Бар тырышлыҡ – яҡшы йәшәү хаҡына » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Сәйәсәт » Бар тырышлыҡ – яҡшы йәшәү хаҡына\nРадий Хәбиров төбәктәрҙә социаль өлкә менән ҡыҙыҡһынды.\nРеспублика Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров эш сәфәре менән Бәләбәй ҡалаһында һәм Благовар районында булды. Ул башлыса социаль йүнәлештәге объекттарҙың эшмәкәрлеген баһаланы, урындағы етәкселек менән биләмәләрҙең артабанғы үҫеш мөмкинлектәре тураһында һөйләште.\nБәләбәйҙә төбәк етәксеһе бала табыу йортонда, ҡала дауаханаһында, балалар йортонда, 8-се мәктәптә булды, ҡала урамдарының, балалар һәм спорт майҙансыҡтарының торошо менән танышты.\nБөгөн Бәләбәй бала табыу йортонда хәлдәр ҡатмарлы ғына. 1984 йылда төҙөлгән бинала башланған капиталь ремонт эше әле булһа тамамланмаған. 2012 – 2013 йылдарҙа республика бюджетынан бүленгән аҡсаға тәҙрәләр, ишектәр, лифт алмаштырылған. 2014 йылда маҡсатлы социаль программалар фонды иҫәбенә ҡыйыҡ һәм елләтеү системаһы яңыртылған. Әммә артабанғы ремонт эштәре сифатһыҙ башҡарылғанға күрә, бина әле булһа сафҡа индерелмәгән.\nБөгөн бала табыу бүлексәһе Приютово ҡасабаһындағы дауаханала урынлашҡан, буласаҡ әсәләрҙе шулай уҡ Октябрьский, Өфө ҡалаларына, Бишбүләккә оҙаталар.\nРадий Фәрит улы бала табыу йортондағы капиталь ремонт эштәрен 2019 йыл аҙағына тиклем тамамлау бурысын ҡуйҙы. “2020 йылдың беренсе кварталында бүлексә эш башларға тейеш”, – тине ул.\nБәләбәй ҡала дауаханаһында төбәк етәксеһе һаулыҡ һаҡлау өлкәһенең кадрҙар менән тәьмин ителеше, медицина ҡорамалдарына, йыһаздарға, дарыуҙарға ихтыяж, ауырыуҙарҙы туҡландырыу мәсьәләһе менән ҡыҙыҡһынды.\nАртабан Радий Фәрит улы 2-се балалар йортонда булып, тәрбиәләнеүселәрҙең йәшәү шарттары, уҡыуҙағы өлгәше, тәрбиәүи саралар менән танышты.\nРадий Хәбиров ҡалала етемдәргә торлаҡ биреү мәсьәләһе менән дә ҡыҙыҡһынды.\n– Йыл да 18 етем бала фатирлы була. Улар өсөн яңы йорттар төҙөүҙе яйға һалғанбыҙ, – тине Бәләбәй районы хакимиәте башлығы Азат Сәхәбиев.\nБәләбәйҙең 8-се урта мәктәбендә төбәк етәксеһе белем усағының эшмәкәрлеге менән яҡындан танышып, икенсе сменаны бөтөрөүҙең һөҙөмтәлелеге хаҡында белеште.\n– Башланғыс класс уҡыусыларын 550 урынға иҫәпләнгән яңы корпусҡа күсергәс, мәктәп иркенәйҙе. Яңы корпус элекке 46-сы һөнәрселек училищеһы бинаһын муниципаль милеккә күсереп, республика бюджеты иҫәбенә капиталь ремонт яһау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килде. Унда шулай уҡ китапхана, ашхана, медицина бүлмәһе, тамаша һәм спорт залдары урынлашты, – тине директор Татьяна Имашева.\nАртабан Радий Фәрит улы уңайлы ҡала мөхите булдырыу тәжрибәһе менән танышты. Бәләбәйҙә халыҡтың яратып ял иткән урындарының береһе Үҙәк мәҙәниәт йорто янында урынлашҡан. Унда йәйәүлеләр өсөн юлдар ремонтланған, эскәмйәләр ҡуйылған, спорт һәм балалар майҙансыҡтары булдырылған, биләмә йәшелләндерелгән.\nБиләмәне ҡараған ваҡытта Радий Хәбиров ял итеүселәр, грек-рим көрәше секцияһында шөғөлләнеүселәр, уларҙың тренерҙары менән аралашты.\nТөбәк етәксеһе төҙөкләндерелгән быуаны ла ҡараны. Уның биләмәһендә халыҡ рәхәтләнеп ял итһен өсөн тейешле шарттар булдырылған.\nАртабан төбәк етәксеһе Благовар районына юлланды. Бында ул Мирный ауылындағы фельдшер-акушерлыҡ пунктының эшмәкәрлеге менән яҡындан танышты.\n– Беҙҙә халыҡҡа беренсе медик-санитар ярҙам күрһәтелә. Бер меңгә яҡын кешене, шул иҫәптән 200-ҙән ашыу баланы хеҙмәтләндерәбеҙ. Пункт медицина ҡорамалдары, дарыуҙар менән тулыһынса тәьмин ителгән. Штатта ике кеше, – тип мөдир Наталья Каталевич эштәре менән таныштырҙы.\nРадий Фәрит улы медицина ярҙамының сифаты, ҡышҡы осорҙа өҙөклөктәр булыу-булмауы менән дә ҡыҙыҡһынды. Район хакимиәте башлығы Юрий Коземаслов мәсьәләнең яйға һалынғанлығы, фельдшер-акушерлыҡ пункты хеҙмәтләндергән иң алыҫ ауылдың дүрт саҡрымда ғына урынлашҡанлығы хаҡында бәйән итте.\nМатди-техник хәлгә килгәндә, Наталья Каталевич интернет селтәренә инеү мөмкинлеге биргән компьютер кәрәклеген белдерҙе, Радий Хәбиров муниципалитет башлығына был мәсьәләне тиҙ арала хәл итергә ҡушты. “Фельдшер-акушерлыҡ пункттарын һаҡларға, уларға һәр яҡлап ярҙам итергә кәрәк”, – тине төбәк етәксеһе.


Баш ҡалала «Әҙәби троллейбус»та балалар шиғыр һөйләйәсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала «Әҙәби троллейбус»та балалар шиғыр һөйләйәсәк\n18:19, 9 сентября 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 9 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.\nӨфө урамдары буйлап йөрөйәсәк «Әҙәби троллейбус»та төрлө йәштәге уҡыусылар танылған шағирҙарҙың шиғырҙарын яттан һөйләйәсәк. Әҫәрҙәр бала саҡ, дуҫлыҡ, тыныслыҡ, Тыуған илгә һөйөү темаһына арналған. Һөйләп бөткәс, һәр сығыш яһаусы: «Беҙ китап уҡыуға мода иғлан итәбеҙ!», — тип әйтәсәк.\nАкция бер үк ваҡытта Рәсәйҙең 37 төбәгендәге төрлө ҡалаларҙа уҙғарыла. Сара яңы уҡыу йылы һәм Әҙәбиәт йылы уңайынан «Дуҫлыҡ дәфтәре» Бөтә Рәсәй программаһы сиктәрендә ойошторола. Өфөлә уны ҡала Советы ҡарамағындағы йәштәр йәмәғәт палатаһы ойоштора. Акцияны үткәреүгә Электр транспорты идаралығы һәм Орджоникидзе районының «Йондоҙлоҡ» балалар берләшмәләре ассоциацияһы булышлыҡ күрһәтә.\nБаш ҡалала акция 10 сентябрҙә киске 5-се яртыла башлана. Троллейбус «Колхоз баҙары» туҡталышынан ҡуҙғала, тип хәбәр иттеләр ҡала Советының матбуғат хеҙмәтенән.\nТеги: акция,әҙәби троллейбус


Ял көндәре Башҡортостанда йылы һәм ямғырлы буласаҡ // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nЯл көндәре Башҡортостанда йылы һәм ямғырлы буласаҡ\n16:43, 7 апреля 2011 Иҡтисад\nБашҡортостанда, ниһайәт, ысын яҙ етте. Яҡын арала төндәрен дә йылы буласаҡ.\nРәсәй Гидрометүҙәге хәбәр итеүенсә, республикала төнөн термометр бағанаһы ике градус йылы булыуын күрһәтәсәк. Ә йәкшәмбе, 10 апрелдә, һауа төнөн алты градусҡа тиклем йылынасаҡ. Көндөҙ 9-11 градус йылы буласаҡ.\nШул уҡ мәлдә, 8 апрелдән, Башҡортостанда бер аҙ ямғыр яуыуы көтөлә.


Һаман да халыҡ хәтерендә\n5 Июнь 2020, 17:00\nКүптән баҡыйлыҡҡа күскән был олатай Буденныйҙыҡы кеүек (кемдәрҙер Чапайҙыҡы һымаҡ, тиер – улар ҙа хаҡлы) һыҙылып киткән ҡап-ҡара мыйығы менән хәтерҙә уйылып ҡалған. Уға бәйле мәрәкә ваҡиғаларҙы, ниндәй сетерекле хәлдә лә юғалып ҡалмауы тураһында Ҡаҫмарт буйҙарында әле булһа көлөп һөйләйҙәр, таҡмаҡтарын иҫләйҙәр.\nЭлмәле ауылынан ябай ауыл эшсәне Әхмәт Солтан улы Дәүләтшин тарихта йотлоҡ йылы булараҡ уйылып ҡалған 1921-ҙә Байыш ауыл Советына ҡараған Элмәле (Иҫәргәп) ауылында донъяға килә. Бер йәшендә атайһыҙ ҡала, уны әсәһе яңғыҙ үҫтерә. Сая, үткер, йор һүҙле булып танылған, егәрле ҡатын улында ла ошо сифаттарҙы тәрбиәләргә тырыша.\nБала саҡтан тимер-томорға иҫе киткән Әхмәт колхозда яңы-яңы күренә башлаған машина-тракторҙар янында уралана. Шофер йә тракторсы булып эшләргә хыяллана. Тормош ауыр булыу сәбәпле, артабан уҡыу мөмкин булмағас, 7-се кластан һуң колхозға эшкә сыға. Уларҙың ауылына эшкә ебәрелгән МТС механизаторҙарына ярҙамлашып йөрөй торғас, “тимер аттар”ҙы үҙе лә йүгәнләргә өйрәнә. 1938 йылда Абзан МТС-ында комбайнер булып эш башлай.\nБөйөк Ватан һуғышы йылдарында бронь менән ҡалдырылған Әхмәт Дәүләтшин колхоз баҫыуҙарын һөрөп сәсеү, уңыш йыйыу менән бер рәттән, ҡатын-ҡыҙҙарҙы, үҫмерҙәрҙе техниканы ауыҙлыҡларға, боҙолһа – йүнәтергә өйрәтә.\nБына шулай, бер ниндәй курс тамамламаһа ла, Әхмәт Солтан улы 52 йыл буйы киң профилле механизатор булып хеҙмәт юлы үтә. Пенсияға сығыр алдынан иретеп йәбештереүсе һөнәрен үҙләштерә, 1984-1990 йылдарҙа район үҙәгендәге Куйбышев исемендәге колхозда тимерсе булып эшләй.


Урта Азиянан килгән һәр рейстың пассажирҙары Рәсәйгә ҙур күләмдә насвай алып инергә тырыша // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nУрта Азиянан килгән һәр рейстың пассажирҙары Рәсәйгә ҙур күләмдә насвай алып инергә тырыша\n16:11, 18 мая 2012 Йәмғиәт\nБыйыл Волга буйы төбәге таможняһы хеҙмәткәрҙәре насвайҙы рөхсәт ителгән күләмдән артыҡ индереүҙең 1800-ләп осрағын асыҡлаған. Тартып алынған тауарҙың ауырлығы тонналар менән үлсәнә.\nСәйнәү өсөн тәғәйенләнген тәмәкене илгә законһыҙ индереү факттары буйынса асылған административ эштәр иҫәбе буйынса Башҡортостан таможняһы Волга буйы таможня идаралығы таможнялары араһында икенсе урында тора — бында 374 эш асылған, тип хәбәр иттеләр ведомствоның матбуғат хеҙмәтендә.\n— Ҡануниәттә насвай имеү өсөн тәғәйенләнгән тәмәке булараҡ билдәләнә. Ошоға ярашлы, насвайҙы илгә алып инеү нормалары ла тәмәкенеке кеүек. 18 йәше тулған һәр граждан шәхси ихтыяжында таможня союзы биләмәһенә 200 сигарета йәки 50 сигара йәки 250 грамм тәмәке йәки дөйөм ауырлығы 250 грамдан артмаған ошо үрҙә күрһәтелгән изделиены алып инә ала. Әгәр пассажирҙа норманан артыҡ тәмәке продукцияһы табылһа, ул тартып алына, ә граждан үҙе административ яуаплылыҡҡа тарттырыла, — тип хәбәр ителә Волга буйы таможня идаралығының сайтында.\nАзия илдәренән, башлыса, Тажикстандан һәм Үзбәкстандан килгән һәр халыҡ-ара рейста Волга буйы федераль округының таможня хеҙмәткәрҙәре насвайҙың рөхсәт ителгән норманан күпкә артыҡ индерелеүен асыҡлай.\n— Насвай ҡулланыу тәбиғи һаналған Урта Азия илдәрендә был ҡушылманы кустарь ысул менән эшләйҙәр. Насвай составына тәмәке, һүндерелгән эзбиз, май инә. Эксперттар, насвай ҡулланыу арҡаһында тиҙ арала никотинға бәйлелек барлыҡҡа килә, насвай ауыҙ, тамаҡ органдарының яман шеш ауырыуҙарына, ашҡаҙан-эсәк юлы ауырыуҙарына сәбәпсе булыуы ихтимал, тип билдәләй. Ҡушылмала ағыулы матдәләр, атап әйткәндә, кадмий һәм ҡурғаш булыуы ла асыҡланған. Лаборатор тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә насвай ҡулланыусыларҙың ғүмере һәм сәләмәтлеге өсөн хәүефле, сифатһыҙ тауар тип танылған,— тип билдәләнеләр Волга буйы таможня идаралығының матбуғат хеҙмәтендә.\nТеги: тәмәке продукцияһы,таможня


Өфөнөң лимонарийында банандар өлгөрә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөнөң лимонарийында банандар өлгөрә\n12:06, 16 апреля 2010 Иҡтисад\nИке-өс айҙан банандың тәүге уңышын алырға ниәтләй Өфө лимонарийы белгестәре. Был үҫемлектең емештәре ҙур түгел, бер бармаҡ үлсәмендә. Агентлыҡ хәбәрсеһенә экскурсиялар ойоштороусы Розалия Хәйруллинаның һөйләүенсә, өс йыл элек лимонарийға япон кәрлә бананының бик һирәк осраусы төрөн бүләк иткәндәр. Был үҫемлек ҙур емеш суҡтары булған ғәҙәти пальмаға бөтөнләй оҡшамаған. Яңы төр ҙур булмаған ҡыуаҡты хәтерләтә, ә белгестәр уны бөтөнләй үлән тип йөрөтә.\nКәрлә банан үҙ ғүмерендә бер тапҡыр сәскә ата, һәм емештәре өлгөргәс, һәләк була. Банандың сәскә атыуына һоҡланып ҡарайһың, шул уҡ мәлдә экзотик үҫемлектән бер ҙә айырылғы килмәй. Лимонарий хеҙмәткәрҙәре тороп ҡалған тамырынан артабан яңы үҫемлек үҫтереп алырға ниәтләй.\nЛимонарий әлеге ваҡытта сәскәгә төрөлгән баҡсаға оҡшаш. Алһыу һәм аҡ олеандр сәскә менән ҡапланған. Кофе ағасы, лимондар, фей-хоа сәскә атырға ултыра. Инжир емешкә тумалған. Хеҙмәткәрҙәр ҡырыҫ тәбиғәт шарттарында экзотик емештәрҙең өлгөрөү серҙәрен асырға әҙер. Лимонарийға экскурсия бигерәк тә мәктәп уҡыусыларына ҡыҙыҡлы буласаҡ. Энциклопедия иллюстрацияларынан ҡарағансы, үҫемлектәрҙе яҡындан, ҡул менән тотоп ҡарап өйрәнеү күпкә отошлораҡ бит.\nТеги: лимонарий, банандар


Торлаҡ кредиты буйынса ярҙам\n22 Май 2020, 17:19\nБашҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 6 майҙа 290-сы ҡарарына ярашлы, 2018-2020 йылдарҙа Рәсәй кредит ойошмаларынан алынған торлаҡ кредитына (ипотека) түләү процентын, республика бюджетынан өлөшләтә субсидиялау ҡаралған. Бер гражданға уның дөйөм күләме 100 мең һумдан артырға тейеш түгел.\nЯрҙам алыуға түбәндәге граждандар хоҡуҡлы: өс йәки күберәк балалы, инвалидтар йәки инвалид балалылар, яңғыҙ бала тапҡан һәм үҫтергән әсәләр, яңғыҙ бала ҡарағандар, шулай уҡ 15 марттан 1 июнгә тиклем эшһеҙ ҡалғандар һәм, ғариза биргәнсе, эшкә урынлашмағандар. Балалар статусына 18 йәшкә тиклемгеләр һәм 23 йәшкә тиклем уҡығандар инә. Субсидия алыуға документ төҙөү өсөн кредит ойошмаларына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Артабан кредит ойошмаһы БР Торлаҡ программаларын тормошҡа ашырыу буйынса идаралыҡ менән килешеү төҙөй. Килешеү 2 айҙа төҙөлә.\nКредит ойошмалары менән килешеү төҙөлгәс, тейешле мәғлүмәт идаралыҡтың рәсми сайтында https://zhilprog.bashkortostan.ru/ урынлаштырыла.\nСубсидия бирелеү тәртибе менән https://npa.bashkortostan.ru/ сайтында таныша алаһығыҙ.\nБелешмә өсөн телефондар: 8(347) 218-17-49, 8(347)218-17-42, 8(347) 218-17-43, 8(347) 218-17-45.


