ. Немецтар шуға күрә лә француздарҙы ҡыуып килеүсе урыҫ ғәскәре составында ҡырағай, ҡот осҡос варварҙарҙы көткән. Ә ысынбарлыҡта ябай һәм эскерһеҙ алсаҡ башҡорт егеттәрен күргәс кенә шик-шөһбәләре тарала.\nГенерал А.Раевский һүрәтләүе буйынса яу яландарында һуғыш осоронда башҡорт яугирҙәренең тышҡы ҡиәфәте ысынлап та күркһеҙ генә була, сөнки улар дошман өҫтөнә ташланыу алдынан махсус рәүештә иң ябай иҫке кейемдә булған, ә һәйбәттәрен улар еңеү тантаналарында, парад стройҙарында кейгән. “Они в белых кафтанах, шароварах с красными лампасами и красных островерхих шапках в общем сомкнутом парадном строю среди нескольких полков представляли довольно приятное зрелище. Мы сами удивлялись опрятности и чистоте их одежды”, - тип яҙған генерал. Башҡорт яугирҙары обмундированиены һәм башҡа кәрәк-яраҡты тик үҙҙәре генә хәстәрләүен иҫәпкә алһаҡ, һаҡсыл булыуҙарын яҡшы аңларға мөмкин.\nБашҡорт атлыларының хәрби тактикаһы тураһында инглиз офицеры Роберт Вильсон һуғышта уларҙың шәхси ҡаһарманлығын, артыҡ сая, тәүәккәл булыуҙарын билдәләп, яңы ғына килһәләр ҙә башҡа казак полктары менән бергә Аллер йылғаһы аръяғындағы француздарға аттары өҫтөндә йөҙөп сығып ташланыуын, дошман отрядына ҡаршы уҡтарын эффектлы ата-ата барып, бик күптәрен әсир итеүгә өлгәшкәндәрен һүрәтләй.\nФранцуз мемуарисы Дюпон ошо уҡ фекерҙе раҫлағандай “Бигерәк тә беҙҙе уҡ-һаҙаҡ һәм һөңгө менән ҡоралланған башҡорт отрядтары йәберләй ине”, - тип яҙған.\nГенерал-лейтенант, Ватан һуғышы геройы, яугир һәм шағир Денис Давыдов үҙенең “Дневник партизанских действий 1812 года” исемле йыйынтығында башҡорт яугире һәм француз офицеры менән булған бер эпизодты тасуирлаған.\nЙөҙгә йөҙ килеп бәрелеш ваҡытында башҡорттар бер нисә француз яугирен әсир иткән һәм араларында бер подполковник та булған. Ҡараһалар, уның тәбиғәттән бирелгән оло танауында уҡ тора. Уҡ оҙонлоғоноң яртыһы үтә сыҡҡан һәм уртаһында танауҙа туҡтап ҡалған. Яфа сигеүсе офицерҙы атынан төшөрөп ергә ултырттылар ҙа уға ярҙам күрһәтеү өсөн табип саҡырталар. Ул пациентының бәләһе менән танышҡас, тейешле инструменттарын сумкаһынан сығарып, уҡты танауҙың бер яғынан бысып икенсе яғын һурып алырға әҙерләнә. Процедураны күҙәтергә йыйылып иткән яугирҙәр араһынан береһе, үҙенең уғын танып ҡалып, табиптың ҡулына барып йәбешә лә: - Зинһар, уҡты ҡырҡма, ул минеке, киләсәктә тағы кәрәк буласаҡ! Бирегеҙ, үҙем ҡотҡарам француз танауын! - тип ялбара. Ә һин танауҙы нисек ҡотҡармаҡсыһың? - тигән һорауға: - Бер осонан тотоп һыпыра тартып сығарам, уғым бөтөн көйөнсә ҡала – ти икән. - Ә һуң танауҙы йыртаһың бит, - тиеүгә, ул: - эй, шул шайтан алғыры танауҙы инде... - тигән. Ошо һүҙҙәргә йыйылышҡан яуҙаштары ҡысҡырышып көлә. Табипҡа үҙ эшен саҡырылмаған артыҡ күҙҙәрҙән арынып ҡына башҡарырға тура килә.\nГенерал Н.М. Бороздин үҙенең бер хәтирә мәҡәләһендә, дошманды эҙәрләп барған көндәрҙең береһендә башҡорт яугире килеп уға мөрәжәғәт иткәне тураһында бәйән итә:\n- Бына батька, көмөш әйбер килтерҙем, ярҙамсыларыңа әйт, ҡабул итеп алһындар.\n- Нисек инде алырға? Ул бит һинеке, уны дошмандарҙан һин һалдырып алғанһың.\n- Эйе, батька, һалдырып алыуын алдым, ә бит был һеҙҙең мәсеттеке.\n- Булһа ла ул хәҙер һинеке, үҙеңә ҡалдыр.\n- Юҡ, батька, уның өсөн Хоҙай Тәғәлә алдында гонаһлы булырға теләмәйем. Ана, күрәһең бит, француздарҙың эт урынына ҡырылып ятҡанын, һеҙҙең мәсеттәрегеҙҙе талаған өсөн уларға Хоҙай ебәргән яза ул.\nБыл диалогты килтереп генерал ябай башҡорт кешеһенең намыҫлылығы, саф күңеллелеге, тоғролоғо һәм ислам диненә тәрән бирелеп ышаныуын, әрме хеҙмәтендәге бурысын ни тиклем ихлас башҡарыуын билдәләгән.\n1812 йылғы Ватан һуғышында урыҫ ғәскәре менән бер үк сафтарҙа 28 башҡорт полкы, шуларҙың 20-һе туранан-тура һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнаша һәм 9 полк походтарын Парижда тамамлай. Бында Тыуған илдең азатлығын тәьмин итеүҙә Рәсәй халыҡтарының хәрби берҙәмлеге нығыуы асыҡ кәүҙәләнә. Ватан һуғышы Рәсәйҙең бөтә халҡын күтәрҙе һәм ул тәрән мәғәнәһендә халыҡтың ил азатлығы өсөн фиҙаҡәр көрәшенә әүерелде. Был турала шул заман ваҡиғаларының шаһиттары булған хәрби командирҙар, яҙыусылар ҡалдырған материалдарҙан күрәбеҙ.\nУрыҫ яҙыусыһы С.Н. Глинка (1775-1847 йй.): Не только стародавние сыны России, но и народы, отличные языком, нравами, верою и образом жизни, народы кочующие – и те, наравне с природными россиянами и черемисы ревностно и охотно шли на службу; башкирцы оренбургские сами собой вызывались и спрашивали у правительства, не нужны ли их полки.”\n1812 йылдың 16 декабрендә М.И. Кутузов һуғыштың тәүге һөҙөмтәләрен йомғаҡлап: “Дошман илебеҙ биләмәләренән ҡыуып сығарылды. Бында шуны билдәләргә кәрәк, швед короле Карл XII Рәсәйгә 40 мең ғәскәр менән ябырылып, уларҙың 8 меңе менән ҡасҡан булһа, Наполеон 480 меңлек армияһы менән килеп беҙҙең ерҙә 150 мең әсир һәм 850 пушкаһын ҡалдырып 20 мең кешеһе менән кире иленә һыпырта”, - тигән.\nИлгә оло яу килеп, ауыр һынауҙар осоронда Рәсәй халыҡтарының көслө патриотик күтәрелеше, дошманға ҡаршы ойошҡанлы, дәррәү ҡаршы сығыуы, төрлө тарафтарҙан ағылған ғәскәри көс, матди ярҙам Мәскәүҙе ҡулына алған француздарҙың “Бөйөк армияһын” кире сигенергә мәжбүр итә. Көсөргәнешле ҡаршы тороуҙар, ҡанлы бәрелештәр, төрлө һынауҙар аша үтә яугирҙәр, күп ҡан түгелә. Башҡорт яугирҙәренең яртыһы ғына әйләнеп ҡайта алған.\nРәсәй императоры Александр I һуғыш тамамланғас, Ырымбур хәрби губернаторы А.Волконскийгә Бөтә Рәсәй йөҙөнән илде азат итеүҙәге намыҫлы хеҙмәттәре өсөн башҡорттарға һәм мишәрҙәргә оло мәрхәмәт (благоволение) күрһәтергә ҡушҡан.\nТүбәндә 1836-1839 йылдарҙа алынған иҫәп буйынса Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Һаҡмар буйында, Бөрйән волосында формалашҡан 15-се башҡорт полкының Ватан һуғышының бөтә этаптарында үрнәк булырлыҡ ҡаһарманлыҡ күрһәтеп үткән, Парижды алыуҙа ҡатнашҡан һәм “За взятие Парижа 19 марта 1814 года”, “1812 год” исемле көмөш миҙалдар меннә бүләкләнгән яугирҙәр исемлеге бирелә. (Профессор Ә.З. Әсфәндиәровтың “Кантонное управление в Башкирии (1798-1865 гг.)” исемле китабынан үҙенең рөхсәте менән алынды).\nҠолсора ауылынан: сотник Вәлит Ыласынов, Буранбай Моталлапов, Байрамғол Мөхәмәтрәхимов, Ҡолгилде Аллағолов, Ҡаҙнабай Имамбаев;\nТуҡтағолдан: Ыласын Яҡшымбәтов, Байғаҙы Ҡолшәрипов;\nКүсейҙән: Тәбей Тойошҡанов, Сәғит Аллабирҙин, Танһыҡҡужа Бикҡужин;\nИҙристән: зәүрәт-хорунжий Ноғман Байғусҡаров, Әҙелбай Яҡшымбәтов, Ишәле Көмөшбаев, Аллағыуат Исхаҡов, Баййегет Йәрмөхәмәтов, Әбделкәрим Ғәбитов, Ҡотлоғол Сүрәбилов, Әмер Юлғотлин;\nИшбирҙенән (Ялан): Ишморат Ҡотлоғужин, Ҡылысбай Биҡҡужин;\nМуллаҡайҙан: зәүрәт-сотник Тулыбай Мансуров, зәүрәт-хорунжий Мәһәҙи Муллаҡаев, Йыһанша Бикмөхәмәтов, Ҡузыбай Иҫәнбаев, Танһыҡҡужа Таныбаев;\nТемәстән: урядник Исмәғил Иҫәнғолов, Ирназар Илбаҡтин, Йонос Рахманғолов, Исламбай Мәһәҙиев, Алтынса Мәмилин;\nӘбдрәштән: урядник Ибниәмин Бикбулатов, Нәҙербай Нурбулатов;\nӘлмөхәмәттән: Кулибай Әбләзин, Яманғол Абдрахманов, Мөхәмәтәмин Яуғастин;\nБулаттан: Әбделвәли Әбдрәшев;\nҒәлиәкбәрҙән: Ҡарағол Солтанғолов;\nИкенсе Этҡолдан: урядник Баязит Әлибаев, Мөхәмәтғәле Ниәтшин, Мөьмин Әбделсәләмов, Сәйетбаттал Ирмәков;\nЯйыҡбайҙан (Нуғай): урядник Ирмәк Шәрипов, Хәмит Мәмбәтҡужин, Ғәбделмаян Мөрсәлимов, Мөхәмәтйән Азаматов, Мөхәмәтрәхим Теүәлбаев;\nМоҡастан: урядник Мөхәмәт Айрусов;\nБайымдан: Үҙәнбай Ғәҙелгәрәев;\nТаулыҡайҙан: Ҡолгилде Сәфәров;\nСыңғыҙҙан: Йәнтирәк Аллабирҙин, Рафиҡ Иманғолов;\nМөхәмәт-(Сыңғыҙҙан айырылған): Бәлхиә Ильясов;\nЙәнйегеттән: Ҡаһтаран Мораҙымов;\nБәхтегәрәй (Мансур) Һаҡмар буйы Кинйәбулат