Рөстәм Хәмитов: Күмәртә звеноһыҙ сауҙа итеү мөмкин түгел // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов: Күмәртә звеноһыҙ сауҙа итеү мөмкин түгел\n11:12, 24 сентября 2010 Иҡтисад\nБашҡортостанда күмәртә сауҙа звеноларының һөҙөмтәле структураһын булдырырға кәрәк. Был турала БР Хөкүмәтендәге төп аҙыҡ-түлек продукттарына хаҡтар артыуын сикләү мәсьәләләре буйынса киңәйтелгән кәңәшмәлә республика Президенты Рөстәм Хәмитов белдерҙе.\n— Аҙыҡ-түлек продукттарына хаҡтар артмаҫҡа тейеш, — тине ул. – Әгәр хәҙер улар тотороҡланған икән, уларҙы кәметеү тураһында уйларға кәрәк. Беҙҙә ауыл хужалығы республикаһы. Һәм беҙ бындай проблемалар кисермәҫкә тейешбеҙ, ләкин ысынында хәл бөтөнләй киреһе. Ауыл хужалығы тауарҙарының күп төрҙәре республикала күпләп үҫтерелмәй. Улар иҫәбендә – кишер, һуған, кәбеҫтә һәм башҡалар. Беҙҙең баҙарға бөтә был продукция күрше өлкәләрҙән килтерелә. Продукттарҙың социаль төрҙәрен етештереү күләмдәре лә кәмей, уларға өҫтәмә иң кәм булырға тейеш. Рәсәй Федерацияһының күп субъекттарында күмәртә базалар ваҡлап һатыуҙан күберәк. Беҙ был планда ҡалышабыҙ, ә күмәртә секторһыҙ етештереүселәрҙән ҡулланыусыға ҙур тауарҙар ағымы булмаясаҡ.\nПрезидент ҡайһы бер министрлыҡтарға һәм ведомстволарға яҡын араларҙа логистик күмәртә сауҙа үҙәктәре булдырыу буйынса тәҡдимдәр индерергә ҡушты. Бынан тыш, ҡулланыусылар кооперацияһы системаһын тәртипкә килтерергә кәрәк. Ауыл хужалығы йәрминкәләренә килгәндә, бында Рөстәм Хәмитов, республика етештереүселәрен бушлай урындар менән тәьмин итергә кәрәк, тип билдәләне.\nПрезидент көс хеҙмәткәрҙәренә айырым мөрәжәғәт итте:\n— Һеҙ намыҫһыҙ һатыусыларға ҡаты контроль тәьмин итергә тейешһегеҙ. Уларҙы асыҡларға һәм язаһын бирергә кәрәк, — тине республика башлығы.\nБынан тыш, октябрҙән республикала «Социаль кәрзин» акцияһы ғәмәлгә инәсәк. Башҡортостан сауҙа ассоциацияһы рәйесе Илдар Ғарифуллин әйтеүенсә, акцияла ҡатнашыусы сауҙа предприятиелары аҙыҡ-түлектең өҫтәмә хаҡ ун проценттан ашмаясаҡ ҡайһы бер төрҙәрен билдәләйәсәк. Рөстәм Хәмитов кәңәшмәлә ҡатнашыусыларҙы ошо акцияға иғтибар бирергә саҡырҙы.\nШулай уҡ тиҙҙән Башҡортостандың аҙыҡ-түлек баҙарындағы хәлгә контроллек итеү буйынса махсус комиссия эшләй башлаясаҡ. Уны БР Президенты Хакимиәте етәксеһе Николай Курапов етәкләйәсәк.\nТеги: кәңәшмәләр, БР Хөкүмәте, ауыл хужалығы, ҡулланыусылар баҙары, хаҡтар


Бәхет тәхете » Архив газеты "Йәшлек"\nБулыр-булмаҫ кеше ат үлтерер.\nБәхет тәхете Яңылыҡтар » Хаттар яҙҙым\nҒүмер буйы тип әйтерлек Урал итәгендә, Ирәндек тауы буйында урынлашҡан йәйләүҙә, һыйыр һауып, тәбиғәттең гүзәллегенә мөкиббән китеп, камиллығына хайран ҡалған, тыуған еренә булған һөйөүе йылдан-йыл тәрәнәйә барған Әлифә Вәлиева башҡорт халҡының бөйөк йыры «Урал»ды радио-фәлән аша ишетеп ҡалһа, шунда уҡ бар эшен ситкә ҡуйып, онотолоп тыңлай:\nКүгәреп ятҡан Урал тауы –\nАта-олатайҙарҙың да төйәге,\nЕрен-һыуын һаҡлап ҡорбан булған,\nШунда ята батырҙар һөйәге...\nШул мәлдә халҡының шанлы һәм ҡанлы тарих юлдары күҙ алдына баҫа, битарафлыҡтың ни икәнен белмәгән күңеле тула, үткәндәрҙән бигерәк, балаларының киләсәге тураһындағы тынғыһыҙ уйҙар йөрәген теткеләй... Үҙе лә һиҙмәй ҡала – йырға ҡушыла: «Аямаған йәнен, түккән ҡанын, һис бирмәгән башҡорт Уралын...»\nБаймаҡ районының Муллаҡай ауылында тыуып үҫкән, яңыраҡ һикһән йәшлек юбилейын билдәләгән Әлифә әбей бала сағынан йырға ғашиҡ. Хәтер һандығында, тел осонда – әллә күпме халыҡ йыры, көйө. Шуға ҡарамаҫтан, ул ейәнсәрҙәренең йырлап, моңланып йөрөгәнен өнәмәй: «Моңло бала бәхетһеҙ була, моңланғансы, Хоҙайҙан бәхетегеҙҙе һорап йөрөгөҙ». Үҙе шунда уҡ бейергә өйрәтергә тотона: «Баҫ, ҡыҙым, Әпипә, һин баҫмаһаң, мин баҫам...». Шуғалыр ҙа өйҙәрендә биш бала ла кескәйҙән башҡортса ойотоп тыпырлата. Һуңынан, үҫә килә, ейәнсәрҙәре ҡайҙа ғына уҡымаһын, һәр ҡайҙа бейеүҙең кәрәге тейә – концерттарҙа ҡатнашһындармы, конкурстарҙамы, кисәләрҙәме...\n– Өләсәйебеҙ беҙҙең өсөн донъя йәме, – ти бөгөн үҙҙәре әсәй булған ҡыҙҙар. – Уның һәр көнө беҙҙе ҡурсалауҙан башлана ине: иртә менән тороп, беҙ йоҡонан уянғансы өйҙө йылытып, мейес яғып ҡуя – бер ваҡытта ла һыуыҡ йортта уянғаныбыҙ булманы. Беҙ уҡыуҙан, эштән ҡайтыуға тәмле итеп ашарға бешереп, яҡты йөҙө, йылы һүҙе менән, һағынып ҡаршылай, әйтерһең дә, күрешмәгәнгә байтаҡ ваҡыт үткән. Бер ҙә генә тик ултырмай, ҡулы гел эштә. Ә беҙ инде уға ярҙамлашып, өйрәнеп кенә йөрөй инек. Өләсәйебеҙ беҙҙе: «Эштән кеше үлмәй, эшләгәнегеҙ минең өсөн булһа, өйрәнгәнегеҙ үҙегеҙ өсөн», – тип үҫтерҙе, әле лә йыш ҡабатлай: «Эштән ҡурҡмағыҙ, уның ауыры, еңеле булмай, һәр эш үҙенә күрә үҙенсәлекле». Шуға ла беҙ бер эштән дә ҡурҡмай үҫтек, баш балалар гел ҡыҙҙар булһаҡ та, бесәнен дә саптыҡ, утынын да ярҙыҡ. Атай малсылыҡта эшләгәс, атты егеп-туғарыу ҙа беҙҙең өсөн көндәлек күренеш ине. Әле лә, ниндәй генә эшкә тотонмайыҡ, өләсәйҙең һүҙҙәре көс-ҡеүәт, дәрт өҫтәп ебәргәндәй.\nБала саҡтың алһыу таңдарын һуғыштың ҡара һөрөмө ҡаплағас, Әлифә Вәлиеваға ла, башҡа тиңдәштәре кеүек, кинәт өлкәнәйергә, ең һыҙғанып эшкә егелергә, хеҙмәт фронтында атай-ағайҙарын алмаштырырға тура килә. Ун бер йәшендә колхозға эшкә төшкән ул – илле баш кәзә бәрәсе ҡараған, йәй ҡырҙа көтөү көткән. Сынығыу мәктәбенең аяуһыҙ ҡағиҙә-ҡанундарын иң тәүҙә шунда төшөнгән. Етенсе синыфты тамамлағас, ауыл фермаһына мал ҡарарға килә. 1950 йылда тормошҡа сыға һәм хеҙмәт юлын Түбәнге Иҙрис һөтсөлөк фермаһында дауам итә. Ғүмер юлында ниндәй генә ауырлыҡтар, ҡаршылыҡтар осрамаһын, һәммәһен дә илап-һыҡтап түгел, ирҙәрсә теш ҡыҫып, уңғанлығы, тырышлығы менән еңергә өйрәнә. Ире менән тормош юлдары айырылғанда ла уға яңынан аяҡҡа баҫып китеүе еңелдән булмағандыр. Әммә бер кем дә уның бөгөлөп төшкәнен, йөҙ һытҡанын, сырайы ҡараңғыланғанын күрмәй. Кескәй ике улын гөлдәй итеп тәрбиәләргә лә, фермала алдынғылар рәтендә һыйыр һауырға ла өлгөрә – яман һүҙҙәргә, яуыз күҙҙәргә бирешмәй, ғорур ҡала, үҙ исеменә тап төшөрмәй.\nӨлкән улы Ғәйнислам, 8-се синыфты тамамлағас, фермаға эшкә төшә, ә кесеһе Нурислам, моторист һөнәрен үҙләштереп, һыйыр һауыуҙы механизациялауға үҙ өлөшөн индерә. Бына шулай итеп бәләкәй генә ғаиләлә малсылар династияһы барлыҡҡа килә. Улдары, башлы-күҙле булып, балалары тыуып, үҙ аллы йәшәй башлағанда, әсәне ҡара ҡайғыларға һалып, кесе улы Нурислам мәрхүм булып ҡуя. Ир ҡайғыһы – итәктә, бала ҡайғыһы – йөрәктә: күтәреп булмаҫтай һары һағыш әсәне эстән үртәй-өтә, ашауҙан-йоҡонан ҡалдыра. Ҡайғы даръяһын йырып сығыр өсөн башкөлләй эшенә сума, ғаиләһенә һөйөүен, иғтибарын тағы ла арттыра, ейән-ейәнсәрҙәрендә – Тәнзилә, Нәзирә, Әлфиә, Азамат, Зөлфиәлә – йыуаныс тапҡандай була.\nҒүмер ебен тағата-тағата, йылдарҙы иҫәпләгәндә, донъяның именлегенә, ишле ғаиләнең шатлыҡтарына ҡыуанып, ҡартлыҡты ҡаршылағанда, уға тағы ҡайғы яңыртыу насип була – оло улы Ғәйнислам яҡты донъянан китеп бара. Ошо мәлдә янында дүрт тиҫтә йылға яҡын бергә йәшәп, үҙ ҡыҙылай булып бөткән Рауза килене булмаһа, нишләр ине икән? Ул ҡәйнәһен үҙ әсәһендәй ҡурсалап, аяныслы хәлен барынса еңеләйтергә тырыша. Боронғоларҙың, килен ҡәйнә тупрағынан ярала, тиеүҙәре раҫ. Ауылдаштарына өлгө күрһәтеп, үрнәк булып, татыу ҡәйнә-килен, иңде-иңгә терәп, гөрләтеп донъя көтә. Ҡура тултырып мал, ихата тултырып ҡош-ҡорт аҫрайҙар, баҡса тултырып йәшелсә-емеш үҫтерәләр – көрсөккә зарланып, ауырлыҡтарға уфтанып ултырырға ваҡыттары юҡ. Кистәрен иһә, тыуған йортто һағынып ҡайтҡан балаларға, оҙон юлдарҙа аяҡ-ҡулдары өшөмәһен тип, йомшаҡ ойоҡбаштар, бейәләйҙәр бәйләй ике әсә. Һырҙар менән ҡаймаланған күҙҙәренең нуры ла, эштә һөйәлләнеп ҡатҡан ҡытыршы ҡулдарының йылыһы ла, изге теләктәре лә йөн епкә ҡушыла: «Имен юлда йөрөһөн балаҡайҙар...»\nУтыҙ йылдан ашыу һыйыр һауыу һәр кемдең хәленән килә торған эш түгел. Һауа торошона ҡарамай, көн һайын иртә таңдан тороп, киске ҡараңғыға тиклем фермала булыу түҙемлелек тә, ныҡышмалылыҡ та, физик ныҡлыҡ та талап итә. Йоҡо туймағанда ла, устар ярылып бөткәндә лә, быуындар һыҙлағанда ла һауынсы Әлифә Вәлиева эшенә зарланмай, ауырлыҡтарҙы, шулай тейеш, тип ҡабул итә, малсылыҡҡа тоғро ҡала. Үкенмәй ул яҙмышын ауыл хужалығы менән бәйләгәнгә. Сөнки тырыш хеҙмәте Хөкүмәт, ауылдаштары тарафынан да юғары баһаланған. Почет билдәһе, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, «Хеҙмәт ветераны», «Һуғыш һәм тыл ветераны» миҙалдары, күп һанлы Маҡтау ҡағыҙы, почетлы билдә менән наградланған егәрле ҡатынды ауыл һәм район советы депутаты итеп тә, һауынсыларҙың конкурстарында еңеүсе булараҡ та беләләр. Ғәҙел, аҡыллы, кешелекле ағинәйҙе ауылдың олоһо ла, кесеһе лә ихтирам итә. Балаларының балалары, бүлә-бүләсәрҙәре Сулпан, Вәсилә, Руслан, Ғаяз, Алмас уның кәңәшенә, һүҙенә, ярҙамына әле һаман мохтаж. Тимәк, тормоштоң сынығыу мәктәбе имтиханын тик «бишле»гә тапшырған Әлифә Вәлиева үҙен хаҡлы рәүештә бәхет тәхетендә тоя ала: эш һөйөп – һөйөнгән, бала бағып ҡыуанған.\n“Һуғыш беҙҙе, ҡолаҡтарҙан тартып, ...\nТыуған йортта – алтын байрам\nЯрҙамын тойоп йәшәнек\n«Һыйыр һауыу – ирҙәр эше түгел, тиһ\nИкегеҙ ҙә пар килгәнһегеҙ


Ағинәйҙәрҙең аҡ эштәре » "Урал" гәзите\nАғинәйҙәрҙең аҡ эштәре\nБашҡортостандың күп райондарында һәм ауылдарында “Ағинәйҙәр” ойошмалары эшләп килә. Исеменән үк күренеүенсә, улар халыҡҡа бары яҡтылыҡ, яҡшылыҡ, матурлыҡ килтерә торған изге эштәр менән шөғөлләнә, тәжрибәләре менән уртаҡлаша, үҫеп килгән быуынды тәрбиәләүгә ҙур өлөш индерә.\nМежгорье ҡалаһында йәшәгән, төрлө сараларҙа актив ҡатнашҡан һәм сәләмәт йәшәү рәүеше алып барған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа, ағинәйҙәр ойошмаларын күтәреү маҡсатында, “Көҙйылға” ҡатын-ҡыҙҙар ойошмаһын булдырҙы. Улар Башҡортостан Республикаһы “Ағинәйҙәр” ойошмаһы положениеһына ярашлы эш алып бара.\nШулай былтыр апрель айында уҡ “Көҙйылға” ағинәйҙәре Инйәрҙәге Һөт байрамында ҡатнашты.\n“Көҙйылға” ҡатын-ҡыҙҙары үҙҙәренең планлы эшен Мәрйәм шишмәһен таҙартыу һәм төҙөкләндереүҙән башланы. Ә иң ҙур сараларҙың береһе “Алтын ҡуллы әсәйҙәр” күргәҙмәһе булды. Бында милли кейемдәр, сигеү, бәйләү, тегеү һәм башҡа ҡул эштәре тәҡдим ителде, аш-һыуҙың рецептары ла таратылды. Тәҡдимдәр һәм теләктәр китабында ойоштороусылар адресына тик рәхмәт һүҙҙәре һәм изге теләктәр яҙылған ине.\nҠатын-ҡыҙҙар ваҡытлы матбуғатҡа яҙылып, гәзит-журналдарҙағы төрлө ҡыҙыҡлы һәм фәһемле мәғлүмәттәр менән уртаҡлашалар. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә йәшәгәс, ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ тәбиғәт, ҡоштар, йәнлектәр проблемаһына ла битараф түгел. Ҡоштарға ярҙам итеү сараларына уҡыусыларҙы йәлеп итәләр. “Башҡортостан ҡоштары” тигән класс сәғәттәре лә үткәрҙеләр.\nМарт айында “Көҙйылға” ойошмаһы ағзалары Белореттағы социаль приютҡа барып, балаларҙы кейем, канцелярия тауарҙары, китаптар һәм тәмлекәстәр менән ҡыуандырҙы. Шулай уҡ һәр йәш төркөмөнә уйын программаһы әҙерләнгәйне. Кескәйҙәр әкиәттәр, ә өлкән класс уҡыусылары фольклор менән танышты.\n“Көҙйылға” ҡатын-ҡыҙҙар йәмәғәт ойошмаһы Ф.А. Хажина етәкселегендә Башҡортостандың төрлө райондарында йәшәгән башҡорттарҙың милли кейемдәрен тергеҙеү буйынса эш алып бара. Ул үҙе һәм ейәнсәрҙәре өсөн теккән милли кейемдәр өлгөһөнөң серҙәре менән ихлас уртаҡлаша, башҡаларҙы ла өйрәтә.\n“Өйрәнергә бер ҡасан да һуң түгел” тигән әйтемде иҫтә тотоп, ойошманың ҡатын-ҡыҙҙары бер- береһенән милли аш-һыу әҙерләү, тегеү, бәйләү, сигеү һәм башҡа ҡул эштәренә, баҡсасылыҡ серҙәренә өйрәнә, тәжрибә уртаҡлаша.\nҒаилә йылы уңайынан “Алтын балыҡ” балалар баҡсаһында уҙған Башҡорт ғаиләһе көнө матур, сағыу, фәһемле һәм күңелле байрамға әүерелде. Йырҙар, шиғырҙар, бейеүҙәр, уйындар - бөтәһе лә ғаиләгә арналды. Балалар мандолина көйҙәрен яратты, хатта бейеп тә алдылар.\nҠала халҡын ѳлгөлө йәш ғаиләләр менән таныштырыу йәһәтенән урындағы баҫмала Мөхәмәҙиевтар, Ҡауыевтар ғаиләләре тураһында мәҡәләләр баҫылып сыҡты.\nӘлеге көндә ойошмабыҙҙа 21 кеше иҫәпләнә. Ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың бөтәһе лә актив һәм сәләмәт йәшәү рәүеше алып бара: ҡаланың йәмәғәт һәм мәҙәни тормошонда ҡайнап, райондың ағинәйҙәре менән тығыҙ аралашып йәшәйҙәр һәм эшләйҙәр. “Беҙ милли һәм рухи байлыҡтарыбыҙ менән ғорурлана алабыҙ һәм тәжрибәбеҙҙе, һәләтебеҙҙе, белемебеҙҙе йәш быуынға еткерергә тейешбеҙ!” тигән девиз менән йәшәй “Көҙйылға” ҡатын- ҡыҙҙар ойошмаһы ағзалары.