ХикәйәМиңлебай ауылында йәшәгән Барый ҡарттың биш йәшлек ейәне юғалды. Ҡарт Өсҡолон сауҡалығында кәртәгә барғайны, ейәнен дә үҙе менән алғайны. Урмандан яңғыҙы ғына әйләнеп ҡайтты ла, аҡылынан яҙыр хәлгә етеп, һыҡтай-һыҡтай малайҙы нисек юғалтыуы хаҡында ҡатынына һөйләп бирҙе. Балтаһын алып урман эсенә кергәндә ейәне арба янында ҡала, ҡырҡҡан кәртәләрен һөйрәп, арба янына килһә, малай юҡ. Бәлки, эргәлә генә йөрөйҙөр тип ҡысҡырып та ҡарай, әммә малай тауыш бирмәй, йүгергеләп шул тирәлә эҙләй, тик ейәне бер ҡайҙа ла күренмәй, һоло баҫыуы аша, был яҡтағы урман ауыҙынан теге яҡтағы урманға ҡәҙәр юлды шәйләй ҡарт. Элек был юл-һуҡмаҡ күренмәй торғайны лаһа, уны кем һалды икән һуң, тип аптырай. Ошо баҫыу аша теге урман яғына киттеме икән әллә тип тә уйлай. Ҡарт баҫыуҙы йырып һалынған ошо һуҡмаҡ буйлап теге яҡҡа барҙы, ҡысҡырҙы, һөрәнләне, урманды арҡырыға-буйға йөрөп сыҡты, әммә ейәнен таба алманы.\nБыл хәбәрҙе ишетеү менән ауыл халҡы Өсҡолон сауҡалығына ташланды. Барый ҡарт үҙе улы менән киленен ултыртып атта барҙы, күрше Мәхмүттең улы Рәфис энекәше менән мотоциклда елдерҙе, отпускылағы Марат, икенсе күршеһе Рәйестең улы, «Жигули» машинаһында китте. Көнө буйы эҙләнеләр, хатта урман хужалығы бесәнлектәренә ҡәҙәр барып еттеләр, малайҙың исемен әйтеп ҡысҡырҙылар, һөрәнләнеләр, тик барыһы ла бушҡа ғына булды — кисенә хәлдән тайып буш ҡайттылар. Йәнә бер нисә көн эҙләнеләр әле, уҡытыусы Сәғәҙәтов мәктәп балаларын алып сығып урман эсендә шаулашып\nйөрөп әйләнде, әммә малайҙы таба алманылар.\nБарый ҡарт ейәненең юғалыуы ваҡытлыса булһа ла кешеләргә ҡырағай урманға, ялан-баҫыуҙарға ниндәйҙер бер мөғжизәгә ҡараған кеүек ҡарарға мәжбүр\nитте, йыл әйләнәһенә төрлө мәшәҡәт, ығы-зығынан бушамаған, йәйге селләлә, ҡышҡы сасҡау һыуыҡтарҙа онотолған тирә-яҡ донъя үтә ябай һәм һәр кемгә аңлашылған тойғо ине был. Эйе, малай һоло баҫыуы аша киткән. Тик ул ни өсөн ул яҡҡа киткән, ниндәй маҡсат менән ул яҡҡа атлаған һуң? Уны берәйһе ҡотортҡанмы, әүерәткәнме?\nАуыл кешеләре төрлөсә фараз итте, төрлөһөн һөйләне, бала-сағаның мөғжизәле рәүештә юғалыуы хаҡында төрлө хәбәрҙәрҙе иҫтәренә төшөрҙө. Мәҫәлән, райондың теге яғындағы алыҫ ауылда ете йәшлек ҡыҙ ғәйеп була. Апаһы менән һеңлеһе ҡапҡа янында ғына уйнап йөрөгөн. Бесән өҫтө, ауылда кеше юҡ,\nбарыһы ла баҫыуҙа, өйҙә ҡарт өләсәләре генә. Оло ҡыҙ, өйгә инеп сығайым тип, ҡапҡанан ғына инеүе була, ҡапыл урам яғынан һеңлеһенең асырғанып-ҡурҡып\n«Әсәй!» —тип ҡысҡырғанын ишетә. Был урам тышына кире йүгереп сыға — һеңлеһе юҡ. Ғәжәп, әле генә ҡысҡырҙы, тауышын ишетте, ә ҡапҡа алдында туғаны ла юҡ, сит-ят кеше лә күренмәй. Эҙләйҙәр, әммә ҡыҙҙы таба алмайҙар.\nЕйәне юғалғас, Барый ҡарт шиңде, күҙгә күренеп ҡартайҙы, хатта алға эйелеберәк тә йөрөй башланы. Ҡырыныуҙан туҡтаны. Күҙҙәре быялаға әйләнеп ҡайҙалыр ситкә ҡарар булып китте, аяуһыҙ ҡайғының ҡаралығына батты. Ашау-эсеүгә лә битараф хәҙер, әгәр ҡарсығы алдына ашлы тәрилкә ултыртмаһа, аслыҡтан хәлһеҙләнеп йығылыр ҙа ине. Төндәрен дә бөтөнләй йоҡламаны тиерлек. Кистән әбейе менән ята, стена яҡлап, төптән, төн уртаһында тора ла үҙе яратҡан диванға йәки ҡасандыр ауыл магазинынан һатып алған, хәҙер инде ныҡ иҫкергән креслоға түгел, ә ҡараңғы мөйөштәге\nултырғысҡа барып ултыра.\n— Ниңә йоҡламайһың? — тип һорай әбейе йоҡо аралаш.\n— Ғәйеп миндә. Ах, малайҙы әрәм иттем! — тип яуаплай ҡарт.\n— Ярай, шыңшыма, ят, йоҡла! — тип асыулана әбейе.\nЙәлләп ҡуйма, йомшағыраҡ әйтеп күңелен тынысландырам тимә, йәштәре ҡойолорға әҙер генә тора — һуңғы ваҡыт тамам илаҡҡа әйләнде.\nБына бер саҡ әлеге шул мөйөшөндә бөкөрәйеп ултырған сағында тотто ла асылды бит ҡарсығына.\n— Малайҙы бит мин үҙем үлтерҙем. Балта менән...\nШунан күмеп ҡуйҙым.\n— Нисек һин үлтерҙең? — тине ҡатыны тыныс ҡына, ҡартына һис ышанмай, ә үҙе, ҡайғынан бының аңы томалана башланы, ахыры, тип уйланы.\nБарый ҡарттың улы Ришат та был хәбәргә ышанманы. Шулай ҙа илап, инәлеп, мин үлтерҙем бит тип барыһын да һөйләп биргәс, күмәкләп Өсҡолон сауҡалығына киттеләр; ҡарт ҡайын ботаҡтары менән ҡапланған бәләкәй генә ҡалҡыулыҡты күрһәтте, таралырға өлгөрмәгән кескәй генә мәйетте ҡаҙып алдылар ҙа өйгә алып ҡайттылар һәм ауыл зыяратына ерләп ҡуйҙылар.\n— Үлгәс мине уның янына күмерһең, — тине ҡарт әбейенә.\nСыуаҡ йәйге иртәлә тап ошо көн уның тормошонда иң ҡара, тыныс, ҡәнәғәт ҡартлығының иң аҙаҡҡы көнө булыр тип ҡайҙан күҙ алдына килтерһен инде ул. Алама төштәр ҙә күрмәне бит әле. Бөтәһе лә яҡшы ине. Был йәшкә етермен тип һис уйламағайны — етте, ерҙә ҡаты баҫып, ышаныслы йөрөнө, яйлап бесәнен дә сапты, кәбәнен дә һалды. Шулай ҙа тормошондағы иң ҙур шатлығы — әлеге шул биш йәшлек ейәне Илдар ине. Ҡартайғас, йәш сағында ҡатынына, балаларына мөхәббәт йөрөткән йөрәгендә ниндәйҙер бушлыҡ, һағышлы тыныслыҡ урынлашҡайны, һуңынан үҙенең күңелле тауышы, ихлас ҡыланыштары менән уның донъяһына ошо ейәне килеп керҙе. Тормошо үҙгәрҙе ҡарттың, сарыфланып бөтмәгән йөрәк йылыһы, мөхәббәте Илдарға күсте. Малай үҙе лә олатаһын яратты, уларҙан ҡайта белмәне, иркәләнеп уларҙа үҫте. Ул үҙенең сағыу тауышы менән: «Олатай!» — тип һөрәнләп ебәрһә, Барыйҙың йөрәге ниндәйҙер бер рәхәтлек, йылылыҡ менән тула, ошо бәләкәй генә кеше ишаратында үҙенең ҡаны аҡҡанына ҡыуана, үлһә лә ул ҡан ағасаҡ һәм малай олатаһын оҙаҡ йылдар хәтерендә йөрөтәсәк.\nЛапаҫ япмаһы аҫтына ҡарт ейәненә бәүелсәк бәйләп бирҙе. Ептәрҙең осон кәртәгә таҡҡас, ҡараһа, элекке баҙ өҫтөнә таҡҡанлығын абайланы. Дөрөҫ, ул баҙ күмелгән.\nТәүҙә, ҡуй, икенсе ергәрәк эләйем, тип уйлағайны ла, кире булды, ҡайҙа торһа ла барыбер түгелме ни?\nҠарттың тормошта йәнә бер ҡыуанысы бар. Быйылғы яҙҙа Тирлән ат заводынан ете йөҙ һумға һатып алған туры бейә ул. Коллективлаштырыуға ҡәҙәр, Барый ялан аяҡ йөрөгән саҡта әле, уларҙың үҙҙәренең туры аттары бар ине. Ошаҡсы Һибәтулла менән коммунист Рамазан уның атаһын колхозға инергә көсләй башлағас, атаһы ниңәлер киреләнде лә китте бит. Бесәнлегеңде тартып алабыҙ, малыңды көтөүгә сығартмайбыҙ тип ҡурҡытҡас ҡына әлеге туры атын дөйөм һарайға алып барҙы. Алып барыуын барҙы, ә бына яңы, күптән түгел генә баҙарҙан һатып алған ҡамытын баҡсаға күмде лә өҫтөнә һалам\nөйөп ҡуйҙы — колхоздың оҙаҡ йәшәренә ышанманы. Ә үҙе колхозда ен кеүек эшләп алды ла китте, һеҙ мине колхозға көсләп индерҙегеҙ, мин бында ла арыу эшләрмен, юғалмам, тип сәмләнде. Ялҡауҙарҙы, бушбоғаҙҙарҙы яратманы, күрә алманы. Трактористың ерҙе һай һөргәнен күреп ҡалһа, тегеңә осоп ҡуна яҙа: «Әгәр һин үҙ ереңде ошолай һөрһәң, атайың артыңа тибеп өр-яңынан һөрҙөрөр ине!» Бесәндә һөйрәтмә артынан тырмаусы бисәләргә лә өндәшмәй китмәй: «Таҙараҡ тырмала, ҡалдыраһың бит!» Алама ҡамыт бауы күҙенә салынһа: «Ай, минең ҡамыт-көйән шуның ише инеме ни?» йәки «Халыҡ ялҡауланды хәҙер, ҡояш ана ҡайҙа күтәрелгән, э улар эшкә саҡ йыйына». Ҡыҫҡаһы, колхоз эше өсөн ныҡ борсолдо, бөтәһен дә йөрәгенә яҡын алды, мыжыны, әрләне, һүкте, оялтты. Ә колхоз уның үҙен кәксәйтте. Бер ваҡыт шулай, ярты ҡартайғас әле, бригадир Фәйзулла уның өс эш көнөн яҙмаған, кем белә инде, бәлки, ҡартҡа шулай күренгәндер, үҙе дөрөҫ иҫәпләмәгәндер.\nНисек кенә булмаһын, ул яңылышлыҡты төҙәтеүҙе талап итә — минең өс көндө бир, бөттө китте. Бригадир, Һин яңылышаһың, юҡ ул һинең өс көнөң, мин бит барыһын да яҙып, иҫәпләп барам, тип Алла исеме менән ант итә, ә ныҡыш Ғәлиулла һаман үҙенекен тылҡый.\nЕтмәһә, ул бөтә ауылға шаулай, унан районға шикәйәт яҙа. Ул саҡтағы колхоз рәйесе Мәхмүтов менән бригадир Фәйзулла ғауға ҡуптарғаны өсөн уны идараға саҡырталар, ҡысҡыралар, өҫтәл һуғалар, колхоз етәкселегенең абруйын төшөрөүҙә ғәйепләйҙәр, етмәһә, уның хаҡында стена гәзитенә яҙып — йәнәһе ул ошаҡсы — карикатураһын да төшөрөп ҡуялар. Ошонан һуң ҡарт нисектер шиңде, ҡайғыға батты, осраған берәүгә өс эш көнөн яҙмауҙарын, түрәләрҙең күрәләтә алдаҡ юлға баҫыуҙары тураһында һөйләп йөрөнө. Бөтә был хәлваҡиға ҡарттың аҡылдан яҙыуы һәм үлеме менән бөттө: үлер алдынан ҡарт һаман әлеге шул өс көнө менән һаташып бер булды.\nБарый ат һатып алғас баҡсаға күмелгән теге ҡамытты ҡаҙып алды, тик ул тамам сереп, сүп өйөмөнә әүерелгәйне инде. Өсҡолон сауҡалығына кәртәгә барырға ат еккән ул иртәлә Илдар лапаҫ ышығындағы бәүелсәктә бәүелә ине.\nОлатаһының ат менән булашҡанын күреп уның янына килде лә сылтырап торған сағыу тауышы менән:\n— Олатай, һин ҡайҙа бараң? — тип һораны.\n— Урманға, улым. Ағас алып ҡайтам. Йылға яғынан кәртә бағаналары серегән, шуларҙы алыштырырға\n— Мин дә һинең менән барам!\n— Әйҙә һуң, — малайҙың теләгенә нисек ҡаршы төшәһең инде.\nСығып киттеләр. Ҡарттың күңеле тулы, кәйефе һәйбәт. Үҙенең аты, үҙенең арбаһына ултырып китеп бара,\nшул сәбәптәнмелер тормошоноң ышаныслы, теүәл булыуын тоя. Илдар тыныс ҡына баҫыуға, арыштарға, юл ситендәге бейек үләндәргә ҡарап бара. Эйе, уға бөтәһе лә яңы, бөтәһе лә ҡыҙыҡ. Шуныһы, малай үҙенең был донъяла һуңғы сәғәттәрен йәшәүен, ә Барый ҡарт тормошоноң ҡара көнгә китеп барыуын ғына белмәй...\nУрман ауыҙындағы уҫаҡтарҙы ҡырҡып бөткәйнеләр, шуга күрә арыраҡ, тау һыртынараҡ, барырға тура килде. Һоло баҫыуының бер осо әлеге тау һыртына ҡәҙәр\nкилеп етеп, шына рәүешендә эскә инеп тора. Барый атык баҫыу аша китә торған ситкә ҡайырҙы ла урман сите буйлап тау битенә күтәрелде. Ағастар бында ҡуйыраҡ.\nҠайын ҡатыш йәш уҫаҡтар күп. Барый атының арҡалығын төшөрөп, ауыҙлығын ысҡындырҙы ла дилбегәне ағасҡа бәйләне, балтаһын алды, ейәненә арбанан ситкә китмәҫкә ҡушып саҡ ҡына эскәрәк инде. Кәм ҡырҡа башланы. Ерҙә үҫкән һәр нәмәгә һаҡсыл ҡарарға өйрәнгән ҡарт ағастың төбөнән генә ҡырҡты. Унан уларҙы ботай, самалап үлсәй ҙә осон ҡырҡа, унан икенсе ағасҡа бара һәм аяҡтарын айыра баҫып эйелә, һелтәнеп балтаһын ағастың йомшаҡ тәненә төшөрә. Шулай ҡырҡа торғас ул бер саҡ ейәненең арба янынан китеп, үҙенә\nяҡынлауын күҙ сите менән генә күреп ҡалды.\n— Илдар, яҡын килмә, арба янына бар, — тине ул ҡарамай ғына.\nБына ул унға яҡын уҫаҡ йыҡты ла сираттағы ағасҡа барҙы, берҙе һелтәне, кирегә алғанда балта төйҙәһенең ниндәйҙер йомшаҡ әйбергә ҡағылыуын шәйләне.\nТәүҙә ул битараф ҡына, эргәләге ағасҡа йәки ботаҡҡа\nтейгәндер, тип уйланы, һуңынан шикләнеп артына боролоп ҡарағайны... ерҙә ятҡан ейәнен күрҙе. Ҡолаҡҡа ҡатыраҡ ҡарт уның нисек янына килгәнен, үҙенең эргәһенә үк баҫҡанын ишетмәй-күрмәй ҙә ҡалған икән дәһә!\n— Илдар!— тип ҡысҡырып ебәрҙе ул, ах, әллә эләктерҙем инде, тип уйлап.\nМалай хәлһеҙ генә ҡыбырҙап ҡуйҙы, күҙҙәрен ҙур асып ҡартҡа ҡурҡыныс һәм үлем һалҡынлығы менән ҡараны.\n— Илдар, Илдар, ни булды, нишләнең?!\nҠарт ейәнен һелкетте, ҡапшаны, усы менән сикәләрен ҡаҡҡыланы һәм ныҡ булмаһа ла балта төйҙәһе уның сикәһенә тейгәнен аңланы.\nМалайҙың кәүҙәһе йәнә бер тартышты ла тынып ҡалды, күҙҙәре быялаланып, күк бушлығына төбәлде.\nҠарт үлгән ейәне янына тубыҡланды, аҡылынан шашыр хәлгә килде, күҙ алдары ҡараңғыланды, һыҙланыуы ауыртыныу дәрәжәһенә етте. Унан, ҡот осҡос\nфажиғә ҡылғанлығы аңына барып еткәс, башын ике ҡуллап ҡыҫты ла ҡырағай тауыш менән аҡырып ебәрҙе.\nУл кеше үлтерҙе, ул үҙ ейәнен үлтерҙе! Ул үлтереүсе!\nЯңылыш, уйламағанда, көтмәгәндә малайҙың ғүмерен ҡыйҙы! Хәйер, нисек үлтерһә лә, барыбер түгелме ни?\n« Үл-тер-ҙем!» — тип ижекләп тигәндәй әйтте ул был ҡурҡыныс һүҙҙе. Ошо бәләкәй генә мәйетте ауылға нисек алып ҡайтыр, ҡапҡанан нисек инер, ҡатынының, килененең, улының йөҙҙәренә нисек ҡарар? Юҡ, быны булдыра алмаясаҡ! Барый ҡартты ҡырағай бер ҡурҡыу, ҡара, мәғәнәһеҙ ҡурҡыу ялмап алды. Ошо һәләкәт килеп сыҡҡанға ҡәҙәр йөрәгенең ҡайһылыр мөйөшөндә йәшеренеп ятҡан, ҡайғынан көслөрәк булған ҡурҡыу\nуның аңын томаланы, аҡылын юйҙы, улы, килене ҡарғаясаҡ үлтереүсе ҡарттың тормошо түңкәрелеүен, юҡҡа сығыуын, меҫкен рәүештә һуңғы көндәрен тереклек иткән ғүмер аҙағын күрҙе. Үҙ-үҙен ҡотҡарырға тырышыу, яуаплылыҡтан ҡасыу һымаҡ түбән тойғолар (ә улар уның холоҡ-фиғелендә юҡ та һымаҡ ине йәки онотолғайны) күңелендә төйөнләнде лә фажиғәнән ҡоро сығыу юлын, ҡотолоу юлын эҙләне. Уйлай торғас, хәтере мөғжизәле рәүештә эҙһеҙ юғалған балаларҙы иҫенә төшөрҙө.\nМин уны үҙем менән алып барманым, ауыл осонда төшөрөп ҡалдырҙым тиһә? Юҡ. Бисәһе менән Сабит осраны, ҡайҙандыр мотоциклда ҡайтып барғандарында күрҙеләр. Былай ҙа ышандырырлыҡ түгел. Арба эргәһендә генә уйнап ҡалғайны, килһәм юҡ. Уҫаҡлыҡҡа килеп етер саҡта һоло баҫыуы араһында ниндәйҙер эҙ бар.