ауылынан айырылған): Ғабдулла Дәүләтбирҙин, Нәҙербай Аҫылов, Мөхәмәтйән Әзиғолов, Тутай Фәйзуллин;\nБуранбайҙан (Аҫыл): Мөхәмәтшәриф Әлибаев;\nКинйәбулаттан: Ҡормаш Юлъяҡшин;\nҒәҙелбайҙан (Шырмай): Мәҡсүт Ҡотоев, Бикташ Мамбаев;\nБеренсе Этҡолдан (Ямаш): Сәйфулла Монасипов, Ишмырҙа Илсебаев, Айсыуаҡ Ҡанбулатов;\nЙәрмөхәмәттән: Йәрмөхәмәт Юлыев;\nҒүмәрҙән: Миңлебай Хоҙайғолов;\nЙомаштан: урядник Дауыт Ағышев, Аят Әхмәтов, Йомағол Аҡбулатов, Сәйетғәфәр Байегетов, Мырҙагилде Әбүбәкеров, Ғәбделғәфәр Ишбаев;\nМырҙаҡайҙан: Ишдәүләт Ишембәтов, Йәнебәк Мөрсәлимов;\nҒәбсәләмдән (Ҡеүәшле буйы): Әбсәләм Байышев;\nӘпектән (Һаҡмар буйы): Ишдәүләт Ырыҫымбәтов;\nБаймырҙанан (Бүреле буйы): Раҡай Аҡмәмбәтов, Мөхәмәтсәлим Байтүрин;\nИшмөхәмәттән: Ислам Байгилдин, Усман Ишкилдин;\nМырҙа ауылынан: Алламорат Ишмуллин;\nМәмбәттән: Рәжәп Зыянбирҙин;\nМортаҙанан: Ҡускилде Сәғитов;\nТөркмәндән: Иҫәнғол Һөйәрғолов, Зыянғол Яманғолов, Ишмөхәмәт Муллабаев;\nӘхмәрҙән: Йәрмөхәмәт Ишемғолов, Әбделхалиҡ Әхмәров, Салих Ғабдюсов ? (Әбдисов);\nСибай ауылынан: сотник Әхмәт Мотаев, зауряд-есаулдар Ҡотлозаман Юлдыбаев, Ғәле Мотаев;\nНазарҙан (Атанғол): Әбдрәхим Морапталов;\nМоҫтайҙан: Ғәбделмәнде Дауытов, Ҡорбанғәле Ҡужин;\nИҫәнбәттән: Ҡотлобулат Иҫәнбәтов, Ғабдрахман Ҡунаҡҡужин, Яҡуп Иҫәнбәтов, Туҡтамыш Дәүләтов;\nИҫәндән: зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов, зауряд-хорунжий Ишберҙе Моталлапов, Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Иҫәнғол Сакиев ? (Сакин), Мөхәмәтдин Ҡотанов;\nСәйетбатталдан (Ҡуяндар) – урядник Ғүмәр Моратшин;\nҠарағай-ҡыпсаҡ волосы Өмөтбай ауылынан: Зыянғол Сурағолов, Мөхәмәтрәхим Муллағолов, Иҫәнғол Биҡҡолов;\nТаһирҙан: Исмәғил Ҡалмаҡов, Ғөбәйҙулла Сағлаев, Мөхәмәтғәле Алтынбаев, Юлдаш Рәхмәтуллин;\nНурғәленән (үрге Һаҡмар буйы): Солтангилде Биктимеров;\nБилалдан: зауряд-хорунжа Мөхәмәтйән Алтынаманов, Әбйәлил Алсынбаев, Байегет Иҙрисов, Мөхтәсар Дәүләткилдин, Йыһанша Илсебаев, Әбсәләм Ҡәҙерғәлин, Алтынсура Алтынаманов, Байбура Солтанғужин, Ғәбделмөкмин Төлкөбаев, Ҡотлозаман Ҡотлогилдин;\nҺәмән ауылынан: Ҡыуандыҡ Бағатов, Сағанбай Көмөшбаев, Әбделҡаһир Сурагилдин, Тулыбай Килдеғужин.\nБыл исемлектә аталған яугирҙәрҙең байтағы 1834-1859 йылдарҙа иҫән булған. Үҙ илдәренә әйләнеп ҡайтҡас, ғаилә ҡороп донъя көткән. Мәҫәлән, Йомаштан Сәйетйәғәфәр Баййегетовҡа 24 булып, 1834 йылғы халыҡ иҫәбен алғанда уландары Сәйфулла, Мөхәмәтсафа була; Әбделғәфәр Ишбаев 1788 йылда тыуған. Һуғыштан ҡайтҡас, ғаиләһендә Тәңребирҙе, Сәғәҙи исемле улдары күренә. Иҫән ауылынан Буранса Ҡаҙаҡбаев һуғыштан ҡайтҡанда 21 йәштә була. 1834 йылғы рәүиз яҙыуында уның Шәйәхмәт, Ишмөхәмәт, Ишморат, Сәфәрғәле, Сафиулла исемле улдары яҙылған.\nПариждан әйләнеп ҡайтҡан Иҙрис ауылы батырҙарынан 1834 йылғы перепись ҡағыҙында Аллағыуат Исхаҡов, 42 йәштә, улы Әхмәтша; Әбделкәрим Ғәбитов, 37 йәштә, улдары Әбделлатиф, Әбделфәйез, Мөхәмәтвәли;\nҠотлоғол Сүрәбилев, улдары Әлмөхәмәт һәм Динмөхәмәт.\nШул уҡ йылғы перепись материалдарында Төркмән ауылынан булған яугирҙәр, волос старшинаһы, яугир Төркмән Йәнсәйетовтың ейәндәре Иҫәнғол Сөйәрғолов, Зыянғол Яманғоловтар яҙылған.\n1859 йылғы перепистә Икенсе Этҡол ауылы яугирҙәренән Мөхәмәтғәле Ниәтшин 61 йәштә, указлы мулла булып, улдары Хөсәйен, Шәрәфетдин, Хажмөхәмәт (ук. мулла), Солтан һәм Мөхәмәтхарис менән йәшәгән.\nШул уҡ перепись ҡағыҙында муллаҡай ауылы яугирҙәренән Тулыбай Мансуров, 73 йәштә, отставкалағы зәүрәт-яһауыл (капитанға торошло) уландары Ғиззәтулла, Нәбиулла һәм ейәне Хәйбулла;\nМәһәҙи Муллаҡаев, 69 йәштә, улы Камалетдин, ейәндәре Баһаутдин, Билалетдин;\nЙыһанша Бикмөхәмәтов, 73 йәшендә 1858 йылда вафат булыуы, улдары Мөхәмәтвәли, Мөхәмәтсалих яҙылған. Танһыҡҡужа Таныбаев, 68 йәштә, эргәһендә 17 йәшлек улы булыуы күренә.\nТемәс ауылында 1859 йылғы перепись ҡағыҙында яугир Алтынса Мәмилин (1852 йылда 60 йәшендә вафат булыуы күрһәтелгән), Ирназар Илбаҡтин 70 йәшендә 1859 йыл вафат. Улдары Ибниәмин, Ҡунаҡҡол, Мырҙабай, Үтәгән яҙылған.\nИҫәнбәт ауылынан 1834 йылда Туҡтамыш Дәүләтовтың Кәлимулла исемле улы, уның улы Фазулла, Туҡтамыштың икенсе улы Ғибәҙулла, уның улдары Лотфулла, Сибәғәтулла теркәлгән. Уларҙан бөгөнгө Туҡтамышев, Ғибәҙуллин, Лотфуллиндар таралған. Ордендар алып Париждан әйләнеп ҡайтҡан Беренсе Этҡол егеттәре Айсыуаҡ Ҡанбулатов, Ишмырҙа Илсебаев, Сәйфулла Монасипов 1859 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ла иҫән, 70 йәштән үткән оло кешеләр булып, балаларының хозурында йәшәгәндәре күренә.\nӘлеге ваҡытта шул миҙалдарҙың береһе Башҡортостан Республикаһының крайҙы өйрәнеү музейында һаҡлана. Уны Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылынан Ә.Й. Ибраһимов тапшырған.\n1812-1814 йылдарҙағы Ватан һуғышынан һуң ике быуат ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, улар яулаған оло еңеү, ҡайһы бер милләттәштәребеҙҙең исемдәре тураһындағы мәғлүмәттәр тарих биттәрендә һаҡланған. Ләкин бик аҙ кимәлдә. Башҡорттар тураһында башҡа милләт вәкилдәре киң яҡтыртып тормаған. Үрҙә килтерелгән исемлектәге фамилияларҙы үҙгәртмәйенсә йөрөтөүсе уларҙың ейәндәрен арабыҙҙа хәҙер ҙә күрәбеҙ, тимәк, яугирҙәр нәҫеле дауам итә.\nИлде баҫҡынсыларҙан азат итеүгә Рәсәйҙең төрлө милләт халыҡтары әүҙем күтәрелеп, регуляр армиянан тыш атлы отрядтар төҙөп ҡаршы сыға.\nИзге һуғыштың тәүге осоронда 1-се башҡорт полкы хәрби хәрәкәттәрҙә һәм бәрелештәрҙә генерал П.И. Багратион армияһы составында, 2-се башҡорт полкы генерал А.П. Тормасов армияһы составында ҡатнаша. Ләкин улар һан яғынан күпкә өҫтөнлөклө һәм яҡшы ҡоралланған дошман яуына ҡаршы тора алмай һуғыша-һуғыша сигенергә мәжбүр була. Шул уҡ ваҡытта 1812 йылдың 27 июлендә Смоленск губернаһында Рудни, Лошня һәм Молево Болото исемле ауылдар эргәһендә атаман П.И. Платов етәкселегендә кавалерия корпусы составында башҡорт атлылары француздарҙың генерал Себастияни дивизияһын тар-мар итеүҙә етди роль уйнай. Шул уҡ йылдың 26 авгусында Бородино яланындағы ике яҡ ғәскәрҙең хәл иткес бәрелешендә башҡорт яугирҙәре казачий корпус менән берлектә дошман ғәскәренең һул яҡ флангыһына уңышлы рейд һәм тылдан ҡапыл көслө һөжүм яһауы француздарҙың көсөн тарҡатыуға ҙур өлөш индерә.\nКүренекле башҡорт яҙыусыһы Яныбай Хамматов үҙенең “Төньяҡ амурҙары” исемле тарихи романында Бородино яланындағы һуғышты киң тасуирлаған. Түбәндә шунан бер өҙөк килтерелә:\n“Майор Лачиндың Беренсе башҡорт полкы үҙҙәре тапҡырында поход тәртибендә теҙелгән француздарҙың пехота полкына берҙәм ташланды. Тегеләр мылтыҡтарынан атырға өлгөрә алмай ҡалды, ә өҫтәренә ҡауырһынлы уҡтар яуа башланы. Һалдаттар ҡот осҡос тауыш менән: “Амурҙар! Амурҙар!” – тип ҡысҡырыша һәм яҡындағы һирәк ағаслыҡ араһына ышыҡланыу өсөн йүгерә. Офицерҙары уларҙы туҡтатыу өсөн ҡысҡырып һүгенһәләр ҙә, арҡаларына, яурындарына ҡылыстың яҫы яғы менән һуҡҡылаһалар ҙа хәл үҙгәрмәй, кешеләре ҡаса бирә.\n– Есаул Буранбай, – тип ҡысҡыра майор Лачин, – беҙ пехотаның артынан эҙәрләргә төшәбеҙ, ә һин беренсе һәм икенсе йөҙ менән дошман атлыларын тотҡарла һәм сигендереү сараһын күр!\nБуранбай шунда уҡ командирҙың бойороғон аңлап, һүҙ әйтеп тормаҫтан, ике йөҙ яугир егетен уңға ыңғайлата. Үҙҙәренә саманан тыш ышанған йән-фарман сабып килеүсе француз һыбайлыларын залп менән ебәрелгән уҡтар һырыуы ғына иҫтәренә ҡайтара. Уларҙың ҡайһылары ергә ауҙы, икенселәре эйәренән шыуып төшөп, аяғы өҙәңгеһенә аҫылынып ат тояҡтары араһында һөйрәлә, саң-туҙан эсендә аунап яталар.\n– Полк командиры яраланды!.. Лачинды яраланылар!.. – тип, һуҙып ҡысҡырған көслө тауыш яңғырай.