Ҡөрьән төшөрөлгән ҡөҙрәт көнө\nЙылдың иң мөһим кисе– Бөтә ғүмеребеҙ дауамында юғалтҡан нәмәләребеҙҙе кире ҡайтарыу мөмкинлегебеҙ бармы икән беҙҙең?– Ҡылған ғәмәлдәребеҙ өсөн әжер-сауаптарҙы йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә тапҡыр арттырырға мөмкинме икән?– Беҙгә сәләм биреүсе, беҙҙең өсөн Аллаһҡа доға ҡылыусы, беҙ Аллаһҡа доға менән мөрәжәғәт иткән саҡта "Әмин!" тиеп тороусы Ябраил (ғәләйһиссәләм) етәкселегендәге фәрештәләр менән бер йәмәғәттә төн үткәреү мөмкинме икән?– Элекке гонаһтарыбыҙҙан ҡотолоу мөмкин булған мәлдәр бармы икән?– Ҡиммәтен, баһаһын аңларға беҙҙең аҡылыбыҙ етмәҫлек, телдәребеҙ менән уны һүрәтләп бирә алмаҫлыҡ бармы икән шундай бер төн?Эйе, бар. Был төн – ҠӘҘЕР КИСЕ!Тулы мәҡәлә сайтта бирелгән.\n– Бөтә ғүмеребеҙ дауамында юғалтҡан нәмәләребеҙҙе кире ҡайтарыу мөмкинлегебеҙ бармы икән беҙҙең?\n– Ҡылған ғәмәлдәребеҙ өсөн әжер-сауаптарҙы йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә тапҡыр арттырырға мөмкинме икән?\n– Беҙгә сәләм биреүсе, беҙҙең өсөн Аллаһҡа доға ҡылыусы, беҙ Аллаһҡа доға менән мөрәжәғәт иткән саҡта "Әмин!" тиеп тороусы Ябраил (ғәләйһиссәләм) етәкселегендәге фәрештәләр менән бер йәмәғәттә төн үткәреү мөмкинме икән?\n– Элекке гонаһтарыбыҙҙан ҡотолоу мөмкин булған мәлдәр бармы икән?\n– Ҡиммәтен, баһаһын аңларға беҙҙең аҡылыбыҙ етмәҫлек, телдәребеҙ менән уны һүрәтләп бирә алмаҫлыҡ бармы икән шундай бер төн?\nЭйе, бар. Был төн – Ҡәҙер кисе\nҠәҙер кисе – йылдың иң мөһим кисе. Рәсүлебеҙгә Ҡөрьән Кәрим тап ошо Ҡәҙер кисендә тапшырыла башлай. Был хаҡта Аллаһы Тәғәлә айырып әйткән, әлеге төнгә тиң ай ҙа, йыл да юҡ. Ҡәҙер кисендә эшләнгән игелек мең ай эсендә эшләнгәненән дә яҡшыраҡ тип һанала Ислам динендә. Был кисәлә доға ҡылыусыларҙың теләктәре ҡабул ителә, гонаһтар ғәфү ителә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһис-сәләмдең, Ҡәҙер кисен Рамаҙан айының һуңғы ун төнөндә эҙләгеҙ һәм көтөгөҙ, тиеүе билдәле.\nАллаһу Тәғәлә ҡолдарына һәр ваҡытта ғибәҙәттә булһындар өсөн ҡайһы көн икәнен ҡәтғи рәүештә белдермәгән. Тимәк, был кисәне эҙләгәндәргә рамаҙан айының күп кистәрендә ғибәҙәт итеү фарыздыр.\nБыл кисәнең ғәләмәттәре шуларҙан ғибәрәт: көнө асыҡ, еләҫ булыр, бик һалҡын да, бик эҫе лә булмаҫ. Ҡайһы бер ғалимдар әйткәнсә, Ҡәҙер кисәһендә эттәр тауышы ишетелмәҫ, иртә таңда ҡояш ҡыҙыл булып, күҙҙәрҙе сағылдырмайса ҡалҡыр.\nҠәҙер кисәһе хаҡындағы хәҙис шәрифтәрҙә былай тип әйтелә:\n“Ҡәҙер кисәһенә инанып, сауабын өмөт итеп, ғибәҙәт ҡылғандарҙың бөтә гонаһтарын Аллаһ Тәғәлә кисереп, ғәфү итер”, – тиелә.\n“Ҡәҙер кисәһендә бер тапҡыр “Иннә әңҙәлнәһү”(Әл-Ҡадр) сүрәһен уҡыған башҡа замандарҙа Ҡөрьән Кәримде даими уҡыусынан да һөйкөмлөлөр”;\n“Ҡәҙер кисәһендә бер тәсбих “Сөбхәналлаһ”, бер тәхмид “Әлхәмдүлиллаһи”, бер тәһлил “Аллаһу әкбәр” әйтеүсе Минең янымда ете йөҙ мең тәсбих үә тәһлил әйтеүсенән дә ҡиммәтлелер”;\n“Был кисәлә һарыҡты һауып алған ваҡыт тиклем булһа ла ғибәҙәт иткән кеше (йәғни тиҙ генә намаҙ уҡып алған) бер ай дауамында бөтә кисәләрҙе таңға тиклем ғибәҙәттә булыусынан да ҡиммәтлелер.”\n“Ҡәҙер кисәһендә өс тапҡыр “Ләә иләәһә илләллаһу” әйтеүсенең: беренсеһендә — гонаһтары кисерелер, ғәфү ителер; икенсеһендә — йәһәннәмдән ҡотолор; өсөнсөһөндә йәннәткә керер”;\n“Ҡәҙер кисәһендә „Әл-Ҡадр“ сүрәһен уҡыған кеше Ҡөръән Кәримдең дүрттән бер өлөшөн уҡыған кеүек булыр” (йәғни , бының сауабына ирешер).\nХәҙрәти Ғәйшә Расүлуллаһтан һораны: “Әгәр Ҡәҙер кисәһенә ирешһәм, унда нимә уҡыйым?”\nПәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм: “Аллаһүммә иннәкә ғәфүүн тухиббүл ғәфүә фәғфү ғанни”, – доғаһын уҡырһың”, – тип әйте.\nМәғәнәһе: “Йә Рабби, һис шикһеҙ Һин ғәфү итеүсе, ғәфү итеүҙе һөйәһең, мине лә ғәфү ит”, — тимәктер.\nАллаһ Рәсүле әйткән: “Ҡәҙер кисәһенә килгәндә, Джәбраил фәрештә йәмәғәт йыйылған ваҡытта төшәр. Намаҙ ҡылырҙар, аяҡта баҫып йә ултырып, Аллаһты зикер итәр, һәр кемгә сәләм бирер”.\nРамаҙан айының һаналған ғына көндәре ҡалды, инде изге ғәмәлдәр ҡылырға, мохтаждарға ярҙам итергә, сауаплы эштәр эшләргә, Аллаһтан ғәфү үтенергә ашығайыҡ!\nАллаһы Тәғәлә беҙгә Ҡәҙер кисенә ирешергә насип итһен, доғаларыбыҙҙы, изгелектәребеҙҙе ҡабул итһен. Рамаҙан кисәләрендә Ҡәҙер кисәһенә тап килеү өмөтө менән йәшәйек!


Башкирские песни. Страница 40\nФортепиано (Yalagay менән)\nУҡынып, уҡынып, уҡынып сығам өйҙән мине һаҡлаған бер йыл буйы мин ныҡ туйҙым Һерелдәтә, һерелдәтә, һерелдәтә был һыуыҡ мин теләнем өйрәнергә бөтмәҫ китабын уҡып йәшәргә Ышаныс этемә ҡул һуҙам, ҡанатҡансы тешләтәм. Икеләтә, икеләтә, икеләтә ҡыйын, сөнки күп асыҡ-асыҡ ишектәр мин буталдым - ҡайһыһы минеке? Һин айҙан һикерҙең ергә сәсрәйем, тип бөткәнбеҙ болғап башты эстән иҙеп Ер ул тетрәһен! Шул кәрәк ине! Диңгеҙҙе гиҙер өсөн төбөнә тейгән кәмәһе кәрәкмәне. Шул минең теләктәрем әрәм итте. Әллә инде, һинән буламы кеше? Һул яҡтағы шайтаның ыржайта тешен! Яңы ҡом алып кил ҡом сәғәтеңә Бәлки шуға ла ваҡыт (һине) ҡол тип сәсрәтә? hook by Kem? x Yalagay яҡты, яҡты тыштан эстән яндым, яҡын, яҡын булып һин ҡал яҡын! Ғәйепле, тип уйлап үҙемде батырам Ҡотҡар һин зинһар, ҡотҡар һин бынан! Аҙналар аҙналар аҙналар йүгерә спринт Был бик ҡыҙыҡ түгел Был бик үкенес хәл Серле ғаләмгә һүгенеү әҙ Сабауыл, сабауыл, сабауыл* яһау эске донъяма ғәҙәткә ингән. Мине бит өйрәтмәнеләр тик әҙергә генә. Ләкин беҙ әҙер кемгәлер Күҙәтәле нисек һинең үҙгәрә телмәрең ҡалай ғына күмһәләр, беҙ үҫәбеҙ барыбер. Йоҡо бөтмәгән күҙеңдә ашҡаҙанда ҡыуаныс кисәгенән Үҙеңде һин алдайһың нисәнсегә? Һинең кәмәң шул уҡ ярға барып сәнселә. Һин әйт миңә ҡасан һин яңы юл табырһың? Юйып быныһын Минең нәҙек муйынымды уйым һығыр Ваҡыт менән икәү Ҡомон алып кил эшләп китер сәғәтең Һин татымаған емештәрҙе ваҡыт тәмләтер. [Outro] Һелтәнеп ҡасаһың яҡшылыҡтан, сөнки яҡшылыҡ алданы Был фортепиано ҡаралы-аҡ клавишаһын ҡара әле, баҫ әле сығарып ҡара моңон, ҡыҙығып ал әле Был фортепиано ҡаралы-аҡ, ышанып ҡара әле, баҫ әле, баҫ әле сығарып ҡара моңон, ҡыҙығып ал әле Был фортепиано ҡаралы-аҡ клавишаһын ҡара әле, баҫ әле. Был фортепиано ҡаралы-аҡ, ышанып ҡара әле, баҫ әле, баҫ әле баҫ әле, баҫ әле (4х)\nКемдер - ул мин\nҺин минең хаҡта оноттоңмы, Инде башканы таптыңдамы? Ә минең күңел бары тик һиндә генә. Онотоп булмай куҙҙәреңде, Һыуытып булмай хистәремде, Йөрәгем яна һаман да һин тип кенә. Кемдер яңғыҙы йондоҙҙар һанай, Кемдер тик һине онота алмай, Кемдер ныҡ һағына, Кемдер ныҡ юҡһына, Кем булһын ул мин, Йәнем, ул бит мин, ул мин. Ңиңә бер түгел юлдарыбыҙ, Ңиңә ай(ы)рылды ҡулдарыбыҙ? Һинән башҡа йәм таба алмайым мин. Булмаһаң да һин яндарымда, Ҡалдың мәңгегә уйҙарымда, Мин дә һагындым тип һин дә сыҡ ҡаршыма.\nИлама һөйгәнем, моңайма сибәрем Минең дә йөрәгем яна Тиҙ ҡайтырмын урап, осрашырбыҙ ҡабат Йыраҡ түгел беҙҙең ара. Һағынырмын тип моңайып ҡалдың Күҙҙәрең йәшле буялып Яғымлы йөҙөң уйылып ҡалды Күңел түремә һыйынып. Һинән башҡа минең бәләкәйем Өҙгөләнә шул һағыштан Түгелергә тора мөлдөрәмә Күңелемдә моң тулышҡан. Илама һөйгәнем, моңайма сибәрем Минең дә йөрәгем яна Тиҙ ҡайтырмын урап, осрашырбыҙ ҡабат Йыраҡ түгел беҙҙең ара. Тура килде шул яңғыҙ ҡалдырып Килмәһә лә бит китәһе Беләм инде күҙҙәрең талдырып Ҡайтыуымды һин көтәһең. Һин уйымда минең, һин йәнемдә Ҡайҙа ғына йөрөһәм дә Кәрәк түгел миңә бүтән йәрҙәр Юлдарыма һибелһә лә.\n1.Ҡоштар оса һауала, Ҡояш битте йылыта, Ритм беҙҙе бейетә Һинең боҙҙо иретә. Көнсығыштан ел иҫә, Хистәр беҙҙе иҫертә, Күбәләктәр эстәрҙә Күтәрәләр күктәргә. Припев: Иртәнсәк һинең менән мин уянам, Йылынам яҙғы яҡты ҡояштың нурында. Һалҡын шишмәнең һыуында йыуынам, Теләк теләйем күктә атылған йондоҙға! 2. Сиңерткәләр уяна Башҡалар йоҡлағанда Сыңлайҙар таң атҡансы, Ҡояш апай торғансы. Бөтә ерҙән моң аға, Бөтәһе күңел аса. Һауалағы болоттар Ҡайҙалыр ашығалар. Припев: Иртәнсәк һинең менән мин уянам, Йылынам яҙғы яҡты ҡояштың нурында. Һалҡын шишмәнең һыуында йыуынам, Теләк теләйем күктә атылған йондоҙға!\nҠараштарың өтә күңелде, Яндыра, көйҙөрә. Юғалтамын кеүек үҙемде Бәхетһеҙ һөйөүҙә... Мең яралы яңғыҙ йөрәк Бер ҡасан да онот(а) алмаҫ Наҙлы хистәреҢде, йәнем Припев: Яратҡайным һине, йәнем Нурлы күҙҙәреңде, Яҡты күңелеңде, Сағыу йондоҙ бул һин,һүнмә Ә мин яратырмын Яратырмын 2.Иҫтән сыҡмай,сыҡмай үткәндәр, Йөрәкте телгеләй, Һин шатлығым инең, ә хәҙер Яндыраң тереләй... Мең яралы яңғыҙ йөрәк Бер ҡасан да онота алмаҫ Наҙлы хистәреңде, йәнем\nЙөрәгемә ут һалма\nАстым серемде: Күңел түремде Мәңгегә яулап Йөрәкте урлап ғашиҡ иттең дә Ашыҡтың ниңә. ҡарашың ҡуҙ-ут. hин әйтән һүҙ Юҡ. припев: Бирелһәңсе хистәргә, Йөрәгеңде бикләмә. Булһаҡ әгәр гел бергә Бәхетлемен был ерҙә. Бирелһәңсе хистәргә, Кире һүҙең һис миңә әйтмә. Йөрәгемә ут һалма Ул бит былай ҙа яна Һағышлы йөрәк: Яуабың кәрәк. Тик ул һүҙ булһын Йән моңға тулһын Кәрәкмәй ғазап, Тик ыңғай яуап Көтәм мин һинән. Булырын һиҙәм\nБеҙ башҡа осрашмабыҙ.. Һәр беребеҙ үҙ ярында, Бер диңгеҙҙең төрлө яғында. Беҙ башҡа осрашмабыҙ, Һуңғы һулыш менән, Көсләп әйтәм һиңә был һүҙҙәрҙе Хатым аша.. Припев: Хата тиһең беҙҙең осрашыуҙы, Мөхәббәткә тулып яныуҙарҙы, Был һүҙҙәрең йөрәгемә төҙәп, Уҡтар ата, уҡтар ата.. Һүҙҙәрем күп, ләкин тотам, бикләп йөрәктә.. Мин башҡа тотмам һине, бикләп уйҙарымда Беҙ башҡа осрашмабыҙ, Шуны бел. Мин ҡалам һыуыҡ ҡышымда, Һин бында түгел... Припев: Хата тиһең беҙҙең осрашыуҙы, Мөхәббәткә тулып яныуҙарҙы, Был һүҙҙәрең йөрәгемә төҙәп, Уҡтар ата, уҡтар ата..\nТуҡтап тормай тормош - алға бара Әгәр мине һағынһаң, һауаға ҡара Һинең өсөн йондоҙ булып янырмын Йыраҡта булһаң да мәңге һине һағынырмын Үтте инде бергә булған бәхетле саҡтар Ҡалды инде уҡылмаған һин яҙған хаттар Туҡтап тормай тормош - алға бара Әгәр мине һағынһаң, һауаға ҡара Һинең өсөн йондоҙ булып янырмын Йыраҡта булһаң да мәңге һине һағынырмын\nЙөрәгемә ҡағылды утлы һүҙҙәрең Миңә хәҙер инде матур күҙҙәрең Кәрәкмәй тим, кәрәкмәй, ағыҙма күҙ йәштәрең Ярашырбыҙ бәлки тиеп һин йүгерҙең Өмөттәрҙе уйға йыйып һин өлгөрҙөң Тик һуңланың, кәрәкмәй, тамам һөйөү тарихы Һуңлама әйтергә, яратам яратам Хәҙер йоҡламайса ут йотам, ут йотам Ҡушымта: Юғал күҙҙәремдән Алдаҡ хыял, буш һүҙҙәрең Ҡалма йөрәгемдә, һуңғы төндәрен алып китермен Ҡалдыр теткеләнеп бөткән йәнемде Беләһең бит, һөйөүебеҙ күптән һүнде Кәрәкмәй тим, кәрәкмәй, Ағыҙма күҙ йәштәрең Беҙ икәүҙе йәлләп илай болоттар Тик белә ул, булмай һис ҡайтарып та Был хәсрәттән беләһең бит Булмай һис ҡотолоп та Һуңлама әйтергә, яратам, яратам Хәҙер йоҡламайса ут йотам, ут йотам Ҡушымта: Юғал күҙҙәремдән Алдаҡ хыял, буш һүҙҙәрең Ҡалма йөрәгемдә, һуңғы төндәрен алып китермен\nҺин яраттың, тик мин генә Һине ярата алманым. Бәлки үҙең ғәйеплелер - Мине ҡарата алманың. Йөрәгеңдең ялҡындарын Юҡ, һин тарата алманың. Мине үлеп яратһаң да, Һине ярата алманым. Үҙгәртә алмайым бит үҙемде, Хаталанма, үтенәм. Һин яраттың, тик мин генә Яратмайым, тип үкенмәм. Үпкәләмә, ярата алмайым, Үҙ йондоҙоң табырһың. Мөхәббәттең усағында Бер саҡ дөрләп янырһың. Бәхетеңде табырһың һин, Һине ярата алманым, Һандуғаслы күңелеңдә Таң булып ата алманым, Һине ярата алманым,\n1) Йылы май һәм киске урам Йырлайҙар һинең тура ла. Йылмайып ҡарап торам, Елгә һинең сәс бурала. Мең ҡараш ҡарап оҙата Һинең һәр аҙымыңды, Күк йөҙө йондоҙын ата, Ай яҡтырта юлыңды, Ай яҡтырта юлыңды. припев: Алһыуланып атырҙар таңдар Ҡара күкте ҡаплар йондоҙҙар Мөғжизәгә тулыр бар донъям Бары тик һин булһаң янымда 2) Сәскәгә күмелгән баҡса, Үтәһең көндә янынан. Һулыған гөлләмә булһа Сәскә ата ул яңынан. Тиң түгел һинең матурлыҡ Ер йөҙөндә бер нийгә. Һинең тура ла йыр йырлар, Көйөн көйләр һәр күргән, Көйөн көйләр һәр күргән.\nТыңла йөрәк тибешен, минен күкрәктә Наҙлы тауыш ҡайнар ҡанымды йугертэ Әйҙә бергәлшеп бейек был төндә Һылыу тик көттөрмә күңелем талпына Асып бирсе эске доньяңды оялма Куңлем һине хайлай йыһанға осарға Ҡагылыузан йоклаған тәнем уяна Ҡурҡма ярһыу йөрәктән, кил яныма припев Кил яныма һин минең уйҙарымда Кил яныма минең йөрәгем яна Ҡулдарым тәнеңә тағын үрелә Бәлки булырбыҙ бергә ошо төндә Серле төндә йәндәребеҙ бергә саҡта Яҙғы ҡарҙай ирерһең минең ҡосаҡта. Булыр уртаҡ бар уйҙарыбыҙ был төндә, Ҡалыр бәхет төнө хәтерҙә мәңгегә. Асып бирсе эске доньяңды оялма Куңлем һине хайлай йыһанға осарға Ҡагылыузан йоклаған тәнем уяна Ҡурҡма ярһыу йөрәктән, кил яныма припев Кил яныма һин минең уйҙарымда Кил яныма минең йөрәгем яна Ҡулдарым тәнеңә тағын үрелә Бәлки булырбыҙ бергә ошо төндә\nКөтөлмәгәндә булды осрашыу Аса алмай ҡалдым тик йөрәгемде. Унда дөрләй усаҡ бик тә ҡыҙыу, Ҡараштарың тынғы бирмәй күңелгә. Йылдар, айҙар үтһә лә, Тағы осратыу өмөтө һүнмәне. Йылдар, айҙар үтһә лә, Күҙҙәрем һинең күҙҙәрҙе эҙләне. Күңелдәр ирей наҙлы ҡараштарҙан, Тән йылыңды ҡосағымда тойоу рәхәт. Күңелдәр ирей беҙ бергә булғанда, Төн килтерер йәнебеҙгә иң ҙур ләззәт. Яныңда ҡалһам ялҡында янам, Ирендәрең ниңә һуң шундай ҡайнар?! Яныңда ҡалһам ялҡында янам, Һиңә булған хистәрем утҡа һала. Ялҡында янам! Яҙғы көндәр ҡауыштырҙы беҙҙе, Һөйөү уты көтмәгәндә тоҡанды. Ғүмрем буйына көткән яҙмышым, Ҡаршылайыҡ бергә атҡан һәр таңды Йәндәр йәнгә тартылһа Йөрәктәр һөйөү сатҡылары һибә. Тәндәр тәнгә ҡағылһа Ул сатҡылар ҙур ялҡынға әйләнә.\nКитәм тағын алыҫтарға һине ҡалдырып, Ҡалаһың бошоноп, әсәй, мине ҡайғыртып Көтөрһөң һин таңға ҡәҙәр булһам юлымда Хәлең килһә булыр инең һәр саҡ янымда. Бөтә ҡайғы-хәсрәттәрҙән һәр саҡ аралап Туҡтамайһың йөрәгеңде үҙеңдең яралап. Ҡыйын миңә иҫкә төшһә иҫәр үҫмер сағым, күпме сәстәрең ағарҙы мин ҡайтмаған һайын Күгәргән битемде күреп күҙең йәшләнде Минең уңышһыҙлыҡтарға йәнең өҙгөләнде Улың- дәрүиш, тора алмай һис бер урында, Мин яратам һине әсәй, шуны онотма Нимәләр генә ҡылһам да һин һәр саҡ аңлайһың, Күңелде бушатҡан саҡта бүлдермәй тыңлайһың. Тик ниҙәр һинең күңелеңдә - юҡ һорағаным, Мин бит һәр саҡ юлда, бына- китәмен тағын.\n1)Кемдәргә һөйләйем хәсрәтем, Йылғағамы әллә һөйләйем. Үҙеңә алғас ул һағышты, Туҡтатыр матур йыр көйләүем. Ҡушымта: Юҡ, ҡалһын барыһыла үҙемдә , Күҙ йәше аралаш, көйләйем. Ныҡ итеп усыма ҡыҫайым, Барыһын йөрәккә күмәйем, түҙәйем. 2)Сисәйемме әллә серемде, Башымды һыйпаған елдәргә. Елбәгә ел бахыр йүгереп, Һөйләмәҫ һуң уны кемдәргә. Ҡушымта: шул уҡ 3)Һөйләйемме әллә һағышты, Күргән кисергән еремә. Һағыштан сәскәләр һарғайыр, Ер өҫтө күмелер әремгә. Ҡушымта: шул уҡ\n1. Күңелдәрең бикле минең өсөн, Ә хистәрең миңә иш түгел. Мөхәббәтем йәтем, яуаптар юҡ, Һыҙлана ла тора йәш күңел. Ҡушымта: Яратманың, яратманың мине, Күңел ярам яна әрнеүҙән. Тик һаман да һинең һөйөүеңә, Өмөт итәм әле, мин түҙәм. 2. Күңелдәрең бикле һөйөүемә, Хистәремде күрмәй үтәһең. Ә шулай ҙа йондоҙ атылғанда, Теләк теләп өмөт итәмен. Ҡушымта: Яратманың, яратманың мине, Күңел ярам яна әрнеүҙән. Тик һаман да һинең һөйөүеңә, Өмөт итәм әле, мин түҙәм.\nДенис Хисаметдинов - шул яҙҙарҙа\nГульзия Зайнуллина - Һин йәшермә хистәреңде\nЭйкон Баш - Яныңда һинең булырмын\nКуҙҙәреңә иркәм ҡарармын Мөхәббәт уты яныр йөрәктә. Вәғәҙәләрҙе , әйткән һуҙҙәрҙе һинең менән бергә утермен. Припев Яныңда һинең булырмын мәңгелеккә , һинең йөрәгеңдә. Һин тейеп мин йәшәрмен Мөхәббәтем минең берҙәм берем 2 Куплет Шатлығымды бәхетемде һинең мн булешермен. Һиннң генә исемеңде ҡабатлармын Мин ҡабатлармын\nЙәшәргә өйрәтмәнеләр,үҙ юлымды эҙләп таптым, Алға атлап,тормоштоң һынауҙарына ҙурҙан һалдым! Кемдер минең менән һаман,кемдер ирекһеҙлектә, 228 һандары өсөн улар ситлектә… Кемдер эҙен дә ҡалдырмайса китеп юғалды, Ул да булһа яңы ерҙә тормош башлап ,шунда ҡалды. Кемдер һаман да миңә дуҫ,кемдер инде дошман… Һәр бер нәмәгә ҡайғырып, быға хәҙер эсэм бошмай. Бер кемгә лә хәҙер ул нәмәләр сер түгел, Кемдер кемделер һата,ә кемдер һатыла… Бәлки шулай кәрәктер,бәлки шулай дөрөҫөрәктер, Был донъяла шулай бәлки йәшәүе рәхәтерәктер. Был минең уйын,тормошом театр... Мин уның төп роленда спектакльды уйнайым! Был минең уйын,тормошом театр... Мин уның төп роленда спектакльды уйнайым! Был минең уйын,тормошом театр... Мин уның төп роленда спектакльды уйнайым! Берәүһен юғалттым,икенсеһен эҙләп таптым. Кешегә ышанмай, яңы тормошҡа аяҡ баҫтым. Кемделер оноттом,кемделер ҙә иҫкә алмайым. Намыҫ тигән нәмәм таҙа шуға ла мин ҡайғырмайым, Артабанда мин тырышып ҡына алға атлайым, Артҡа ҡарамайым,үткәнде йыш иҫкә алмайым. Кемдәр минең менән бергә атлай бер тулҡында, Бер ниндәй байлыҡҡа һатмайым да,алыштырмайым. Шулай үҙемде өйрәттем,һүҙ бирҙем үҙемә! Сөнки был тик минең уйын,һәр саҡ торам үҙ һүҙемдә. Спектакль да бөтөр һалҡын ҡыштың бер көнөндә, Ҡылған эштәрем хәтерҙә ҡалыр ,яҙылып исемемдә. Был минең уйын,тормошом театр... Мин уның төп роленда спектакльды уйнайым! Был минең уйын,тормошом театр... Мин уның төп роленда спектакльды уйнайым! Был минең уйын,тормошом театр... Мин уның төп роленда спектакльды уйнайым! Мин уның төп роленда спектакльды уйнайым! Бына,был әҫәр ҙә тамам… алҡыштар…тамаша ҡысҡыра - на БИС!- тип. ләкин һалҡын ҡыш,күҙем йолған. Тамам… Шуның менән минең ғүмеремдә,төп ролем уйналған…\nҠушымта: Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Һинең өсөн ғүмеремде бирер инем матурым! Мәңгелеккә ғашиҡ булдым ,бәләкәсем ,күҙ нурым Бер ҡарашың ниҙәр тора,осор инем күктәргә, Тауышыңды таратырға ине наҙлап елдәргә. Һине уйлап ҡояш бата,һине уйлап ата таң. Һин дә мине яратаһың ,мин дә һине яратам. Беҙҙең йөрәктәр гел бергә булғанда, Һөйөү усағы һүнмәҫ беҙҙең арала бер ҡасанда. Мәңге йәшә күңелмдә бәғерем,йәнем минең. Һинең менән генә тоям был донъяның йәмен. Рәхмәт һиңә,һөйөү гөлөм ,янымда булған өсөн, Йөрәгемдә булған һөйөүем тик һиңә,һинең өсөн. Һин минең алтыным ,бәләкәсем,күҙ нурым Шатлығым ,ҡыуанысым ,таянысым –йыуанысым. Һин минеке,мин һинеке тик мәңгегә йәнем, Ошо һөйөү утыбыҙҙы һүндермәйексе йәрем. Ҡушымта: Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Күҙҙәрең,ҡаштарың, матур яғымлы ҡарашың, Балдай татлы һинең ирендәр юҡ һиңә тиңдәр Яндарымда минең булһаң миңә шул да етә Йылмайып ҡарауың һинең мине бәхетле итә. Яратам мин һине тик һине генә уйлайым Һинһеҙ был донъяла йәнем мин йәшәй ҙә алмайым Әйткем килә рәхмәт һиңә ни бары бер һүҙ генә, Тормош юлыңдың өлөшөн миңә бүләк иткәнгә. Ҡушымта: Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Ҡушымта: Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә. Һин генә минең йөрәгемдә,күңелем дә лә тик һин генә.\n1)Кемдәргә һөйләйем хәсрәтем, Йылғағамы әллә һөйләйем. Үҙеңә алғас ул һағышты, Туҡтатыр матур йыр көйләүем. Ҡушымта: Юҡ, ҡалһын барыһыла үҙемдә , Күҙ йәше аралаш, көйләйем. Ныҡ итеп усыма ҡыҫайым, Барыһын йөрәккә күмәйем, түҙәйем. 2)Сисәйемме әллә серемде, Башымды һыйпаған елдәргә. Елбәгә ел бахыр йүгереп, Һөйләмәҫ һуң уны кемдәргә. Ҡушымта: шул уҡ 3)Һөйләйемме әллә һағышты, Күргән кисергән еремә. Һағыштан сәскәләр һарғайыр, Ер өҫтө күмелер әремгә.\nИртә менән күңелде Иретәң, Ирендәреңдең тәме Татлы сейә, Бер генә йылмайыу, Яғымлы йөҙөң- Минең шатлығым. 2.О-оу, Гөлләмәләр ҡулыңда, Үҙең дә Матур,наҙлы,татлы бул Гел генә, Мин һине яратам, Иң нурлы гөлөм, Ҡояш нуры һин. Припев: Беҙ бергә,бергә, Татлы мөхәббәт беҙҙә, Күҙҙәрең Йондоҙҙар кеүек кенә Һөйөүем,һөйөүемә, Бәхетем,бәхетемә Мәңгелек йәрем бул\nЮлдар күп тә, тик ниңәлер төшмәй тыуған яҡтарға. Ожмахҡа тиң булһалар ҙа күңел ятмай яттарға. Тәпәй баҫҡан тупрағымды күңел һағынып йырлай. өҙгәләнеп ашҡынһам да әлегә ҡайтып булмай. Ир-егеттең яҙмыштары тыуған ергә бәйләнә. Сит яҡтарҙа йәшәһә лә үҙ иле күңелендә. припев Тыуған ер, тыуған тупрағым саҡыра, һағындыра. Насип ит яҙмыш, иҫән һау тыуған яҡҡа ҡайтырға.\nМәңге бер һине\n<<< < 33\t34\t35\t36\t37\t38\t39\t4041\t42\t> >>>