\nМалай ошо баҫыу аша киткән булырға тейеш. Ниңә, ни өсөн, ҡайҙа? Уныһын кем белә инде. Туҡта, мин уны ошонда күмәйем, уның ҡайҙа ятҡанын үҙем генә белермен. Былай ҙа тормош тормош булмаҫ инде хәҙер, ҡайғы-хәсрәт ҡуласаһында йәшәрмен, әммә улым, килен, ауыл алдында үҙ ейәнемде үлтереүсе булып йөрөмәм исмаһам, тип уйланы ул.\nУл балтаһы, ҡулы менән һай ғына соҡор ҡаҙҙы, ейәненең кескәй генә мәйетен соҡор төбөнә һалды. Ейәненең өҫтөндә — курткаһы, аяғында — резина итектәре. Ҡарт ҡапҡанан сығыр алдынан уға: «Итегеңде кей, урманда йылан күп», — тигәйне. Ауыҙ эсенән белгән доғаһын уҡыны ла ейәне өҫтөнә тупраҡ ташланы, ҡалҡыулыҡ өҫтөнә ағас ботаҡтары һалды. Унан, ҡырҡҡан кәртәләрен дә тейәргә онотоп, ауылға ҡайтты. Ҡапҡанан инде, лапаҫтағы еп бәүелсәкте күргәс, бәләкәй Илдарҙың был донъяла юҡлығына, «Олатай!» — тигән сағыу тауышын бер ҡасан да ишетә алмаясағына төшөндө, хыянаты аңын\nтелгеләне. Әлегә бер нәмә лә белмәгән, әммә нимәлер һиҙенгән ҡатынын күргәс, мин Илдарҙы үлтерҙем, тип\nдөрөҫөн әйтергә уҡталғайны ла, өндәшмәне, өндәшә алманы, ҡурҡты...\nЕйәнен ерләгәндең икенсе көнөнә ҡара ҡайғынан иҫәңгерәгән Барый ҡарт ихатаһы буйлап йөрөнө лә йөрөнө, нимә тип йөрөгәнен үҙе лә аңламаны, нимәгә тотонорға белмәй аптыраны, хәйер, ниңә эшләргә һуң әле, ниңә бысылған, ярылған утынды өйөргә, салғыны тапарға, бесәнгә төшөргә әҙерләнергә, ғөмүмән, нимә тип йәшәргә бынан һуң? Ул бит бөтәһе алдында ла ғәйепле, бөтәһе тарафынан да ҡыр тибелгән яуыз бәндә. Улының\nҡарғышлы ҡарашын нисек күтәрергә, килененең ызғырып-ызғырып илағанын нисек оноторға? Ҡарттың ейәнен осраҡлы рәүештә үлтереүҙән бигерәк, эйе, тормошта ундай хәл булыуы ихтимал, эйе, ҡарттың бында ғәйебе ҙур — эйәртеп алып барған, әммә ҡарамаған — малайҙың мәйетен урманда йәшерергә, юғалды, ҡайҙалыр сығып киткән тип алдарға тырышыуҙа (етмәһә, үҙе бүтәндәр менән бергә эҙләп тә йөрөгән булды бит әле) ғәйепләйҙәр ине шикелле. Ошоно аңлаған ҡарт үҙен ифрат та меҫкен, бахыр, көн итергә бөтөнләй хаҡы ҡалмаған бер йән ейәһе итеп тойҙо, ошонан һуң кешеләр араһында, кешеләрҙең күҙенә ҡарап нисек йәшәмәк кәрәк? Ул ихата уртаһында туҡтаны ла алдындағы бушлыҡҡа текәлеп әллә күпме баҫып торҙо. Унан аҙбар ҡапҡаһы\nянына йүнәлде, эскә керергә ниәтләнгәйне, нимәгә кергәнлеген онотоп, туҡтап ҡалды. Боролдо, етем бәүелсәкте күреп ебенән тотто ла малайҙың аяҡ кейемдәре ышҡып шымартҡан ергә текәлде. Ейәненең кескәй аяҡтары бәүелсәк бәүелгән ыңғайға тегеләй-былай йөрөп кескәй генә соҡор хасил иткән икән. Был бит тап баҙ өҫтөндә, ҡасандыр булған баҙ өҫтөндә... Баҙ...\nҠырҡ бишенсе йылда тәне лә, рухы ла яман миктәп, ул немец әсирлегенән ҡайтҡайны. Атай йортон күрмәйенсә үҙенең тыуған тупрағына аяҡ баҫырына ышанмағайны ла, күргәс, буҫлығып илап ебәрҙе. Ҡаршыһына ҡатыны йүгереп сыҡты, ҡосаҡланы, ә ул күҙ йәштәрен\nһис тыя алманы. Ике улы — һуғышҡа киткәндә береһенә — өс, икенсеһенә бер йәш тулып ҡалғайны — үҫкәндәр, әммә бит-йөҙөн һаҡал-мыйыҡ баҫҡан, таушалып бөткән шинелле, ҡараңғы сырайлы кешелә улар үҙҙәренең атаһын таныманы. Уларҙың ҡара күҙҙәрендә, һаҡ, һынсыл, хатта ҡурҡыу ҡатыш аптырап ҡараған күҙҙәрендә туғанлыҡ нурҙары бөтөнләй юҡ ине. Өйҙә ике йәштәр тирәһендә ыштанһыҙ йөрөгән йәнә бер малай\nбулып сыҡты. Был малай бер нисек тә Барыйҙың улы була алмай, шуға күрә күрше-фәләндеке йәки бәләкәй\nбалдыҙының балаһылыр тип уйланы ул тәүҙә. Әммә әлеге малай ҡатынына «Әсәй», — тип өндәшкәс, унан бисәһенең ҡурҡыулы ҡарашын шәйләгәс, Барыйҙың башынан ялағай ялтлаған кеүек хәтәр бер һиҙенеү йүгереп үтте. Эйе, малайҙың йөҙөндә, ҡарашында ниндәйҙер таныш, шул уҡ ваҡытта ят һыҙаттар бар. Ҡатыны, ҡото алынып, «Кемдеке?» — тигән һорауҙы көттө, әммә Барый ул һорауҙы бирмәне, бирә алманы. Бер нисә йылға һуҙылған әсирлек ғазаптарынан, аслыҡтан, тән һәм йән язаларынан, был мәхшәрҙең осо-ҡырыйы булмаҫ, ахыры, тип тамам өмөтһөҙлөккә бирелеүҙән һуң атай йортона ҡайтыу үҙе бер мөғжизә, төшкә лә инмәҫ бәхет икәнен, ҡатынын элекке ише яратҡанын аңлағас нисек итеп көнләшеүгә бирелһен дә, бөтә донъяһын емереп сығып китһен, йәнә ғазап-ҡайғы ҡосағына барып керһен? Юҡ, булдыра алманы, һорарға көсө етмәне, унан, ояттың да ояты, мәңгелек йөрәк һыҡтауы булһа ла, һуғыштағы\nғазаптары менән сағыштырғанда әллә ни ҙур ҙа тойолмай... һуңынан, һуғыштан алданыраҡ ҡайтҡан балалыҡ дуҫы был малайҙың ошаҡсы Һибәтулланыҡы булыуын әйтте. Бронь буйынса һуғышҡа барыуҙан ҡотолоп ҡалған был бәндә рәйес булып йөрөй икән. Иренә ҡара ҡағыҙ алғас, ҡайтырына өмөтөн өҙә лә ҡайғынан, ауыр эштән, йәш балаларҙы ҡарауҙан, аслыҡтан йонсоған ҡатыны түрә әрһеҙлегенә, түрә талабына ҡаршы тора алмай. Бер уйлап ҡараһаң, малайҙарының ғүмере уның ҡулында булған шул. Һибәтулла ғаиләгә ярҙам итмәһә, балалары аслыҡтан шешенеп бөтөр ине, кем белә, бәлки,\nаяҡ та һуҙырҙар ине. Бына шулай тешен ҡыҫып, Һибәтуллаға йәшерен үс һаҡлап, һуңлап килгән көнсөллөгөнән ут йотоп, ҡатынының һаҡ, өркәк ҡарашы менән осрашмаҫҡа тырышып йәшәй башланы Барый. Нимә генә ҡыла ала инде. Герой булып ҡайтманы, әсирлектә булғандарға ул саҡ ҙур\nшик менән ҡарайҙар ине. «Иләк»тәрҙе үтте, бәхетенә күрә урман ауҙарырға ебәрмәнеләр, тимер сыбыҡ артына ташламанылар — Аллаһы тәғәләгә, Совет власына рәхмәт уҡы ла шым ғына, тауышыңды сығармай ғына көн итеп тик ят. Алға сыҡма, күкрәк кирмә, түрәләргә йылмаймай, ярамһаҡланмай яҡын бараһы булма. Кешеләрҙән мәрхәмәт көтмә, колхоз ярҙамына ла өмөт итмә. Ана, түбәндәге ауылдан Ғарипов Ғәбделхәй әсирлектән емерелеп бөткән буш өйгә, сүп үләне баҫҡан урамға ҡайта, әсәһе ҡырҡ дүрттә үлгән, һыйыры ла, бүтән мал-тыуары ла юҡ, ашарға картуфы ла бөткән.\nҠышты нисек сыҡҡанын, нимә менән тамаҡ аҫрағанын берәү ҙә белмәне, ҡыҙыҡһынманы, ә йәй башында һыу аръяғындағы ҡарағат ҡыуаҡлыҡтары араһынан үле ки27 леш таптылар. Өлгөрмәгән-бешмәгән ҡарағат ашағандыр, ахыры — ҡоҫҡолоғонда йәп-йәшел еләктәр ине.\nИкенсе әсир — ҡортсо Саҙретдиндың улы Шәфҡәт эскән көйө нисектер һалдатка Сәлиха йортона барып кергән дә ҡатын-ҡыҙҙарға бәйләнә башлаған. Ә иҫерек ҡатындар быны бәргесләргә керешкән. Тәүҙә өйҙә, унан тышҡа һөйрәп сығарғандар, таяҡтар менән һуға, аяҡтары менән типкесләйҙәр икән, йән еренә тейҙерергә тырышалар ти үҙҙәре. «Плин, ҡәбәхәт! — тип, ҡысҡыралар ти. — Беҙҙең ирҙәр һуғышта баштарын һалды, һин немецҡа\nһатылып тере ҡайттың». Үлтерә яҙғансы туҡмалған Шәфҡәт ат һарайына шыуышып саҡ барып етә һәм шунда аҫылына.\nӘ Барый бер ниндәй ҙә ҡыйырһытыуҙар күрмәне, киреһенсә, йылы урынға урынлашты — Һибәтулла уны склад мөдире итеп ҡуйҙы. Кем белә, бәлки, үҙ малайының хәлен дә уйлағандыр. Барый тәҡдим ителгән эштән баш тарта алманы, көсө етмәне, балаларының тамағын өҫтөн күрҙе.\nҠайтыуының тәүге көндәренән үк ул Һибәтулла көсөгөн яратманы, эргәһендә йөрөүен йәне һөймәне, уға күтәрелеп ҡарауы ла оло ғазап ине — малайҙың ҡыҫыҡ күҙҙәрендә колхоз рәйесенең ҡарашын, мыҫҡыллы күҙ ҡыҫыуын шәйләне. Уның кескәй ҡулының икмәккә һонолоуы ла һарыуын ҡайнатты — артыҡ, сит-ят тамаҡ аҫрайым, тип уйланы. Етмәһә, үҙенең хәлен аңламай (ҡайҙан аңлаһын инде, меҫкен) Барыйға «атай» тип өндәшһә, ул тертләп китә лә, «Мин һиңә ниндәй атай булайым, һинең атайың Һибәтулла!» — тип ҡысҡырыуҙан саҡ тыйылып ҡала.\nВаҡыт үтә торҙо. Барый малай тураһында ҡатынына бер һүҙ әйтмәне. Ҡатыны Барыйҙың кем малайы икәнен белгәнен үҙе лә самалай ине. Ул уға нимә тип ғәйеп ташлай ала инде? Ниңә йөрөнөң, ниңә хыянат иттең, ниңә унан бала таптың типме? Иҫәрлек. Барый уның ғәфү үтенерен, шунан үҙе белгәнде һөйләп биререн дә белә. Йәки өндәшмәй генә иларға керешәсәк. Алдашырға, аҡланырға маташыуы ла ихтимал. Бәлки, ҡайтҡан көнө үк ярырға кәрәк булғандыр. Хәйер, унан ни фәтеүә? Эш ҡылынған, уны хәҙер үҙгәртерлек, кире ҡайтарырлыҡ түгел. Яйлап үҙе былай малайға өйрәнә-күнегә лә башланы шикелле. Әммә бер ҡасан да «улым» тигән йылы һүҙен әйтмәне, бер ҡасан да исеме менән өндәшмәне, бер мәртәбә лә иркәләп башынан һыйпаманы, ә үҙенең балалары менән йомшаҡ мөғәмәләлә булды. Ҡайсаҡ уға ҡарата үтә тупаҫ та ҡыланды, бәләкәй генә сәбәп өсөн: дә ҡысҡырырға, хатта һуғып ебәрергә лә күп һорамаҫ\nине. Мыҫҡыл да итте. Сынаяҡты ауыҙына килтереп эсә белмәгәнлектән малай сәйҙе һикегә һуҙылып ятып эсә. Йыш ҡына Барый үҙенең ауыр ҡулын уның башына һала, уның ауыҙ-моронон эҫе сәйгә батыра. Малай илай, ҡысҡыра, хатта тонсоға, ә үҙенең был ҡылығынан мәрәкә тапҡан Барый рәхәтләнеп көлә. Ҡатыны, йөҙө ҡарайып, малайҙы яҡларға уҡталып-уҡталып ҡуя, әммә ыйыулығы етмәй.\nЯҙ көнө ине. Ҡар һыуҙары тауҙан түбәнгә аҡты, юлындағы сүп-сарҙы йыйып, таштарҙы йыуып буйраҡ Яйыҡҡа барып ҡушылды. Барыйҙың йорт-ҡаралтыһы\nПожар тауы итәгендә ултырғанлыҡтан ваҡ ҡына йылғасыҡтар ауыл урамына уның ихатаһы аша аға. Ныу уның баҙын да тултыра. Был — атаһы мәрхүм ҡаҙған,\nхәҙер инде ташландыҡ хәлгә килгән тәрәнлеге ике метр баҫҡыслы, ҡапҡасы таҡтанан эшләнгән иҫке баҙ ине. Барыйҙың хәтерендә әле, атаһы баҙҙы көҙгө яҡҡа ҡаҙҙы, ҡышын йылғанан боҙ ташып төбөнә йәйҙе, ә яҙ килгәс уға һыу керҙе лә ҡуйҙы. Шунан атаһы баҙҙы икенсе ергә, лапаҫ аҫтына, ҡаҙҙы. Быныһы, тәүгеһе, шул килеш файҙаланылмайынса торҙо ла торҙо. Барый һуғышҡа киткәндә уның таҡта ҡапҡасы бар ине әле, ҡырҡ бишенсе йылда ҡайтҡанда баҙ өңөрәйеп торған, һаҙлыҡтағы ише һаҫыған һыу менән тулы соҡорға әйләнгәйне. Ҡапҡасын таба алманы, күрәһең, утынға яҡҡандарҙыр. Күмеп ҡуйырға күпме йыйынды, бер ҙә ҡулы етмәне. Малай соҡорҙоң ситенә генә баҫҡан да һыуға ҡарап тора. Уға, күрәһең, соҡор ҙа, унда йәшелләнеп бөткән\nһыу ҙа ҡыҙыҡтыр, ул ниндәйҙер серле, мөғжизәле булып тойолғандыр. Балалар бит һыуға, күләүектәргә, йылға-шишмәләргә тартылыусан, таш, бүтән ваҡ-төйәк бәрергә әүәҫ. Көҙгө ише тигеҙ, шыма һыу өҫтөнә ҡарал хыял донъяһына сумырға ла яраталар.\nБарый малай янынан үтеп бара. Тәүҙә башына, ниңәлер, шунда йығылып төшһә ине бынау, тигән сәйер уй-теләк килде. Унан ҡапыл, шундуҡ тигәндәй, әлеге\nхыянатсыл уй, аҡылын уҙып, хәтәр ниәт менән алышынды һәм ул үҙ-үҙен аңламай, үҙ ҡылығына баш була алмай малайҙы әлеге соҡорға этте лә төшөрҙө. Малай арбан-торбан барып төштө лә сумып китте, ҡалҡты, күҙҙәрен, ауыҙын ҙур асып ҡулдары менән тәртипһеҙ хәрәкәттәр яһаны, шунан «Атай!» —тип йән әсеһенә ҡысҡырҙы ла һыу төбөнә китеп тә барҙы. Барыйҙың йөрәге һулҡылдап ҡуйҙы, әммә оҙаҡҡа түгел — уның һуғыш, үлем, аслыҡ, әсирлек ғазаптары, кәмһетелеүҙәр, тормоштоң әллә күпме әсеһен-сөсөһөн татыған, ҡайғынан, күрә алмауҙан арыған йөрәге тиҙ тынысланды...\nМалай кис еткәс кенә иҫтәренә төштө. Йүгерешеп йылға буйына барҙылар, тирә-яҡты эҙләнеләр, күршеләрҙән һораштылар, әммә береһе лә уны күрмәгән, береһе лә осратмағайны. Йоҡларға һуң ғына яттылар. Ҡатынына малай «Әсәй!» — тип саҡырған да һымаҡ тойолдо шикелле, һәм ул бер нисә тапҡыр һикереп тороп ихатаға йүгереп тә сыҡҡыланы. Әсә күңеле барыбер ҙә ниҙер һиҙгәндер. Иртәгеһенә Барый, туҡта, ул бит баҙ эргәһендә сыуала ине, шунда батманымы икән тип хәтеренә төшөргәндәй булды ла (әлбиттә, ул өндәшмәй ҙә ҡала ала ине, әммә малайҙың мәйете һыу төбөндә ята,\nҡасан ҡалҡып сыға әле ул, ни тиклем иртәрәк алып ерләп ҡуйһаң, шул тиклем яҡшыраҡ таһа) багор алып баҙ төбөн һәрмәне һәм ысынлап та малайҙың мәйетен\nБалаларҙың бәхетһеҙ үлеме, әйтәйек, ярҙан йығылып төшөү йәки һыу ингәндәге батыуҙары ауылда әллә ни ҙур йәки һирәк осрай торған ваҡиға түгел. Шуға ла әллә ни шау-шыуһыҙ ғына күмделәр, уфтандылар, йәлләнеләр ҙә оноттолар.\nһәм бына байтаҡ йылдар үткәс, осраҡлы ғына тигәндәй үҙенең ейәнен үлтергән, шул арҡала ҡайғынан аҡылын юйыр сиккә еткән Барый күптән күмеп ҡуйған\nбаҙы өҫтөндә тора һәм иҫенә ҡапыл бер уй килә: «Баҙ! Бәлә бына ҡайҙан башланған икән. һин, ҡарт ишәк, шулай шыма ғына үтер тип уйлағайныңмы? Ейәнең үлеүе — ана шул ваҡыттағы яуызлығыңа яуап ул, шул гонаһың өсөн яза. Алла бар, Алла бөтәһен дә күреп тора. Уның ғәҙел хөкөмөнән ҡасыу юҡ!»