\nБыны ишетеү менән Буранбай өҙәңгеһенә баҫып ат өҫтөндә торған килеш, ат кешнәүе, яралыларҙың ыңғырашыуы, ғөмүмән, яу яланын солғап алған шау-шыуҙы баҫырлыҡ көслө тауыш менән:\n– Майорҙы һаҡлағыҙ, егеттәр!.. Майорҙы һуғыш яланынан алып сығығыҙ!.. – тип команда бирә.\nПолк менән етәкселек итеүҙе ҡулына алып, дошман кавалерияһына ныҡлы кәртә ҡуйғас, бер йөҙҙө үҙе артынан эйәртеп, күршеләге атаман Платов етәкләгән казактарға ярҙамға ташлана“.\nҒалимдар һәм хәрби етәкселәр Бородино һуғышын XIX быуаттың иң ҙур, дәһшәтле, ҡанлы бәрелеше тип баһалай. Быға түбәндәге һандар дәлил була ала: бәрелеш алдынан Рәсәй армияһында 115302 кешенән торған регуляр ғәскәр, 11 меңлек казак отряды, 28500 кешенән торған ополчение частары – бөтәһе 154800 кеше, 640 орудие була. Ә француз армияһы 134000 регуляр хәрби әҙерлек үткән һалдат һәм офицерҙан, 587 орудиенан торған.\nФельдмаршал Кутузов Бородинолағы бәрелеш тураһында батшаға яҙған белдереүендә (донесение) рәсәй һалдатының ҡаһарманлығы, ныҡлы рухы, иле өсөн үҙен ҡорбан итеүен билдәләп, уны төп герой тип атай. “Французская армия под предводительством самого Наполеона не превозмогла твердости духа российского солдата, жертвовавшего с бодростию жизнию за свое отечество.”\nБородино яланында емергес отпор алған Наполеон был турала үҙе кисергән күп һуғыштарҙа тәү тапҡыр осраған иң ҡот осҡос ваҡиға булып мәңгелеккә хәтерендә ҡалыуын белдергән. Шул уҡ ваҡытта ул: “Француздар үҙҙәренең еңеүгә һәләтлелегенә, ә урыҫтар еңелмәүселәр хоҡуғына эйә булдылар ”, – тигән.\nБородино яланындағы һуғыштан һуң урыҫ армияһы Мәскәүҙән сигенеп сентябрь-октябрь айҙарында Рязань юлы буйындағы Тарутино ауылы янында лагерҙа урынлаша. Бында сафтарын тулыландырып, тейешле әҙерлек үткәргәс, ғәскәр контрһөжүмгә күсә. 6(18) октябрҙә Тарутино эргәһендә, Чернишне йылғаһы буйында тарихта киң билдәле оло бәрелеш – “Тарутино баталияһы” була. Ул районда Кутузов ғәскәрендә 120 меңлек регуляр армия һәм шул тиклем үк һанда халыҡ ополчениеһына йыйылған кеше, 622 орудие, ә Наполеон армияһы 116 мең яугир, 569 орудие менән була, йәғни, көстәр нисбәте Рәсәй файҙаһына үҙгәргән. Тарутино һуғышы урыҫ ғәскәренең еңеүе менән тамамлана. Уның икенсе көнөндә Кутузов: “Не мудрено было их разбить, но надобно было их разбить дешево для нас, и мы потеряли всего... только 300 человек... Первый раз французы потеряли столько пушек, и первый раз бежали, как зайцы” тигән. Ысынлап та, был һуғышта урыҫ ғәскәренең 300 яугиры һәләк булған һәм 900-ө яраланған, ә ҡаршы яҡтың һәләк булғандары – 2500, яраланғандары – 1000 кеше һаналған.\nТарутино ауылы эргәһендә ҡуйылған һәйкәлдә: ”На сем месте Российское воинство, под предводительством фельдмаршала Кутузова, укрепясь, спасло Россию и Европу”, – тигән хаҡ һүҙҙәр яҙылған.\nӘ 8(20) октябрь көнө Полоцк ҡалаһынан француз маршалы Сен-Сир корпусы 7 мең кешеһен үле, 2 меңен әсир хәлендә ҡалдырып китергә мәжбүр була. Был һуғыштарҙа француз маршалдары Мюрат, Сен-Сир командалыҡ иткән корпустар оло һабаҡ ала һәм Наполеон үҙе, бер нисә командующийҙары төп көстәре менән Мәскәүҙән, быға тиклем ғәскәр үтеп таланмаған төбәктәр аша сигенергә ниәтләп, Калуга юлына сыға. Ләкин был хәлде алдан күрә алған урыҫ армияһы етәкселеге тарафынан ҡуйылған ғәскәр уларҙы ут менән ҡаршы алып тар-мар итә.\nДошман армияһын “ҡаршылаусылар” составында генерал Ҡудашев етәкселегендә башҡорт атлылары ла булып, улар флангыларҙан һөжүм иткән. Мәскәү тирәһендә француз ғәскәре хәрәкәттәрен күҙәтеү өсөн Ҡудашев тарафынан ебәрелгән казактар һәм башҡорт атлылары Мәскәүҙән ҡасыу яғына ыңғайлаған дошманға һөжүм итеп, уларға Кремлде шартлатыуға форсат бирмәгән.\nБыл турала генерал Богданович: “Оҙайлы ваҡыт йәнһеҙ торғандан һуң Мәскәү терелеп киткәндәй булды. Сиркәүҙәрҙең эсе генә түгел, болдорҙары ла халыҡ менән тулды. Уларҙың бындай тырышлыҡ, дәрт, рәхимлек менән тубыҡланып урыҫтар ғына түгел, хатта башҡорттарҙың Аллаға табыныуҙарына хайран ҡалыуы тураһында әйткән” (Ист. Отеч. войны. Богданович. Братство по оружию, Асфатуллин). Был француздарҙың Мәскәүҙә 36 көн торғандан һуң 1812 йылдың 11 октябрендә булған хәл.\nАртабан 12 октябрҙә урыҫ армияһы генералдары Д.С. Дохтуров һәм Н.Н. Раевский ғәскәрҙәре Малоярославец ауылы эргәһендә емергес һөжүм яһап, дошманды Калуга яғына ебәрмәйенсә үҙҙәренең бер тапҡыр талап үткән Смоленск юлынан ҡасырға мәжбүр итә. Сираттағы ҡаты һуғыш Смоленскиға яҡын Красный исемле ҡала эргәһендә 3-6 ноябрҙә була. Тиҙерәк Смоленскиға етеп, шунда армияһын ҡышҡа урынлаштырырға иҫәп тотҡан Наполеон, урыҫ ғәскәре корпустарының Голицын, Милорадович, Тормасов, Платов, Раевский, Уваров, Паскевич, Гогель, Долгорукий һәм башҡа командирҙар етәкселегендә төрлө яҡтан ойошторолған бер-бер артлы һөжүмдәргә ҡаршы тора алмай ҙур юғалтыуҙарға дусар була. Кутузов тарафынан оҫта төҙөлгән һуғыш тактикаһы һәм маневрҙары ыңғай һөҙөмтәләргә килтерә. Красный ҡалаһы эргәһендә француздарҙың 6 мең кешеһе үлә һәм яралана, 26 меңе әсир ителә, 166 орудие һәм бөтә ылауҙары трофейға алына.\nКөнбайыш йүнәлешендә хәрәкәт иткән француз ғәскәренә Кутузов ҡушыуы буйынса Чичачов һәм Витгенштейн корпустары Березина йылғаһы янында көслө һөжүм ойошторорға тейеш була. Ләкин Чичачов ғәскәре менән һуңлап килеү сәбәпле, сигенеүсе яҡ ҡамалып юҡ ителеүҙән ҡотола. Йылғаға килеп етеп, уны аша сығыу өсөн француздар еңелсә күпер һала. Ләкин ул емерелә һәм бик күп яугир, атлы ылау, һуғыш кәрәк-яраҡтары боҙло һыуҙа ҡалып юғала. Был турала замандаштары Л.Чичачов яҙыуынса: “Ер өҫтө үлтерелгән һәм туңған кешеләрҙең мәйеттәре менән ҡапланған; улар төрлө ҡиәфәттә ята. Һыуға ҡолаған һалдат, ат мәйеттәре, арбалары менән йылға быуылған”.\nФранцуздарҙың Рәсәйҙә иң һуңғы уңышһыҙ ҡаршы тороуы 1812 йылдың 14 декабрендә Вильно ҡалаһында була. Ошо көндә дошман ғәскәре Неман йылғаһы аша ҡыуып сығарыла һәм Рәсәй ере уларҙан таҙартыла.\nБородино һәм Тарутино яландарында һуғыштан һуң урыҫ армияһының контрһөжүме башланғас, башҡорт атлылары һәм Яйыҡ казактарынан торған кавалерия отрядтары фронт һыҙығы аша үтеп, дошманға тылдан емергес хәрби операциялар үткәрә.\nФранцуз ғәскәрен кире сигенергә мәжбүр иткәс, фельдмаршал М.И. Кутузов башҡорт һәм казак яугирҙәрен Петербург йүнәлешен һаҡлауҙа, баҫҡынсыларҙың ҡасып барыусы ғәскәрҙәренең флангыларын өҙлөкһөҙ рәүештә көтөлмәгән һөжүмдәргә дусар итеп, уларҙы хәлһеҙләндереүҙә файҙалана. 1812 йылдың ноябрь айынан башлап ун биш атлы башҡорт (№6-20) полкы Волга буйынан килгән халыҡ ополчениеһы частары менән берлектә урыҫ ғәскәренең Украина ерендә алға барыуын тәьмин итеүҙә ҙур роль уйнаған”.\nБашҡорттарҙың һуғыш тактикаһы үҙенсәлекле була. Шул заман яҙыусылары күрһәтеүенсә, уҡ атып тейҙереү аралығы 40 аҙым һаналған. “Яу барышында башҡорт яугиры һаҙағын арҡаһынан күкрәгенә шылдырып күсерә, ике уҡты алып тештәрендә тота, ә тағы ла икәүһен янға ҡуйып, уларҙы бер-бер артлы атып ебәрә. Һөжүм ваҡытында аты өҫтөндә алға эйелеберәк ултырып, еңдәрен һыҙғанған килеш 4 уғын да атып ебәргәс, көслө әсе тауыш сығарып, дошманына ташланып, һөңгөһөн йә ҡылысын эшкә ҡуша”.\nВатан һуғышында ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡатнашыу осраҡтары ла билдәле. XIX быуат урыҫ яҙыусыһы В.