Халҡыбыҙҙың рухи гәүһәре\n3 Декабрь 2018, 15:16\nЗ. Биишеваның “Яҡтыға” трилогияһы буйынса дөйөмләштереү дәресе\nМаҡсат. Трилогияға тулы анализ яһау; З. Биишеваның ҙур характерҙар тыуҙырыуҙағы оҫталығын күрһәтеү; уҡыусыларҙың телмәрен, әҫәргә анализ биреү күнекмәләрен үҫтереү; тормошта ҙур маҡсаттар ҡуйып, уға ынтылыу теләген уятыу.\nЙыһазландырыу. Техник саралар (компьютер, экран, проектор), ҡара ҡумта, З. Биишеваның әҫәрҙәре.\n“Алға бармау артҡа тартыу менән бер”.\n— Хәйерле иртә, уҡыусылар! Бөгөнгө дәресте Ғәбит Садиҡовтың тапҡыр һүҙҙәре менән башлайыҡ. Эпиграфтағы юлдарҙы нисек аңлайһығыҙ? (Кеше бер урында ғына тапанмаҫҡа, ниндәйҙер маҡсат менән йәшәргә ынтылырға тейеш. Маҡсатһыҙ бәндәнең киләсәге юҡ.)\n— Тиҙ үҙгәреүсән был тормошта яңы мәғлүмәткә эйә булыу, алған белемде системалаштырыу, йәғни алға ынтылыу – ошо беҙҙең төп бурысыбыҙ. Һеҙгә ең һыҙғанып эш башларға тәҡдим итәм!\nII. Дәрестең темаһын, маҡсатын асыҡлау.\n— Дәрестең темаһын, маҡсатын асыҡлау өсөн, башватҡыс сисәйек! Уның яуабы ҡара ҡумта эсендә булыр. (Уҡытыусы өҫтәлендә ҡара ҡумта тора.)\n— Тәҡдим ителгән билдәләмәнән (“Дөйөм тема, образ, идея менән берләшкән, өс китаптан торған эпик йәки драматик әҫәр”), тормош юлының бер этабын сағылдырған өҙөктән (“1908 йылдың 2 ғинуарында элекке Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Бөрйән-Ҡыпсаҡ олоҫо, һуңғы административ бүленеш буйынса Башҡортостандың Күгәрсен районы Төйөмбәт ауылында хәлфә ғаиләһендә тыуа. Бәләкәйҙән әсәһеҙ ҡала”), һүҙҙең лексик аңлатмаһынан (1. Ниндәйҙер сығанаҡтан килгән нур. 2. Матур тормош, аң-белем символы) сығып, ҡумтала нимә ятҡанын белерһегеҙ. (Яуап: З. Биишеваның “Яҡтыға” трилогияһы. Ҡумтанан китап алына.)\n— Уҡыусылар, алдағы дәрестәрҙә әҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштерҙек, ә бөгөн ниндәй эштәр башҡарырбыҙ? (Әҫәргә анализ бирәбеҙ.)\n— Темаға ҡарап, дәрестә үҙегеҙгә ниндәй маҡсат ҡуйыр инегеҙ? (Әҙәби әҫәргә анализ яһау күнекмәһен үҫтереү, трилогияға тулы анализ яһау, уның аша әҫәрҙең идея-тематик йөкмәткеһен асыу.)\nIII. Алған белемде яңы ситуацияла ҡулланыу, системалаштырыу.\n•Әҫәрҙең жанры һәм төрө хаҡында ни әйтерһегеҙ? (Эпик төр. Әҫәр ваҡиғаларҙы хикәйәләү рәүешендә сағылдыра.)\n•Трилогия ниндәй китаптарҙан тора? (“Кәмһетелгәндәр”, “Оло Эйек буйында”, “Емеш”.)\n•Ул ниндәй осорҙарҙы үҙ эсенә ала? (Тәүге китабында 1911 – 1918 йылдарҙа барған ваҡиғалар сағылыш тапһа, икенсе һәм өсөнсөһөндә граждандар һуғышы, колхозлашыу дәүеренең тәүге йылдары һүрәтләнә.)\n•Трилогияға ингән романдарҙың характерлы үҙенсәлеге нимәгә барып тоташа? (“Кәмһетелгәндәр” романында халыҡтың көнкүреше бирелә, фольклор, поэтик арсенал булараҡ, ҙур роль уйнай. “Оло Эйек буйында” әҫәрендә халыҡтың героик көрәше һүрәтләнә, тарихи-революцион ваҡиғалар үҙәгендә тороусы халыҡ яҙмышы сағылыш таба. “Емеш” романында автобиографик һыҙаттар көсәйә. Емештең шәхси тормошо менән бер рәттән Илсеғол ауылында барған синфи көрәш һүрәтләү үҙәгенә әүерелә. Трилогияға ингән был романға художестволы анализлау ҙа, ғилми тикшеренеү ҙә хас.)\n•Трилогияның темаһын нисек билдәләр инегеҙ? (Тарихи-революцион.) •Трилогияның исеменә иғтибар итегеҙ (“Яҡтыға”.) •Ижад емешенә З. Биишева тәүҙә ниндәй исем бирә? (“Бер ғүмерҙең тарихы”.) • “Яҡтыға” һүҙе нимәне күҙ алдына баҫтыра? (Алға, матур киләсәккә.) •Әҫәрҙең исеме менән тәү тапҡыр танышҡанда уның йөкмәткеһе, тамамланышы тураһында ниндәй хис-тойғолар, уй-фекерҙәр тыуа? (Яҡтыға – тимәк, ниндәйҙер ҡараңғылыҡтан ҡотолоу юлына, яҡшы тормошҡа барыу. Матур йәшәйешкә тик көрәш аша ғына килергә мөмкин. Көрәш, әлбиттә, юғалтыуһыҙ булмай.) •Әҫәрҙәге ваҡиғалар ниндәй образ яҙмышына нигеҙләнеп хикәйәләнә? (Емеш яҙмышына нигеҙләнһә лә, сюжетты алып барыусы образ ул түгел. Трилогияның төп сюжет һыҙығын синфи көрәш билдәләй.)\n— Әҫәрҙе әҫәр итеүсе – образ. Эпик төргә ҡараған әҫәрҙәрҙә образдарҙан башҡа хәл-ваҡиғаларҙы бәйән итеп булмай. Трилогияла хәрәкәт иткән образдар системаһы хаҡында нимә әйтә алаһығыҙ?\nБ. Парҙар менән эш. (Уҡыусылар таблица тултыра.)\n1. Төп герой. (Емеш.)\n2. Ҡатын-ҡыҙ образдары. (Таибә әбей, Сыуаҡбикә, Ҡарасәс инәйҙәр, Өммөгөлсөм, Баҙыян, Шәмсиә, Сәлимә, Сәрбиямал, Айһылыу...)\n3. Ир-ат образдары. (Хаммат, Закир, Хисбулла, Байрас, Байгилде, Тимербай, Әхәт, Иштуған, Әхмәҙулла һәм Ғәббәс муллалар, Ҡормош бай, Собхан старшина, Әхмәтша, Алеша...)\n4. Кире образдар. (Әхмәҙулла һәм Ғаббас муллалар, Ҡормош бай, Собхан старшина, Сәрбиямал, Әхмәтша.)\n5. Кәмһетелгәндәр. (Емеш, Йәнеш, Бибеш.)\n6. Халыҡ көрәше тарихын кәүҙәләндереүсе геройҙар.\n(Тәү сиратта Тимербай һәм Хаммат. Улар — рус һәм башҡа халыҡтарҙың эшсе-крәҫтиәндәре менән азатлыҡ өсөн “һуңғы яуға” күтәрелгән көрәш кешеләре. Бай һәм муллаларға ҡаршы көрәшкә өндәүсе ғорур рухлы Тимербай характер һыҙаттары менән халыҡ йырҙарында йырланған ир-азаматтарға яҡын тора. Йырсы, ҡурайсы, шағир һәм рәссам да ул.\nХаммат көрәш юлына, Тимербайҙан айырмалы рәүештә, ҙур һынауҙар аша килә. Ул матур тормошто тик көрәш аша ғына яулап алыу мөмкинлеген аңлай һәм бар булмышын ошо маҡсатҡа йүнәлтә.\nАзатлыҡ, дөрөҫлөк юлына баҫыу процесы Байгилденең оҙайлы ваҡыт арауығын ала. Уҡыусы уның менән ярлылыҡ, бөлгөнлөктөң һуңғы сигенә килеп еткән мәлендә осраша. Ул – ярлы крәҫтиәндәрҙең типик бер вәкиле. Көрәш юлына баҫырға уға империалистик һуғыш ғазаптары, Матвей менән осрашыу булышлыҡ итә. Артабан көрәш эстафетаһын Иштуған, Айһылыу, Әхәт, Байрас, Алеша ала.)\nВ. Әҫәр геройҙарына характеристика. (Уҡыусылар төп геройҙарға характеристика бирә.)\nГ. Индивидуаль эш. Үҙеңде тикшер. (Йөкмәткене үҙләштереү кимәлен асыҡлауға ҡоролған эш төрө бирелә. Бер бағанала – ҡушаматтар, икенсеһенә исемдәр яҙылған. Уҡыусылар уҡтар ярҙамында тура килгәнен тоташтыра. Һуңынан дөрөҫ яуап күрһәтелә, уҡыусылар үҙҙәрен баһалай.)\n1.“Кафыр” – батыр Хәбир. 2.“Суфый” – Хисбулла. 3. “Зимагор” – Закир. 4. “Һары тал” – Өммөгөлсөм. 5. “Ерән төлкө” – Хөснөлхаҡ. 6. “Ҡараҡай”, “сиған балаһы” – Емеш. 7. “Кәзә мәзин” – Әхмәтсафа. 8. “Тоҙ күҙ” – Сәхибә мөғәллимә. 9. “Непманка” – Сәрбиямал. 10. “Урыҫ” – Иҙрис. 11. “Мөртәт”– Байгилде. 12. “Уҫал ҡәйнә”– Таибә әбей. 13. “Өндәшмәҫ” – Бибеш.\nҒ. Төркөмдәрҙә эш. (Уҡыусыларға балыҡ һөлдәһе төшөрөлгән ҡағыҙҙар таратыла, тәнҡитле фекерләүҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән “фишбоун” алымы ҡулланыла.\nСхеманы тултырыу өсөн уның шарттары иҫкә төшөрөлә.)\n1. Балыҡ башы – анализға дусар ителгән проблема, һорау йәки тема. (Халыҡтың көрәш юлына баҫыуы.)\n2. Өҫ яҡтағы һөйәктәр – проблеманы барлыҡҡа килтереүсе сәбәптәр. (Социаль тигеҙһеҙлек, наҙанлыҡ, ҡараңғылыҡ һ.б.)\n3. Аҫҡы һөйәктәр – проблеманың реаллеген дәлилләүсе факттар. (Әсәләре наҙанлыҡ, ярлылыҡ ҡорбаны була; балалар үгәй әсә ҡулына эләгеп аслы-туҡлы көн күрә; Байгилде Ҡормош байҙа иртәнән ҡара төнгә тиклем бил бөгә, әммә көнкүреше ыңғай яҡҡа үҙгәрмәй; Тимербай — азатлыҡты, дөрөҫлөктө инҡар иткән байҙарҙың ҡорбаны, Себергә һөргөнгә ебәрелә; тирә-яҡта хөкөм һөргән ғәҙелһеҙлек, битарафлыҡ, тигеҙһеҙлек шаһиты Хаммат был күренештәргә ҡаршы көрәш юлына баҫа, бихисап ҡайғылар, юғалтыуҙар кисерә; бик иртә тормоштоң әсе-сөсөһөн татыған Бибеш, бөтөнләй бала килеш кенә, үгәй әсә “тырышлығы” менән үҙенән күпкә оло иргә кейәүгә бирелә һ.б.)\n4. Ҡойроҡ – ҡуйылған һорауға яуап. (Революцион һынылыш, синфи көрәш — быуаттар буйына иҙелеп килгән хеҙмәт кешеләренең, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙарҙың рухи үҫеше өсөн берҙән-бер ысул.)\n(Артабан һәр төркөм үҙ схемаһы менән таныштыра, таҡтала дөйөм схема теркәлә.)\nД. Әҫәрҙең тел үҙенсәлегенә байҡау яһау.\n•Уҡыусылар, әҫәрҙең теле хаҡында нимә әйтә алаһығыҙ? (Мәҡәл-әйтемдәргә бай; персонаждар телмәре үҙенсәлекле; аш-һыу, кейем-һалым исемдәре, туғанлыҡ терминдары күп урын ала.)\n•Яҙыусы ни өсөн уларҙы әҫәренә индерә? (Шул осорҙа йәшәүсе башҡорт халҡының телмәр үҙенсәлегенә, башҡорт милли ризыҡтарына, милли кейемдәренә иғтибарҙы көсәйтеү өсөн.)\n• Трилогияның художестволы үҙенсәлеге тураһында ниндәй фекерҙәр бар? Ни өсөн автор теге йәки был алымға мөрәжәғәт итә? (Портрет характеристикаһы әҫәрҙә айырыуса ҙур урын ала, ул герой хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт алырға булышлыҡ итә.)\nУҡыусылар әҫәрҙән өҙөктәр табып уҡый, экранда миҫалдар күрһәтелә.\n1. “Көҙгө сыуаҡ кеүек яҡты көләс йөҙлө, йыйнаҡ яғымлы һүҙле, изгелексән, яҡшы күңелле әбей”. (Сыуаҡбикә.)\n2. “Ҡорҡолдайы йоҙроҡ хәтле булып сығып торған арыҡ оҙон муйынлы, салыш күҙле, шаҙра менән йырғыланған ҡып-ҡыҙыл арыҡ йөҙлө, ырғаҡ кәкре, оҙон бармаҡлы, ҡарсыға суҡышы һымаҡ көмөрө танаулы”. (Әхмәҙулла мулла.)\n3. “Ирҙәр күҙе төшөрлөк мимылдыҡ йоморо кәүҙәле, ике бите янып, сәләмәтлеге ташып торған етеҙ ҡыйыу хәрәкәтле, егерме биш-утыҙ йәштәр самаһындағы ҡатын”. (Сәрбиямал.)\n4. “Сажин кәүҙәле, бөркөт ҡарашлы ир булып еткәс, уның менән көрәшеп, көс һынашып ҡарарға батырсылыҡ итеүселәр һирәк булды”. (Хаммат.)\n5. “Шоморт ҡара күҙле, һылыу йөҙлө, йәш болан кеүек шаян, уяу холоҡло, зифа буйлы”. (Сәлимә.)\n6. “Атаһына оҡшап эре һөйәкле, асыҡ йөҙлө, ҙур ҡара күҙле, яурынтаҡ был малай үҙенең ҡыйыулығы, ғәҙеллеге менән дә, көслөлөгө менән дә үҙ тиҫтерҙәренән айырылып тора”. (Байрас.)\n7. “Ҡырҡыу, талапсан, ләкин ғәжәп ғәҙел холоҡло, ир йөрәкле әсә”. (Таибә әбей.)\n8. “Хәҙер 23 йәшлек …, атаһының йәшлек йылдарына оҡшап, киң ҡыйыу ҡарашлы һылыу ир булып етешкән. Ҡарлуғас ҡанаттары шикелле һирпелеп киткән ҡалын ҡара ҡаштары араһына тәрән ике-өс һыр төшөргә лә өлгөргән…”. (Иштуған.)\n•Хат алымы йыш ҡулланыла, ул геройҙың эске донъяһын, эмоциональ торошон асыҡларға ярҙам итә. Уҡыусылар трилогиянан миҫалдар таба, экранда хаттарҙан өҙөктәр күрһәтелә:\n1. “Емеш, ҡараҡай! Һине яратып, бер күрергә йән атып, Моратша тип белерһең”. (Моратша.)\n2. “Яратам!... Емеш, һине мин шашып, өҙөлөп яратам. Һине, яңғыҙыңды ғына яратам… Бөтә ғүмерем буйына яратасаҡмын… Хатта, хатта… Һине бүтән күрә алмаһам да… Һин хатта мине яратмаһаң да…”. (Байрас.)\n3. “Емеш! Мин Өфөлә рабфакка уҡырға индем. Атайым волком секретаре булып китте. Әсәйемде лә үҙ янына күсереп алды. Ә мин Өфөлә! Шәп бит, ә, Емеш!”. (Байрас.)\n4. “Ниндәй бәхет – мин студентка! Уҡыуҙа йәшәйем. Ә ҡалған яғында һаман шул мин бит”. (Емеш.)\n“… Дәрестән ҡалған бөтә ваҡытымды китаптар уҡып уҙғарам. Китап – ул минең өсөн бығаса төшкә лә инмәгән өр-яңы донъя! Иҫ киткес гүзәл, тылсымлы донъя!”. (Емеш.)\nҺиңә хат яҙыу – стенаға борсаҡ бәреү менән бер бит. Яҙған бер хат яуапһыҙ ҡала. Шулай уҡ йәнһеҙме ни һин, Емеш!”. (Байрас.)\n6. “Емеш! Быйыл да ҡайтмаһаң, үпкә ҙур булыр. Һин, ахыры, һағына белмәҫ ҡыҙ булып сыҡтың. Ишетәһеңме, ҡайт!”. (Иштуған.)\n•Халыҡ ижады өлгөләре (әкиәттәр, йолалар, хикәйәттәр, балалар уйындары һ.б.) сағылыш таба, улар геройҙарҙың эске донъяһын аса, уй-тойғолары тураһында фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирә.\n– Уҡыусылар, хат өҙөктәренең бер нисәһе геройҙарҙың хис-тойғоларын тулыһынса асып бирә. Нисек уйлайһығыҙ, көрәш, һуғыш дәүерендә хис-тойғоларға урын ҡаламы? (Донъя мөхәббәттән яралған, хис-тойғолар йәшәгәндә генә тормош дауам итә. Мөхәббәт ялҡыны ваҡыт, урын, шарт төшөнсәләре менән иҫәпләшмәй, билдәле бер ваҡытта үҙенә ялмап ала. Унһыҙ йәшәүҙең мәғәнәһе юҡ.)\n– “Яҡтыға” трилогияһында мөхәббәт утында яныусылар бармы, кемдәр улар? (Сәлимә – Хаммат – Өммөгөлсөм; Байрас – Емеш – Хөрмәт; Иштуған – Айһылыу – Һатыбал мөхәббәт өсмөйөштәре.)\n– Маҡсатҡа ирешеүҙә, бигерәк тә был хис-тойғоларға килгәндә, бар ысул да яҡшы, тиҙәр. Һеҙ был фекер менән килешәһегеҙме? (Юҡ. Бәхетле тормош кисерер өсөн мөхәббәт ике яҡлы булырға тейеш. Кеше бәхетһеҙлегендә бәхет ҡороп булмай.)\n– Уҡыусылар, нисек уйлайһығыҙ, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева, әҫәренең йөкмәткеһен шул рәүешле ҡороп, ниндәй идея еткерергә теләгән? (Бөгөнгө тормош ҙур юғалтыуҙар, ҡан-ҡойош, ауыр һынауҙар аша яуланылған. Шулай булғас, әҫәр геройы Байрас һүҙе менән әйткәндә, беҙ атайҙар иҫтәлеге алдында йөҙ ҡыҙартмаҫлыҡ итеп йәшәргә бурыслыбыҙ. Ҡараңғынан яҡтыға табан юлға сыҡҡанбыҙ икән, артабан да тик алға ынтылырға кәрәк.)\nIV. Уҡыусыларҙың белемдәрен тикшереү.\n– Ә хәҙер иһә дәрестә анализланған трилогия буйынса белемдәрҙе туплап, киләһе эште башҡарайыҡ.\nШәхси эш. Пирамида төҙөү. (Уны төҙөү шарттары иҫкә төшөрөлә.)\n1. Тәүге юлда тексҡа бер һүҙҙән торған исем бирелә. 2. Ике һүҙ аша уның үҙенсәлеге асыҡлана. 3. Хәл-ваҡиғалар барған урын, ваҡыт тураһында өс һүҙ аша мәғлүмәт бирелә. 4. Төп ваҡиғаларҙы асыҡлаған дүрт һүҙ теркәлә. 5. Төп геройҙың үҙенсәлекле яҡтарын асыҡлаған биш һүҙ яҙыла. 6. Әҫәрҙең башында, уртаһында, аҙағында тыуған эмоциялар сағылдырыла. 7. Тәүге юлда яҙған һүҙ ете һүҙ менән тулыландырыла. 8. Һигеҙ һүҙ ярҙамында әҫәргә ҡарата фекер сағылдырыла.\n(Бер нисә уҡыусы үҙ эше менән таныштыра. Ҡалғандар өҫтәмәләр йә төҙәтеүҙәр индерә.)\n— Афарин, трилогияны бик яҡшы үҙләштергәнһегеҙ, уҡыусылар! Дәрес башындағы “Алға бармау артҡа тартыу менән бер” тигән әйтемде ниндәй фекерҙәр менән тулыландырырға була? (Көрәшһеҙ, үҙ өҫтөңдә эшләмәй генә алға барып булмай, нимәнелер булдырыу, еңеү өсөн ниҙән дә булһа баш тартырға кәрәк. Мәҫәлән, интернет селтәрендә ултырыуҙан, иптәштәрең менән тәбиғәткә сығыуҙан... Тик маҡсат ҡуйып, яҡтылыҡҡа, матурлыҡҡа, бәхетле киләсәккә ынтылыусылар ғына алға бара. Тыуған илебеҙҙең артабанғы үҫеше өсөн дә тап шундайҙарҙың күберәк булыуы кәрәк.)\nVI. Баһалау. (Үҙбаһа һәм уҡытыусы баһаһы).\nVII. Өй эше. Пирамида өҫтөндә эште дауам итеү.\nСалауат районы Малаяҙ ауылының 1-се мәктәбе уҡытыусыһы,