\nУл үлтереүсе, ул ике сабыйҙы харап итеүсе хаин. Был донъяла бер ғәйепһеҙ баланың ғүмерен ҡыйыуҙан да хәшәрәтерәк нәмә бармы икән? Шуға күрә Барый, миңә кешеләр араһында урын бөттө, минең йәшәргә хаҡым юҡ, тигән уйға килде. Эйе, Алла уға язаһын биреүен бирҙе инде — ейәнен тартып алды. Эйе, икенсерәк тә язалай ала ине, күрәһең, ҡарттың иң ҙур шатлығын, уның йәшәү мәғәнәһен алырға теләгәндер; тимәк, Алла үҙе лә яуыз тоҡомдан, хәҙер Барыйға кеше хөкөмөн, закон хөкөмөн генә көтәһе ҡала. Яуап бирер көн киләсәген һиҙгәс уға нисектер еңел булып китте хатта. Эстән генә тормошо, яҡын кешеләре, йорт-ҡаралтылы менән хушлашҡас, ул ауыл Советына юлланды. Ауыл Советы рәйесе, Шакирйәндең малайы Салауат, йәш, ҡырҡтар тирәһендәге кеше, ҡарттың ни йомош менән килгәнен белмәне, әлбиттә, уны таныманы ла шикелле, шуғамылыр үтә лә тыныс, хатта битараф ҡаршы алды.\n— Улым, һин мине ҡулға ал! — тине ҡарт тулҡынлана-тулҡынлана, түрә алдында барыһын һөйләргә лә әҙер булып.\nСалауат аптыраны, тәүҙә өндәшмәне, унан нимәлер аңлағандай ҙа, ғәжәпләнгәндәй ҙә булып ҡапыл ғына:\n— Мин кешеләрҙе ҡулға алмайым. Уның менән милиция шөғөлләнә, — тине.\n— Һин бит власть, рәйес кеше. Мине милицияға оҙат йәки шылтырат, килеп алһындар. Мине судҡа бирергә кәрәк.\n— Нимә өсөн? — Салауат ҡартҡа хәҙер иғтибарлабыраҡ ҡараны, етди булырға тырышты. Шулай ҙа үҙе көлөүен саҡ-саҡ тыйып ултыра ине. — Ултыр әле, ағай,\nултыр, ни өсөн һине ҡулға алырға, хөкөм итергә кәрәк әле?\n— Мин бит ейәнемде үлтерҙем.\n— Беләбеҙ... Тик һин уны яңылыш бит, насар ниәт менән түгел.\n— Яңылыш... Эйе, ул үҙе балта аҫтына килеп керҙе, мин шәйләмәй ҡалдым. Уның өсөн дә судҡа биреп була. Ни өсөн урманға алып барғанмын, ни өсөн ҡарамағанмын. Шул хаҡта бер кем дә һорамай. Ринатты ла мин үлтерҙем бит.\n— Ниндәй Ринатты?\n— Улым бар ине. Биш йәшлек. Яратмай инем. — Ҡарт, тик ул малай Һибәтулланыҡы ине тип әйтә алмай\nбит инде. — Мин бына шул малайҙы һыулы баҙға төртөп төшөрөп батырҙым.\nСалауат аптырап ҡалды. Ҡайғынан ҡарттың аҡылына зәғифлек килгән, ахыры, үҙенә әллә ниндәй яла яға башланы, тигән һығымтаға килде шикелле.\n— Уныһын ишеткән юҡ ине әле. Ҡасан булды һуң?\n— Ҡырҡ һигеҙенсе йылда.\n— Әйткәндәрең ысын булһа ла, әллә күпме ваҡыт үткән, — тине Салауат бер аҙ уйланып ултырғандан һуң. — Хөкөм итмәйәсәктәр.\n— Тимәк, йылдар яуызлыҡты юя? Тимәк, булмай?\n— Булмай, хөкөм итмәйәсәктәр. Ағай, бар ҡайт, быға тиклем нисек йәшәгәнһең, бынан ары ла шулай йәшәп тик ят, — тине Салауат һәм, ҡартҡа иғтибарын\nюғалтып, телефондан шылтыратырға тотондо.\nБарый ауыл Советынан, минең властарға бер ҙә кәрәгем ҡалмаған икән, тигән уй менән күңеле кителеп сыҡты. Бына бит ул донъя, йәш сағында бик кәрәк ине, һуғыш ваҡытында ла кәрәк булды, нисәмә йылдар колхозда эшләне, эшлектән сыҡҡас, ҡартайғас, хатта төрмәгә ултыртып ҡуйыр өсөн дә хәжәте ҡалманы.\nТөнөн йәнә йоҡламаны, торҙо, мөйөштәге ултырғысҡа барып ултырҙы.\n— Тағы шунда... Ят, йоҡла! — тине уянған ҡатыны.\nЯуап урынына ҡарт:\n— Ринатты бит мин үлтерҙем. Һыулы баҙға мин төртөп төшөрҙөм, — тип әйтте лә һалды.\nҠатыны байтаҡ өндәшмәй ятты, әллә йоҡлап китте, әллә уйға батты, ҡарт аңламаны, шунан ҡапыл ғына:\n— Беләм, — тип ҡуйҙы. Ә үҙенең тауышы үтә лә тыныс ине.\nЯуап ҡартты шаҡ ҡатырҙы. Тимәк, ғүмер буйы белгән, ә өндәшмәгән! Ниндәй сабыр кеше!\n— Илдар — Ринат өсөн үс алыу ул, — тине ҡарт.\nӘбейе һаман өндәшмәгәс, өҫтәп ҡуйҙы: — Бөгөн ауыл Советына барҙым, бөтәһен дә һөйләп бирҙем. Судҡа бирә алмайбыҙ, бигерәк һуң килгәнһең, ти Салауат.\n— Һин ҡайғынан тамам иҫәрләндең, ят йоҡла.\nКеше, ауылдаштары, хөкөмө лә бар ине әле. Үҙенең күптәнге гонаһын бөтәһенә лә һөйләйәсәк, уның ниндәй эт икәнен барыһы ла белһен, уны күрә алмаһындар, уны яратмаһындар, уның менән һөйләшмәһендәр, туған-тыумасаһы ҡунаҡҡа саҡырмаһын, һәм ул осраған һәр кешегә үҙенең хәлен бәйән итә башланы. Ана, урам буйлап уҡытыусы Нәбиб килә, дөрөҫ, хәҙер ул уҡытыуын уҡытмай, пенсияла, әммә ихтирамлы, ғалим кеше.\n— Барый ағай, иҫәнме, һаулыҡ нисек?\n— Иҫәнлеккә иҫән дә ул, тик бына тормоштоң аҫтыөҫкә килде бит әле.\n— Беләм, беләм, аңлайым. Малай бик йәл. Бала ғына көйө...\n— Ейән ярай ҙа. Балта аҫтына үҙе килеп керҙе тигәндәй. Мин бит улымды ла үлтерҙем. Ринатты. Баҙға сумырҙым. Һыулы баҙға. Нәбиб, иҫеңдәме, минең малай\nбар ине бит.\nНәбиб уңайһыҙлана, ҡарашын ситкә ала, әлбиттә, бер нәмә лә хәтерләмәй, уның йөҙөнән, ҡарт нимәнелер бутай, алышына башлаған, ахыры, тип уйлағаны күренеп тора.\n— Ярай, ҡуҙғалайым, — ти ул ҡыйыуһыҙ ғына, шунан әле бер аяғына, әле икенсе аяғына баҫа. — Медпунктҡа сыҡҡайным, баҫымды үлсәтәйем әле тим.— Һәм\nул китергә ашыға.\nҠапҡа тышындағы эскәмйәһендә ауылдың иң оло кешеһе Зиннур ҡарт ултыра. Барый уның алдында маңҡа ғына, сөнки унан һигеҙ йәшкә кесерәк. Барый Зиннур янына сүгәләй ҙә үҙенең иҫәр йәш сағында биш йәшлек кенә улын һыуға батырып үлтереүе хаҡында һөйләй башлай, ни тиһәң дә ул оло кеше, оҙаҡламай үләсәк, Алла алдына барасаҡ, кем белә, бәлки, әле шул хаҡта уйлап ултыралыр ҙа. Әммә Зиннур өндәшмәй, ҡарашы ҡайҙалыр ситтә, уның тыңлаймы, тыңлаһа ла берәй нәмә аңлаймы, юҡмы икәнен һис белерлек түгел.\n— Һин әбейеңде булаштыраһыңмы әле? — тип һорай ул ҡапыл ғына мут йылмайып.\n— Хәҙер юҡ инде, ҡайҙан?.. — тип уңайһыҙлана Барый.\n— Ә мин үҙемдекен етмеш бишенә еткәнсе... Һаман туймай...\nУрам буйлап Мәхмүт ҡарт килә, сумка тотоп магазинға икмәккә китеп бара. Ноғман мулла улы, ауылда доға һәм кешене ерләү тәртиптәрен белеүсе берҙән-бер\nкеше. Ҡарттар иҫәнләшә һәм Барый ҡабалана-ҡабалана үҙенең ҡайғыһы хаҡында һөйләргә керешә, унан, ейәнемдең үлеме гонаһтарым өсөн ебәрелгән Алла ҡарғышы, Ҡөрьән был хаҡта нимә ти, тип һорай.\n— Малайымды баҙға төшөрөп батырҙым тиһеңме? Булһа булғандыр ҙа, онотҡанмын инде хәҙер. Ә бына мәсет көмбәҙен бысып төшөргәнеңде бик яҡшы иҫләйем.\nһай мәкерле, яуыз был Мәхмүт, утыҙынсы йылдарҙа аллаһыҙ йәштәрҙең ауылдағы мәсет манараһын бысып төшөрөүҙәренә, ошоноң менән ауылдан дини рухты ҡыуып ебәрергә тырышыуҙарына, әлеге мәсетте клубҡа әйләндереп граждандар һуғышы, байҙар һәм ярлылар хаҡында спектаклдәр ҡуйғандарына ишаралай бит.\n— Йәш саҡ, һантый саҡ...\n— Во-во, балалар, һинең ише һантыйҙар ҡулы менән бөтә изге нәмәне ҡырҙылар ҙа инде.\n— Хәҙер миңә нимә эшләргә һуң?\n— Тәүбәгә кил, үкен, — тине Мәхмүт. — Доға ҡыл, намаҙ уҡы. Аллаһы тәғәлә хәлеңә инер, ярлыҡар.\nПожар тауындағы аҙыҡ-түлек магазины алдында ятҡан бүрәнәләр өҫтөндә үҙенә оҡшаған һәр нәмәгә айыу майы һөртөргә әүәҫ, юҡ-бар һөйләргә яратыусы, ҡарт эскесе Исхаҡ ултыра. Ул бында бушҡа ғына ултырмай, үҙе һымаҡтарҙың магазинға һуғылыуын, ике йәки өс кешегә берәй шешә араҡы алыуҙарын көтә. Исхаҡ улар янына яҡыная ла юҡ-бар һөйләй башлай һем тәүге йотомдан кәйефләнеп алған ирҙәр уға ла өлөш сығара.\n— Барый ағай, былай ҡабаланып ҡайҙа китеп бараһың? Саҡ ҡына ултырып ял итеп ал, — тип саҡыра ул ҡартты. Үҙе иртәнән һалмыш, йөҙө ҡыҙарған, күҙҙәре\nБарый бүрәнәләр өҫтөнә сүгәләй ҙә теге хәбәрен һүтергә тотона: малайын нисек баҙға төшөрөп батырған, ул ниндәй оло гонаһлы кеше, ул ниндәй хыянатсы, үлтереүсе.\n— Батырҙым, тиңме? Нейә, дөрөҫ эшләгәнһең. Ул паразиттарҙың барыһын да батырырға кәрәк, һин әйт әле миңә, балаларҙан ни файҙа? Һин уларҙы тәрбиәләйһең, кейендерәһең, ашатаһың, ә улар ласҡылдатҡансы йөҙөңә төкөрөп сығып китә.\n— Ул бәләкәй ине бит, сабый ғына ине. Уның ни ғәйебе?..\n— Бәләкәй ине? Булһа ни. Үҫкәс эскесе, бандит булыр ине. Ана, минең бәләкәйҙе ал. Башы төрмәнән сыҡмай эттең. Срогын тултырып ҡайтып бер ай йәшәне,\nшунан күрше Рауилды туҡманы, мине, атаһын, бәргесләне лә кире ултырҙы. Мин уны бәләкәй сағында уҡ һыуға батырһам, был хурлыҡҡа төшмәҫ инем. Һин онот, юҡҡа ҡайғырма, улар һинең тырнаҡ осоңа ла тормай. Бисәләр тағы табыр әле. Әйҙә, лутсы, эсәйек. Минең өс һум бар, һиндә күпме?..\nШулай ауыл буйлап йөрөнө лә йөрөнө Барый, тәүҙә үҙҙәренең урамы буйлап йөрөнө, унан түбәнге яҡҡа төштө. Тик кешеләр уның хәбәрен аҙағына тиклем тыңламаны, асылыуын, үкенеүен, ғазапланыуын етди ҡабул итмәне, барыһы ла сәйерһенеп кенә ҡарап китергә ашыҡты. Кеше хөкөмө, ауылдаштары хөкөмө лә булмай сыҡты, ул уны таба алманы, осратманы. Хәҙер инде ул, ейене тураһында онотоп, Ринат хаҡында ғына уйлай ине, Йәлләне, яратты, һағынды. Эйе,\nшундай йәш бала әсәһенең гонаһы өсөн, ололарҙың гонаһы өсөн яуап бирергә тейеш түгел ине, ул үткән һуғыш, Барыйҙың әсирлектә йөрөүе, ғазаптар кисереүе, кәмһетелеүҙоре, туҡмалыузары өсөн яуап бирә алмай, бында уның ғәйебе юҡ. Ул бит Барыйҙы үҙ атаһы тип\nиҫәплене, үҙенең Һибәтулланан тыуғанын ҡайҙан ғына белһен инде, меҫкен, үҙ атаһы, Барыйҙың, ниңә шул ҡәҙәре ҡырыҫ булғанының сәбәбен ҡайҙан ғына аңлаһын?\nУл бит үҙенең янында йөрөгәнен, эргәһенән үтеп барғанда үҙенә яҡынлашҡанын күреп торҙо, ә ул уны арҡаһынан этеп һыулы баҙға төшөрөп ебәрҙе. «Атай!» —тип асырғаланып ҡысҡырҙы ул һаҫыҡ һыуҙа тонсоға-тонсоға, атаһы төртөп төшөргәненә һис ышанмай һәм ул атаһының соҡорҙан тартып сығарыуын көттө... «Атай!» йылдар артында ҡалған ошо нәҙек кенә тауыш хәҙер килеп Барыйға ап-асыҡ булып ишетелә. «Улым! — тип\nһыҡтаны ул ваҡыт-ваҡыт ейәнен бөтөнләй онотоп. — Улым!»\nЗакон уны хөкөм итмәне, кешеләр ҙә уның хәбәренә битарафлыҡ күрһәтте, Барый ҡарт үҙенең ҡайғы-хәсрәте менән яңғыҙ торҙо ла ҡалды; шуғамылыр үҙенең хөкөмө кеше, закон хөкөмөнән дә ауырыраҡ булып сыҡты: уның рухы һынды, күңеле төштә, аҡылында үҙе лә аңлап етмәген үҙгәрештәр була башланы. Ваҡыт-ваҡыт уның күңелен нимәлер кимерҙе, уйланыуҙар, шом баҫты, әллә ниндәй тауыштар ишетелгәндей тойолдо, ҡолағына кемдер сәйер фекерҙәр туҡыны. Тәүҙә, улар барыһы ла, ҡайғынан шулайҙыр, төш менән өн буталалыр, тип уйланы. Был мәл үтер, тип уйланы ҡарт, шуға күрә ул, үҙенең ошо ғазаплы мәленән тиҙерәк сығырға теләп, аҡылын алға ҡуйырға тырышты, әммә ниндәйҙер тауыш, ҡайһыныһыныңдыр тауышы торған һайын нығыраҡ, асығыраҡ ишетелде, ошо сәйер тауыш уны хәҙер ышандыра, ул иң хаҡ, иң дөрөҫ фекер булып китә. Ул шулай уйлана-икеләнә торғас, закон үҙен ниңә хөкөм итмәгәненә төшөндө. Был төшөнөү уның өсөн оло асыш менән бәрәбәр ине. Донъяла бер ниндәй ҙә закон юҡ, дөрөҫөрәге, һәр ерҙә законһыҙлыҡ, һәр ерҙә күҙ буяу, алдау. Ә властар? Закон һағында торорға тейешле властар үҙҙәре бер ниндәй ғәйепһеҙ меңдәрсә-меңдәрсә баланы һәләк итте, аслыҡтан зарыҡтырҙы, һуңғы телемдәрен тартып алды, аталарын төрмәгә ябып, колхоз ырҙынынан бер ус сүпле бойҙай алған өсөн әсәләрен зинданға бикләп интектерҙе, иң аяныслыһы шул, әлеге балаларҙың күҙ йәше өсөн ул түрәләр бер ниндәй ҙә язаға тарттырылманы. Ауыл халҡының уны хөкөм итмәүенең сәбәбен дә аңланы Барый ҡарт. Улар үҙҙәре лә муйындан гонаһҡа батҡан, властар балаларын үлтергән саҡта ләммим өндәшмәне, киреһенсә, һәр төрлө түрәгә ярамһаҡланып бер-береһен ошаҡланы, һатты, улар үҙҙәренең аталыҡ орлоҡтарын араҡы менән ағыуланы ла ҙур күҙле, иҫәр йөҙлө, аҡылға зәғиф балалар тыуҙырҙы. Улар, шул кешеләр, ас йылдарҙа артыҡ тамаҡтан ҡотолор өсөн үҙ балаларын үлтерҙе, тимәк, уларҙың һәр береһенең баҙында һыуға батырылған бала ята.\nТора-бара Барый малайҙың тере икәненә ышана башланы. Тик Шуныһын ғына айырманы, ҡайһыһы тере һуң: улы Ринатмы, әллә ейәне Илдармы? Уларҙың төҫһыҙаты ҡарт хәтерендә буталды, нисектер бер кеше рәүешендә күҙ алдына килде. Малай олатаһы менән, бәлки, атаһы менән урманға бара, һоло яланы аша үтә лә аҙаша. Һуңынан уны табалар, тик Барыйға күрһәтмәйҙәр. Әлбиттә, ғүмер буйы йәшереп тота алмаҫтар, барыбер ҡулдарынан ысҡынып «Атай!» — тип уға йүгереп килер. Ошо уй Барыйға шул ҡәҙәре ысын һымаҡ булын китә, ул түҙмәй бер кис ҡатынына ла әйтте:\n— Ҡарсыҡ, беҙҙең Ринат тере бит, тик уны минән йәшереп тоталар.\nҠатыны өндәшмәне, нисектер аптырап, ҡурҡып ҡартына оҙаҡ итеп ҡараны ла тәрән итеп көрһөндө, унан ҡарашын ситкә алды.\nКөндәр үтә килә ул үҙенең үлемгә тиң ҡайғыһынан, эс бошоуҙарынан, йөрәген телгеләгән хәсрәттән һәм бер кемгә лә кәрәкмәгән, әшәке ҡарт тормошонан ҡотолоу юлын тапты. Барый үлер, таҙа һәм һалҡынса ерҙә ятыр ҙа серер, ошо сереү, юҡҡа сығыу уның әлеге бысраҡ тормошонан ҡотолоуы булыр. Теге донъя бар икән,рух ысынлап та үлемһеҙ икән, ул улы, ейәненең рухтары менән осрашасаҡ, мотлаҡ осрашасаҡ. «Уландарым, зинһар ғәфү итегеҙ!» —тиәсәк. Быныһы инде әгәр уның хәшәрәт рухын балаларҙың фәрештә ише таҙа рухтары янына ебәрһәләр.\nБәүелсәк һаман элекке урынында. Күптән сисеп алырға йыйына, тик ниңәлер һаман ала алмай ҙа ҡуя.