С. Зефировтың “Рассказы башкирца Джантюри” хикәйәһе тик-юҡтан килеп сыҡмағандыр. Унда Германияның Дрезден ҡалаһы эргәһендә булған хәл бәйән ителә. Йәнтүрәнең ҡатыны Аҫылбикә һуғышҡа ире менән бергә бара. Көндәрҙең береһендә улар бер төркөм һыбайлы башҡорттар менән һаҡ күҙәтеүендә йөрөгәндә ҡапыл француздар һөжүм итә. Башҡорттар аҙ булһалар ҙа ҡаушап ҡалмай, шунда уҡ һөңгөләрен тотоп, һөрән һалып яуыздарға ҡаршы ташлана. Йәнтүрә, сабып барған ыңғайҙа, бер французды һөңгөһө менән үтә сәнсә лә, ҡоралын кире тартып алырға маташҡанда, икенсе береһе арттан килеп ҡылысы менән уның яурынына саба. Яралы Йәнтүрә иҫтән яҙып йығыла. Һушына килгәндә иптәштәренең яртыһы француздар тарафынан һәләк ителгән, ҡалғандарының аяҡ-ҡулдары бәй-ләнгән, ә Аҫылбикә күренмәй. Уларҙы әсир итеп алып китәләр. Күпмелер юл үткәндән һуң тотҡондарҙы йөҙләгән Дон казактары ҡыуып етеп уратып ала. Унлап ҡына ҡалған француз ҡурҡыштарынан баштарын эйеп бирелеүен белдерә. Казактар араһында Аҫылбикә лә йөрөй. Баҡтиһәң, башҡорт егеттәрен әсирлектән ҡурсалау өсөн, ике яҡтың ҡыҙыу алышы ваҡытында ул яҡында урынлашҡан казактарҙы ярҙамға саҡырырға сапҡан булған.\n1812 – 1814 йылғы хәрби походтарҙа башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының атҡа менеп, ҡорал тотоп һуғышта ҡатнашыуы яугир ҡатыны башҡарған “Ирәмәл” йыры тарихында ла әйтелгән:\nКем генә һуң өйҙә ҡала икән?” – тип йырлап, атына менгән дә, ҡорал алып, ире менән бергә яуға юлланған, ти.\nПартизандар һуғышында башҡорттар менән тығыҙ аралашҡан генерал Чернов түбәндәге фекерен яҙып ҡалдырған: “Башҡорттар һыбайға әрһеҙ, арыу-талыуҙы белмәй, 100-әр саҡрым һәм унан да күберәк араны 6-7 сәғәттә ялһыҙ-ниһеҙ үтә ала, юлдағы кәртәләр улар өсөн бер ни түгел: йылғаларҙы һыбай йөҙөп сыға, ҡуйы урман араһынан, тауҙарҙың үренән, һарҡыуынан бер ни булмағандай еңел йөрөйҙәр. Кеше йәйәү үтә алмаған ерҙәрҙән башҡорттар һыбай йөрөй. Уларҙың аттары ла үҙҙәренә оҡшап талымһыҙ, ҡурҡыу белмәй, түҙемле һәм арзан”. Башҡорт һәм казактарҙың һуғыштағы ҡыйыулыҡтарын иҫәпкә алып уларҙы йыш ҡына тәрән тылға разведкаға ебәргәндәр.\n1812 йылдың 21 декабрендә Ватан һуғышы тамамланыу уңайы менән бөтә Рәсәй армияларының баш командующийы генерал-фельдмаршал князь Голенищев-Кутузов-Смоленский үҙенең приказын иғлан иткән. Унда бөтә яугирҙәргә, батыр еңеүселәргә мөрәжәғәт итә: «Ниһәйәт, һеҙ империябыҙҙың сигенә еттегеҙ, һеҙҙең һәр берегеҙ илде ҡотҡарыусы исемен яуланығыҙ. Ошо уңай менән бөтә Рәсәй һеҙҙе ихлас ҡотлай, тәбрик итә.\nДошманды ҡыҙыу темпта ауыр шарттарҙа эҙәрләү бөтә халыҡтарҙы хайран ҡалдырып һеҙгә мәңгелек дан килтерҙе. Бындай сағыу еңеүҙәр бер ҡасан да булғаны юҡ ине. Һуңғы ике ай эсендә генә бер туҡтауһыҙ илбаҫарҙы Рәсәйҙән ҡыуҙығыҙ, туҡманығыҙ. Улар барған юлдарында сәселеп, мәйеттәре ятып ҡалды. Юлбашсылары ла үҙен һаҡлап ҡалыу өсөн ҡасып ҡайтыуҙан башҡа сара таба алманы. Урыҫ ғәскәре ҡыҫымы аҫтында француз һалдаттары меңәрләп ҡырылды. Алла – ҡөҙрәтле хаким – үҙ ихтыяры менән уларҙы гонаһтары өсөн шулай хөкөм итте.\nҠаһармандарса еңеүебеҙгә ҡыуанып, беҙ алға барабыҙ. Күрше илдәр сиктәрен үтеп, уны баҫҡынсыларҙың үҙ биләмәләрендә ослап ҡуясаҡбыҙ. Ләкин был юлда дошмандың янъял ҡотороноуы, йорттарҙы үртәүе, иң изге урындарҙы мәсхәрәләүе, кешеләрҙе кәмһетеүҙәре беҙҙең өсөн өлгө булмаһын. Сит илдәрҙә беҙ миһырбанлы булып, дошманды тыныс халыҡтан айырырбыҙ. Беҙҙең яҡтан сит ил халыҡтарына ҡарата ғәҙеллек, баҫалҡылыҡ күрһәтеү, хатта үҙебеҙгә ҡаршы ут асыусыларға ла илтифатлы һәм кеселекле мөнәсәбәттә булыу фарыз. Беҙ дан өсөн йәки халыҡтарҙы үҙебеҙгә буйһондороу өсөн түгел, ә уларҙы иҙеүҙән, афәт һәм бәлә-ҡазанан ҡотҡарыу юлында көрәшкә барабыҙ. Батшабыҙҙың сит ил кешеләренең тыныслығы боҙолмауын, мөлкәттәренең именлеге мотлаҡ һаҡланыу талабын изге ихтыярыбыҙ менән үтәрбеҙ. Был турала ныҡлы күҙәтеү булдырыуҙы корпус һәм дивизия командирҙарынан бөйөк император исеменән талап итәм», – тигән.\nРәсәйҙе азат иткәс, урыҫ армияһы башҡорт полктары, Урал казактары һәм ҡалмыҡ полктары менән берлектә француз ғәскәрен Польша, Германия ерҙәренән ҡыуыуын дауам итеп, Варшава ҡалаһын азат итә. Артабан 1813 йылдың ғинуарында Данциг (хәҙер Гданьск, Польша) ҡалаһын оҙайлы ҡамау һәм штурмлау башлана. Бында урыҫ армияһының башҡа частары, Урал һәм ҡалмыҡ казактары менән бергә 8 башҡорт полкы ҡатнаша.\n1-се башҡорт полкының был алышта күрһәткән батырлыҡтары, уңыштары хәрби командование тарафынан һуғыштың иң күренекле ваҡиғалары иҫәбенә индерелеп, хөкүмәт журналына яҙыла. Айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәткән яугирҙәр: Хөсәйен Күсәрбаев, Ихсан Әбүбәкеров, Ирназар Дәүләтсурин, Байбулат Торсонбаев, Иҫәнғол Исҡужин ордендар менән бүләкләнә. Артабан 1-се башҡорт полкы Берлин һәм Дрезден ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, ә ҡалған 7 башҡорт полкы 1812 йылдың аҙағына ҡәҙәр Данциг ҡалаһының тамам баш һалыуын тәьмин итеүҙә етди роль уйнай.\nЛейпциг эргәһендәге ике яҡтың ҡаты бәрелеше тураһында Наполеон генералы Де Марбо мемуарҙарында башҡорт яугирҙәренең француздарҙа ҡалдырған тәьҫораттары тураһында яҙылған: “За мастерское владение луком французы прозвали их “амурами”. Эти новички, совсем не знавшие французов, были так воодушевлены своими предводителями, что ожидая превратить нас в бегство при первой встрече в самый день своего появления в виду наших войск кинулись на них бесчисленными толпами, но встреченные залпами из ружей и мушкетов оставили на месте битвы значительное число убитых. Эти потери вместо того, чтобы охладить их наступление, только его подогрели. Они носились вокруг наших войск, точно рои ос, прокрадываясь всюду. Один из моих самых храбрых унтер-офицеров Мелен – кавалер Почетного легиона был ранен навылет стрелою, которая вошедши в грудь вышла через спину.” (Труды Оренб. ученой Комиссии, 1897 г.)\nСигенеүсе дошманды эҙәрләп, тар-мар итә бар-ған армия кавалерияһы сафтарында 1-се, 2-се, 5-се, 8-се, 9-сы, 12-се, 13-сө, 14-се, 15-се башҡорт полк-тары, 2-се типтәр, 2-се ми-шәр, 3-сө Ырымбур казактары һәм Өфө полктары уңышлы хәрби маневрҙар яһай. Гамбург, Эрфурт, Веймар, Франкфурт ҡалаларын француздарҙан таҙартып, оҙон һәм еңеүле юл үтеп Парижға барып инә. Был 1814 йылдың 19 мартында була.\nУрыҫ армияһының 1813-1814 йылдарҙағы сит ил походында ҡатнашҡан генерал Андрей Раевский үҙенең хәтирәләрендә кире сигенеүсе Наполеон армияһының һалдат һәм офицерҙары немец халҡы араһында ҡырағай, кеше ашаусы башҡорт яугирҙәре – варварҙар, тип, улар тураһында хәбәр таратыуы тураһында яҙа. Йәнәһе, улар бигерәк тә балаларҙы ашарға әүәҫ. Немецтар шуға күрә лә француздарҙы ҡыуып килеүсе урыҫ ғәскәре составында ҡырағай, ҡот осҡос варварҙарҙы көткән. Ә ысынбарлыҡта ябай, эскерһеҙ башҡорт егеттәрен күргәс кенә шик-шөбһәләре тарала.\nГенерал А.Раевский һүрәтләүе буйынса башҡорт яугирҙәренең тышҡы ҡиәфәте, ысынлап та, күркһеҙ генә була, сөнки улар һуғыш алдынан иң ябай, иҫке кейемдә булған, ә һәйбәттәрен еңеү тантаналарында, парад стройҙарында кейгән. “Они в белых кафтанах, шароварах с красными лампасами и красных островерхих шапках в общем сомкнутом парадном строю среди нескольких полков представляли довольно приятное зрелище. Мы сами удивлялись опрятности и чистоте их одежды”, – тип яҙған генерал. Башҡорт яугирҙәре обмундированиены һәм башҡа кәрәк-яраҡты тик үҙҙәре генә хәстәрләүен иҫәпкә алһаҡ, һаҡсыл булыуҙарын яҡшы аңларға мөмкин.\nБашҡорт атлыларының хәрби тактикаһы тураһында инглиз офицеры Роберт Вильсон уларҙың артыҡ сая, тәүәккәл булыуҙарын билдәләп, яңы ғына килһәләр ҙә, башҡа казак полктары менән бергә Аллер йылғаһын аттары өҫтөндә йөҙөп сығып француздарға ташланыуын, дошман отрядына ҡаршы уҡтарын ата-ата барып, бик күптәрен әсир итеүҙәрен һүрәтләй.\nМемуарист Дюпон ошо уҡ фекерҙе раҫлағандай: “Бигерәк тә беҙҙе уҡ-һаҙаҡ һәм һөңгө менән ҡоралланған башҡорт отрядтары йәберләй ине”, – тип яҙған.\nГенерал-лейтенант, Ватан һуғышы геройы, яугир һәм шағир Денис Давыдов үҙенең “Дневник партизанских действий 1812 года” исемле йыйынтығында башҡорт яугиры һәм француз офицеры менән булған бер хәлде тасуирлаған.