Иң яҡшы ҡымыҙ - Әбйәлилдә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nИң яҡшы ҡымыҙ - Әбйәлилдә\nӘбйәлил районының Ирәндек хужалығы ҡымыҙы быйыл республика кимәлендә иң яҡшыһы тип танылды. Йәмғиәт 10 йылға яҡын тотороҡло үҫешеп килә, бында ҡымыҙ бешеүҙә яңы технологиялар ҙа ҡулланалар. Яңыраҡ заманса ҡоролма һатып алғандар. Ул ҡымыҙ бешеүселәрҙең эшен еңеләйтә, ҡымыҙҙың сифатын һаҡлап ҡала. Ирәндек хужалығы 2008-се йылда барлыҡҡа килә. Бер йылдан Рөстәм Мәхийәнов беренсе бейәһен һатып ала, өс йылдан бейәләре 12 башҡа етә һәм ҡымыҙ етештерә башлай. Хәҙер йүнселдең бер-нисә өйөрө һәм тиҫтәләгән бейәһе бар. Тәүҙә эшҡыуарға үҙенә “йүгерергә” тура килә. Хәҙер йәмғиәт бер-нисә кешене эш менән тәьмин иткән. Хужаға яҙҙан көҙгә тиклем һауынсылар ярҙам итә. Мал ҡараусылар йыл әйләнәһенә эшләй. Көнөнә бында уртаса 250 литр бейә һөтө һауыла. Хужа йыл һайын ҡымыҙ бешеүҙә ниндәйҙер яңылыҡ индерергә тырыша. Яңыраҡ, мәҫәлән, ҡымыҙҙы күпләп һәм сифатлы етештереү өсөн заманса ҡоролма һатып алғандар. Яңы ҡоролма сыр әҙерләү өсөн тәғәйенләнгән. Әммә, хужа теләге буйынса, етештереүсе уны ҡымыҙ бешеү өсөн ҡулайлаштырған. Ҡымыҙҙы Асҡарға, Магнитогорск ҡалаһына һәм Өфөгә оҙаталар. Шифалы эсемлекте кешеләр үҙҙәре лә килеп ала. Әммә, ҡымыҙ бешеп кенә байып булмай. Йүнсел көҙөн һәм ҡышын ит менән шөғөллләнә. Йыл әйләнәһенә кәсеп итеү хужаға барлыҡ йөкләмәләрҙе үтәп сығырға мөмкинлек бирә. Рөстәм Мәхийәнов башҡорт тоҡомло йылҡыны ғына тота. Йыл һайын ул бейәләрен арттыра бара. Бында селекция эшенә лә иғтибар итәләр. Ҡымыҙ бешеүселәрҙең республика конкурсында Ирәндек хужалығы ҡымыҙы иң яҡшыһы тип танылды. Бәйге шарттары буйынса, киләһе йылда ҡымыҙсылар ярышы еңеүсенең тыуған яғында уҙғарыла. Бында бөгөндән әҙерлек эштәре башланған инде.