\nБәүелсәк, дөрөҫөрәге, уның ептәре, уның йәшерен ниәтен иҫенә төшөрҙө, ә ул уй-ниәт көндән-көн нығынды, үҫте, оҙаҡламай хатта эҙәрлекләй башланы. Ҡамасауламаһын өсөн бына әбейен генә нисектер алдарға кәрәк буласаҡ.\n— Һин, исмаһам, бер булһа ла еләккә барып килер инең, — тине ул ҡатынына. — Кеше еләк йыя, варенье ҡайната, һин ҡыш нимә ашарға уйлайһың?\n— Ярай, барырмын, — тине ҡатыны күндәм генә, ҡартында көнкүреш, донъя көтөү теләге уянған, тимәк, күңеленә һиллек килгән, кәйефе күтәрелгән, тип уйланы үҙе.\nӘбейе биҙрә тотоп еләккә киткәс, Барый бәүелсәкте систе, эйе, етен дилбегә ныҡ әле, уны ғына күтәрә ала.\nЭлмәк яһаны. Үҙе борсолдо, ҡулдары ҡалтыранды, юҡ, ҡурҡыуынан түгел, ә берәйһе көтмәгәндә ҡапҡанан килеп инеүе бар, тип шөрләне. Еп башын лапаҫтың балкаһы аша ырғытты ла ныҡ итеп ботаҡлы йыуан ағасҡа бәйләне. Элмәк ейәненең аяҡ эҙҙәре ҡалған баҙ өҫтөнә тура килде. Соландан иҫке ултырғыс алып сыҡты, шуға менеп баҫты. Ул бер кем хаҡында ла һағышланманы, бер кем хаҡында ла уйламаны, бер ниндәй ҡылығы өсөн\nдә үкенмәне. Элмәкте муйынына кейҙергән саҡта башында иҫке, таушалған, ҡояшта янып, ямғыр аҫтында йөрөп йәмшәйеп бөткән эшләпә барлығын шәйләне лә, был миңә ҡамасаулай бит әле, тип уны систе, унан элмәкте яңынан муйынына элде, эшләпәне кире кейергәме, әллә кеймәҫкәме тип бер нисә секундҡа ғына икеләнеп торҙо, шунан, эшләпәһеҙ генә үлергә ҡарар итеп, баш кейемен ергә ырғытты. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ниндәйҙер доғаһын хәтерләп, ул аңлайышһыҙ бер нисә һүҙ шыбырланы ла ултырғысты тибеп ебәрҙе.\nЕп тын алышын шундуҡ ҡыҫты. Сығып етмәгән иҫе менән, шулай булалыр инде, саҡ ҡына түҙергә кәрәк, тип уйланы ул. Башы ауырайҙы, янды, ҙурайҙы, әйтерһең эстән ут менән ҡыҙҙыралар. Етен еп ифрат ҡаты булып сыҡты, ул муйынын ныҡ ҡыҫа һәм яман ауырттыра, бындай яфаны Барый бер ҡасан да кисергәне юҡ. һәм ул был һыҙланыуға түҙә алмай һелкенә, ысҡынырға теләп ҡулдары менән бауға йәбешергә маташа, тик ҡулдарының күтәрелер хәле юҡлығын, улар инде үле, тәне буйлап сыбыртҡы ише һәленеп төшкәнен белмәй-аңламай ине. Шул мәл уның күҙҙәрендә нур һүнде, ул ҡот\nосҡос ҙур тиҙлектә бәүелә-сайҡала төпһөҙ баҙҙың ҡара ауыҙына осто ла тормошто тойоуҙан туҡтаны.\nБайтаҡ ваҡыт үткәс, уның аңы ҡайтты, күҙҙәре яҡтылыҡты шәйләне. Тән ауырлығы ла һиҙелмәй, имеш, ауыртынмай ҙа, үлеме лә юҡ һымаҡ һәм ул һаташыу,\nонотолоу, өҙөк-йыртыҡ хәтерләүҙәр аша нисектер ситтән, өҫтән, үҙенең ихатаһын, теле һәленеп төшкән, әсе тир, тиҙәк еҫе һеңгән, ышҡылып-йылтырап бөткән, керләнгән салбар кейгән кәкре-бөкрө мәйетте шәйләне. Эйе, был уның үҙенең кәүҙәһе, уның мәйете, әммә етмеш биш йыл буйы ауыр гонаһ йөрөткән ошо меҫкен кәүҙәгә ул хәҙер аптырап та, нисектер ерәнеп тә ҡарай ине...


GoWikipedia - Юҡҡа сығып барыусы төрҙәр — Башҡорт Википедияһы\nЮҡҡа сығып барыусы төрҙәр (англ. Endangered species, EN) — һаны ныҡ кәмеп йәки башҡа сәбәптән үлеп бөтөү ҡурҡынысы янаған биологик төрҙәр.\nЮҡҡа сыға барыусы төр — таксономик төр, ләкин төр эсендә айырым төркөм дә булырға мөмкин .Мәҫәлән, төрсә(подвид). Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (ХТҺС) Юҡҡа сығып барыусыларға барлыҡ организмдарҙың 40 % -ы инә тип бара (2006 йылғы мәғлүмәттәр). (Иҫкәрмә: Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау берекмәһе(ХТҺБ) ниндәйҙер дәрәжәлә хәүеф янаған бөтә төрҙәр тураһында ла мәғлүмәт йыя.)\nКүп илдәрҙә айырым төрҙәрҙе һаҡлауға йүнәлтелгән закондар бар. Мәҫәлән, һунар итеүгә, ер ҙләштереүҙә сикләүҙәр йәки ҡурсаулыҡтар булдырыу. Ысынында, хәүеф янаған төрҙәрҙең бик әҙе генә юридик яҡтан яҡлау ала. Күпселеге иһә, йәмәғәтселектең күҙ уңына эләкмәй ҙә, яйлап ҡына юҡҡа сыға барыу өҫтөндә. Һуңғы 150 йыл эсендә күп төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы борсоу һала. Төрҙәрҙең юҡҡа сығыу тиҙлеге, Ер тарихының алдағы бөтә дәүерҙәренән 10-100 тапҡырға арттҡан.Әгәр ошо темп һаҡланһа, көсәйһә,алдағы ун йыллыҡта юҡҡа сығыусы төрҙәр миллионлап буласаҡ. Күпселек кешеләр айырым имеҙеүселәрҙе йәки ҡоштарҙы һаҡлау өсөн теләктәшлек белдерһәләр ҙә, иң мөһим экологик проблема булып экосистемаларҙың тотороҡлоғына янаған хәүеф тора. Экосистеманы, мөхитте һаҡламайынса, төрҙәрҙе һаҡлап ҡалып булмай. Экосистемала аҙыҡ сылбырының иң мөһим быуыны булып торған төрҙәре юҡҡа сыға.\nҺулда: Амур юлбарыҫы, юлбарыҫ төрсә. Юлбарыҫтар — юҡҡа сығып барыусы хайуандар, ә амур юлбарыҫы хәле бигерәк тә киҫкен\nУңда : Аҡ юлбарыҫ\n1 Төрҙәр юҡҡа сығыу ниндәй эҙемтәләргә килтерә\n3 Ҡыҙыл китап (МСОП)\n4 Төрҙәрҙе һаҡлау\n5 Һаҡлауҙа сетерекле хәлдәр\nТөрҙәр юҡҡа сығыу ниндәй эҙемтәләргә килтерә\nБорсолоуға дүрт сәбәп бар:\nТөрҙең юҡҡа сығыуы тәбиғәтте ярлыландыра. Әхлаки яҡтан ҡарағанда ла, тәбиғи мөхитте һаҡлау кешелектең бурысы. Ерҙәге һәр тереклектең йәшәүгә хоҡуғы бар. Экосистемала тотороҡлоҡ боҙолоуы аҙыҡ сылбырының өҙөлөнеүенән башлана. Бер төр юҡҡа сыҡтымы, икенсе төрҙәпуляция тулҡындарында һикереш башлана. Был хәлдә экосистема ҡырҡа үҙгәреш кисерергә, хатта кире ҡайтҡыһыҙ үҙгәрергә мөмкин.\nДүртенсе сәбәп иң нескәһе. Сөнки, һәр төр үҙенә хас ҡына генетик материал(уникаль). Ҡабатланмаҫ үҙ ДНК-һы менән үҙенә хас ҡына химик матдәләр эшләй. Мәҫәлән, үҙәк Китай үһәндәрендә татлы әрем үҫә. Ул үҫемлек артемизинин тигән препараттың берҙән-бер сығанағы. Артемизинин тапма ауырыуына ҡарата 100 проценты менән тәьҫир иткән көслө препарат (Jonietz, 2006). Был үҫемлек юҡҡа сыҡһа, тапма сиренә контроль күпкә көсөн юғалтасаҡ. Һәр төр менән уның үҙенә генә хас үҙенсәлекле матдәләре лә юҡҡа сыға. Төрҙәрҙең юҡҡа сығыуы менән әле беҙ асып, белеп өлгөрмәгән күпме матдәләр юғаласаҡ.\nТөрҙәрҙең юҡҡа сығыуы тәбиғи һайланыш (миҫал, голоценда төрҙәрҙең күпләп ҡырылыуы) һөҙөмтәһендә лә булыуы мөмкин. Тик хәҙерге юҡҡа сығыуҙар үҙенә бер башҡа.Әгәр элек ул физик сәбәптәргә бәйле булған: ер ҡабығы шылыу, вулкан атылыу, метеориттар ҡолауы, күк есемдәре бәрелеү, климат үҙгәреүе. Хәҙерге юҡҡа сығыуҙар бынан 100 000 йыл элек тирәһе, кешенең планета буйлап таралыуы, кеше эшмәкәрлегенән экосистемала көйләнештең боҙолоуы, йәшәү мөхиттәренең емерелеүе менән башланған. 100 000-дән 10 000 йыл элекке арауыҡ алтынсы юҡҡа сығыуҙың «беренсе фазаһы» тигән исем алған.\nИкенсе фаза — 10 000 йыл элек ауыл хужалығы барлыҡҡа килеүенә бәйле. Хайуандарҙы ҡулға эйәләштереү башлана. Шулай итеп, кеше мөхитте үҙ мәйеленә үҙгәртеп йәшәргә һәләтле төр булараҡ таныта. Урындағы экосистеманан ситкә сығып йәшәй алыуы, популяция һанын сикләмәй арттыра алыуы, мөхиткә ҙур баҫым яһап, уны емереүгә алып килә: тропик урмандарҙы ҡырыу, рифтарҙы емереү, башҡа йәшәү мөхиттәрен юҡ итеү, төрҙәрҙе артыҡ тотоноу, экосистемаға сит төрҙәрҙе индереү, тупраҡты бысратыу, парник эффекты.\nҠайһы бер төрҙәр күҙ алдында юҡ ителә. Мәҫәлән, Стеллер һыйыры тәмле ите өсөн 30 йыл тирәһе арауыҡта юҡҡа сыға.\nТөрҙең һаҡлау статусы — уның киләсәктә йәшәй алыуына ышаныс бирә. Бындай статус биргәндә күп факторҙар: төрҙең әлеге һаны ғына түгел, ә ваҡыт арауығында үҙгәреүе (арта, кәмей), тереклек иткән экосистемала заттарының һаны нормала булыу, янаған хәүеф, төргә тереклеген һаҡларға ярҙам итә алырлыҡ факторҙар иҫәпкә алына\nҠыҙыл китап (МСОП)\nҠыҙыл китаптағы (МСОП) юҡҡа сығып барыусы төрҙәр «ҡурҡыныс аҫтындағы төрҙәр» рәтенә, шулай уҡ саҡта, быть частью «ҡурҡынысҡа дусар ителеүселәр» исемлегенең өлөше булырға мөмкин.\nТөрҙең һаҡлау статусы буйынса һәр яҡлап ентекле мәғлүмәтте Ҡыҙыл китап (МСОП) бирә. Унда төрҙәр 9 категорияға бүленә:\nЮҡҡа сыҡҡан (Extinct, EX) — һуңғы вәкиле юҡҡа сығыусы төр. Кеше ҡулында ла бер заты ла ҡалмаған. (Ирекһеҙ). Бында төрлө сәбәптәр менән 1500 йыл элек юҡҡа сыҡҡандар инмәй. (мәҫәлән, динозаврҙар).\nТәбиғәттә юҡҡа сыҡҡан (Extinct in the Wild, EW) — тәбиғәттә тулыһынса юҡҡа сыҡҡан, ләкин ирекһеҙ йәшәгән заттары бар.\nКиҫкен ҡурҡыныс аҫтында (Critically Endangered, CR) — тәбиғәттә һаны бер нисә тиҫтәнән үтмәгән төрҙәр.\nКурҡыныс аҫтында (Endangered, EN) —һаны күп кенә, тик билдәле сәбәптәр арҡаһында юҡҡа сығыуы ихтимал булған төрҙәр.\nХәүефле (сетерекле) (Vulnerable, VU) — күп һанлы төр, ләкин янаусы хәүеф бар (мәҫәлән, урман ҡырҡыу)\nЮҡҡа сығыуға яҡын (Near Threatened, NT) — нығынып өлгөргән, тик хәүеф төркөменә төшөү хәүефе юғаллып бөтмәгән.\nҘур булмаған ҡурҡыныс аҫтында (Least Concern, LC) — күп һанлы төр. Үҙ-үҙенә юҡҡа сығыу ихтималы әҙ булған төр. 2009 йылда был төркөмгә кешеләрҙе лә кереткәндәр.\nБилдәһеҙ ,мәғлүмәттәр етерлек түгел (Data Deficient, DD) — Һаны асыҡ түгел төрҙәр\nТикшерелмәгән, өйрәнелмәгән (Not Evaluated, NE) — йәшәүенә янаған хәүефте бер нисек тә асыҡлап булмаған төр..\nWarsaw ZOO — Equus Przewalskii.jpg\nПржевальский аты (Equus ferus przewalskii)\nҠалан (Enhydra lutris)\nАмерика бизоны (Bison bison))\nКалифорния кондоры (Gymnogyps californianus)\nМалайзия склеропагы[en](Scleropages formosus)\nАреалы бәләкәй булған осраҡта, төрҙәрҙе һаҡлау өсөн өс төрҙәге махсус биләмә булдырыла: заказник, ҡурсаулыҡ йәки милли парк.\nЗаказник билдәле ваҡытҡа һунарҙы тыя. Эшмәкәрлеге популяцияның һанын тергеҙеүгә йүнәлтелә. Кеше ул биләмәгә иркен кереп йөрөй алһа ла, хужалыҡ эшмәкәрлеге тыйыла.\nҠурсаулыҡ хужалыҡ эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен дә, бөтөнләйгә тыя. Был урын кеше тәьҫиренән азат тәбиғәт эталоны. Унда ғалимдар ғына инә ала, фәнни эштәр алып бара.\nМилли парк биләмәһе ике өлөштән тора. Бер өлөшендә туристар, ҡыҙыҡһыныусылар өсөн асыҡ. Икенсе өлөшендә ғалимдар фәнни эштәр алып бара. Унда ла хужалыҡ эштәре тыйылған. Ҙурлыҡтары төрлөсә.\nТәбиғәттә юҡҡа сығып та, ҡулда һаҡланған төрҙәр өсөн махсус питомниктар төҙөлә. Питомниктарҙа хайуандарҙы тәбиғәткә сығарыу өсөн әҙерлек эштәре алып баралар. Әммә бындай тырышлыҡтарҙың тик өстән бере генә уңышлы тамамлана(һөҙөмтә ниндәй төр булыуына ла, төрҙең ниндәй дәрәжәлә яҡлауға мохтаж булыуына бәйле түгел). Ҡайһы бер төрҙәргә ҡарата һаҡлау саралары күптән түгел генә күрелә башлаған. Мәҫәлән, алыҫ көнсығыш леопарды өсөн һунар 1956 йылда, һандары 50 тирәһе ҡалғас ҡына тыйыла (XX быуат башында өс тапҡырға тиерлек күберәк булғандар). Тик әлегәсә һандарын арттырыуҙа алға китеш күренмәй. Уларҙы браконьерҙар ҙа, зыян килтерә тип, һунарсылыҡ ойошмалары ла, болансылыҡ менән шөғәлләнеүселәр ҙә юҡ иткәндәр. Тәүҙә леопардтарҙы һаҡлау менән «Барсовый» һәм «Борисов платоһы» заказниктары менән «Кедровая Падь» ҡурсаулығы шөғәлләнгән булһа, улар юҡҡа сыҡҡас, урынына «Леопард ере» милли паркы төҙөлә.\nҺаҡлауҙа сетерекле хәлдәр\nЙыш ҡына ҡыҙыл китапҡа индерелеү менән төр браконьерҙар һәм коллекционерҙар өсөн табышҡа әйләнеп китә. «Тыйылған емеш тәмле» осрағы башлана. Икенсе сетерекле яҡ, ер хужаһы биләмәһенән яҙырға теләмәйенсә, ундағы «ҡыҙыл китап» вәкилен шым ғына юҡ итергә йәки уның йәшәү мөхитен емереп унан ҡотолорға тырышыуы мөмкин.\nКүп осраҡта төр насар һаҡланғанға түгел, ә һаҡлау дөрөҫ ойошторолмауҙан юҡҡа сыға. Мәҫәлән, гөбөргәйелдәрҙән Rafetus vietnamensis төрө киҫкен хәлдә дүрт кенә бөртөк тороп ҡалған. Вьетнамдағы боронғо риүәйәттәр буйынса Хоанкьем күлендәге был төрҙең ата заттары изгеләштерелгән. Ҡытай хакимлегенә ҡаршы сығыусы Ле Лой Тхуантхьен ҡылысын тап ошо күлдең гөбөргәйеленән алған һәм еңеүҙән һуң кире ҡайтарып биргән. Күлдең исеме лә шунан: Hồ Hoàn Kiếm-Ҡылысы кире ҡайтарылған күл. Тағын бер ата гөбөргәйел Ханой эргәһендәге икенсе бер күлдә йәшәй. Ҡалған икәүһе (ата һәм донъялағы берҙән-бер инә зат) Сучжоуҙа (ҠХР). Тик йомортҡалары аталанмауынан ата зат фертил түгел тигән һығымта килеп сыға.Әммә вьетнам йолалары буйынса кейәү янына кәләш үҙе килергә тейеш тип гөбөргәйелде Ҡытайға биргеләре килмәй. Ә Ҡытай Вьетнам үҙ-ара һәм ер өсөн көсөргәнешле хәлгә бәйле (Парасель утрауҙары, Спратли утрауҙары һәм башҡалар) кәләште Вьетнамға биреүҙән баш тарта. Ә инде сперма алырға тырышыу гөбөргәйел өсөн үлем менән тамаланыуы бар. Шулай итеп, был төрҙө ниндәй яҙмыш көтөүе билдәһеҙ.