\nБәрелеш ваҡытында башҡорттар бер нисә француз яугирен әсир иткән һәм араларында бер подполковник та булған. Ҡараһалар, уның тәбиғәттән бирелгән оло танауында уҡ тора. Уҡтың яртыһы үтә сыҡҡан һәм уртаһында танауҙа туҡтап ҡалған. Яфа сигеүсе офицерҙы атынан төшөрөп ергә ултырталар ҙа, уға ярҙам күрһәтеү өсөн табип саҡырталар. Ул инструменттарын сумкаһынан сығарып, уҡты танауҙың бер яғынан бысып, икенсе яғын һурып алырға әҙерләнә. Быны күҙәтергә йыйылған яугирҙәр араһынан береһе, үҙенең уғын танып ҡалып, табиптың ҡулына барып йәбешә лә:\n–Зинһар, уҡты ҡырҡма, ул минеке, киләсәктә тағы кәрәк буласаҡ! Бирегеҙ, үҙем ҡотҡарам француз танауын! – тип ялбара.\n– Ә һин танауҙы нисек ҡотҡармаҡсыһың? – тигән һорауға:\n– Бер осонан тотоп һыпыра тартып сығарам, уғым бөтөн көйөнсә ҡала, – ти икән.\n– Танауҙы йыртаһың бит, – тиеүгә, ул:\n– Эй, шул шайтан алғыры танауҙы инде, – тигән. Табипҡа үҙ эшен артыҡ күҙҙәрҙән арынып ҡына башҡарырға тура килә.\n– Бына, батька, көмөш әйбер килтерҙем, ярҙамсыларыңа әйт, ҡабул итеп алһындар.\n– Нисек инде алырға? Ул бит һинеке, уны дошмандарҙан һин һалдырып алғанһың.\n– Эйе, батька, һалдырып алыуын алдым, ә бит был һеҙҙең мәсеттеке.\n– Булһа ла ул хәҙер һинеке, үҙеңә ҡалдыр.\n– Юҡ, батька, уның өсөн Хоҙай Тәғәлә алдында гонаһлы булырға теләмәйем. Ана, күрәһең бит, француздарҙың эт урынына ҡырылып ятҡанын, һеҙҙең мәсеттәрегеҙҙе талаған өсөн уларға Хоҙай ебәргән яза ул.\nБыл диалогты килтереп генерал ябай башҡорт кешеһенең намыҫлылығын, саф күңеллелеген, тоғролоғон һәм ислам диненә тәрән бирелеп ышаныуын, әрме хеҙмәтендәге бурысын ни тиклем ихлас башҡарыуын билдәләгән.\n1812 йылғы Ватан һуғышында урыҫ ғәскәре менән бер үк сафтарҙа 28 башҡорт полкы, шуларҙың 20-һе туранан-тура һуғыш хәрәкәттәрендә ҡатнаша һәм 9 полк походын Парижда тамамлай. Бында Тыуған илдең азатлығын тәьмин итеүҙә Рәсәй халыҡтарының хәрби берҙәмлеге нығыуы асыҡ кәүҙәләнә. Ватан һуғышы Рәсәйҙең бөтә халҡын күтәрҙе һәм ул тәрән мәғәнәһендә халыҡтың ил азатлығы өсөн фиҙаҡәр көрәшенә әүерелде. Был турала шул заман ваҡиғаларының шаһиттары булған хәрби командирҙар, яҙыусылар ҡалдырған материалдарҙан күрәбеҙ.\nУрыҫ яҙыусыһы С.Н. Глинка (1775-1847 йй.): «Не только стародавние сыны России, но и народы, отличные языком, нравами, верою и образом жизни, народы кочующие – и те, наравне с природными россиянами и черемисы ревностно и охотно шли на службу; башкирцы оренбургские сами собой вызывались и спрашивали у правительства, не нужны ли их полки».\n1812 йылдың 16 декабрендә М.И. Кутузов һуғыштың тәүге һөҙөмтәләрен йомғаҡлап: “Дошман илебеҙ биләмәләренән ҡыуып сығарылды. Бында шуны билдәләргә кәрәк, швед короле Карл XII Рәсәйгә 40 мең ғәскәр менән ябырылып, уларҙың 8 меңе менән ҡасҡан булһа, Наполеон 480 меңлек армияһы менән килеп, беҙҙең ерҙә 150 мең әсир һәм 850 пушкаһын ҡалдырып, 20 мең кешеһе менән кире иленә һыпырта”, – тигән.\nРәсәй императоры Александр I, һуғыш тамамланғас, Ырымбур хәрби губернаторы А.Волконскийға Бөтә Рәсәй йөҙөнән илде азат итеүҙәге намыҫлы хеҙмәттәре өсөн башҡорттарға һәм мишәрҙәргә оло мәрхәмәт (благоволение) күрһәтергә ҡушҡан.\nТүбәндә 1836-1839 йылдарҙа алынған иҫәп буйынса Ырымбур губернаһының Верхнеурал өйәҙе Һаҡмар буйында, Бөрйән волосында формалашҡан 15-се башҡорт полкының Ватан һуғышының бөтә этаптарында үрнәк булырлыҡ ҡаһарманлыҡ күрһәтеп үткән, Парижды алыуҙа ҡатнашҡан һәм “За взятие Парижа 19 марта 1814 года”, “1812 год” исемле көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән яугирҙәр исемлеге бирелә. Профессор Ә.З. Әсфәндиәровтың “Кантонное управление в Башкирии (1798-1865 гг.)” исемле китабынан үҙенең рөхсәте менән алынды.\nҠолсора ауылы: сотник Вәлит Ыласынов, Буранбай Моталлапов, Байрамғол Мөхәмәтрәхимов, Ҡолгилде Аллағолов, Ҡаҙнабай Имамбаев;\nТуҡтағол: Ыласын Яҡшымбәтов, Байғаҙы Ҡолшәрипов;\nКүсей: Тәбей Тойошҡанов, Сәғит Аллабирҙин, Танһыҡҡужа Бикҡужин;\nИҙрис: зауряд-хорунжий Ноғман Байғусҡаров, Әҙелбай Яҡшымбәтов, Ишәле Көмөшбаев, Аллағыуат Исхаҡов, Баййегет Йәрмөхәмәтов, Әбделкәрим Ғәбитов, Ҡотлоғол Сүрәбилов, Әмер Юлғотлин;\nИшбирҙе (Ялан): Ишморат Ҡотлоғужин, Ҡылысбай Бикҡужин;\nМуллаҡай: зауряд-сотник Тулыбай Мансуров, зауряд-хорунжий Мәһәҙи Муллаҡаев, Йыһанша Бикмөхәмәтов, Ҡузыбай Иҫәнбаев, Танһыҡҡужа Таныбаев;\nТемәс: урядник Исмәғил Иҫәнғолов, Ирназар Илбаҡтин, Йонос Рахманғолов, Исламбай Мәһәҙиев, Алтынса Мәмилин;\nӘбдрәш: урядник Ибниәмин Бикбулатов, Нәҙербай Нурбулатов;\nӘлмөхәмәт: Күлибай Әбләзин, Яманғол Абдрахманов, Мөхәмәтәмин Яуғастин;\nБулат: Әбделвәли Әбдрәшев;\nҒәлиәкбәр: Ҡарағол Солтанғолов;\nИкенсе Этҡол: урядник Баязит Әлибаев, Мөхәмәтғәле Ниәтшин, Мөьмин Әбделсәләмов, Сәйетбаттал Ирмәков;\nЯйыҡбай (Нуғай): урядник Ирмәк Шәрипов, Хәмит Мәмбәтҡужин, Ғәбделмаян Мөрсәлимов, Мөхәмәтйән Азаматов, Мөхәмәтрәхим Теүәлбаев;\nМоҡас: урядник Мөхәмәт Айрусов;\nБайым: Үҙәнбай Ғәҙелгәрәев;\nТаулыҡай: Ҡолгилде Сәфәров;\nСыңғыҙ: Йәнтирәк Аллабирҙин, Рафиҡ Иманғолов;\nМөхәмәт (Сыңғыҙҙан айырылған): Бәлхиә Ильясов;\nЙәнйегет: Ҡәҫтәрән Мораҙымов;\nБуранбай (Аҫыл): Мөхәмәтшәриф Әлибаев;\nКинйәбулат: Ҡормаш Юлъяҡшин;\nҒәҙелбай (Шырмай): Мәҡсүт Ҡотоев, Бикташ Мамбаев;\nБеренсе Этҡол (Ямаш): Сәйфулла Монасипов, Ишмырҙа Илсебаев, Айсыуаҡ Ҡанбулатов;\nЙәрмөхәмәт: Йәрмөхәмәт Юлыев;\nҒүмәр: Миңлебай Хоҙайғолов;\nЙомаш: урядник Дауыт Ағышев, Аят Әхмәтов, Йомағол Аҡбулатов, Сәйетғәфәр Байегетов, Мырҙагилде Әбүбәкеров, Ғәбделғәфәр Ишбаев;\nМырҙаҡай: Ишдәүләт Ишембәтов, Йәнебәк Мөрсәлимов;\nҒәбсәләм (Ҡеүәшле буйы): Әбсәләм Байышев;\nӘпек (Таналыҡ буйы): Ишдәүләт Ырыҫымбәтов;\nБаймырҙа (Бүреле буйы): Раҡай Аҡмәмбәтов, Мөхәмәтсәлим Байтурин;\nИшмөхәмәт: Ислам Байгилдин, Усман Ишкилдин;\nМырҙа: Алламорат Ишмуллин;\nМәмбәт: Рәжәп Зыянбирҙин;\nМортаҙа: Ҡускилде Сәғитов;\nТөркмән: Иҫәнғол Һөйәрғолов, Зыянғол Яманғолов, Ишмөхәмәт Муллабаев;\nӘхмәр: Йәрмөхәмәт Ишемғолов, Әбделхалиҡ Әхмәров, Салих Ғәбдисев;\nСибай ауылы: сотник Әхмәт Мотаев, зауряд-есаулдар Ҡотлозаман Юлдыбаев, Ғәле Мотаев;\nНазар (Атанғол): Әбдрәхим Морапталов;\nМоҫтай: Ғәбделмәнде Дауытов, Ҡорбанғәле Ҡужин;\nИҫәнбәт: Ҡотлобулат Иҫәнбәтов, Ғабдрахман Ҡунаҡҡужин, Яҡуп Иҫәнбәтов, Туҡтамыш Дәүләтов;\nИҫән: зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов, зауряд-хорунжий Ишбирҙе Моталлапов, Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Иҫәнғол Сакин, Мөхәмәтдин Ҡотанов;\nСәйетбаттал (Ҡуяндар): – урядник Ғүмәр Моратшин;\nҠарағай-ҡыпсаҡ волосы Өмөтбай ауылынан: Зыянғол Сурағолов, Мөхәмәтрәхим Муллағолов, Иҫәнғол Бикҡолов;\nТаһир: Исмәғил Ҡалмаҡов, Ғөбәйҙулла Сағлаев, Мөхәмәтғәле Алтынбаев, Юлдаш Рәхмәтуллин;\nНурғәле (үрге Һаҡмар буйы): Солтангилде Биктимеров;\nБилал: зауряд-хорунжий Мөхәмәтйән Алтынаманов, Әбйәлил Алсынбаев, Байегет Иҙрисов, Мөхтәсар Дәүләткилдин, Йыһанша Илсебаев, Әбсәләм Ҡәҙерғәлин, Алтынсура Алтынаманов, Байбура Солтанғужин, Ғәбделмөкмин Төлкөбаев, Ҡотлозаман Ҡотлогилдин;\nҺәмән: Ҡыуандыҡ Бағатов, Сағанбай Көмөшбаев, Әбделҡаһир Сурагилдин, Тулыбай Килдеғужин.\nБыл исемлектә аталған яугирҙәрҙең байтағы 1834-1859 йылдарҙа иҫән булған. Үҙ илдәренә әйләнеп ҡайтҡас, ғаилә ҡороп донъя көткән. Мәҫәлән, Йомаштан Сәйетйәғәфәр Баййегетовҡа 24 йәш булып, 1834 йылғы халыҡ иҫәбен алғанда уландары Сәйфулла, Мөхәмәтсафа була; Әбделғәфәр Ишбаев 1788 йылда тыуған. Һуғыштан ҡайтҡас, ғаиләһендә Тәңребирҙе, Сәғәҙи исемле улдары күренә. Иҫән ауылынан Буранса Ҡаҙаҡбаев һуғыштан ҡайтҡанда 21 йәштә була. 1834 йылғы рәүиз яҙыуында уның Шәйәхмәт, Ишмөхәмәт, Ишморат, Сәфәрғәле, Сафиулла исемле улдары яҙылған.