Мөлкәткә мөнәсәбәт – үҫеш шарты » Башҡортостан гәзите\nМөлкәткә мөнәсәбәт – үҫеш шарты\n14-03-2017, 03:56 // Иҡтисад // Баҫып сығарырға\nКүптән түгел Башҡортостандың Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы былтырғы эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһауға арналған коллегия ултырышы үткәрҙе. Дәүләттең һәм хосуси милектең ресурстарын файҙаланыу республика иҡтисадын үҫтереүгә ниндәй дәрәжәлә йоғонто яһай?\nАлға киткән илдәргә үҙенең тәбиғи һәм кеше ҡулдары менән яһалған ресурстарына – ер һәм мөлкәткә идара итә белеү хас. Беҙҙә иһә ер майҙандары икһеҙ-сикһеҙ йәйрәп ятһа ла, мөлкәткә милексе булыу тыйылһа ла, бындай идаралыҡ кимәлен үҫтерергә, һаҡсыллыҡ һәм хужаларса ҡараш тәрбиәләргә өйрәнмәнек. Хәҙер килеп, баҙар иҡтисады ошондай эшмәкәрлекте заман талап иткәнсә камиллаштырырға мәжбүр итә.\nБеҙҙең республика яңы иҡтисади шарттарҙа йәшәй башлағандан алып был йүнәлешкә иғтибарҙың кәмегәне юҡ, сөнки бөтә хужалыҡ итеүҙең нигеҙе – ер һәм унда ҡоролған мөлкәт бит. Былтыр бөтә билдәләнгән сараларҙы тормошҡа ашырыу һөҙөмтәһендә дәүләттең, муниципаль ойошмаларҙың мөлкәтен файҙаланыу һәм һатыуҙан ҡаҙнаға 20 миллиард 670 миллион һум ингән. Ошо күләм консолидацияланған бюджетҡа алынған һалым һәм һалымдан тыш түләүҙәрҙең 12,9 процентын тәшкил итә. 2015 йыл менән сағыштырғанда, 17,5 процент үҫешкә өлгәшелгән. Дөйөм сумманың 13 миллиард 202 миллион һумын – республиканың, 7 миллиард 468 миллион һумын урындағы бюджеттарға күсергәндәр.\n– Был беҙҙең республикаға дивиденд, мөлкәтте һәм ер майҙандарын ҡуртымға биреүҙән алынған табыш буйынса Волга буйы федераль округында алдынғы урынды һаҡлап ҡалырға ярҙам итте, – тине министр Евгений Гурьев, коллегияла сығыш яһап. – Беҙ дәүләт унитар предприятиеларының саф табышынан тейешле өлөштө ҡаҙнаға күсертеү буйынса округта икенсе урындабыҙ һәм Рәсәй субъекттарының иң яҡшы 10-ы иҫәбенә индек.\nБашҡортостанда иҡтисадтың дәүләт секторын реформалаштырыу буйынса ведомство-ара комиссия эшләй. Ул әҙерләгән тәҡдимдәрҙе файҙаланып, былтыр министрлыҡ 18 дәүләт унитар предприятиеһы һәм республика ҡатнашлығындағы ун хужалыҡ йәмғиәте үҙгәртеп ҡоролдо.\nКүрелгән саралар дәүләт унитар предприятиеларының дөйөм һанын сирек өлөшкә һәм республика ҡатнашлығындағы хужалыҡ йәмғиәттәрен ун процентҡа кәметергә ярҙам итте. Һөҙөмтәлә зыян күреп эшләгән дәүләт унитар предприятиеларының һаны – ике тапҡырға, табыш алмаған хужалыҡтар бер ярым тапҡырға аҙайҙы. Былтыр ошондай хужалыҡтар һәм предприятиелар эшендә ҡатнашыуҙан алынған һәм республика ҡаҙнаһына күсерелгән дивиденд ҡына ла 11 миллиард 458 миллион һум булды. “Башҡортостан Республикаһында ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәрен үҫтереү” дәүләт программаһы уңышлы үтәлде – был бер һум сығымдан 40-ар һум табыш алыу мөмкинлеге бирҙе.\nЛәкин дәүләттең был эшмәкәрлек төрө фәҡәт мөмкин тиклем күберәк аҡса түләтеүгә генә ҡайтып ҡала икән тип уйларға ярамай. Рәсәй Президенты Владимир Путиндың күрһәтмәһенә ярашлы, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа күсмәгән мөлкәтте файҙаланған өсөн төрлө ташламалар ҙа ҡаралған. Күсемһеҙ мөлкәткә ҡуртым хаҡы түләү буйынса яңы төҙөлгән килешеү, мәҫәлән, түбәндәге ташламаны күҙ уңында тота: тәүге йылда эшҡыуар тулы хаҡтың 40 процентын ғына бирә, артабан ул йыл һайын үҫә бара, һәм дүртенсе йылдан ғына ҡуртымсы бурысты йөҙ проценты менән түләй башлай. Әгәр ҙә эшҡыуар үҙе биләгән һәм дәүләт милкендә булған майҙанды һатып алырға теләй икән, Рәсәй буйынса ул был хаҡты биш йыл дауамында түләп бөтөргә тейеш, ә бына Башҡортостан ҡануниәте уны элеккесә ете йыл итеп ҡалдырыуға өлгәште.\nЕр майҙанын ҡуртымға биргән өсөн былтыр, 2015 йыл менән сағыштырғанда, 18 процентҡа (93 миллион һумға) дөйөм үҫеш булһа ла, ҡайһы бер ҡалалар менән райондарҙа был күрһәткес кәмей төшкән. Был айырыуса Өфө ҡалаһына хас.\nЕргә муниципаль милек Рәсәй Конституцияһының 9-сы статьяһы менән раҫлана. Ер – теләһә ҡайһы муниципаль берәмектең иң мөһим иҡтисади ресурстарының береһе ул. Был байлыҡ ике үҙенсәлеккә эйә: тәүгеһе – тәбиғи ресурс (һөрөнтө ер, көтөүлек һәм сабынлыҡтар, баҡса һ.б.), икенсеһе – табыш сығанағы. Сит илдәрҙә ерҙе файҙаланған өсөн түләү муниципалитет ҡаҙнаһының ҙур өлөшөн тәшкил итә. Хәҙер “Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында”ғы 131-се Федераль закон йыш телгә алына. Муниципаль эшмәкәрлектең ҡануни нигеҙе булараҡ, ул урындағы власть органдарына ерҙе файҙаланыу шарттарын билдәләү һәм ошо ҡағиҙәләрҙең үҫешен контролдә тотоу хоҡуғын бирә. Әлбиттә, былар барыһы ла шунда йәшәгән халыҡтың мәнфәғәтенә тура килергә тейеш. Уның нисек күҙәтелеүен иһә дәүләттең ер контроле комитеты ла күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа бурыслы.\nЛәкин Рәсәйҙә ер ресурстарына идара итеүҙә проблемалар ҙа юҡ түгел. Улар түбәндәгеләр:\n* ер майҙанын баһалауҙың берҙәм методикаһы булмауы;\n* ергә идара итеүҙең асыҡ алып барылмауы;\n* ғаризаларҙың тиҙ ҡаралмауы;\n* кадрҙарға ҡытлыҡ;\n* шәхси торлаҡ төҙөлөшө өсөн бирелгән ерҙең оҙаҡ ҡулланылмай ятыуы;\n* ерҙе отошло итеп файҙалана белмәү.\nБашҡортостанда бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ер мәсьәләһен хәл итергә даими ярҙам күрһәтелә. Ерҙе ҡуртымға алыу буйынса 2009 йылдың 1 ғинуарына саҡлы килешеү төҙөгән арендаторҙарға ошо майҙан өсөн артабан банк ставкаларына ҡарап түгел, ә кадастр хаҡына ҡарап түләү форсаты тыуҙы. 2015 йылдың 1 ғинуарынан ерҙе ташламалы хосусилаштырыу бара, ике йыл эсендә был мөмкинлектән дүрт мең ер участкаһы ҡуртымсыһы файҙаланды ла инде.\nЕр мәсьәләһендә халыҡты ҡыҙыҡһындырған иң мөһим проблемаларҙың береһе – шәхси торлаҡ төҙөлөшө өсөн бушлай участка алыу. Хөкүмәт муниципалитеттарға ер бүлеү буйынса кадастр эшенә аҡса йүнәлтеүгә ҡарамаҫтан, мохтажлыҡ ҡәнәғәтләндереүҙән алыҫ әле. Ә сиратта күп балалы 43 меңдән ашыу һәм инвалид бала аҫраған ете меңдән артығыраҡ ғаилә тора.\nЕргә милек ошо майҙанда урынлашҡан күсмәгән мөлкәт менән тығыҙ бәйле, һәм улар бер-береһенән айырым ҡарала ла алмай. Башҡортостандың ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы, республика Хөкүмәтенең былтыр 12 декабрҙә ҡабул ителгән ҡарарына таянып, хужаһыҙ объекттар тураһындағы мәғлүмәтте даими яңыртып тороу бурысын ҡуя. Дәүләт унитар предприятиеларының һәм учреждениеларының буш торған йәки аҙ файҙаланылған биналарын ҡаҙнаға кире тапшырыу ҙа ғәҙәти хәлгә әйләнә бара. Былтыр, мәҫәлән, иҡтисадтың дәүләт өлөшөн реформалауға ярашлы, торлаҡҡа ҡарамаған биналар иҫәбенән 132 мең квадрат метр майҙан ҡайтарылған.\nОшо хәл торлаҡҡа ҡарамаған фондты ҡуртымға биреүҙең файҙаһын арттырырға, бушағанын социаль тәғәйенләнештә ҡулланырға, хосуси инвестицияны күберәк йәлеп итергә мөмкинлек бирә. Бер юлы был фондҡа ҡараған биналарҙың техник сифатын яҡшыртыу эше лә алып барыла. Әле уларҙың исемлеген төҙөйҙәр, һәм ул быйыл 1 апрелгә әҙер булырға һәм министрлыҡтың сайтына ҡуйылырға тейеш. Йүнәтеү һәм ремонтлау эшенә дәүләт сығымдары ғына түгел, ошо мөлкәтте ҡуртымға алырға йыйынған эшҡыуарҙар ҙа ярҙамға киләсәк. Бындай объекттарҙың коммуналь хужалыҡтарҙа күп булыуын иҫәпкә алып, министрлыҡ “Республика коммуналь компанияһы” акционерҙар йәмғиәтен ойошторорға булды. Торлаҡҡа ҡарамаған күсемһеҙ мөлкәтте тейешенсә файҙаланмаған, кредиторлыҡ бурысы күп йыйылған һәм финанс хәле тотороҡло булмаған ойошмалар ҡуртымға алған коммуналь биналар концессия килешеүе буйынса ошо йәмғиәткә тапшырыласаҡ.\nКеремде арттырыу маҡсатында республиканың әле бушлай файҙаланылған газ хужалығы объекттарын да ҡуртымға биреү йәки түләп файҙаланыу мөмкинлеге тикшерелә. Күҙаллауҙарынса, был республика ҡаҙнаһына ай һайын 167 мең һум аҡса килтерер ине. Бөгөн ошо маҡсатта “Межрегионгаз” йәмғиәте менән һөйләшеүҙәр алып барыла, техник документтар әҙерләнә.


Клип төшөрөү ҙә ҡыҙыҡ! | Йәншишмә\nКлип төшөрөү ҙә ҡыҙыҡ!\nНаписал в 15 сентября 2017, 11:43\n«Иғтибар! Камера! Мотор!» Был һүҙҙәр апайымдың ихатаһында бер нисә көн яңғырап торҙо.\nНимә тураһында һүҙ бара икән, тип аптырап ҡалғанһығыҙҙыр әле? Хәҙер барыһын да яҡшылап аңлатам.\nБыйылғы йәй һалҡын, ямғырлы көндәре менән аптыратты бит. Тышта йөрөп булмай, урамда уйнаусы балалар ҙа бик һирәк. Күберәк компьютер артында ултыралар. Ә беҙ ваҡытты ҡыҙығыраҡ үткәрер өсөн был замана техникаһын икенсе юҫыҡта ҡулланырға булдыҡ.\nЙыл аҙағында мин үҙебеҙҙең синыфта репортаж төшөрөп, видеояҙмаларҙы махсус программала киҫергә, ҡушырға, музыка ҡуйырға өйрәндем. Шунан һуң алыҫ юлға сыҡҡанда интервью алып, репортаждар әҙерләргә тырыштым.\nИюль уртаһында ике туған апайым һәм һеңлеләрем менән Өфө районында ҡунаҡта осраштыҡ. Уйнайбыҙ, тип телефондарына йәбешкәс, һеңлеләремде ҡыҙыҡһындырыр өсөн билдәле төркөмдөң клибына пародия төшөрөргә тәҡдим иттем. Ләкин ул тиҙ генә эшләнмәй икән. Костюмдар әҙерләнек, төрлө хәрәкәттәр өйрәндек. Нәркәс апайым оператор ролен үтәне. Айһылыу, Зарина һәм мин актёрҙар булдыҡ.\nКостюмдар кейгәс, грим һалғас, эй, ҡыҙыҡ булды. Башта клипты дублдәргә бүлдек. Беренсеһен төшөргәндә күберәк көлөштөк, шулай ҙа ролдәрҙе оҡшатып башҡарырға тырыштыҡ. Икенсе дублде машинала төшөрҙөк. Нәркәс апайым музыкаһыҙ ҙа оҫталығын күрһәтте. Камера һелкенмәгән. Айһылыу менән Зарина, көлкөләре килһә лә, етди генә бейеп төшкән.\nКомпьютерҙа видеоларҙы ҡыҫҡартып, йырҙы һәм төрлө эффекттарҙы ҡушып, ниһайәт, эшебеҙҙе тамамланыҡ. Клипты ҡарағанда күҙҙән йәштәр сыҡҡансы, тәгәрәп ятып көлдөк. Пародия бик уңышлы килеп сыҡҡан. Видеороликты атай-әсәйҙәребеҙгә, таныштарға күрһәткәс, барыһы ла беҙҙе маҡтаны. Операторҙың эшен оҡшаттылар. Ошо видеоны төшөрөп, беҙ шундай һәйбәт, ҡыҙыҡ һәм күңелле көндәр үткәрҙек. Был эш барыбыҙға ла бик оҡшаны. Тағы бер нисә клип төшөрөп ҡараныҡ.\nШулай итеп, файҙалы ла, ҡыҙыҡ та шөғөл таптыҡ: хәҙер ҡайҙа барһам да, фотоаппарат менән видеокамера һәр саҡ үҙем менән бергә.\n« Мажаралы көн\nШәжәрә – киләсәккә тәҙрә »


Юрағаның алдыңа килә\n– Палатағыҙҙа ныҡ тынсыу, елләтегеҙ! – Валяға тамыҙғыс ҡуйырға килгән шәфҡәт туташы шулай тиеү менән ҡатындар, урындарынан тороп, коридорға йүнәлде. Йоҡа һарғылт сәсе майланып бөткән 39 йәшлек Валентина беҙҙе һағышлы ҡарашы менән оҙатып ятып ҡалды. Ул ярты йыл элек баҫҡыстан төшөп килгәнендә тайып арҡаһына йығылған да, үтер әле, тип табиптарға мөрәжәғәт итмәгән. Һыҙланыуҙарға нисек түҙеп йөрөгән тиһең...\nЫңғай уйҙар ярҙамында ҡурҡыныс сирҙе лә, тормош һынауҙарын да еңергә була\n– Палатағыҙҙа ныҡ тынсыу, елләтегеҙ! – Валяға тамыҙғыс ҡуйырға килгән шәфҡәт туташы шулай тиеү менән ҡатындар, урындарынан тороп, коридорға йүнәлде. Йоҡа һарғылт сәсе майланып бөткән 39 йәшлек Валентина беҙҙе һағышлы ҡарашы менән оҙатып ятып ҡалды. Ул ярты йыл элек баҫҡыстан төшөп килгәнендә тайып арҡаһына йығылған да, үтер әле, тип табиптарға мөрәжәғәт итмәгән. Һыҙланыуҙарға нисек түҙеп йөрөгән тиһең... Бөтөнләй аяҡтан яҙғас ҡына ире уны дауаханаға килтергән – йығылғанында барлыҡҡа килгән шеш эренләп, төпкә китеп, умыртҡа һөйәген зарарлаған. Операция бик үк уңышлы яһалмаған, ахыры, һаман аяғына баҫа алмай. Хәйер, төп ғәйеп үҙендә – шеште аҙҙырып, табиптарға оҙаҡ мөрәжәғәт итмәй йөрөгән. Һәм хәҙер үҙ аллы кесе ярау ҙа итә алмай (бәүел ҡыуығын катетер ярҙамында бушаталар), көнө кешегә ҡалған. Уға барыһы ла, ауыртһа ла, ҡыйын булһа ла, ҡыбырларға тырыш, табиптар хәлдәренән килгәнде эшләне, хәҙер барыһы ла үҙеңдән тора, ти. Әммә Валя әҙ генә ҡымшанырға ла ҡурҡа – һыҙланыуҙар үҙәгенә үткән. Үтеү генәме, сабырлығының аръяғына сыҡҡан. Ниңә генә шундуҡ дауаханаға килмәнем икән, тип терһәген тешләрҙәй булып ята...\nКоридорға сығып, шундағы эскәмйәләргә йәйелгәс, үҙебеҙҙе электр сымдарына ҡунаҡлаған турғайҙарға оҡшатып ҡуйҙым – тегеләй-былай йөрөгән һәр кемгә команда буйынса тиерлек берҙәм генә боролоп ҡарап ултырабыҙ. Дауаханала ял көнөндә башҡа шөғөл юҡ. Коридор осонда аҡ халатлы берәү күренеү менән арҡаларҙы турайтабыҙ. Мәктәптә уҡытыусылар дәрес һайын тиерлек: «Арҡаңды төҙ тот!» – тип туҡыһа ла, был кәңәш бер ҡолаҡтан инеп, икенсеһенән сыға ине, ә хәҙер табиптарҙың: «Көмрәйеп ултырып, үҙегеҙгә үҙегеҙ проблемалар тыуҙыраһығыҙ», – тип бер әйтеүе етте – нейрохирургия бүлегендә һәр икенсе кеше арҡа-бил менән яфалана. Бер торошта оҙаҡ ҡатып ултырыуҙың да зарарлы икәне мәғлүм, мотлаҡ тороп, аяҡ-ҡулдарҙы, билде яҙып алабыҙ.\n– Был табип – минеке, өмөтөгөҙҙө һәлберәтмәгеҙ, – алдыбыҙҙан ҡарағайҙай оҙон, имәндәй ныҡлы кәүҙәле нейрохирург үтеп киткәс, Троицк ҡалаһынан килгән Таисия Павловна урынынан ҡалҡынып-ҡалҡынып китте. – Мин уны тәүге көндән үк үҙемә һайлап ҡуйҙым.\n«Минеке» тип әйтеүе – шаяртыуы, әлбиттә. Үҙҙәренең күңелен үҙҙәре күтәреп, мөләйемерәк ир табиптарҙы һәм пациенттарҙы үҙ-ара «бүлешеп» алғандар ҙа, «ана, минеке килә», «тегендә һинекен күрҙем» тип мәрәкәләйҙәр. Бына әле лә Таисия Павловна Гөлфиә апайҙың биленә төрттө:\n– ҡара әле, һинең егетең китте.\nКәм тигәндә алтмыш биш-етмеш йәштәр тирәһендәге «егет», тәгәрмәсле махсус ҡулайламаға йәбешеп, аяҡтарын өҫтөрәй-өҫтөрәй эргәбеҙҙән йылмайып, баш ҡағып үтеп китте. Ул өйөнөң ҡыйығын ремонтлағанда осоп төшөп, башын, умыртҡа һөйәген йәрәхәтләгән.\n– Был ир эшкә шәптер инде, – тиешә ҡатындар. – Бер ҙә тик ятмай, гел махсус күнекмәләр эшләй.\n– Һәйбәт кеше, ахыры, ана бит күпме туған-тыумасаһы, дуҫ-ише килә янына.\n– Дауаханала ятҡанда килеп хәлде белешһәләр, рәхәт булып ҡала ул.\n– Эйе, килмә-килмә, тип әйтһәң дә, килеп сыҡһалар, дәртләнеп, тиҙерәк һауығырға тырышаһың.\n– Эй, уныһы кешенән ҡала. ҡайһы берәүҙәрҙең килгәненән килмәгәне артыҡ, бөтә энергияңды һурып алалар, хәлдән тайҙыралар. Вампирҙар!\n«Вампирҙар» тураһында бер килке ҡыҙып-ҡыҙып хәбәр теткәндән һуң шымып ҡалдыҡ.\n– Әйткәндәй, теге йәш егет күренмәй ҙәһә! Операцияға алып киттеләр ҙә, шунан һуң зым-зыя юҡ булды, – кинәт Гөлфиә апай телгә килә.\n– Реанимацияла яталыр, – тим. – Әйҙәгеҙ, хәлен белешеп, шәфҡәт туташтарынан һорайыҡ!\n– Әйтмәйҙәр, – ти Гөлфиә апай. – Бында тик үҙең тураһында ғына белешергә мөмкин, башҡалар хаҡында – ләм-мим! Кисә реанимациянан сыҡҡан бер ҡатын, ул унда юҡ, тине.\n– Уның башында яман шеш булған, ахыры, шуға уны онкобүлеккә күсергәндәрҙер, – тип фаразлай Таисия Павловна. – Табиптар операция өҫтәлендә тәү ҡарауҙан уҡ шештең яманмы-түгелме икәнлеген күрәлер, уларға биопсия диагнозды асыҡлар өсөн генә кәрәктер.\nНейрохирург бысағы аҫтына ятыр алдынан, үлермен инде, хәлем мөшкөл, тип өмөтһөҙлөккә батҡан ун һигеҙ йәшлек егеттең хәлен уйлап, тағы тын ҡалабыҙ. Бында табиптар ҙа, пациенттар ҙа, үҙ хәлеңде үҙең ыңғайға көйләһәң, операция ла уңышлы үтә, тип тора. Ни тиһәң дә, уй көсө бар, нимәне күп уйлайһың, ғәҙәттә, шул алдыңа баҫа.\nАлдыбыҙҙан, эре-эре баҫып, ике табип үтеп китә. Икеһе лә буйсан, ныҡ кәүҙәле.\n– Йәш кенә булһа ла, ныҡ һәләтле нейрохирург, – тип, Гөлфиә апай Максим Геращенко исемлеһенә ымлай. – ҡулдары – алтын!\n– Ошо Максим Владимирович кәүҙәгә хас та минең ирем! – күңелһеҙ уйҙарға сумған Таисия Павловна ҡабаттан теремекләнеп китте. – Эйе, үҙем уймаҡтай ғына булһам да, ирем – ике метрлыҡ ул! Андрюшкам үҙе килеп һылыу ине, үҙе гармунсы! Ауылда уға ғашиҡ булмаған ҡатын-ҡыҙ ҡалмағандыр. Тансыға сыҡһаҡ, янына барырлыҡ түгел, ҡыйыуыраҡ ҡыҙҙар тегене һырып ала ла ҡуя. Билде ҡыҫып торған итәкле күлдәктәр тегеп кейеп, сәсемә атлас таҫмалар тағып, тегеләй йөрөйөм, былай йөрөйөм, хатта башҡаларҙың күҙе сейләнеп бөтә, ә гармунсы мине күҙенә лә элмәй.\nАттай ҡыҙҙарға иҫе киткән, тип эй эсем боша, илайым, егеткә асыуым ҡабара, ләкин һөйөүем кәмер урынға, киреһенсә, арта ғына! Бер көн, гармунсыны тик йыр-бейеү менән генә алдырып була, тигән фекергә килеп, таҡмаҡтар өйрәнергә тотондом. Батырсылыҡ итеп, алдында саң борҡотоп тыпылдап бейеп, зәһәр-зәһәр таҡмаҡтар әйтә башлағайным, тәки күрҙе бит мине! Күреү генәме, минең түңәрәккә сығыуымды көтә башланы. Шунан китте мөхәббәт тоҡанып! Үәт әй, әле генә йәш һымаҡ инек, күҙ асып йомғансы тотош ғүмер үткән дә киткән... Арабыҙға инергә теләүселәр күп булды, ләкин үҙемдең өлөшкә төшкән көмөштө ҡулдан ысҡындыраммы һуң?! Шөкөр, Андрюшкам менән матур донъя көттөк. Уның бына тигән бер туған ҡустыһы бар ине, ана шуның яҙмышы үкендертә – өйләнмәй ҙә гүргә инеп китте. ҡатын-ҡыҙ тәненең йылыһын белеү түгел, ҡыҙҙарҙы бер тапҡыр ҙа үпмәй мәрхүм булды. Уны армияға оҙатҡан ҡыҙ, көтөрмөн, тигән вәғәҙәһен тотмай, кейәүгә сыҡҡан. Әллә шул елбәҙәген ғүмер буйы онота алманы, әллә хыянатын кисермәй, бөтә ҡатын-ҡыҙ затына һыуынды – этем белһен. Шул ҡәйнешем мәрхүм булғас, ирем уның йортон һатты ла, аҡсаны өс өлөшкә бүлде: береһе – беҙгә, икенсеһе – апаһына, өсөнсөһө – йәшләй үлгән ағаһының балаларына. ҡәйнештең банкылағы иҫәбендә байтаҡ аҡса бар ине, шуны апаһы алды. Ғәҙел бүлер, тип көттөк. ҡайҙан, бер тинен дә үҙенән арттырманы! Апаһының ҡомһоҙлоғона ахырғаса ышанмаған ирем ныҡ туҙынды ла, башҡа минең апайым юҡ, тип араларҙы өҙҙө.\nАуыҙына ҡаратып ултыртып ҡуйған Таисия Павловна – Троицк ҡалаһыныҡы. Уны ла Силәбе өлкә дауаханаһына ауыр хәлдә килтергәндәр. Укол-фәлән алып, терелеп китте бер аҙ, ләкин тулыһынса һауығыр өсөн ҡатмарлы операция талап ителә. Уның өсөн Төмәнгә барырға кәрәк. Кәрәк булһа, ҡаф тауы артына ла барам мин, тигән апай танауын төшөрмәй, бөтөрөнөп ултырмай, башҡаларҙы ла шуға өндәй: «Бар нәмәне яҡшыға юрағыҙ! Юрағаның гел алдыңа баҫа ул. Һәм үҙегеҙҙе һаҡлағыҙ. Донъя көтәм тип, өҙлөгөүең дә ихтимал».\nӘммә мәшәҡәттәргә күмелеп йәшәп өйрәнгән ҡатындар дауаханала ла эшһеҙ ятмай: бер-береһенән төрлө бәйләм өлгөләрен өйрәнә, аш-һыу рецептарын белешә, күргән-белгәндәре менән бүлешә. Әле лә, палатаны елләткәс, һәр кем үҙ шөғөлөнә сумды – бөгөн ял көнө...