\nЗаттар һаны элеккеһенән тиҫтәләрсә артҡан осраҡта ла, ареалдары күпкә бәләкәй булыуы бар. Мәҫәлән, алыҫ көнсығыш леопарды (40 тирәһе зат) 400000 гектар, йәки 400 квадрат километр биләмәлә йәшәй. Уның да күп өлөше Китайға тура килә. Уларҙың таралыуына ҡалын ҡарҙан ҡурҡыуҙары ҡамасаулай. Әҙ һанлы булыуҙары һәм туған-ара ҡауышыуҙар арҡаһында генетик төрлөлөк бик ярлы. Был, үҙ сиратында лейкемия кеүек нәҫел сирҙәренең ҡалҡып сығыуына булышлыҡ итә. Урмандарҙы ҡырҡыу, браконьерлыҡ (һөйәктәре көнсығыш медицинаһында юғары баһалана, тиреһенә лә һорау ҙур) ҙур хәүеф булып тора. Леопардтың тәбиғи дошмандары ла бар, амур юлбарыҫы. (отошло яғы-был биләмәлә йәнлектәр ныҡ һаҡлана (ә леопардҡа һунар 1956 йылдан ғына тыйыла). Күпмелер өлөше зоопаркта 1961 йылдан һаҡлана. Йыш ҡына унда икенсе төрсә(подвид) ҡытай леопарды менән ҡауышыуҙар осраштыра. Әммә ғалимдарҙың күпселеге был генетик яҡтан ныҡ ярлыланған популяция өсөн нәҫеллек материалын байытыу сығанағы тигән фекерҙә.\nУңышҡа ышанып етмәһәләр ҙә, леопардтарҙы тәбиғи шарттарға әҙерләү өсөн питомниктар төҙөү күҙаллана. Икенселәре, төп көстө ҡырағай популяцияны һаҡлауға йүнәлтеү яғында. Леопард йәшәгән биләмәләрҙә(262000 гектар ерҙә, ареалының 60 %), «Леопард ере» милли паркы төҙөлә. Бынан алда WWF, 2001 йылдан алып ун йыл буйына тегендә — бында бүлгеләнеп бөткән хужалыҡтарҙан һаҡлау майҙаны булдыра. Унда административ тораҡ, туристик комплекс һәм фәнни объект төҙөлә, алтмышҡа яҡын фотоау (фотоловушка) ҡуйыла. Паркта өс һаҡлау зонаһы — тейелгеһеҙ (бөтә төр, хатта фәнни маҡсатта ла тәьҫир тыйыла), керергә рөхсәт булған зона һәм фәнни зона (ғалимдар өсөн генә).\nЭлек леопардтар Хабаровсктан Пекинға һәм Төньяҡ Кореяның бер өлөшенә тиклем һуҙылған биләмәлә осраған. Браконьерлыҡ өсөн Рәсәйҙә хөкөм ҡаты -леопардты үлтергән өсөн 500000 һум штраф һәм 2 йылға тиклем иркенән мәхрүм ителеү ҡаралған. Яһалма эйәрсендәрҙән күҙәтеү өсөн 2 леопардтың муйынсаһына мәғлүмәт тапшырып тороусы механизм (датчик) ҡуйылған. Был уларҙың күсеп йөрөүен күҙәтергә ярҙам итә. Тәүҙә клар бишәү була. Икәүһе сафтан сыға, берәүһен кемдер үлтерә.\n↑ 3,0 3,1 Ученые: Земля вступает в новую фазу вымирания — BBC Русская служба\n↑ 4,0 4,1 Журнал Вокруг Света, № 1 (2868), январь 2013\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Юҡҡа_сығып_барыусы_төрҙәр&oldid=675878 ҡабул ителгән


Тауышы ла халыҡтыҡы уның » Башҡортостан гәзите\n27-07-2018, 00:03 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға\nЙырсы Хәбир Ғәлимовты моң һөйөүселәр онотмай\nЗ. Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә иң талапсан уҡыусының да зауығын ҡәнәғәтләндерерлек китаптар сыға. Бигерәк тә Башҡортостан шәхестәре тураһындағы серия халыҡ араһында популярлыҡ яуланы. Был, бер яҡтан, замана технологияларын файҙаланып, иҫ китмәле шәп китап нәшер итеүгә бәйле булһа, икенсе яҡтан, халыҡтың шәхестәренә булған тәрән ихтирамы, һөйөүе тураһында һөйләй.\nКүктәр биргән талант\nБылтыр нәшриәттә баҫылған “Хәбир Ғәлимов — Бөйөк халыҡ йырсыһы” китабын ҡулға алып, милләтебеҙҙең һәр даим ергә моң эйәләрен ебәреп тороуына шаһит булдым. Уҙған быуат башында тыуған мәшһүр йырсы Хәбир Ғәлимов менән бер осорҙа йәшәһәк тә, уның үҙе башҡарыуында йырҙарын сәхнәнән ишетергә яҙманы миңә. Шулай ҙа нескә тенорҙың тәрән моңло яҙмаларын тыңлап, башҡорт халҡының асылын сағылдырған был тауышта боронғонан килгән яҡты һағыш та, бөтмәҫ-төкәнмәҫ өмөтлө рух та барлығын тойҙом.\nНәшриәттә сыҡҡан китапҡа күҙ һалып, йырсыны тағы ла бер тапҡыр иҫкә төшөрөп китергә булдым. Башҡорт халҡы үҙенең бындай сәнғәт оҫталарын оноторға тейеш түгел. Хәйер, халыҡ хәтере – мәңгелек. Кешелек онотмай, сөнки халҡының бер вәкиле булып донъяға килгән шәхес унан алған ижади ҡомарын, ҡеүәһен кире заманына ҡайтарып бирә.\nХәбир Латип улы Ғәлимов 1905 йылдың 5 февралендә хәҙерге Салауат районының Лағыр ауылында тыуған. Үҫмер сағынан баҫыуҙарҙа иген иккән, көтөүсе булып эшләгән, йылғаларҙа ҡыуғын ҡыуған. “Граждандар һуғышы осоронда колчаксылар Уралдан ҡасҡанда, Лағыр аша үтеп, халыҡты талай, малдарын ҡыуып алып китә, йәш егеттәрҙе аҡтарға ҡушылырға мәжбүр итә. Ағаһы менән Хәбирҙе лә ылаусы итеп алалар. Ағаһы нисек тә булһа туғанын ҡасырыу юлын эҙләй һәм ҡараңғы бер төндә хыялын тормошҡа ашыра (үҙе иһә, урау юлдар үтеп, Ҡытай аша ҡарт көнөндә генә тыуған иленә ҡайта)”, тип яҙалар йырсының бала сағы тураһында.\n1924 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алынып, Х. Ғәлимов хәрби хеҙмәтен Өфө ҡалаһында үтә. Ял ваҡыттарында казарма яңғыратып башҡортса йырлауын Низам Ҡәрип ишетеп ҡала һәм ауыл егетен урыҫса яҙырға, уҡырға өйрәтә, йырсылар араһына инергә юл аса. Әрме хеҙмәте уның яҙмышында ҡырҡа боролош яһай: Ҡыҙыл Армияның Өфө йортонда (хәҙерге Офицерҙар йорто) музыкаль етәксе булып эшләгән композитор-драматург Хәбибулла Ибраһимов үҙенең янына саҡыртып ала, йыр сәнғәтенең серҙәрен асырға ярҙамлаша, Башҡортостан радиоһына сығара. Бына бит ижадсылар бер-береһенә ниндәй терәк булған! Кем белә, бәлки, береһе ишетеп ҡалмаһа, икенсеһе эшкә саҡырмаһа, бөгөн Хәбир Ғәлимов кеүек йырсыны беҙ белмәгән дә булыр инек.\nКүктәр биргән таланты йәш егетте хатта әрме хеҙмәтенән ҡотҡарған: театр техникумы етәкселеге уны хәрби хеҙмәттән ҡайтартып, студенттар сафына ҡабул итә. 1932 йылда ул Башҡортостан сәнғәт техникумын тамамлай.\nСалауат ролен башҡара\nҒәзиз Әлмөхәмәтовтың концертында ҡатнашыуы ла артабанғы юлын билдәләй — Мәскәү дәүләт консерваторияһында Башҡорт милли студияһын асыуҙы юллаған Ғәзиз Әлмөхәмәтов туплаған төркөмдә Хәбир Ғәлимов Мәскәүгә уҡырға китә, 1938 йылда Мәскәү консерваторияһының башҡорт бүлегендә Н. И. Сперанскийҙың йыр класын тамамлай.\n1938 йылдың 14 декабрендә Мәскәү консерваторияһын тамамлап ҡайтҡан студенттар диплом спектаклен сәхнәгә сығара. Д. Паизиеллоның “Һылыу тирмәнсе ҡыҙ” операһында төп барон ролен Хәбир Ғәлимов башҡара. Артабан опера һәм балет театрында ҡуйылған барлыҡ операларҙа ла ул төп ролдәрҙә уйнай. Хәбир Ғәлимов – тәүге башҡорт профессиональ опера йырсыһы, халҡыбыҙҙың шулай уҡ атаҡлы улдарының береһе Ғәзиз Әлмөхәмәтов хәстәрлеге менән асылған студияны тамамлап, “РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы” тигән маҡтаулы исемгә иң беренсе лайыҡ булған профессионал.\n17 йыл буйы театрҙың беренсе теноры булып ҡала ул. Мәсәлим Вәлиевтең беренсе милли “Һаҡмар” операһында Юлай партияһын башҡара. Эйхенвальдтың “Мәргән” операһында, Чемберджиҙың “Ҡарлуғас”ында, Заимов һәм Спадавеккианың “Аҡбуҙат”ында, Мортазиндың “Азат”ында йырлай. Азербайжан композиторы Гаджибековтың “Аршын мал алан” музыкаль комедияһында төп герой Аскер ролен иҫ китмәле итеп башҡарып, тамашасыны йәнә таң ҡалдыра.\n1941—1945 йылдар – һуғыш осоро. Хәбир Ғәлимов концерттар менән хәрби частарға, госпиталдәргә, фронттың алғы һыҙығына юллана. Уны яу ҡырында көтөп алалар. Ике телдә лә оҫта йырлаған артист яугирҙәрҙең рухын күтереүгә, сәнғәт аша Еңеүҙе яҡынайтыуға үҙ өлөшөн индерә.\nҺуғыш тамамланғас та, йырсы республика буйлап гастролдәргә сыға, эшселәр, ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре алдында сығыш яһай. “Әле мин бала саҡта хәтерләйем: Өфөнән артистар килеп, ялан-ҡырҙарҙа йә иһә ялан сәхнәләрҙә сығыш яһай. Халыҡ шул тиклем көтөп алып, яратып ҡала торғайны сәнғәт әһелдәрен. Хәбир Латип улы: “Тауыш — минең хеҙмәт ҡоралым. Халыҡҡа сәнғәт аша хеҙмәт итәм. Ә сәнғәт — халыҡтыҡы. Шулай булғас, тауышым да халыҡтыҡы ул”, — тип юҡҡа ғына ҡабатларға яратмаған, күрәһең. Ул үҙе лә ошо осрашыуҙарҙан, гастролдәрҙән ҡанатланып ҡайтҡан, халҡына моңо менән хеҙмәт иткән.\n1955 йылда артист Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә күсә. Тап шул йылда Мәскәүҙә Башҡорт сәнғәте декадаһы үтә һәм беренсе тапҡыр Салауат Юлаев ролен Хәбир Ғәлимов башҡара. Был республика тарихында ҙур ваҡиға була. Ғүмере буйы йырсы сит илдәргә гастролдәргә сығып, башҡорт халҡының моңо менән донъя халҡын да таныштыра.\nХәбир Ғәлимовтың исеме замандаштары теленән төшмәгән. Йыйынтыҡта Мостай Кәрим, Заһир Исмәғилев, Баныу Вәлиева, Мәғәфүрә Сәлиғәскәрова, Сафуан Әлибаев, Рәшит Шәкүр, Эльмира Давыдова, Нина Жиленко, Рамаҙан Йәнбәков, Роза Сәхәүетдинова, Ғәлиә Солтанова кеүек күренекле шәхестәр үҙ фекерҙәре менән уртаҡлашҡан.\n“Һай, йырлай ҙа һабантурғай...”\nХәбир Ғәлимовтың исеме республикала мәңгеләштерелә килә. 2014 йылда Салауат районының Лағыр ауылында РСФСР-ҙың һәм Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Хәбир Ғәлимов исемендәге башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусыларҙың “Оҙон көй” район конкурсы үткәрелгән. 1996 йылда йырсының тыуған ауылындағы мәктәп бинаһында Хәбир Ғәлимовҡа музей асылған. Өфөлә ул йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Ул — шулай уҡ Салауат районының почетлы гражданы.\nҠыҙы Земфира Хәбир ҡыҙы атаһының исемен мәңгеләштереү өсөн ҡулынан килгәндең барыһын да эшләргә тырыша. Әйткәндәй, “Хәбир Ғәлимов — бөйөк йырсы” китабын төҙөүсе лә. Унда тәрән йөкмәткеле мәҡәләләр менән бергә уникаль фотолар, документтар ҙа урын алған. Бынан тыш, йырсының тулы репертуары ла бирелгән. Бик яратып, атаһының тормошондағы һәр ваҡиғаға ҙур ихтирам менән ҡарап туплаған ул китапты. Юҡҡа ғына үҙе яҙған мәҡәләне лә “Беҙҙең һөйөклө атайыбыҙ” тип атамаған бит . Өйҙәрендәге ижади мөхит, атаһы менән әсәһенең бергә 60 йыл йәшәүе, совет осорондағы сәнғәт әһелдәренең берҙәм фекергә ойошоп эшләүҙәре хаҡында ла һөйләй ул.\nАтаһының исемен мәңгеләштереү эшен артабан да дауам итергә теләй Земфира Вәлиева. “Мәҙәниәт усаҡтарының береһенә мәшһүр йырсы Хәбир Ғәлимовтың исемен бирергә кәрәк ине!” – ти ул.\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Ғариповтың киң билдәле һабантурғай тураһындағы шиғыры ла Хәбир Ғәлимовҡа арналған. Шағир хатта “Һабантурғай йырҙары” китабын йырсыға бүләк иткәндә “йөрәгем” һүҙен “Хәбирем ағайым” тип төҙәтеп ҡуйған.\nЭй һайрай ҙа һуң был һабантурғай.\nҠарҙар бөткәнен дә көтөп тормай...\nҺабансылар күңелен нурлай-нурлай,\nҺай, йырлай ҙа һуң был һабантурғай!\nЙә атылып күккә менә уҡтай,\nЙә йомолоп ергә төшә туптай,\nЕрҙе күккә әйҙәп яна уттай,\nБыл еҙ шөңгөр ҡасан ялға туҡтай?\nҠанатынан яҙҙы түгә, буғай –\nЯҙға ҡойона бар ялан-туғай.\nТүгелдер был, ахыры, һабантурғай,\nБыл йөрәгем, ахыры, шулай йырлай?!.\nХәбир Ғәлимов... Уның моңло һәм әҙәпле тауышы бынан алтмыш йыл әүәл минең күңелемә һеңде. Йырсының тауышын “әҙәпле” тинем. Минеңсә, һүҙҙең генә түгел, тауыштың да әҙәплеһе һәм әҙәпһеҙе була. Бөгөн йәнгә ят, әҙәпһеҙ тауыштар ғәжәп ишәйеп китте. Был инде илһамдың ниндәй ерлектән, ниндәй сығанаҡтан килеүенә бәйләнгән. Хәбир ағай илһамын халыҡ рухынан, уның бөйөк ижади ҡаҙаныштарынан алды.\nХәбир Ғәлимовҡа Ғәзиз Әлмөхәмәтов үҙе фатиха бирҙе һәм эстафета тапшырҙы. Был фатиха артабан Мәғәфүр Хисмәтуллинға һәм Радик Гәрәевкә күсте. Ошо дүртәү йыр сәнғәтендә йылтыр һары ҡалайҙан ҡырҡып епкә теҙелгән замана йондоҙҙары түгел, ә күктең үҙендә яралып балҡыған ҡеүәтле яҡтыртҡыстар булды.\nХәбир ағай башҡарған опера партияларын, халыҡ көйҙәрен, композиторҙарыбыҙ ижад иткән йырҙарҙы күп тыңларға тура килде. Тамашасы алдында ярамһаҡланып, уға нисек тә оҡшарға тырышып, ул бер ваҡытта ла үҙенең бөйөк талантын кәмһетмәне. Ғүмерендә ул минең һүҙҙәремә яҙылған бер генә йырҙы — Хөсәйен Әхмәтовтың “Ғүмер тураһында баллада”һын башҡарҙы. Әммә был минең өсөн ҙур бүләк һәм ҡәҙерле иҫтәлек булды.\nХәбир ағайҙарҙың йорто йомарт, ҡунаҡсыл ине. Заһир Исмәғилев менән беҙ ул ғаиләнең һый-хөрмәтен байтаҡ күрҙек. Ошо хөрмәт өсөн рәхмәт тойғоларын әлегәсә һаҡлайым.\n1954 йылдың 14 июле ине. Баймаҡтан Темәскә китеп барышлай Түбәгә еткәс, бөгөн “Рудник” клубында Хәбир Ғәлимовтың концерты була, тип ишеттем. Ҡалырға булдым... Быға тиклем йырсы артистарҙы радионан, пластинкаларҙан ишетеп, матбуғат биттәренән уҡып ҡына белгән ауыл малайына данлы йырсының үҙен күреү, үҙ ауыҙынан йырҙарын ишетеү шатлыҡлы ла, көтөлмәгән дә хәл ине. Легенда-әкиәттәрҙә маҡталып бөтә алмаған, ғәжәп тәбиғәтле Ирәндек буйҙарына йырсының килеп сығыуы үҙе бер оло ваҡиға һымаҡ тойолдо миңә.\nЗал халыҡ менән шығырым тулы. Бына шаршау асылды, ҡурай моңона ҡушылып башҡорт халыҡ йыры “Урал” яңғырай. Асыҡ тәҙрәләрҙән урғылған моң бөтә ауылға, хатта күк Ирәндек буйҙарына тарала. Йырсы халыҡ көйөнөң рухын, бөтә нескәлектәрен төшөнөп, ҙур илһам менән башҡара. Йырҙың тамамланыуы булды, тамашасылар геүләтеп ҡул сапты.\n— Тағы йырлаһын!