\nПариждан әйләнеп ҡайтҡан Иҙрис ауылы батырҙарынан 1834 йылғы перепись ҡағыҙында Аллағыуат Исхаҡов, 42 йәштә, улы Әхмәтша;\nӘбделкәрим Ғәбитов, 37 йәштә, улдары Әбделлатиф, Әбделфәйез, Мөхәмәтвәли;\nШул уҡ йылғы иҫәп алыу материалдарында Төркмән ауылынан булған яугирҙәр, волос старшинаһы, яугир Төркмән Йәнсәйетовтың ейәндәре Иҫәнғол Сөйәрғолов, Зыянғол Яманғоловтар яҙылған.\n1859 йылғы иҫәп алыуҙа Икенсе Этҡол ауылы яугирҙәренән Мөхәмәтғәле Ниәтшин 61 йәштә, указлы мулла булып, улдары Хөсәйен, Шәрәфетдин, Хажмөхәмәт (ук. мулла), Солтан һәм Мөхәмәтхарис менән йәшәгән.\nШул уҡ перепись ҡағыҙында Муллаҡай ауылы яугирҙәренән Тулыбай Мансуров, 73 йәштә, отставкалағы зауряд-есаул (капитанға торошло) уландары Ғиззәтулла, Нәбиулла һәм ейәне Хәйбулла;\nТемәс ауылында 1859 йылғы иҫәп алыу ҡағыҙында яугир Алтынса Мәмилин (1852 йылда 60 йәшендә вафат булыуы күрһәтелгән), Ирназар Илбаҡтин 70 йәшендә 1859 йыл вафат. Улдары Ибниәмин, Ҡунаҡҡол, Мырҙабай, Үтәгән яҙылған.\n1812-1814 йылдарҙағы Ватан һуғышынан һуң ике быуат ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, улар яулаған оло еңеү, ҡайһы бер милләттәштәребеҙҙең исемдәре тураһындағы мәғлүмәттәр тарих биттәрендә һаҡланған. Ләкин бик аҙ кимәлдә. Башҡорттар тураһында башҡа милләт вәкилдәре киң яҡтыртып тормаған. Үрҙә килтерелгән исемлектәге фамилияларҙы үҙгәртмәй йөрөтөүсе уларҙың ейәндәрен арабыҙҙа хәҙер ҙә күрәбеҙ, тимәк, яугирҙәр нәҫеле дауам итә.\n1. Историко-культурный энциклопедический атлас Республики Башкортостан. Москва - Уфа, 2007 г. с.201-216.\n2. Иcтория Башкортостана с древнейших времен до настоящих дней. т.1. Уфа, “Китап”, 2004 г.\n3. Навеки с Россией. Сборник документов и материалов.\n4. Башкирская энциклопедия. Научное издательство БЭ. Уфа, т.2. 4.\n5. Журнал “Ватандаш”, №4, №8 за 2011, №4 за 2001 г, №7, 2011, №11 за 2011 г.\n6. С.Г. Асфатуллин. Братство по оружию 1812 г. Уфа, “Китап”, 2007 г.\n7. Ә.З. Әсфәндиәров “Олатайҙарҙың бар тарихы”, Өфө, “Китап”, 1997 й.\n8. А.З. Асфандияров. Кантонное управление Башкирией. 1798-1861 гг. Уфа, “Китап”, 2005 г.\n9. Башкирское народное творчество т.2, Уфа, Баш.кн.изд. 1997 г. Рассказ башкирца Джантюры.\n10. Башкирия в русской литературе, т.I П.М. Кудяшов, с.73-133. Уфа, Баш.кн.изд. 1961 г.\n11. Сборник. Герои 1812 года. Жизнь замечательных людей. Москва, “Молодая гвардия”, 1987 г.\n12. Ревизские сказки 1816,1834, 1859 гг. Уфа, ЦГИА Ф-И-138, оп.2, д.758, 566, 760, 261;\n13. Я.Х. Хамматов. “Северные амуры” Москва. “Советский писатель”, 1987 г.\n14. Х.Н. Хәмитов “Атайсал”, Сибайский институт БашГУ, 2002 г.\n15. С.А. Галин ”Устное народное творчество башкир”, Өфө, “Китап”, 2004 й.\n16. Гвоздикова И.М. Башкирское войско в Польском походе 1771-1773 гг, Сборник документов, Уфа, 2009 г.\n17. Р.Г. Мухамадиев. Библиографический указатель. Поклон и память поколений. Белорецк. 2010 г.\n18. Советский энциклопедический словарь. (Москва, 1980 г.).\n19. Сборник научно-популярных материалов из истории Отечества. В.Н. Балязин «1812 год в письмах Кутузова к родным» (Москва. изд. «Молодая гвардия», 1988).\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 09:51\n▼ 30/03 (9)\nТөбәкте үҫтереү программаһы


Ҡояшым минең | Йәншишмә\n1997 йылда оло тормош юлында мәңгелек мөхәббәтен осрата. Атайым Ғәйсәр Хәйҙәр улы менән шул йылда уҡ өйләнешеп, туй үткәрәләр. Ололар әйтмешләй, әсәйем Байназар ауылына килен булып төшөп, шунда таш кеүек бата. Атайым менән гөрләтеп донъя көтәләр, дүрт балаға ғүмер бүләк итәләр, мал-тыуар көтәләр, ҡош-ҡорт аҫрайҙар.\nӘсәйемде атайым яғынан туғандар, күрше-тирәләре яратып ҡабул итә, хөрмәт менән ҡарайҙар. Ул икмәк бешереүсе һөнәрен үҙләштерә. Үҙ эшен яратып, күңелен биреп, намыҫ менән башҡара. Әлеге ваҡытта әсәйем бәләкәс туғаныбыҙ Динислам менән өйҙә ултыра. Мәктәптән ҡайтыуыбыҙға тәмле бәлештәр, ҡоймаҡ, аш бешереп ҡуя. Беҙ белемле, бәхетле һәм иҫән-һау үҫһен өсөн бик күп көс һала. Ул өйҙә булмаһа, күңелһеҙ, хатта илағы килеп китә.\nӘсәкәйем, бөтәбеҙ ҙә һиңә ҡарап һоҡланабыҙ, үрнәк алабыҙ һәм үҙеңде ныҡ яратабыҙ. Ер йөҙөндә кешеләргә ҡояш нисек кәрәкһә, һин дә шулай беҙгә ҡәҙерле.\nӘсәйҙәребеҙ сирләмәһен, иҫән-һау булһын өсөн уларҙы рәнйетмәйек, йөрәктәренә ут һалмайыҡ һәм гел ҡыуандырып ҡына торайыҡ үҙҙәрен.\nЛилиә САЛАУАТОВА, VII «А» синыфы уҡыусыһы.\n« Әсәйҙәр өсөн – бер юлы биш йыр!\nӘзүм тауы »


Өфөлә Рәсәй философтары конгресы уҙғарыла // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә Рәсәй философтары конгресы уҙғарыла\n14:57, 24 августа 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 24 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.\n6 сентябрҙән 10 октябргә тиклем Өфөлә VII Рәсәй философтары конгресы үткәрелә. Башҡортостандың баш ҡалаһына Рәсәйҙән һәм сит илдәрҙән 1000-гә яҡын ғилми берләшмә вәкилдәренең килеүе көтөлә. Конгресс халыҡ-ара форум форматында ойошторола. Сараға донъя кимәлендә билдәле ғалимдар саҡырылған, тип хәбәр иттеләр Башҡорт дәүләт университетынан (уҡыу йорто — конгресты ойоштороусыларҙың береһе). Ҡатнашыу өсөн Ҡаҙағстан, Ҡытай, Төркиә, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Иран, Израиль, Үзбәкстан, Азербайжан, Испания, Болгария, Бельгия, Украина илдәренән 1450-нән ашыу ғалим ғариза биргән.\nРәсәй философтары конгресы өс йылға бер тапҡыр уҙғарыла. Бынан алдағы саралар Санкт-Петербургта (1997), Екатеринбургта (1999), Дондағы Ростовта (2002), Мәскәүҙә (2005), Новосибирскиҙа (2009) һәм Түбәнге Новгородта (2012) ойошторолдо.\nКонгрестың темаһы — «Философия. Толерантлыҡ. Глобалләштереү. Көнсығыш һәм Көнбайыш — донъяға ҡараштар диалогы». Уның программаһында күренекле ғалимдар ҡатнашлығында пленар ултырыштар, симпозиумдар, түңәрәк өҫтәлдәр һәм ижади осрашыуҙар ҡаралған. Эш барышында ҡала мөхитен үҫтереүҙең заманса йүнәлештәре, мәғариф һәм милли хәүефһеҙлек, экологик этика һәм экологик цивилизация, милләт-ара мөнәсәбәттәр мәҙәниәте, заманса тәбиғәт белеменең мөһим проблемалары кеүек темаларҙы тикшереү планлаштырыла.\nОйоштороусыларҙың һүҙҙәренсә, форумдың Өфөлә уҙыуы Рәсәй төбәктәре һәм сит илдәр араһындағы фәнни һәм мәғариф бәйләнештәрен үҫтерергә, шулай уҡ уҡытыусыларҙың һәм аспиранттарҙың стажировкаларын ойошторорға булышлыҡ итәсәк.\nФорумды ойоштороусылар: Рәсәйҙең философтар йәмғиәте, Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте, Башҡорт дәүләт университеты, Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, Рәсәй Фәндәр академияһының Философия институты.\nТулыраҡ мәғлүмәт Конгрестың рәсми сайтында бирелгән.\nТеги: философия,философтар конгресы


Республика райондары климатҡа ҡарап ауыл хужалығы буйынса алты төбәккә бүленгән\nУларҙың Урал алды ялан төбәгенә ҡарағаны иң ҡеүәтлеләрҙән һанала.\nБыл төбәккә 16 төбәк - Благовар, Шишмә, Стәрлетамаҡ, Әлшәй, Мәләүез һәм Көйөргәҙе райондары ҡарай. Игендең дә иң ҙур күләмен, ә шәкәр сөгөлдөрөнөң 70 процентын ошо төбәктәге хужалыҡтар бирә. Шишмә районында үткән агроконференцияла билдәләнеүенсә, республика буйынса тулайым инвестицияларҙың да иң ҙур өлөшө Урал алды ялан төбәге райондарына бирелә.\nНиколай Коваленко, Башҡортостандың ауыл хужалығы министры: «Шишмә май заводы республикалағы көнбағыш уңышын тулыһынса эшкәртеү ҡеүәтенә эйә. Шәкәр сөгөлдөрөнөң 1 миллион тонна ярымын был төбәктә урынлашҡан өс завод әҙер продукцияға әйләндерә ала. Ауыл хужалығы культураларының барыһы ла хаҡ буйынса отошло. Малсылыҡ тармағы көсәйә барған һайын игенгә, унан эшләнгән фураж һәм башҡа ҡатнаш-аҙыҡҡа ихтыяж арта».