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАШҠОРТ ШӘЖӘРӘЛӘРЕ ЛӘ ХАЛҠЫБЫҘҘЫҢ МИЛЛИ БРЕНДЫ УЛ - 2020 - Мәҡәләләр\nБашҡорттар өсөн ырыу шәжәрәләре иҫ китмәле абруйлы тарихи мираҫ булып тора. Һуңғы осорҙа иһә нәҫел-нәсәп, ғаилә шәжәрәләренә ҡарата ла ҡыҙыҡһыныу бермә-бер арта бара. Ошоға бәйле байтаҡ ҡына һорауҙар ҙа килеп тыуа. Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары, филология фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Ниязбай Булатбай улы СӘЛИМОВ менән шәжәрәләр темаһы буйынса уҙғарған әңгәмәне уҡыусыларыбыҙ иғтибарына тәҡдим итәбеҙ.\nХалҡыбыҙ, ырыуҙарыбыҙ тарихы менән бер рәттән, һәр кемебеҙҙең нәҫел-нәсәп, ғаилә тарихы ла бар. Ул, асылда, шәжәрәлә сағылыш таба. Был һүҙ ғилми әҙәбиәттә генеалогия тип атала. Халҡыбыҙ йылъяҙмаһына ҡағылышлы байтаҡ мәғлүмәт Башҡортостан Республикаһының Милли архивы фондтарында һаҡлана. Үҙеңдең ата-бабаларың хаҡында элегерәк билдәле булмаған мәғлүмәттәр таба алыу һәр кемгә лә мөһимдер ул. Ошо хаҡта ниҙәр әйтер инегеҙ?\n- Һуңғы йылдарҙа йәмғиәттә үҙеңдең тарихи тамырҙарың менән ҡыҙыҡһыныу, нәҫел ептәрен барларға ынтылыш артҡандан-арта бара. Мәктәп йәшендәге балаларҙан алып хаҡлы ялға сыҡҡан оло йәштәгеләргә тиклемге төрлө быуын кешеләре ошо юҫыҡта эҙләнеүҙәр менән мәшғүл. Бигерәк тә пенсия йәшендәгеләр был эш менән ихлас шөғөлләнә. Күрәһең, олоғая барған һайын, буш ваҡыт та күбәйгәс, үҙ ырыуыңдың, ауылыңдың тарихи тамырҙарын өйрәнеүгә иғтибар арта баралыр. Ә бына Совет осоронда революцияға тиклемге халыҡ тарихы һанға һуғылманы, ошо арҡала 70 йылға һуҙылған бушлыҡ барлыҡҡа килде. Хатта ки халыҡ тарихы сағылышының бер мөһим өлгөһө булған шәжәрә һүҙе лә ғәмәлдә онотолоуға дусар ителгәйне. Әммә уға ҡарата иғтибар уҙған быуаттың 70-се йылдарында ғилми тикшеренеүҙәр аша тергеҙелә башланы. Академик Раил Ғүмәр улы Кузеев тәү башлап башҡорт шәжәрәләрен тарихи сығанаҡ сифатында өйрәнеүгә юл асһа, минең ғилми етәксем, филология фәндәре докторы, профессор Рәйсә Хәлил ҡыҙы Халиҡова элекке ғәрәп яҙмалы документаль сығанаҡтарҙы ғилми яҡтан тикшереү йүнәлешендә күп эштәр башҡарҙы. Тап ошо сығанаҡтар аша халҡыбыҙҙың тарихи йәшәү рәүеше, ижтимағи, сәйәси һәм матди хәл-торошо хаҡында байтаҡ мәғлүмәттәр асыҡланды. Бына, мәҫәлән, башҡорт ырыуҙарының Рус дәүләтенә ҡушылыуы хаҡындағы мәғлүмәттәр тап шәжәрәләрҙе өйрәнеү барышында билдәле булды. Мин шәхсән ошо ата-бабаларыбыҙ ҡалдырған шәжәрәләрҙе, мәшһүр "Урал батыр" эпосы кеүек үк, киләсәк быуындарға ҡалдырылған тарихи код тип күҙаллайым. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, төрлө тарихи катаклизмдар һөҙөмтәһендә, шулай уҡ совет осоронда алып барылған сәйәсәт йоғонтоһонда күп боронғо китаптар менән бергә яҙма шәжәрәләр ҙә юҡ ителеп, уларҙың бик аҙы ғына һаҡланып ҡалған.\nТарихи шәжәрәләр яҙмышы шулай. Ә бына шәхси, нәҫел-нәсәп шәжәрәләрен тергеҙеп буламы һуң?\n- Әлбиттә, була. Иң тәүҙә ата-бабалар хаҡында телдән-телгә, быуындан-быуынға тапшырыла килгән мәғлүмәттәрҙе иҫәпкә алырға кәрәк. Әммә был ғына бик аҙ, бында ысынбарлыҡҡа тап килмәгән, үҙгәртелгән, хроникаһы бутап бирелгән мәғлүмәттәрҙең булыу ихтималлығын оноторға ярамай. Ысын шәжәрәне бары тик документаль нигеҙҙә, архивтарҙа һаҡланған сығанаҡтарға таянып ҡына тергеҙергә мөмкин. Тап ошо рәсми документтар нигеҙендә ике-өс быуат элгәре йәшәгән ата-бабаларыбыҙ хаҡында мәғлүмәт туплап була.\nБатша Рәсәйендә лә халыҡ иҫәбен алыу кампаниялары даими ойошторолоп килгән, шуның һөҙөмтәһендә "Ревизские сказки" тип аталған материалдар тупланған. Әлбиттә, бында "сказки" һүҙе әкиәтте аңлатмай, ул һәр кеше һәм уның ғаиләһе хаҡында яҙып алынған мәғлүмәтте белдерә. Ошондай мәғлүмәттәр махсус ебәрелгән переписчиктар тарафынан яҙып алынып, йорт старшиналарының имзаһы һәм мисәте менән раҫлана. Бөгөнгө көндә Милли архивта XVIII быуат аҙағынан XIX быуат урталарына тиклемге иҫәп алыу материалдары һаҡлана. Һуңғы йылдарҙа тыуған яҡты өйрәнеүселәр архивҡа килеп, ошо документтарҙы өйрәнә, үҙҙәренә кәрәген күсереп ала ине. Әммә боронғо яҙмаларҙы үҙ эсенә алған ҡалын кенәгәләр йыш ҡулланыу һөҙөмтәһендә әкренләп туҙа башланы. Тап шуның өсөн дә һуңғы йылдарҙа уларҙың электрон күсермәләрен эшләтеүгә иғтибарҙы көсәйттек. Әйтергә кәрәк, беҙ Рәсәйҙә беренселәрҙән булып тарихи документаль сығанаҡтарҙы цифрлаштырып, үҙебеҙҙең электрон архивты булдырҙыҡ.\nБындай материалдар менән ҡыҙыҡһыныусыларға бына нимәгә иғтибар итеүҙәрен теләр инем. Алдараҡ һүҙ барған ревизия, йәғни халыҡ иҫәбен алыу материалдарының бер өлөшө Башҡортостан Республикаһының Архив эштәре буйынса идаралығы сайтына (archives.RB@bashkortostan.ru) ҡуйылды. Ошо сайтта "Шәжәрә" бүлеге булдырылған, байтаҡ мәғлүмәтте тап шунан алырға була. Бында һәр кемебеҙгә аңлайышлы булған кимәлдә шәжәрә төҙөү методикаһы ла тәфсирләп аңлатылып бирелгән, төҙөлгән шәжәрәләрҙең үрнәк-өлгөләре лә бар. Әгәр ошо материалдарҙы иғтибарлап ҡарап сыҡһаң, артабан үҙеңдең ата-бабаларың хаҡындағы мәғлүмәттәрҙе юллай башларға була.\nШәжәрә төҙөү өсөн тағы ла бер ҡиммәтле тарихи сығанаҡты ҡулланырға мөмкин. 1917 йылда Ваҡытлы Хөкүмәт тарафынан Бөтөн Рәсәй ауыл хужалығын иҫәпкә алыу сараһы ойошторола, беҙҙең архивта уның материалдары һаҡланып ҡалған. 2019 йылдың декабрендә ошо материалдарҙың электрон күсермәһен "Башархив" исемле проектҡа сығарҙыҡ: унда Өфө губернаһының 5 өйәҙенә ҡараған ауылдарҙа йәшәгән кешеләрҙең хужалыҡтары (подворные карточки) буйынса бик ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр табырға була. "Башархив.ру" сайтына инеп, ошо материалдар менән һәр кем таныша ала. Улар боронғо дәүерҙә йәшәгән олатайҙарҙы асыҡлауҙа үҙенә күрә бер "күпер" ролен үтәйәсәк.\n1917 йылғы ауыл хужалығы һәм ер биләмәләре буйынса иҫәп алыу мәғлүмәттәре элегерәк зиһенебеҙгә ҡат-ҡат туҡып индерелгән бер стереотипты юҡҡа сығарған кеүек тойола: йәнәһе, революцияға тиклем башҡорттар үтә ярлы йәшәгән, наҙан булған һ.б. Ә ошо материалдарҙы ентекләп ҡарай башлаһаң, бының киреһе күренә: ябай аҫаба башҡорттоң да бер нисә десятина ере булған, бер нисә тиҫтә йылҡы, һыйыр малы, кәзә-һарыҡ, ҡош-ҡорт аҫраған, хатта умарталар тотҡан - ундай ғаиләне нисек итеп фәҡир тип әйтмәк кәрәк. Тарихи документтарҙа ауылдарҙағы мәсеттәр, уларҙа хеҙмәт иткән уҡымышлы мулла-мәзиндәр, ауыл мәҙрәсәләре хаҡында ла мәғлүмәттәр һаҡланған. Шул уҡ мәсеттәрҙә булдырылған метрика кенәгәләре айырым кешеләр хаҡында даими теркәлә барған яҙмаларҙан ғибәрәт. Әлбиттә, уларҙа ғәрәп графикаһы ҡулланылғанлыҡтан, бындай мәғлүмәтте уҡый алған белгестәр кәрәк. Әммә тап ошо метрика ҡағыҙҙарынан иң һуңғы ревизиянан (1859 йылдан аҙаҡ) һуң тыуған кешеләрҙең исем-шәрифтәрен, тыуған һәм үлгән йылдарын билдәләп була. Кемдеңдер ошондай мәғлүмәткә эйә булыу теләге бар икән, Карл Маркс урамындағы 4-се йортта урынлашҡан Милли архивҡа мөрәжәғәт итә ала. Нәҫел тамырҙары, ырыу тарихы менән ҡыҙыҡһыныусыларҙың көндән-көн арта барыуын иҫәпкә алып, өс йыл элек Шәжәрә үҙәге булдырҙыҡ. Унда боронғо ғәрәп яҙмаһын яҡшы белгән хеҙмәткәрҙәр эшләй. Әлбиттә, бындай эҙләнеү эшен бесән эҫкертенән энә эҙләүгә тиңләп булалыр - һәр мөрәжәғәт буйынса оҙайлы, ентекле тикшеренеүҙәр алып барыу талап ителә. Шуны ла әйтеү фарыздыр: был хеҙмәт түләүле, шәжәрә эшләтеү һәм нәҫел-нәсәп тураһында мәғлүмәттәр туплау хаҡы 20 - 25 мең һум самаһы. Ошоға ҡарамаҫтан, үҙ шәжәрәләрен төҙөтөргә теләүселәр бик күп, заказдар буйынса сират ике-өс айға тиклем барып етә. Былтыр беҙҙең белгестәр 70-тән ашыу заказды үтәй алды.\nБында йәнә бер нәмәгә иғтибар итеү мөһим: исем-шәрифтәрҙән хасил булған шәжәрә схемаһын (А3 форматында) күрһәткән мәғлүмәт менән генә сикләнмәйенсә, беҙ ошо нәҫелгә ҡараған кешеләр хаҡында табылған барса мәғлүмәтте эсенә алған портфолио эшләп бирәбеҙ. Бында улар хаҡындағы төрлө белешмәләр, награда ҡағыҙҙары, ниндәй орден-миҙалдарға лайыҡ булыуҙары хаҡында һәм башҡа төрлө документтарҙың күсермәләре ҡуйыла. Ата-бабалары, яҡын туғандары хаҡында артыҡ мәғлүмәтле булмаған кешеләр яңы табылған документтар нигеҙендә үҙҙәренә ниндәйҙер асыш та яһай. Ә артабан ошо ерлектә һәр кем үҙ шәжәрәһен ҙурыраҡ форматта ла эшләтә алырға мөмкин.\nНиязбай Булатбай улы, шәжәрә төҙөтөү өсөн үҙ нәҫелең хаҡында ниндәй мәғлүмәттәр билдәле булырға тейеш?\n- Беҙҙең белгестәр ярҙамында үҙ шәжәрәгеҙҙе төҙөтөргә ниәтләйһегеҙ икән, алдараҡ әйтелгән адрес буйынса килеп, ғариза тултырырға кәрәк. Унда атай яғынан да, әсәй яғынан да (мөрәжәғәт итеүсенән башлап) яҡын туғандарығыҙ хаҡында үҙегеҙгә билдәле булған барса мәғлүмәт мөмкин тиклем тулыраҡ итеп яҙып бирелергә тейеш. Исем-шәрифтәре тулыһынса, ҡатын-ҡыҙҙың кейәүгә сыҡмаҫтан алда булған фамилияһы, тыуған (үлгән) йылдары, тыуған, йәшәгән урындары - ауылдарының, райондарының исемдәре, олоҫ, өйәҙ һәм губерна атамалары (билдәле булған хәлдә) һ.б. - барыһы ла кәрәк. Был мәғлүмәттәр беҙҙең белгестәргә заказды үтәүҙе тиҙ арала атҡарып сығырға ярҙам итәсәк.\nЙәнә бына нимәгә иғтибар итергә кәрәктер: шәжәрәләр элек-электән ир-ат линияһы буйынса ғына төҙөлөп килгән, бының, әлбиттә, етди сәбәбе лә булған: аҫабалыҡ хоҡуғына ярашлы, әүәл ир балалар ғына ер биләмәһенә эйә була алған. Ҡыҫҡаһы, ул дәүерҙә шәжәрә ысынбарлыҡта документ ролен үтәгән - ғаиләлә малай тыуған осраҡта, ул бишектә ятҡанда уҡ ергә эйә булған.\nБеҙ инде XXI быуатта йәшәйбеҙ. Бөгөнгө шарттарҙа, минеңсә, һәр нәҫелдең шәжәрәһе ике яҡлы - атай яғынан да, әсәй яғынан да - булған туған-тыумасаны үҙ эсенә алырға тейеш. Бында тағы ла бер нескәлек бар: әгәр шәжәрә тулы түгел икән, тимәк, ике яҡтан да ете быуынға тиклем туғанлыҡ ептәре билдәле булмай. Бер кемгә лә сер түгел: туған-тыумаса менән аралашып йәшәмәү сәбәпле, йәштәр араһында бигүк алыҫ булмаған туғандарҙың никахҡа инеү осраҡтары бар. Ә бындай никахтарҙың генетик яҡтан нәҫел сәләмәтлегенә зыянлы булыуы һәр кемгә мәғлүм. Ғөмүмән, башҡорттарҙа өйләнешкәндә кейәү һәм кәләштең төрлө ырыуҙан булыуы күп быуаттар буйына яҙылмаған бер ҡанун рәүешендә ҡабул ителгән. Халҡыбыҙҙағы "ете ят" төшөнсәһе тап шул нигеҙҙә хасил булған да инде - ете быуын туғанлыҡтан уҙған егет һәм ҡыҙға ғына өйләнешеү рөхсәт ителгән. Ә төрлө ырыу вәкилдәре араһында башҡарылған никахлашыуҙың бер үк ваҡытта дөйөм башҡорт халҡының берҙәмлеген нығытыу өсөн бик һөҙөмтәле механизм булыуын да инҡар итеү мөмкин түгел.\nБыйыл, мәғлүм булыуынса, илебеҙҙә сираттағы халыҡ иҫәбен алыу кампанияһы була. Ошо мөһим ваҡиға ла үҙ тамырҙарын барларға теләүселәрҙе арыу ғына ҡужғытып ебәргәндер, моғайын?\n- Нәҡ шулай! Республикабыҙҙың төньяҡ-көнбайыш райондары, Татарстан һәм башҡа төбәк халҡының бер өлөшөн милләт мәсьәләһе лә ҡыҙыҡһындыра. 1917 йылға тиклем уҙғарылған халыҡ иҫәбен алыу сараларында һәр кем үҙ милләтен асыҡтан-асыҡ әйтеп яҙҙырған, ул дәүерҙә бер ниндәй ҙә сәйәси баҫым булмаған. Бөгөн шуныһы ҡыҙыҡ: үҙен башҡа милләт вәкиле тип һанап йөрөгән кешеләр, шәжәрәләрен төплө өйрәнеп, ата-бабаларының саф башҡорт икәненә инана. Был йәһәттән бик күп миҫалдар килтерергә мөмкин булыр ине.\nҮҙ шәжәрәһен булдырыу теләге һәр башҡорт ғаиләһендә лә барҙыр. Шул уҡ ваҡытта, бының өсөн үҙ мөмкинлегең юҡ йәки интернет менән эш итә белмәйһең икән, белгестәргә мөрәжәғәт итергә тура килә. Үҙегеҙ әйтеүегеҙсә, ғаилә шәжәрәләрен эшләтеү үтенесе менән мөрәжәғәт итеүселәр артҡандан-арта бара. Халыҡ ихтыяжын үтәү өсөн Милли архив тағы ниндәй саралар күрә?\n- Республика етәкселеге һуңғы йылдарҙа архив хеҙмәте хаҡында оло хәстәрлек күрә. Боронғо документтарҙы һаҡлау өсөн Хөкүмәтебеҙ Милли архивҡа Гоголь урамында буш торған бинаны һатып алып бирҙе, бер нисә бинала капиталь ремонт уҙғарылды. Юғары тиҙлектә эшләгән өр-яңы ҡеүәтле сканерҙарыбыҙ, заманса компьютерҙарыбыҙ бар. Архив документтарының, атап әйткәндә, халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренең электрон күсермәләрен эшләп, улар менән цифрлы форматта таныша алырлыҡ мөмкинлек булдырыуға ирештек. Ул яҙмаларҙы өйрәнеү өсөн бөтә шарттар булдырылған махсус уҡыу залыбыҙ бар. Бында һәр кеше үҙен ҡыҙыҡһындырған документтарҙы ҡарай ала, ә белгестәребеҙ тейешле консультация бирә. Икенсе төрлө әйткәндә, беҙгә мөрәжәғәт иткән кеше, уҡыу залында бер нисә көн шөғөлләнеп, ғаилә шәжәрәһен үҙе лә төҙөй ала.\nБелеүебеҙсә, Милли архив уҡыусылар һәм йәштәр араһында төрлө ижади бәйгеләр ҙә ойоштора...\n- Эйе, шәжәрәләр аша йәштәрҙә ватансылыҡ тойғоһо тәрбиәләү, халҡыбыҙ тарихына ҡыҙыҡһыныу уятыу, уларҙы ғилми тикшеренеүгә йәлеп итеү маҡсатында 2017 йылдан алып өлкән класс уҡыусылары, студенттар һәм 30 йәшкә тиклемге йәш кешеләр араһында генеалогик тикшеренеү эштәре буйынса асыҡ конкурс уҙғарабыҙ. Быйылғы өсөнсө ижади бәйге Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә 75 йыл тулыуға арналды, конкурс "Беҙ - Бөйөк Еңеү йылъяҙмасылары" тип атала. Мотлаҡ талаптар - һуғышта ҡатнашҡан олатайҙар һәм тылда тир түккән өләсәйҙәр тураһындағы ғилми хеҙмәтте архив документтарына таянып эшләү һәм уларҙың шәжәрәһен әҙерләү. Конкурс эштәрен 10 мартҡа тиклем ҡабул иттек. Ижади бәйгегә йомғаҡ апрель урталарында яһаласаҡ, лауреаттарҙы ҡиммәтле бүләктәр һәм дипломдар көтә, бынан тыш, һәр ҡатнашыусыға сертификат биреләсәк.\nӘңгәмәбеҙ аҙағында милләттәштәребеҙгә, айырыуса йәштәргә мөрәжәғәт итеп, бына нимә әйтер инем. Хәҙерге көндә башҡорт ҡурайы, башҡорт балы, башҡорт аты, башҡорт ҡымыҙы кеүек милли брендтарыбыҙ бар. Рәсәйҙә шәжәрә төшөнсәһен башҡорттарҙан башҡа милли символ кимәленә күтәргән бер халыҡ та юҡ әле. Әйҙәгеҙ, бергәләшеп, халҡыбыҙ паспортына бәрәбәр башҡорт шәжәрәләрен дә милли бренд сифатында ҡулланыуға өлгәшәйек. Ошо йәһәттән төп маҡсатыбыҙ ҙа шулай булырға тейештер: һәр башҡорт ғаиләһе үҙ шәжәрәһен булдырһын!\nЯҙылған: 03.04.20 | Ҡаралған: 394