\nИртәгәһенә Баймаҡта, ә унан һуң Сибайҙа ҡараным мин был концертты. Ҡайҙа ғына булмаһын, халыҡ йырсыны ғәжәп йылы ҡаршы ала, һәр сығышын ҡул сабыуҙар менән оҙата. Һуңғы концерт бөткәс, мин Хәбир ағай эргәһенә инеп, уға үҙемдең йыр менән ҡыҙыҡһыныуымды әйттем. Ул шунда уҡ тыңлап ҡараны ла:\n— Һин, ҡустым, артист бул, — тине.\nШуға күрә Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы һәм сәхнәбеҙҙә бер нисә тиҫтә йыл Хәбир Ғәлимов алып барған эстафетаны — халыҡ йырҙарын башҡарыуҙы дауам итеүселәрҙең береһе булараҡ, уға ихтирамым бик ҙур.\nМиңә Башҡортостандың төрлө райондарында, күрше өлкәләрҙә күп кенә концерттарҙа X. Ғәлимов менән бергә йырларға насип булды. Ижади ҡартайыуҙы белмәгән, тормош ваҡлыҡтары өсөн урынһыҙ көйәләнмәй торған, тәбиғәте менән сабыр һәм бик итәғәтле, шат күңелле был кеше менән эшләүе үҙе бер бәхет ине.\n1965 йылда X. Ғәлимов хаҡлы ялға китһә лә, филармонияны, ундағы эш һөйгән иптәштәрен онотманы, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашып, йәштәргә фекер-кәңәштәре менән ярҙам итеп, уларҙың уңыштарына ҡыуанып, сәнғәт донъяһында йәшәне.\nйырсы, Башҡортостандың халыҡ\nБеҙҙең Салауат ерендә халыҡ бик моңло. Бигерәк тә башҡорт халыҡ йырҙарын яраталар. Атайым менән әсәйем ҡунаҡтарҙы йыр менән ҡаршы алыр, йыр менән оҙатыр булды, шуға күрә радионан йырлаған матур тауышлы Хәбир Ғәлимов тигән йырсының күрше ауылдан булыуына ғорурлана торғайныҡ.\nБеҙҙең ауылға гастролгә килһә, эргәләге өйгә төшөр ине. Шул саҡ мин тәҙрәнән күҙ ҙә алмай инем: ҡасан килде, ҡасан китте, нисек йөрөй. Ҡайһы саҡ Хәбир ағай тәҙрәне асып ала ла ауылды күҙәтеп һоҡланып ултыра. Уның тауышы!.. Йырлағанын ишетһәң, күҙ алдына Салауат батыр килеп баҫа. Моғайын, ул да шулай моңланып йырлағандыр.\nМәктәпте тамамлағас, БДУ-ға инер өсөн Өфөгә юлландым. Хәбир ағай менән яҡындан танышыу теләге шул тиклем ҙур. Күршеләрҙән адресын белеп алдым да өйҙәренә юлландым. Хәбир ағай мине, үҙ яҡташын, ихлас ҡаршы алды, ҡунаҡ итте, минең БДУ-ға уҡырға инеремде ишеткәс, ҡыуанды. Ә инде сәй эскән арала уға бер нисә шиғырымды уҡып ишеттергәс, икеләтә ҡыуанғандай булды. Шулай кеше ҡыуанысын үҙенекеләй ҡабул итә белде Хәбир ағай. Аҙаҡ та, нисә тапҡыр ғына уларға барһам да, үҙемде көтөп алынған ҡунаҡ итеп тойҙом. Күңел байрамдарына әүерелде ул осрашыуҙар.\nХәбир ағай тураһында һөйләгәндә, Ғәзиз Әлмөхәмәтовты иҫләмәй булмай, сөнки Ғәлимов уның әҫәрҙәрен ҡабатланмаҫ сағыу тенор менән башҡарҙы. Шулай уҡ уның, тәүге башҡорт опера йырсыһы булараҡ, вокал сәнғәтенә индергән өлөшөн дә баһалап бөтөргөһөҙ.\nҺуңғы осрашыуҙарҙың береһе Нефтселәр мәҙәниәт һарайында “Аҡ тирмә” клубында булды. Салауат районының арҙаҡлы сәнғәт эшмәкәрҙәре ҙур концерт менән сығыш яһаны. Был концертта Хәбир ағай ҙа ҡатнашты. Уға 80 йәш тирәһе булғандыр. Шундай сағыу тауыш менән йырлап ебәрҙе. Оло йәштәге кешенең тауышы шундай саф, асыҡ булыр икән. Бөтәһе лә ғәжәпләнеп, һоҡланып тыңлап ултырҙы. Ысын, ҙур талант эйәһе ине Хәбир ағай. Уның менән яҡындан таныш булыуым менән ғорурланам. Ошондай кеше менән осраштырған өсөн яҙмышыма рәхмәт.\nХәбир Ғәлимов башҡорт сәнғәтенә тоғро хеҙмәт итте. Уның йырлау манераһын яратам. Халыҡ күңелен, халыҡ моңон “Урал”, “Ҡолой кантон”, “Ғайса”, “Сибай”, “Зөлхизә” кеүек оҙон йырҙарҙа нисек тәрән итеп асып бирә ул. Минең “Салауат Юлаев” исемле операмда ул төп ролде башҡарып, ҙур“уңыштарға иреште. Шундай тәрән лиризм менән “Былбылым”ды йырланы. Күп кенә романстарым, йырҙарым да уның башҡарыуында тәүләп сәхнәгә сыҡты.\nХәбир ағай һәр ваҡыт кешегә яҡшылыҡ ҡына теләп һөйләшә торған ине. Ул шундай... Ниндәй генә һүҙ әйтһәм дә, аҙ һымаҡ, әйтеп бөтә алмаҫлыҡ һымаҡ. Ғәлимов кеүек кешелекле, яғымлы ҙур йөрәкле кешеләр бик һирәк тыуа торғандыр. Ул бер ваҡытта ла кеше тураһында насар һүҙ әйтмәне, кешегә йылмайып ҡына һүҙ ҡуша торғайны. Бер ҙә асыуланмаҫ ине.\nХәтеремдә, бергәләп радиола сығыш яһарға тура килгәйне. Ул ваҡытта тапшырыуҙарҙы эфирға шунда уҡ бирә торғайнылар. Мин бер йырҙы ни өсөндөр юғары нотала башлағанмын. Хәбир ағай йыраҡтан барып түбән төшә башланы. Хәҙер сыҡҡас та, мине һуғып йығыр инде, тип шөрләп торам. Сыҡтыҡ, Хәбир ағай көлөп тик ултыра: “Заһир, бына икәүләп ҡыҙыҡ сығыш яһаныҡ бит әле бөгөн”. Башҡа берәү булһа, һүгер ине, йә булмаһа, ауыр һүҙ әйтер ине. Юҡ, бер нимә лә өндәшмәне.\n...Рәйеф Ғәбитов, мин, башҡалар Мәскәүҙән каникулға ҡайтҡан ваҡытта гел бергә була торғайныҡ. Ғәлиә еңгә менән Хәбир ағай хәҙерге Телеүҙәк эргәһендәге бәләкәй генә йорттарында йәшәй. Был иҫ киткес кешеләрҙә беҙ көнөн-төнөн төнәп ята торғайныҡ. Ҡунаҡ ҡына булманыҡ, беҙ унда йәшәнек, тип әйтергә була.\nХәбир ағай минең өсөн туғандан да, дуҫтан да яҡыныраҡ кеше ине. Бик күп байрамдарҙы бергәләп үткәрҙек. Уларҙың өйөнән ҡунаҡ өҙөлмәне. Бер ваҡыт Антонио Спадавеккиа килеү уңайы менән мине, башҡа композиторҙарҙы ҡунаҡҡа саҡырҙылар. Мин гел түрҙә ултырам бит инде. Эргәмдә — Спадавеккиа. Мин шунда ятып йоҡлап киткәнмен, диванда. Ҡунаҡтар миңә мыйыҡ эшләп, иренемде буяған. Уянып китһәм, бөтәһе лә көлә. Көҙгөгә ҡараһам, үҙемде танымай торам. Шулай шаярып та ала торғайныҡ.\nкомпозитор, СССР-ҙың халыҡ артисы.\nБеҙҙең Учалы районының Яңы Байрамғол ауылында мәшһүр йырсы Хәбир Ғәлимовтың сығыш яһауын халыҡ ҙур тантана, оло байрам күреп ҡабул иткәйне. Уның “Илсе Ғайса”ны, Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың “Эшсе” операһынан Ниғәмәт арияһын йырлауы һаман иҫемдә. Был ғәжәйеп моң һәм матур, көслө тауыш бер кешенән түгел, ә тәбиғәттән, шишмәләрҙән, тауҙарҙан килгән кеүек тойолғайны. Был минең Хәбир ағайҙы тәүге күреүем ине.\nХәбир ағай төҫө менән дә матур кеше ине, уның эске донъяһы ла гүзәл булды. Мин уны йәшләй күреп белеүем менән үҙемде бәхетле һанайым. Музыка училищеһын тамамлағандан һуң филармонияға ебәрҙеләр. Унда миңә: “Һин Урта Азияға гастролгә Хәбир ағайҙың бригадаһы менән сығып китәһең”, — тинеләр.\nМиңә ныҡ тәьҫир итте был хәбәр. Шундай бөйөк йондоҙ бригадаһында йырлап йөрөйәсәкмен! Уның тауышы ишетелеү менән зал тып-тын булып ҡалыр ине. Һәр ваҡыт сәхнәнән гөлләмәләр ҡосаҡлап сыға ла уны тыңлап торған клуб эшселәренә тарата ине. Ә Урта Азияла Хәбир ағай сәхнәнән төшкәс, ҡунаҡханаға ҡайтыр алдынан автобусҡа барып еткәнсе, үҙенә килтерелгән сәскәләрҙе көтөп торған тамашасыһына өләште.\nРадиокомитеттың аппаратураһы уның юғары ноталарын ала алмай торғайны. Ленинградта ла пластинкаға яҙған ваҡытта “высокие обертоны аппарат не берет” тиҙәр ине. Шуның өсөн магнитофон тыңлағанда уның тауышы юғала.\nйырсы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.


Урал батырҙың алтын билбауы — Башҡорт Википедияһы\nУрал батырҙың алтын билбауы\n1 Маршрут программаһы\n1.1 Белорет районы\n1.2 Учалы районы\n1.3 Әбйәлил районы\n1.4 Баймаҡ районы\n1.5 Бөрйән районы\n1.6 Күгәрсен районы\n1.7 Мәләүез районы\n1.8 Ишембай районы\n1.9 Стәрлетамаҡ районы\n«Урал батырҙың алтын билбауы» — Башҡортостандың Өфө ҡалаһынан башланып, тарихи тәбиғәт һәйкәлдәре, иҫтәлекле, «Урал батыр» эпосына бәйле урындар, халыҡ кәсепселеге һаҡланған Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ, Бөрйән, Күгәрсен, Мәләүез, Ишембай, Стәрлетамаҡ райондары аша үткән туристик маршрут.\nАссы минераль сығанағы. Белорет районы\nАссы шифаханаһына экскурсия. Уҫманғәле мәсете, Заһир Исмәғилев музейы, үҙенсәлекле легендалар — дейеүҙәр, аждаһалар менән бәйле Көньяҡ Урал ҡурсаулығы башланған Ямантау менән танышыу.\nАзия-Европа сигендәге стела янында туҡталыш. Ҡашҡар ауылында Шакирйән Мөхәмәтйәновтың (Александр Матросов) музейына экскурсия. «Урал батыр» стелаһы менән танышыу. Учалы ҡалаһы буйлап экскурсия: райондың этнография музейында булыу, Ахун мәнгирҙәренә барыу. «Абҙаҡ» тау саңғыһы үҙәгенә сәйәхәт.\nЯҡтыкүлдең тау башынан күренеше\n«Яҡтыкүл» тау саңғыһы үҙәгенең канат юлы менән 450 метр бейеклектәге тауға менеү. Яҡтыкүл күленә сәйәхәт. Советтар Союзы Геройы, генерал Таһир Күсимовтың музейына экскурсия.\nБашҡортостандың беренсе баш ҡалаһы булған Темәс ауылында «Темәс» тарихи-мәҙәни үҙәктә башҡорт милли йолаларын менән танышыу. Этнография музейына сәйәхәт.\nШүлгәнташҡа инеү урыны\nМәндәғол ауылындағы «КаповоТур» турбазаһында урынлашыу. Ағиҙел буйлап ағыу, Аҡбулат ауылындағы мәсет менән танышыу, Бабсаҡ бей ҡәберенә зыярат ҡылыу. Шүлгәнташ мәмерйәһенә экскурсия.\nЙомағужа һыуһаҡлағысына сәйәхәт. «Башҡорт ауылы» туристик базаһы менән танышыу.\nНөгөш һыуһаҡлағысына экскурсия. Воскресенск картиналар галереяһы менән танышыу.\nСкварчиха ауылында изге сығанаҡта булыу.\nҠаланың "Таштар музейы"на сәйәхәт. «Юрматы ере» мемориаль комплексы менән танышыу.\nМаршрутҡа Ирәмәл тауын һәм Ғафури районының Сәйетбаба ауылындағы Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген, башҡа райондарҙы ла индереү күҙаллана.\nРимма Ғәлиева: «Шүлгәнташ — „Урал батыр“ эпосының икенсе яғы, кире образдың һуңғы төйәге. Ә бына ыңғай персонаж менән бәйле урындарға, Иҙел башына иғтибар аҙ. „Ирәмәл“ тәбиғәт паркында „Урал батыр“ эпосы буйынса тематик туҡта¬лыштар эшләй башланыҡ. Шуларҙың тәүгеһе — Иҙел башы. Ағиҙел йылғаһының инешенә былтыр ҡылысҡа һәйкәл ҡуйҙыҡ. Ул ике метр бейеклектә, бик матур, халыҡты йәлеп итеп тора. Әле „Тормош сығанағы“ тигән туҡталышта әүҙем эш алып барабыҙ. Унда ҙур бишек эленәсәк. Һуңынан „Йәнбикә менән Йәнбирҙе“ туҡталышына тотонасаҡбыҙ. Йәнә биш туҡталыш эшләргә кәрәк».\nКинйә Күскилдин: "Маршрут буйынса баш ҡалабыҙ Өфөнән ҡуҙғалыу ҡарала. Унан «Көньяҡ Урал» заповеднигынан башланған Ямантауҙа туҡтайбыҙ. Ул — үҙенсәлекле легендалар, дейеүҙәр, аждаһалар менән бәйле урын. Учалы районы биләмәһендә Азия менән Европа ҡушылған урынды, Ахундағы һынташтарҙы, Әүешкүлде, Әүлиә шишмәһен ҡарап, Иҙел, Урал йылғалары инешенә барып етеп була. Унан кире әйләнеп, Әбйәлил районындағы Яҡтыкүл аша Башҡортостандың тәүге баш ҡалаһы Темәскә сығабыҙ. Артабан Бөрйәнгә, «Шүлгәнташ» мәмерйәһенә, унан Хәйбулла, Йылайыр, Ейәнсура райондары аша сәйәхәт итеп, Күгәрсен районына юл тотабыҙ, «Мораҙым» тарлауығында, Үрге Бикҡужалағы "Башҡорт ауылы"нда ял итеп, «Нөгөш» һыуһаҡлағысы, Зәйнәб Биишева музейы, Бәндәбикә кәшәнәһе аша үтеп, Ғафури районының Сәйетбаба ауылындағы башҡорт милли-мәҙәни үҙәгенә һуғылып, Өфөгә ҡайтырға мөмкин. Шул уҡ маршрутты Ырымбур, Магнитогорск аша килгәндәрҙең икенсерәк үтеүе ихтимал. Әлегә уның төрлө маршруттары әҙерләнә".\n↑ Экскурсионный тур «Золотой пояс Урал батыра»\n↑ Урал батырҙың билбауы кемгә ярар\n↑ ЭТНОТУРИЗМ НИГЕҘЕНДӘ…"Урал батыр" бренды булырға тейеш\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Урал_батырҙың_алтын_билбауы&oldid=797454 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 8 апрель 2018 в 05:58