Өфөлә «Һөтлө ил - 2011» фестивале үтәсәк\n5 Июль 2011, 12:29\nБашҡортостанда «Һөтлө ил — 2011» фестивале әҙерләнә. БР Ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәте буйынса, урындағы продукцияның бай ассортиментын күрһәтеү менән бергә һөт етештереүселәр һәм эшкәртеүселәр байрамын үткәреү 3 сентябргә планлаштырыла. Нәҡ ошо датанан алып бөтә Рәсәй кимәлендәге сара башланып китә лә инде. Бер аҙнанан, 10 сентябрҙә, байрам – Мәскәүҙә, артабан башҡа Рәсәй төбәктәрендә үтәсәк. Илебеҙ халҡы араһында милләт һаулығын нығытыуға булышлыҡ итеүсе үҙебеҙҙә етештерелгән һөттө һәм һөт аҙыҡтарын ҡулланыуҙы пропагандалау уның маҡсаты булып тора.\nБашҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығында фестивалде ойоштороу буйынса эш төркөмөнөң ултырышы үтте. Эш төркөмө ағзалары фестивалде үткәреү урынын һайлау, тематик майҙансыҡтарҙың урынлашыуы, сығымдар сметаһы һәм байрам сценарийы кеүек ойоштороу мәсьәләләрен ҡараны.\nТеги:һөт аҙыҡтарыфестивалдәрауыл хужалығы


Ғүмерҙең, йылдың һәр миҙгеле, айы, көнө һәр кемдән билдәле бер ҡағиҙәләрҙең үтәлеүен талап итә. Әҙәмдең һәр аҙымы, хатта ниәт-маҡсаттары ла әүәл-әүәлдән ҡанундарға яраҡлаштырылған. Улар бөтә кешегә лә фарыз иҫәпләнгән. Ана шуны йола, йола үтәү, йола атҡарыу тейҙәр.\nКешеләр борон-борондан тәбиғәт күренештәренә, физик һәм физиологик үҙгәрештәргә, ғаиләлә, йәмғиәттә булып ятҡан хәлдәргә үҙҙәре теләгәнсә йоғонто яһарға тырышҡан. Шул ынтылыштар ҙа фарыз ҡағиҙәләр тыуыуына сәбәпсе булған. Тимәк улар ҙа - йола күренештәре . Йолалар кеше аңын мифологик ҡараштар биләгән тәүтормош дәүерҙәрендә үк барлыҡҡа килә башлаған.\nЙола атҡарғанда, көйләнә, һөйләнә торған теҙмә һәм сәсмә телмәр өлгөләрен, ғәҙәттә,йола фольклоры тип йөрөтәләр. Йола атҡарыу йыш ҡына театраль күренеште хәтерләтә. Шуға нигеҙ булған халыҡ драмаһын да йола фольклорына индерергә була.\nХөрәфәттәр, боронғо ыҙан-йолалар.\nБире бигерәк тә йәш балалар менән булышырға ярата. Шуға күрә, бире эйәләмәһен тип, баланың сәңгелдәгенә Ҡөрьән бите һалалар. Ҡыҙ баланың ҡулына ҡыҙыл мунсаҡ, ә малайҙың ҡулына күк һүренте еп бәйләйҙәр.\nИсем ҡушылмаан баланы бире алмаштыра. Шуға, исем ҡуштырмайынса, уның яңғыҙын ташлап ҡалдырмайҙар.\nБиреләр өйгә эйәләһә, уны мылтыҡ алып,ҡоро дары менән атып ҡыуалар. Сүкәйеп ултырып, дүрт мөйөшкә аталар, иң һуңынан мейес эсенә аталар. Шулай итһәң, биреләр мейес эсенән зыҡ ҡубып осоп сығып китәләр.\nБисура элмә күлдәкле бәләкәй генә һары кеше ҡиәфәтендә була. Улар урман төпкөлөндәге аҡландарҙа йәшәй. Ир енесенә булған бисуралар ҡатын-ҡыҙҙарҙы, ә ҡатын енесенән булған ирҙәрҙе аҙҙыра. Кем менән яҡынлыҡ ҡыла, шуға бисура аҡса килтерә, ти.Шунан ул кеше байып китә икән.\nБисура өйгә эйәләшһә, түңәрәк нәмәләрҙе( һауыт-һабаны) урлай. Уны мылтыҡ атып ҡына ҡурҡытып,ҡасырға мәжбүр итеп була. Ҡасыр саҡта Бөтә ҡашыҡ-аяҡты, үс итеп. ишек алдына һелтәй.\nТәбиғәт- ыҙан йолалары, байрймдары.\nЭлгәре был йола сәсеү бөткәс, болондар сәскәгә күмелгәс, тауҙа уҙғарылған. Унда сәй ҡайнатып, сәй, ҡымыҙ эсеп,күңел –сафа ҡорғандар.\n-Сәселгән ашлыҡтар уңып, ризыҡҡа яҙһын,-тип мул уңвш теләгәндәр. Көн кискә һарыҡҡас, май миндеге һындырып, ҡайтышҡандар. Хәҙерге көндә был йола икенсерәк формала йәшәй. Май байрамында йәштәр тауға менә, уйындар уйнай, уларға эйәргән өлкәндәр май миндеге һындыра, теләк теләү юҡ.\nҠарға бутҡаһы байрамын үткәрер алдынан ҡыҙ-ҡырҡын, бисә –сәсә, әбей-һәбей йыйыллып кәңәш- төйөш итәләр.Байрймды ҡайҙа, ҡайһы көн үткәреү, уға ҡайһы ауылдарҙан кемде саҡырыға һүҙ беркетәләр. Үткенерәк еткән ҡыҙҙарҙан, килендәрҙән саҡырыусылар һайлана.\nҠарға бутҡаһы – халыҡ байрамы. Әммә унда ҡатын-ҡыҙҙар ғына ҡатнаша ала. Бешере м-төшөрөм, бәйгеләрҙә еңеүселәрҙе бүләкләү сығымдарын да бергәләп күтәрәләр. Ауыл буйлап бүләк, ярма, май йыйыусыларҙы алсабырҙар тип йөрөтәләр.\nАлсабыр итеп ауылда абруйлы, һүҙе үтемсәк, үҙе күңелсәк, йыр, бейеү оҫтаһы булғандай әбейҙәрҙе һайлайҙар.\nАуыл буйлап бүләк,ризыҡ йыйғанда, алсабырҙар сағыу-сағыу күлдәктәр кейеп, биҙәкле таяҡтар таянып, һамаҡлай-һамаҡлай йөрөйҙәр. Уларға бала-сағ эйәрә. Улар шулай тип ҡысҡырыша;\n-Ҡарға әйтә; “Ҡар-ҡар.\nҠар иреп, түбәләрҙә йәшел үлән,ағастарҙа бөрөләр тулыша башлағас, ауыл ҡарттары йыйылып тауға баралар. Унда ил йолаһы һабантуйҙы нисек, ҡайҙа, ниндәй ҡунаҡтарҙы саҡырышып, үткәреү тураһында кәңәш ҡоралар. Майҙан урыны билдәле булғас, утыҙ-ҡырҡ йәштәге ир ҡорона ингән уҙаманды ат саптырып, һабантуй урырынына баған ҡағырға һәм ер ҡаҙырға ҡушалар. Ололарҙың ышанысын үтәп, был кеше эйәргә арҡан, арҡан осона ҡамсы, аҡ йә ҡыҙыл төҫтәге йыртынды сепрәк бәйләп, байрам булаһы урынды билдәләп, бер нисә рәт, ғәҙәттә ,өс әйләнеп сабып сыға. Быны “ер һыҙыу” йә “майҙан һалыу” тейҙәр. Һуңынан бер нисә ир майҙан уртаһына бағана ултырта. Ҡатын-ҡыҙҙар майҙанды биҙәй; ағастарға суҡ, таҫмалар бәйләй.\nАҡһаҡалдар кәңәш ҡора. Улар ил хәлдәрен һөйләшеп, уйлашып бата әйтә, зыяратҡа барыу көнөн билдәләп ҡайталар.\nКиленгә теләк теләгәндә йәки игелеге өсөн фатиха биргәндә былай тиҙәр;\nАл итәгеңде бала баҫһын,\nАрт итәгеңде мал баҫһын!\nБала-сағаң күп булһын,\nБерәү түгел, йоп булһын,\nБерәү түгел, йоп булһын да,\nАлды тулы б…ҡ булһын!\nЙүгерә-йүгерә йөклө бул,\nБәпәйләгәс һөтлө бул!\nИр бала тап,\nБалаға уҙған ҡатындарға тәғәйен тыйыуҙар.\nАуырға уҙған ҡатындарға ҡәбергә барырға ярамай, сөнки аяғына ҡәбер тупрағы йәбешһә, баланың ғүмере ҡыҫҡа була йә үле тыуа. Ауырлы ҡатындар мейес көлдөксәһендә ултырһа, бала “өс йәнле” булып тыуа . Ауырлы сағында ҡатын бысаҡ ҡайраһа, бала киләсәктә ашамһаҡ була.\nБала тыуҙырыусының сәстәрен һүттерәһең, йөҙөктәрен, балдаҡ, беләҙектәрен систерәһең. Шулайтһаң, йәнәһе, ул еңелерәк тыуҙыра. Кендек инәһе итәген алдан бер ҡул менән бөрә тотоп, уны уңа, һулға һелтәй-һелтәй килеп инә лә;\n- Уңын бир,\nтип әйтә. шунан ишеккә эстән бик һалалар. Өйҙәгеләр кендек инәһенә:\n-Ниңә килдең?- тиҙәр. Ул:\n-Тоҡ бушатмаға килдем,-ти.