ТЫРЫШ СТУДЕНТТАРҒА УҢЫШ ЮЛДАШ\nБДУ-ның Сибай институты етәкселеге студенттарҙы йылдың-йылы дәртләндереү саралары менән ҡыуандыра килә. Ошо көндәрҙә яҡшы өлгәшкән, йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашҡан утыҙлап студентҡа өҫтәмә стипендиялар биреү тураһында ҡарар сығарылды. Бындай аҡсалата ярҙамға бюджет нигеҙендә белем алғандар ҙа, килешеү буйынса уҡығандар ҙа дәғүә итә ала. Бәхетлеләр иҫәбенә ингән тырыш студенттар ай һайын 3 мең һумдан алып 11 мең һумға тиклем өҫтәмә аҡса аласаҡ.\nӨҫтәмә стипендияға лайыҡ булыусы Рүзилә Вәхитова уҡыу йортоноң филология факультетында белем ала, 1-се курстан тик «5»-кә өлгәшә. Рүзилә шулай уҡ ғилми эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Уның фәнни-ғәмәли кәңәшмәләрҙә сығыш яһаған егермегә яҡын тикшеренеү эше махсус брошюраларға индерелгән. Республика күләмендә уҙғарылған олимпиада, конкурстарҙа ла әүҙем ҡатнаша.\nРуфина Ямғурсина ла филология факультетында уҡый.\n—Йәшлек—ҡанатлы бер саҡ ҡына. Шуға уның һәр мәленең ҡәҙерен белергә кәрәк. Студент тормошо оҡшай, шуға ла уның уртаһында ҡайнап йәшәргә тырышам. Уҡыу йорто директоры З.F.Йәрмөхәмәтовҡа ҙур рәхмәт, институтта барлыҡ изге эштәр уның хәстәре, ярҙамында атҡарыла. Филология факультеты деканы Ләлә Fәйнулла ҡыҙы Йосопова ла беҙгә терәк-таяныс,—ти Руфина тәьҫораттары менән бүлешеп.\nДәртләнеп уҡыған, сәләмәт йәшәү рәүеше алып барған йәштәр оло тормошта ла үҙҙәрен һынатмаҫ, тип ышанам. «Ояһында ни күрһә, осҡанында шул булыр»,—ти халыҡ мәҡәле. Яҡшы өлгәшкәндәрҙән яҡшы белгестәр сығырына шик юҡ.


Владимир Путин Башҡортостандың иң яҡшы мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен бүләкләне // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nВладимир Путин Башҡортостандың иң яҡшы мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен бүләкләне\n9:33, 29 мая 2014 Сәйәсәт\nБашҡортостандың бер юлы ике мәҙәниәт хеҙмәткәренә Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин наградалар тапшырҙы. «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» исеменә «Ғилем» нәшриәте – Башҡортостан Республикаһының Фәндәр академияһы филиалы директоры Фаил Тикеев лайыҡ булды. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры Евгения Скуркоға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» исеме бирелде.\nИлдең иң яҡшы ижади хеҙмәткәрҙәрен бүләкләү тантанаһы Кремлдә үтте. Владимир Путин мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен юғары дәүләт наградалары менән ҡотланы.\n— Бөгөнгө тантана 2014 йылда, Мәҙәниәт йылында, уҙыуы символиклы. Һәм бында Кремлдә үҙен мәҙәниәткә хеҙмәт итеүгә арнаған, уға бөтә ғүмерен бағышлаған кешеләрҙең ҙур уңыштары билдәләнә, — тине Владимир Путин.\nДәүләт наградаларын архитекторҙар һәм рәссамдар, әҙәбиәтселәр һәм музыканттар, йырсылар һәм актерҙар алды.


Президент әйтте: әрмегә саҡырыу бөтәсәк » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Президент әйтте: әрмегә саҡырыу бөтәсәк\n12.04.2019 Президент әйтте: әрмегә саҡырыу бөтәсәк\n“Әрмеләрҙә йөрөп сәс үҫтерҙем, сәскенәйем етте үрмәгә...” Ошо йырҙың мәғәнәһен аңлайһығыҙмы? Халыҡ йыры элек 25-әр йыллап батша хеҙмәтендә йөрөгән башҡорт ир-егеттәре тураһында. Ә хәҙер бер йыллыҡ армияға барыуҙан да ҡасып ҡалыусылар бар. Кем әйтмешләй, ыстырам.\nТынысланһын “косить итергә” йөрөүселәр. Рәсәй Президенты Владимир Путин киләсәктә әрмегә саҡырыу бөтөрөлөүе ихтималлығын әйтте. Беҙгә профессионалдар кәрәк. Йәғни ысын хәрбиҙәр.\nИл башлығы “Энергомаш” ракета двигателдәре төҙөү предприятиеларын берләштергән йәмғиәт хеҙмәтсәндәре менән осрашҡанда шундағы берәү кадрҙарҙы һаҡлау маҡсатында армиянан кисектереп тороу тураһында һораған. Йәш белгестәр, уҡып бөткәс тә, эшкә килһен, хеҙмәткә һуңғараҡ та барып өлгөрөр, тигән кеүегерәк инде.\nЯуап шундай булған: ”Беҙ профессональ армия булдырыу йүнәлешендә китеп барабыҙ. Хеҙмәткә саҡырыу әкренләп үткәндә ҡаласаҡ. Тик бының өсөн ваҡыт һәм тейешле финанслау ҙа кәрәгә. Хәрби техника ҡатмарлаша бара, шуның өсөн армияла профессоналдар булыуы шарт”.\nБылай ҙа хеҙмәт мөҙҙәте бик ҡыҫҡа, совет осорондағы кеүек түгел, тип тә өҫтәгән Президент.\nБына шулай, Рәсәй Армияһы ҡеүәтләнә бара. Тиҙҙән унда “срочниктар”ҙың эҙе лә булмаясаҡ.


Сканде ҡәлғәһе — Башҡорт Википедияһы\nСканде ҡәлғәһе – Грузияла, Терджола муниципалитетында, бейек, бик ҡатмарлы тау башында урынлашҡан. Ҡәлғәнең бейеклеге 120 метр.\n1.1 Быуат уртаһында\nСканде ҡәлғәһе IV быуатҡа ҡарай. Ул Эгриси короллегендә мөһим замоктарҙың береһе була.\nСканде тураһында беренсе тапҡыр VI быуат Византия тарихсыһы Прокопий Кессарийский телгә ала, ул үҙенең "Фарсылар менән һуғыш" китабында көнбайыш Грузияла Риони йылғаһының тик төньяҡ яр буйында йәшәйҙәр, һәм был райондың ситтәрендә Сканда һәм Сарапанис ҡәлғәләре урынлашҡан, тип яҙа.\nҠәлғәнең әһәмиәте бигерәк тә VI быуатта Византия һәм Фарсының ҡаршылығы көсәйгәндән һуң һәм был ҡаршылыҡ һуғышҡа әүерелгәндән һуң арта. Византия иранлылар яғынан үҙен һаҡлау өсөн Эгристы нығытырға ҡарар итә. Император Эгрисҡа ғәскәр ебәрә, ул Сканделағы форттарҙы биләй. Был факт Сканде ҡәлғәһенең стратегик пункт булараҡ ҙур әһәмиәтен раҫлай.\n532 йылда гректар фарсылар менән солох килешеүе төҙөй, уның шарты буйынса улар Сканде ҡәлғәһен емерә. Әммә 542 йылда шулай ҙа һуғыш башлана һәм фарсылар ҡәлғәне яулап ала. 551 йылда улар нығытманы тергеҙәләр һәм 25 йыл тиерлек тотоп торалар. Ошо ваҡиғаларҙан һуң ҡәлғә тарихы тураһында мәғлүмәт меңәр йылға туҡтап ҡала. XIV быуат аҙағына Тамерлан килә һәм ҡәлғәне емерә. 1430 йылдарҙа батша Бөйөк Александр уны яңынан төҙөй.\nXVI һәм XVII быуаттарҙа ҡәлғә даими ҡулдан ҡулға күсә: уны йә Картли, йә Имеретия батшалары, йә урындағы кенәздәр баҫып ала.\nИмеретия батшалығы Рәсәйгә ҡушылғандан һуң Сканде ҡәлғәһе үҙенең әһәмиәтен юғалта. Ул бушап ҡала. 1830 йылдарҙа Монпелье герцоглығында тик бер башня-сиркәү һәм таш һарай тороп ҡала. Әлеге ваҡытта ҡәлғәнең харабалары һаҡланып ҡалған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Сканде_ҡәлғәһе&oldid=900769 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 7 август 2019 в 05:02\nБыл бит һуңғы тапҡыр 05:02 7 август 2019 үҙгәртелгән.


Белгең килһә минең хәлгенәмде » Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы\nБелгең килһә минең хәлгенәмде\nТыуған төйәгемдең сылтырап аҡҡан йылғаларына, йәшеллеккә төрөлөп үҫкән урман-тауҙарына, ер аҫты байлығына һоҡланмаған кеше юҡтыр. Халҡы ла изге күңелле, эшһөйәр уның. Бына бөгөн шундай уңғандарҙың береһе хаҡында һүҙем. Зимфира Рәшит ҡыҙы Хөсәйенованың балалыҡ йылдары Хәйбулла районының Ғәлиәхмәт ауылында үтә. Өфөгә күсеп килгәс, 20-се башҡорт мәктәбен тамамлай. Яҡшы билдәләргә генә уҡыған, мәктәп тормошонда әүҙем ҡатнашҡан ҡыҙ артабан уҡыуын Өфө сауҙа техникумында дауам итә. Тәүге мөхәббәте – Рифаты менән сәстәрен сәскә бәйләйҙәр. Улдары Динар һәм ҡыҙҙары Айһылыуҙы тәрбиәләп үҫтерәләр.\nЗимфира ҡайҙа эшләһә лә, һынатмай. Тик тормошта барыһы ла ал да гөл генә булып тормай бит. Ауыр 90-сы йылдар, эш урындары кәмей, өмөттәр һүнә барған осор. Зимфира ла, күҙ йәштәренә ирек бирмәй, яңы юлдар эҙләй. Шулай баш ҡалабыҙҙың Үҙәк баҙарында тундар һата башлай. Йәйге эҫелә лә, ҡышҡы сатлама һыуыҡтарҙа ла асыҡ һауала эшен дауам итә… Уңған ҡатын “Уйна, гармун” тапшырыуында ҡатнашырға ла, “Юлдаш” радиоһында “Хеҙмәтеңдә – хөрмәтең” бәйгеһендә ҡатнашып, “Иң гүзәл һәм нәзәкәтле ҡатын-ҡыҙ” һәм “Йырсы һандуғас” номинацияларында еңергә лә, балалар йортонда тәрбиәләнеүселәргә ярҙам ҡулы һуҙырға ла өлгөрә. Мөләйем йөҙө, йылы һүҙе, моңло көйө менән әсир иткән уңған ҡатын ул Зимфира Хөсәйенова.\nӘсәйебеҙ –тормошобоҙ йәме\nЯратыу, бер-береңә йән атыу, матур ғаилә ҡороу – йәшәйештең ғәжәйеп бер мөғжизәһе. Бәхетле парҙар, тигәндә, иң беренсе Саҡмағош районы Яңы Ҡото ауылында йәшәүсе ҡәҙерлеләребеҙ – әсәйем Алма Әмирйән ҡыҙы һәм атайым Фәнил Мирзиәхмәт улы Нуриевтар тора. Улар 51 йыл оҙон ғүмер кисереп, бер-береһенә терәк булып, һоҡланырлыҡ итеп донъя көтє. Уларҙың аталары, беҙҙең олатайҙар, һуғыш ҡырҙарында ятып ҡалғандар. Бала саҡтары һуғыштан һуңғы ауыр замандарға тура килгән.\nАтайым ошо ауыл егете, тырыш, уңған булып үҫә. Бала саҡта, үҫкәс, шофер булам, тип үҙенә һүҙ бирә. Бәләкәй генә булыуына ҡарамаҫтан, асы буран тимәй, боҙло ҡар яуһа ла, бата-сума урмандан ботаҡ-сатаҡ ташый, сөнки һыуыҡ өйҙө йылытырға кәрәк. Ике апаһы, әсәһе колхоз эшенән бушамай…\nӘсәйем Учалы районы ҡыҙы, Көҙәй ауылында донъяға килгән. Ул бәләкәйҙән эшкә өйрәнеп үҫә, бесән дә саба, утын да киҫә, көтөү ҙә көтә. Ун биш йәше тулғас, Учалы тау-байыҡтырыу комбинатына руда бушатыусы булып эшкә керә. Ябыҡ ҡына, тал сыбыҡтай нәҙек кенә беләкле ҡыҙҙың шул тиклем ауыр эштә эшләгәненә ғәжәпләнмәгән кеше ҡалмай. Һуңынан төҙөлөшкә күсә. 1961 йылда Саҡмағош егетенә тормошҡа сыға. Йәштәр бергә колхозда эш башлап ебәрәләр. Бәләкәстән эшкә сынығып үҫкән ҡыҙ себештәр ҡарай, төҙөлөштә лә, шәкәр сөгөлдөрөндә лә, колхоз баҡсаһында ла эшләй.\nАтайым – шофер, колхозда алдынғылыҡты бирмәне. Таңғы 4-5-тәрҙә сығып китер, төнгө 2-3-тәрҙә генә ҡайтыр ине. Беҙ, балалар, атайҙы өйҙә һирәк осрата инек. Әсәйебеҙ иһә, йоҡламай, уның ҡайтыуын көтөп ултыра. Йылы ашы һәр саҡ әҙер. Беҙ, биш бала, әсәйебеҙҙең итәгенә йәбешеп үҫтек.\nАтайыбыҙҙың эштә алдынғы булыуында әсәйебеҙҙең өлөшө ҙур. Ул, ғаиләбеҙҙең усағын һүндермәйенсә, йортобоҙ ҡотон, татыулыҡты һаҡлап ҡала белде. Беҙҙе лә бер-беребеҙ өсөн өҙөлөп торорлоҡ итеп тәрбиәләп үҫтерҙеләр. Бишебеҙҙе лә уҡытып оло юлға сығарҙылар. Фәһим һәм Алмаз ағайҙарым атайыбыҙ юлын һайланы, улар ҙа шофер. Беҙ, өс ҡыҙ – Альмира, Эльвера, Венера – бухгалтер һөнәрен үҙләштерҙек.\nАтай-әсәйемде ауылда барыһы ла хөрмәт итәләр. Йортобоҙҙо баһалап, “Өлгөлө йорт” исеме бирелде. Әсәйем бәйләй, тегә, сигә, матур итеп мандолинала уйнай, картиналар төшөрә. Шиғырҙары ла гәзит биттәрендә донъя күреп тора. Мал тоталар, ҡош-ҡорт аҫрайҙар, үҙҙәре үҫтергән йәшелсә-емештәрҙән мул уңыш алалар. Баҡсала, тәҙрә төптәрендә генә түгел, ҡапҡа бағаналарында ла сәскәләр үҫә. Балаларына, 15 ейән-ейәнсәренә бәхет, шатлыҡ теләп, барыбыҙға оло маяҡ булып йәшәй ҡәҙерлеләребеҙ.\nБөтә синыф менән\nТуған телебеҙҙә сыҡҡан баҫмаларҙы алдырып уҡып барабыҙ. Быйыл бөтә синыф менән «Башҡортостан ҡыҙы»на яҙылдыҡ. Журнал бик бай йөкмәткеле, фәһемле. Ҡыҙҙар өсөн әҙәп, тәрбиә темалары яҡтыртылыуы бик отошло, аш-һыу әҙерләү, ҡул эштәренә өйрәтеү ҙә яҡшы. Һеҙгә ижади уңыштар, ныҡлы һаулыҡ теләп ҡалабыҙ.\nҺеҙҙән шәл бәйләргә өйрәндем\nМин яратҡан журналымды сыға башлағандан бирле уҡып барам. Бер һанын да ҡалдырғаным юҡ. 1968 йылда миңә ун өс йәш ине. Ҡәҙимге иҫ белә башлаған ҡыҙсыҡ, тәүге һанды ҡулға алғас та, журнал тышындағы һылыу ҡыҙға иҫем киткән ине. “Их, ошондай һылыу еңгәй булһасы!” – тип тә уйланым. Үҙем гел малайҙар араһында үҫкәнгәме, матур ҡыҙҙарға һәр саҡ һоҡланам. Шул ваҡыттан бирле ғәҙәтем: иң тәүҙә тышлыҡтағы ҡатын-ҡыҙҙың кем икәнлеген асыҡлайым һәм уның тураһында уҡыйым. Артабан башҡа ҡыҙыҡлы мәҡәләләр менән танышам.\nШуныһы ҡыҙыҡлы: шәл оҫталары менән дан алған Ейәнсура яҡтарынан булһам да, шәл ситен яратҡан журналым аша бәйләргә өйрәндем. Хәҙер ҙә биҙәктәрҙе ҡарап барам. Элегерәк һәр һанын йыйып бара инем, хәҙер үҙем уҡыйым да, таныш-белештәремә, һылыуҙарыма биреп ебәрәм. Кәрәкле мәҡәләләрҙең күсермєћен алып ҡалам, әлбиттә!\nБәпес ҡарарға ла ярҙам итә!\nМинең исемем Алһыу, 27 йәштәмен. Ҡаҙан ҡалаһында йәшәйем һәм эшләйем. Үҙем Октябрьский ҡыҙымын. Йыраҡта йәшәһәм дә, яратҡан журналымдан айырылмайым. Башта әсәйем менән атайым уҡый, шунан миңә ебәрәләр. Баҫмаларҙы ташламайбыҙ, һәр һанын йыйып барабыҙ. Журналдан тормош өсөн бик күп файҙалы кәңәштәр алырға була. Былтыр сентябрь айында ағайым менән еңгәмдең бәләкәс ҡыҙҙары тыуҙы. 2009 йылғы һандарҙы табып, һеҙҙең кәңәштәр буйынса бәпескә дауалаусы гимнастика яһайбыҙ. Күршеләргә, дуҫтарға биреп торабыҙ, улар ҡыҙыҡһынып үҙҙәре лә яҙылдылар.\nМинең өләсәйем Мәйсәрә Насырулла ҡыҙы “Башҡортостан ҡыҙы”нан бер генә өҙөлгәне юҡ. Китапханасы булып эшләгән сағында ла һәр йылдың һәр һанын йыйып барҙы. Журнал иғлан иткән бәйгеләрҙә ҡатнашып, уңыш яулағаны булды. “Аллы-гөллө, селтәрле” алъяпҡыстар конкурсында ҡатнашып алған Маҡтау грамотаһын әле лә оло аманаттай ҡәҙерләп һаҡлай.\nСтәрлетамаҡ мәҙәниәт ағартыу техникумын уңышлы тамамлаған йәш белгесте Матрай районына (хәҙерге Йылайыр районы) эшкә ебәрәләр. Юлдыбай мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе булып эшләй. Унан Һабыр ауылы мәҙәниәт йорто етәксеһе итеп тәғәйенләйҙәр. Мәҙәни саралар ойоштороу менән ғына тынысланмай, ауылда китапхана ла асып ебәрә. Ҡышын ат санаһында, йәйен ылау менән район үҙәгенән төрлө китаптар ташый.\nҺабыр ауылында тыуып үҫкән Сәлихйән Ҡотой улы Атанғоловҡа тормошҡа сығып, дүрт балаға ғүмер бүләк итәләр. Ҡартатайым хужалыҡта идарасы һәм агроном булып эшләне. Тырыш хеҙмәте өсөн Маҡтау грамоталары һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.\nМәҙәниәт өлкәһендә 40 йылдан ашыу эшләү дәүерендә төрлө фәһемле саралар, осрашыуҙар ойоштора. Ата-әсәһе эскән балаларҙы ҡурсалаусы ла, киләсәктәренә өмөт осҡоно һалыусы ла, дәрт өҫтәүсе лә ул була. Ауылдаштарын уҡыуға ылыҡтырыу өсөн ижади кисәләр, күргәҙмәләр үткәрә. Үҙенең дәрте, сәме, тырышлығы, һәләте, моңо менән ауылдаштарын әйҙәп, уларҙа йәшәүгә өмөт, дәрт уятып, мәҙәни донъяға, рухи ҡимәттәргә әйҙәй ул.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, ҡартатайыбыҙ арабыҙҙа юҡ инде. Әле өләсәйебеҙ кинйә улы менән матур ҡартлыҡ кисерә. Һигеҙ ейәне, биш ейәнсәре, өс бүләһе, ике бүләсәрен дә ҡарашырға ярҙам итә. Буш ултырырға яратмай: иртә яҙҙан баҡса ултырта башлай. Өй алдын хуш еҫле сәскәләр менән биҙәй. Көҙөн йәшелсә-емештәрҙән төрлө тәм-томдар әҙерләй. Оҙайлы ҡыш көндәрендә ҡул эштәре менән мәшғүл.


Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр | Әбйәлил - Абзелил\nӘкиәттәр һәм йәнһүрәттәр\nАвтор: Назир Сабитов в Әкиәттәр һәм йәнһүрәттәр\nБик алыҫта, бер илдә,\nЙәшәгән, ти, бер ҡарт менән бер ҡарсыҡ.\nҮҙҙәре ҡартайып килгәндә,\nБыларҙың булды, ти, бер ир балаһы.\nИсемен ҡуштылар, ти, «Ирекбай»,\nБирҙеләр, ти, уға бер тай.\nБыл малай бик шәп үҫә,\nАй үҫәһен, көн үҫә,\nИыл үҫәһен, ай үҫә;\nҺәр кем уға һоҡлана,\nҺәр кем күреп шатлана.\nУйын уйнаған сағында\nБик яратҡан сабырға.\nУрмандарға барған ул,\nАйыу, бүре атланып,\nБашҡортса әкиәт «Ҡараса батыр»\nБорон заманда булған, ти, бер бай ҡарт менән ҡортҡа. Быларҙың ун бер улы булған, ти. Бер ваҡыт ҡарт менән ҡортҡа үлеп китеп, ун бер улы ла ярлыланған. Аталарынан ҡалған мал да бөткән. Ун ағай-эне бергәләшеп, эш эҙләп сығып киткән, кеселәре өйҙә тороп ҡалған.\nКитеп бара торғас, былар Кирпәсте ҡылысында ял итергә туҡтағандар. Шул урында һыуға манып, икмәк ашап алдылар ҙа китергә тип торғайнылар, бер кеше ҡаршы осрап:\n— Кирпәсте ҡылысынан йыраҡ түгел бер өй булыр, шунда барығыҙ,— тип әйтте, ти. Шунда китеп баралар ине, бер ҡарсыҡ быларға ҡаршы йүгереп сыҡты ла:\n— Эй, балаларым, тоҙһоҙ өйрә эсеп китегеҙ! — тип өндәште, ти. Ун ағай-эне:\n— Һинең тоҙһоҙ өйрәңде эсеп ултырғансы, ни ҡәҙәре ер атларбыҙ, эсмәйбеҙ,— тип киттеләр ҙә барҙылар, ти.\nБыларҙың өйҙә ҡалған кесе энеләре: «Мин дә эшләргә китәйем әле»,— ти ҙә, атаһынан ҡалған ҡылысты алып, йыраҡ юлға сығып китә. Ағалары юлынан килеп, теге урында туҡтап һыу менән икмәк ашап ала ла тағы китә. Әлеге әбей быға ла ҡаршы сыға:\n— Тоҙһоҙ өйрә ашап кит, улым!— ти.\nБыл егеттең исеме Ҡараса батыр икән. Ҡараса батыр әбейгә әйтә:\n— Ярай, керәм, өйрәңде ашайым,— ти. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nБорон бер бабай менән әбей йәшәгән. Уларҙың ике улы булған. Бабай менән әбей үлгәс, улдары эш эҙләп ҡалаға киткәндәр. Килеп еткәс, бер ҡарсыҡҡа ингәндәр. Ҡарсыҡ:\n— Йә, балаҡайҙар, ҡайҙа китеп бараһығыҙ? — тип һораша быларҙан.\n— Эш эҙләп килгәйнек,— тиҙәр.\n— Миндә генә тороғоҙ,— ти ҡарсыҡ.\nШулайтып былар ошо ҡарсыҡта тороп ҡалалар.\nӘ әбейҙең бер ишәктән башҡа һис ниндәй дәүләте юҡ икән. Шул ишәкте ҡарарға тейештәр ағай-энеле икәүләп. Ҡарсыҡ әйтә:\n— Балаҡайҙар, ишәкте эсерергә алып барғанда ишәккә һуға күрмәгеҙ,— ти.\nБер көн шулай ишәкте менеп, йылғаға китеп ултыралар ине, «әбей ниңә һуҡмаҫҡа ҡушты икән был ишәккә?» — тип уйлайҙар. Шунан тота ла береһе ишәккә һуға бит. һуҡҡайны, ишәк шундуҡ егеттәрҙе һауаға күтәреп осто ла китте. Эй осто ишәк, эй осто — былар ишәк өҫтөндә бит инде — байтаҡ ҡына шулай осоп йөрөгәс, икенсе бер ҡалаға килеп төштөләр. Килеп төшһәләр — ни ғәләмәт был: ҡаланың бер яғында сыр-сыу илашалар, икенсе яғында зыу әкәмәт килеп уйнайҙар, көлөшөп күңел асалар. Егеттәрҙең береһе ҡабат ишәккә һуҡҡайны, мәхлүк быларҙы йәнә осороп алды ла китте. Хәҙер ҡайтыу яғына осто ла әбейҙең ихатаһына килеп төштө. Егеттәр ҡарсыҡтан һорайҙар: тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nБорон-борон заманда бәләкәй генә бер ауыл янында бер ҡарт менән бер ҡарсыҡ йәшәгән, ти. Уларҙың алты улдары булған. Һис көтмәгәндә етенсе улдары донъяға килгән. Уға Етегән тип исем ҡушҡандар, ти.\nЕтегән айлап, йыллап түгел, ә сәғәтләп үҫә, ти. Ул үҙенең был тиҙ үҫеүе, матурлығы, көслөлөгө менән кешеләрҙе ғәжәпкә ҡалдыра. Көс яғынан Етегән менән бер кем тиңләшә алмай. Берҙән-бер көн ул ағаларын йыйып алған да:\n— Ни эшләп беҙ өйҙә ятабыҙ, әйҙәгеҙ, атайымдан рөхсәт алайыҡ та, үҙ бәхетебеҙҙе үҙебеҙ эҙләргә сығып китәйек,— тигән. Ағалары:\n— Етегән, бар һин атайымдан рөхсәт һора, ул һине ярата, һинең һүҙеңде кире ҡаҡмаҫ,— тиҙәр. Етегән, атаһына барып:\n— Атай, беҙҙең йыйылышып өйҙә ятаһыбыҙ килмәй, сит илдәргә барып үҙ бәхетебеҙҙе эҙләп ҡарарға теләйбеҙ,— ти.\nҠарт улының киң күкрәкле, көслө, матур булыуына һоҡланып ҡарап тора ла:\n— Ярай, барығыҙ ҙа үҫеп еттегеҙ, мин ҡаршы килмәйем,— ти.— Бына һеҙгә ете йүгән, һәр берегеҙгә бер ат һайлағыҙ ҙа бәхетегеҙҙе үҙегеҙ тырышып табыу өсөн үҙегеҙ теләгән яҡтарға китегеҙ. Ләкин минән васыят шул: бер нәмәнән дә ҡурҡмағыҙ,— ти. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nӘкиәт «Боғар хан улдары»\nБорон заманда Боғар тигән хан булған. Уның бер улы тыуған. Улына Йыһангиз тип исем ҡушҡандар. Шунан был, ир еткәс, атаһы менән әсәһенә: «Мин һәнәр эҙләйем»,— тине лә атҡа менеп сыҡты ла китте, ти.\nКитте был, ай китте, йыл китте, бер йыл буйына китте, барып етте бер диңгеҙ буйына. Диңгеҙ буйын ҡыҙырып китеп ултырһа, күрә: ята ҡотһоҙ бер әбей, маңлайының уртаһында бер күҙе генә бар. Эргәһендә бер сатыр ҡороулы — алтын сатыр. Алтын сатырҙа бер ҡыҙ ултыра: бер бите ай, бер бите көн кеүек. Керҙе лә әйтте:\n— Һин ни эшләп ултыраһың бында хур булып? Мин һине алайым,— тине.\n— Бынау ятҡан әбей — минең инәйем, тау ендәрҙең батшаһы ул,— ти.— Инәйем бирһә, мин һиңә барырмын,— ти.\n— Инәйең тиҙ уянырмы?\n— Алты көн, алты төн йоҡлай торған,— ти ҡыҙ.\n— Мин дә алты көн, алты төн йоҡлай торғанмын. Әбей торһа, көтһөн,— тине лә йоҡларға ятты, ти, егет.\nӘбей унан элек ырғып килеп торҙо, ти, йоҡоһо бөтөп. Торҙо ла:\n— Был ниндәй кеше? Быны ашайым бит мин хәҙер,— тип әйтә, ти.\n— Юҡ, инәй, ул хан балаһы. Мине һорай ул,— ти ҡыҙы. тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nӘкиәт «Ғәйнизар менән Етемйәр»\nБорон-борон заманда Зөлҡәрнәй тигән хан йәшәгән. Уның ике улы булған. Өлкәне Ғәйнизар, кесеһе Етемйәр исемле. Күп тә үтмәй, уларҙың әсәләре үлеп киткән. Хан икенсе ҡатын алған. Үгәй әсә балаларҙы бер ҙә һыйҙырмаған. Ғәйнизарға күршеләре:\n— Үгәй әсә һыйҙырмағас, һин кит бынан,— тиҙәр. Ғәйнизар китергә була. Китерҙән элек уға ҡала осондағы сихырсы әбейгә барырға ҡушалар. Сихырсы әбей уға дейеү ҡыҙына барып ғилем алырға кәңәш итә.\n— Атайыңдың йылҡы өйөрөнә барып, ҡороғоңдо ҡылтырат, йүгәнеңде шылтырат. Ҡайһы ат ҡараһа, шуны мен,— ти.\nҒәйнизар, йылҡы араһына барып, ҡороғон ҡылты- рата, йүгәнен шылтырата. Уға баҡтаһын ҡоймаған бер тай боролоп ҡарай. Ғәйнизар шуны тотоп атлана. Тай баҡтаһын ҡоя, яҡшы бер ҡонанға әйләнә. Ғәйнизар алыҫ юлға сығып китә. Бик оҙаҡ барғас, бер тау итәгендә туҡтарға була. Уғын сыра итеп ярып, ут яға, уҡтың башаҡтарын уттың көлө тирәләй сәнсеп сыға.\nИртәнсәк Ғәйнизар тауҙы аша төшһә, уға ҡаршы дейеү килә, ти. Ғәйнизар дейеүгә:\n— Мин һинең ҡыҙыңда уҡып ғилем алырға тип китеп барам,— ти. Дейеү: тулыһынса ошонда уҡығыҙ...\nӘкиәт «Алтын сабаҡ»\nБорон-борон заманда йәшәгән, ти, бер ҡарт менән бер ҡарсыҡ. Былар бик олоғайғандар, бала-сағалары булмаған. Ҡарт менән ҡарсыҡ балыҡ аулап тамаҡ аҫрағандар. Бер көндө ҡартҡа бер алтын балыҡ эләгә. Балыҡ телгә килә лә ҡартҡа былай тип әйтә:\n— Һин мине үҙең ашама, башымды бейәңә ашат, кәүҙәмде ҡарсығыңа ашат, ҡойроғомдо этеңә бир.\nҠарт балыҡтың әйткәнен эшләй. Алтын балыҡты алып ҡайта ла башын алты йәшәр бейәһенә, кәүҙәһен етмеш йәштәрҙәге ҡарсығына ашата, ҡойроғон этенә ташлай. Әбей шунда уҡ гоманлы була, бейә ҡолонға, эт көсөккә ҡала. Күп тә үтмәй, әбей ике ир бала, бейә ике ҡолон, эт ике көсөк килтерә. Малайҙарҙың баштары алтын, арт һандары көмөш, ти. Ҡолондарҙың ялдары алтын, ҡойроҡтары көмөш, ти. Көсөктәрҙең дә баштары алтындан, ҡойроҡтары көмөштән, ти.\nБабай ҡыуанысынан ни эшләргә белмәй, ти. Малайҙарҙы тәрбиәләп үҫтерә. Малайҙар бик бәһлеүән булып үҫәләр. Дүрт-биш йәштәрендә урамдағы оло кешеләрҙе тәгәрәтә һуғалар ҙа ҡуялар. Бала-сағаларҙы үлтерә һуҡҡан саҡтары ла булғылай. Малайҙар ололарға йәбешә башлағас, ауыл халҡы быларҙы нисек тә булһа ситкә олаҡтырырға, ауылдан тайҙырырға уйлаша. Бер көндө батшаға хәбәр итәләр:\n— Бер ҡартта ике бала бар, үҙ яныңа алһаң ине. Балаларҙың баштары алтын, арт һандары көмөш,— тиҙәр.\nӘкиәт «Батыр һалдат»\nБорон-борон заманда бер батша йәшәгән. Уның бала-сағаһы булмаған. Һарай эсендә ҙур алма баҡсалары бар икән. Бер ваҡыт батша ҡатыны менән һыу инергә барғанда, алмағас төбөндә бер ҡарт күргән.\n— Был ҡарт ҡайҙан килеп сыҡты икән? Нишләп ултыра икән бында? — тип ғәжәпһенгәндәр ҙә, барып, ҡартҡа өндәшкәндәр.\n— Мин шулай, шулай, ялан күрергә сыҡтым. Баҡсаң бик оҡшағас, алмағас төбөнә ял итергә ултырҙым. Мин үҙем бер табибмын. Балаға мохтаж кешеләргә ярҙам итәм,— тигән ҡарт. Батша әйтә:\n— Беҙҙең бала-сағабыҙ юҡ. Беҙгә ярҙам итә алырһыңмы? — ти.\n— Итермен,— ти ҡарт.— Анау алманы өҙөп алып бирегеҙ әле,— ти. Шунан алманы уртаға яра ла бер яртыһын батшаға, икенсе яртыһын ҡатынына бирә.\n— Ашағыҙ ошоно,— ти.— һеҙҙең бер ҡыҙ балағыҙ донъяға килер. Балағыҙ тыумаҫ борон уҡ ер аҫтында йорт эшләтегеҙ. Ун ике йәш тулмайынса, ер аҫтынан сығармағыҙ. Алдан сығарһағыҙ, балағыҙ һеҙҙеке түгел,— ти.\nҠайталар ҙа, ерҙе ҡаҙып, йорт эшләтә башлайҙар былар хәҙер. Йорт һалынып бөткәс, батшаның ҡатыны шунда төшөп бәбәйләй. Бер бала ҡараусы килтереп ҡушалар. Баланы тәрбиәләйҙәр. Бала көндән-көн матурлана. Бик сибәр ҡыҙ булып үҫеп килә. Бер йыл үтә, ике йыл үтә, ете йыл үтә ер аҫтында. Хәҙер ҡыҙға бер уҡытыусы килтереп, уҡытырға ҡушалар. Яҙырға, уҡырға өйрәтә башлайҙар. Берҙән-бер бала, етмәһә, батша балаһы булғас, төрлөсә ҡыландырып ҡарайҙар быны. Ун йәшкә, ун бер йәшкә етә ҡыҙ, хәҙер аң керә быға. Китабында ағас, тауҙар, һыуҙар, урмандар, йондоҙҙар күрә; айҙы, ҡояшты, күп нәмәләрҙе һүрәттән ҡарап белә. Бер көндө ҡыҙ һорай бит:\nӘкиәт «Арпа батыр»\nБорон-борон заманда бер әбей йәшәгән. Уның бер генә балаһы ла булмаған. Бер көндө әбей бер бөртөк арпа табып алып ашай. Күп тә тормай, уның бер улы тыуа. Әбей балаһына Арпа тип исем ҡуша. Кешеләр әбейҙән:\n— Был баланы ҡайһылай таптың? — тип һорайҙар.\n— Бер бөртөк арпа ашағайным, шунан яралды,— ти әбей.\nАрпа бик батыр булып үҫеп етә. Үҙенә суйындан мең ботлоҡ суҡмар ҡойорға ҡуша. Кәртә-ҡаралтыһына берәй кешенең малы килеп инһә, бер һуғыуҙан үлтерә лә ашай ҙа ҡуя икән был. Кешеләр быны күрә алмай башлайҙар. Бер көндө Арпа батыр әсәһенә әйтә:\n— Хуш, һау бул, мин сығып китәм. Кешеләр мине күрә алмайҙар,— ти.\nЕгет сығып киткән. Бара торғас, туғыҙ ҡолас йыуанлығындасы бер ағас күргән. Ағастың башы кәкре икән, шул кәкрелә өй дәүмәлендәге бер ҡош ултыра икән. Был ҡоштар батшаһы Сәмреғош икән. Арпа батыр суҡмарын ҡошҡа бәрә — суҡмар теймәй, ҡош осоп китә. Арпа батыр ары китә. Бара торғас, бер кеше күрә. Ул тауҙы тауға һуғып йөрөй, ти. Арпа батыр килә лә һаулыҡ һораша:\n— Һауғынаһыңмы, Тау батыр! — ти.\n— Үҙең иҫән генә йөрөйһөңмө, Арпа батыр? — ти тегенеһе.\nБылар хәҙер икәүләшеп китәләр. Бара торғас, бер кешегә тап булалар. Был кеше бер күлдең һыуын уртлап ала ла икенсеһенә алып барып ҡоя, ти.