Ағинәйҙәр янындағы аҡһаҡалдар ҡайҙа булған?\n3 Декабрь 2018, 18:35\n«Ирҙәрҙе һаҡлағыҙ!» – Башҡортостан Республикаһы Ҡатын-ҡыҙҙар союзы ун биш йылдан ашыу ошо һүҙҙәрҙе оран итеп, даими рәүештә ҙур акциялар үткәрә, был саҡырыуға дәүләт кимәлендә иғтибар даулай. Ул һүҙҙәр хатта союз рәйесе Рәшиҙә Солтанованың машинаһының артҡы тәҙрәһенә яҙылған. «Ни эшләп наҙға сумып ғүмер итергә тыуған ҡатын-ҡыҙ үҙе ир-атты иркәләтеп йәшәтергә тейеш?» – ти быны күргән ҡайһы берәүҙәр. Һүҙ, әлбиттә, көслө затҡа өф-өф итеп өрөп тороу хаҡында түгел. Ғәҙәти булмаған саҡырыуҙың асылы нимәнән ғибәрәт?\nРәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Акушерлыҡ һәм гинекология ғилми үҙәге мәғлүмәттәренә ҡарағанда, илдә 4 миллионға яҡын ир-егет нәҫел ҡалдырырға һәләтһеҙ. Һуңғы 13 йылда ирҙәр түлһеҙлеге менән сирләү 80 процентҡа артҡан. Шул уҡ ваҡытта көслө зат ул мәсьәлә тураһында табиптарға ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда биш тапҡырға кәмерәк мөрәжәғәт итә. Был һандар дөйөм ил буйынса бирелгән, ләкин республикабыҙҙа ла ирҙәрҙең репродуктив һаулығы насарая бара.\n– Репродукция үҙәге мәғлүмәттәренә ҡарағанда, беҙҙә бәпес һөйөүҙән мәхрүм ғаиләләрҙә ирҙәрҙең 30 проценты түлһеҙ. Тик беҙ уларҙың ырыу дауам итеү, йәғни демографияны арттырыу һәләтенә генә түгел, дөйөм сәләмәтлегенә, социаль оҙон ғүмерлеген арттырыуға иғтибарҙы йүнәлтергә теләйбеҙ. Ирҙәрҙең үҙ һаулығына яуапһыҙ мөнәсәбәтен тамырынан һындырырға, йәмғиәттә сәләмәтлекте хәстәрләүҙе хуплаған ҡараш булдырырға, мәктәптәрҙә ғаилә тормошона әҙерләүсе дәрестәр индерергә кәрәк, – ти Башҡортостан Ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе Рәшиҙә Искәндәр ҡыҙы Солтанова.\n– Көслө заттың ғүмерен ҡыҫҡартыусы төп сәбәптәрҙең береһе – даими стресс. Ир-ат менән ҡатын-ҡыҙҙың көсөргәнешкә мөнәсәбәте ҡапма-ҡаршы. Гүзәл зат тиҙерәк әхирәте, туғандары менән бүлешеп, күңелен бушата һала, терәк эҙләй һәм таба. Был, табиптар күҙлегенән дә, бик дөрөҫ. Ә егет тәбиғәте башҡа: ул аһ-зарын ситкә сығармай, үҙендә йыйып йәшәй. Көсөргәнешле тормошта ҡан тамырҙары ҡыҫыла бара, яйлап инфаркт, инсультҡа килтереүсе сирҙәр тыуа. Ҡайғыһын хәмер менән йыуып, эскегә һабышыусылар, фажиғәгә тарыусылар, үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар күпме?! «Йәшел йылан» менән дуҫлыҡ уның ғүмере иртә өҙөлөүенең икенсе сәбәбе булһа, хәүефле шарттарҙа эшләү – өсөнсөһө.\nИр-ат һаулығын һаҡлауҙың дәүләт программаһы әлегә юҡ икән, тимәк, ҡул ҡаушырып ултырырға түгел, үҙ программаңды булдырырға кәрәк, – ти Шамил Нариман улы һәм түбәндәге кәңәштәргә ҡолаҡ һалырға тәҡдим итә.\n«Көслө, шәп» егет хаҡында йәмғиәттә йәшәп килгән ҡалыптан баш тартыу ниндәйҙер кимәлдә иртә үлемдәрҙән һаҡлай. Мәҫәлән, беләк көсөңдө күрһәткең килгәндә үҙеңде тыя белеү бәлә-ҡазанан, машинала юғары тиҙлектә ҡыумау юл фажиғәһенән ҡотҡарыр. Ғаиләлә йәшәү кәмендә ун йыл ғүмер өҫтәй: хәләл ҡатыныңды ғына яратыу енси сирҙәрҙән ҡурсалай, балалар киләсәген уйлау үҙ ғүмереңә яуаплы ҡарарға мәжбүр итә, өй йылыһы – йәнгә дауа. Ҡатыныңдың мәғлүмәтле булыуы ла мөһим: уның ашау-эсеүҙе белеп ойоштороуы, ғаиләне сәләмәт йәшәү рәүешенә күсереүе ир-ат һаулығында сағылмай ҡалмай. Хәүефһеҙ шарттарҙа эшләү ҙә ҙур әһәмиәткә эйә. Тән, мускулдар ныҡлығы дөйөм һаулыҡҡа ғына түгел, аҡыл һәм рух көсөнә лә йоғонто яһай: спорт менән шөғөлләнгән егеттәр, ҡағиҙә булараҡ, маҡсатҡа ынтылыусан, уңышлы була. 45 йәше тулғандарға йыл һайын урологҡа күренеп, енес биҙенең сәләмәтлеген билдәләүсе ҡан анализы (ПСА – простатический специфический антиген) бирергә кәрәк. Йөрәкте һаҡлау өсөн биш ҡағиҙә: аҙнаһына кәмендә өс сәғәт физик әүҙемлек, тәмәкене ташлау, хәмерҙән баш тартыу йәки уны сикләү, тән ауырлығын контролдә тотоу, көн һайын биш йәшелсә-емеш: мәҫәлән, алма, әфлисун, кишер, помидор, ҡыяр ашау мөһим.\n...Һуңғы йылдарҙа башҡорт ауылдарының күбеһендә халыҡтың рухы һағында тороусы ағинәйҙәр ҡорҙары барлыҡҡа килде. Әхлаҡ ҡанундарын күҙәтеүсе лә, тормош ҡотон арттырыусы ла улар. «Ағинәйҙәр янында булырға тейеш аҡһаҡалдар ҡайҙа һуң? Борон был бурысты тап улар башҡарған бит. Аҡһаҡалдар юҡ кимәлдә! Етмеште уҙған уҙамандар бармаҡ менән һанарлыҡ ҡалған», – Рәшиҙә Солтанованың әсенеп әйткән был һүҙҙәренән уйланмаҫ ереңдән уйға сумаһың.\nСтатистика шуны күрһәтә: эшкә һәләтле йәштә ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙарҙан дүрт тапҡырға күберәк үлә. 30 йәшкә тиклем ир-егет менән ҡатын-ҡыҙ нисбәте тигеҙ булһа, 30-ҙан һуң көслө зат һаны кәмей башлай, ә 75-тән һуң бөтөнләй аҙ ҡала.\nБыл мәғлүмәттәр ҙә ысынбарлыҡты сағылдыра: һәр икенсе гүзәл зат яңғыҙ, ул йә тол ҡалған, йә айырылған, йә бер тапҡыр ҙа кейәүҙә булмаған. Бала үҫтереүсе һәр икенсе ғаилә тулы түгел.\n– Илдә ирҙәр кәмеү һәләкәт төҫөн ала бара, – тип дауам итә һүҙен Рәшиҙә ханым. – Көслө затҡа тәбиғәттән үҙ һаулығын ҡайғыртыу һалынмаған, һәр икенсеһенең пенсияһын күрә алмай вафат булыуына шул да сәбәпсе. Байтағы, бала һымаҡ, докторҙарҙан ҡурҡа. Кемдеңдер сире диспансеризацияға ҡатыны ҡулынан тотоп алып килгәндә асыҡланһа, икенселәренең – эштә тикшереү үткәндә. Ә дауахананың ҡайҙа икәнен белмәгән ирҙәр күпме?!\nРеспублика Ҡатын-ҡыҙҙар союзы был ифрат оло проблемаға йәмәғәтселек иғтибарын ҡат-ҡат йәлеп итергә ынтыла. Күптән түгел ул Бөтә Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы ағзалары менән берлектә шул турала түңәрәк өҫтәл уҙғарҙы. Унда ғалимдар, эксперттар, министрлыҡтар һәм профсоюз вәкилдәре ҡатнашты. Ҡатын-ҡыҙҙы, әсәне һаҡлау хаҡында бихисап закон ҡабул ителһә, атайҙарҙы, ир-егеттәрҙе ҡурсалау буйынса бер закон да юҡлығын билдәләне улар. Ысынында иһә Башҡортостан андрология хеҙмәтен булдырыу хаҡында бик файҙалы закон ҡабул иткән тәүге төбәк булып тора. «Уның ҡағыҙҙа ғына ҡалыуы үкенесле. Ирҙәр һаулығы проблемаларын хәл итеү өсөн федераль кимәлдә махсус программа кәрәк. Түлһеҙлекте дауалауҙың яңы технологиялары ҡулланылған дәүләт андрология үҙәктәре булдырыу, был йүнәлештә эшләүсе белгестәр әҙерләү зарур. Әлбиттә, сәләмәт йәшәү рәүеше, һаулыҡты һаҡлау нигеҙҙәре мәктәп эскәмйәһенән һалынырға тейеш», – тип һығымта яһаны әңгәмәселәр. Улар, тәҡдимдәрҙең барыһын етди документҡа туплап, Бөтә Рәсәй халыҡ фронтының Үҙәк штабына ебәрҙе.\n«Ирҙәрҙе һаҡлағыҙ!» – был саҡырыуҙы төрлө кеше төрлөсә ҡабул итә. Ләкин улдарының, ирҙәренең, атайҙарының сәләмәтлеген ҡатын-ҡыҙ ҡайғыртмай, кем ҡайғыртһын?! Көслө заттың иҫән, һау булыуы иң элек ҡатын-ҡыҙҙың үҙенә кәрәк – балаларҙы арҡа терәкле итеп үҫтереү, тормош йөгөн, нескә иңенә һалып, яңғыҙ түгел, бергә тартыу, көслө имән янындағы наҙлы ҡайын һымаҡ йәшәү, Ғаилә тигән дәүләтебеҙ бәхете тулы булыу өсөн. Донъя күргән, яҙмыштың әсеһен дә, сөсөһөн дә етерлек татыған ҡатындар бының менән ризалашмай булдыра алмаҫ.


Сәйәсәт » Страница 193\nЗакон бар, үтәүсеһе генә юҡ\nСәйәсәт // 8-12-2011, 04:59\nКисә Башҡортостан Республикаһы Президенты\nРөстәм Хәмитов ведомство-ара йәмәғәт именлеге советының сираттағы ултырышын үткәрҙе.\n— Республикала экологик хәлдең киҫкен тороуы хаҡында күп һөйләп тороу урынһыҙ. Башҡортостан — сәнәғәт тармағы үҫешкән төбәк һәм биләмәнең сәнәғәт предприятиелары менән тулыланыуы тәү сиратта экологик проблема ла тыуҙыра. Электән күҙәтелә: республикала сәнәғәт етештереүе ныҡ тупланған. Айырыуса Ишембай, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡалаларынан һауаның газ менән бысраныуы тураһында ялыуҙар күп килә.\nСәйәсәт // 8-12-2011, 04:58\n7 декабрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Федераль финанс-бюджет күҙәтеүе хеҙмәте етәксеһе Сергей Павленко менән осрашты.\nОсрашыу барышында Башҡортостан менән федераль учреждение араһында республикала финанс контролен ойоштороу һәм тормошҡа ашырыу тәртибе стандарттарын ҡулланыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды, шулай уҡ үҙ-ара эш итеү мәсьәләләре тикшерелде.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1108 тапҡыр // Тотош уҡырға\nКеше хоҡуҡтары — дәүләт сәйәсәтенең нигеҙе\nСәйәсәт // 8-12-2011, 04:02\n8 декабрҙә Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтында “Кешенең һәм граждандың хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын тәьмин итеү өлкәһендә дәүләт менән йәмғиәттең көнүҙәк мәсьәләләре” Бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли конференцияһы уҙғарыла. Ул Дөйөм кеше хоҡуҡтары декларацияһы ҡабул ителеүҙең 63 йыллығына арнала.\nХәл Президенттың шәхси контролендә\nСәйәсәт // 8-12-2011, 04:01\nХәтерегеҙгә төшөрәйек: Талбазы ҡасабаһында йәшәүсе Гүзәл Иҙрисова ноябрь башында туристик путевка буйынса Шарджға юллана. Долларҙы урындағы валютаға алмаштырыу пунктында уны, ялған аҡса һатыуҙа йәки индереүҙә ғәйепләп, ҡулға алалар.\nЗаман менән бергә атлай\nСәйәсәт // 7-12-2011, 04:11\nБаш ҡалалағы "Стеклонит" асыҡ акционерҙар йәмғиәтен заман менән бергә атлаусы предприятие тип әйтергә була. Бындағы ҡорамалдар һәм технологиялар баҙар ихтыяжын ҡәнәғәтләндергән продукция етештереү мөмкинлегенә эйә. Улай ғына түгел, инновация йүнәлешендә лә әүҙем эшләйҙәр. Мәҫәлән, бер нисә йыл элек сүс-оптика кабелдәре сығарыуҙы яйға һалғандар.\nОшо көндәрҙә 50 йыллыҡ юбилейын билдәләгән йәмғиәт менән танышырға республикабыҙ Президенты Рөстәм Хәмитов та килде.\n// Уҡынылар: 1520 тапҡыр // Тотош уҡырға\nКөрәштең ике мәғәнәhе\nСәйәсәт // 7-12-2011, 03:09\nҺуңғы айҙарҙа дәүләттәр араhындағы сәйәси ҡапма-ҡаршылыҡтар, иҡтисади юғалтыуҙар ғәҙәти хәлгә әйләнеп бара, әллә ҡасан уҡ тоҡанған эреле-ваҡлы hуғыштар hаман тынмай.\nДонъя иҡтисадын өйрәнеүсе белгестәр фекеренсә, бөгөн кешелек Өсөнсө валюта hуғышы осоронда йәшәй. Илдәр конкуренция шарттарында өҫтөнлөк яулау, көрсөктән hуңғы финанс ауырлыҡтарын еңелерәк үткәреү өсөн үҙ-ара көрәшә, шул уҡ ваҡытта уларҙың береhе лә эҙемтәләрҙең аяуhыҙ булыуы ихтималлығы хаҡында уйлап та бирмәй.\n// Уҡынылар: 850 тапҡыр // Тотош уҡырға\nМәғлүмәт халыҡҡа барып етәме?\nСәйәсәт // 7-12-2011, 03:03\nКешене ҡыҙыҡһындырған мәғлүмәттәрҙең барыһы ла теге йәки был дәүләт органында, урындағы үҙидарала, уларҙың ҡарамағындағы башҡа структураларҙа булырға тейеш. Әммә был мәғлүмәттәр халыҡҡа барып етәме һуң?\nМәғлүмәттәрҙән файҙаланыу — үҙ хоҡуҡтарыңды яҡлауҙың бер ҡоралы ул. Шунһыҙ дәүләт, йәмғиәт эштәренә идара итеүҙә, урындағы үҙидараны тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнашып булмай.\nКом: 0 // Уҡынылар: 945 тапҡыр // Тотош уҡырға\nДәүләт хеҙмәттәре исемлеге раҫланды\nСәйәсәт // 7-12-2011, 03:02\nБашҡортостан Хөкүмәтенең 2 декабрҙәге ҡарары менән республика башҡарма дәүләт власы органдары тарафынан күрһәтелергә тейешле мотлаҡ дәүләт хеҙмәттәре исемлеге билдәләнде, тип хәбәр итә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең матбуғат хеҙмәте.\nДәүләт хеҙмәттәре башҡарма власть органдары талап иткән төрлө ойошмаларға яҙылған мөрәжәғәттәрҙе үҙ эсенә ала. Бындай документтарға шулай уҡ һығымталар, белешмә ҡағыҙҙары, сертификаттар инә.\nКом: 0 // Уҡынылар: 1254 тапҡыр // Тотош уҡырға\nСәйәсәт // 7-12-2011, 03:00\n– Дәүләт Думаhына hайлау ыңғай үтте, алдағы биш йылда илебеҙҙең хоҡуҡи үҫешен тәьмин итерлек эшлекле парламент булырына ышаныс ҙур, – тине республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе, «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияhының Башҡортостан төбәк сәйәси советы секретары Константин Толкачев 5 декабрҙә үткән матбуғат конференцияhында.\n// Уҡынылар: 958 тапҡыр // Тотош уҡырға\nСәйәсәт // 6-12-2011, 06:22\nРәсәйҙең Дәүләт Думаһына депутаттар һайлау Башҡортостанда тыныс, эшлекле шарттарҙа барҙы. Халыҡтың әүҙемлеге һәм сәйәси йәһәттән уяулығы, сараны ойоштороусыларҙың үҙ бурыстарына яуаплы ҡарауы арҡаһында етди етешһеҙлектәргә юл ҡуйылманы.\nБарлыҡ ҡала һәм райондарҙа ла халыҡҡа гражданлыҡ бурысын үтәү өсөн һәр йәһәттән уңайлылыҡ булдырырға тырыштылар: физик мөмкинлектәре сикләнгәндәрҙең, хәрби хеҙмәттәгеләрҙең, ваҡытлыса иркенән мәхрүм ителгәндәрҙең янына комиссия ағзалары үҙҙәре килде; мөһим сара мәлендә республиканан ситкә сығырға мәжбүр кешеләр башҡа ерҙә һайлауҙа ҡатнашыу өсөн махсус танытма алды; тәғәйен йәшәү урыны булмағандарҙы ла онотманылар; йола буйынса, һайлау участкаларында беренсе булып тауыш биреүселәргә бүләктәр, грамоталар тапшырылды.\n// Уҡынылар: 1048 тапҡыр // Тотош уҡырға\nАртҡа 1 ... 189 190 191 192 193 194 195 196 197 ... 199 Алға Бит башына


Тел асҡысы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n13 декабря 2019 — 19:50 ГТРК «Башкортостан»\nБашҡортостандың Мәғарифты үҫтереү институтында уҡыусылар араһында “Тел асҡысы” тип аталған башҡорт интеллектуаль уйыны ойошторолдо. Уйында Өфө мәктәптәренән тупланған дүрт команда ҡатнашты. Уйын алдынан уҡытыусы үҙенең кәңәштәрен еткерә. Уйынға һәр бала әҙер. Башҡорттар, осҡон, рух инженеры, беҙ беренселәр — 4 команда тел серҙәре тип аталған интеллектуаль бәйгелә көс һынашты. һәр командала 12 уҡыусы башҡорт теле буйынса төрлө эштәрҙе башҡарҙы. Командала 8 кластан алып 11 класҡа тиклем башҡорт теле буйынса төрлө сараларҙа ҡатнашҡан әүҙем уҡыусылар тупланған. Телгә ҡарата һөйөү тәрбиәләү һәм телебеҙҙең матурлығын, байлығын күрһәтеү маҡсатында сара уйын-ярыш формаһында үтте.Командаларҙың таҫыллығы, әүҙемлеге, тел байлығы баһаланды. конкурстың бер өлөшө — Туған телде популярлаштырыу.\nБыл йәһәттән уҡыусылар үҙҙәренең идеяларын берләштереп, буласаҡ проекттарын тәҡдим итте. Үҫмерҙәр башҡорт киноларын үҫтереү, мультфильмдар эшләү, башҡорт лагерҙарын ойоштороу, хатта башҡорт мәктәптәрендә тик телде яҡшы белгән уҡытыусылар уҡытырға тейеш, тигән фекерҙәр еткерҙе. Фотоға төшөп башҡорт теле хэштэгэ менән фотоларын интернетҡа һалды. Викторина һорауҙарына етеҙ һәм дөрөҫ яуап биреү талап ителде. ә һорауҙар башҡортостан тарихына, халыҡ ауыҙ-тел ижадына, тел ҡағиҙәләренә бәйле булды. Ярыш бик ҡыҙыу барҙы. Командалар урындар яулаһа ла, иң мөһиме дуҫлыҡ еңде, тип билдәләй улар. Сара башҡорт теле көнөнә арналды.