\nШулай өс тапҡыр һорап, өс тапҡыр яуап алалар. Тулғаҡ ауырлашһа, кендек инәһе тоҡ бушата йә инде тулғаҡ эйәһен таҫтамал аша атлата. Ҡатын тыуҙыра алмай ыҙаланһа, тәҙрәләрҙе асалар. Шунан уны кейеҙгә урап, иҙәнгә тәгәрәләткәндәр, иренән өс ҡабат аша атлатҡандар.\nИке ғаилә, үҙ-ара туғанлашыу-дуҫлашыу ниәтенән, тыуасаҡ балаларын йәрәштерергә һүҙ бирешәләр. Береһенең ҡыҙы, икенсеһенең улы тыуһа, бишек туйы үткәреү ваҡытын тәғәйенләйҙәр. Ғәҙәттә, туй балалар тыуыуына ҡырҡ көн тулғанда уҙғарыла. Исем ҡушыу йолаһы ла ошо туйҙа үткәрелә. Бығаса баланы тәүге исеме менән генә исемләп йөрөтәләр. Ғаиләлә тәүге балалар үлеп торһа, бишек туйын мотлаҡ үткәрергә тырышалар.\nБишек туйы ҡыҙ атаһы йортонда үтә. Балаларҙың ата-әсәләре сит ырыуҙан абруйлы кешеләрҙе ҡиәмәтлек ата-әсә итеп һайлайҙар, уларҙы туйға саҡыралар. Ҡиәмәтлек ата-әсә булыу хөрмәтле һәм изге эш иҫәпләнгән.\nБишек туйында ике яҡ бер-береһенә бүләк бирешә. Шулай уҡ ҡиәмәтлек ата-әсәгә, килгән әбей-һәбейҙәргә бүләктәр бирелә. Йәрәшеү билдәһе итеп, ике яҡ бер туҫтаҡтан ҡымыҙ эсә. Был йола бата эсеү тип атала. Шунан сабыйҙарҙан бер-береһенән ҡолаҡтарын тешләтәләр . Әбейҙәр әйтә:\nСобханалла , машалла !\nИр бала атҡа менерлек, ҡыҙ бала көйәнтә күтәрерлек булғас, һырға туйы үткәрелә. Был туйҙа ир баланың ата-әсәләре килен буласаҡ ҡыҙға бүләккә алҡа, шәл алып килә. Бүләктәрҙе тапшырыу әсән ҡушамат егет (кейәү егете) тәғәйенләнә. Ул йырсы ла, ҡурайсы ла, көрәшсе лә булырға тейеш.\nҠыҙҙың да ата-әсәләре буласаҡ кейәүҙәренә сигелгән билбау, түбәтәй алып килә. Ошоларҙы тапшырыу әсән «ҡушамат ҡыҙ» тәғәйенләнә. Уның да һәйбәт йырсы, бейеүсе, төҫкә-башҡа сибәр булыуы шарт. Ҡушамат егеткә һәйбәт ҡуш булырлыҡ булһын.\nһырға туйының үҙәк өлөшө — үҫмер йәштәргә теләк әйтеү һәм ҡыҙға алҡа тағыу йолаһы. Бер яҡтан, башын ҡыҙыл сымылдыҡ менән ҡаплап, ҡыҙҙы, икенсе яҡтан егетте алып сығалар. Егет башына күк йә йәшел төҫтәге сымылдыҡ ҡаплайҙар .\nҠыҙҙы күрһәтерҙән әүәл кейәү егеткә лә, ҡыҙға ла үҙен нисек тоторға өйрәтеп, өгөт-нәсихәт әйтәләр. Ҡыҙға:\nКейәүең айбарһыҙ тип,\nҠыҙға бәхет, тәүфиҡ теләйҙәр; ипле, баҫалҡы, эшсән, тыңлаусан килен булырға өгөт-нәсихәт бирәләр. Ошонан һуң йәштәрҙең йөҙөн асып, икеһенә лә бәхет теләйҙәр.\nЙырҙар, әйтештәр бөткәс, ике яҡ бер-береһен бүләкләй. Ҡушамат ҡыҙ үҙенең кейәүенә янсыҡ, сигеүле билбау, ә ҡушамат егет ҡыҙға алҡа, шәл бүләк итергә тейеш. Йырсылар маҡтап, ҡеүәтләп тора:\nӘйҙә, егет, шәл ябындыр,\nБуйын биҙәп торһон тип.\nЙәш елкенсәк һүҙ ҡушҡанда,\nБитен ҡаплап торһон тип.\nЙөҙөн ҡаплап торһон тип.\nӘгәр бығаса бишек туйы, үткәрелмәгән булһа, үҫмер кейәү ҡыҙға шәл яба. Кейәү яғы артынса ҡыҙ яғы бүләк бирә башлай. Ҡушамат ҡыҙ һәр бер бүләкте маҡтап, йыр йырлап таратырға тейеш. Кейәү балаға ул суҡлы янсыҡ бүләк итә, билен уҡалы билбау менән быуа. Барыһы ла балаларға бәхет теләй.\nБашҡорт халҡының йола фольклоры миҙгел һәм ғаилә-көнкуреш фольклорына бүленә. Ә уларҙың тамырҙары мифологик ҡараштарға барып тоташа, йола фольклоры үҙенең ижадсыларының көнкүрешен, хеҙмәт тәжрибәһен сағылдыра. Үҙе Һәм үҙенең мал-тыуарының сәләмәтлеге, быуындар алмашыныуы, хужалыҡтағы уңыштар хаҡында ҡайғыртып, башҡорттар илаһи көстәрҙең күңелен табырға тырышыр булған. Улар хөрмәтенә байрамдар ойошторған. Тирә-йүнде оҙайлы күҙәтеүҙәре һөҙөмтәһендә улар үҙҙәренең кәсептәре әсен уңай һәм уңай булмаған шарттарҙы-көнэл-гәре билдәләргә өйрәнгәндәр. Күпҡырлылыҡ, күптөрлөлөк йәһәтенән ғаилә-көнкүреш, бигерәк тә, туй йолалары ныҡ айырылып тора. Ә туй төшөнсәһе, киң мәғәнәһендә, үҙ эсенә тыуым, ғаилә ҡороу һәм ҡайтмаҫ юлға оҙатыуға бәйле тантаналарҙы, тар мәғәнәһендә — никахлашыуға бәйлеләрен генә ала: ике ырыуҙа бер мәлдә тыуған малай менән ҡыҙ балаға ҡырҡ көн булғас та, бишек туйы; үҫмер саҡҡа аяҡ баҫыр-баҫмаҫтан — һырға туйы; ҡыҙ ҙа, егет тә бәлиғенә инеүгә никах туйы үткәрелер булған. Традицион йола менән уны оҙатып килеүсе фольклорға, айырыуса кумеү-ер-ләү менән бәйлеләренә, исламдың йоғонтоһо була. Әммә улар үҙҙәренең нигеҙҙәре менән үҙ аллы ерлеген һаҡлап ҡалған һәм башҡорт халҡының рухи мәҙәниәтенең мөһим бер өлкәһен хасил итә.\nА) Хөрәфәттәр, боронғо ыҙан – йолалар.\nБ) Тәбиғәт- ыҙан йолалары, байрамдар.\nВ) Ғаилә, көнкүреш йолалары.\nГ) Туй йолалары.


Рәсәйҙә өс йәшкә тиклемге сабый тәрбиәләгән өсөн пособие түләүҙе оҙайтыу тәҡдиме индерелде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРәсәйҙә өс йәшкә тиклемге сабый тәрбиәләгән өсөн пособие түләүҙе оҙайтыу тәҡдиме индерелде\n11:06, 20 апреля 2017 Йәмғиәт\nРәсәйҙә өс йәшкә тиклемге сабый тәрбиәләгән өсөн пособие түләүҙе оҙайтыу тәҡдиме индерелде Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы\nӨФӨ, 2017 йыл, 20 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nДәүләт Думаһында өс йәшкә тиклемге сабый тәрбиәләгән өсөн пособие түләүҙе оҙайтырға тәҡдим итәләр. Был хаҡта, хеҙмәт, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эше буйынса комитет депутаты Сергей Вострецов әҙерләгән закон проектына һылтанып, федераль киң мәғлүмәт саралары хәбәр итә.\nХәҙер бала ҡараған өсөн айлыҡ пособие йыл ярым ғына түләнә, уның күләме уртаса хеҙмәт хаҡының 40 процентын тәшкил итә. Суммаһы эш хаҡына, йәшәгән төбәккә бәйле. Беренсе балаға пособиеның минималь күләме 2,9 мең һум самаһы, икенсе һәм өсөнсө балалар өсөн — 5,8 мең һум, максималь күләме — 11,6 мең һумға яҡын. Йәш ярымдан алып өс йәшкә тиклемге осорҙа айына 50 һум компенсация түләнә.\nЭшләүсе әсәләрҙең яртыһынан кәме балаға йәш ярым тулғансы эшкә сыҡмай. Өс йәшлек һәм унан өлкәнерәк балалар өсөн баҡсаларҙа урын алыу мәсьәләһе киҫкен тора, тип билдәләй депутат.\nВострецовтың башланғысы балалар баҡсаһында урын етмәгәндәр өсөн билдәләнгән күләмдә пособие түләүҙе күҙ уңында тота. Түләүҙең суммаһы һәр бала өсөн айына өс мең һум тәшкил итәсәк. Әсәләрҙең фекеренсә, түләүҙе оҙайтыу артыҡ булмаясаҡ.\nТеги: бала тәрбиәләгән өсөн пособие